fcx;- ; . -«L <#■ -LLi 1 >"»»r*=’, •***23 •*k >* _r«?k ■*n~- Klvti w.-y •VVH ,-V<- < » 1 J/ ■**Vr /A r^hc,.’ «r«a >&-;■ 'M}. &*£&&& UM AAVZ rasa M7M Mv :-.ä~c- ZMWM V CORPUS JURIS CIVILIS ACADEMICUM. -TOMUS PRIMUS. 4ll o 'RL. A03J CORPUS JURIS CIVILIS ACADEMICUM, IN SUAS PARTES DISTRIBUTUM, USUI QUE MODERNO ITA ACCOMMODATUM, UT NUNC STUDIOSORUM QUIVIS, ETIAM TYRO, UNO QUASI INTUITU, OMNES LEGES DIGESTORUM & CODICIS, OMNESQUE TITULOS INSTITUTIONUM INVENIRE POSSIT. A U C T O R E CHRISTOPH. HENR. UMtsM», alias FERROMONTANO, J. U. D. CONSIL. CAMER. ET MIN. SAXO-GOTH. ET ALTENB. EDITIO NOVA, REVISA , ET A PLURIMIS MENDIS REPURGATA, NEC NON LOCIS PARALLELIS SEQUE INVICEM ILLUSTRANTIBUS ADAUCTA. TOMUS I. Cum Privilegia Sacret Casaret e Majeflatis . COLO NI JE MUNJTIJNaE, Sumptibus Emanuelis Thurneysen, M DCC LXXXIX. ICinM.ofi AD LECTOREM. US Civile Romanum, quod propter divinam in eo elucentem sapientiam, & aequitatis excellentiam, omnium fere gentium assensu comprobatur, tam varium & multiplex est, ut omne illud vi memoriae complecti, supra humani ingenii captum videatur este positum. Praeter multas autem a r ac AD LECTOREM. magnas difficultates , quas nobilis habet dicti Juris scientia, gravis & molestus in ipso quasi limine discentibus oritur labor Rubricis seu Titulis Juris impendendus. Ut enim sint prompti & expediti in ea re, ut citatas, oblatasque Leges confestim & sine mora sciant evolvere, haud facile unius anni spatio consequuntur , licet assiduam & quotidianam adhibeant industriam. Equidem e Jurisconsultis non defuerunt , qui tantis molestiis soppetias ire, easque prorsos de medio tollere, omni niso allaborarunt: sic enim alii, in quorum numero Dionysius Gothofredus deprehenditur, materiarum nexu alii mnemonicis verßbus alii, Uti Joii. B u n o, variis fiEUs piBisque imaginibus , id efficere sategerunt. Ast his ipsis jacturae pretiosissimi temporis, quod Juris studio rectius impendi potuislet, parum prospexerunt, ac studiosi Juris in fine ne quicquam didicerunt, quod in Foro tandem in suum trahant commodum; e contrario AD LECTOREM. rio variis, iisque vanis, inutilibus atque ridiculis plane schematibus infelix cerebrum oneraverunt. Hinc cum facilior, uti speratur, modus haud excogitari possit, Pandectarum & Codicis Leges absque operoso labore, & deliberatione anxia evolvendi, quam qui in hoc Juris Corpore adductus est; quilibet quippe mediante illo, (si saltem Indices a Bibliopego, juxta regulas praescriptas recte ordinantur, ) vel secundum Folia, vel Titulos & Libros, singulas Leges habebit obvias : nullum sane est dubium, quin hic modus eo majorem studiosis Juris jucunditatem, eoque manifestius emolumentum sit allaturus; quo ipso habiles certe redduntur, ut eadem celeritate, qua fui Doctores ac Professores, Leges invenire, & iis tam in Collegiis consuetis, quam in Disputationibus pro Cathedra, & quidem evidentiori cum fructu, quam hactenus fieri licuit, uti queant. Tandem quod ipsam hanc novam Editionem attinet - L. B. huic Locos Parallelos , sive Leges sese invicem AD LECTOREM. vicem illustrantes insertas vides; de utilitate Vero istius laboris nostri, multa verba facere, superfluum este arbitramur; id unum dixifle sufficiet, omnem in iis exqui- * rendis atque seligendis a nobis adhibitam este diligentiam, quo illi modo allegarentur textus, qui ad genuinam legis cujusque interpretationem faciunt. Tuum itaque | erit, Lector ! de officio, quod isthac opera nostra in sacras Themidi devotos conserimus, digne judicare. Ceterum , ne quicquam sive chartas, typi, ac formas usui admodum accommodatae, sive accuratas correctionis ratione monendum erit: siquidem nec viligias, nec sumptus defecerunt, imo ad extremum usque solicita opera ! est impensa, ut optimas Editiones cum hac conferantur, quo aliis, in quantum modo poffibile fuit , utilior & concinnior fiat. Vale. D.JU- D. JUSTINIANI, SACRATISSIMI PRINCIPIS, INSTITUTIONES, SIVE ELEMENTA JURIS. LIBRI QUATUOR. PRO CEMIUM. De Confirmatione Institutionum. [IN NOMINE DOMINI NOSTRI JESU CHRISTI.] Imperator Casar , Flavius , JUSTINIANUS , Alemanicus, Got- thicus , Franctcus , Germanicus , Aniictls , Alanicus , Vandalicus , Africanus , pius , felix , inclytus , victor , ac triumphator , femper Augustus , cupida legum juventuti [S. D.] I MPERATORIAM majestatem non solum armis decoratam i , J feti etiam legibus oportet esse armatam 2 : ut utrumque tempus , & bellorum, & pacis, recte possit gubernari; & princeps Romanus non solum in frostilibus prieliis victor existat, feti etiam per legitimos tramites cahunniantiiim Z iniquitates expellat; & fiat tam juris religioliflimus 4, quam victis hofti- bus triumphator [magnificus. ] §. 1. Quorum utramque viam cum summis vigiliis, sammaque providentia, annuente Deo, perfecimus. f Et bellicos quidem sudores nostros Barbaries gentes , sub juga nostra redactae, cognoscunt : & tam Africa , quam alia innumera provinciae, post tanta temporum spatia , nostris victoriis a codefti numine praestitis , iterum ditioni Romanae, nostro- que additae imperio , protestantur, f Omnes vero populi legibus (1. Adde Nov. 24. c. 1. (2. Vide l. 14. C. de advoc. divers, jndic.i. ( z. v. I. 19. jf. ad exhib. I. 5. C. de legib. ( 4. I. 67. in fi», jj. de legat, t. ( ;. v. I. 2. §. Z8. jf. de origine juris. I. un. C. T O M. I. tam ä nobis promulgatis , quam compositis , reguntur. h. r. Et cum sacratissimas Constitutiones , antea confusas , in luculentam ereximus consonantiam: tunc nostram extendimus curam ad immensa Veteris Prudentiae volumina, & opus desperatum, quasi per medium profundum euntes , coelesti favore jam adimplevimus. §. 3. Cumque hoc , Deo propitio , peractum est: Triboniano, viro magnifico, Magistro, & Exquatiiore saeri palatii nostri, [& Exconsule ] , nec non Theophilo , & Dorotheo , viris illustribus, Antecessoribus, ( quorum omnium solertiam , & legum scientiam , & circa nostras jussiones fidem , jam ex multis rerum argumentis accepimus) convocatis, mandavimus specialiter , ut ipsi nostra auctoritate, nostrisque suasionibus Institutiones componerent : ut liceat vobis prima legum ; cunabula non ab 6 antiquis fabulis discere , sed ab Imperiali splendore appetere; & tam aures, quam animi vestri, nihil inutile, nihilque perperam positum, sed quod in ipsis rerum obtinet argumentis, accipiant; & quod priore tempore vix post quadriennium [prioribus] contingebat, [ ut tunc Constitutiones Imperatorias legerent] : hoc vos a primordio ingrediamini, digni tanto honore, tantaque reper- I ti felicitate , ut & initium vobis, & finis legum eruditionis a voce Principali procedat. §. 4. Igitur post libros quinquaginta Dige- de nudo jure jQiiirit.toßendo. (6. V. d. I. un. C. de nudo jure rit. tollendo. A ftorurn, 3 InfKtutionum. Lib. I. Tit. I. II. 4 florum , seu Pandectarum , in quibus omne jus antiquum collectum est , quod per eundem virum excelsum , Tribonianum, nec non exteros viros illustres & facundissimos confecimus ) , in qua- tuor libros easdem Institutiones partiri jussimus , ut sint totius legitima; scientiae prima elementa. §. In quibus breviter expositum est, & quod antea obtinebat, & quod postea desuetudine inumbratum, Imperiali remedio ilhtminatum est. §. 6. Quas cx omnibus antiquorum Institutionibus, & praecipue ex commentariis Caji nostri, tam Institutionum, quam Rerum quotidianarum , aliisque multis commentariis compositas , cum tres viri prudentes praedicti nobis obtulerunt: & legimus, & recognovimus , & plenissimum nostrarum Constitutionum robur eis accommodavimus. §. 7. Summa itaque ope , & alacri studio has leges nostras accipite, & vosmet ipsos sic eruditos ostendite , ut spes vos pulcherrima foveat, toto legitimo opere perfecto , poste etiam nostram Rempublicam in partibus ejus vobis credendis , gubernari. D. CP. XI. Kai. Decembr. D. JUSTINIANO , P. P. A. III. CONS. 533. INSTITUTIONUM JURIS LIBER PRIMUS. TIT. I. DE JUSTITIA ET JURE. J USTITIA est constans & perpetua voluntas jus suum cuique i tribuendi, tz. i. Jurisprudentia est divinarum atque humanarum rerum notitia , justi atque injusti scientia. §. i. His igitur generaliter cognitis , & incipientibus nobis exponere jura populi Romani: ita videntur poste tradi commodissime , si primo levi ac simplici via, post deinde diligentiffima atque exactissima interpretatione, singula tradantur: alloqui, si ftatim ab initio nidem adhuc & infirmum animum studiosi, multitudine ac varietate rerum oneraverimus : duorum alterum, aut desertorem studiorum efficiemus, aut cum magno labore , tepe etiam cum diffidentia, qua plerumque juvenes avertit ,, serius ad id perducemus , ad quod , leviore via ductus, sine magno labore , & sine ulla diffidentia, maturius perduci potuisset. i. 3. Juris prxeepta sunt hac: honeste vivere, alterum 2 non laciere, suum 3 cuique tribuere. §. 4. Hujus studii dux sunt positiones , publicum & privatum. Publicum jus est , quod ad statum rei Romana spectat. Privatum, quod ad singulorum utilitatem. Dicendum est igitur de jure privato , quod tripartitum est: collectum est enim ex naturalibus prxeeptis , aut gentium , aut civilibus. tTtTTl DE JURE NATURALI, GENTIUM ET CIVILI. Us naturale est, quod natura omnia animalia docuit: nam jus istud non humani generis proprium est, sed omnium 4 animalium , [qux in cceloj, quae in terra, qux in mari nascuntur. Hinc descendit maris atque fceminx conjunctio , quam nos matrimonium appellamus; hinc liberorum procreatio , hinc ; educatio : videmus etenim, extera quoque animalia istius juris peritia censeri. §. 1. Jnsaiitem civile ä jure gentium distinguitur : quod omnes populi, qui legibus & moribus reguntur, partim suo proprio, partem communi omnium hominum jure utuntur : nam quod quisque populus ipse sibi jus constituit, id ipsius proprium civitatis est, vo- catnrque jus civile, quasi jus proprium ipsius civitatis ; quod vero naturalis ratio inter omnes homines constituit , id apud omnes per- aque custoditur, vocaturque jus gentium, quasi quo jure omnes gentes utantur. Et populus itaque Romanus partim suo proprio, partim communi omnium hominum jure utitur'. Qux singula qualia sint, suis locis proponemus. §< 2. Sed jus quidem civile ex unaquaque civitate appellatur, veluti Atheniensium : nam si quis velit Solonis , vel Draconis leges , appellare jus civile Atheniensium, non erraverit: sic enim & jus, quo Romanus populus utitur, ras civile Romanorum appellamus, vel jus Quiritnm, quo Quirites utuntur. Romani enim [ä Romulo], Quirites a Quirino, appellantur. Sed quotiens non addimus nomen, cujus sit civitatis, nostrum jus significamus : sicuti cum Poetam dicimus , nec addimus nomen , subauditur apud Grxcos egregius 6 Homerus j apud nos Virgilius. j Jus autem gentium omni humano generi commune ( 1. v. /. 2. js. h. t. I. 31 .js, depositi. I. 14. ff. de condici, indeb. I. «It. §. 6ff.de bonis eor. qui mortem Jibi consciverunt. ( 2. v.-l. 2. §. io.ff. ue quid in loco pubi. , 3. Vide l. 31. §, l.ff. depositi. (4. v. I. x. §. 3 -ff-Ji qmdrupes pauperiem. (5. v.Tit. C. de alendis liberis ac parentib. I. 2. C. de infant. expos. 6. v. /. 16. j. 8- js-de panis. (7. §. 2. infr. de jur. person. U pr. infr. de libertin. ( 8. v. /. %.ff. de justit. o P>re> Si adde /. in pr. I. 6. js. de est: nam usu exigente, & humanis necessitatibus , gentes humate [jura] quxdam sibi constituerunt. Bella etenim orta sunt, & captivitates sequutx, & servitutes,qux sunt naturali juri contrarix. 7 Jure enim naturali omnes homines ab initio liberi nascebantur. Et ex hoc jure gentium omnes 8 pene contractus introducti sunt, ut emptio [& ] venditio, locatio [&] conductio, societas, depositum, mutuum, & alii innumerabiles. §. 3. Constat autem jus nostrum, quo utimur, aut scripto , aut sine scripto 9 : ut apud Grxcos :-,Cv rl- iia sl fth iysgxQcii, ct oi uyiui',1 , id est, legum alae [sunt] scripte , alte non scripte. Scriptum autem jus est lex , plebiscitum , senatusconsultum, Principum placita, magistratuum edicta, responsa prudentum. §. 4. Lex est, quod pop. Romanus senatorio magistratu interrogante ( veluti Consule ) constituebat f Plebiscitum est , quod plebs plebejo magistratu interrogante veluti Tribuno ) constituebat. Plebs autem ä populo eo differt, quo species ä genere : si am appellatione populi , universi cives significantur, connumeratis etiam patricus & senatoribus; plebis xoautem appellatione sine patriciis & senatoribus exteri cives significantur. Sed & plebileita lege Hortensia lata , non minus valere , quam leges caspernnt. §. Senatusconsultum est, quod senatus jubet, atque constituit. Nam cum auctus esset populus Romanus in eum modum, ut difficile esset in unum eum convocari, legis siuiciendx causa : xqiunn vilhm est, senatum vice populi consuli. §. 6. Sed & quod Principi placuit, legis habet vigorem : quum lege 11 Regia, qux de ejus imperio lata est, populus ei & in 12 eum omne imperium suum & potestatem concedat- Quodcunque ergo Imperator per epistolam constituit, vel cognoscens decrevit, vel edicto "praecepit , legem esse constat : hxc sunt , qux Constitutiones appellantur. Plane ex his quxdam sunt personales, qux nec ad exemplum 13 trahuntur : [ quoniam non hoc Princeps vult. ] Nam quod alicui ob meritum indulsit, vel si quam posnam irrogavit, vel ii cui sine exemplo subvenit: personam 14 non transgreditur. Ali* autem, quum generales sint, omnes procul dubio tenent. §- 7- Prxtorutn quoque edicta non modicam obtinent juris auctoritatem. Hoc etiam jus honorarium 1; solemus appellare : quod qui honores gerunt, id est, magistratus, auctoritatem huic juri dederunt. Proponebant & AJdiles Curules edictum de quibusdam causis, quod & ipsum juris honorarii portio est. §- 8- Responsa prudentum sunt sententix 16 & opiniones eorum , quibus permissum erat de jure respondere: nam antiquitus constitutum erat, ut essent, qui jura publice interpretarentur, quibus a Cxsare jus respondendi datum est, qui Jurisconsulti appellabantur : quorum omnium sententix & opiniones eam auctoritatem tenebant, ut judici recedere a responso eorum no» liceret , ut est constitutum. §. 9. Sine scripto jus venit, quod usus approbavit : nam diuturni mores consensu utentium comprobati, legem imitantur, i. 10. Et non ineleganter in duas lpecies jus civile ditiributiun eile videtur : nam origo ejus ab institi:Cs duarum civitatum , Athenarum se. & Lacedxmoniornm , fluxisse vi- paclis. (9. 1.6. §. i.ff. dejujlit. Sis.i ure. ( 10. v. L 238- infr. jj. de ■verb.Jign. ( 11. v. /. 1. §. 7. C, de net. jure enucl. 12. v. - 4- U §. 6. vers. sed Ji recusabat, infr. de fideicommiff. heredit. l-s-ß- --jl-ad SC. 'Ircbe/i. (13. v. I. W.js. de legat. 4. ( 14. 1.2. C. de lepib. K ig. v. C 52. :. 6. jj. de oblig. act. ( 16. v. I. 4. S. 14. infin.jj. de doli muli & metus excepi. detur. Institutionum Lib. I. Tit, I. II A. de Actionibus, pag. 93. * IV. 6. de Acquisitione per arrogat. 67. * III. II. de Ademptione Legatorum. 50. * II. 21. de Adoptionibus. 10. * I. 11. de Assignatione libertorum. 65. * III. % de Attiliano tutore, i;. * I. so. de Auctoritate tutorum. 16. * I. si. B. de Bonorum possessionibus. 6 ;. * III. 10. c. de Capitis deminutione. 14. * I. 16. de Codicillis. 54. * II. 25. de Curatoribus. 17. * I. 23'. D. de riivisione stipulationum. 72. * III. 19. de Donationibus. 30. * II. 7. de Duobus reis stipulandi. 71. * III. 17, E. de Emptione & venditione. 76. * III. 24. de Eo, cui libertatis causa. 67. * III. 12. de Exceptionibus. 104. * IV. 13. de Excusationibus tutor. 18. ' 1 , 24. iit Exheredatione liberorum. 37. * II. 13. * Institutionum T>. I Tit III. IV. V. VI 6 / > A. de Actionibus. pag. 93. * IV. 6. de Acquisitione per arrogat. 67. * III. n. de Ademptione Legatorum. 50. * II. 21. de Adoptionibus. 10. * I. 11. df Assignatione libertorum. 6;. * III. 9. de Attiliano tutore, r;. ¥ I. 20. de Auctoritate tutorum. 16. * I. 21. B. de Bonorum possessionibus. 65. * III. na. c. de Capitis deminutione. 14. * I. 1 6. de Codicillis. 54. * II. 25. de Curatoribus. 17, * I. 23. D. de Divisione stipulationum. 72. * III. 19. de Donationibus. 30. * II. 7. de Duobus reis stipulandi. 7-1. ¥ III. 17. de Emptione & venditione. 76. ¥ III. 24. de Eo , cui libertatis causa. 67. ¥ III. 12. de Exceptionibus. 104. * IV. iz. de Excusationibus tutor. 18. ¥ i. 27. de Exheredatione liberorum. 37. * II. 13. Institutionum Lib. I. Tifc III. IV. V. VI. detur In his enim civitatibus ita agi solitum erat, ut Lacedte -1 monii quidem magis ea, qua: pro legibus observabant, _memor«■ mandar-nt: Athenienses vero ea , qua: m legibus scripta com- ereheuiffent. custodirent. §- U. Sed * naturalia i quidem jura, qus apud omnes gentes perxque obserfantur , divina quanam pro- videntia conftituta, semper firma atque immutabilia permanent: ea vero , quae ipsa sibi quaeque civitas constituit, fiepe mutari io- lent, vel tacito consensu populi, vel alia postea lege lata. §. ii. Omne autem jus i , quo utimur , vel ad personas pertinet , vel ad res z , vel ad actiones. Et prius de personis videamus : nam parum est jus notie, si persona:, quarum causa constitutum est, ignorentur. TI T. III. DE JURE 4 PERSONARUM. CUmma itaque divisio de jure personarum hiec est : quod omnes O homines, aut liberi sunt, aut servi. §. I. Et libertas quidem ( ex qua etiam liberi vocantur ) est naturalis facultas ejus, quod cuique facere libet, nisi? , si quid vi ant jure prohibetur §. i. Servitus autem est constitutio si juris gentium, qua quis dominio alieno contra naturam subjicitur. §. 3. Servi autem ex eo appellati sunt, quod Iir.petacores captivos vendere , ac per hoc servare 7 , nec occidere solent: qui etiam mancipia dicti sunt - [ eo ] quod ab hostibus manu capiuntur. §. 4. Servi autem 8 aut nascuntur , aut fiunt: nascuntur ex ancillis nostris: fiunt ane jure gentium, id est, ex captivitate, aut jure 9 civili , cum liber homo major XX. annis 10 ad pretium participandum 11 fese venundari palliis est. §. 5. In fervorum conditione nulla est differentia : in liberis autem multae: aut enim sunt ingenui, aut libertini. TIT. IV. DE INGENUIS. TNgenuus est is, qni siatim 11 ut natus est, liber est: sive ex duo- bus ingenuis matrimonio editus est, sive ex libertinis duobus, sive ex altero libertino , & altero ingenuo. Sed & si quis ex matre nascitur libera , patre vero fervo , ingenuus nihilominus nascitur : i quemadmodum qui ex matre libera 13 & incerto patre natus est, i quoniam vulgo conceptus est. Sufficit autem liberam fuilTe matrem j eo tempore , quo nascitur , licet ancilia conceperit. Et e contra-; rio, si libera 14 conceperit, deinde ancilla facta pariat, placuit, eum, qui nascitur, liberum nasci: quia non debet 15 calamitas matris ei nocere , qni in ventre est. Ex his illud quxsitum est, si ancilla priegnans manumissa sit, deinde ancilia postea facta perpererit, liberum, an servum pariat ? Et Martianus probat, liberum nasci: sufficit enim ei, qui in utero est , liberam matrem vel medio tempore habuisse , [ ut liber nascatur ] : Quod & verum est. §. 1. Cum autem ingenuus aliquis natus sit, non officit ei in servitute fuisse, & postea manumissum esse : fopiisime enim constitutum est, natalibus non officere manumissionem. TIT. V. DE LIBERTINIS. J* Ibertini sunt, qni ex iS justa servitute manumissi sunt. Manu- miflio autem est de manu 17 datio. Nam quamdiu aliquis in servitute est , manui & potestati suppositus est: & manumissus , liberatur potestate. Quse res a jure gentium originem sumpsit: ut- pote cum jure naturali omnes liberi nascerentur , nec esset nota manumissio , cum servitus esset incognita. Sed postquam jure gentium servitus invasit : sequutum est beneficium manumissionis; & cum uno communi nomine omnes homines appellarentur, jure gentium tria [hominum] genera esse coeperunt.: liberi, & siis contrarium fervi, & tertium genus libertini, qui desierant esse fervi. 1. Multis autem modis manumiffio procedit: aut enim ex sacris constitutionibus in sacrosanctis 18 Ecclesiis, aut vindicta manumittitur , aut inter amicos , aut per epistolam , aut per testamentum , aut per aliam quamlibet ultimam voluntatem. Sed & aliis 19 multis modis libertas fervo competere potest, qni tam ex veteribus, quam ex nostris constitutionibus introducti sunt. §. 2. Servi [vero ] a dominis 20 lemper manumitti solent: adeo, ut vel in 11 transitu manumittantur, veluti cum fractor, autPrxses, aut Proconsul 22 in balneum, vel in theatrum eant. §. z. Libertinorum autem status tripartitus antea fuerat Nam qui manumittebantur , modo majorem & justam libertatem consequebantur , & fiebant cives Romani: modo minorem, & Latini ex lege Junia 23 Norbana fiebant: modo inferiorem, & fiebant ex lege Elia Sentia dedititii. Sed quoniam dedititiorum quidem 24 pessima conditio jam ex multis temporibus in desuetudinem abierat, Latinorum vero nomen non frequentabatur : ideoque nostra pietas omnia augere , & in meliorem statum reducere desiderans , duai-ss constitutionibus hoc emendavit, & in pristinum statum reduxit: quia & ä primis urbis Romx cunabulis una atque simplex libertas competebat, id est, eadem , quam habebat manumissor, nisi quod scilicet libertinus sit, qui manumittitur, licet manumissor ingenuus sit. Et dedititios quidem per Constitutionem 2; nostram expulimus , quam promulgavimus inter nostras decisiones : per quas, suggerente nobis Triboniano viro excelso , Qurcltore [ nostro , ] antiqui juris altercationes placavimus. Latinos autem Junianos , & omnem, qua: wrca eos fuerat 26 , observantiam, alia 27 Constitutione per ejusdem Qiuestoris suggestionem correximus, qux inter Imperiales radiat sanctiones. Et omnes libertos, nullo nec «tatis maniuuiffi, nec domini 28 manumittentis , nec in manumiffionis modo discrimine habito , [ sicut jam antea observabatur , , civitate j Romana decoravimus : multis modis additis, per quos possit libertas servis cum civitate Komana , qu® sola est in prodenti, prsllari. _ _____ QUIBUS 29 EX CAUSIS MANUMITTERE NON LICET. "WUn tamen cuicunque volenti manumittere licet: nam is , qui in 30 fraudem creditorum manumittit, nihil agit: quia lex .Elia Sentia impedit libertatem. §. 1. Licet autem domino, qui solvendo non est, [in testamento] servum suum eum libertate heredem 31 instituere, ut liber fiat, heresque ei solus L necessarius : si modo ei nemo alius ex eo testamento heres extiterit: aut quia nemo heres scriptus iit, aut quia is , qui scriptus est , qualibet ex causa heres ei non extiterit. Idqne eadem lege Elia Sentia provisum est , & recte. Valde enim prospiciendum erat, ut egentes homines, quibus alius heres extiturns non esset, vel servum suum necessarium heredem haberent, qui satisfacturus esset creditoribus, aut hoc eo non faciente , creditores res hemätarias fervi nomine vendant, ne injuria 32 defunctus afficiatur. 2. Idcmque juris est, & si line libertate servus heres institutus est. Quod nostra constitutio 11011 solum in domino, qui solvendo non est, sed generaliter constituit, nova humanitatis ratione : ut ex ipsa scriptura institutionis etiam libertas ei competere videatur : quum non iit verisimile, cum, quem heredem sibi elegit, !i praetermiserit libertatis dationem, servum remanere voluisse , & neminem sibi heredem fore. 33 §. 3. In fraudem autem creditorum ( I. v. 1.9. ff.de reg. jur. (2. I. 1 .js.de flatu kom. (3. v. I. 23.ii de verb.fgn. ( 4 .Lib. 1. ff.q. ( 5. 9 .Fetidorum 14. ( 6. /. 64. jf. de condic/, in- deb. Noy. 74. c. I. Nov. 89- c. I. pr. ( 7. /. 239. §. i.ff de verb. J‘S n - i. 8- Confer l. $.fl. deflatu boni, j 9. v. I. fj.ff. quibus ad Ii- bertiitemproclam. non licet. [10. V. I. 6. §. 9. Jj. de injufl. rn.pt. irrito facto ieflamento.l. l.j}. quibus ad libert. proclunt. non licet. (11. §. I. in.fr. de capit . derninut. sed hoc abrogatum Conflit. Leonis 59. C 12. v. /. 8. C. deingen. manumißs. (13. /.3. C. folut. matr. C 14. v. /. 4. C. de pienis. (19. Immo vide §. 28. infr. de legat. ( 16. 1. si. ff. deflatu hom. v. /.34. JL deftipulat. fervor. (.17.V. y0s>. 81. inpr. ( 18. v. /. 1. ff 2. C. de his qui in eccles. munmnitt. ( 19. v. I. 4. C. de prtepos.sacr. cubic. §. 12. infr. de udopt. I. un. §. 3. C. de Latin, libert. toll. I. 2 .js. quisme manum, ad •ven.juncla l. 2. C. de insunt, expos. ( 20. v. /. 7. I. 9. ff. 'vir.d. I. 2. ff 8- junci, l.fin. C. de feriis. ( II. /. 7. ]). vind. (22. d.l. 7. (23. LLov. 78. infr. (24. v. dedit, libert. toU. I. un. C. de Lat. libert. toll. ( 25. I. dedit, libert. toll. (26. v. L un. inpr. C. de Latina V -7- ‘L L ««• C 28. Vide tamen §. 4. infr. tit. prox. (29. Lib. 40. D. 9. ff Lib. 7 .C. 11. ff 12. (30. I. 10. D. qui ff ii quibus manum. (31. /. (,. C. de ncceff.fcrv. h. ( 32. v. I. 28. Ü. de reb. uuct.jud. poff l. II. C. ex qu.ib. c. i 33. I. 9. inpr. vers. cum igitur. C. de neceff.serv. bered. & §. I. infr. qui teflam. tut. dar. poff. ff l. 32. §. 2. D. A i libert. perde manum, de manum. I. un. C. de unie. C. de libert. toU. I. Isi. §. 2. •ered. instit. ms. infam . . instit. vij. de fest. tut. manu- Tnstitutionum Lib. I. Tit VII. VIII. IX. X. $ manumittere videtur, qui vel jam eo tempore, quo manumittit, solvendo non est, vel qui datis libertatibus , desiturus est solvendo «Ise. Pravaluisse tamen videtur, (nisi i animum quoque Fraudandi manumiffor habuerit, non impediri libertatem, quamvis bona [ejus] creditoribus non sufficiant: sxpc enim de facultatibus suis amplius, quam in his est, sperant homines. Itaque tunc inteiligimus impediri libertatem, cum utroque modo fraudantur creditores, id est, & consilio 2 manumittentis, & ipsa re, eo 'quod ejus bona non sunt suffectura creditoribus. §. 4. Eadem lege /Elia Sentia domino 3 minori viginti annis non aliter manumittere permittitur, quam si vindicta apud consilium, justa «ausa manumiisionis adprobata, fuerint manumiffi. §. 3. Justa; 4 autem manumiisionis causa: hce sunt: veluti, si quis patrem aut matrem, lilium filiamve, aut fratres sororesque naturales, aut pxdagogum, aut nutricem, aut educatorem, aut alumnum alumnamve, aut collactaneum manumittat: aut ferrum , procuratoris habendi gratia: aut ancillam 5, matrimonii [habendi] causa, dum tamen intra sex menses in uxorem ducatur, nisi justa causa impediat, & [servus], qui manumittitur procuratoris habendi gratia, non minor decem & septem annis manumittatur. §. 6. Semel 6 autem causa adprobata, sive vera sit, sive fal- sii, non retractetur. 7 §. 7. Cum ergo certus modus manumittendi minoribus viginti annis dominis per legem /Eliam Sentiam constitutus esset: eveniebat, ut qui quatuordecim annos expleverat, licet testamentum facere 8, & in eo sibi heredem instituere, legataque relinquere posset: tamen si adhuc minor esset viginti annis, libertatem fervo dare non posset. Quod non erat ferendum: nam cui totorum suorum bonorum in testamento dispositio data erat: quare non similiter ei, quemadmodum alias res , ita de servis suis in ultima voluntate disponere 9, quemadmodum voluerit , permittimus, ut & libertatem eis possit prastare ? Sed cum libertas 10 inxstimabilis res sit, & propter hoc ante XX. aetatis annum antiquitas libertatem fervo dare prohibebat: ideo nos mediam quodammodo viam eligentes, non aliter minori viginti annis libertatem in testamento dare fervo suo concedimus 11, nisi decimum septimum annum impleverit, & decimum octavum attigerit. Quum enim antiquitas hujusmodi xtati, & pro aliis postulare i2 concesserit: cur non etiam fui judicii stabilitas ita eos adjuvare credatur, ut ad libertatem dandam servis suis possint pervenire ? _ DE LEGE 13 FUSIA CANINIA TOLLENDA. T Ege Fusia Caninia certus modus constitutus erat in servis testamento manumittendis : quam, quasi libertates impedientem, & quodammodo invidam, tollendam esse consuimus: quum fatis fuerat inhumanum, vivos quidem licentiam habere totam suam familiam libertate donare, nisi alia causa impediat libertatem, mo- rientibus autem hujusmodi licentiam adimere. TIT. VIII. DE HIS 14, QUI SUI, VEL ALIENI JURIS SUNT. ^[Equitur de jure personarum alia divisio. Nam quxdam persona: sui juris sunt, quaedam alieno juri subjectae. Rursus earum, quae alieno juri subjectae sunt, aliae sunt in potestate parentum, aliae in potestate dominorum. Videamus itaque de his, qux alieno juri subjectae sunt, nam, fi cognoverimus, quae istae personae sunt: simul is intelligemus, quae sui juris sunt, ac prius inspiciamus de liis, quae in potestate dominorum sunt. §. 1. I11 potestate itaque dominorum sunt servi: qu» quidem potestas, juris gentium est. nam apud omnes peraeque gentes animadvertere possumus , dominis in servos 16 vitae, necisque potestatem fuisse, & quodcunqne (i. V. I. 23 .ff. qui £f a quibus manum, obst. /. 10. ff. eod. (2. /. I. C. qui manmnitt. non pojf. (3. v. /Vbu. 119. c. 2. I. 9. §. I. ff. de auch tut. (4. v. I. II. &fiqq.ff. de manum, vind. (5. v. I. 21. Jsi qui & ä quibus manum. 16. /.9. §. i.ff. de mcomm.vind. (7. V. /. 17. C. de testibus. Immo vide l. 26. §. %.ff. de fiddeommijf. liiert. (st. I. q.ff. qui testam, fac. pojf. (9. Vide tamen l. 5. C. de sidei- commijf. liiert. gio« /. 106. /. 176. §. 1. ff. de reg. jur. (11. Hoc abrogatum per Ndv. 119. c. 2. (12. /. 1. §. 3. Fi de poftul. (13. Lib. 7. C. 3. (14. Lib.i.jf.i. (13. v. /.7. C. de religiös U sumpt.fun. (16. l.l. §. l.Jj. h. t. (17. v. L 1. §. 6, in fin.ff. de adquir. vel amitt. pojsejs. 113. v. 1. 1. §. i.ff. ad L. Corti, deflear. (19. v. I. 96. ff. de veri, ob- lig. (20. 1. 1. §. 27.Fi de qiuefl. adde casum in l. uh.ff.ß quis A puren- per servum adquiritur, id 17 domino adquiri. §. 2. Sed 18 hoc tempore nullis hominibus, qui sub Imperio nostro sunt, licet sine 19 causa legibus cognita, in servos suos [supra modum] saevire. Nam ex constitutione divi Antonini, qui sir.c tatlsa servum suum occiderit, :ior, minus puniri jubetur, quam si alienum servum occiderit. Sed & major asperitas dominorum ejusdem Principis constitutione coercetur: nam [Antoninus] consultus a quibusdam prxlidibus provinciarum dc his servis, qui ad aedem sacram, vel ad statuam Principum confugiunt 20, praecepit, ut si 21 intolerabilis videatur saevitia dominorum, cogantur servos suos bonis conditionibus vendere, ut pretium dominis daretur. & recte: expedit enim seipublicx, ne sua re quis male utatur. 22 Cujus rescripti ad /Elium Martialium emissi verba sunt haec: Dominorum quidem potestatem in servos suos illibatam ejfe oportet , nec cuiquam hominum jussuum detrahi 23 a sed dominorum intereft , ne auxilium contra saevitiam , vel famem , vel intolerabilem injuriam denegetur iis , qui juste deprecantur. Ideoque cognosce de querelis eorum , rui ex familia Julii Sabini ad statuam confugerunt , es ß vel durius habitos , quam aqnum est , vel infami 24 injuria adfeclos ejfe cognoveris: venire jube , ita ut in potestatem domini non revertantur. Qitodß mex constitutioni fraudem fecerit , sciat hoc me admijfarn severius exeeuturum. ______ ■“ DE PATRIA POTESTATE. TN potestate nostra sunt liberi nostri, quos ex 25 justis nuptiis procreavimus. §. 1. Nuptiae autem, sive matrimonium, est viri & mulieris 26 conjunctio, individuam vitae consuetudinem continens. §. 2. Jus autem potestatis , quod in liberos habemus , proprium est 27 civium Romanorum: nulli enim alii sunt homines, qui talem in liberos habeant potestatem, qualem nos habemus. §. 3. Qui igitur ex te & uxore tua nascitur, in tua potestate est. Item qui ex filio tuo & uxore ejus nascitur, id est, nepos tuus & neptis, aeque in tua sunt potestate, & pronepos, & proneptis, & deinceps exteri. Qui autem ex filia tua nascuntur, in potestate tua non sunt, sed in patris eorum. 28 - — TIT. X. DE NUPTIIS. 29 Ustas autem nuptias inter se cives Romani contrahunt, qui secull- dum pracepta legum coeunt, masculi quidem puberes 30, sw- mina autem 31 viri potentes, sive patres familiarum sint, sive filii familiarum : dum tamen n filii familiarum sint, consensum 32 habeant parentum, quorum in potestate sunt. 33 Nam hoc fieri debere , & civilis & naturalis ratio suadet: in tantum, ut jussus parentis prxcedere debeat. Unde quaesitum est, an furiosi filia nubere, aut furiosi filius uxorem ducere possit? Cumque super filio varie- batur, nostra processit 34 decisio, qua permissum est ad exemplum filix furiosi, filium quoque 1 furiosi/ posse & sine patris interventu matrimonium sibi copulare, fecundum datum ex nostra constitutione modum. §. 1. Ergo non omnes nobis uxores ducere licet, nam a quarundam nuptiis abstinendum est. Inter eas enim personas, qux parentum liberorumve locum inter se obtinent, contrahi nuptix non possunt: veluti inter patrem & filiam, vel avum & neptem, vel matrem & fiiium, vel aviam & nepotem, & usque in 35 infinitum. Et si tales persona inter se coierint, nefarias atque inceitas nuptias contraxisse dicuntur. Et hxc adeo vera sunt, ut, quamvis per 36 adoptionem parentum libero- riimve loco sibi esse cceperint, non possint inter se matrimonio jungi: in tantum, ut etiam dissoluta adoptione, idem juris maneat. Itaque eam, qux tibi per adoptionem filia vel neptis esse coeperit, non 37 potens u xorem ducere , quamvis 38 eam emancipaveris. te manum. (21. v. 1. 11. §. i.ff. ad L. Corn. de ßcar. (22. Vide tamen/. 25. §. II.FI de heredii, petit. (23. Lib. 3. Feud. tit. 14. v. /. I-- §- i-F- tjui (f? a quili, manum. (24. v. L 12. C. de epife. audient. , (-9- ff-§-pen. infr. tit. prox. (26. V. l.I.ff. deritunupt. (27. /.3. jf.de his, qui fui vel alicui jur. i 28. v. I. 196. §. i.ff. de verb.ßgn. (29. Lib. 23. st. 1. £‘J 2. Lib. 5. C. 4. Nov. 22. (30. v. pr. infr. quib. mod. tut.fin. circa sin. i. fu. C. quando tut. vel curat, ejfe de/in. (31. v./. 10. in pr. verf.fcd enhn.jf. de condit. & demonstr. (32. v. 1. 18-Fj de ritu nupt. ^33. V. /. 16. §. i.ff eod. (34. I. 25. C. h. t. (35- v - 53-j/i ‘ : 'c ritu nupt. (36. v. L 33.Fi dc ritu nupt. I. 14.pr. Ö? §. i. eod. (37. v. I. pen. §. 2. C. de udopt. (38. i. 33. in pr. j}. de ritu nupt. adde l. 14. in pr. §. I.ff. eod. Vide tamen L 35. §- i-F- eod. §. 2 . IA- Institudonum Lib. I. Tit. X. XI 10 tz. r. Inter eas quoque personas, que ex transverso gradu cognationis junguntur, est qttäMam iratiiis umervätiO , sed nan tanta, Sane enim inter i fratrem sororemqne nupti» prohibit» sunt, sive ab eodem patre eademque matre nati Fuerint, live ex altero eorum. Sed si qua per adoptionem soror tibi effe coeperit, quam diu 2 quidem constat adoptio, sane inter te & eam nupti» consistere non possunt : cum vero per emancipationem adoptio sit dissoluta, poteris eam uxorem ducere. 3 Sed & si tu emancipatus fueris, nihil est impedimento nuptiis. Et ideo constat, si quis 4 generum adoptare velit, debere eum antea filiam suam emancipare: & fi quis velit nurum adoptare, debere eum antea filium suum emancipare. §. 3. Fratris vero, vel sororis ; filiam uxorem ducere non licet, sed nec neptem fratris vel sororis quis ducere potest, quamvis quarto gradu sint: cuius enim filiam uxorem ducere non licet, neque ejus neptem permittitur. Ejus vero mulieris, quam pater tuus adoptavit 6, filiam non videris impediri uxorem ducere: quia neque naturali, neque civiii jure tibi conjungitur. §. 4. Duorum autem fratrum vel fororum 7 liberi, vel fratris & sororis, conjungi 8 poliunt. §. ;. Item amitam 9, licet adoptivam, ducere uxorem non licet, item nec materteram : quia parentum loco habentur. Qua ratione verum est, magnam quoque amitam, _& materteram magnam prohiberi uxorem ducere. §. 6. Adfinitatis quoque veneratione ä quarundam nuptiis abstinere necesse est: ut eece, privignam 10 aut nurum uxorem n ducere non licet: quia utrsque filice loco sunt. Quod ita scilicet accipi debet, si fuit nurus aut privigna tua. Nam si adhuc nurus tua est, id est, si adhuc nupta est filio tuo, al-a ratione uxorem eam ducere non poteris: quia eadem 12 duobus nupti elfe non potest. Item si adhuc privigna tua est, id est, si mater ej us tibi nupta est, ideo eam uxorem ducere non poteris, quia duas uxores eodem tempore habere non licet. §. 7. Socrum quoque & novercam 13 prohibitum est uxorem ducere : quia matris loco sunt. Quod & ipsum dissoluta demum adfi- nitate procedit: alioquin si adhuc noverca est, id est, si adhuc patri tuo nupta est : communi jure impeditur tibi nubere , quia eadem duobus nupta esse non potest. Item si adhuc socrus est, id est, fi adhuc filia ejus tibi nupta est: ideo impediuntur tibi nupti», quia duas uxores habere non potes. §. 8- Mariti tamen filius ex alia uxore 14, & uxoris filia ex alio marito, vel contra, matrimonium recte contrahunt: licet habeant fratrem sororemve ex matrimonio postea contracto natos. §. 9.. Si uxor 15 tua post divortium ex alio filiam procreaverit, h»c non est quidem privigna tua: sed Julianus ab hujusmodi nuptiis abstineri debere ait: nam constat, nec sponsam filii 16 nurum esse, nec patris Iponsam novercam elfe : rectius tamen & jure facturos eos, qui ab hujusmodi nuptiis abstinuerint. 17 §. 10. Illud certum est, serviles 18 quoque cognationes impedimento nuptiis esse: fi forte pater & filia, ant frater & foror manumifil fuerint. §. 11. Sunt & ali» perfome, qu» propter deversas rationes nuptias contrahere prohibentur: quas in libris Digestorum, seu Pandectarum, ex vetere jure collectarum, enumerari permisimus. §. 12. Si 19 adversus ea, qu» diximus, aliqui coiermt: nec 20 vir, nec uxor, nec nupti», nec matrimonium, nec 21 dos intelligitur. Itaque ii, qui ex eo coitu nascuntur, in potestate patris non sunt: sed tales sunt, (quantum ad patriam potestatem pertinet), quales sunt ii, quos mater vulgo concepit. Nam nec hi patrem habere intelliguntnr, cum & his pater inccnus fit: unde solent spurii appellari 22 orxpx vi h irttfiv, id est, ä satione, & .Inxroo;:, quasi ime patre filii. Sequitur ergo, ut dissoluto tali coitu, nec dotis, nec donationis exactioni locus sit. Qui autem prohibitas nuptias contrahunt, & alias poenas patiuntur, qu» sacris constitutionibus continentur. §. 13. Aliquando autem evenit, nt liberi , qui statim, ut nari sunt, in potestate parentum (i. v. L 17. C. de nupt. (2. V. I. 3.;. §. I. fi'. de veri/, oblig. (3- l- 9. §. fi-'., fi. de lib. U pofikum. (4. /. 17. §. I. /. 67. §. 3. fi. de ritu nupt. v. I. i 1 ), pr.fi'. de ritu nupi. (6. V. I. 12. §. 4. fi. eoi. (7. v. L 19. C. h. t. (8. V. I. 3. fi', de ritu nupt. (9. t. 17. §- eo£ I- I- 17- C. h. t. (io. d. L 17. C. (11. v. /. 14. K. 1. fi. de ritu n ‘pt. 112. v. 1. 18. in pr. C. i:d L. Jul. de udult. ' 13. /. 17. C.b. t. L 4. §. 7 .fi. de grui. ' afiin. i. IJ. §. 4 .js. de ritu nupi. 1 I 4' "34* 8- 2 -fi- coi. L 134. in pr.fi'. de verb. oblig. (17. L 12. S* 3*J7- de 'situ jiupt. m 6. Obst. I. 6. §. 1. I. %.jJ, ile grad. & ujjvi. L 4 -fi. ud L. Pomp. de parricidiis. (17. v. i. 42. in pr. fi'. de ritu nupt. (18. V. /. 14. §. i. fi. eod. (19, v. I. 6. t'. de sncest. & inuiil. nupt. non sunt, postea redigantur in potestatem patris : qualis est is, qui dum naturalis fuerat, postea 23 curi» datus, potestati patris subji-' citur: nec nonis, qui ä muliere libera procreatus, cujus matrimonium minime legibus interdictum fuerat, sed ad quam pater consuetudinem habuerat, postea ex nostra constitutione dotalibus 24 instrumentis compositis, in potestate patris efficitur. Quod & aliis liberis, qui ex eodem matrimonio postea fuerint procreati, similiter nostra constitutio pr»buit. TIT. XI. DE 25 ADOPTIONIBUS. ]\TOn solum autem naturales liberi, fecundum ea, qu» diximus., in potestate nostra sunt: verum etiam 26 ii, quos adoptamus. §. 1. Adoptio autem duobus modis fit, aut Principali rescripto , aut imperio magistratus. Imperatoris auctoritate adoptare quis potest 'eos easve, qui qusve suj juris sunt; qu» species adoptionis dicitur adrogatio. Imperio magistratus adoptamus eos easve, qui qnxve in potestate parentum sunt: sive primum gradum liberorum obtineant: qualis est filius, filia; sive inferiorem : qualis est nepos , neptis, pronepos, proneptis. §. 2. Sed hodie ex nostra 27 constitutione, cum filiusfamilias a patre naturali extrane» per- fon» in adoptionem datur: jura patris naturalis minime d-.tlolvun- tur 28, nec qnicquam ad patrem adoptivum transit, nec in potest ite ejus est, licet ab intestato jura succeflionis ei a nobis tributa mit. Si vero pater naturalis non extraneo, sed avo filii sui materno , vel si ipse pater naturalis fuerit emancipatus, etiam avo vel proavo simili modo paterno vel materno, filium suum dederit in adoptionem : in hoc casu, quia concurrunt in unam personam & naturalia, & adoptionis jura, manet stabile jus patris adoptivi „ & naturali vinculo copulatum, & legitimo adoptionis modo constitutum, ut & in familia, & in potestate hujusmodi patris adoptivi sit. §. 3. Cum autem impubes per Principale rescriptum adrogatur, causa cognita adrogatio fieri permittitur, & exquiritur causa ad- rogationis, an honesta sit, expediatque pupillo? Et cum quibusdam conditionibus adrogatio fit, id est, ut caveat adrogator persona: public» 29, si intra pubertatem pupillus decesserit, restituturum se bona illis, qui, si adoptio facta non esset, ad succeffionem ejus venturi essent. Item non aliter emancipare eum potest adrogator, nisi causa cognita dignus emancipatione fuerit: & tunc sua bona ei reddat. Sed & si decedens pater eum exheredaverit, vel vivus sine justa causa emancipaverit: jubetur 30 quartam partem ei bonorum suorum 31 relinquere, videlicet pr»ter bona, qu» ad patrem adoptivum transtulit, & quorum commodum ei postea ac- quiUvit. §. 4. Minorem natu, majorem 32 non posse adoptare, placet, adoptio enim naturam imitatur: & pro monstro est, ut major fit filius, quam pater. Debet itaque is, qui libi filium per adoptionem vel adrogationem facit, plena pubertate, id est, decem & octo annis pra-cedere. §. 5. Licet 33 autem & in locum nepotis vel neptis, pronepotis vel proneptis, vel deinceps adoptare, quamvis 34 filium quis non habeat. §. 6. Et tam filium alienum quis in locum nepotis adoptare potest, quam nepotem in locum filii. §. 7. Sed fi quis nepotis loco adoptet, vel quali ex filio, quem habet jam adoptatum, vel quasi ex illo, quem naturalem in sua potestate habet: eo 3; casu & filius consentire debet, ne ei invito suus heres adnascatur. Sed ex contrario, fi avus ex filio nepotem det in adoptionem, non est nccefle filium consentire. §. 8. in plurimis autem causis adlinnlatur is, qui adoptatus vel adrogatus est, ei, qui ex legitimo matrimonio 36 natus est. L ideo, si quis per Imperatorem, vel apud Prretorom, vel Pr»sidem provino;» non extraneum adoptaverit 37 : potest eundem in adoptionem alii dare. ' zo. I. 1. pr.fi’. unde vir & uxor. (21. I. 52 .fi', de ritu nupi. (22. i. 13 -fis. de statu hom. (23. Nov. 89. c. 2. 24. v. Pfov. 12. c. 4. Nov. 74. Nov. 89. c. 8. , 2;. Lib. i.ff. 7. Lib. 8. C. 48. -'26. Adde l. 13. N 14. C. de pro- bat. (27. l.lo.C.h.t. (28. v. §. 14. injr. de heri dit. q:ue ttb inteji. I. 10. pr. C. h. t. pr. infr. de excus. tut. (29. v. §. 5. infr. de Alii, tut. 1.2. C.h.t. (30. v. L 1. §. 21.fi'. de coi-at. (31. /. f.n. f.Ji quid insenui, putron. I. 2. C. h. t. (32. I. 1;. in sin. I. 16. i. 40. fi. h. t. (33. /. 43. fi: eod. , 34. /. z-F: cod. (3;. /. 6. /. II. fi. E. (36. §. 4. infr. de exbered. lib. (37. I. 8. C. eod. §. 9- Sed 12 J I Institutionum Lib. I. Tit. XH. XItt. tz. 9. 8ed i & illud utrinsque adoptionis commune est, quod | vero ibi decesserit: exinde, ex quo captus est pater > filius iui jnris & Ii, qui generare non possunt, (quales furit spadones,) adoptare fuisse videtur. Ipse quoque filius neposve, si ab hostibus captus possunt: [castrati i autem non possunt.] §. io. Fcemins 3 quoque adoptare non possunt, quia nec naturales liberos in sua potestate habent: sed ex indulgentia 4 Principis, ad folatium liberorum amissorum, adoptare possunt. §. 11. Illud proprium est adoptionis illius, qux per sacrum oraculum fit, quod is, qui liberos in potestate habet, si se adrogandum dederit, non solum ipse potestati adrogatoris subjicitur, sed etiam liberi ejus in ejusdem fiunt potestate, tanquam nepotes. Sic etenim divus Augustus non ante Tiberium adoptavit, quam is Germanicum adoptasset; ut protinus , adoptione facta, inciperet Germanicus Augusti nepos esse. §. 11. Apud Catonem bene scriptum refert antiquitas, servos, fi a domino adoptati sint, ex hoc ipso posse liberari. Unde & nos eruditi, in nostra j Constitutione etiam eum servum, quem dominus actis intervenientibus filium suum nominaverat 6 , liberum esse constituimus: licet hoc ad jus filii accipiendum non sufficiat. 7 TIT. XII. QUIBUS MODIS POTESTATIS JUS PATRUE SOLVITUK. 8 Videamus nunc, quibus modis ii, qui alieno juri sunt subjecti, v eo jure liberentur. Et quidem quemadmodum liberentur servi a potestate dominorum , ex iis intclligere possumus , qux de servis manumittendis superius exposuimus. Hi vero , qui in potestate parentis sunt, mortuo eo 9, sui juris fiunt. Sed hoc distinctionem recipit. Nam mortuo patre, sane omni modo filii filiseve sui juris efficiuntur: mortuo vero avo, non omnino nepotes neptesque sui juris fiunt; sed ita 10, si post mortem avi in potestatem patris 11 iui recasuri non sunt. Itaque fi moriente avo pater eorum vivit, & in potestate patris fui est: tunc post obitum avi in potestate patris fui fiunt. Si vero is, quo tempore avus moritur, aut jam mortuus est, aut [per 12 emancipationem] exiit de potestate patris: tunc ii, qui in potestatem ejus cadere non possunt, fui juris fiunt. §. 1. Cum autem is, qui ob aliquod maleficium in infulam deportatur 13 , civitatem amittit: sequitur, ut, qui eo modo ex numero civium Romanorum tollitur, perinde 14 quasi eo mortuo, desinant liberi in potestate ejus esse. Pari ratione & si is, qui in potestate parentis sit, in infulam deportatus fuerit, desinit 15 esse in potestate parentis. Sed si ex indulgentia Principis 16 restituti fuerint : per omnia pristinum statum recipiunt. §. 2. Relegati autem patres in infulam, in potestate liberos retinent. Et ex contrario liberi relegati, in potestate parentum 17 remanent. §. 3. Poence servus effectus, filios in potestate habere 18 desinit. Servi autem pcenx 19 efficiuntur, qui in metallum damnantur, & qui bestiis 20 subjiciuntur. §. 4. Filiusfamilias si militaverit, vel si Senator, vel Consul Factus fuerit, remanet in potestate patris : militia enim, vel consularis dignitas 21 de patris potestate filium 22 non liberat. Sed ex Constitutione 23 nostra summa patriciatus dignitas illico, Imperialibus codicillis prxstitis , filium a patria potestate liberat. Quis enim patiatur, patrem quidem posse per emancipationis modum potestatis lux nexibus filium liberare, Imperatoriam autem celsitudinem non valere eum, quem sibi patrem elegit, ab aliena eximere potestate ? §. ;. Si ab hostibus captus fuerit parens, quamvis servus hostium fiat, tamen 24 pendet jus liberorum propter jus postliminii 25 : quia hi, qui ab hostibus capti sunt, si reversi fuerint, omnia pristina jura recipiunt, idcirco revepsus etiam liberos habebit in potestate : quia postliminium fingit, eum, qui captus est, in civitate scmper fuisse. Si (1. I. 2. §. 1. ff. eod. (2. v.7. 39. §. i.ff. de jure dot. I. 6.ff. de Vier. U pofihnm. Abrogat. Nov. Leonis 26. (3. I. C. h. t. {4. v. Nov. Leonis 27. (;. un, §. 10. C. de Latin, libert. toll. (6. v. Nov. 117. c. 2. I. I. §. 3. de qtuefl. (7. v. /. 1;. tz. sin. ff. U l. Z. C. b. t. (8. v. Nov. 81. Lib. 8- C. 49. (9. I. 1;. ff. quando dies legat. I. 239.pr.7U de verb.sign. (10. I. $.ff. de bis , quisui, vel alieni juris. (11. v. /. 56. §. z.ff. de jure dot. (12. I. 41. ff. de adopt, (13. I. 1. C. de bered, instit. (14. 1.6 3. %.fin.ff. pro facio. (15. I. 1 7. tz. 1. ff. depam. I. 6. C. de finient, fajsts U restit. (16. Tot. tit.si', esi C. de Jentent, puff. (17, l. 4. /. •j.ff. de interdiB. esi relcg. (18. I. zq.ff.de pcen. (19. Abrogat. Nov. 22. c. 8 . (20. I. 3. §. pen.ff. ad L. Corti, desicar. (21. Abrogat. Nov. 81. (22. l.^.ff. de adopt. (23. L fuerit: similiter dicimus, propter jus postliminii, jus quoque potestatis parentis in suspenso esse. Dictum est autem postliminium a limine & post. Unde eum, qui ab hostibus [captusest, &] in fines nostros postea pervenit, postliminio reversum, recte dicimus. Nam limina, lient in domo finem quemlam faciunt, sic & imperii finem esse limen, veteres voluerunt. Hinc & limen dictum est, quali finis quidam & terminus, ab eo postliminium dictum est, quia ad idem limen revertebatur, quod amiserat. Sed & qui captus victis hostibus recuperatur, postliminio rediiffe existimatur. tz. 6. Praeterea emancipatione 26 quoque delinunt liberi in potestate parentum esse. Sed emancipatio antea quidem vei per antiquam legis observationem procedebat, qua: per imaginarias 27 venditiones, & intercedentes manumissiones celebrabatur, vel ex Imperiali 28 rescripto : nostra autem providentia etiam hoc in melius per Constitutionem 29 reformavit: ut fictione prinina explosa, recta via ad competentes judices, vei magistratus parentes intrent, & filios suos, vei filias, vel nepotes, vel neptes, ac deinceps, i sua manu dimittant. Et tunc ex educto Praetoris in bonis hujusmodi filii, vel filis, vel nepotis, vei neptis, qui quxve a parente manumissus, vei manumissa fuerit, eadem jura praestantur parenti, quae tribuuntur patrono in bonis liberti. 30 Et prxterea fi impubes fit filius , vel filia , vel exteri: ipse parens ex manumissione 31 tutelam ejus nanciscitur, tz. 7. Admonendi 32 autem sumus, liberum arbitrium esse ei, qui filium , & ex eo nepotem vel neptem in potestate habebit, filium quidem de potestate dimittere, nepotem vero vel neptem retinere : & ö converso, filium quidem in potestate retinere , nepotem vero vel neptem manumittere, vei omnes sui juris efficere. Eadem & de pronepote, & pronepte dicta esse intelligantur. tz. 8- Sed & si pater filium, quem in potestate habet, avo vel proavo naturali, secundum nostras Constitutiones super his habitas, in adoptionem dederit: id est, fi hoc ipsum actis 33 intervenientibus apud competentem judicem manifestaverit , praesente eo , qui adoptatur, & non contradicente, nec non eo [praesente] , qui adoptat: solvitur quidem jus potestatis patris naturalis , transit 34 autem in hujusmodi parentem adontivum, in cujus persona & adoptionem esse plenissimam, antea diximus. 3; tz. 9. Illud autem scire oportet, quod, si nurus tua ex filio tuo conceperit, & filium postea emancipaveris, vel in adoptionem dederis , prägnante nuru 36 tua: nihilominus quod ex ea nascitur, in potestate tua nascitur. Quod si post emancipationem vel adoptionem conceptus fuerit: patris fui emancipati, vel avi adoptivi potestati subjicitur, tz. 10., Et quidem neque naturales liberi 37, neque adoptivi, ullo pene Z8 modo possunt cogere parentes, de potestate sua eos dimittere. ex T I T. XIII. DE TUTELIS. 39 'pRanscamus _ nunc ad aliam divisionem personarum. Nam « his personis, qux in potestate non sunt, quadam vel in tutela sunt, vel in curatione, quadam neutro jure tenentur. Videamus ergo de his, qua in tutela vel in curatione sunt. Ita enim intellsee- mus exteras pcrlonas, qua neutro jure tenentur. Ac prius diipi- ciamus de his, qux in tutela sunt. tz. 1. Est autem tutela, (ut Servius definivit,) vis ae potestas iu capite libero ad tuendum 40 eum, qui propter xtatem se defendere nequit, jure civili data ac permissa, tz. 2. Tutores autem sunt, qui eam vim ae ult. C. de consul. (24. v. l.pen. (s. de suis esi legit, bered, (ze v l. 19. ff dc capt. esi pqjllim. (26. I. ;. C. de dolo malo. {1?. v. £ ult. C. de adopt. (28. I. 5. C. de esuancip. lib. (29. I. ult. C. de cmancip, lib. (30. I. I. si. ß a Jarente quis manum. (31. infr de legit, parent, tut. (32. I. 28./i de adopt. (33. /. ult. C. dc adopt. I. 11. C. de fui. Instrument. (34. pen. in pr. veif. ß vero. C. de ado-pt. (35. §. i.fupv, dc adopt. (36. v.supra de ingen. U l fin ß. de acquir. rer dom (37. de adopt. I. 4. C. de emane, lib. V38- v. I. 6. C. despeclac. adde l. 16. tz. 2. ff'. de curat, furios. Vide tamen l. 32. pr. I. 33.Fi de adopt. 1. 12. C. de cpisc. audient. L 3. §. 6.si. de minor. I. 1. tz. 3. 1. ult.ff.si a parent, quis"manum. I. 92. f. de condit. £7 demonßr. ^ (39- Lib. 26. D. 1. (40. v. I. 4. tz. ult.ff. rem pupill. potestis- TnlKtutionum Lib. I. Tit. XIV. XV. XVI. XVII. 14 potestatem habent, exque ipsa re nomen acceperunt. Itaque appellantur tutores, quasi tuitores atque defensores: sicut seditui i dicuntur, qui sedes tuentur. §. 3. Permissum 2 est itaque parentibus, liberis impuberibus, quos in 3 potestate habent _, testamento tutores dare. Et hoc in filios filiasque procedit omnimodo : nepotibus vero neptibusque ita demum parentes possunt testamento tutores dare , si post mortem eorum in potestatem patris ini non sunt recasuri. Itaque si filius tuus mortis tuoc tempore in potestate tua sit: nepotes [exj eo non poterunt ex testamento tuo tutores habere, quamvis in potestate tua fuerint: scilicet, quia mortuo te , in potestatem patris fui recasuri sunt. §. 4. Cum autem in compluribus aliis causis posthumi 4 pro jam natis habeantur, & in hac causa placuit, non minus posthumis 5 , quam jam natis testamento tutores dari posse : si modo in ea causa sint, ut si vivis parentibus nascerentur, lui [ heredes, ] & in potestate eorum fierent. b. 5. Sed & si emancipato filio tutor ä patre datus fuerit testamento : confirmandus est ex lententia Prsefidis omnimodo , id est, fine 6 inquisitione. §. 2. Quod autem [ lex duodecim tabularum ] ab intestato vocat ad tutelam adgnatos: non 32 hanc habet significationem, si omnino non fecerit testamentum is, qui poterat tutores dare, sed 33 si quantum ad tutelam pertinet, intestatus decesserit : quod tunc quoque accidere intelligitur, cum is, qui datus est tutor, vivo testatore decesserit. §. 3. Sed adgnationis quidem jus omnibus modis capitis deminutione plerumque perimitur: nam adgnati» juris [civilis] nomen est : cognationis vero jus non omnibus modis commutatur : quia civilis ratio civilia quidem jura corrumpere potest, naturalia vero non 34 utique. TIT. XVI. DE 3; CAPITIS DEMINUTIONE. "PSt autem capitis deminutio , prioris status mutatio. Eaque tri- bus modis accidit. Nam aut maxima est capitis deminutio , aut minor , ( quam quidam mediam vocant, ) aut minima. tz. 1. Maxima capitis deminutio est, cum aliquis simul & civitatem & libertatem amittit, quod accidit in his , qui fervi 36 prense efficiuntur atrocitate sententiae: vel libertis, ut ingratis erga 37 patronos condemnatis : [vel his,] quisse ad pretium participiamlum 38 venundari paffi sunt. §. 2. Minor, sive media capitis deminutio est, cum civitas quidem amittitur, libertas vero retinetur 39. quod accidit ei, cui aqua & igni interdictum fuerit : vel ei, qui in insulam deportatus est. §. 3, Minima capitis deminutio eit, cum civitas retinetur & libertas, sed status hominis commutatur, quod accidit in his , qui, cum fusi juris fuerint, e ceperunt alieno juri subjecti esse , vel contra. [ veluti, si filiusfamilias ä patre emancipatus fuerit, est capite deminutus.] §. 4. Servus autem manumissus capite non minuitur : quia nullum caput 40 habuit. §. 5. Quibus autem dignitas magis, quam status permutatur, capite non minuuntur , & ideo , a senatu motos capite non minui 41, constat. §. 6. Quod autem dictum est , manere cognationis jus etiam post capitis deminutionem : hoc ita est, si minima capitis deminutio interveniat; manet enim cognatio : nam si maxima capitis deminutio interveniat, jus quoque cognationis perit, utputa servitute alicujus cognati: & 42 ne quidem si manumissus Fuerit, recipit cognationem. Sed & si in insulam quis deportatus sit, cognatio solvitur. §. 7. Quum autem ad adgnatos tutela pertineat: non simul ad omnes pertinet, sed ad eos tantum, qui43 proximiores gradu sunt; vel si phires ejusdem gradus sunt, ad 44 omnes [pertinet, veluti, si plures fratres sunt , qui unum gradum obtinent, pariter ad tutelam vocantur. ] TIT. XIV. QUI TESTAMENTO TUTORES DARI POSSUNT. 7 7 A Ari autem tutor potest testamento non solum paterfamiiias, sed 8 etiam filiusfamilias. §. 1. Sed & servus proprius testamento cum libertate recte tutor dari potest. Sed sciendum est , eum & sine libertate tutorem datum , tacite 9 libertatem directam 10 ac- eepisse videri, & per hoc reste tutorem esse. Planest per 11 errorem, quasi liber, tutor datus iit, aliud dicendum est. Servus autem alienus pure inutiliter 12 testamento datur tutor: sed 13 ita, eum liber erit, militer datur: proprius autem servus inutiliter 14 eo modo tutor datur. §. 2. Furiosus vel minor viginti quinque annis tutor testamento datus, tutor tunc erit, cum 15 compos mentis , aut major 16 viginti quinque annis fuerit factus. §. 3. Ad certum tempus 17 , vel ex certo tempore, vel liib conditione , vel ante heredis institutionem pesse 18 dari tutorem , non dubitatur. §. 4. Certe autem 19 rei vel cansie tutor dari non potest : quia personae, non causae, vel rei, [tutor] datur. §. 5. Si quis filiabus silis vel filiis tutores 20 dederit, etiam 21 posthumae [ vel posthumo ] dedisse videtur: quia filii vel filiae appellatione 22 & posthumus & posthuma continentur. Quod li nepotes sint, an appellatione siliorum & ipiis tutores dati sint 23 ? Dicendum est, ut & ipsis quoque dati videantur : si modo liberos dixerit: caeterum si filios, non 24 continebuntur: aliter enim filii, aliter nepotes appellantur. Plane ii posteris dederit: tam filii posthumi, quam eaeteri liberi continebuntur. 25 TIT. XV. DE LEGITIMA ADUNATORUM TUTELA. 26 (TUibus autem testamento tutor datus non est, his ex lege duode- eim tabularum adgnati lunt tutores'27, qui vocantur legitimi. 28 §■ 1. Sunt autem 29 adgnati [cognati] per virilis sexus cognationem conjuncti, quasi 30 ä patre cognati : veluti frater [ex] eodem patre natus , fratris sitius neposve ex eo : item patruus , & patrui filius neposve ex eo. At qui per fremi nini sexus personas cognatione junguntur, adgnati non sunt : sed alias naturali jure cognati. Itaque amita: tuse filius non eit tibi adgnatus , sed cognatus , & invicem tu illi eodem jnre conjungeris : quia qui [ex ea] nascuntur , patris 31 , non matris familiam sequuntur. TIT. XVII. DE LEGITIMA PATRONORUM TUTELA. ^X eadem lege duodecim tabularum libertorum & libertarum tutela ad patronos liberosque eorum pertinet , qux & ipsa legitima tutela vocatur : non quia nominarim [in ] ea lege de hac tutela caveatur, sed quia perinde accepta est per interpretationem 45 , ac si verbis legis introducta esset. Eo enim ipso , quod hereditates libertorum libertarumque , fi intestati decessissent, jusscrat lex ad patronos liberosve eorum pertinere, crediderunt veteres voluisse ligem etiam tutelas ad eos pertinere : cmn & adgnatos , quos ad hereditatem [lex] vocat, eosdein & tutores esse jusserit : quia ple- ■, 1. 1. 77. §. 26. st. de legat. 2. i 2. 1. 1. st. de testam, tut. ( 3- L 73. b. 1. jf. de reg.jur ( 4. 1. 7. 1. 26. Jf. de statu bum. 1. 231. jf. de verb.fign. ' K 5. 1. 1 . %. l.J'. de testam, tut. ( 6. V. 1. I. §. 1. ist 2. 1. 6. st. de confirm, tut. ( 7. Lib. 26. D. 2. Lib. 5. C. 28. ( 8- l. 67. §. 2. jf. de ritu nuft. (9. V. 1. seu. C. äe'heeej.serv. I.ered. 1. 32. ' , 2. st', de testum. t..t. (10. Viae tamen i. 9. C. dc fideicom. Uberi. 1. 10. injin.jf. de testam, tut. 11. v. i. 22,j/. de testium, tut. 12. Vide tamen/. 10. §.^.st.dc teft. tut. . 13. 1. 10. <1.4. Jf. de testum, tut. ( 14. v. /. 21. ist 22. J'. de eon.lit. inftit. (15. /. io. §. 3. st', de teft. tut. i. 12. pr. Jj. de excusat. adde l. 11 .st', de tui. 16. i. 32. in fin.st', de testam, tut. , 17. t). 2. ist s- quibas modis tut. fin. L 14. tz. 3. ist j/. de tut. i. 11. pr. st. de _ teft. .ut. ( 18. y. 1 .iv.fr. de Atii. tut. 1. 8. §. 1. ist z.jf. de teft. tut. Vide tamen l. 6. j. i.J. de tut. i. 7“. st. de reg.jur. ( 19. L 12. iz. 14. jf. ietest. tut. ( jo. v. L 45. pr.st. de legat. %. 1. gi. pr. jf. de legat. 3. ( 21. 1. 5 . 6. ih. jf. de teft. tut. ( 22. v. 1. 164. pr. jf. de verb.fign. ( 23. v. 1. 84. st. de-verb.fign. ( 24. 1. 6. st. de teft. tut. adde /. 22C. st'. de verb.fign. v. 1. 201. jf. eod. (25. Vide tamen /. 1. in fin. st. de jure imnumit. ( 26. Lib. 26. D. 4. Lib. ;. C. 30. ( 37. v. 1. 11. inpr.jf. de testam, tut. 28. v. ATov. 118- c. 5. ( 29. 1. 7. Jf; de Legit, tat. ( 30. d.1.7. (31. i. 196. in fin. jf. de verb. fign. (32. L6.st.de legit, tut. 33- d. 1. 6. (. 34. v. 1. 8.st. de capit, minat. 3S- Lib. 4. D. (36. Abrogat, per PLov. 22. c. 8. ( 37. v. l. 2. C. de lib er t. ist eor. lib. ( 38- Abrogat, per Nov. Leon. 59. C /y. v. 1. 2. 1. 1. 1. 17. §. i.st depe-n. obst.“ 1. 5. , viginti quinque annis sint, tamen in curatione sunt adgnatorum = =■ ex lege duodecim tabularum. Sed solent Rom» Praefectus urbi .1. vel Praetores, & in provinciis Praesides ex inquisitione eis cura- tores dare. §. 4. Sed & mente captis, & surdis, & mutis, & "ii qui perpetuo morbo laborant, quia 11 rebus suis supereffe non 3 possunt,) curatores dandi flant. §. ;. Interdum autem & puram pilli curatores accipiunt: utputa, fi legitimus tutor 12 non Iit rfiii idoneus: quoniam habenti 13 tutorem, tutor dari non potest. 3 Item si testamento datus tutor, vel a Praetore aut Prafide, ido- - nens non fit ad administrationem, nec tamen fraudulenter nego- qnij tia administret: solet ei curator adjungi. Item loco tutorum, aa'iii qui non in perpetuum, sed 14 ad tempus a tutela excusantur, ite solent curatores dari. §. 6. Quod si tutor adversa valetudine ,. ado, vel alia necessitate impediatur, quo minus negotia pupilli administrare postit, & pupillus vel absit, vel infans sit: quem velit "*• actorem 1; , periculo ipsius tutoris, Praetor, vel qui provinciae prserit, decreto constituet. tifdare. Quod fi nemo eorum fatis offerat, si quidem adseriptum fuerit d testatore, quis 22 gerat 23 , ille gerere debet. Quod si non fuerit adseriptum : quem 24 major pars elegerit, ipse gerere debet: ut edicto Praetoris cavetur. Siii autem ipsi tutores dissenserint circa eligendum eum , vel eos, qui gerere debent: Prxtor partes suas interponere debet. Idem & in pluribus ex inquisitione datis comprobandum est : id est, ut major pars eligere possit, per quem administratio fiat. §. 2. Sciendum autem est, non solum tutores vel curatores pupillis, vel adultis, csterisque personis ex administratione rerum teneri: sed etiam 25 in eos, qui satisdationem accipiunt, subsidiariam 26 actionem esse: qu» ultimum eis praesidium possit adferre. Subsidiaria autem actio in eos datur, qui aut omnino ä tutoribus vel curatoribus satisdari non curaverunt 27, aut non idonee passi sunt caveri. Quce quidem tam ex prudentium responsis, quam ex constitutionibus Imperialibus etiam 28 in heredes eorum extenditur. §. 3. Quibus constitutionibus & illud exprimitur, ut nisi caveant tutores & curatores 29, pignoribus captis coerceantur. §. 4. Neque autem 30 Praefectus urbi, neque Praetor,. neque Praeses provinciae, neque quisquam alius, cui tutores dandi jus est, hac actione tenebitur: sed hi tantummodo, qui satisdationem exigere solent. TIT. XXIV. „ DE 16 SATISDATIONE TUTORUM, VEL CURATORUM. XpE tamen pupillorum pupillarumve, & eorum, qui qnaeve in curatione fluit, negotia a curatoribus, tutoribusque consumantur , vel deminuantur: curet Praetor, ut & tutores, & curatores eo nomine 17 satisdent. Sed hoc non est perpetuum, nam tutores testamento dati 18, satisdare non coguntur: quia fides eorum & diligentia ab ipso testatore approbata est. item ex inquisitione tutores vel curatores dati, satisdatione non 19 onerantur : quia idonei electi sunt. §. 1. Sed fi ex testamento vel inquisitione duo pluresve dati fuerint: potest 20 unus offerre siitifda- tionem de indemnitate pupilli vel adolescentis, & contutori suo vel concuratori praeferri, ut solus administret: vel 21 ut contutor [aut concurator] satis offerens praeponatur ei, ut & ipse solus administret. Itaque per se non potest petere satisdationem a contutore suo vel concuratore: sed offerre debet, ut electionem det concuratori vel contutori suo , utrum velit satis accipere, an sa- (i- /. 14. §. 3. fi’. de tutel. §. %.supr. qui testam. tut. (2. I. 14. §. 4. ff. de tutet. (3. Lib. 27. D. 10. Lib. C. 70. (4. I. 3. §. 3. ff. de minor K. v. Nov. Leonis 28. (6. V. I. 3 - fi'- de tut. £9 curat, dat (7. V. I. I. in fin. I. 2. §. l.ff. de confirm. tut. (8- v." i. I. in fin ff. de confirm. tut. I. 6. C. de negot. gefiis. I. 7. C. de tefl. tut (9. /. 13. in fin. ff. de tut. & curat, dat. I. 2. §. pen. cfi ult. I. 43. §- 3 -js -de procar. Vide tamen l. 7. §. 2 . ff. de minor. I. I. 7. C. qui petant tut. (10. I. 16. pr.fi] de curat, furios, (11. /. 2 .fi', cod. (12. 1. lß.pr.ff. de tutet. '(13. v. I. 27. fi', de testam. tut. I. 10.fi'. de tut. datis. I. 9. C. qui petant tut. I. 9. C. equi dare tut. t. 4. C. in quibus cqjib. tut. (14. §. 2. infr. de excusat. I. 10. §. 6. fi', eod (15- l- 24- pr. js. de admin. gf peric. tut. (16. Lib. v C. 42. (17. I. 1. D. qui satisdare. I. 7. s. rem pu pilli. (18. v. I. 17. fis. de tefiam. tut. (19. v. I. 8- js. de curat, furios. (20. v. /. 17. pr. ff. de testam, tut. (21. I. 38 . §. 20. fi', de verb. oblig. (22. v. I. 14. §. 1. fi] de solut. (23. v. I. Z. §. 1. ff. de admin. peric. tut. (24. /. 14. §. I. ff. de solution. i. 3. TIT. XXV. DE EXCUSATIONIBUS TUTORUM 31, VEL CURATORUM. TjXcusantur autem tutores & curatores variis ex causis: plerumque tamen 32 propter liberos, sive in potestate sint, sive emancipati. Si enim tres liberos superstites Rom» q uis habeat, vel in" Italia quatuor, vel 111 pro vincii s quinque: ä tutela vel cura potest exculäri , extmplo exterorum munerümT nam & tutelam & curam placuit publicum 33 munus esse. Sed adoptivi liberi non prosunt: in adoptionem autem dati, naturali patri prosunt. Item nepetes ex filio prosunt, ut in locum patris fui succedant: ex filia non prosunt. Filii autem superstites tantum ad tutela: vel curae muneris excusationem prosunt: defuncti autem 11011 prosunt. Sed si 34 in bello amissi sunt, quaesitum est, au prosint? Et constat eos 35 solos prodesse, qui in acie amittuntur: hi enim, qui pro republica ceciderunt, in perpetuum per gloriam vivere iiitelliguntur. §. 1. Item- divus Marcus in Semestribus rescripsit, eum 36 , qui ics fisci ad- ministrat, ä tutela vel cura, quam diu administrat, excusari posse. §7~2rTtem, qui 37 reipublica causa absunt, A tutela vel cura ex- ■ culantur. Sed &ii fuerint tutores vel curatores [dati] , /deinde rei- publicx causa abesse e ceperint: ä tutela vel cura excusantur , quatenus reipublic» causa absunt; & interea curator 38 loco eorum datur: qui si reversi fuerint, recipiunt onus tutel». nam nec anni 39 habent vacationem, ut Papinianus libro quinto Responsorum scripsit : nam hoc spatium habent ad novas tutelas vocati. §. 3. Et 1 qui 40 potestatem aliquam habent, se excusare possunt, ut divus Marcus rescripsit: sed susceptam tutelam deserere non poliunt. §. 4. Item propter 41 litem , quam cum pupillo vel adulto tutor vel curator habet, excusari 11011 potest: nisi forte de omnibus bonis, vel hereditate controversia sit. §. Item 42 tria onera tutelx non §. 3. fi\ judicat.solvi. (2;. v. /. I. ff. de magistr. conv. (2».. I. 4. C. eod. Vide tamen /. 1. §. 13. ff. de tutel. & rat. Adde vero etiam l. 2. C. de divid. tut. I. 14 . fi] de admin. tut. I. 2. U 3. fi] de magistr. con ven. (27. I. 1. §. 11.fi] eod. (28. v. I. 4. & 6. fi'. I. 2. C. eod. (29. I. 3. pr. C. de suspecl. l. 4. §. 2 .ff. de damit, infeä. I. 9. in fin. fi. ad L. Jul. pecul. (30. I. 1. §. 1. ff. de magistr at. conv. (31 . lib. 27. D. 1. Lib. 3. C. 62. ad 70. (32. vi l. 1. C. qui numero liberor, adde l. 7. §. 3. st. de bonis damnat. (33. /. q. js. de bis qui fui vel alieni jur. Vide tamen l. 6. §. 15. I. 12. §. 15. /. 17. §. 3. ff. h. t. (34. L 18. fi. h. t. (3;. v. I. alt. in pr. fi] dc vacat, man. 'ff. v. I. 10. C. h. t. (37. lib. 5. C. fi4. Qf /.'41. §. 2. js. h. t. 38 . Obst. I. 12.fi] de tutel. I. 3. §. 10.fi] de suspecl. tut. I. 9. in pr. fi. de tut. es rat. distrah. (39. Vide tamen l. IO. in pr. & §. l.ff. h. t. sed junge etiam §. 2. d. I. 10. (40. v. /. 21;. Fi de verh.sign. 1 . 3. /. 13.is. de jurisdict. (41. I. 16. C. I. 21. pr. ff. h. t. (42. V. Lib. v C. 69. £5? I. 2. §. ult. I. 3. 4. 5. 6. fi", b. t. adde etiam l. 31. §.4 ./.mi. B adfectatoe, 20 i9 Institationuiii Lih. I. Tlt. XXV. XXVL adfectatx i, vel curx , prxstant vacationem , qiiamiiiu admini- ftrantnr: ut tamen plurium pupillorum tutela vel cura eorundem bonorum, 'veluti fratrum, pro una computetur. §. 6. Sed 2 & • propte r paupertatem e xcusationem tribui, tam divi fratres, quam per fe divus Marcus rescripsit, si quis imparem fe oneri injuncto „ poflit docere. §. 7. Item propter 3 adversam valetudinem, propter quam ne suis quidem negotiis intercise poteTF^ excusatio locum habet. §. 8- Similiter eos, qui literas 4 nesciunt, esse excusandos , divus Pius rescripsit: quamvis & imperltTUterarum possint ad administrationem negotiorum sufficere. §. 9. Item , si prompter <; inimicitias a liquem testamento tutorem pater dederit, hoc ipsum proritat ei excusationem : sicut per contrarium non excusantur , qui se tute lam administraturos patri pupillorum 6 promile- "rant. 10. Non "eile autem admittendam cxciiIatio"nem~ejü!s7 qui hoc solo utitur, quod ignotus patri pupillorum sit, divi fratres refcriplerunt. §. 11. Inimicitix, quas quis cum patre pupillorum vel adultorum exercuit, si capitales 7 fuerunt, nec reconciliatio intervenit, a tutela vel cura solent excusare. §. 12. Item is, qui status controversiam 8 a pupillorum patre passus est, excusatur a tutela! "§1 13. Item, maior . H. de Heredibus instituendis. 39. * II. 14. de Hereditatibus . qu® ab intest. * IH. z. de Heredum qualitate & difF. 44. * II. 19. de His , qui fui vel alieni juris. 7. * I. g. I. de Iis, per quos agere poss. 102. ¥ IV. Z©, de Ingenuis. ;. * I. 4. de Injuriis. 90. * IV. 4. de Inofficioso testamento. 43. * II. 18. de Interdictis. 109. * IV. 1;. de Inutilibus stipulationibus. 7:. * III. 20. de Jure Natur®, Gent. & Civ. 3. * I. 3. - - - Personarum. 5. * I. 3. de Justitia & Jure. 3. * I. i. L. de Ipgatis. 4;. * II. 20. de Lege Aquilia. 88. * IV. z. - - - Falcidia. 50. * II. 22. - - - Fusia Canin. 7. * I. 7. de Legitima Agnatorum succeffione. 58. * IH. 2. - - - - Agnatorum tutela. 13. * I. 15. - : - - Parentum tutela, i;. * I. 18- - - - - Patronorum tutela. 14. * I. 17. de Libertinis. * I. 5. de Literarnm obligationibus. 75. * III. 22. de Locatione & conductione. 78. * III. 25. X 21 Institutionum Lib. XX, Tit. X. 22 LIBER SECUNDUS. TIT. I. DE i RERUM DIVISIONE, [ET i ADQUIRENDO IPSARUM DOMINIO.] S Uperiore libro de jure personarum exposuimus : modo videamus de rebus, qux vel in nostro patrimonio , vel extra 3 patrimonium nostrum habentur. Qiixdam 4 emm naturali jure communia sunt omnium, quxdam publica, quxdam universitatis , quxdam nullius, pleraque singulorum, qux ex variis causis cuique adquiruntur, sicut ex subjectis apparebit. § 1 Et quidem naturali jure communia sunt omnium hxc : aer, aqua profluens, & mare 5 , & per hoc littora maris. 6 Nemo rutur 7 ad littus maris accedere prohibetur: dum tamen a villis , & monumentis, & xdificiis abstineat, quia non sunt juris gentium, sicut est mare. tz. 2. Flumina autem omnia , & portus, publica 8 sunt, ideoque jus piscandi 9 omnibus commune est in portu fluminibusque. §. 3- Est autem littus 10 maris, quatenus hybernus fluctus maximus excurrit. §. 4- Riparum quoque usus 11 publicus est jure gentium , sicut ipsius fluminis, itaque naves 12 ad eas appellere, funes arboribus ibi natis religare , onus aliquod in his reponere , cuilibet liberum est , sicut per ipsum flumen navigare, sed proprietas earum illorum est 18 , quorum prxdiis haerent: qua de causa arbores quoque iu iisdem natai, eorundem sunt. §. Littorum quoque usus publicus est, & juris 14 gentium , sicut & ipsius maris. & ob id cuilibet liberum est casam 1; ibi ponere, in quam se recipiat, sicut retia siccare, & ex mari deducere. Proprietas autem eorum potest intelligi nullius 16 esse : sed ejusdem juris esse, cujus & mare , L qux subjacet mari terra vel arena. §. 6. Universitatis sunt, non singulorum, qux in civitatibus sunt theatra, stadia, & si qua alia sunt 17 communia civitatum. §. 7. Nullius autem sunt res sacra , & religiöse , & sanctx. * quod enim divini juris est, id 18 nullius in bonis est. §. 8- Saerx res sunt, qux rite per Pontifices Deo consecratx sunt: veluti xdes saerx , & donaria, qux rite ad mi- liifterium Dei dedicata sunt: qux etiam per nostram 19 Constitutionem alienari & obligari prohibuimus ; excepta 20 causa redemptionis captivorum. Si quis autem auctoritate sua quasi sacrum sibi constituerit, sacrum 11011 est , sed profanum. Locus autem , in quo xdes saerx sunt xdificatx , etiam diruto 21 xdificio sacer adhuc 22 manet, ut & Papinianus scripsit. §. 9. Religiosum 23 locum unusquisque sua voluntate facit, dum mortuum 24 infert in locum suum. [In communem autem locum purum invito 2; socio inferre non licet. ] in commune vero sepulchrum etiam invitis exteris 26 licet [inferre]. Item si alienus ususfructus est, proprietarium placet, nisi consentiente 27 usufructuario , locum religiosum non facere. In alienum locum consentiente domino licet inferre : & licet postea ratum [ uon ] 28 habuerit, quam illatus est mortuus, tamen locus religiosus fit. §. 10. Sanctx quoque res, veluti muri & 29 portx [civitatis,] quodammodo divini juris sunt: & ideo nullius in bonis sunt. Ideo autem muros sanctos dicimus, quia pena capitis constituta est in eos 30, qui aliquid in muros deliquerint. Ideo & legum eas partes , quibus pernas constituimus adversus eos 31, qui contra leges fecerint, (1. Lib. 1. D. 8. (2. Lib. 41. D. 1. (3. Vide tamen l. i.Js. de usufr. legat. adde etiam/. 4.JE de usufr. (4. I. z.ff. de divis, rerum. (5. I. 13. §.sin.js. de injur. (6. I. 2. §. l.ff. de divis, rer. Vide tamen L 3. in fr.js. ne quid in loco publico. (7. /.4. in pr. js. de divis, rer. (8. I. 5. inpr.ff. eoi. I. 3. inpr.js. defluminib. Vide tamen l. I. §■ 3- & 4-ff e °d. I. 4. §. 1. ff. de divis, rer. (9. v. /. 1. §. <).ff. ne quid in loco publico. I. 13. %.fin.ff. de injur. (10. /. 96. in pr. I. 112. js. de verb.sign. (11. /. inpr.ff. de divis, rer. Vide etiam /. 30. §. I.fi. de acquir. rer. domin. (12. v. I. an. §.1. ß'. ut influminepubl. (13. I. 5. in pr.ff. de divis, rer. I. 1. §. 6. ff. d,e fiumin. I. 30. §. l.ff. de acquir. rer. domin. (14. I. 4. ff. ne quid in Loco pubi. (15. /.5. infin. I. 6. in pr.fi’. de divis, rer. (16. v. I. 3. inpr.ff. ne quid in loco publico. (17. v. I. 122. inpr.fi’. de legat. I. (18. v. i. 83- §• 5- ff. deverb. oblig. I. 182 .fi’, de reg.jur. (19. I. 21.C. 1 ie sacros eccles. (20. d. I. 21. Vide etiam Nov. 120. c. 9. U 10. (21. I. 6. §. 3 .ff. de divis, rer. I. 73. iu pr.fi'. de contrah. emft. (22. Excipe casum sanctiones vocamus. §. 11. Singulorum autem hominum multis modis res fiunt, qnarundam enim rerum dominium nanciscimur jure naturali, quod ( sicut diximus ) appellatur jus gentium : qua- rnudam [ vero ] jure civili. Commodius est itaque ä vetustiore jure incipere : palam est autem , vetustius esse jus naturale, . quod cum ipso genere humano rerum natura prodidit. Civilia autem jura tunc esse coeperunt, cum & civitates condi, & magistratus creari, & leges scribi coeperunt. §. 12. Ferx igitur bestix, & volucres, & pisces, & [omnia] animalia, qux mari, coelo & terra lialciintur, simul atque ab aliquo capta suerint, jure gentium statim illius esse incipiunt, quod enim 32 ante nullius est , id naturali ratione occupanti conceditur, nec interest 33 , feras bestias & volucres utrum in suo fundo quis capiat, an in alieno. Plane qui alienum fundum ingreditur venandi aut aucupandi gratia : potest 34 ä domino , si is prxviderit, prohiberi, ne ingrediatur. Quicquid autem eorum ceperis, eousqne tuum esse intelligitur, donec Z; tua custodia coercetur. Cum vero tuam evaserit custodiam , & in libertatem naturalem sese receperit, tuum esse desinit, & rursus occupantis fit. Naturalem autem libertatem recipere intelligitur , cum vel oculos tuos effugerit, vel ita sit in conspectu tuo, ut difficilis sit ejus 36 perscquutio. §. 13. Illud quxlitum est, an, fi fera bestia ita vulnerata sit, ut capi pollit, statim tua esse intelligitur? [Et] quibusdam placuit, statim esse tuam ; & eous- que tuam videri, donec cani persequaris: quod si desieris persequi:, desinere esse tuam, & rursus fieri occupantis. Alii vero putaverunt, non aliter tuam esse , quam fi eam ceperis. Sed posteriorem sententiam nos confirmamus, quod multa accidere soleant, ut eam non capias. §. 14. Apium quoque fera natura est. Itaque [ apes, ] qux in arbore tua consederint, antequam ä te alveo 37 includantur, non magis tu* intelliguntur esse, quam volucres , qux in arbore tua mdum fecerint. Ideoque si alius eas incluserit , is earum dominus erit. Favos quoque , si quos effecerint, eximere quilibet potest. Plane integra re , fi 38 pravideris ingre- dientem fundum tuum, poteris eum jure prohibere , ne ingrediatur. Examen quoque , quod ex alveo tuo evolaverit, eousque intelligitur esse tuum 39 , donec in conspectu tuo est , nec difficilis perlequutio ejus est , alioquin occupantis fit. §. 15. Pavo- 1111111 40 quoque & columbarum fera natura est : nec ad rem pertinet, quod ex consuetudine evolare & revolare solent, nam & apes idem faciunt, quarum constat feram esse naturam, f Cervos quoque quidam ita mansuetos habent, ut in syivam ire, & redire soleant: quorum & ipsorum Feram ede naturam , nemo negat. f In iis autem animalibus, qux ex consuetudine abire & redire 41 solent, talis regula comprobata est, ut eousque tua esse iutelligantur , donec animum revertendi habeant: nam si revertendi animum habere desierint, etiam tua esse desinunt, & fiunt occupantium. Revertendi autem animum videntur desinere habere tum, cum revertendi consuetudinem deseruerint. §. 16. Gallinarum autem & anserum non est fera natura, idque ex eo possumus iutelligere , quod alix sunt gallinx, quas feras vocamus: item alii sunt anseres , quos feros appellamus. Ideoque si anseres tui, _ aut gallinx tux, aliquo modo turbati turbatxve evolaverint: licet conspectum tuum effugerint, quocunque ta- /. 36.fi'. de religiös &smnpt.fun. (23. /. 6. §. 4. fi', dc divis, rer. (24. v. I. 40. fi', de religiös. sumpt. fun. (25. I. 2. C. eod. v. /. 41. U 43 . fi. eod. (26. 1.6. §. 4. JE de divis, rer. (27. I. 2. §. 7. fi', de religiös. & sumpt. fun. (28. v. I. 6. §. 4.JE dc divis, rer. Adde l. 152. §. 2. fi'. de reg.jur. I. ult. C. ad SC. Maceion. I. 12. in jin. fi'.dej'oliition. (29. I. 2. js. nc quid in loco sacro. (30. v. d. I. 2. ß'. ne quid in loco sacro. I. 3. §. 17. ff. de re militer,-i. l.fin.ff. de divij'. rer. (31. /. 41. fi’, de peen. I. 9. §. 3.fi', de divij'. rer. (32. I. 3. iu pr.ff. de adquir. rer. domin. , (33. d. I. 3. §. 1. (34. v . /. 16. ff. de servit. pr,cd. ruftic. (35. v. I. 3. %. sin.fi’. de adquir. rer. domin. (36. l.$. in pr. I. 44 .fi. eod. (37. -v. I. 26. inpr.fi’. defurtis. I. 5. §. 2 .fi', de adquir. rer. domin. (38. v. I. 13. §. sin. js. de injur. (39. I. §. 4. JE de adqui r. rer. domin. junlt. I. 3. §. \6.ff. de adquir. vel amitt. pojjbjs. (40. I. §. 9. Js. de adquir. rer, domin. v. I. 37. Js. defurt. (41. /. 8. §. l.fis. famil, ercisc. £ men • 2Z 24 Institutionum Lib. H. Tit. I. men loco suit , tui tuxve esse intelliguntur : & qui lucrandi animo ea animalia detinet, furtum 1 committere intelligitur. §. 17. Item ea 2 , qme ex hostibus capimus , jure gentium ftatim nostra fiunt: adeo quidem, ut & liberi homines in servitutem nostram deducantur ; qui tamen , fi evaserint nostram potestatem , & ad suos reversi fuerint, pristinum statum recipiunt. §. 18. Item lapilli, & gemmas, & extera, qux in lit- tore maris inveniuntur 3 , jure naturali ftatim inventoris fiunt. §. i<>. Item ea, qux ex animalibus dominio tuo subjectis nata sunt, eodem jure tibi adquiruntur. §. 20. Praeterea quod per 4 alluvionem agro tuo flumen adjecit, jure gentium tibi adquiri- tur. * Est autem alluvio incrementum latens. Per alluvionem autem id videtur adjici, quod ita paulatim adjicitur, ut intel- ligi non postit, quantum quoquo temporis momento adjiciatur. §. 21. Quod si vis sturninis de tuo prxdio partem aliquam detraxerit , & vicini prxdio attulerit : palam est, eam tuam permanere. Plane si longiore tempore fundo vicini tui hxserit, arboresque, quas fecum traxit, in eum fundum radices egerint: ex eo tempore vid.ntur vicini fundo adquisits ; esse. §. 22. Insula, qiue in mari nata est, (quod raro 6 accidit), oecunantis fit. nullius enim esse creditur. At insula in flumine 7 nata , (quod frequenter accidit) , si quidem mediam partem fluminis tenet, communis 8 est eorum , qui ab utraque parte fluminis prope ripam prxdia postident, pro modo [scilicet] latitudinis cujusquc fundi, qux prope ripam fit. Quod si alteri parti proximior sit : eorum est tantum, qui ab ea parte prope ripam prxdia postident. Quod fi aliqua parte divisum fit flumen, deinde infra unitum, agrum alicuius in formam infulx redegerit: ejusdem permanet is ager, cujus & fuerat. §. 23. Quod si naturali alveo in universum derelicto , ad aliam partem fluere coeperit : prior quidem alveus eorum 9 est, qui prope ripam ejus prxdia peflideut, pro modo scilicet latitudinis cujusquc agri, qux prope ripam iit : novus autem alveus ejus juris esse incipit, cujus & ipsum flumen est, id elt 10, publicus. Quod li post aliquod tempus ad priorem alveum reversum fuerit flumen: rursus novus alveus eorum 11 esse incipit, qui prope ripam ejus prxdia postident. §. 24. Alia sane causa est , si cujus totus ager inundatus fuerit: neque enim 12 inundatio fundi speciem commutat: & ob id, st recesserit aqua , palam est eum fundum ejus manere, cujus & fuit. §. 2;. Quum ex aliena materia species aliqua facta sit ab aliquo , quxri solet, quis eorum naturali ratione dominus sit : utrum is, qui fecerit, an potius ille, qui materix dominus fuerit ? ut ecce , si quis ex alienis uvis, aut olivis , aut spicis., vinum, ant oleum , aut frumentum fecerit: aut ex alieno auro , vel argento , vel xre vas aliquod fecerit: vel ex alieno vino & meile mulsum miscuerit: vel ex medicamentis alienis emplastrum aut collyrium composuerit: vel ex aliena lana vestimentum fecerit : vel ex alienis tabulis 13 navem, vel armarium , vel subsellia fabricaverit. Et post multam Sabinianomm & Proculiano- nun ambiguitatem , placuit media sententia existimantium , si ea species ad priorem & rudem materiam reduci postit, eum videri dominum esse , qui materix dominus fuerit: si non postit reduci, eum potius intclligi dominum , qui fecerit 14: ut ecce, vas conflatum potest ad rudem materiam xris , vel argenti, vel auri reduci ; vinum autem, vel oleum , aut frumentum, ad uvas, vel olivas., vel spicas reverti non potest; at ne mulsum quidem ad vinum & mcl resolvi potest. Quod st partim ex sua materia , par- tim ex aliena speciem aliquam fecerit quis : veluti ex suo vino & (1. /.. 5. §. 6. ff. de adquir. rer. domin.. Vide tamen l. 9. in sin.. I. IO. /.II. in pr. ff. de dolo malo. (2. I. 5. §. sin,si' de adquir. rer. domin. v.. /. 20. §. I. ff. de captiv. esi poftlim.. I. $l.ff. de jure fisci. I. l%.si'. ad.L. Jul. pec.. (3, /. 1. §.. 1, js. de adquir. vel umitt. pojseff. (4. ^ 7 /. i. C. d e attuvion .. (5. Adde l. 9. §. I. esi ~.ff. de damtiainfeci.. (6. v. /., 6q..ff, de reg. jur.. (7. v. I. 30. §. 2. I. 65. §. z..ff. de adquir.. rer,-domin, (8- /. 7. §..g.Fi cod. Vide tamen l. p:n. i,i fin.ff.ead. I. l,§..6.ff. deflumin. (9. V. /. I. §. 7. eod,. (10. /. 7 ,§■ $. ff.de adquir. rer. domin. I, 24. in pr. ff. quibus mod. ujusfr. umitt. v. /-30. §.. 3 .si. de adquir. rer. domin. (11. v. I. 7. §. 5. I. 30. §..3. in sin. ff. cod. (12. /. 23. /. 24. ff. quibus- mod. usussir. asnitt, (1$. L61.ff.de rei vindic. (14. v. /. 7. §. j.ff. de adquir. var.dom. L 49. §. 1. ff, de rei vindic. L 12. §. 3. ff. ad exhibend. alieno meile mulsum miscuerit; aut ex suis & alienis medicamentis emplastrum aut collyrium : aut ex sua lana & aliena vestimentum fecerit: dubitandum non est, hoc casu eum esse dominum 15 , qui fecerit: cum non solum operam suam dederit, sed & partem ejusdem materix prxstiterit. §. 26. Si [ tamen ] alienam purpuram vestimento suo quis intexuerit: licet pretiosior sit purpura , tamen acceiiionis 16 viee cedit vestimento : & qui dominus fuit purpura , adversus eum, qui subripuit, habet furti actionem , & condictionem sive ipse sit, qui vestimentum fecit, live alius : nam ex- tinctx 17 res, licet vindicari non possunt, condici 18 tamen ä furibus , & quibusque aliis possessoribus possunt. §. 27. Si duorum materix ex 19 voluntate dominorum confufx sint : totum id corpus, quod ex confusione fit, utriufque commune est : veluti, si qui vina sua confuderint , aut massas argenti ve’ auri conflaverint. Sed & si diverfx materix sint, & ob id propria species facta lit; forte ex vino L meile mulsum , aut ex auro & argento electrum : idem juris est : nam & hoc casu communem esse fpecic-m , non dubitatur. Quod si fortuitu, & non voluntate dominorum, conhilx fuerint, vel ejusdem generis materix, vel diversae; idem juris esse placuit. §. 28. Quod si frumentum Titii frumento cuo mistum fuerit: si quidem ex voluntate vestra , commune est: quia lingula corpora, id est , singula grana , q-nx cujusquc propria fuerunt , ex conlenfu vestro communicata sunt, quod li 'casu id mistum fuerit, vel Titius id miicuerit line tua voluntate, non videtur 20 commune esse : quia singula corpora in sua lubstantia durant. Sed nec magis istis casibus commune fit frumentum , quam grex intelligitur esse communis, li pecora 21 Titii tuis pecoribus mista fuerint. Sed si ab alterutro vestrum totum id frumentum retineatur : in rem 22 quidem actio pro modo frumenti cujusque competit: arbitrio autem judicis 23 continetur, ut ipse xstimet, quale cujusque frumentum fuerit. §. 29. Cum in 1 'uo solo aliquis ex aliena materia xdisicaverit, ipse intelligitur dominus xdi- sicu: quia * omne 24, quod solo inxdificatur, sola cedit. Nec tarnen ideo is, qui materix dominus fuerat, desinit dominus ejus este : sed tantisper neque vindicare eam potest 2; , neque ad exhibendum de ea re agere , propter legem 26 duodecim tabularum, qua cavetur , ne quis tignum alienum tedibus juis junclum , eximere cogatur : ied duplum pro eo prxstet per actionem., qux vocatur de tigno juncto. Appellatione 27 autem tigni omnis materia significatur , cx qua xdstieia sinnt. Quod ideo provisum est , ne xdificia rescindi necesso sit. Quod li aliqua ex causa dirutum 28 iit aedificium, poterit materix dominus, ii 11011 f uerit duplum jam eonfequutus , tunc ea.u viiuUcare , & ad exhibendum de ea re agere. tz. 30. Ex tiivcrlo, si quis in alieno solo ex sua materia domum xdisicaverit, illius sic domus , cujus & solum est. Sed hoc casu materix dominus proprietatem ejus amittit 29 : quia voluntate ejus intelligitur este alienata, utique ii non ignorabat ie in alieno solo xddicare. & ideo iieec diruta sit domus, materiam ramen vindicare non 30 potest. Certe illud constat, si 111 posseiiione con tituto xdifi- catore, soli dominus petat domum suam esse, nec solvat pretium materix, & mercedes fabrorum: posse eum per 31 exceptionem doli mali repelli 32 : utique si bona fidei possessor fuerit, qui xdi- sicavit. Nam scienti aiienum solum esse, potest objici culpa, quod xdisicaverit in eo solo , quod inteiligebat alienum esse. 5. 31. Si Titius alienam plantam in solo suo posuerit, ipsius erit. Et ex diverso, li Titius luam plantam in Mxvii solo posuerit, Mx- vii planta erit: li modo utroque casu radices egerit, ante enim quam radices egerit, ejus permanet , cujus fuerat. Adeo autem ex eo (15. v. L 5. §. 1. ff. de rei vindic. I, 12. §. 1. ff. de acquir. rer. do. min. _ ( l6 - ^ 19- §• 13- JT- de auro esi argento. I. 23. §. ;.Fi de rei vindic.. (17. v. /. 13. *>. 1. ff. de verh.stgn. (18. I. pen.si. de condici. tritic. I. 1. §. 34. jjl de vi esi vi armat. I. 11. §. ult. I. 32.Fi. de reb. cred. (19. v. I. 5. in fr.ff.de rei vindic. (20. Vide tamen l-T&-si. desolut. (21. v. I. 30. §. sin.ff. de usurp. £siusucap. (22. I. S- in pr.ff.de rei vindic. (23..v. §. 2. insr. de offic.judicis. (24. I. 7. §. 10.ff.de acquir. rer. doni. v. I. 60. eod,. (2;. /. 23. §. pen.ff. de rei vindic. (26. I. l.si. de tigno junito, (27. V. /. 7. in pr.si. ad exhibend. I. 1. §. l.ff. de tigno junito, (28. v. I. 2. C. de rei vindic. (29. /. 7, §. pen. si. de acquir. rer. domin. (30- Vide tamen l. 2. C. de reivind. Adde l. 37. ff. eod.. (31. v. /. 14. ff. de doli mali esi met. except. (32. Arg. I. 14, ff. de condiit. indeb. tempore , 25 InfHtutionmn lib. JI. Tib I. 2 6 tempore , quo radices ederit planta , proprietas ejus commutatur : ut fi vicini arbor ita terram Titii presserit, ut in ejus Fundum radices egerit, Titii effici arborem dicamus : ratio enim i non permittit , ut alterius arbor este intelligatur , quam cujus in Fundum radices egerit. Et ideo prope confinium arbor posita, fi etiam in vicini fundum radices egerit a, communis fit. §. Z2. Qua ratione autem piant», qua; terrae coalescunt, solo cedunt, eadem ratione frumenta quoque, qu» sata sunt, solo cedere intelliguntur. C»- terum fient is, qui in alieno solo aedificavit, fi ab eo dominus petat aedificium, defendi potest per exceptionem doli mali, fecundum ea, quae diximus: ita ejusdem Z exceptionis auxilio tutus este potest is , qui alienum fundum sua impenfii [ bona fide ] conlevit. §. 33. Liter» quoque, licet aure»lint, perinde chartis mem- branifee 4 cedunt, ac solo cedere solent ea, qu» inaedificantur, aut inferuntur, ideoque si in chartis merabranisve tuis carmen , vel historiam, vel orationem Titius scripserit: hujus corporis non Titius, sed tu dominus esse videris. Sed si a Titio petas ; tuos libros tuasve 6 membranas, nec impensas scripturae solvere paratus sis; poterit se Titius defendere pier exceptionem doli mati, utique si earum chartarum membranammve potiessionem bona fide nastns est. §. 34. Si quis in aliena tabula pinxerit, quidam 7 putant tabulam pietur» cedere: aliis 8 videtur, piaturam, qualis- cunque sit, tabui» cedere; sed nobis videtur melius esse, tabulam pictur» cedere. Ridiculum est enim picturam Apellis vel Parrhasii, in acceffionem viliffim» tabui» cedere. Unde fi ä domino tabui» imaginem possidente, is, qui pinxit, eam petat, nec solvat pretium tabui» ; poterit per exceptionem doli mali submoveri. At fi is qui pinxit, [eam] possideat, conlequens est, ut utilis actio domino tabui» adversus emn detur : quo calli li non solvat impensam pictur», poterit per exceptionem doli mali repelli; utique 9 fi bona fide possessor fuerit ille, qui picturam imposuit. Illud enim palam est, quod live is , qui pinxit, iubri- puit tabulas, sive alius, competit domino tabularum furti actio. §. 35. Si quis a non domino, quem dominum esse crediderit, bona fide fundum emerit, vel ex donatione , aliave qualibet justa causa »que bona fide acceperit ; naturali ratione placuit fructus, quos perceoit, ejus esse pro cultura & cura. 10 Et ideo ii postea dominus supervenerit, & fundum vindicet, de fructibus ab eo consumptis a gere non potest. Ei vero, qui alienum fundum sciens n possederit, 11011 idem concessum est : itaque cum fundo etiam fructus, licet consumpti sint, cogitur restituere. §. 36. is vero ad quem ususfructus fundi pertinet, non aliter fructuum dominus efficitur, quam 12 si ipse eos perceper it. Et ideo licet maturis fructibus , nq nüum~tamen pefceptIs~7~3 eceIIF ~Ht7~ä d iieredes'eTüs non periment , sed domi no propr ietati s'adqni- runtiir. "Eadem fere & de colono Jicunturi fTsfTln pecudum 13 fructu etiam foetus est, Scuti lac , pilus, & lana, itaque agni, bcedi , & vituli, & equuli 14 & luculi statim naturali jure dominii fructuarii lunt. Partus vero ancili» in fructu 15 non est: itaque ad dominum proprietatis pertinet, absurdum enim videbatur 16, hominem in fructu esse : cum omnes fructus rerum natura gratia hominis comparaverit. §. 38. Sed fi gregis ulumfructum quis habeat , in locum demortuorum capitum ex fcetu fructuarius submittere debet (ut & Juliano visum est): & in vinearum demortuarum 17 vel arborum locum , alias 18 debet substituere, recte enim colere, & quasi bonus paterfamilias uti debet. §. 39. Thesauros 19, quos quis in loco suo 20 invenerit, divus Hadrianus , naturalem xquitatem sequutus , ei concessit » qui [ eos J invenerit. Idemque statuss, si quis in sacro 21, aut religioso loco fortuito casu invenerit. At si quis in alieno loco, non data ad hoc opera , sed fortuitu inventiit : dimidium domino soli concessit , & dimidium inventor j/* Et convonientcr , li quis in Calaris loeo 22 invenerit, dimidium inventoris, &. dimidium esse Calaris statuit. Cui conveniens est, [ut] si quis in fiscali loco, vel publico, [vel civitatis,] invenerit, dimidium ipsius esse [debeat, ] & dimidium fisci , vel civitatis. §. 40. Per traditionem 23 quoque jure naturali res nobis adquiruniur : * nihil enim tam conveniens est naturali xquitati, quam voluntatem 24 domini, volentis rem suam in alium transferre , ratam haberi: & ideo , cujus- cunque generis sit corporalis res , tradi potest, & a domino tradita alienatur. Itaque stipendiaria quoque & tributaria pr»dia eodem, modo alienantur. Vocantur autem stipendiaria & tributaria prx- dia, qu» in provinciis linit: inter qu» , nbc non & Italica pr»dia - t ex nostra constitutione 25 nulla est differentia. sed li quidem eX causa donationis aut dotis , aut qualibet 4flia ex causa tradantur , sine dubio transferuntur. §. 41. Vendit» vero res & tradit», non aliter emptori adquiruntur , quam 26 si is venditori pretium solverit, vel 27 alio modo ei satisfecerit: veluti expromissore aut pignore 28 dato, quod quanquam cavetur ex lege duodecim tabularum , tamen recte dicitur, & jure gentium , id est , jure naturali , id effici, sed li is , qui vendidit, fidem emptoris sequutus fuerit, dicendum est, statim rem emptoris fieri. §. 42. Nihil autem interest, utrum ipse dominus tradat alicui rem suam, an voluntate ejus alius, [cui ejus rei possessio permista sit.] §. 43. Qua ratione, si cui 29 libera universorum negotiorum administratio permissa fuerit a domino , isque ex his negotiis rem vendiderit, & tradiderit: faciet eam accipientis. §. 44. Interdum etiam fine traditione 30 mula voluntas domini sufficit ad rem transferendam: veluti si rem , quam tibi aliquis commodaverit, aut locaverit, aut apud te deposuerit, postea aut vendiderit 31 [tibi,] aut donaverit, [aut dotis nomine dederit.] Quamvis enim ex ea causa tibi eam 11011 tradiderit: eo tamen ipso , quod patitur tuam esse, statim tibi adquiritur proprietas , perinde ac li es nomine tibi tradita fuisset. §. 45. Item si quis merces in horreo depontas vendiderit, simul atque 32 claves horrei tradiderit; emptori , transfert proprietatem mercium ad emptorem. §. 46. Hoc amplius , interdum & in incertam personam collata voluntas domini transfert rei proprietatem : ut ecce, Pr»tores & Consules , cum missilia 33 jactant in 34 vulgus, ignorant, quod eorum quisque iit excepturus; & tamen quia volunt, quod quisque acceperit, eius esse, statim eum dominum efficiunt. tz. 47. Qua. ratione verius esse videtur, si rem pro derelicto ä domino habitam occupaverit quis, statim eum dominum effici. Pro derelicto autem habetur , quod dominus ea mente abjecerit, ut id [innumero] rerum suarum esse nolit: ideoque statim dominus ejus esse delinit. 35 \ §. 48. Alia sane causa est earum rerum, qu» in tempestate 36 levanti» navis 37 causa ejiciuntur, h» enim dominorum permanent 38; quia palam est, eas non 39 eo anima ejici,, quod quis eas habere nolit, sed quo 40 magis cum ipsa navi maris; periculum effugiat. Qua de caula, fi quis eas fluctibus expulsas ,, vel etiam in ipso mari nactus , lucrandi animo abstulerit, furtum, committit. Nec longe videntur discedere ab his, qu» de rheda 41. currente non intelligentibus dominis 42 caduntA (1. v. I. Zy.fi". de- usur. (2. I. 7. infin, I. 8- in pr. js. de acquir. fer. domin. v. I. ult. in pr.fi'. quod vi aut clam, I. 6. infin.js. arbor, furtim casar. (3. v. I. 48..Fi de rei vi,ni. (4. v. I. 23. §. 3. ff. eod. (;. v. I. 3. §. iq.fi’. adexhibend. (6. v. I. ?2..Fj de le- gut. 3. (7. /. 9. §. z.js. de acquir. rer. domin, (8- 23. §. Z. Js. de rei vini. (9. I. 3%. js.de bered, petit. (10. I. 48. inpr.fi'. de acquir. rer. domin. I. 22. C. de rei vind. y. I. 45. j}’. de usur. (11. I. 2;. in pr.js. de usur. Vide & i, 23. es i, 48. §. i.js. ile ac- quir. rer. domin. quibus obst. I. 25. §. sin. fi'. de usur. (12. v. 1.8. fi- de annuis legatis. I. 61. §. 8. in fin.fi’. de furtis. (13. 1. 28. js. de usur. (14. I. 14. §,. 15. jf. defurt. (13. I. 27. in pr.js. de bered, petit. I. 48. §. 6 .jf. de furt. (16. 1. 68. in pr.js. de ususr. (17. V. I. 59. in pr.fi'. di ujufr, (ig. I. 7. §.fin. 1. it&.jf.-de ususr. (19. I. 31. §. I. jf, de acquir. rer,-domin, (20. v. Lunic. C. de thesauris. (21. v. I. 3. §.pen.Jf. de jure fisci. (22. Nov. Leonis yl. (23. v. I. 20. C. de pailis. (24. v. I. $.jf. pro derelicto, (25. I. un. C. de usucap. transform. (26. I. 5. §. 18. fi'■ de tributor. acl. (27. I. 19. 1. qq.jf. -de contnch. empt. (28. V. l.q.js, de fiipul. prostor. (29. I. 38- l- S9- fi’, deprocur. (30. Vide tamen: 1. 20. C. de poclis. (31. V. /. 62. inpr. jf. de evici ion. (32. I. I - §, pen. fis. de udquir.vel amitt. pojfejs. (33. v. Nov, 103.C. z, §. I. (34. l.z. C. de consul. (35. v. 1.2. infin. jf. pro derelicto. (36. I. 9. §. ult. jf. de acquir. rer. dotn. (37. v. I. 7. fi', pro derelicto. (38. I. 2. in fin.Jf. ad L. Rhod. (39. I. 8 -. fi', adi,. Rhod. Vide tamen l. 43. §. ii.fi'. de furt. (40. I. 3. fi', ad L. Rhod. L 9- $■ fin.jf, de acquir. rer. dom. 1. 21. §. 2. Jf. de udquir. vel amitt _ pojsejs. (41. I. 3. inpr.fi'. de incend. ruinsnaufrag, (42* v. L 43- ,§. 4. js. de furt. B 3 Tir. 27 Institutionum Lib. II. Tit. IT. IU. IV. V. 2Z DE REBUS TIT. II. CORPORATIUS jzhLIBUS. ET INCORPO- §. 2. Incorporales autem sinit, qua tangi non postiint: qualia sii ii t ea , qux in jure consistunt: sicut hereditas i , ususfructus usus [&] obligationes quoquomodo contractx. Nec ad rem pertinet , quod in hereditate res corporales continentur, nam & fructus qui ex fundo percipiuntur, corporales sunt • & id , quod ex aliqua obligatione nobis debetur , plerumque corporale est; veluti fundus , homo , pecunia, nam ipsum jus hereditatis , & ipsum jus utendi fruendi, & ipsum jus obligationis incorporale est. §. 3. Eodem numero sunt jura prxdiorum urbanorum, & rusticorum , qux etiam servitutes vocantur. TIT. DE SERVITUTIBUS III. legaverit, deducto 20 ufufructu, legatarius nudam habet proprietatem , heres vero ufumfructum : item alii ufumfructum , alii deducto eo fundum legare potest. Sine 21 testamento [ vero ] fi quis velit ufumfructum alii constituere : pactionibus & stipulationibus id efficere debet. Ne 22 tamen in universum inutiles essent proprietates, femper abscedente ufufructu : placuit certis modis extingui ufumfructum , & ad proprietatem reverti. §. 2. Constituitur autem ususfructus non tantum ii fundo & salibus , verum etiam in servis , & jumentis , & exteris rebus: s exceptis iis, cane ipso usu consumuntur, j Nam ha res neque naturali ratione, ne q ue civili recipiunt ufumfructum. quo | in I numero' lunt vinum , oleum , trumentum , vestimenta 23 : quibus proxima est pecunia numerata, namque ipso usu affidua permutatione quodammodo extinguitur. Sed utilitatis causa senatus 24 cenfuit, posse etiam earum rerum ufumfructum constitui: ut tamen eo 110- PR/EDIORUM. T?Usticorum 3 prxdiorum jura sunt hxc: iter, actus, via, aqux- n ductus. Iter est jus eundi, ambulandi 4 hominis 3 , non etiam jumentum agendi [vel vehiculum.] Actus 6est jus agendi vel jumentum 7 , vel vehiculum. Ita qui habet iter, actum 11011 habet : qui actura habet, & iter habet 8 , [ coque uti potest] etiam sine jumento. Via 9 est jus eundi & agendi & ambulandi: nam & iter & astum via in fe continet. Aquxductus est jus aqux ducendae per fundum alienum, h. x. Prxdiorum urbanorum servitutes sunt hx, qux xdificiis inhxrent 10 : ideo urbanorum prxdio- no rum dictx , quoniam 11 xdificia omnia, urbana prxdia appellamus, etsi in villa aedificata sint. Item urbanorum prxdiorum servitutes sunt: ut, vicinus onera vicini sustineat: ut in parietem ejus lice; vicino tignum immittere : ut stillicidium, vel flumen recipiat quis in xdes suas , vel in aream, vel in cloacam: ne altius quis tollat xdes sitas 12, ne luminibus vicini officiat. §. 2. Inter rusticorum prxdiorum servitutes quidam computari recte putant aqux haustum, pecoris ad aquam adpulsum, jus pascendi, calcis coqueii- d®, aren® fodiendx. §. 3. Ideo autem hx servitutes prxdiorum appellantur, quoniam 13 sine prxdiis constitui non possunt, nemo enim potest servitutem adquirere urbani vel rustici prxdii, nisi qui habet prxdium. §. 4. Si quis velit vicino aliquod jus constituere , pactionibus atque stipulationibus 14 id efficere debet. Potest 15 etiam testamento quis heredem suum damnare, ne altius tollat xdes suas , ne luminibus xdium vicini officiat: vel ut patiatur eum tignum in parietem suum immittere, stillicidiumve adversus eum habere : vel ut patiatur eum per fundum ire , agere , aquam- ve ex eo ducere. salva re- TIT. IV. DE USU FRUCTU. 16 TTSusfructus est jus 17 alienis rebus utendi fruendi " rumlubltantia, Elt autem jus in 18 corpore: quo lublato19 & ipsum tolli necesse est. §. 1. Ususfructus a proprietate separationem recipit: idque pluribus modis accidit: ut ecce , si quis ufumfructum alicui legaverit: nam heres nudam habet proprietatem , legatarius vero ufumfructum. Et contra , si fundum (1. I. 119. 1 . 178- §. 1. Js. de verb.fign. (2. Lib. 8- D. r. Lib. 3. C. 34. (3. v. /. isi. C. depnediis U aliis reb.junci. I. 166. inpr. est l. 198 .js. de verb.fign. (4. V. L 12. ß~. deservit, prad. ritftic. (3. I. I. inpr. I. 7. in pr. st'. de servit, pra-d. rustic. (fi. 1 . 12. js. deservit, prted. rustic. (7. V. I. 38 - §. 4. 3. est 6. st’. de ccdilit. edici. I. 65. §. sjs. de legat. Z. I. 89. inpr.Jj~.de verb.fign. (8. L I. in pr.Js. deservit. prted. rustic. I. I. st', de adi- mend. legat. Vide tamen l. 4. §. 1. Js. si servit, vind. (9. v. I. 7 .Js. de servit, pued. rustic. (xo. I. I. st', commun. prad. (11. /. 198. st', de vcrb.Jign. (12. v. /. 8. 9- C. deservit. £st aqua. (13. /. 1. §. i.st’. commun. prted. obj. I. 23. §. I.st’. deservit, prted. ttrban. I. xo. js. deservit, prted. rustic. I. 25. §. la.js. famil. ercisc. I. 46. §. i.st'. de evici. (14. v. /. 1. §. ult.st. de aqua est aqute pluvite. I. 10. in pr. js. ß servit, vind. (15. /. 16. Js. commun. prted. (16. Lib. 7 .D. I .Lib. 3. C. 33. (17. I. 5. in pr.Js. J ususfr. mine heredi utiliter caveatur /2; Itaque si pecunix ufusfnictus'lef gatus~sit: ita datur legatario, ut ejus flat, & legatarius satisdet heredi de tanta pecunia restituenda, si morietur, aut capite minuetur. Cxterx quoque res ita traduntur legatario , ut ejus fiant: sed xstimatis his, satisdatur, ut li moriatur , aut capite minuatur, tanta pecunia restituatur , quanti h® fuerint [ xstimatx. ] Ergo senatus non fecit quidem earum rerum ufumfructum, ( nec enim poterat,) sed per cautionem quasi 26 ufumfructum constituit. §. 3. Finitur autem ususfructus morte 27 usufructuarii, & duabus capitis dimiuutionibus, maxima & media, & non 28 utend» per modum L tempus 29 : qux omnia nostra 30 statuit Constitutio. Item finitur ususfructus , si domino proprietat is ah iisnfriictiiariq __ cedatur : ( na m cedendo extraneö~nIEil 31 agiturT: vel ex contrait usufructuarius proprietatem rei adquiiierit , qux res 32 consolidatio appellatur, f Eo amplius constat, si 33 xdes incendio consumptae fuerint , vel etiam terr® motu , vel vitio suo corruerint: extingui ufumfructum, & ne arex 34 quidem usum- fructum deberi. §. 4. Cum autem finitus fuerit totus ususfructus : revertitur scilicet ad proprietatem , & ex eo tempore nudae proprietatis dominus incipit plenam in re habere potestatem. TIT. V. DE USU, ET 3; HABITATIONE. TIsdem 36 illis modis, quibus ususfructus constituitur, etiam nu- x dus usus constitui solet: iisdemque illis modis finitur, quibus- & ususfructus desinit. §. 1. Minus autem juris est in usu , quam in ufufructu. nam is , qui fundi nudum habet usiim , nihil ulterius habere intelligitur, quam ut oleribus, pomis, floribus, fceno, stramentis , & lignis ad usum cotidianum utatur 37 : in coque fundo hactenus ei morari licet, ut neque domino fundi molestus fit 38, neque iis, per quos opera rustica fiunt, impedimento: nec ulli alii jus, quod habet, aut locare, aut vendere, aut gratis 39 concedere potest, [ quum 40 is, qui ufumfructum habet, possit hxc omnia facere. ] §. 2. Item is, qui xdium usum habet, hactenus jus habere intelligitur, ut ipse tantum inhabitet: nec hoc jus ad alium transferre potest, & vix receptum esse videtur, ut hospitem ei recipere liceat; & cum uxore, liberisque suis, item libertis, nec non personis aliis liberis , quibus non minus, quam servis utitur, habitandi jus habeat: & convenienter , si ad mulierem usus xdium pertineat, L cum marito ei habitare 41 liceat. §. 3. Item is, ad quem fervi usus pertinet, ipse tantum opera atque ministerio ejus uti po- "•S“— V- 1 - ,T f ! ..B- V . t . ^2 2. 11.1.3.5.2. ^23. §. 4 .Js. de usufr. I. 9. §.pcn.st. ujufr. quentadm. caveat, in pr.st’. de ujitfr. legat. (25. V. I. 7. js. de usufr. ear. rt pet. (18. v. h;.§. 2. Ö 1 }.Js. quib. mod. ususfr. (19. §. 3. infr. h. t. infin. (20. /. 6. inpr.st'. I. 14. C. b. t. Vide & l. X9.F. de ujufr. legat. (21. I.st. inpr.J'. h. t. (22. d. I. 3. §. 2. (23. Obst. /. 13. (24. /. 24. - - - - - , - - rcr. (26. v. 1. 2. tnfin. st. cod. (27. I. 3. in fin. st. quib. mod. ususfr. vel usus amiti, (28. l6. C. h.t. I. 13. C. de fervit. & aqua. (29. /, 10. quemadm. servit, amitt. (30. /. 16. C. b. t. L ult. C. de servit, est aqua. (31. I. 66. st', de jure dot. (32. /. 3. §.fn.js. de usufr. adereje. (33. /. 5 . §. z.ff.quib. mod. ususfr. vclujus amitt. ( 34. V. 11. Js. de vcrb.fign. (35. Lib. 7. D. 8. Lib. 3.C. 33. §. l.Js.h. t. (38. l.il.st'. ccd. eod. (40. v. I. 67.st', de ujufr. laniano. v. I. 4. §. 1. 1. 5. 6. 7. 8- j (36. /. l.§. I.ff.b.t. (37.1.12. (39. d. L ii. infin. I. 8- in pr.st'. (41. arg. I. I. §. 13. s. de SC. Si- >. I.st'. h.t. test = Intentionum Lib. II. Tit. VI. VII. 3° test: ad alium vero nullo modo jus suv.-t transferre i, ei concessum est. idem feilicec luris est L in jumento. §. 4. Sed L fi pecorum , vel ovium ums legatus sit : neque lacte , neque agnis , neque lana utetur usitari..s: quia ea in fructu innt. Plane ad stercorandum agrum ii.uin pecoribus uti potest. §. 3- Sed si cui habitatio k-gau, live aliquo modo constituta sit: neque usus videtur i , neque musfructus , sed quali 3 proprium aliquod jus: quanquam habitationem habentibus , propter rerum utilitatem, fecundum Marcelli sententiam nostra 4 decisione promulgata permisimus non solum 111 ea degere, sed etiam aliis locare. §. 6. Hxc de servitutibus, & usufructu , & usu , & habitatione dixisse sufficiat. De hereditatibus autem & obligationibus , luis locis proponemus. Exposuimus summatim , quibus modis jure gentium res adquiruntur : modo videamus , quibus modis legitimo & civili jure adquiruntur. donaverit: furtum 11011 committit: furtum enim fine affectu furandi 19 non 20. committitur. §. 6. Aliis quoque nrodis accidere potest , ut quis , fine vitio furti , rem alienam ad aliquem transferat, & efficiat, ut ä possessore usucapiatur. §. 7. Quod autem ad eas res , qux solo continentur , expedit : jus ita procedit, ut si quis loci vacantis 21 poffcllionem propter absentiam aut ncgligen- tiam domini , aut quia sine successore decesserit, sine vi nanciscatur , quamvis ipse masa fide possideat, (quia 22 intelligit se alienum fundum occupasse) , tamen 23 fi alii'bona fide accipienti tradiderit, poterit ei longa possessione res adquiri : quia neque furtivum, neque vi possessum acceperit. Abolita est enim quo- rundam 24 veterum sententia, existimantium etiam fundi locive furtum fieri. & eorum utilitati, qui res soli possident, principalibus constitutionibus 2; prospicitur , ne cui longa & indubitata possessio debeat auferri. §. 8- Aliquando etiam furtiva , vel vi T I T. VI. DE USUCAPIONIBUS 5 , ET LONGI TEMPORIS PROSCRIPTIONIBUS. TUre civili comctutum fuerat, ut qui bona fide ab eo, qui domiti nus 1101. erat, cum crederet eum dominum este , rem emerit , vel ex donatione , aliave quavis justa causa acceperit, is eam rem , si mooilis erat, anno umque uno : 11 immobilis, biennio tantum in Italico foto uiucaperet, ne 6 rerum dominia in incerto essent. Et quum hoc placitam erat , putantibus antiquioribus , dominis sufficere ad inquirendas res ii.as prxfata tempora : nobis melior lententia resedit, ne domini maturius silis rebus defraudentur, neque certo loco beneficium hoc concludatur. & ideo Constitutionem 7 super hoc promulgavimus, qua cantum est, ut res quidem mobiles per triennium . immobiles vero per longi temporis posselsionem ( id est, inter 8 präsentes decennio , inter absentes viginti annis ) 'usucapiantur: & bis modis non solum in Italia , sed etiam in omni terra, gux nostro imperio gubernatur, dominia rerum, justa causa pofistsiionis prxcedcnte , adquirantur. §. 1. Sed aliquando, etiam«. maxime quis bona fide rem possederit, non tamen illi usucapio uIlo tempore procedit: veluti, si quis liberum y hominem, vel rem Iaeram 10, vel religiosam , vel servum 11 fugitivum possideat. tz. i. Furtivis quoque res, & qux vi 12 possessae sunt, nec fi prxdicto longo tempore bona 13 fide possesste fuerint, usucapi possunt : nam furtivarum rerum lex duodecim tabularum, & lex 14 A tilia inhibent usucapionem; vi possessarum, lex 1; Julia L viantia. §. 3. Quod autem dictum est, furtivarum & vi poikflarmu rerum usucapionem per leges prohibitam esse , non eo pertinet , ut ne ipse fur , quive per vim poilidet, usucapere poiiit ( nam his alia ratione usucapio non competit, quia scilicet mala fide possident); sed ne ullus al.us, quamvis ab eis bona side emerit, vel ex alia causa acceperit, usucapiendi jus habeat. Unde in retas mobilibus non facile procedit , ut bonae fidei possessoribus usucapio competat. Nam qui [sciens ] 16 alienam rem vendiderit, vel ex alia causa tradiderit, furtum ejus committit. §. 4. Sed tamen id aliquando aliter se habet, nam si heres rem defuncto commodatam , aut locatam, vel apud eum depositam , existimans hereditariam esse, bona fide accipienti vendiderit, aut donaverit , aut docis nomine dederit, quinis, qui acceperit, usucapere possit, dubium non est: quippe cum ea res in furti vitium 11011 ceciderit; quum utique heres 17, qui bona fide tanquam suam alienaverit, furtum non committat. §. 3. Item si is , ad quem ancillx ususfructus pertinet iz , partum suum esse credens vendiderit, aut reversa fuerit, tunc enim vitio rei purgato, procedit ejus usucapio. tz. 9. Res fisci nostri usucapi non potest. 27 Sed Papinianus scripsit 28 , bonis vacantibus filco nondum nunciatis, bonx fidei emptorem traditam libi rem ex his bonis usucapere posse : & ita divus Pius, & divi Severus & Antoninus rescripserant. §. 10. iSo- vilsimc sciendum est , rem talem esse debere, ut in se non habeat vitium 29 , ut ä bonx fidei emptore usucapi possit, vel qui ex alia justa causa poilidet. §. 11. Error autem fasste causte usucapionem 30 11011 parit: veluti, fi quis cum non emerit, emisse fe existimans , poilideat: vel cum ei donatum non fuerit, quasi ex donatione possideat. §. 12. Diutina possessio, qiue prodesse coeperat dehmsto , & heredi 31 & bonorum possessori continuatur: licet iple sciat praedium 32 alienum esse, quod si ille initium justum non habuit: heredi & bonorum possessori licet 33 ignoranti, possessio non prodest. Quod nostra Constitutio 34 similiter & in usucapionibus observari constituit, ut tempora continuentur. §. IZ. Inter 33 venditorem quoque & emptorem conjungi tempora, divi Severas & Antoninus rescripserunt. §. 14. Edicto divi Marci cavetur , eum , qui a fisco rem alienam emit, 11 post venditionem quinquennium prxterierit, posse dominum rei exceptione repellere. Constitutio autem divx memoria: Zenonis 36 bene prospexit iis , qui a fisco per venditionem , aut donationem , vel alium titulum accipiunt aliquid : ut ipsi quidem securi 37 sta- tim baut , & victores exittant, sive experiantur, sive conveniantur : adversus autem iacratiisimum aerarium usque ad quadriennium liceat iis intendere, qui pro dominio vel hypotheca earum rerum , qux aiienatx linit, putaverint sibi quasdam competere actiones. Nostra 38 autem divina Constitutio, quam nuper promulgavimus , etiam .de iis , qui a nostra vel venerabilis Augusta: domo aliquid acceperint, hxc statuit, qux in fiscalibus alienationibus prxfatx Zmonkinx Constitutionis continentur. T I T. VII. DE 39 DONATIONIBUS. pSt & aliud genus adquisitionis , donatio. Donationum autem duo sunt genera : mortis causa , & non mortis causa. §. 1. Mortis 40 causa donatio est, qux propter mortis fit suspicionem : cum quis ita donat, ut si quid humanitus 41 ei contigisset , haberetis, qui aecepit: sin autem supervixisset , is , qui donavit, reciperet; vel fi eum donationis pcenituisset: aut prior decesserit is, cui donatum sit. Hx mortis causa donationes ad 42 . Q:' [' 1 i/-) 1 - t. Vide tamen /. 2. js. de usu tsufir. legat, guact. 1. 5 .js. de operis serv. (2.V. l. pen. f. de cupit, minut. (ct.Vi- de tamen i. 32. js. deusis,-. (4. L 13. C.eod. j ’ Lib. q.i.D.%. Lib. 7.0.31. 33- (6. 1. 1 .js.h.t. (7. l.v.nic. L. de ujucup. transform. ( g. vide l. 13. C. deservit. & aqua, y). V. /. 9. jf. h. t. 1. ult. C. de longi temp. profer. qv.a: pro libert. (1°. 1. 83. §.5 .js. de verb. oblig. (n. v. 1. 1. C. de serv. fugitiv. [12. l.ult.jf. vi honor, rupt. (13. /. 24. in pr. Js. h. t. (14//.. 33. ytr. js.h.t (15. d. 1. 33. §. 2. (16. V. 1.6. C. de furtis. (l 7 . 1. f' f”) h -s- (i8-,d. 1. 36. §. 1. (19. v. 1. 37. inpr.ff. h. t.- 77-1-de furtis. (21. /. 37. §. 1. jf. h. t. (22./. Ult. C. unde vi. (23. 1. Z8.F1 h. t. (24. v. d. L 38. (2;. 1. ult. in fin. C. unde vi. (26. 1. 4. §. 6.JT- h. t. (27. v. 1. 2. C. comw. de ufucup. (28. Adde 1. 18. Jf. h. t. (29. v. 1. II. C. deadquir. N rettn. pojsejs. (30. v.l.i. in pr.js. pro donato. 1. 27. Js. b. t. Adde tamen l. u.jj’.pro etnpt. (31. v. 1. 14. §. 1. js. de divers, temp. pr.v- scrift. (32. v. 1. 43. pr.js. h. t. (33. L $.$. lq.ff. h. t. 1. u,js. de div. temp. profer. (34. l.un.C. deusucap. transform. (35. l.z. §. zo._f.pro empt. (36. l. 2. C. de qttadr. profer. (37. 1. 2. C. de commv.n. rer. alienat. (38- l. 3. C. de quadr. prafeript. (39. Lib. 39. D. 5. 6. Lib. 3. C. 29. 5. C. 3. 8. C. 54. 5$. 56. 37. (40, V L 2. fi'. de mort. c aus. donat. (41. V. 1. 26. in pr.fi'. depositi. L 30. §. uit. ss. de adint , vel transfer, legat. L 162. §. 1. de verb. stgn . (42. L is. in fin. fi', de mort. causa donat, \ exem- II exemplum legatorum redacta: sunt per omnia, nam eum prudentibus ambiguum Fuerat, utrum donationis, an legati instar eam obtinere oporteret, & utriusque caus» quaedam habebat insignia, & alii ad aliud genus eam retrahebant: a nobis constitutum est i, ut per omnia fere legatis connumeretur, & sic procedat, quemadmodum nostra constitutio eam formavit, f Et in summa, mortis causa donatio est, cum 2 magis fe quis velit habere, quam eum, cui donat: magifqnceum, cui donat, quam heredem suum, sic & apud Homerum Telemachus donat Pirao. Ileis x» , a yag t id,u.ev cotojc tgxi txo ijyx , EiVev l us xyy.vo^c h myx^im AxSfti jmiuxmf orciTjojiu nj.vvu idmneu , Avtqv txosTx. « ßts'AO.'s , tsuxv: e.uev , v, tivx r&iv Si. Ei Se x iyw rovraun fflo>ov xxi xfjet QvTtvtrai , Ari tore fJ.oi %«if5vr< @e)eiv or(i; Sosm.xtx %xijuy. Id est: Firree , incertus quoniam rerum exitus harum efl , Si tacita incautum stolidi me forte necare Jilorte proci poterunt , ff opes •vexare paternas : Hccc ego tc malo , quam illorum quempiam habere. Sin ego eos justa meritos affecero clade , Tum mihi tu lato reddes Hia omnia latus. §. 2. Alis autem donationes sunt, qu» sine ulla mortis cogitatione fiunt, quas inter vivos appellamus 3: qus non omnino comparantur legatis, qn» 11 fuerint perfectae, temere revocari non possunt. Perficiuntur autem, cum donator suam voluntatem scriptis, aut sine scriptis manifestaverit. Et ad exemplum venditionis nostra Constitutio 4 eas etiam in se habere neceiiitatem traditionis voluit: ut 5 etiamsi non tradantur, habeant plenissimum & perfectum robur, & traditionis necessitas incumbat donatori. Et cum retro Principum dispositiones insinuari eas actis intervenientibus volebant, si majores fuerant ducentorum solidorum : constitutio 6 nostra eam quantitatem usque 7 ad quingentos solidos ampliavit, quam stare etiam sine insinuatione statuit : sed & quasdam 8 donationes invenit, quae penitus insinuationem fieri minime desiderant, sed in se plenissimam habent firmitatem, f Alia insuper multa ad uberiorem exitum donationum invenimus : quos omnia ex nostris 9 constitutionibus , quas super bis exposuimus, colligenda sunt. Sciendum tamen, quod etsi pleniffini» sint donationes, si tamen ingrati exiftant homines , in quos beneficium collatum est, donatoribus per nostram constitutionem licentiam prxstitimus certis ex causis 10 eas revocare : ne illi, qui suas res in alios contulerint, ab his quandam patiantur injuriam vel jacturam, secundum enumeratos in constitutione nostra modos. §. 3. Est & aliud genus inter vivos donationis, quod veteribus quidem prudentibus penitus erat incognitum , postea autem a junioribus divis Principibus introductum est, quod ante nuptias vocabatur“. & tacitam in fe conditionem habebat, ut tunc ratum esset, cutn matrimonium esset insequutum. Ideoque ante nuptias appellabatur, quod ante matrimonium efficiebatur, & nunquam post nuptias celebratas talis donatio procedebat. Sed primus quidem D. Justinus 11 pater noster, cum augeri dotes & post nuptias fuerat permissum, fi quid tale eveniret, _ & ante nuptias augeri donationem, & constante matrimonio, sua constitutione permisit: sed tamen nomen inconveniens remanebat, cum ante nuptias quidem vocabatur, post nuptias autem tale accipiebat incrementum. Sed nos plenissimo filii tradere sanctiones cupientes, & consequentia nomina rebus esse studentes, constituimus 12, ut tales donationes non augeantur tantum, sed etiam constante matrimonio initium accipiant: & non ante nuptias , sed propter nuptias vocentur: & dotibus in hoc exaequentur, ut quemadmodum dotes constante matrimonio nbn solum augentur, sed etiam fiunt: ita (1. V. L alt. C. de donat, causa niort. (2. L I. in pr. ff. de mort. causa donat. (3. V. I 25. C. de donat. (4. I. 35. in pr. C. eod. (5. Nov. 162. c.i. (6. 1 . 34. 1 . 36. §./«. C. de donat. (7. v. A/te. 162. c. 1. (8- v. L 34. in sin. pr. I. 36. in pr. §. 1. U 2. C. de donat. Nov. $2. c. 2. (9. I. 33. 34. 3;. 36. C. de donat. (10. v. I. ult. C. de r.evoc. donat, (ii. L 19. C. de donat, ante nupt. (12. I. 20. C. eod. Nov. 97. c. I. 2. ff Nov. 119. c. I. (13. I. 1. C. dc communi serv. (14. I. 24. §. lo.ff. desidcic. libert. (13. v. I. I. §. I. §. 5. C. de communi servo man. (16. Adde L 16. ff. de SC. Silan. 82 & ite donationes , quae propter nuptias introductae sunt, non solum antecedant matrimonium, sed eo etiam contracto augeantur „ & constituantur. §. 4. Erat olim & alius modus civilis adquisi- tionis, per jus adcrescendi, quod est tale : si communem servum habens aliquis cum Titio, solus libertatem ei imposuerit vel vindicta , vel testamento , eo casu pars ejus amittebatur, & socio ad- creseebat. Sed cum pessimum fuerat exemplo , & libertate servum defraudari, L ex ea Immanioribus qui.lem dominis damnum inferri, Levioribus autem dominis lucrum accedere: hoc quasi invidia plenum, pio remedio per nostram 13 Constitutionem mederi necessarium duximus. Et invenimus viam, per quam & manumissor , & socius ejus, & qui libertatem accepit, nostro beneficio frumitur: libertate cum effectu procedente (cujus favore antiquos legumlatores multa etiam contra 14 communes regulas statuisse manifestum est); & eo, qui eam libertatem imposuit, fuce liberaiitatis stabilitate gaudente: & socio indemni conservato, retiumque 13 servi secundum 16 partem dominii, quod nos (lenivimus , accipiente. ——— QUIBUS ALIENARE LICET, VEL NON. A Ccidit aliquando , ut qui dominus sit, alienare non possit: & contra , qui dominus non sit, alienante rei potestatem habeat. f Nam dotale prcedium maritus 17 invita muliere per Legem Juliam 18 prohibetur alienare : quamvis ipsius sit, dotis causa ei datum, quod nos, Legem Juliam corrigentes, in meliorem statum deduximus. Cum enim Lex in solis tantummodo rebus locum habebat, qu» Italic» fuerant; & alienationes inhibebat, quas invita muliere fiebant, hypothecas autem earum rerum, etiam volente ea : utrique remedium imposuimus, ut etiam in eas res, quae in provinciali solo positos sunt, interdicta sit alienatio 19 vei obligatio ; ut neutrum eorum neque consentientibus 20 mulieribus procedat, ne sexus muliebris fragilitas in perniciem substanti» earum convertatur. §. 1. Contra autem creditor pignus ex pactione, quamvis 21 ejus ea res non sit, alienare 22 potest. Sed hoc forsitan ideo videtur fieri, quod voluntate debitoris intelli- gitur pignus alienari: quia ab initio contractus pactus est, ut 23 liceret creditori pignus vendere, si pecunia non solvatur. Sed ne creditores jus suum persequi impedirentur; neque debitores temere suarum rerum dominium amittere viderentur: nostra 24 conftitiitione consultum est, & certus modus impositus, per quem pignorum distractio possit procedere, cujus tenore utrique parti, creditorum & debitorum, fatis abunde provisum est. §. 2. Nunc admonendi sumus , neque pupillum , neque pupillam , rem ullam sine tutoris auctoritate alienare posse. 2; Ideoque si mutuam 26 pecuniam sine tutoris auctoritate alicui dederit: 11011 contrahit obligationem, quia pecuniam non facit 27 accipientis. ideoque vindicari nummi possunt, sicubi extant. Sed si nummi , quos mutuo m.nor dederit, ab eo, qui accepit, bona fide consumpti sunt: condici 28 possunt, si mala fide: ad*exhibendum de his agi potest. At ex contrario, omnes res pupillo, &pupill», fine tutoris auctoritate recte dari 29 possunt. Ideoque si debitor pupillo solvat 30, necessaria est debitori tutoris auctoritas, alioqui 11011 liberabitur. Sed iioc etiam evideutiffima ratione statutum est in Constitutione, quam ad Cxsarienses Advocatos 31 ex suggestione Triboniani viri eminentiffimi, Qiuestoris sacri palatii nostri, promulgavimus : qua dispositum est, ita licere tutori vel curatori debitorem pupillarem solvere, ut prius judicialis sententia sine omni damno celebrata, hoc permittat, quo subseqirato , si L judex pro- nnneiaverit, & debitor solverit, sequatur hujusmodi solutionem plenissima securitas. Sin autem aliter, quam disposuimus, solutio facta.fuerit; pecuniam autem salvam habeat pupillus, aut ex ea locupletior 32 sit, & adhuc eandem pecnni» summam petat: (17. Adde l. 4.ff. defundo dotali. (r§. v. I. un. §. pcn. C. de rei uxor. aci. (19. /. 1. C. defundo dotali. Nov. 61. c. 1. (20. Vide tamen Nov. 61. c. 1. §. 1. 2. 3. (21. v. I. 9. C. dc pignorat. all. I. 4. hifin.ff. eod. (22. v. I. 46. ff. de acquir. rcr. dom. (23. v. /. 4. C. depignor.aB. (24. v. I. ult. C. de jure dominii impetr. (25. /.5. §.1. /. 9. §- i* ‘ff dc aucior. ff conf. tut. (z(. Aiide l. 9. in pr.ff. eod. (27. 1 . 14. insin.ff. desolat. (28. I. 19. §. i.ff. de reb. cred. (29. Illimo vide l. 15. ff. dc foliit. (30. d. L 15. (31/ v . I. 2;. C. de adwin. tut. (32. I. 4. §. 4-j/. de doli mali ff metus except. pff Institutionum Lib. II. Tit. VII. VITI. 5 ? Institutionum Lib. II, Tit. IX. X, 84 ver exceptionem i doli mali poterit submoveri. Quod si male consumpserit , aut furto, [aut vi] amiserit: nihil proderit debitori doli mali exceptio, sed nihilominus condemnabitur; quia_temere fine tutoris auctoritate, L non fecundum nostram dispositionem solverit. Sed ex diverso, pupilli vel pupilla solvere sine tutoris auctoritate non possunt: quia id, quod solvunt, non fit 2 accipientis : cum feri, nullius rei alienatio eis sine tutoris auctoritate coneeflalit. TIT. IX. PER QUAS 3 PERSONAS CUIQUE ADQUIRITUR. A Dqniritur vobis non solum per vosmetipsos, sed etiam per eos, - 0 - quos in potestate habetis: [item per servos alienos, in quibus usumfrustutn habetis:] item per homines liberos, & per servos alienos, quos bona 4 fide possidetis, de quibus singulis diligentius dispiciamus. §. 1. Igitur liberi vestri utriusque sexus, quos in potestate habetis, olim quidem quiequid ad eos pervenerat (exceptis videlicet castrensibus peculiis) hoc parentibus suis ad- qiurebant fine ulla distinctione: & hoc ita parentum fiebat, ut etiam esset eis licentia, quod per unum vel unam eorum adquiii- tum eilet, alii filio, vel extraneo donare, vel vendere, vel quo- cunque modo voluerant, applicare. Quod nobis inhumanum visum est: & generali Constitutione 9 emissa, & libens pepercimus, & patribus honorem debitum reservavimus. Sancitum etenim ä nobis est, ut si quid ex 6 re patris ei obveniat, hoc fecundum antiquam observationem totum parenti adquiratur. Qus enim invidia est, quod ex patris occasione profectum est, hoc ad eum reverti? Quod autem ex alia causa sibi siliusfamilias adquisivit, hujus usumfnictum patri quidem adquirat, dominium autem apud eum remaneat: ne quod ei suis laboribus vei prospera fortuna accesserit, hoc in ali uni perveniens, luctuosum ei procedat. §. 2. Hoc quoque a nobis dispositum est & in ea specie , ubi parens emancipando (liberos suos) ex rebus, quae adquisitionem effugiebant, sibi tertiam partem retinere (fi voluerat) licentiam ex anterioribus 7 Conftitutionibus habebat, quasi pro 8 pretio quodammodo emancipationis : & inhumanum quiddam accidebat, ut filius rerum suarum ex hac emancipatione dominio pro parte [tertia] defraudaretur, & quod honoris ei ex emancipatione additum erat, quod fui juris effectus eiset, hoc per rerum diminutionem decresceret. Ideoque statuimus 9, ut parens pro tertia parte dominii, quam retinere poterat, dimidiam non dominii rerum, sed ususfructus retineat. Ita etenim res iutacts apud filium remanebunt, & pater ampliore summa fruetur, pro tertia dimidia potiturus. §. 3. Item 10 vobis adquiritur, quod fervi vestri ex traditione nanciscuntur: sive quid stipulentur, sive ex donatione, vel ex legato, vel ex qualibet alia cauia 11 adqnirant. Hoc enim vobis ignorantibus & invitis 12 obvenit. Ipse enim servus, qui in potestate alterius est, nihil suum habere 13 potest. Sed si heres institutus fit: non alias nisi 14 vestro jussu hereditatem adire'potest. Et si vobis jubentibus adierit, vobis hereditas adquiritur, perinde ac fi vos ipsi heredes instituti essetis. Et convenienter scilicet vobis legatum per eos adquiritur. f Non 19 solum autem proprietas per eos, quos in potestate habetis, vobis adquiritur, sed etiam possessio. Cujuseunque enim rei posseffionem adepti fuerint, id vos possidere videmini. Unde etiam per eos usucapio, vel longi temporis possessio vobis accidit. §. 4. De 16 iis autem servis, in quibus tantummodo usumfnictum habetis, ita placuit, ut quiequid ex re vestra, vel ex operis suis adqnirant, id vobis adjiciatur : quod vero extra eas causas conseqmiti sunt, id ad dominum proprietatis pertineat. Itaque fi is servus heres institutus fit, legatumve quid ei, aut donatum fuerit: non usufructuario, sed 17 domino proprietatis adquiritur. J Idem 18 placet & de eo, qui i vobis bona fide poffidetur, sive is liber fit, live alienus servus. Quod enim placuit dc usufructuario, idem placet & de bonx fidei possessore. Itaque quod extra istas duas causas adqui- ritur, id vel ad ipsum pertinet, si liber est: vel ad dominum, si servus est. f Sed 19 bonae fidei possessor cum usuceperit servum, (quia co modo dominus fit) ex omnibus causis per eum sibi ad- quirere potest. Fructuarius vero usucapere 20 non potest: primum, quia non pollidet, sed habet jus utendi frnendi: deinde, quia scit servum alienum esse. Non solum 21 autem proprietas per eos servos, in quibus usumfructum habetis, vel quos bona fide possidetis, aut per liberam personam, qua: bona fide vobis servit, vobis adquiritur: sed etiam 23 possessio. Loquimur autem in utriusque persona secundum distinctionem , quam proxime exposuimus : id est, si quam possessionem ex re vestra, vei ex suis operis adepti fuerint. §. 5. Ex his itaque apparet, per liberos 23 homines, quos neque vestro juri subjectos habetis, neque bona fide possidetis: item per alienos servos, in quibus neque usumfnictum habetis, neque 24 possessionem justam; nulla ex causa vobis ad- quiri posse. Et "hoc est, quod dicitur, per extraneam personam 2; nihil adquiri polle: excepto eo , quod per Lberam personam , velli ti 26 per procuratorem , placet, non solum scientibus, sed & 27 ignorantibus vobis adquiri possessionem, secundum divi Severi 28 Constitutionem: & per hanc 29 possessionem etiam dominium, fi. dominus fuerit, qui tradidit: vel usucapionem, aut longi temporis praescriptionem , fi dominus non fit. §. 6. Hactenus tantisper admonuisse sufficiat, quemadmodum singula; res vobis adquirantur : nam legatorum jus , quo & ipso singula: res .vobis adquiruntur ; item fideicommissorum, ubi singula: res vobis relinquuntur, opportunius inferiore loco 30 referemus. f Videamus itaque nunc, quibus modis per universitatem res vobis adquirantur. Si cui ergo heredes facti sitis, sive cujus bonorum posseffionem petieritis, vel si quem adrogaveritis, vel si cujus bona libertatum conservandarum causa vobis addicta fuerint: ejus res omnes ad vos transeunt. Ac prius de hereditatibus dispiciamus, quarum duplex conditio est: nam vel ex testamento, vel ab intestato ad vos pertinent. Et prius est, ut de his,dispiciamus, quo: ex testamento vobis obveniunt: qua in re necesiarinm est, initium de ordinandis Testamentis exponere. tTtTIü DE TESTAMENTIS ORDINANDIS. 31 'TEstamentum ex eo appellatur, quod testatio mentis sit. ■*" §. 1. Sed ut nihil antiquitatis penitus ignoretur, sciendum est, olim quidem duo genera testamentorum in usu fuisse : quorum : Itero in pace & otio utebantur, quod calatis comitiis appellabant; altero, cum in praei Ium exituri essent, quod procinctum dicebatur. Acceifit deinde tertium genus testamentorum, quod dicebatur per ics & libram: scilicet quod per emancipationem , id est 32, imaginariam quandam venditionem agebatur, quinque testibus & libripende , civibus Romanis puberibus praesentibus, & eo, qui familix emptor dicebatur. Sed illa quidem priora duo genera testamentorum cx veteribus temporibus in desuetudinem abierunt: quod vero per ;es & libram fiebat, licet diutius permanserit, attamen partim & hoc in usu esse desiit. §. 2. Sed prodicta quidem nomina testamentorum ad Jus civile referebantur : postea vero ex edicto stratoris forma alia faciendorum testamentorum introducta est. Jure enim honorario nulla emancipatio desiderabatur: sed septem testium 33 signa sufficiebant, cum Jure civili signa testium non essent necessaria. §. 3. Sed ciun panlatim tam ex usu hominum, quam ex Constitutionum emendationibus e cepit in unam consonantiam Jus civile & praetorium iungi: constitutum est, ut uno eodem- que tempore (quod Jus civile quodammodo exigebat,) septem testi- I. I. 19.F. desoiut. (2. I. 14. infln.ff. eoi. 3 - H 4. C. 27. (4. I. 10. ff. de acquir. rer. dorn. I. 1. C. de rei vir.d. (9. I. 6. C. d: bonis qiue liberis. (6. d. I. 6. (7. v. i. I. 6. §. 3. (z. v. I. 3. C. de bonis matern. d. I. 6. §. 3. (9. d. I. 6. §• 3 - (10. I. 10. §. I.JF. de adquir. rer. dom. (11. I. 86. §. 2. ff. de legat. 1. /. %z.ff. de adquir. rer. dom. (12. d. I. 32. adde l. 62. isi de verb. oblig. (13. I. IO. §. 1. ff". de acquir. rer. dom. I. 79. ff. de acquir. vel omitt. bered. (14. I. 6. in pr. ff. eod. (15. I. 10. §. Z.ff. de acquir. rer. dom. (16. I. 10. §. 3. I. l ( ).ff. eod. (17. I. 21. j?. ds usufr. I. 49. in pr.ff. de acquir. vel omitt. pqls. I. 10. §. 3. ff. de acquir. rer. dom. (18. d. I. 10. §. 4. I. ly.ff. eod. (19. d. i. To.w. I. 10. infin. (20. d. i. 10. infin. /.8- C.de usufr. '(21. d . I . 10. §. Z ' (22. I. I. C. h. 1.1 . 10. §. z.ff. de acquir. rer. dom. (23. L 1. C. h. f ( 24. v. L zz.ff. dc acquir. rer. dom. (25. v. I. II. §.pen.ff. de signor, att. (26. I. 20. §. sin.ff. de acquir. rer. dom. (zf.J.tf.Js. de usucap. I. 34. §. 1. I. 49. tz. z.ff. de acquir. rer. dom. (28. I. l. C. de acquir. L? retin. poff. (29. I. 1. I. 8. C. eod. I. 20. §.sin.ff. de acquir. rer. dom. (30. tit. 20. 21. 22. 23. 24. infr. (31. Lib. 28. D. 1. Lib. 6. C. 23. (32. v. /. ult. C. de adopt. I. ult. C. de emancipat. §. 6 .sttpr. quibus mod.jus patr. poteft. (33. V. I. 12. C. h. t. I. j.ff. unde liberi. e bus 35 Institutionum Lib- II. Tit. X. XI 36 bus adhibitis , & subscriptione testium (quod ex Constitutionibus inventum est, & ex edicto Pneturis) signacula testamentis imponerentur. Ita, ut hoc jus tripartitum esse videatur: & testes 1 quidem & eorum prassentia, uno 2 contextu testamenti celebrandi 3 gratia, a Jure civili descendant: subscriptiones 4 autem testatoris & testium, ex sacrarum Constitutionum observatione adhibeantur : signacula autem, & testium numerus ex edicto Prxtoris. §. 4. Sed his omnibus a nostra Constitutione ; propter testamentorum linee- ritatem, ut nulla fraus adliibeatur, hoc additum est, ut per manus testatoris vel testium 6 nomen heredis exprimatur, & omnia secundum illius Constitutionis tenorem procedant. §. 5. Polluat autem omnes testes & uno annulo 7 signare testamentum : quid enim si septem anmili nua sculptura suerint, secundum quod Papiniano visum est? Sed & alieno 8 quoque annulo licet signare |_te- stamentum]. §. 6. Testes autem adhiberi possunt ii, cum quibus testamenti factio est. Sed neque mulier 9, neque impubes 10, neque servus 11, neque furiosus 13, neque mutus, neque surdus, neque is 13 , cui bonis interdictum est : neque ii 14, quos leges jubent improbos intestabilesque esse, possunt in numerum testium adhiberi, 1; §. 7. Sed cum aliquis ex testibus testamenti quidem faciendi tempore liber existimabatur, postea autem servus apparuit , tam divus Hadrianus Catoni, quam postea divi Severus & Antoninus rescripserunt, subvenire se ex sua liberalitate testamento : ut sic habeatur [firmum] , ac si, ut oportebat factum esset: cum eo tempore 16 quo testamentum signaretur, omnium consensu hic testis liberi loco fuerit; neque quisquarn esset, qui status ei quxstionera moveret. §. 8- Pater, nec non is, qui in potestate ejus est, itera duo fratres, qui in ejusdem patris potestate sunt, utique testes in uno testamento fieri possunt 17: quia nihil nocet, ex una domo plures testes alieno negotio adhiberi. §. 9. I11 testibus autem non debet esse is 18, qui in potestate testatoris est. •f Sed si filiusfamilias de castrensi peculio 19 post miffionem faciat testamentum: nec pater ejus recte adhibetur testis, nec is, qui in potestate ejusdem patris est. reprobatum est enim in ea re io domesticum testimonium. §. 10. Sed neque heres scriptus 21, neque is, qui in potestate ejus est, neque pater ejus, qui eum habet in potestate, neque fratres, qui in ejusdem patris-potestate sunt, testes adhiberi possunt: quia hoc totum negotium,quod agitur testamenti ordinandi gratia, creditur hodie inter testatorem & heredem agi. f Licet autem totum jus tale conturbatum fuerat , & veteres quidem familia: emptorem, & eos, qui per potestatem ei conjuncti fuerant, ätesta- ir.cntariis testimoniis repellebant, heredi [autem] & iis, qui per potestatem ei conjuncti fuerant, concedebant testimonia in testamentis puestare; licetis, qui id permittebant, hoc jure minime abuti eos debere suadebant: tamen nos eandem observationem corrigentes, , £c quod ab illis suasum est, in legis necessitatem transferentes, ad imitationem pristini familia- emptoris, merito nec heredi (qui imaginem vetuftiffimi familia emptoris obtinet) , neque aliis personis, qua ei (ut dictum est) conjuncta sunt, licentiam concedimus, sibi quodammodo testimonia prastare. ideoque nec ejusmodi veteres Constitutiones nostro Codici inferi permisimus. §. 11. Legatariis 23 autem & sideieommissariis, quia non juris successores sunt, & aliis personis eis conjunctis testimonium non denegamus: imo in quadam nostia Constitutione & hoc specialiter cis conccisimus. Et multo magis iis, qui in eorum potestate.lunt, vel qui eos habent in potestate, hujusmodi licentiam damus. §. 12. Nihil autem intereft, testamentum in tabulis 23, an in chartis, menibranisvc, vel in alia materia fiat. §. 13. Sed 24 & unum testamentum pluribus codicibus 2; conficere quis potest, secundum obtinentem tamen observationem omnibus factis, quod interdum etiam necessarium est: veluti, si quis navigaturus & fecum ferre & [domi} relinquere judiciorum suorum contestationem velit, vel propter alias innumerabiles causas, qua; humanis necclsitatibiis imminent. (i. /.14. D. de reb. dubiis. (2. /. 31 . in fin. D. h.t. (3. v. d. /. 21, §. 1. (4. v. Kov. Leon. 42. ($, /. 29. C. h. t. (6. Mutatum Nov. 119. c. 9. (7. v. /. 22. §. ;. D. h. t. (z. v. d. L 22. §. 2. (9. /. 20. §. 6. D. h. t. (10. d. Lio.infin.fr. (11. d. /.20. §.7. (12. d. I. 20. §. 4. (13. /.18. iupr. D.h.t. (14. d. /. 18- §• I. /. 14- /. 15. D. dc testib. I. 3. C. de apojhtt. Auth. Credentes. Ö’ /. fen. C. de haereticis. (1;. /. 26. D. h. t. (16. /. 22. §- I. D. I. 1. C. eod. (17. /. 22. in pr. D. h. t. (18. /. 20. in sin. p.D.h.i. (19. v. ii./. 20. §.2. (20. v. /. 3. C.dctesiib. (21./. §. 14. Sed haec quidem de testamentis , qme scriptis conficiuntur, [Inficiunt]. Si quis autem sine 26 scriptis voluerit ordinare Jure civili testamentum: septem testibus adhibitis , & lua voluntate coram eis nuncupata', sciat hoc perfestiflimum testamentum Jure civili, firmumquo constitutum. T I T. XI. DE 27 MILITARI TESTAMENTO. CUpradicta diligens observatio i:i ordinandis testamentis , militi- O bus propter nimiam imperitiam eorum, constitutionibus [Principalibus 28] remissa est. Nam quamvis ii neque legitimum numerum testium adhibuerint, neque aliam testamentorum solenni- tatem observaverint: reste nihilominus testantur, videlicet cum in expeditionibus occupati sunt: quod merito nostra 29 Constitutio introduxit. Quoquo 30 enim modo voluntas ejus suprema inveniatur, sive scripta, sive sine scriptura: valet testamentum ex voluntate ejus. Iliis autem temporibus, per qua: citra expsditiqnum necessitatem in aliis locis vel luis aedibus degunt, minime ad vindicandum tale privilegium adjuvantur, sed testari quidem , etsi filiifamiliarum sint, propter militiam conceduntur: jure tamen communi eadem observatione & in eorum testamentis adhibenda, quam in testamentis paganorum proxime exposuimus. §. 1. Plane de testamentis militum dirus Trajanus Catiho 31 Severo ita rescripsit : Id privilegium, quod militantibus datum est, ut quoquo modo facta ab his testamenta ratafint,fic inteliigi .lebet, ut utique prius constare debeat, testamentum faciunt cjje ; quod Sf fine scriptura, stf ii non militantibus quoque fieri potest'. Si ergo ntiies, de cujus bonis apud te quaeritur, convocatis ad hoc hominibus,ut voluntatem suam testaretur , ita loquutus est, ut dcclar aret,quem vetletfibi heredem ejfe.cf cui libertatem tribueret: potest viderifine scripto hoc modo esse testatus, voluntas ejus rata habenda est. Ctetermhfi (ut plerumque sermonibus fieri solet ) dixit alicui,ego te heredem facio,aut bona mea tibi relinquo: non oportet hoc pro testamento observari. Nec 32 ullorum magis filterest, quam ipsorum, quibus id privilegium (.atmn est, ejusmodi exemplum non admitti. Alloqui non difficulter post mortem alicujus militis testes existerent, qui adfirmarent se audisse dicentem aliquem, relinquere se bona cui visum sit, & per hoc vera judicia subverterentur. §. 2. Quinimo & mutus zz & surdus miles testamentum facere potest. §. 3. Sed hactenus hoc illis ä Prineipasi- bus constitutionibus conceditur, quatenus militant, & in casuris degunt. Post miffionem vero veterani, vel extra castra [alii] si faciant adhuc militantes testamentum: communi omnium civium Romanorum jure id facere debent. Et quod in castris fecerint testamentum non communi jure, sed quomodo voluerint: post missionem intra annum tantum valebit. Quid ergo, li intra annum quis decesserit, conditio autem heredi adu-ripta, post annum ex- titerit? an quasi militis testamentum valeat? & placet valere, quasi militis. §. 4. Sed & si quis ante 34 militiam non jure fecit testamentum, & miles factus & in expeditione degens resignavit illud, & quaedam adjecit, sive detraxit; vel alias manifesta est militis voluntas hoc valere volentis: dicendum est valere hoc testamentum, quasi ,ex nova militis voluntate. §. 5. Denique & si in 33 adrogationem datus fuerit miles, vel filiusfamilias emancipatus est, testamentum ejus quasi ex nova militis voluntate valet,, nec videtur capitis deminutione irritum fieri. §. 6. Sciendum tamen est, quod cum ad exemplum castrensis peculii, tam anteriores 36 leges , quam Principales constitutiones 37 qiiibnsdam 38 quali castrensia dederant peculia, & horum quibusdam permissum fuerat, etiam in potestate degentibus testari: nostra [id] Constitu- tio 39 latius extendens, permiserit omnibus in hnjusiiiodi peculiis testari quidem, led jure communi. Cujus Constitutionis tenore perspecto licentia est, nihil eorum, qux ad piiefatum jus pertinent, ignorare. 20. in pr. D. h. t. (22. /. 20. in pr. D. I. 22. C. h. t. (23. v. /. 1;. C. eod. (24. I. 24. D. eod. (25. i. 47. D. de legat. 2. (26. v. /. 21. §. 2. C. h. t. (27. Lib. 29. D. 1. Lib. 6. C. 21. (28. v. I. 1. in pr. D. h. t. (29. l.pen. C. eod. (jo. v. L 1. in pr. D. eod. (31. /. 24. D. eod. (32. d. I. 24. in fin. (33. /. 4. JJ. h. i. V. /. 7. D. qui testam, facere pof (34. /.9. in fin. I. 20. §. 1. /. 2;. D. h. t. (35. v. /.22. D. eod. (36. v. L 1. tz. 6. ff. ad SC. Trebest. (37. v. /. 7. C. de adsejf. (38- v. /. ult. C. dc inojstc. testam. (39. d. L ult. i TIT. Institutionum Lib. II, Tit. XII. XIII. 38 37 " T I T. XII. QUIBUS i NON EST PERMISSUM FACERE TESTAMENTUM. \TOn tamen omnibus licet facere testamentnm. Statim enim ii, ™ qui i alieno juri subjecti Ruit, testamenti faciendi jus non habent: adeo quidem, ut quamvis parentes eis permiserint, nihilo magis jure testari poffint 3 : exceptis iis, quos antea enumeravimus; & praecipue militibus, qui in potestate parentum iunt; qiri- bus de eo, quod in castris adquisimmt, permissum est ex constitutionibus Principum testamentum facete. Quod quidem jus ab ini- tiotantum militaribus datum est, tam exauctoritate D. Augusti, quam Nervie, nec nou optimi Imperatoris Trajani: postea vero subscriptione D. Hadriani, etiam dimisfis a militia, id est, veteranis couceffumest. Itaque fioiriusui fecerint de castrensi peculio testamentum *. pertinebit hoc ad cum, quem heredem reliquerunt, st vero intestati decesserint, nullis liberis vel fratribus 1 uper,ritibus . ad parentes eorum j ure 4 communi pertinebit. _ Ex hoc intciiigere possumus, quod in castris adauisicrit miles, qui. in potestate patris est, neque ipsum patrem adimere posse , neque patris creditores ul vendere > , vel aliter inquietare , neque patre mortuo cum fratri- bus commune 6 esse; fcd scilicet proprium ejus esse , qui id in castris adquisicrit: quanquam Jure civili omnium , qui in potestate parentum sunt, peculia perinde in bonis parentum computentur, ac fervorum peculia in bonis dominorum numerantur*, exceptis videlicet iis, quffi ex sacris Constitutionibus, & prfficipue nostris propter diversas causas non adquiruntur. Prxter bos igitur , qui castrense peculium vel quasi castrense habent, si quis alius filiusfami- lias testamentnm fecerit, inutile est, licet fu® potestatis factus decesserit. §. 1. Procterca testamentum facere non poflunt 7 impuberes : quia nullum eorum animi judicium est. f Item furiosi 8 1 quia mente carent. Nec ad rem pertinet, si impubes, postea pubes ; .aut furiosus, postea compos mentis factus fuerit, ct decesserit. Fufiosi autem , si per id tempus fecerinftestamcntum , quo furor eorum intermissus est , jure testati este videntur : certe eo , quod ante 9 furorem fecerint, testamento valente. Nam neque testamentum recte fastum , neque ullum aliud negotium recte gestum , postea furor intervell ens perimit. §. 2. Itera prodigus 10, cui bonorum suorum administratio interdicta est, testamentum facere non potest 11 : sed id quod ante fecerit, quam interdictio bonorum suorum ei fiat, ratum est. §. 3. Item surdus ir & mutus nou semper testamentum facere possunt. Utique autem de eo surdo loquimur , qui omnino non exaudit, non qui tarde exaudit: nam & mutus is intelligitur , qui eloqui nihil potest, non qui tarde loquitur, tepe enim etiam Ii cerati & eruditi homines variis cafibus & audiendi ei loquendi facultatem amittunt. Unde nostra iz Constitutio etiam bis subvenit, ut certis casibus & modis fecundum normam ejus poflint testari, aiiaque facere, qu® eis permissa sunt. Sed si quis post testamentum factum , adversa valetudine, aut quolibet aiio casu mutus aut surdus esse coeperit: > tum nihilominus manet ejus testamentum. §. 4. Caecus autem 11011 potest facere testamentum, nisi per observationem, quam lex 14 D. Justini patris nostri introduxit. §. 5. Ejus, qui apud hostes est 15, testamentum, quod ibi fecit, non valet 16, quamvis redierit : fcd quod, dum in civitate fuerat, fecit, sive redierit, valet jure postliminii; sive illic decesserit, valet 17-ex lege Cornelia. T I T. XIII. DE EXHEREDATIONE 18 LIBERORUM. J^On tamen, ut omnino valeat testamentum, sufficit hac observatio, quam supra exposuimus : fcd quj filium in potestate habet, curare debet, ut eum heredem instituat, vel exheredem eum nominarim faciat, alloqui U eum silentio prieterierit, inutiliter te. (1. Lib. 28. D. 1. Lib. 6. C. 22. (2. I. 6. in pr. I. isi. inpr. IX l. 3. §. i.C. h. t. (3. arg. L 38. D. dcfactis, junci. I. 3. D. b. t. Adde l. 25. §. 1. D, de mort. caus. donat. (4. v. L 2 .j}'. de castr. pecul. Nov. 118. c. 2. (5. C. nefilius pro patre. (6. v. I. I. §. 15. D. de coBat. honor. (7. v. I. 5. D. h. t. adde l. ult. C. de testam, milit. (g. v. I. 16. §. 1. J). h. t. (9. v. I. 20. §. 4. D. eod. ( 10. v. /.18. in pr. D. eod. (ri. Hoc quodammodo mutatum Nov. iconis 39. (12. i. 6. §. 1. i. 7. D. h. t. (13. I. 10. C. eod. (14. /. 8- C. eod. (15. I. 8- inpr/l. 11. D. eod. (16. v. Nov. I.eon. 40. (17. v. I. 12. D. k. t. (18. Lib. 28. D. 2. Lib. (.C. 28. 29. Nov. 115. c. 3. (19. v. 1 . 1. stabitur 19: adeo quidem, ut si vivo patre filius mortuus Iit, nemo heres ex eo testamento exiliere polfit: quia scilicet ab 20 initio non constiterit testamentum, f Scii non ita de filiabus & aliis per virilem sexum descendentibus liberis utriufque sexus antiquitati fuerat observatum : fcd 11 non fuerant scripti heredes serijiteve , vel exheredati exheredatave, testamentum quidem non infirmabatur , jus tamen aderescemli eis ad certam portionem praestabatur, sed nec nominarim c-as personas exheredare parentibus necefle erat, sed licebat iijter exteros hoc facere. §. 1. Nominarim autem quis exheredari videtur, sive ita exheredetur, Titius filius meus exheres esto: sive ita, Filius meus exheres esto, 11011 adjecto proprio nomine, scilicet, si alius filius non exstet. 21 f Posthumi quoque iibei i, vel heredes institui debent, vel 22 exheredari. Et in eo par omnium conditio est, quod & filio posthumo, & quolibet ex cffiteris liberis, live fcemiuim sexus, sive- masculini, pr®terito : valet quidem testamentum, sed postea adgnatione 23 posthumi'sive posfluim® rumpitur , & ea ratione totum infirmatur. Ideoque si mulier, ex qua posthumus, aut posthuma sperabatur, abortum fecerit, nihil impedimento est scriptis heredibus ad hereditatem adeundam. Sed fceminini quidem sexus person®, vel nominarim , vel inter 24 exteros exheredari solebant: dum tamen , si inter exteros exheredarentur , aliqu.ii eis legaretur , ne viderentur pr®terit® esie per oblivionem. Masculos vero posthumos, id est, filios & de nceps, placuit non aliter recte exheredari, nili nominarim exheredarentur: hoc scilicet modo, quicur.que mihi filius genitus fuerit , exheres esto. §. 2. Posthumorum 2; autem loco sunt & hi, qui in sui i;eredis locum succedendo, quasi adgnasceiido fiunt parentibus siri heredes, ut ecce, si quis iilium, & ex nepotem nepterave in potestate habeat : quia filius gradu prxccdit, is solus jura siri heredis habet, quamvis nepos quoque & neptis ex eo in eadem potestate sint. Sed 11 filius ejus vivo eo moriatur , aut qualibet alia ratione exeat de potestate ejus: incipit nepos neptiive in ejus locum succedere, L eo modo jura suorum heredum quasi adgnatione nanciscuntur. Ne ergo co modo rumpatur ejus testamentum : sicut ipsum filium vel heredem instituere , vel nominarim exheredare debet testator , ne non jure faciat testamenium; ita & nepotem neptemve ex filio nc- cesse est ei vel heredem instituere, vel uxhoredare : ne forte eo vivo, filio mortuo, succedendo in locum ejus nepos neptiive, quasi adgnatione rumpat testamentum. Idque lege Julia Velleja provisum est, in qua similis exheredationis modus ad similitudinem posthumorum demonstratur. §. 3. Emancipatos iiberos Jure civili neque heredes instituere , neque exheredare necefle est: quia non siint sili heredes. Sed Prstor omnes , tam foeminini sexus, quam masculini, si heredes non instituantur , exheredari jubet: virilis sexus nominarim, fcensiniiii vero inter exteros, quia si neque heredes inftituti Fuerint, neque ita (ut diximus) exheredati, permittit eis Pr®tor contra tabulas testamenti bonorum possessionem. §. 4. Adoptivi liberi, quamdiu siint in potestate patris adoptivi, ejusdem juris habentur , cujus sunt justis nuptiis qusfiti 26: itaque heredes instituendi, vel exheredandi siint,secundum ea, qu® de naturalibus exposuimus. Emancipati vero ä patre adoptivo, neque Jure civili, neque [eo] Jure , quod ad edictum Pnttoris attinet , inter liberos 27 connumerantur. Qua ratione accidit, ut ex diverso (quod ad naturalem parentem attinet) quamdiu quidem sunt in adoptiva familia, extraneorum munero habeantur; ut eos neque heredes instituere, neque exheredare nccesse sit: cum vero emancipati fuerint ab adoptivo patre, tunc incipiant in ea causa esse, in qua futuri essent, si ä naturali .patre emancipati fuissent. §. Sed hxc quidem vetustas introducebat. Nostra 28 vero Con. stitntio intir masculos & fcenrinas in hoc jure nihil Interesse exilii, mans : quia utraque persona in hominum procreatione simili natu, r® officio fungitur, L Lege antiqua [xn. tabularum] omiics simili. I. 17. D. de injust. rupt. irrito. I. 7. /. 30. D. de liber. 0 ’ posthum. I. ult. C. de liber..prxter. (20. v. I. 29. U 2CI. D. de reg.jur. (21. L 2.D. de liber. &posthum. (22. Hodie nen potest , arg. Nov. 115. c. 3. adde /. 33. §. I. C. de inofficioso testam. (21. I. 3. §. 6. D. ije injust. rupt. irrito. (24. v. L 25. inpr. D. deliber. & posthum. (2;. L 13. D. dc injust. rupt. irrito. (26. I. 15. I. 27. L 45. D. de adopt. L 13. C. de probat. L 1. in pr. D. de bon.posef. cbntr. tub. §. g.supr. de adopt. (27. I: I. §. 6. D. Ac bon. pojsejJ'. contr. tabui. I. peu. §. 2. C. dc adopt. /. 13. I, 14. J), eod. (28. L 4. C. de liber, prxter. 39 Inftitutionum Lib. II. Tit. XIV. XV. 40 ter ad succeffionem ab intestato vocabantxit, quod & Prietofes poifea feqmiti este videntur: ideo simplex ac ii mile jus, & in filiis, & in filiabus, & in cicteris descendentibus per virilem sexum personis , non solum jam natis, sed etiam posthumis introduxit: ut omnes , sive fui, sive emancipati sint, vel heredes instituantur, velnonu- natim exheredentur ; & eundem habeant estbctaim circa testamenta parentum suorum infirmanda , & hereditatem auferendam , quem filii sui, vel emancipati habent, sive jam nati sint, sive adhuc in utero constituti, postea nati sint. Circa adoptivos autem [ filios ] certam induximus divisionem, qusin nostra Constitutione 1, quam super adoptivis tulimus, continetur. §. 6. Sed si in expeditione occupatus miles testamentum faciat, & liberos suos jam natos, vel posthumos xiomfuatim 11011 exheredaverit, sed [silentio] pr«terie- rit, non ignorans , an habear liberos : silentium ejus pro exheredatione nominatim facta valere , Constitutionibus 2 Principum cantum est. §. 7. iVlater , vel avus maternus, necesse non habent liberos siros aut heredes instituere, aut exheredare 3: sed possunt eoslfilentio omittere, nam silentium matris, aut avi materni, & ceterorum per matrem ascendentium , tantum facit, quantum exheredatio patris. Neque enim matri filium filiamve , neque avo materno nepotem neptemve ex. filia , fi eum eamve heredem nou instituat, exheredare necesie est: sive de Jure civili quaeramus , sive dc Edicto Pnetoris 4, quo [ rhetor] praeteritis liier, s contra tabulas bonorum posseisionem promittit, sed aliud eis adminiculum 5 servatur: quod paulo post vobis manifestum fiet. T I T. XIV. DE HEREDIBUS 6 INSTITUENDIS, TJEredes instituere permistum est tam liberos homines, quam ± servos 7 : & tam proprios, quam alienos. Proprios autem •lim quidem secundum plurium sententias non aliter , quam cum libertate reste instituere licebat: hodie vero etiam fine libertate , ex nostra 8 Constitutione hered.es eos instituere permissum est. Quod nou per innovationem induximus , sed quoniam aequius erat, & Attilicmo placuisse saulus suis libris, quos tam ad Masurium Sabinum , quam ad Plautium scripsit, refert. Proprius autem servus etiam is intelligitur , in quo nudam proprietatem testator habet, alio uiiimfiuctnm habente, f Est tamen casus, in quo nec cum libertate utiliter servus a domina heres instituitur , ut Constitutione divorum Severi & Antonini cavetur, cujus verba h«e sunt: Servum adulterio maculatus,1 9 non jure testamento manumissum ante sententiam 10 ab ea muliere videri , qua; rea fuerat ejusdem criminis post alata , rationis est. Quare sequitur, ut in eundem a domina collata heredis instiriitio , nullius momenti habeatur. t Alienus servus etiam is intelligitur , in quo uiumftustum testator habet. §. 1. Servus autem a domino suo heres institutus, si quidem in eadem causa manserit: fit ex testamento liber heresque ei necessarius. Si vero a vivo testatore manumissus fuerit: suo arbitrio adire hereditatem potest; quia non fit heres neeesiarius, cum utrumque ex domini testamento non consequatur. Quod si alienatus Fuerit : jussu novi domini adire hereditatem debet, & ea ratione per eum dominus fit heres, nam ipse alienatus, neque liber, neque heres esse potest , etiamsi cum libertate heres institutus fuerit, destitisse enim »libertatis datione videtur dominus, qui eum alienavit. 11 Alienus quoque servus heres institutus, si in eadem causa duraverit, jussu eius domini adire hereditatem debet, si vero alienatus fuerit ab eo, aut vivo testatore, aut post mortem ejus, antequam adeat: debet 1 z jnflii novi domini adire, at si manumissus est vivo testatore, vel mortuo antequam adeat: siio arbitrio adire potest hereditatem. 6. s. Servus etiam alienus post domini mortem recte heres in- stiriritnr: quia & cum hereditariis servis est testamenti factio. Nondum 13 enim adita hereditas person« vicem sustinet, non heredis futuri, sed defuncti: cum etiam ejus , qui in 14 utero est, servus recte heres instituatur. §. 3. Servus [autem] 15 plurium, cum quibus testameuti factio est, ab extraneo instivutus heres, unicuique dominorum , cujus jussu adierit, pro porrione dominii.ad- quirlt hereditatem. §. 4. Et un im hominem, & plures usque in infinitum, quot quis heredes velit, facere licet. §. 9. Hereditas 16 plerumque dividrfur i.i duodecim uncias, quae affis appellatione continentur. Habent autem & h« partes propria nomina ab uncia usque ad assem , utputa hac : sextans, quadrans, triens, quincunx, fcmis, septunx, bes, dodrans, dextans, tleunx. Nor. autem utique [semper] duodecim uncias esse oportet, nam tot unci» assem efficiunt, quot testator 17 voluerit: & si unum tantum quis ex leniisse (verbi gratia) heredem scripserit, totus as in sensisse erit. Neque enim idem 18, ex parte testatus & ex parte intestatus decedere potest: nisi sit 19 miles , cujus sola voluntas sii testando spectatur. Et e contrario potest quis in quotcunque volucri; plurimas uncias suam hereditatem dividere. §. f>. Si plures instituantur heredes : ita demum in hoc casu partium distributio necessaria est, si nolit testator eos ex «quis partibus heredes esse : fatis enim constat , nullis partibus nominatis ex «quis zo partibus eos heredes esse. Partibus autem in quonmdam personis expressis , si quis alius sine parte nominatus erit: si quidem aliqua pars affi deerit: ex 21 ea patre heres fit. Et si plures sine parte scripti sunt, omnes in eandem partem concurrunt. Si vero totus as completus sit, ii, qui nominarim expressas partes habent, in dimidiam partem vocantur: & ille, vel illi omnes in alteram dimidiam, zz Nec enterest 23, pri- mus, an medius, an uoviflimus sine parte heres scriptus sit: ea enim pars data siitelligitur 24, qua vacat. §. 7. Videamus, si pars aliqua vacet, nec tamen quisquam sine parte sit heres institutus, quid juris sit: veluti si tres ex' quartis partibus heredes scripti sunt. Et constat, vacantem partem singulis tacite pro hereditaria parte accedere 25, & perinde haberi, ac si ex tertus partibus heredes scripti essent. & ex diverso, si plures heredes scripti in portionibus sint, tacite singulis decrescere 26: ut si (verbi gratia) qnatuor ex tertiis partibus heredes scripti sint, perinde habeantur, ac si unusquisque ex quarta parte heres scriptus fuisset. .§. 8- Et si plures unci« , quam duodecim distributa: sunt: is, qui sine parte institutus est , quod 27 dupondio deest, habebit. Idemqne erit 28 , si dupondius expictus sit. Q.U« omnes partes ad assem postea revocantur; quamvis sint plurium unciarum. §. 9. Heres & pure & sub 29-conditione institui potest: ex certo tempore, aut ad "certum tempus non potest 30 ; veluti, fest quinquennium quam'moriar : vel e.x calendis iliis , vel usque ad calendas istas heres esto. Denique diem adjectum haberi pro supervacuo placet: & perinde esse, ac si pure heres institutus esset. $>. 10. Impossibilis conditio in institutionibus & legatis, nec non in fideicommissis & libertatibus pro no a scripta habetur. §. 11. Si plures conditiones in institutionibus adseript« sunt: si quidem conjunctim , utputa si illud £y illud facium fuerit j omnibus parendum est: si separarim, veluti sit illud aut illud facium erit, cuilibet 31 [conditioni] obtemperare satis est. §: iz- U, quos nunquam 32 testator vidit, heredes institui posibnt: veluti, si fratris filios peregrinantes, ignorans qui essent, heredes instituerit: ignorantia enim teftantis inutilem institutionem non facit. T I T. XV. DE VULGARI 33 SUBSTITUTIONE. pOtest autem quis in testamento suo plures 34 gradus heredum facere: utputa, si tfte heres non erit , ille heres ejto: &. deinceps, (1. /. fen. C. de adopt. (z. I. 9. & Jeq. C. de testam, tnilit. (3. Adde 1 . 17. C. de inoffic. testam. Sed hoc mutatum per Nov. 119.c. 3. N 4. (4. v. 1 . 4. §. 2. Ü. de bon. poseis, contra tabui. (9. V. I. ie. C. de inojjic. testam. (6. Lib. 28. 1 ). 9. Lib. 6. C. 24. &seqq. (7. /. 3. I. 3i.Fi h. t. (8- l- fen. C. de necessar. J'erv. bered. (9. v. I. 48. §. 2. 1 ). h. t. adde i'. 12. §. I. D. qui d quib. tnamanijs. (10. V. d. I. 12. §. fen. (ii. Nov. i 6 z.c. 1 . §. 12. infr. delegat. (12. /. 62. infin. D. de adquir. velomitt. bered. (13. /. 31. §. I. D. h. t. Vide tamen l. 44. in fin. D. de novat. (14. /. 64. O. h. t. (19. I. 67. de ac- quir. vel omitt. bered , . (16. v. /. 13. §. I. I. 50. §. ult. D.h. t. [17. v. I. 2. tz. 2. D. iis bon. fostejj. secund. tob. 1 . 13. §. 1. D. h. t. adde l. i7.fi: h. t. (18. I 7. D.'deregui.jur. ob st. I. 15. infin. D. de tnojfic. testum. (19. I. b. infin. D. de testam, milit. (20. /.9. §. 12. jD. h. t. (21. v. L 17. in fr. 1 ). eod. (22. v. /. 17. §. e. D. b-t- ( 2 3* 'V. I- 20. D. eod. (24. I. 78. §. 2. D. eod. (29. I. 13, §. 2. D. eod. (26. d. L 13. §. 4. (27. v. L 18- D. h. t. (28. v. /. 17. infin. D. eod. (29. Tot. tit. de condit, instit. (30. I. 34. D. h. t. (31. v. L 9. D. de condit, instit. 1. 13. D. reb. dub. I. 7%. §. i.D. de condit, cf demoufir. (32. L 11. V. h. t. ^ (l 1 - Lib. 28' L). 6. Lib. 6. C. 29. 26. (34. I. 36. in fr. D. m 42 Institutionum Lib. II. Tit XVI. XVII. in quantum velit testator , substituere potest ; ut novissimo loco in lubsidium vel servum necessariinn heredem instituere [ possit. ] §. i. Et plures in unius locum poliunt substitui, vel nnns in plurium, vel singuli in finguloram, vel invicem ipsi, qui heredes instituti sinit. tz. 2. Et si i ex dlfparibus partibus heredes scriptos invicem substituerit, & nullam mentionem insnbftitutio- ik' partium habuerit: eas videtur in substitutione partes dediffe , quasi n institutione expreilit. (& ita D. Pius relcripsit.) §. 3. Sed s fi instituto heredi, coherede substituto dato, alius ci substitutus suerit: divi Severus & Antoninus line distinctiones rescripserunt, ad utramque partem substitutum admitti. tj. 4. Si 4 servum alienum quis patremfamilias arbitratus , heredem scripserit: & si heres non esset, Maevium ei substituerit, isque servus jussu domini adierit hereditatem: [Maevius] substitutus , in partem admittitur. Ilia enim verba, fi heres non erit _, in eo quidem , quem alieno juri iubjecruin esse testator Icit, sic accipiuntur, fi neque ipie heres erit, neque alium heredem effecerit : in eo vero, quem patremfamilias elfe arbitratur, illud significant , si hereditatem .sibi, vel ei, cujus juri postea subjectus esse coeperit, non adquifierit. ; Idqne Tiberius Cxlar in persona Parthenii servi sui constituit. T I T. XVI. DE PUPILLARI 6 SUBSTITUTIONE. T Iberis suis impuberibus 7 , quos in potestate quis habet, non 1 - solum sta, ut supra diximus , substituere potest , id est, ut li heredes ei non exstiterint, alius sit eis heres; sed eo amplius, ut si heredes ei exstiterint, & adhuc impuberes mortui fuerint,sit eis aliquis heres: veluti si quis dicat hoc modo, Titius filius meus heres mihi esto. U , fi filius meus heres mihi non erit: fi ve heres er:t , £jf frius moriatur quam in suam 8 tutelam venerit: tunc Sejus heres esto: quo casu , siquidem non exstiterit heres filius , tunc substitutus patri fit heres; si vero exstiterit heres filius, & ante pubertatem decesserit, ipsi filio fit heres substitutus, nam moribus 9 institutum est, ut quum ejus statis filii lint, in qua ipsi sibi testamentum facere non possunt, parentes eis faciant. tz. 1. Qua ratione excitati etiam Constitutionem 10 potuimus in nostro Codice ,,qua prospectum est, ut si qui mente 11 captos habeant filios, vel nepotes , vel pronepotes, cajuscunque sexus vel gradus, liceat eis , & si puberes sint, ad exemplum pupillaris substitutionis , certas personas substituere : sin autem resipuerint, eandem substitutionem infirmari sancimus ; & hoc ad exemplum pupillaris substitutionis, qus, postquam pupillus adoleverit , infirmatur, tz. 2. Igitur in papillari substitutione secandum prtefatuin modum ordinata, duo 12 quodammotio iunt testamenta: alterum patris, alterum filii, tanquam si ipse filius iibi heredem instituisset : aut certe unum 13 testamentum est duarum caularum, id est, duarum hereditatum. tz. 3. Sin autem quis ita formidolosus iit , ut timeat, ne silius suus pupillus adhuc , exeo, quod palam 1u biti tutum accepit , post obitum ejus periculo insidiarum subjaceat: vulgarem quidem snbsrituiionem palam facere , & in primis testamenti partibus [ ordinare] debet: illam autem substitutionem , perquam, si heres exstiterit pupillus, & intra pubertatem decesserit, substitutus vocatur, sepaiatim in inferioribus partibus subscribere debet, eamqnepartem proprio lino, propriaque cera consignare; & in priore parte testamenti cavere, nelinferiores tabulae vivo filio adhuc impuberc aperiantur. 14 lliinl palam est, non ideo minus valere subititutionem impuberis filii , quod in eisdem tabulis scripta sit, quibus sibi qniique heredem instituisset : quamvis pupillo hoq periculosum fit. tz. 4. Non solum autem heredibus institutis impuberibus liberis ita substituere parentes poliunt, ut Ü heredes eis exstiterint, & ante pubertatem mortui fuerint, fit eis heres is, qv.em ipsi voluerint: sed etiam exheredatis, i; Itaque eo casu, si quid [ exheredato ] pupillo ex hereditatibus , legatisve, aut donationibus propinquorum atque amicorum ad- quiiitum fuerit: id 16 omne ad substitutum pertinebit, f Quacunque diximus de substitutione impuberum liberorum , vel heredum institutorum , vel exheredatorum, eadem etiam de posthumis 17 intelligimus. tz. 5. Liberis autem suis testamentum nemo facere potest, nisi & 18 sibi faciat: nam pupillare testamentum , pars 19 & sequela est paterni testamenti; adeo , ut si patris testamentum non valeat, nec filii quidem valebit, tz. 6. Vel 20 singulis liberis, vel ei, qui eorum novifllmus impubes morietur , substitui potest: singulis quidem, fi neminem eorum intestatum decedere voluerit; novissimo, si jus legitimarum hereI'latum integrum inter eos custodiri velit, tz. 7. Substituitur autem impuberi aut nominatim, veluti, Titius: aut generaliter, ut 21, quisquis heres mihi erit. Quibus verbis vocantur ex substitutione , impuberc mortuo filio , illi, qui & scripti sunt heredes, & exstiterunt, & pro qua parte heredes facli sunt. 22 tz. 8- Masculo igitur iiiquc ad quatiiordecim 23 annos substitui potest; femina: usque ad duodecim annos: & ii hoc tempus excesserint, substitutio evanescit. 24 tz. 9. Extraneo 2; vero, vel filio puberi heredi instituto, ita substituere nemo 26 potest , ut si heres exstiterit, & intra aliquod tempus decesserit, alius ei sit heres : sed hoc solum perniissum est , ut eum per fideicommissum testator obliget, alii hereditatem ejus , vel totam , vel pro parte restituere; quod jus quale sit, silo 27 loco trademus. TIT. XVII. QUIBUS 28 MODIS TESTAMENTA INFIRMENTUR. nPEstamentum jure 29 factum usque eo valet, donec rumpatur ., irrit-umve fiat. tz. 1. Rumpitur autem testamentum, ciirnin eodem statu manente testatore , ipsius testamenti jus vitiatur. Si quis enim post factum testamentum 30 adoptaverit sibi_ filium per Luptratorein, eum, qui est fui juris; aut perTratoreniTecuiittliin noftramUbrilntutioneni, eum, qui in potestate parentis fuerit: testamentum ejus rumpitur, quasi adgnatione fui heredis. »»§. 2. Fosteriore quoque testamento, quod 31 jure perfectum est, superius 32 rumpitur: nec filterest, exstiterit aliquis heres ex eo, an 11011: hoe enim solum spectatur, an aliquo casu exiliere potuerit. Ideoque si quis aut noluerit heres esse ; aut vivo testatore , aut post inortem ejus, antequam hereditatem adiret, decesserit; aut conditione, sub qua heres institutus est, defectus sit: in his casibus paterfamilias intestatus moritur. Nam & prius testamentum non valet, ruptum a posteriore : & posterius «que nullas habet vires, cum ex eo nemo heres exstiterit. tz. Z. Sed & fi 3A quis priore testamento jure perfecto , posterius «que jure fecerit: etiamsi ex certis rebus in eo heredem instituerit, siipe- rins tamen testamentum sublatum esse, divi Severus & Antoninus rescripserunt: cujus constitutionis verba [& hic] inferi jussimus , quum aliud quoque praiterea in ea constitutione expressum fit. Imperatores Severus & Antoninus Cocceio Compotio. Tcflumentum fecundo loco facium , licet in eo certarum rerum heres scriptus fit , perinde jure valere 34 , ne fi rerum mentio facla non ejfet > sed c 'fi teneri heredem scriptum , ut contentus rebus fihi datis , aut suppleta quarta ex lege Falcidia, hereditatem restituat his , qui in priore testamento scripti fuerant, propter inserta fideicommisti verba, quibus (1. I. 24. D. eod. (2. 1. 27. D. poi. (3. v. I. 41. in pr. D. h. t. (4. I. 40. D. de bered, inftit. (5. d. I. 40. (6. Lib. 28. D. 6. Lib. 6. C. 26. (7. v. I. 7. C. h. t. (ß. v. I. 39. inpr. 1). h. t.!. 54. D. de bered, inftit. I. 9. §. I. D. de a.lmin. & ; c- ric. tut. (9. L 2. in pr. D. h. t. (io. i. 9.!’. h. t. (11. Vide &: f.43. inpr. D. h. t. (12. v. I. 2. tz. 1. D. h. t. (13. d. I. 2. §. 4. /. 20. ff.h.t. (14. v. I. ult. D. udSC. TrebeS. (15. L. 1. tz. 2. Jj. h. t. (16. Vide tamen l. 41. tz, 4. D. de testam, milit. Adde l. 9. tz. 5. D. A* * 1 * * * * & 7 ' 7 2 ' f n P , m ' n ‘ tw (l8- 1. 1. in fio. I. 2. tz. i. öf 4. D. eod. (19. 1. 38. infin.fi. eoi, l. pen. D. testam, quemad. aper. (20. 1. 37. D. h. t. (21. 1. 3. 1. %. L 8- tz. 1. 1. 10. in pr. D. eod. (22. L 24. D. eod. (23. v. I. 7. V. eod. (24. I. 14. I. 43. inpr. D. eod. (25. V. I. 2. insin. pr.ff. eod. (26. Vide tamen L 15. D. h. t. L 6. in fin. C. ie testam, milit. (27. v. /. 41. tz. 3. D. eod. (28. Lib. 28. D. 3. (29. v. I. I. D. de injust. rupt. irrit.fall. fest. /. si. inpr , D. de L. Cornei, des als. (30. I. 8. in pr. D. de injust, rupt. irrit. (31. v. tz. pen. infr. hic. L 2. D. de injust. ruft. irr it, L ei.§. 3. C. deteftum. (32. v. I. I. §. 1. D. debon. pefi. secuni. tat. Excip. casum l. 19. D. de testam, milit. (33. L 29. js. ad SC. Trebell. (34. L 1. tz. 4. 1. lo.fi. de her ei. instit. C 3 Vt 43 InfHtutionum Ufa. II. Tit. XVIII. XIX. 44 at valeret prius testamentum, exprejlum eft : dubitari non oportet. Et ruptum quidem testamentum hoc modo efficitur. §. 4. Alio autem modo testamenta jure facta in firmantur : veluti cum is, qui fecit testamentum, capite i deminutus sit; quod quibus modiis accidat, primo libro retulimus. §. ;. Hoc autem casu irrita fieri testamenta dicuntur: quum alioqui & quee rumpuntur, irrita fiant; & ea , quE siatim ab initio non jure fiunt irrita sint: sed & ea, qua jure facta sunt, & postea per capitis deminutionem irrita fiunt, postumus nihilominus rupta dicere. Sed quia sane commodius erat, fingulas'causas lingulis appellationibus distingui 2 : ideo qusdam non jure facta dicuntur , quiedam jure facta rumpi, vel irrita fieri. §. 6. Non tamen per omnia inutilia sunt ea testamenta, nux ab.initio jure facta , per capitis deminutionem irrita facta ■* nt. nam si septem testium signis signata sunt, potest scriptus heres 3 fecundum tabulas testamenti bonorum posseffio- nem agnoscere; si modo defunctus §. 9. Pupillus omne negotium recte gerit: ita tamen, ut ubi tutoris auctoritas necessaria fit, adhibeatur tutor: veluti si ipse obligetur. nam alium sibi obligare 16 etiam sine tutoris auctoritate potest. §. 10. Sed quod diximus de pupillis, utique de iis verum est, qui jam habent aliquem intellectum, nam 17 infans, & qui infantix proximus est, non multum ä furioso distant: quia hujusmodi retatis pupilli nullum habent intellectum. Sed in 18 proximis infantiae propter utilitatem eorum, benignior juris interpretatio facta est: ut idem juris habeant, quod pubertati proximi. Sed qui in potestate parentis est impubes, ne auctore quidem patre obligatur. §. 11, Si impoffibilis conditio 19 obligationibus adjiciatur: nihil valet stipulatio. 20 Impoffibilis autem conditio habetur, cui natura impedimento est, quo minus exi- ftat: veluti si quis ita dixerit, si digito Catum attigero , dare sponde 5 ? At si ita stipuletur, si digito Catum non attigero , dare spondes ? pure facta obligatio intelligitur, ideo que statim neti potest. §. 12. Item verborum obligatio inter 21 absentes concepta , inutilis est. Sed cum hce materiam litium contentiosis hominibus pneiiabat, forte post tempus tales allegationes opponentibus, & non präsentes fuisse vel se, vel adversarios suos contendentibus : ideo nostra Constitutio propter celeritatem dirimendarum litium introducta est, quam ad »sarientes Advocatos scripsimus, per 22 quam dilposiiimus, tales scripturas, qua: praesto este partes indicant, omnino esse credendas: nisi is, qui talibus utitur improbis allegationibus, manifestiffimis probationibus vel per scripturam, vel per testes idoneos adprobarerit, toto eo die, quo conficiebatur instrumentum , fele vel adversarium suum in aliis locis fuisse. §. 13. Post mortem suam dari sibi neuro stipulari pote- rat: non magis, quam post eius mortem, ä quo stipulabatur. (1. /. 10. /. ii. §.pen.ff. desoiution. (2. /. 98. in sin. §. $.js. eod. (3. /. I IO. in pr.js. de verb. oblig. (4. Adde /. 42. js. de damno infici. (j. /. 130. D. de verb. oblig. (6. §. 1. supr. de verb. eblig. (7. Obst_/. 1. §. 4. D. eod. v. /. 58. D. eoi. (8. I. 1. §. 3. D. eod. (9. I. 65. in pr. 1. 134. §. i.js. eod. (10. i. 2. in pr.js. de contrah. empt. (11. v. I. 14.]}. de oblig. esi aci. (12. I. 39. D. eod. (13. 1. 1. ittpr. D. de verb. oblig. I. 1. H. 14. £). de oblig. esi aci. (14. §. 3. supr. quib. non esi pennis. fac. tegam, d. I. I. §. ult. D. de oblig. U a£i. (1 v /. 70. §. 4. F| defidejujsor. I. ;. I. 40. js. de reg.jur. (16. I. 7. C. de contrah.stipul. (17. v. I. 70. js. de verb. oblig. (18. 1. 1. §. I3-F- de oblig. ssi asi. I. (,.j\ rempupilli. (19. I. 7 .js. de verb. oblig. Isii. D. de obi. esi aci. (20. v. §. 10. supr. de hered. inftit. (21. 1. 1. in pr.js. de verb. oblig. I. 8 .Js. de duok. reis eonstit. (22. 1. 14. C. de Ac neo is, qui in alicujiis potestate est, post mortem ejus stipulari poterat: quia patris vel domini voce loqui videretur. Sed & si quis ita stipuletur, Pridie , quam moriar, vel pridie , quam morieris , dare spondes? inutilis erit stipulatio. Sed cum (ut jart» dictum est) ex consensu contrahentium stipulationes valeant, placuit nobis etiam in hunc juris articulum necessariam inducere emendationem 23 , ut sive post mortem , sive pridie, quam moriatur stipulator, sive promissor, stipulatio concepta sit, stipulatio valeat. §. 14. Item si quis ita stipulatus erat, si navis [crnrij ex Asia venerit 24, hodie dare spondes ? inutilis erat stipulatio, quia prxpostere concepta est. Sed quum Leo inclytae recordationis 2; in dotibus eandem stipulationem, quae prxpostera nuncupatur, non esse rejiciendam existimaverit: nobis placuit, & huic perfectum robur accommodare, ut non solum in dotibus, sed etiam in omnibus valeat hujusmodi conceptio stipulationis. §. 1;. Ita autem stipulatio concepta, veluti si Titius dicat, eunt 26 moriar, dure Jpondes ? vel cum morieris ? & apud veteres utilis erat, & rume 27 valet. §. 16. Item post 28 mortem alterius recte stipulamur. §. 17. Si scriptum in instrumento fuerit, promisisse aliquem : perinde habetur 29 atque si interrogatione procedente responsum sit. §. 18. Quotiens plures res una stipulatione comprehenduntur, siquidem promissor simpliciter respondeat, dare spondeo : propter omnes tenetur. 30 Si vero unam ex bis vel quasdam daturum se spoponderit: obligatio 31 in iis, pro quibus spoponderit, contrahitur. Ex pluribus enim stipulationibus una vel quodam videntur esse perfectae: singulas enim res stipulari , & ad singulas respondere debemus. §. 19. Alteri 32 stipulari (ut supra dictum est) nemo potest. Invento enim sunt hujusmodi [ stipulationes vel ] obligationes ad hoc, ut unusquisque adquirat sibi, quod sua filterest. Cxterum si alii detur", nihil filterest stipulatoris. Plane si quis velit hoc facere, poenam stipulari conveniet: ut nisi ita factum sit, ut est comprehensum , committatur pcenx stipulatio etiam ei, cujus niliil filterest. Poenam enim cum stipulatur quis, non illud inspicitur, quid intersit ejus, sed qux sit quantitas in conditione stipulationis. Ergo 11 quis [ita] stipuletur, Titio dari ? nihil agit: sed si adjecerit poenam , nisi dederis , tot aureos dare spondes ? tunc committitur stipulat 0. §. 20. Sed [ & ] si quis stipuletur alii, cum 33 cius interesset: placuit stipulationem valere. Nam si is, qui pupilli tutelam administrare coeperat, cesserit a finfiiistrationem contutori 34 siio, & stipuletur rem pupilli salvam fore: quoniam filterest stipulatoris fieri, quod stipulatus est (cum obligatus futurus fit pupillo, si male res gesserit) tenet obligatio. Ergo & si quis Procuratori 3; \siio dari, stipulatus sit: habebit vires stipulatio. Et si Creditori suo, ' [ quis stipulatus sit ], quod sua filterest , ne forte vel poena committatur, vel proedia distrahantur, quse pignori data erant: valet stipulatio. §. 21. Versa vice, qui 36 alium facturum promisit, videtur in ea esse causa, ut non teneatur, nisi poenam ipse promiserit. §. 22. Item nemo rem suam futuram 37 , in eum casum, quo sua fit, utiliter stipulatur. §. 23. Si de alia re stipulator senserit, de alia promissor: perinde nulla contrahitur obligatio, ac si ad interrogatum responsum non esset: veluti fi hominem Stichum a te quis stipulatus suerit 38, tu de Pamphilo senseris, quem Stichum vocari credideris. §. 24. Quod turpi 39 ex causa promissum est; veluti si quis homicidium vel sacrilegium se facturum promittat: non valet. §. 25. Cum quis sub aliqua conditione stipulatus fuerit: licet ante conditionem decesserit: postea existente conditione heres ejus agere potest. 40 f Idem est & ex promissoris parte. §. 26. Qui hoc anno 41, aut hoc contrah. ftipul. (23. I. II. I. ult. C. eod. (24. Adde l. 64.FI de verb. oblig. (25. I. 25. C. de testam. (26. /. 45. §. 1. Ö" 3 .j'. de verb. oblig. (27. Adde l. ult. C. de contrah.stipul. (lS- d. L 4;. §. 2. (29. §. ult. infr. tit.prox, esi l. 134. §. 2. D. de verb. oblig. (30. v. I. 29. in-pr. I. 86. D. de verb. obl.'l. 32. I. 72. D. de evici. (31. /. 83- §- 4-.Ö- de verb. oblig. (32. /. Z8- §• 17. D. eod. (33. I. 3. in pr. C. h. t. (34. /. 38. §. 20. D. de verb. oblig. (35. d./. 38-§. 23. (qf>. d. I. qS-ia pr. (37. I. 87. D. de verb. oblig. (38. L 83- §• 1. l. 137- §- I- D. eod. (39. I. 26. I. 27. in pr. I. 123. D. eod. I. ;. in sin. C. de condici, ob turp. cuis. (40. /.57. D. de verb. oblig. I. un. C. ut actio,t. ssi ab heged. §. 4. vers. ex conditionali.supr. de verb. oblig. v. /.63. //1 dc condit, -si demonftr. I. «».§.7. C. de caducis toll. adde i.42. inf r. j i dc obi. $si aci. (41. §, 2. supr. de verb. oblig. §. 33. vers. tempore, infr. de utiimt. . £ 3 mense Institutionum Lib. IU. Tit XXI. XXII. xxm. XXIV. 7? ____ mense dari stipulatus est: nili i omnibus partibus anni vel mensis praeteritis, non recte petet. §. 27. Si fundum dari stipuleris, vel hominem : non poteris continuo agere, nisi 2 tantum spatium praeterierit, quo 3 traditio fieri possit. 76 TIT. XXI. DE FIDEJUSSORIBUS. 4 pRo eo, qui 5 promittit, solent alii obligari, qui fidejussores appellantur: quos homines accipere solent, dum curant, ut diligentius sibi cautum sit. §. 1. In 6 omnibus autem obligationibus sdsumi possunt: id est, sive-7 re, sive verbis, sive literis, sive consensu contracta: fuerint. At nec illud quidem interest, utrum civilis 8, an naturalis sit obligatio, cui adjicitur fidejussor: adeo quidem, ut pro fervo quoque obligetur, sive extraneus sit, qui fidejussorem a ferve accipiat, sive ipse dominus in id, quod sibi naturaliter debetur. §. 2. Fidejussor non tantum ipse obligatur, sed etiam 9 heredem relinquit obligatum. §. 3. Fidejussor & 10 prxcedere obligationem, & sequi potest. §. 4. Si plures sint fidejussores: quotquot erunt numero, singuli in solidumtenentur.n Itaque liberum est is creditori, a quo velit, solidum petere. Sqd ex epistola 13 divi Hadriani compellitur creditor ä singulis, qui 14 modo solvendo sunt, litis contestata tempore 15, partes petere. 16 Ideoque si quis ex fidejussoribus eo tempore solvendo non fit: hoc exteros onerat. Sed si ab uno fidejussore creditor totum consequutus fuerit: hujus solius detrimentum erit, fi is* p.ro quo fidejussis, solvendo non sit 17: & sibi imputare debet, cum potuerit juvari ex epistola divi Hadriani, & desiderare, ut pro parte in se detur actio. §. Fidejussores ita obligari non possunt 18, ut plus debeant, quam debet is, pro quo obligantur. Nam eorum obligatio , accessio est principalis obligationis: nec plus in acceffione potest esse, quam in principali re. At ex diverso, ut minus debeant, obligari possunt, itaque si reus decem aureos promiserit, fidejussor in quinque recte obligatur; contra vero obligari non potest. Item H ille pure 19 promiserit: fidejussor sub conditione promittere potest: contra vero non potest. Non solum autem in quantitate , sed etiam in tempore minus aut plus 20 iutelligitur. Plus est enim itatim aliquid dare: minus est, post tempus dare. §. 6. Si quid autem fidejussor pro reo solverit: ejus recuperandi causa habet cum eo mandati judicium. 21 ■§. 7. 6rx.ee 22 etiam fidejussor ita accipitur, rf i/uy xeXr.'tu iyw, id est, mea fAe jubeo ego: [sed & si dixerit j S-sXw sive ßxXov.ca , id est, -volo , sed & ffijj/x! , id est, affirmo , pro eo erit, ac si dixerit Xs 'yo >, id est, dico, 23 §. 8- In stipulationibus fidejussorum sciendum est, hoc generaliter accipi: ut quodcunque scriptum sit quasi astum, videatur etiam actum. Ideoque constat, si quis scripserit se fide- jussisse: videri 24 omnia solemniter acta. TIT. XXII. _ DE LITERARUM OBLIGATIONIBUS, /”\Lim scriptura 25 fiebat obligatio, qux nominibus fieri dice- u batur, qu:e nomina 26 hodie non sunt in usu. Plane si quis debere se scripserit, quod sibi numeratum non est: de pecunia minime numerata 27 post multum temporis exceptionem opponere (1. I. 42 .js. de verb, oblig. (2. /. 73. in pr.js. eod. (3. v. d. I. 73. /. 105. ff. de fohlt. (4. Lib. 46. D. 1. Lib. 8. C. 41. Nov. 4. (5. I. I. §. g. jf! de oblig. & ali. (6. I. 1. L 2. I. 8. §. l.js. h. t. Excip. I. 2. C. ne fidej. dot. dent, adde /. 8- C. de paci, couvcnt, (7. d. I. 8. §. l.js. h. t. (8. I- d. infin. I. 16. §. a,.ff. h. t. (9. /. 4. §. i.ff. eod. (10. /.50. in fin.pr.ff. de pecul. 1 . 4. in pr. L 6. §. 2.ff. b. t. (11. Vide tamen AVe. 99. (12. v. I. 3. 1 . v C. h. t. (13. I. 2(-.ff. eod. (14. I. 28. ff.eod, (1;. I. 91, §. q.ff. eod. (16. Adde Nov. 4. c. 1. (17. v. L 11. C. h. t.l. iq.ff. eod. (18. h 8. §. 7. 8. I- 16. tz. 1. 1 . 34. /. 38. I. 42. inpr.js. eod. (19. /. 6. §. 1. 1. 8. tz. ?.ff. eod. (20. §. 33. vers. plus autem, infir. de aliion. L 8$.ff. de folution. L. 12. §. l.js. de verb. Jign. (21. L 10. C. mandati. (22. /. S. inpr.js. h. t. (23. Adde/. 12. C. h. 1.1. 8. in pr.js. eod. (24. §. 17. supr. tit. prox. I. 30. 1. 134. §. pen.js. de verb. oblig. L 1. C. de contrab. c fi committ. stipul. (25. v. I. i\.ff. depigntr, & hypotb. I. 2. §, 1. 1. 38.F1 de oblig. & non potest: hoc enim siepiffime constitutum est. Sic sit, ut L hodie , dum quxri non potest, scriptura obligetur: & ex ea nascatur condictio, .cessante se. verborum obligatione. Multum autem tempus in hac exceptione antea quidem ex Principalibus Constitutionibus usque ad quinquennium procedebat: sed ne creditores diutius poffint silis pecuniis forsitan defraudari, per Constitutionem 28 nostram tempus coarstatum est, ut ultra 29 biennii meta» hujusmodi exceptio 30 minime extendatur. 31 TIT. XXIII. DE OBLIGATIONIBUS EX CONSENSU. rDnsensu 32 fiunt obligationes in emptionibus , venditionibus,- ^ locationibus, conductionibus, societatibus, mandatis. §. 1. Ideo autem istis modis obligatio dicitur consensu 33 contrahi : quia neque scriptura, neque prxsentia omnimodo opus est. at nec dari quiequam nccesse est, ut substantiam capiat obligatio: sed sufficit eos, qui negotia gerunt, consentire. §. 2. Unde inter absentes quoque talia negotia contrahuntur, veinti per epistolam , vel per mmcium. §. 3. Item 34 in his contractibus alter alteri obligatur in id, quod alterum alteri ex bono & aequo praestare oportet 39, [eum alloqui in verborum obligationibus alius stipuletur, alius promittat 36]. TIT. XXIV. DE EMPTIONE ET 37 VENDITIONE. pMptio & Venditio contrahitur 38 simul atque de pretio convenerit : quamvis nondum pretium numeratum sit, ac ne arrha quidem data fuerit. Nam qu:*>- irrlix nomine datur, argumentum 39 est emptionis & venditionis coiitractx. Sed hoc quidem de emptionibus & venditionibus, qus sine scriptura consistunt, obtinere oportet: nam nihil a nobis in hujusmodi emptionibus & venditionibus innovatum est: in 40 iis autem , qiue scriptura con- j----, - 1 • -- ■i“*’*'’*« x» wauitueiHinu» autem lubicripta 41, & si per tabellionem fiunt, nisi & completiones acceperint, & fuerint partibus absoluta. Donec enim aliquid decst ex bis 42 : & pcenitentix locus est, & potest emptor vel venditor sine poena recedere ab emptione [& venditione]. Ita tamen impune [eis recedere] concedimus 43 , nisi jam arrharum nomine aliquid fuerit datum: hoc enim iubsequuto, sive in scriptis, sive sine scriptis, venditio celebrata est: is, qui recusat adimplere contractum 44, si quidem est emptor, perdit quod dedit; ii vero venditor, duplum restituere compellitur, licet super arrisis nihil expressum est. §. 1. Pretium autem constitui oportet: nam nulla emptio sine 4; pretio esse potest, f Sed & 46 certum esse pretium debet, alloqui si inter aliquos ita convenerit , ut, quanti Titius rem oestimaverit, tanti sit empta: inter veteres fatis abundeque hoc dubitabatur, (constaretne venditio, an non). Sed nostra 47 decisio ita hoc constituit, ut quoties sie composita sit venditio, quanti ille aestimaverit, sub hac conditione staret contractus: ut si quidem ille, qui nominatus est, pretium definierit, [tuncj omnimodo secundum ejus xsti- mationem , & pretium persolvatur, & res tradatur, & vemli- tio ad estectum perducatur: emptore quidem ex 48 empto actio- "‘-•A A 27. §. l.js. de furt. cfi pr. infr. de ewpt. vend. (26. 1. 9. i% pr.js. de paci l. 1. ff. de cmn. legat. I. 1. in pr.js. de SO. Macedon. f..■ .. 9. L. de contrab. empt (39. 1. 35. i„ p r .ff eod _ rl' L j; C. de fide inftrnm. (41 v l. eo. C. de donat. (42. I. 6. in fin.ff. de con- trah. empt. (43. d. I. 17. infin. C. de side injlrum. (44. d. 1. 17. i * Institutionum Lib. Iit Tit. XXIV. XXV. 78 oe vemlitore ex i vendito agente, sin autem ille , qui nomiha- tus'est, vel noluerit, vel non potuerit a pretium definire : tunc pro nihilo esse venditionem , quasi nullo pretio statuto. Quod jus cum in venditionibus nobis placuit : non est absurdum, & 3 in locationibus , & [in] condustionibr.s trahere. §. 2. Item pretium in 4 numerata pecunia consistere debet. Nam in caderis rebus , an pretium esse posset, valde qusrebatur : veluti an homo , aut fundus, aut toga alterius rei pretium esse posset ? [Et] Sabinus & Cassius etiam‘in alia re putabant; pretium posse consistere, unde illud est , quod vulgo dicebatur, permutatione rerum emptionem & venditionem contrahi: eamque speciem emptionis & venditionis vetnstissmiam esse, argumentoque utebantur Gneco poeta Homero, qui aliquam partem exercitus Achivorum vinum sibi «ompafaffe ait, permutatis quibusdam rebus - his verbis ; S'vätv ai 0ivi^ivrs xafuy.s.v.ciivTtj A y-Jaoi , Ä'ä.si .usi’ x-thxto , x%-ot §' faxn filiftj» > fivttif t «Ä.51 X’ avToXtt ßcirtriv , A’^Aoi 0’ «vXjccs Ochum- Id est: Hinc sibi certatim gentis de more comati Vina'parant Graii, are dato, fulgenteque ferro , Tergoribujque , bobus fei U ipsis , mancipiisique. Diverse schölte auctores 6 contra sentiebant : aliudque esse existimabant permutationem rerum, aliud emptionem & venditionem : alloqui non posse rem expediri permutatis rebus, quo videatur res venisse , & quo pretii nomine data esse, nam utramque videri & venisse, & pretii nomine datam esse , rationem non pati. Sed Proculi sententia dicentis : permutationem propriam esse speciem contractus a venditione separatam , merito praevaluit: cum & ipse aliis Homericis versibus adjuvabatur, & validioribus rationibus argumentabatur, quod L anteriores divi Principes admiserunt, & in nostris Digestis latius significatur. §. 3. Quum autem emptio & venditio contracta sit (quod effici diximus 7 , simul atque de pretio convenerit , cum sine scriptura res agitur) periculum rei venditae statim 8 ad emptorem» pertinet, tametsi 9 adhuc ea res emptori tradita non sit. Itaque ii homo mortuus sit, vel aliqua parte corporis lassus fuerit: aut «des toto vel aliqua ex parte incendio 10 consumptae fuerint ; aut fundus vi fluminis 11 totus vel aliqua ex parte ablatus sit, sive etiam inundatione 12 aqua, aut arboribus turbine 13 dejectis longe minor 14 aut deterior esse coeperit: emptoris damnum , cui neeesse 1; est, licet rem non fuerit nactus, pretium solvere. Quidquid enim 16 sine dolo & culpa venditoris accidit, in eo venditor securus est. Sed & si post emptionem fundo aliquid 17 per alluvionem accesserit , ad emptoris commodum pertinet. Nam &'commodum eius esse debet , cujus periculum est. Quod si fugerit homo 'qui veniit, aut surreptus fuerit, ita ut neque dohis, neque culpa venditoris intervenerit: animadvertendum iS erit, an custodiam ejus usque ad traditionem venditor susceperit. Sane enim si susceperit, ad ipsius periculum is casus pertinet: si non susceperit, securus est. Idem & in coteris animalibus, co- terisque rebus intelligiimis. Utique tamen vindicationem rei & condictionem exhibere 19 debebit emptori ; quia sane , qui nondum rem emptori tradidit, adhuc ipse dominus efb 20 Idem et.am est de furti & de damni injurio actione. 21 (i. !■ 13. §. 19..F] eoi. (j. v. 1. pro socio. (3. /. ult. in fin. Q ie contrah. empt. (4. l.pen.C. de rer. perniut. (5. I. I. §. I. jf. de contruh. empt. (6. d. L 1. §. I. es l. $. §. I .si'. deprascr. verb. \7- pr.supr. h.t. (z. I. I. C. de peric.esi commod. rei. veni. (9. I. 6e. insin.s. de contruh. empt. i. $6.si'. d.e aci. empt. I. Z. in pr. I, 12. Uv 14-^- de peric. esi commod. rei -veni. I. 14. inpr. si'. de fur 1.1. 4. /. ult. C. de peric. esi commodo rei veni. (10, l. I i.si'. esi L $.C. eod. (ll.L~.inpr. l.ic.infm. js. eod. (12. .1.1. 10. insin. (13. /. 9. £■ e °d- (14. l.po.si. de evici. (13. Vide tamen l. 33 . js. locati conduci. adde L 14. si. de peric. esi commodo rei vend. L ult.si', de condici, cuitsi. data. (16. /. 9. 1. 16. si. de peric. esi commod. rei.vend. (17. I. 7. inpr.ff. eod. (ig. /. 35. §.4, D. de contrah. empt. (19. d. /. 3;. tz. 4. addes. 80. D. defurt. (20. v. I. 40. D. ie aci. empt. (21. L 13. §• 12. D. eod. 1. 14, in pn. I). de furtis. (22. I. 20. D. locat, con- **"• (23. Adde l. 80. §, 2. D. ie contrah. empt. (24. Adde tit. ie §. 4. Emptio tam sub conditione 22, quam pure contrahi potest : sub conditione, veluti , Si Stichus intra certum diem tibi placuerit, erit tibi emptus aureis tot. 24 §. Loca sacra, vel religiosa , item publica (veluti forum , basilicam ) frustra quis 25 sciens emit: quae tamen si pro profanis vel privatis , deceptus k venditore, quis emerit: habebit actionem ex empto, quod non habere ei liceat, ut consequatur 26 , quod sua interest eum deceptum non esse. Idem juris est, si 27 hominem liberum pro fervo emerit. T I T. XXV. DE LOCATIONE ET CONDUCTIONE. 2? f 0catio & Conductio proxima 29 est emptioni & venditioni , J iifdemque juris regulis consistit. Nam ut empio & venditio ita contralii.ur , si de pretio convenerit: sic & locatio & conductio ita contrahi intelligitur, si merces constituta fit. & competit locatori quidem locati actio, conductori 30 vero conducti. §. 1. Et qua: supra diximus , si alieno arbitrio pretium promis» sum fuerit: eadem & de locatione & conductione dicta esse in- telligimuS , si 31 alieno arbitrio merces promissa fuerit: Qua de causa si fulloni polienda, curandave , aut sarcinatori sarcienda vestimenta quis dederit, nulla statim mercede constituta , sed postea tantum daturus, quantum inter eos convenerit: 11011 proprie locatio & conductio contrahi intelligitur , sed eo nomine actio prasscriptis 32 verbis datur. §. 2. Praeterea sicut vulgo quaerebatur, an permutatis 33 rebus emptio & venditio contraheretur : ita qmeri solebat de locatione & conductione, si forte rem aliquam utendam sive fruendam tibi aliquis dederit 34; & invicem ä te utendam sive fruendam aliam [ rem ] acceperit. Et placuit, non esse locationem & conductionem, sed proprium, genus contractus : veluti 35, ficum nimm bovem quis haberet, & vicinus ejus unum , placuerit inter eos , ut per denos dies invicem boves commodarent, ut opus facerent, & apud alterum [alterius] bos perierit: neque locati, neque conducti, neque commodati competit actio : quia non fuit commodatum gratuitum 36 : verum proscriptis verbis agendum est. §. 3- Adeo autem aliquam familiaritatem 37 inter se videntur habere emptio & venditio, item locatio & conductio : ut in quibuidam causis quaeri soleat, utrum emptio & venditio contrahatur, an locatio & conductio? utecce, de praediis, quae perpetuo 38 quibusdam fraenda traduntur : id est, ut quamdiu 39 pensio sive reditus pro his domino prostetur, neque ipsi conductori, neque heredi ejus , cuive conductor heresve ejus id praedium vendiderit, aut donaverit, aut dotis nomine dederit, aliove quocunque modo alienaverit, auferre liceat? SeJ talis contractus, quia inter .veteres dubitabatur, & a quibusdam locatio, ä quibusdam venditio existimabatur : lex Zenoniana 40 lata est, quo emphyteu- seos contractus propriam statuit naturam , neque ad locationem , neque ad venditionem inclinantem , sed suis 41 pactionibus fulciendam. & si quidem aliquid pactum fuerit, hoc ita obtinere , ac si naturalis esset contractus: sin autem nihil de periculo rei fuerit pactum , tunc fi quidem totius rei interitus accesierit , ad dominum super hoc redundare periculum : sin autem particularis , ad emphyteuticarium hujusmodi damnum venire. 42 Quo jure utimur. §. 4. Item quaeritur, si cum 43 aurifice Titius convenerit, ut is ex auro suo certi ponderis certxque formo an- nulos ei faceret, & acciperet (verbi gratia) decem aureos : L. commisibria. esi, dc in diem addiciione. (25. L 4. /. $. I. 6. inpr- 1. 62. §. 1. I. 70. D. de contrah. empt. I. 33. D. de liberali causia. I. ult. D. qulb. ad Ubertatem proclamare. (26. Adde L 39- D. de aci. empt. esi L pen. D. ad leg. Cornei, de falsi. (27. i. 4. D. quib. ad libertatem proclamare. (28. Lib. 19. D. 2. Lib. 4. C. 65. esi U. 70. (29. /. 2. D. h. t. (30 .1, 15. inpr. D. eod. (31. 1. 2$. inpr. D. eod. (32. I. 22. infin. D. de prnsicr. verb. (33. §. z.siupr. tit.prox. (34. v. /. 1. 5. D. de profer, verb. (35. I. 17. §. 3. D. eod. (36. §. 2. in fin.siupr. quib. mod. re contrah. oblig. (37. I. 19. I. 20. D. de adi. empt. V. I. 2. §.1. D. h. t. (38. v. Lio. C. h. t. I. 1. C. deoffic. comit, siacr. palat. I. 1. 2. 3. C. de locat, preci. I. 1. D.fi ager vedlig'. (39. v. I. 2. C. de jure emphyt. Nov. 7. c. 3. §. 2. (40. v. L l.C. de jure ernphyt. (41. 1. 2. C. eoi. (42. i.l.i. C. de jure emphyt. v. /. 15. §. 2. esi 4. 1. 2$. §. 6. D. h. t. (43. I. 2. §. I. D. h, 1.1. 20. 1. 65. D. de contrah. empt. utrum 79 Institutionum Lib. III. Iit. XXVI. xxvll. utrum emptio & venditio, an locatio & conductio contrahi videatur? Cassius ait, materias quidem emptionem & venditionem contrahi: operte autem locationem L conductionem. Sed placuit tantum emptionem & venditionem contrahi. Quod si suum aurum Titius dederit, mercede pro opera constituta: dubium non est, quin locatio & conductio sit. §. Conductor [autem] omnia fecundum i legem conductionis facere debet 2 : & , si quid in lege praetermiffnm fuerit, id ex bono & «quo prsstare. 3 Qui pro usu aut vestimentorum aut argenti, aut jumenti, mer- cedem aut dedit , aut promisit: ah eo custodia talis desideratur, qualem diligentissimus 4 patersamilias suis rebus adhibet: quam si prsestiterit ,& aliquo casu [fortuito 5 eam] rem amiserit: de restituenda ea non tenebitur. §. 6. Mortuo conductore intra tempora conductionis ., heres ejus eodem 6 jure in conductione 7 succedit. T I T. XXVI. DE SOCIETATE. 8 COcietatem coire solemus aut 9 totorum bonorum , quam Grasqi o specialiter appellant: aut unius 10 alicujus negotiationis , velnti mancipiorum vendendorum emeudorumque, aut olei, aut vini, aut frumenti emendi vendendique. §. 1. Et quidem si nihil de partibus lucri L damni nomina- tini convenerit, «quales 11 se. partes & in lucro & iu damno Ipectantur. Quod si expressa: fuerint [ partes ] : ha servari debent. Nec enim unquam dubium fuit, quin valeat conventio , fi duo inter le pasti sint, ut ad unum quidem du« partes & lucri & damni pertineant, ad alium tertia, §. 2. De illa laue conventione quaesitum est,, Si Titius & Sejus inter se pacti sint, ut ad Titium lucri du« partes pertineant 12, damni tertia, ad Sejum du« partes damni, lucri tertia: an rata debeat haberi conventio? Quintus Mutius contra naturam societatis 13 talem pactionem este existimavit, & ob id non este ratam habendam. Servius Sulpithis (cujus sententia prmvaluit) contra sensit 14; quia sicp e 1$ quorumdam ita preciosa est opera in societate , ut eos justum sit conditione meliore in societatem admitti, nam & ita coiri polle societatem non dubitatur, ut alter pecuniam conferat 16, alter non conferat, & tamen lucrum inter eos commune sit: quia s«pe opera alicujus pro 17 pecunia valet. Et adeo contra Quinti Mutii sententiam obtinuit, ut illud quoque constiterit, posse convenire , ut quis lucri partem ferat, de damno 18 non teneatur : quod & ipsum Servius convenienter [sibi] fieri existimavit. Quod tamen ita intelligi oportet, ut si in alia re lucrum , in alia damnum illatum sit: compensiitioue facta, solum quod fuperest, intelligatur lucro esse. §, 3. Illud expeditum est, si iu una causa pars fuerit expressit, veluti in solo lucro vel in solo damno, in altera vero omissa : in eo quoque, quod praetermissum est , eandem partem servari. §. 4. Manet autem societas eo usque , donec 19 in eodem consensu perseveraverint. At cum aliquis renunciaverit societati, solvitur societas. Sed plane si quis callide 20 in hoc renunciaverit societati, ut obveniens aliquod lucrum solus habeat: velnti si totorum bonorum socius , cum ab aliquo bere^ eilet relictus, in hoc renunciaverit societati, ut hereditatem solus lucrifaceret : cogitur hoc lucrum communicare. Si quid vero aliud lucrifaciat , quod non captaverit: ad ipsum solum pertinet. EI vero, cui renunciatum est, quidquid omnino post reuunciatam societatem adquiritur, soli 21 conceditur. §. 5. Solvitur adime societas etiam morte socii 22: quia , qui societatem contrahit, certam personam sisii eligit- sed & si consensu plurium societas contracta sit, morte unius socii solvitur, etsi plurcs supersint: nisi in coeunda societate aliter convenerit. §. si. Item 23 si alicujus rei contracta societas sit, & finis negotio impostius est: sinitur societas. §. 7. Publicatione 24 quoque distrahi societatem manifestum est, se. si universa bona socii prtblicentur. Nam cum in ejus locum alius succedat, pro mortuo habetur. §. 8- Item si quis ex sociis mole debiti praegravatus , bonis suis cesserit 2.5, & ideo propter publica aut privata debita substantia ejus veneat 26 : solvitur societas, sed hoc casu, si adhuc consentiant in societatem, nova videtur incipere societas. §. 9. Socius socio utrum eo nomine tantum teneatur pro socio actione 27, si quid dolo commiserit , sicut is, qui deponi 28 apud se palus est; an etiam culp«, id est, desidi« atque negligenti« nemine: quassitum eic ? Pnevaluit tamen , etiam 29 culp« nomine teneri eum. Culpa autem non ad exactissimam diligentiam dirigenda est. Sufficit enim talem diligentiam communibus rebus adtubere [socium] qualem suis rebus adhibere solet. Nam qui param diligentem socium sibi adsumit: de se queri , sibique hoc imputare debet. T I T. XXVII. DE MANDATO. 30 JV'TAndatum contrahitur quinque 31 modis: sive sua tantum 1 x gratia aliquis tibi mandet, sive sua L tua, sive aliena tantum : sive sua & aliena, sive tua & aliena. At si tua tantum gratia mandatum sit, supervacuum est mandatum: Lob id 32 nulla ex eo obligatio, nec mandati inter vos actio nascitur. §. i. Mandantis [33 tantum] gratia intervenit mandatum: velnti si quis tibi mandet 34 , ut negotia ejus gereres, vel ut fundum ei emeres , vel ut pro eo sponderes, h. 2. Tua grana & mandantis: velnti si mandet tibi, ut pecuniam sub usuris crederes ei, qui in rem ipsius mutuaretur: aut si volente te agere cum eo ex fidejussoria cauiii-, mandet tibi 35 , ut eum reo agas, periculo mandantis ; vel ut ipsius periculo stipuleris ab eo, quem tibi deleget is id , quod tibi debuerat. §. 3. Aliena autem [tantum] causa intervenit mandatum: velnti si tibi aliquis mandet , ut Titii negotia gereres ,. vel ut Titio fundum emeres 36, vel ut pro Titio sponderes. §. 4. Sua & aliena: velnti si de com manibiis suis & Titii negotiis gerendis tibi mandet, vel ut sibi & Titio fundum emeres, vel ut pro eo & Titio sponderes. §. 5. Tua & aliena : velnti si tibi mandet, ut Titio sub usuris' crederes : quia si une. usuris pecuniam crederes, ariena tantum gratia intercedit mandatum. §. 6. Tua 37 tantum gratia intervenit mandatum : velnti si tibi mandet, ut pecunias tuas in emptiones potius praediorum colloces,' quam sumeres; vel ex diverso, ut pecunias tuas foeneres potius, quam in emptiones praediorum colloces. Cujus generis mandatum , magis consilium , quam mandatum est; & ob id non est obligatorium: quia nemo ex consilio mandati obligatur 38 , etiamsi non expediat ei , cui mandabatur: eum liberum cuique sit apud se explorare, an sibi expediat consilium. Itaque si otiosam pecuniam domi te habentem hortatus fuerit aliquis , ut -rem aliquam emeres, vel eam crederes: quamvis non expediat eam tibi emisse vel credidisse, non tamen tibi mandati tenetur. Et adeo hxc ita sunt, ut qusesicum fit, (1. /. 23. §. 5. D. L 19. C. h. t. adde l. 9. §. 2. I. 11. §. 4. D. eod. (2. v. I. 6. C. cod. (3. /. 17. C.coA. (4. I. 23. §. feit. D. cod. §. 16. infr. de pblig. nute ex delici. Vide tamen l. 3. §. I.fi’. nauta; , caup. ftab. I. 3. §. 2. 3 . commodati. I. 23. D. de reg. jur. (3. I. 287 C. b. t. (6. v.l.60. §. 1. D. h. t. (7. /. 10. C. eod. (8. Lib. 17. D. 2, Lib. 4. C. 37. (9. I. 3. inpr. D. prosecto. (10. V. I. 65. in fin.pr. D.eod. I. 44. §. I. D. dciedilit. edici. (11. I. .29. in pr. D. b. t. v. I. 6. D.eod. (12. v. I. 30. D. eod. (13. v. i. 63. in fin. fr. D. eod. (14. Innuo vide d. L 30. D. b. t. (13. L 29. §. I. D. eod. (16. I. 1. C. eod, (17. /. 3. §. 1. 1 . 32. §. 2. D. eod. (18. l. 29- §• i- D. eod. (19. t. 4. §. I. /. .63. §. nlt. L 69. §. z. I), l, 3. C. e.oi, (20. I. 65. §. 3. D. cod, (zi. d. 1 . 6$. §. 6. (22. 1 . 4. §. I, l. 39. inpr. !. 60. in fin.pr. I. 63. §. ult. I. 63. §. 9. D. eoil. _ (23. d, l. 63. §. 10. (24. I. (t S . §. ult. L 63. §. 12. D. eoi. 1. 1. h: pr. D. de bonis damnat. (23. /.‘4. §. 1. iu verb. egefiate. D. cod. (2<>. i. 65. §. 1. D. eod. (27. v. L 31. I. 34. I. 72. D. eoi. C-8- 3 .Jttpr. quia. nwd. re conirah. oblig. (29. I. 52. §. 2. 1 . 7:. 1). k. t. (30. Lib. 17. D. I. Lib. 4. C. 33. (ZI. L 2. D. h. t. (32. d. 1 . 2. 3. ult. /. 47. in pr. D. de reg. jttr. (33. I. 2. §. I. D. k. t. (34. L 42. §. 2. D. de procur. (35. v. L 22. §. 2. D. b. 't. (36. /. 6. 8- 4' L). eod. (37. L 2. §. ult. D. eod- (38. v. §. 11. in fin. infr. de obiig. qua; ex delici. au 82 Institutionum Lik NI. Tit. XXVII. XXVTIL an mandati teneatur, qui mandavit tibi, ut pecuniam Titio fm-j nerares ? sed obtinuit Sabini sententia, obligatorium esse in hoc j casu mandatum : quia I non aliter Titio credidisses , quam si tibi mandatum esset. §. 7. Illud quoque mandatum non eil obligatorium, quod i contra bonos mores est: veluti li Titius de furto, aut [de] Tamno laciendo, aut de injuria facienda mandet tibi: licet enim pcenam istius fach nomine praestiteris, non tamen ullam habes adversus Titium actionem. 3 §. 8 Is , qui exequitur mandatum, non 4 debet excedere fines mandati, ut ecce, si quis usque ad centum aureos mandaverit tibi, ut Fundum emeres, vel ut pro Titio sponderes: neque pluris emere debes, neque 5 in ampliorem pecuniam fidejubere, alioqui non habebis cum eo mandati actionem: adeo quidem , ut Sabino & Calsio placuerit, etiamsi usque ad centum aureos cum eo agere volueris, inutiliter te acturum. jTed] diversae scholae auctores recte usque ad centum aureos te acturum existimant, quae sententia sane benignior est. 6 Quod si minoris emeris, habebis se. cum eo mandati actionem: quoniam qui mandat, ut sibi centum aureorum fundus emeretur, is utique mandasse iutelli- gitur, ut minoris (si postit) emeretur. §. 9. Recte quoqile mandatum contractum, si, dum 7 adhuc integra res sit, revocatum fuerit, evanescit. §. 10. Item si adhuc integro mandato, mors 8 alterutrius interveniat, id est, vel ejus, qui mandaverit, vel illius, qui mandatura susceperit: solvitur 9 mandatum. Sed utilitatis causa receptum est, si eo mortuo, qui tibi mandaverat, tu 10 ignorans 11 enm decessisse, exeeutus fueris mandatum: posse te agere mandati actione. Alioqui justa & probabilis ignorantia tibi damnum adferret. Et huic simile est, quod placuit, si debitores manumisso dispensatore Titii, per 12 ignorantiam liberto solverint, liberari eos: cum alioqui stricta juris ratione non possent liberari, quia alii solvissent, quam cui solvere debuerint. §. 11. -Mandatum non suscipere, cuilibet liberum est: sutceptum autem 13 consummandum est, aut quamprimum renunciandum, ut per semetipsum, aut per alium eandem rem mandator exequatur. Nam nisi ita remincietur, ut integra causa mandatori reservetur eandem rem explicandi: nihilominus mandati actio 74 locum habet; nisi justa causa 1; intercesserit, aut noigrenunciandi, aut intempestive renunciandi. §. 12. Mandatum & in diem 16 differri, & sub conditione fieri potest. §. iz. In summa sciendum est, mandatum, nili 17 gratuitum sit, in aliam formam negotii cadere. Nam mercede constituta, incipit locatio & conductio esse. Et (ut generaliter dicamus) quibus casibus sine iS mercede suscepto fifsicio, mandati sive depositi contrahitur negotium : iis calibu: interveniente mercede locatio & conductio intelligitur contrahi. ' Et sileo si fulloni polienda curaudavc quis dederit vestimenta, aut sarcinatori sarcienda, nulla mercede constituta, neque promissa: mandati competit actio. T I T. XXVIII. DE OBLIGATIONIBUS, [QUE QUASI EX CON- TRACTU NASCUNTUR. j post genera contractuum enumerata* dispiciamus etiam de iis obligationibus, qua: quidem non proprie nasci ex contractu intelliguntur: sed tamen, quia non ex maleficio substantiam capiunt, quasi ex contractu nasci videntur. §. x. Igitur cu n quis 19 negotia absent is g esserit : ultro cirroque inter eos n.i- scuntur actioaesT quarappclianturjiegotiorr.m voltorum. sed domino quidem rei gesta: adversus eum, qui gessit, directa 20 competit actio : negotiorum autem gestori contraria. Quas ex nullo contractu proprie nasci, manifestum est: quippe ita nascuntur ilice actiones, si sine mandato' quisque alienis negotiis gerendis se obtulerit. Ex qua causa ii, quorum negotia gesta suerint, etiam ignorantes obligantur. Idque utilitatis 21 causa receptum est: ne absentium, qui subita Festinatione coacti, nulli demandata negotiorum suorum administraäone , peregre profesti e stent, desererentur negotia: quee sane nemo curaturus esset, si de eo, quod quis impendisset, npllam habiturus esset actionem. Sicut autem is, qui utiliter gessit negotia, dominum habet obligatum negotiorum gestorum: ita & contra iste quoque tenetur, nt administrationis reddat rationem. Q110 casu ad exactissimam quisque diligentiam compellitur reddere rationem : nec sufficit talem diligentiam adhibere, qualem suis rebus adhibere solet: si modo alius diligentior [eoj commodius adninistra- turus esset negotia. §. 2. Tutores quoque, qui tutebe judicio tenentur, non 22 proprie ex contractu obligati [este], intelli- . guiitur, (nullum enim negotium luter tutorem & pupillum contrahitur) : sed quia sane non ex maleficio tenentur, quasi ex contractu teneri videntur. Hoc autem casu mutuas sunt actiones. N011 tantum enim pupillus cum tutore habet tutel» actionem : sed & contra tutor cum pupillo habet contrariam »3 tutela: , si vel impenderit aliquid in rem pupilli, vel pro 24 eo fuerit obligatus, aut rem suam creditoribus ejus obligaverit. §. 3. item si inter aliquos communis res sit sine is' societate, velati quod pariter eis legata donatave esset, & alter eorum alteri ideo teneatur communi d ; vidundo judicio , quod foliis fructus ex ea re perceperit, aut quod socius ejus solus in eam rem necessarias si pensas fecerit: non intelligitur ex contractu proprie obligatus esse: quippe nihil inter se contraxerunt, sed quia ex maleficio non tenetur: quafi ex contractu teneri videtur. §. 4. Idem juris est de eo , qui 26 coheredi familia: ereisennd» judicio ex bis caulis obligatus est. §. 5. Heres 27 quoque legatorum nomine non proprie ex contractu obligatus intelligitur : (neque 28 enim cum herede, neque cum defuncto ullum negotium legatarius gessisse proprie dici potest) & tamen quia ex maleficio non est obligatus, quasi ex 29 contractu debere intelligitur. §. 6. item 30 is , cui quis per errorem non debitum solvit, [quasi ex eonttactu debere videtur]. Adeo enim non intelligitur proprie ex contractu obligatus [esse] , ut si certiorem rationem sequamur, magis (ut s.ura diximus) ex distractu , quam ex contractu possit dici obligatus esse: nam qui solvendi animo pecuniam dat, in hoc dare videtur, ut distrahat potius negotium, quam contrahat. 8ed tamen perinde is, qui accepit, obligatur, ac 11 mutuum ei daretur: & ideo condictione tenetur. §. 7. Ex quibusdam tamen causis, repeti non potest, quod per errorem non debitum solutum sit. sic namque definierunt veteres: ex quibus causis insiciando lis crescit, ex bis causis non debitum solutum repeti non 31 posse: veluti 32 ex Lege Aquilia, item ex legato. 33 Quod veteres quidem in iis legatis locum habere voluerunt, quae certa constituta, per damnationem cuique legata fuerant: nostra autem Constitutio 34, cum unam naturam omnibus legatis & siiteieornmissis indulsit 3;, hujusmodi augmentum in omnibus legatis & fideicommissis extendi voluit: sed non omnibus legatariis hoc praebuit, sed tantummodo in iis legatis & fideicommissis , quae sacrosanctis Ecclesiis & caeteris venerabilibus locis, qua: religionis vel pietatis 36 intuitu honorantur, relicta lunt, qua:, fi indebita solvantur, non repetuntur. (1. /. 6. §. 5- i- r-f- t. I. 6. Z. 3. /. 22. §. 6.j. eod. L 3,-. X- --J. de coi: trab. empt. y. j. 12. §. II. J'. h. t. (]. I. 27. §. e°d. (4. /. 5. in pr. jf.eod. (;. /. 3. in sin. L 4.J. eod. (6. /.33. J. b. t. §. 5. jzipr. de inutil. stipul. L I. §. 4. fi'. ae w.fi. oblig. (". L 12. §. 16. i. 15. f. h. i. (ij. L 26. in pr. js. L 1;. C. eod. y- Vide tamen /. 9. §. j.Js. dc jure dut. (10. L 58. in pr.J\ b. i. H- y- fi i:. §• 2. fi'. de solmion. (12. I. II. in fin. js. depositi. negot. gest T O M. I. (21. i. i.js. eod. I. 5. in pr. ver/, ideo untern. JJ'. de oblig. i'J aci. (22. d. i. ;. §. I.J'. de oblig. cfi adi. (23. 1 . 1. §. 4. 1 . ult.fi'. de con- irur. tutel. I. 2. C. de in lit. dando tut. (24. L uit.fi'. de contrar. tutela . (25. v. L 2;. §. 16. in fin. fi'.samil. ercisc. l.-T%.Js. de pecul. i. si.fi'. proficio. (26. I. 2v §■ 16. in pr.Jj.fan;'. ercisc. (27. L i.fi.2.J’. de oblig. & ucl. (28. A/. 5. §. 2. (29. /. ^.insiv.!. 4. js. qnib. ex cuus. in posef. I. 6. in fin. ß'. de separat. I. 20.J'. de adquir. ■vel omiit. bered. (30. d. I. §. 3-fi- stk oblig. & adi. (31. L 4. C. de concidi. indebiti. (32. I. 4. C. de lege Aquil. (33. Adde §. 26. infr. dc aclion. (34. I. 2. C. cornuum, de legat. (35.\/. I. 2. C. eod. I. i.fi'. de legat, x. (36. /. 32. §. 2. fi', de condidi, indebiti. F T I T. S3 Institutionum Lib. III. Tit. XXIX. XXX._ ( M TIT. XXIX. PER QUAS PERSONAS NOBIS OBLIGATIO ADQUIBITUR. I Tj'Xpositis generibus obligationum, quae ex contractu vel quasi ex contractu nascuntur: admonendi sumus, adquiri nobis non solum per i nosmetipsos, sed per eas quoque personas, qme in nostra potestate sunt: veluti per servos, & filios nostros, ut tamen , quod per servos [nostros] nobis adquiritur 3 , totum nostrum fiat: quo.! autem per liberos, quos in potestate habemus, ex obligatione fuerit adquisitum, hoc dividatur secundum imaginem rerum proprietatis, & ususfructus : quam nostra decrevit Constitutio 4: ut, quod ab actione commodum perveniat, hujus usumfructum quidem habeat pater, proprietas autem filio servetur, scilicet patre actionem movente secundum Novella: nostra ; Constitutionis divisionem. §. 1. Item per liberos homines, <&: alienos servos 6, quo.- bona fide poffidemus, adquiritur nobis : sed tantum ex duabus causis: id est, si quid ex operis suis, vel ex re nostra adquirant. §. 2. Per eum quoque servum, in quo usumfructum [vel usum] habemus, similiter ex duabus istis causis nobis adquiritur. §. 3. Communem servum pro 7 dominica parte dominis adquirere, certum est: excepto eo, quod no- minatim uni stipulando, aut per traditionem accipiendo illi soli adquirit: veluti cum ita stipulatur, Titio domino meo dare spondes ? Sed si domini unius jussu servus fuerit stipulatus: licet antea dubitabatur, tamen post nostram decisionem 8 res expedita est, ut illi tantum adquirat, qui hoc ei facere jussit, ut supra dictum est. TIT. XXX. QUIBUS MODIS TOLLITUR 9 OBLIGATIO. 'T'Ollitur autem omnis obligatio 10 solutione ejus, quod debe- tur: vel si quis consentiente creditore, aliud pro alio 11 solverit. Nec intereft, quis 12 solvat: utrum ipse, qui debet, an 13 alius pro eo. liberatur enim & alio solvente; sive sciente, sive ignorante debitore, vel 14 invito [eo] solutio fiat, item fi 1; reus solverit: etiam ii, qui pro eo intervenerunt, liberantur. Idem ex contrario contingit, si fidejussor solverit: non enim ipse solus liberatur 16, sed etiam reus. §. 1. Item per 17 acceptilationem tollitur obligatio. Est autem acceptilatio imaginaria 18 solutio. Quod enim ex verborum obligatione Titio debetur, si id velit Titius remittere, poterit 19 sic fieri, ut patiatur hmc verba debitorem dicere: Quod ego tibi promisi, ha-, besiie acceptum ? & Titius respondeat, habeo, f Sed & Graece 20 potest acceptilatio fieri: dummodo sic fiat, ut Latinis verbis solet [exigi], htxßois dr.lsi-1 rotroij syj- sc id est, iot denarios acceptos habes ? acceptos habeo. Quo genere (ut diximus) tantum ex solvuntur obligationes , quie ex verbis consistunt, non etiam cstera. Consentaneum enim visum est, verbis factam obligationem, aliis posse verbis dissolvi. Sed & id, quod alia ex causa debetur 21, potest in stipulationem deduci, & per (i. Lib. 4. C. 27. (2. pr.supr.per quas person. cuique adquir. (3. v. 1 . 41. D. de pecttl. (4. I. 2. C. de bonis qua liber. (;. Luit. C. eod. (6. I. 1. C. de rei vind. (7. I. 45. D. de acquir. rer. dorn. (8. I. ult. C.per quas perjon. nob. adquir. (9. Lib. 46. D. 3. 4. Lib. 8. C. 43. 44. (10. 1 . 107. D. desolution. (11. I. 17. C. eod. (12. I. 104. D. de verb. oblig. (13. I. 56. 64. 66. D. I. ;. I. 17. C. de solution. (14. I. 23. D. eod. (15. I. gz. §. 2. X). eod. (16. i. 36. D. de sidejujs. (17. /. 1. D. de acceptil. (18. /. 5. D. eod. (19. v. /. 8- §. pen, sis ult. D. eod. (20. d. I. 8. in sin. (si. v. I. ult. C. de acceptil. (22. v. I. 9. D. eod. (23. d. acceptilationem dissolvi. Sicut autem quod debetur, pro parte recte solvitur 22: ita in 23 parte debiti acceptilatio fieri potest. §. 2. Est [autem] prodita stipulatio, qn* vulgo Aquiliana 24 appellatur, per quam contingit, ut omnium rerum obligatio in stipulatum deducatur, & ea per acceptilationem tollatur. Stipulatio enim Aquiliana renovat omnes obligationes, & ä Gallo Aquilio ita composita est: Quidquid te mihi ex quacunque causa dare facere oportet, oportebitve , prxsens, in diemve: Quarum, cunque rerum mihi tecum aclio esi: Quasque adversus te petitio , vel adversus te persecutio est, eritvc 25 : Quodve tu meum hebes, tenes, poßdes , [dolove malo fecisti, quo minus posside;]: quanti quaque earum rerum res erit, tantum pecuniam dari stipulatus est Aulus Ageritts, spopondit Numerius Nigidius: Quod Numerius Nigidius Aulo Agerio spopondit, id haberetne d se acceptum, Nu. merius Nigidius Aulum Agerium rogavit, Aulus Agerius Numerio Nigidio acceptum fecit. §. 3- Praeterea novatione tollitur obligatio , veluti si id, quod tibi Sejus debebat, a Titio dari Ifi. pulatus sis. Nam interventu nova; 26 personae nova 27 nasci- tur obligatio , & prima tollitur, translata in posteri-rem : adeo, ut interdum, licet posterior stipulatio inutilis sit, tamen prima novationis jure tollatur: veluti si id, quod tu Titio debes, 3 pupillo 28 sine tutoris auctoritate stipulatus Fuerit, quo casu res amittitur: nam & prior debitor 29 liberatur, & posterior obii- gatio nulla est. Non 30 idem juris est, sia fervo quis fuerit stipulatus: nam tunc prior perinde obligatus manet, ac u prriea nullus stipulatus fuisset. Sed si eadem persona sit, a qua postea stipuleris: ita demum novatio sit, si quid in posteriore tti .illatione novi sit; forte si 31 conditio aut dies, aut fidejussor adjiciatur, aut detrahatur. Quod autem diximus, Ii conditio adji- ciatur, novationem fieri: sic intelligi oportet, ut ita dicamus factam novationem 32, si conditio extiterit: ali.iqui si defecerit, durat prior obligatio. Sed eum hoc quidem inter veteres constabat, tunc Heri novationem 33 , cum novandi animo in secim. da.11 obligationem itum fuerat; per hoc autem dubium erat, quando novandi animo videretur hoc fieri; & quasdam de hoc prasumptiones alii in aliis casibus introducebant: ideo nostra 34 procellit Constitutio, qum apertissime definivit, tunc solum novationem prioris obligationis fieri, quoties hoc ipsum inter contrahentes expressum fuerit, quod propter novationem prioris obligationis convenerunt: alloqui & manere pristinam obligationem , & fecundam ei accedere, ut maneat ex ntraque causa obligatio secundam nostra: Constitutionis definitionem, quam licet ex ipsius lectione apertius cognoscere. §. 4. Hoc amplius, eae obligationes, quse consensu contrahuntur 35 , contraria 36 voluntate dissolvuntur. Nam si Titius L: Sejus inter ie consenserint, ut fundum Tusculanum emptum Sejus haberet centum aureis; deinde re nondum secuta 37, id est, neque pretio soluto, neque fundo tradito, placuerit inter eos, ut discederetur ab ea emptione & venditione : invicem liberantur. f Idem 38 est in conductione & locatione, & in omnibus contractibus, qui ex consensu descendunt, sicut jam dictum est. 39 __ l. 9. sis l. 10. D. eod. (24. v. I. 18. §. 1. D. eod. (25. v. I. 16. D. desolatio;:. 1 . 12. D. de acceptil. (26. I. I. D. de novat. (27. V. /. 2. C. eod. (28. /. 20. in sin. D. eoi. (29. v. i. 19. inpr. D. de reg.jur. (30. I. 30. §. 1. D. de pactis. (31, v. I. 14. D. de novat. (32. d. L 14. in pr. (33. I. 8- §. 1. D. eod. (34. I. ult. C. eod, (3;. I. 3. D. de rejeind. vendit, esi l. 80. D. de solution. (36. I. 35. D. de reg. jur. . (37. I. 2. D. de rescindenda veniit. (38. L 80. in sin. D. desolut. (39. Adde §. 30. infir. de affion. L 47. in pr. I. 50. D. de fidejussoribus, l. 9. C. dejblution. I. 2. §. I. D. de paci. LIBER Institutionum Lib. III. Tit. XXIX. XXX. 84 JT R. de Rebus corporalibus & incorpor. pag, 27. * II. 2. de Replicationibus. 105. * IV. 14. de Rerum divilione. 21. * II. 1. s. de Satisdationibus, 102. * IV. n. ie Satisdatione tutorum. 17. * I. 24. de SCto. Orfitiano. 61. * III. 4. de SCto. Tertulliano. 60. * III. Z. de Servili cognatione. 63. * III. 7. de Servitutibus prxiiiorum. 27. * II. 3. de Singulis rebus per fideic. 54. * II. 24. Si quadrupes pauperiem fecisse dic. 101. * IV. I. de'Societate. 79. * III. 26. de Stipulatione fervorum. 71. * III. 18. de Successione cognatorum. 61. * III. de Succeffione libertorum. 64. * Ili. 8- de Succeffionibus sublatis. 68. * III. 13- de Suspectis tutoribus vel curat, 19. * I. 26. T. de Testamentis ordinandis. 34. * II. ie. de Tutelis. 12. * I. iZ. V. u. de Verborum obligationibus. 70. * III. 16, de Vi bonorum raptorum. 88. * IV. 2. de Usucapionibus. 29. * II. 6. de Usu & habitatione. 28. * II. ;. de Ususructu. 27. * II. 4. de Vulgari substitutione. 40. * II. 1;. Institutionum Lib. IV. Tit I R. de Rebus corporalibus & incorpor. pag. 27. * IL 2. de Replicationibus. 105. ¥ IV. 14. ckc Rerum divilione. 21. ¥ 11. 1. s. de Satisdationibus. 102. * IV. ir. de. Satisdatione tutorum. 17. * I. 24. de SCto. Orfitiano. 61. * III. 4. de SCto. Tertulliano. 60. * III. 3. de Servili cognatione. 63. * 111. 7. - de Servitutibus praediorum. 17. * II. 3. de Singulis rebus per fideic. 54. ¥ II. 24. Si quadrupes pauperiem Fecisse dic. 101. ¥ IV. 9. de Societate. 79. * III. 26. • de Stipulatione servorum. 71. ¥ III. iZ. de Succelsione cognatorum. 61. ¥ III. $. de Succeffione libertorum. 64. ¥ HI. 8- de Successionibus sublatis. 68. * III. 13. de Suspectis tutoribus vel curat. 19. ¥ I. 26, T. de Testamentis ordinandis. 34. ¥ II. to. de Tutelis. 12. ¥ I. 13. V. u. de Verborum obligationibus. 70. * III. 16. de Vi bonorum raptorum, zz. * IV. 2. de Usucapionibus. 29. * II. 6. de Usu & habitatione. 28. ¥ II. ;. de Usufructu. 27. ¥ II. 4. de Vulgari substitutione. 40. * II. 85 Institutionum Lib. IV. Tit. I 86 LIBER aU A R T U 8. TIT. I. DE OBLIGATIONIBUS, OU/E EX DELICTO i AMSCUNTU8. Q Uum sit expositum superiere libro de obligationibus ex contractu , [& quasi ex contractu] : sequitur, ut de obligationibus ex maleficio , [& quali ex maleficio] dispiciamus. . Sed illie quidem (ut suo loco tradidimus) in quatuor genera dividuntur: h® vero unius generis sunt: nani omnes ex re nascuntur r, id est, ex ipso maleficio , veluti ex furto, rapina, damno, injuria.. §. I. Furtum est contrectatio 3 fraudulosa 4, lucris faciendi gratia, vel ipsius rei, vel etiam usus ejus, polleffioniive , quod lege naturali 6 prohibitum est admittere.’ tz. 2. Furtum autem vela furvo, id est, nigro 7 dictum est, quod clam & obscure fiat, & plerumque nocte; vel ä fraude: vel a ferendo, id est, auferendo: vel ä Graico sermone , quod appellant fures. Imo & Grieci a ferendo £44« dixerunt. tz. 3. Furtorum autem duo sunt 8 genera, ninni frftiim fc nec manifestum. Nam conceptum & oblatum , Tpecniü potius aScmis sunt furto coluerentes, quam genera furtorum , sicut inferius apparebit, f Manifestus fur est _, quem Grsci - r' «uroasjfci; appellant : nec solum is , qui in ipso fur- to deurclienditur,' ‘sed etiam is, qui in eo loco denrehenditur'T 'quo [hirtiim] fit : veluti, qui in domo furtum fecit, & nondum egressus januam , deprehensus fuerit : L qui in oliveto olivarum, aut in vineto uvarum furtum fecit, quamdiu in eo oliveto aut vineto deprehensus fuerit. Imo ulterius furtum manifestum est extendendum, quamdiu eam rem fur tenens vilits vel deprehensus fuerit: sive in publico, sive in privato : vel a domino, vel ab alio, antequam 10 co pervenit, quo deferre vel deponere destinasset. Sedji perculitj quo destinavit g tametsi deprehendatur cum re furtiva , non estTmamfeffus für. f Nec manifestum furtum quid sit , ex iis , qux diximus , intelligitur; nam quod manifestum non est, id scii, nec manifestum est. §. 4, Conceptum furtu m,dicitur, cum apud aliquem testibus praesentibus furtiva res qutesita & inventa sit : nam in eum propria actio constituta est, quamvis fur 11021 sit, qu® appellatur concepti. \ Oblatum furt um dicitur, eum res furtiva ab aliquo tibi oblatiTlit, ea que apud te concepta sit: utique si ea mente tibi data fuerit, ut apud te potius , quam apud eum , qui dedit, conciperetur, nam tibi, apud quetn concepta sit, propria adversus eum , qui obtulit, quamvis fur non sit , constituta est actio , qu® appellatur oblati, f Est etiam prohibiti furti actio adversus eum, qui furtum qusrcre testibus prsfentibus volentem prohibuerit, ii Prsterea poena constituitur Edicto Erutoris per actionem furti non exhibiti adversus eum , qui furtivam rem apud se qaxlitam & inventam non exhibuit. f Sed lix actiones, scilicet concepti & oblati, & furti prohibiti, nec- uou furti non exhibiti, m desuetudinem abierunt, cum enim re- quilitio 12 rei furtivae hodie secundum veterem observationem non fiat: merito ex coniequcncia etiam prxfatse actiones ab usu communi receficrunt: quum manifestum sit, quod omnes , qui scientes rem furtivam susceperint 13 , & celaverint, furti nec manifesti obnoxii sunt. tz. ;. Poena manifesti furti , cmadru - _pli_l4 est, tamexiervi, quam ex liberi perlona: jiec manifesti, dupli. tz. 6. Furtum autem fit, non solum cum EiTisrinfercl- pmmli causa rem alienam amovet: sed generaliter, cum quis alienam rem invito domino contrectat. ^Itaque sive creditor i; pignore , sive is , apud q lern res deposita est, ea re utatur ; sive is, qui rem utendam accepi t, in alium usum eam transferat, quam cujus (l. Agitur hic detfurtis , lib. 47. D. z. Lib. 6. C. z. (2.. i. 4. /. 25. tz. I. D. deobhg. $5 f cd. [3. i. I. §-Jin. D. dv furtis, adde l. 7). 1 ). eod. tz. J.sipy. de ufucap. ^4. v. L 41. tz. 1. D. ai ieg. Aquil. i. 50. tz. 2. /.53. in pr. D. de furtis, i. 3. C. de injur. (5. v. I. 48. tz. 2. b. defertis, t,«-.. i. 1. in sin. Ü. eod. :. 4 z.D. de vsrh.jign. (7. l.i. in pr. D. defert. (>;. t. z. D. eod. (q. I. 3. in pr. D. eod. (10. l.q.in si:, I. 4. £7 5. £). eo d. (11, /. 1. §. 2. D. defugit iv. (12. v. d. I. 1. V 2. /j. defugitiv. (13. i. I.;.. C. dejuriis.'' (14. I. 1. tz. 3. D. de pukiicun.sisi vefligal. Adde tz. fn. hic. injr. tit.fcq. inpr.§. 14. ver/, plane odio, (si tz. 18. infr. de uciion. (13. L 54. inpr. D. de furiis. (16. L 40. i, 48. tz. 4.76. in pr. D. de furtis. L 5. §. 8- D. commo- gratia ei data est: furtum committit; veluti, si quis argentum utendum acceperit, quasi amicos ad camam invitaturus , & id peregre fecum tulerit, aut si quis equum gestandi causa commodatum sibi, longius 16 aliquo duxerit ; quod veteres scripserunt de eo , qui in aciem equum perduxisset. tz. 7. Placuit tamen eos., qui rebus commodatis aliter uterentur , quam utendas acceperint, ita furtum committere, si 17 fe intelligant id invito domino facere, cumque, fi intellexisset, non permissurum : at si permissurum credant, extra crimen videri: optima sane distinctione : quia furtum sine 18 affectu furandi non committatur. tz. 8. Sed & li credat aliquis invito domino fe rem commodatam sibi contrectare 19, domino autem volente id fiat: dicitur furtum non fieri, f Uude illud qiussitum est , cum Titius servum Mievii sollicitaverit, ut quasdam res domino subriperet, & ad eum perferret , & servus eas ad Mtevium pertulerit; Mxvius (autem] dum vult Titium in ipso delicto deprehendere , permiserit servo quasdam res ad cum perferre : utrum furti, an servi corrupti judicio teneatur Titius, an neutro ? Et cum nobis super hac dubitatione iuggettum est , & antiquorum Prudentium super hoc altercationes perspeximus, quibusdam neque furti, neque lervi corrupti actionem prieftantibus , quibusdam furti tantummodo : nos hujusmodi calliditati obviam euntes per nostram decisionem 20 sancimus, 11011 ioliini furti actionem, sed & fervi corrupti contra eum dari. Licet enim [is] servus deterior [a sollicitatore] minime fastus est , & ideo non 21 concurrant regula:, qu® fervi corrupti actionem introducunt: tamen consilium corruptoris ad perniciem probitatis fervi introductum est, ut sit ei poenalis actio imposita, tanquam [ si ] re ipsa fuisset servus corruptus : ne ex hujusmodi impunitate & in alium servum , qui facile posset corrumpi, tale facinus ä quibusdam perpetretur. §.9. Interdum 22 etiam liberorum hominum furtum sit: veluti si quis liberorum nostrorum , qui in potestate nostra sunt, subreptus fuerit. §. 10. Aliquando autem etiam fu« rei furtum quis committit : veluti si debitor rem 23 , quam creditori pignoris causa dedit, subtraxerit, tz. 11. Interdum [quoque] furti tenetur, qui ipse furtum 11011 fecit: qualis estis, cujus 24 ope & consilio furtum factum est. In quo numero est, qui 25 tibi nummos excussit, ut alius eos raperet: aut tibi obstiterit, ut alius rem tuam exciperet: aut oves tuas, vel boves fugaverit, ut alius eas acciperet; & hoc veteres scripserunt de eo, qui panno rubro fugavit 26 armentum. Sed si quid eorum per lasciviam 27 , & 11011 data opera, ut furtum admitteretur, factum est: in 28 factum actio dari debet. At ubi ope Maevii Titius furtum fecerit: ambo furti tenentur. Ope 29 & consilio ejus quoque furtum admitti videtur, qui scalas forte fenestris supponit, aut ipsas fenestras vel ostium 30 effringit, ut alius furtum faceret; qui- ve 31 ferramenta ad effringendum, aut scalas , ut fenestris supponerentur , commodaverit, sciens cujus rei gratia commodaverit. Certe , qui nullam opem ad furtum faciendum adhibuit, sed tantum 32 consilium dedit, atque hortatus est ad furtum faciendum, non tenetur furti. tz. 12. Hi, qui in parentum vel in dominorum potestate sunt, si rem cis subripiunt, hirtum quidem faciunt, & res in furtivam can am cadit ( nec ob id ab ullo uiucapi potest 33 , antequam in domini potestatem revertatur, ) J ed furti actio 34 non nascitur : quia nec ex 35 alia ulla causa potest inter eos actio nasci. Si vero ope & consilio alterius furtum factum fuerit: quia utique furtum committitur , convenicn>.r ille furti tenetur: quia verum est, ope 36 & consilio ejus furtum factum esse. tz. 13. Furti autem actio ei competit, cujus 37 intereststem dati. (17. L 46. tz. 7. D. de fartis. (18. l. 33- inpr. D. eod. (19. d. I. 46. tz. pen. D. evd. (20. I. 20. C. eod. (21. I. 1. D. de fervo carrus t. (,22. /. 14. tz. 13. L 37. in sin. L 38- D. de fartis. (23. /. 66. in pr. D. eod. (24. i. 30. tz. I. D. eod. (25. I. 32. tz. 13. D. eod. (26.1. 30. tz./st. f). rod. (27. V./. 10. D. aikg.Aqv.il. (28. V. /. 32. tz. 20. D. de furtis. [(29. i. 30. tz. I. D. eod. (30. i. 39. 1 . 33. in pr. Ü. eod. (31. L 34. tz. 4. D. eod. (32. L 36. inpr. I. 67. inpr. D. eod. v. i. 32. tz. 19. D. eod. I. iz.js. ad leg. Jul. de adult. (33. /. 84 .Js.de furtis. (34. L 16. (si 17. inpr.jf. eoi. (33. I. sj.jf. de judiciis. (36. /. 36. §. I. js. de furtis. (37. I. 10. /. II. I. iz.js. , 1 . ult. in pr. C. eod. [ ' F s salvam * 87 Institutionum Lib. IV. Tit. I. II. III. gg salvam esse, licet dominus non sit. Itaque nec domino aliter competit, quam fi ejus intersit rem non perire. §. 14. Unde constat, creditorem x de pignore subrepto furti [actione] agere posse, etiamsi idoneum debitorem habeat: quia expedit 2 ei pignori potius incumbere, quam in personam agere: adeo quidem, ut quamvis 3 ipse debitor eam rem subripuerit, nihilominus creditori competat actio furti. §. 15. Item si fullo 4 polienda curandave , aut sarcinator sarcienda vestimenta merce- de certa [constituta] acceperit, eaque furto amiserit, ipse furti habet actionem , non dominus: quia domini nihil internst ; eam rem non perire , quum judicio locati a fullone aut sarcinatore rem suam persequi polsit. Sed & bona: 6 fidei emptori subrepta re, quam emerit, quamvis dominus non sit, omnino competit furti actio, quemadmodum & creditori. Fulloni vero & sarcinatori non aliter furti actionem competere placuit, quam si solvendo fuerint: hoc est, si domino rei mstimationem solvere possint. Nam si solvendo nen sint : tunc, quia ab eis suum dominus consequi non postit, ipsi domino furti competit actio : quia hoc casu ipsius filterest rem salvam esse. Idem est , & ii in parte solvendo fuerit fullo, aut sarcinator. §. 16. Qtue de fullone & sarcinatore diximus, eadem & ad eum, cui ^ commodata res est, transferenda veteres existimabant. Nam ut ille fullo mer- cedem accipiendo , custodiam praestat: ita is quoque , qui commodatum utendi causa accepit, similiter necesse habet custodiam praestare. Sed nostra providentia etiam hoc in nostris decisionibus 8 emendavit: ut in domini voluntate sit, sive commodati actionem adversus eum , qui rem commodatam accepit, movere desiderat, sive furti adversus eum , qui rem subripuit: & alterutra earum electa, dominum 9 non posse ex poenitentia ad alteram venire actionem. Sed siquidem furem elegerit, illum, qui rem utendam accepit, penitus liberari, sin autem commodator veniat adversus eum , qui rem utendam accepit, ipsi quidem nullo modo competere posse adversus furem furti actionem : eum autem, qui pro re commodata convenitur, posse adversus furem furti habere actionem : ita tamen, si dominus sciens rem esse subreptam adversus eum, cui res commodata fuerit, pervenit: sin autem nescius & dubitans rem esse subreptam , 'apud eum commodati actionem instituerit, postea autem re comperta , voluerit remittere quidem commodati actionem , ad furti autem actionem pervenire : tunc ei licentia conceditur & adversus furem venire ( obstaculo nullo ei opponendo : quoniam incertus constitutus movit adversus eum , qui rem utendam accepit, commodati actionem : nisi domino : ‘ eo satisfactum fuerit, tunc enim omnino furem ä domino quidem furti actione liberari: suppositum autem esse ei, qui pro re sibi commodata domino satisfecit: cum manife- ftiffimumsit, etiamsi ab initio dominus actionem commodati instituerit , ignarus rem esse subreptam, postea autem hoc ei cognito , adversus furem transierit: omnino liberari eum, qui rem commodatam acceperit, quemcunque causie exitum dominus adversus furem habuerit: eadem definitione obtinente , sive in parte , sive in solidum solvendo sit is , qui rem commodatam acceperit. §. 17. Sed is 10, apud quem res deposita est, custodiam non praestat: sed tantum in eo obnoxius est , fi quid ipse dolo ix malo fecerit. Qua de causa si res ei subrepta fuerit: quia restituendae ejus nomine depositi non tenetur, nec ob id ejus interest rem salvam esse , furti agere non potest : sed furti actio domino competit. §. 18. In summa sciendum est, qui litum esse, an impubes 12 rem alienam amovendo, furtnm faciat ? Et placuit, quia furtum ex assectu [furandi] consistit IZ , ita demum obligari eo crimine impuberem , fi proximus pubertati sit, & ob idintelligat fe delinquere. §. 19. Furti actio, sive dupli sive quadrupli, tantum ad pcenae persecutionem pertinet. Nam (1. d. I. 12. §. ult. (2. I. z5.js.de reg. jur. (3. 1.66. in pr. ff. de furtis. (4. /. 48. §. 4-Jf. eod. (9. /. 12. in pr.jf. eod. (6. I. 20. §. I. /. 52. §. 10. I. 74-ff- eod. (7- l- 14- §- 15- l6.Fi eod. v. /. 68. -D. eod. (8- I. ult. C. de furtis. (9. v. I. 9. §. 1. D. de tributor, aci. adde l. 4. in fin. D. quod cum eo qui in alien. potest. (10. I. 14. §. 3. D. de furtis. (11. H. pen. ftipr. quib. ntod. re contrah. oblig. adde l. 223. in pr. l. 226. D. de verb.sign. (12. /. 23. D. de furtis. (13. v. I. 39. D. eod. (14. I. 54. §. 3. L). eod, (15. Lib. 47. D. 8- Lib. 9. C. 33, (16. /. 2. §. pen. ff. h. t. ipsius rei persecutionem extrinsecus habet dominus, quam aut vindicando 14, aut condicendo potest auferre. Sed rei vindicatio quidem adversus possessorem est ; sive fur ipse poffidet, sive alius quilibet: condictio autem adversus furem ipsum heredemve ejus, licet non possideat, competit. T I T. II. DE VI BONORUM RAPTORUM. 15 QUi res alienas rapit, tenetur 16 quidem etiam furti (quis enim magis alienam rem invito domino contrectat, quam qui vi rapit? ideoque recte dictum est, eum 17 improbum furem esse:) sed tamen propriam actionem ejus delicti nomine Pne- tor introduxit, qu* appellatur Vi bonorum raptorum : & e st intra annum quadrupli 18, post annum simpli, qiue actio utilis est, etiamsi quis unam 19 rem T licet minimam 20, rapuerit. Quadruplum autem non totum pcena est, sicut in actione furti manifesti diximus, sed in quadruplo 21 inest & rei persecutio; ut poena tripli sit, sive comprehendatur raptor in ipso delicio, sive non. Ridiculum enim esset, levioris conditionis esse eum qui vi rapit, quam qui clam amovet. tz. 1. Ita tamen competit hic actio 22 , si dolo malo quis rapuerit. Nam qui aliquo errore ductus, rem 23 suam esse existimans , & imprudens juris, eo animo rapuerit, quali 24 domino liceat etiam per vim rem suanj auferre a possessoribus, absolvi debet. Cui seil. conveniens est, uec furti teneri eum , qui eodem hoc animo rapuit. Sed ne dum talia excogitantur , inveniatur via , per quam raptores impune suam exerceant avaritiam: melius Divalibus 25 Constitutionibus pro hac parte prospectum est,, ut nemini Kceat vi rapere vel rem mobilem vel se moventem , licet suam eandem rem existimet. sed si quis contra statuta Principum fecerit, rei quidem sum dominio cadere: sin autem aliena [res] sit, post restitutionem ejus, etiam xltimaticnem ejusdem rei proritare. Quod non solum in mobilibus rebus , quae rapi possunt , Constitutiones obtinere censueriint: sed etiam [’u] invasionibus , qu.x circa res soli fiunt, ut ex h.ic causa ab omni rapina homines abstineant. §. 2. Sane -n 26 hac actione non utique expectatur, rem in bonis actoris esse, nam sive tu bonis sit 27 , sive non , si tamen ex bonis iit, locum 'uec actio habebit. Quare sive ;8 locata, sive commodata, sive oriam pignomta, sive deposita sit [res] apud Titium, sicut intersit ejus eam [per vim] non auferri ( voluti 29 Ii in deposita re culpam quoque promisit,) sive bona fide possideat, sive lifnmfructurn quis habeat in ea, vel quid aliud juris, ut intersit ejus non rapi : dicendum est, ei competere hanc actionem, non ut dominium accipiat, sed illini solum, [quod] ex bonis ejus , qui rapinam passus est, id est , quod ex substantia ejus ablatu.n esse proponatur. Et 30 generaliter dicendum est, ex quibus causis furti actio competit in re clam facta, ex eisdem causis omnes habere hanc actionem. TIT. III. DE LEGE 31 AQUILIA. QAmni iniurhe actio constituitur per Legem Aquiliam 32. cujus primo capite cautum est, ut si quis alienum hominem 33 alieram- ■ve quadrupedem, qme pecudum munerosit, injuria occiderit: quanti ea res in eo anno plurimi fuerit , tantum domino dare dtCinnctur. §. i- Quod autem non praecise de quadrupede, sed de ea tantum qua: pecudum numero est, cavetur: eo pertinet, ut neque de feris bestiis, neque de canibus cautum esse intelligamus; sed dc iis tantum, quse [gregarim] proprie pasci dicuntur, quales sunt equi, m uli, asini , oves , boves , capri , f De suibus 34 quoque idem (17. L 2. §. 10. D. eod. (18. i. 3. C. eod. (19. /. 2. §. 11. D. eod. (20. I. 2. §. 24. in fin. D. eod. Lvo-v. 63. c. I. f 21. §. 19. infr. de aci. (22. I. 2. §. 2. N 8- D. h. t. (23. /. 2. §. ig.\ü. eod. !. 21. §. ff.de furtis. (24. v. L 7. C. unde vi. (23. d, l. 7. I. 10. C. eod. I. 15. ff. quod metus daufa. (26. /. 2. §. 22.Fi b. I. (27. v. I. $2. D. de adquir. rer. domin. I. 49. D. de verhör. sign. (28. V. I. I. §. 10.ff.Ji is qui testam. (29. I. 2. §. 24. D. h. t. (31. Lib. 9. D. 2. Lib. 3. C.35. (32. v. /. 1. §. 1. D. h. t. (33- L z. inpr. 1. 3, U. eod. (34. 1.65. §. 4. ff. de legat. 3. placuit. 90 89 _ Inftitntionum Lib. IV. Tit. III. IV. placuit. Nam & sues I pecudum appellatione ccntinehtur: quia I & hi gregatim pascuntur. Sic denique & Homerus in Odyssea «it (sicut iElius Martianus in fflis Constitutionibus refert) •, rlr/e evstrtri irxi>'/u;tov , ol Je vlnovreg' II tig Ksxv.o; nhsy Ini te xf/siri A’jtS-aV^ Id est : Stilantem 'videar , qui errant per pascua , pdrcoS' Ai Coracis Jaxuni , juxta föntemque Arethusam. §. i. Injuria autem occidere intelligitur 2, qui nullo jure occidit. Itaque qui 3 latronem [insidiatorem] occiderit: non tenetur, utique si aliter periculum 4 effugere non potest. §. 3. Ac ne is quidem hac lege tenetur , qui 3 casu occidit, fi modo culpa ejus nulla inveniatur: nam alioqui non minus ex dolo , quam ex culpa quisque hac lege tenetur. §. 4. Itaque si quis dum 6 jaculis ludit, vel exercitatur, transeuntem servum ünim trajecerit, distinguitur. Nam si id a milite in eo campo , ubi solitum est exercitari, admissum est, nulla culpa ejus intcl- ligitur: si alius tale quid admiserit, culpa: reus est. Idem juris est de milite, si in alio loco, quam qui ad exercitandum militibus destinatus est , id admiserit. §. 5- Item si putator ex arbore dejecto 7 ramo servum tuum transeuntem occiderit, si prope viam publicam aut vicinalem 8 id fastum est, neque proclamavit, ut casus evitari posset, culpa: reus est : sed si proclamavit , nec ille curavit prxeavere, extra culpam est putator. iEque extra culpam esse intelligitur , si seorsum a via sorte , vel in medio Fundo cadebat: licet non proclamavit: quia [in] eo loco nulli extraneo jus fuerat versandi. §. 6. Prxterea si 9 medicus, qui servum tuum secuit 10, dereliquerit curationem [ejus] , & ob id mortuus fuerit servus, culpa reus erit. tz. 7. Imperitia quoque 11 eulpse adnumeratur : veluti simediens [ideo] servum tuum occiderit, quia male eum secuerit, aut perperam ei medicamentum dederit. §. 8- Impetu quoque mularum , quas mulio propter ii imperitiam retinere non potuit, si servus tuus oppressus fuerit, culpa reus est mulio, sed & si propter infirmita- ' tem eas retinere non potuerit, cum alius firmior retinere eas potuisset , seque culpa tenetur. Eadem placuerunt de eo quoque , qui, cum equo veheretur, impetum ejus, aut propter infirmitatem , aut propter imperitiam suam , retinere non potuerit. §. 9. His autem verbis legis , quanti 13 ii eo in anno plurimi fuerit, illa sententia exprimitur , utli quis hominem tuum, qui hodie claudus, aut mancus, aut luscus erit, occiderit, qui in eo anno integer, aut pretiosus fuerit, non tanti teneatur , quanti hodie erit: sed quanti in eo anno plurimi fuerit. Qua ratione creditum est, poenalem esse hujus 14 legis actionem: quia non solum tanti quisque obligatur , quantum damni dederit, sed aliquando longe pluris. Ideoqne constat, in heredem eam actionem non transire 15 , qux transitura fuisset, si ultra damnum nunquam lis sestimaretnr. §. 10. Illud non ex verbis legis, sed ex interpretatione placuit, non solum perempti corporis xstimatio- nem habendam esse , fecundum ea , quae diximus : sed eo amplius quicquid praeterea, perempto eo corpore, damni vobis illatum fuerit, veluti si 16 servum tuum heredem ab aliquo institutam, ante 17 quis occiderit, quam is jussu tuo hereditatem adierit: nam hereditatis quoque amissae rationem esse habendam constat 18. item, si ex pari mularum unam , vel ex quadrigis equorum unum quis occiderit; vel 19 ex comcedis unus servus occisus fuerit: non solum occisi fit xstimatio , sed eo amplius , id quoque computatur , quanti depretiati sunt qui supersunt. §. ii. Liberum autem est ei, cujus servus occisus fuerit, & ex judicio privato legis Aquiliae damnum persequi , & capitalis criminis 20 [ eum reum facere. ] §.12. Caput secundum legis .Aquili« in usu non est. 21 §. 13. Capite tertio de omni extero damno cavetur, f Itaque fi quis fervunt vel eam quadrupedem , qux pecudum numero est , vulneraverit ; sive eam quadrupedem, qux pecudum numero non est, veluti canem aut feram bestiam 22 vulneraverit, aut occiderit: hoc capite actio constituitur, f In exteris 23 quoque omnibus animalibus, item in omnibus rebus 24, qux anima carent, damnum per injuriam datum hac parte vindicatur, Si quid enim ustum, aut ruptum, aut fractum fuerit: actio ex hoc capite constituitur: quanquam poterat sola rupti appellatio in omnes istas causas sufficere. t Ruptum enim in- tclligitur 2; , quod quoquo modo corruptum est. Unde non solum fracta , aut usta , sed etiam scissa, & collisa, & effusa, & quoquo modo perempta, atque deteriora facta , hoc verbo continentur, f Denique responsum est, si quis in 26 alienum vinum aut oleum , id miscuerit,, quo naturalis bonitas vini aut olei corrumperetur : ex hae parte legis [Aquili*] eum teneri. §- 14. Illud palam est, sicut exprimo capite ita demum quisque tenetur, si dolo aut culpa ejus homo aut quadrupes occisus oecisave fuerit; ita ex hoc capite 27 , de dolo aut culpa, [&] de extero damno quemque teneri. f [Ex] hoc tamen capite non quanti in eo anno, sed 28 quanti in diebus triginta proximis res fuerit, obligaturis, qui damnum dederit. §. 13. At nec 29 plurimi quidem verbum adjicitur. Sed Sabina reste placuit, perinde habendam xstimationeui, ac si etiam hac parte plurimi verbum adjectum fuisset: nam plebem Romanam , qux Aquilio tribuno interrogante hanc legem.tulit, contentam fuisse 30 , quod prima parte eo verbo usa esset. §. 16. Cxterum placuit, ita demum directam ex hac lege actionem esse , si quis prxeipue 31 corpore fuo damnum dederit, f Ideoqne in eum, qui alio modo damnum dederit, utiles 32 actiones dari solent: veluti, si quis hominem alienum, aut pecus ita incluserit, ut 33 fame necaretur: aut jumentum ita vehementer egerit 34, ut rumperetur; aut pecus in tantum exagitaverit, ut prxeipitaretur 3;. aut si quis alieno fervo persuaserit, ut in 36 arborem ascenderet, vel in puteum descenderet, & is ascendendo vel descendendo , aut mortuus , aut aliqua parte corporis lxsiis fuerit: utilis actio in eum datur, f Sed si quis alienum servum [aut] de. 37 ponte, aut de ripa in flumen dejecerit, & is suffocatus fuerit: eo, quod projecit, corpore suo damnum dedisse, non difficulter jntelligi potest: ideoqne ipsa lege Aquilia tenetur. Sed si non corpore damnum fuerit datum, neque corpus lxsiim fuerit, sed alio modo alicui damnum contigerit: quum non sufficiat, neque directa neque utilis legis Aquili* actio, placuit eum , qui obnoxius fuerit, in factum actione teneri : veluti. si quis misericordia 38 ductus , alienum servum compeditum solverit, ut fugeret. 39 T I T. IV. DE INJURIIS. 40 riEneraliter injuria dicitur 41 omne, quod non jure fit; spe- VI cialiter, alias 42 contumelia, qux a contemnendo dicta est, quam Grxci vßeiv appellant; alias culpa, quam Grxei syy.^r,u.x dicuntsicut in lege Aquilia damnum injuria datum accipitur ; alias iniquitas & injustitia , quam Grxci [ y.vcu.im y.y i ] dhnix-i vocant, eum enim Prxtor vel judex non 43 jure 44 conira quem ■>‘-y -JJ- -- (6- l. 9. §. ult.ff. eois (7. I. 31. Jji eoi.l. 7 .Js. ai L. Cornei, de ßcar. (z. v. I. 3. D. de locis esi itiner. (9. V. I. 6. §. 7 .si.-denffic. prasii. (10. L 8. in pr.js. h. t. v. I. 36. H. i.ß. de rei -vini. (13. L 21. in pr. I. 13. §. 3. f. h. t. (14. i. I. 23. §. 8- (13. §. i. insir. de perpet. esi temporal, aclion. (16. L 23. inpr. D. h. t. (17. v. I. 8. D. d? evici. (18. Immo vide /. 63. infin.pr. -D. ai leg. Falcii. (19. /. 22. §. 1. D. h. t. (10. t. 23. §. 9.Fi l. 3. C. eoi. (21. I. 27. §. 4. jf. eoi. (22. I. V). §• h.js. eod. (23. d. §. 6. infin. (24. v. d. I. 29. §. I. 2. 3. 4. g.ff. esi ». 2. C. h. t. (23. I. 27. §. 1.3. N 17. D. eod. (2 ( 1 . d. I. 27. §. 13. D. eoi. (27. I. 30. §. 3. D. eod. (28. i- l. 27. §. 3. D. eoi. (29. /. 29. insin. D. eod. (30. v./. 134. tnsin. D. de verb. oblig. (31. /.5;. js. h. t. (32. 1, 4. D. de servo corrupto. (33. L 9. §. 2. /. 29. §. pen. D. I. 5. C. h. t. (34. 1. 39. in pr. D. eod. (35. I. 33. D. eod. I. 31. D. de furtis. (36. /. 3. §. I. D. defervo corrupto. (37. I. 7. §. pen. D ' h. t. (38. I. 7. §. 7. D. dedolo »talo. v. I. 24. §. 2. D. de enstod. esi exhib. reor. (39. Adde casum l. 27. §. 21. D, h. t. (40. Lib. 47. D. 10. Lib. 9. C. 35. 36. (41. I. 1. in pr. js. h. t. (42. /. 5 . §• t.js. ad L. A quii. (43. v. /. 32. & 33. Js. h. t. [44. v. I. pen. js. de jujlit. esi jure. F 3 pronun- 9i Institutionum Lib. IV. Tit. IV. V. $2 pronunciat, injuriam accepisse dicitur. §. i. Injuria autem committitur, non solum cum quis i pugno pulsatus, aut fustibus caesus, vel etiam verberatus erit: sed & fi'3. cui convicium factum fuerit; sive cujus bona 3 quali debitoris, qui nihjl deberet , possessa fuerint ab eo, qui intelligebat nihil cum sibi debere ; vel fi quis ad infamiam alicujus libellum 4 aut carmen , [aut historiam] scripserit, composuerit, ediderit, dolo ve malo fecerit, quo quid eorum fieret; sive quis matremfamil. aut prxtextatum , practextatamve adsectatus ; fuerit; live cujus pudicitia attentata 6 esse dicetur. & denique aliis plurimis modis admitti injuriam , manifestum est. tz. 2. Patitur autem quis injuriam non solum per semetipsiun, sed [ etiam ] per liberos suos 7, quos in potestate habet: itemquepers uxorem suam : id enim magis praevaluit. Itaque si filiae alicujus, quae Titio nupta est, injuriam feceris : non solum filice nomine tecum injuriarum agi potest, sed etiam patris quoque & mariti nomine. Contra autem , si viro injuria facta fit: uxor 9 injuriarum agere non potest. Defendi 10 enim uxores ä viris, non viros ab uxoribus , aequum est. Sed & socer nurus nomine, cujus vir in [ ejus ] potestate est, injuriarum agere potest, §, Z. Servis autem ipsis quidem nulla in juria fieri intelligitur 11, sed dompio per eos fieri videtur: non tamen iisdem modis, quibus etiam per liberos & uxores : sed ita, cum quid atrocius commissum fuerit 12 , & quod aperte ad contumeliam domini respicit; veluti, si quis alienum servum [atrociter] verberaverit; & in hunc casum actio proponitur, at fi quis servo convicium 13 fecerit, vel pugno eum percusserit: nulla in eum actio domino competit. §. 4. Si communi 14 servo injuria facta sit: aequum est, non pro ea parte , qua dominus quisque est , aestimationem injuris fieri, sed ex dominorum persona : quia ipsis fit injuria. §. 5. Quod si ususfructus in fervo Titii est, proprietas Maevii,: magis Mievio 1; injuria fieri intelligitur. §. 6. Sed 16 fi libero [homini, ] qui tibi bona fide servit, injuria facta fit: milia tibi actio dabitur ; sed suo nomine is experiri poterit: nisi in contumeliam tuam pulsatus fit: tunc enim competit & tibi injuriarum actio, idem ergo est & in fervo alieno bona fide tibi serviente: ut toties admittatur injuriarum actio, quoties in tuam contumeliam .injuria ei facta fit. §. 7. Pcena autem injuriarum ex Lege ,su. Tabularum propter membrum quidem ruptum talio erat: propter os-vero fractum nummarias poenae erant constitutae, quasi in magna veterum paupertate. Sed postea PrsLores permittebant ipsis , qui injurijim pafi: sunt, eam sstimare: ut judex vel tanti [ reum ] condemnet, quanti injuriam passus sstimaverit, vel minoris, prout ei visum fuerit. Sed pama'quidem injuris , qus ex Lege xn. Tabularum introducta est y in desuetudinem abiit: quam autem Prstores introduxerunt (qus etiam honoraria appellatur) in judiciis 17 frequentatur. Nam fecundum 18 gradum dignitatis-, vitxque honestatem , crescit aut minuitur sftimatio injuris: qui gradus condemnationis & in servili persona non immerito servatur: ut aiiud 19 in servo actore, aliud in medii actus homine, aliud in viliffimo vel compedito jus.sstimationis constituatur. ' §. 8. Sed & lex Cornelia de injuriis loquitur, & injuriarum actionem introduxit , qus competit ob 20 eam rem, quod se pulsatum quis, verberat um ve , vel domum suam 21 vi introitam esse dicat. Domum autem accipimus, sive in propria domo quis habitet, sive 22 in conducta: sive gratis, sive hospitio receptus sit. 23 §. 9. Atrox injuria sstimatur 24 vel cx facto: veluti, si quis ab alio vulneratus Iit, vel fustibus essus, vel ex loco 25: veluti , si cui in theatro , vel in foro, vel in conspectu Prstoris injuria facta sit. vel ex persona: veluti, si Magistratus injuriam passus fuerit, vel si Senatori ab humili persona injuria facta sit, aut parenti 26 patronove fiat a liberis vel libertis. Aliter enim Senatoris & parentis patronique , aliter extranei & humilis per- fons injuria sstimatur. f Noimunquam & locus vulneris atrocem injuriam facit: veluti si 27 in oculo quis percussus fuerit. Parvi autem refert, utrum patrifamilias, an filiofamilias talis injuria facta sit : nam & hsc atrox injuria aestimabitur. §. 10. in summa sciendum est , de omni injuria cum , qui passus est, posse vel criminaliter 28 agere, vel civiliter. 29 Et si quidem civiliter agitur: sstimatione 30 facta fecundum quod dictum est, poena reo imponitur, sin autem criminaliter : officio judicis extraordinaria pcena reo irrogatur, f Hoc videlicet observando , quod Ze- uooiana 31 Constitutio introduxit, ut viri illustres , quique super eos sunt, & per 32 procuratores possint actionem injuriarum criminaliter vel persequi vel suscipere, secundum ejus tenorem, qui ex ipsa manifestius apparet. §. 11. ITon solum autem is injuriarum tenetur, qui fecit injuriam, id cit, qui perculsit: verum ille quoque tenetur , qui dolo fecit L in uriam , ] vel qui procuravit , ut pui 33 mala pugno percuteretur. §. 12. Hsc actio dilsi. mulatione 34 aboletur. & ideo ii quis injuriam dereliquerit, hoc est, statim passus ad animum suum non revocaverit: postea ex poenitentia remissam injuriam non poterit recolere. T I T. V. DE OBLIGATIONIBUS , QU/E QUASI EX DELICTO NäSCUKTUE. Z.; js|I judex 36 litem suam fecerit : non progrie ex maleficio obliga- tus videtur, sed quia neque cx maleficio , neque ex contractu obligatus est, & utique peccasse aliquid intelligitur, licet per imprudentiam : iiteo videtur quasi ex maleficio teneri; & in quantum de ea re »quum religioni judicantis videbitur , poenam sustinebit. .§. 1. Item is 37, ex.cujus coenaculo vel proprio ipsius, vel conducto, vel in quo gratis 3 S habitat, dejectum ciFuium-ve-aliquid est , ita ut alicui noceret, quasi ex maleficio obligatus intelligitur. Ideo autem non proprie ex maleficio obligatus intelligi- tur , quia plerumque ob alterius culpam tenetur, aut fervi, aut liberi. Cui similis est is, qui ea parte, qua vulgo iter 39 fieri solet, id positum aut suspensum habet, quod potest (fi ceciderit) alicui nocere: quo casu pcena decem aureorum constituta est. De eo vero, quod dejectum estusumve est, dupli, quantum damni datum sit, constituta est actio. Ob hominem vero liberum occilum, quinquaginta 40 aureorum pcena constituitur, si vero vivat, 110- citumque ei esse dicatur : quantum cb eam rem »quum judici videtur , actio datur. Jiukx enim computare debet mercedes Medicis 41 praestitas, csteraque impendia, qua in curarione facta funi: prsterea operas quibus caruit, aut.eariturus est ob id, quod inutilis factus est. tz. 2. Si fiiinsfamil. seorsum a patre habitaverit, & quid ex coenaculo ejus dejectum estusumve fuerit; sive quid positum fuspensnnive habuerit, cujus cadus periculosus est: Juliano placuit iu patrem nullam 42 ^esse] actionem, sed cum ipso filio 43 agentium esse. Quod & in siiiefanil. judice obler- vandum ei:, qui licem suam fecerit. §. 3. Item exercitor 44 navis, aut cauponie , aut stabuli, dedolo aut furto , quod in navi aut caupona, aut stabulo facti,m erit, quasi cx maleficio teneri videtur , si modo ipsius nullum est maleficium, sed alicujus eorum 45 , quorum opera navem aut cauponam , aut stabulum excreet. Cum enim neque ex maleficio , neque ex con- (1. L 5. inp-.ff. b. t. (2. /. I. tz. 1. '. 1;. tz. Z. I. 4 -z.ß'. eod. (3. v. /. 20. ß'. eod. (4. v. I, un. C. de fames, lihett. (;. v„' 1. 1;. tz. 2£. ß'. b. t. (si. i. tz. 22.1 . 9. in sin. L lo.ß'. eod. Qj.-L I. tz. 3. /. 41.Fi eoi. (8- v. I. 2. C. eod. (9. I. 2.Fi eod. (10. Nov. 117. c. 9. (11. Vide tamen/. 1. C.h.t. I. z.ß\ de his quijui -vel alieni jur. (12. v. 1 . 1;, tz. 34-Fi b. t. (13. d. L 15. tz. 44. (14- 1. 15. in sin. I. isi.F. eod. (1'. L 15. §. 47, J?. eod. (16. d. L 15. tz. 48. (- , .1. ult.ff.h. t. (18,. /- 17. tz- 3-Fi eod- (19. v. I. 15. §. 44. ff.cod. (20. /. q.inpr.ß’. eod. (21. v. /. 23.#. mi. L ’j.ß'. de ex- traord. crim. (22. L ;. tz. 2,Fi b. t. (23. v. L I. §. 2. ver/, do- tftum.ß'. de aleator. (24. /.7. §. ult. L 8. /. 9.Fi l. 4. ct. b. t. (35. v. 1 ,16. K. 4.Fi defeeuis. (36. I. 25. tz- 8-Fi eod. (27. I. 8. Fi b. t. (23. v. /. 7. U ult. C. h. t. (29. /. 3p. tz. 1 .Fi eod. (30. v. /. 21. ß - eod .. (31. d . Luit . C.b. t . (32. v. L 11. tz. 2. /. 17. tz. 19.Fi f". .( 53 - h »#?>•• 4: eod, (34. v. /. II. tz. I.ß'.i. {. C. h. t. L 10. tz. 2. ß.Ji quii cauiiou. in judic. ßst, (3;. Lib. 9. D. 3. c? 4. Lib. 4. D. 9. JJb. 47. D., ;. (36. /. ult.s. dcfxtraord. cognit. (37. tz.;. /J. de oblig.Sf aa.& tctotit.U. de bis, qui eß'iid. vel dejee. (Z8.I.I. §. 9. 2 ). coi. D. de oklk. & aci. (39. L I. tz. 2. L ;. tz. 9. D. eod. i. 31. D. ad legem Aquil. v 40. 1. 1. 1,1 pr. £T tz. 1 ). de hi i, qui eßiid. vel dejec. (41. 1 . ult . D. eod. p42. v. I. 1. §.7. D. cod. jnnet. L 53. B. de reg. jur. (43. V./.39. D. de obiig. N aci. (44. I. 5. §. uit. i), eod. (4;. L 1. §. 5. /. ult. in pr. 1 ). na ut,e , cuufron. ßubul. i. un. D. furti udvers. nant. traft» 93 InIHtiitionum I.ib. IV. Tit. VI. 94 tractu sit adversus eum constituta hic actio , & aliquatenus i cul- «x reus est , quod O''era malorum hominum uteretur : ideo quasi ex maleficio teneri videtur, f In his autem casibus in factu a actio competit: quae heredi quuLm datur, adversus 2 heredem autem non competit. D E TIT. VI. ACTIONIBU 8 . 3 8^k „peresi, ut de actionibus loquamur. Actio autem nihil aliud est, quam ju s 4 p erlen nendi 5: jji_ aulieio, quod sibi, debetiua §. 1. Omnium autem actionum quibus inter aliquos apud judices 5 arbitrolvc de quacunque re qnaritur, summa divisio in duo genera deducitur: aut enim in rem sunt 7, aut mjtersonam,__ f Namque agit unusquisque aur cum eo , qui ei obligatus est , vel ex contractu , vel ex maleficio: quo casu prodit» sunt actiones in personam, per quas inten. iit adversarium ei dare aut facere oportere, & aliis quibusdam modis, aut eum eo agit, qui nullo jure ei obligatus est, movet tamen alicui de aliqua re controver siam : quo casu prodit» actiones in rem sunt: voluti si rem corporatam Tuisii.irat miis . emam Titius suam esse affirmet. nofleflbr di, agendi, vel ex Fundo vicini aquam ducendi; in rem actio est. f Ejusdem g eneris est afluo de jure praediorum urbanorum : voluti 8 si [quis] agat jus sibi este altius »des suas tollendi prospi- ciendive, vel projiciendi aliquid, vel immittendi tignum in vicini »des. t Contra quoque de nsufnictu & de servitutibus praediorum rusticorum j item praediorum urbanorum , invicem quoque prodit* sunt actiones: ut 9 si quis intendat jus non este adversario utendi fruendi, eundi, agendi, aquamve du endi, item altius tollendi prospiciendive , vel projiciendi, immittendive : ist* quoque actiones in rem sunt, sed negativ«, f Quod genus actionis in controversiiis rerum corporalium proditum non est. Nam in his is agit, qui non possidet: ei vero , qui poffidet 10, non est actio prodita, per quam neget rem actoris esse. Sane uno casu qui poffidet, nihilominus [is] actoris partes obtinet, sicut in latioribus Digestorum libris opportunius apparebit. §. 3. Sed ist* quidem actiones , quarum mentionem habuimus , & si qu* sunt similes, ex Legitimis & Civilibus causis descendunt. Ali* autem sunt, quas fractor 11 ex sua jurisdictione comparatas habet tam in rem , quam in personam , quas & ipsas necessarium est exemplis ostendere: [ut J ecce, Plerumque ita permittit [ Praetor ] in rem agere, ut vel actor dicat se quasi usucepisse, quod non uiuceperit; vel ex diverso possedor dicat adversarium suum non usucepisse, quod uiuceperit. §. 4. Namque si cui cx justa causa res aliqua tradita fuerit (veiuti ex causa emptionis , aut donationis , aut dotis, aut legatorum) & necdum ejus rei dominus effectus est : si ejus rei pofieflionem casu amiserit, nullam habet in rem directam actionem ad eam persequendam : quippe ita prodi, t« sunt Jure civili actiones 12 , ut quis dominium suum vindicet. 8ed quia sane durum erat, eo casu deficere actionem : inventa est ä Pr*tore actio, in qua dicitis, qui poffesiionem amisit, eam rem se usneepiffe, quam usu non cepit, & ita vindicat suam esse : qu« actio Publiciana appellatur , quoniam primum ä 13 Publicio Fractore in Edicto proposita est. §. 5. Rursus ex diverso, si quis 14 cum retpnblic* causa abeffet, vel 15 in hostium potestate effet, rem ejus, qui in civitate elfe t, usuceperit: permittitur dojnino , si poffessor Reioiiblic« causa abesse desierit, tunc intra annum resciffa usucapione eam petere : id est, ita petere, ut dicat poffefforem usu non cepisse, & ob id suam rem esse. Quod genus actionis quibusdam & aliis simili xquitate motus Fractor accommodat, sicut ex latiore Digestorum seu Pandectarum volumine intelligere licet. §. 6. Item li quis in fraudem creditorum rem suam alicui tradiderit, bonis ejus ä creditoribus pofleflis ex sententia Prasidis: permittitur ipsis creditoribus, resciffa traditione, eam rem petere 16, id est, dicere eam rem traditam non esse , & ob id in bonis debitoris mansisse. §. 7. Item Serviana & quasi Serviana ( qn* etiam hypothecaria vocatur) ex ipsius Practoris jurisdictione substantiam capiuntf Serviana 17 autem experitur quis de rebus coloni, qu* pignoris jure 18 pro mercedibus fundi ei tenentur, f Quasi Serviana autem est, qua 19 creditores pignora hypothecafve persequuntur. 20 t Inter pignus aukem & hypothecam (quantum ad actionem hypothecariam attinet) nihil filterest.. nam de qua re inter creditorem & debitorem convenerit, ut sit pro debito obligata : utraque hac appellatione continetur, sed in aliis differentia est. Nam pignoris appellatione eam proprie rem contineri dicimus , qu* simul etiam _ i __. . , traditur creditori, maxime si mobilis 21 sit. At eam, qu» sine ralem possideat quis, quam Titius suain esse affirmet, possessor traditione, nuda conventione tenetur, proprie liypothec« appel- autem dominum ejus se elfe dicat: nam st Titius suam elfe inten- i latione contineri dicimus. §. 8- In personam quoque actiones dat, in rem actio est. §. 2. /Eque si agat [ quis,- ] jus sibi esse j ex sua jurisdirironc propositas habet Pr*tor : veiuti 22 de pecu- fimdo forte vel sedibus utendi frueudi, vel aer fundum vicini enn- nia constituta: cui similis videbatur receptitia. Sed ex nostra Constitutione ( cum [&] si quid plenius habebat, hoc in actionem pectini* constitutx transfusum est) [&] ea quasi supervacua, juffa est cum sua auctoritate a nostris legibus recedere, f Item Praetor proposuit actionem de peculio servorum , filioruslsque familiarum ; & eam , ex qua quaeritur, an actor juraverit: & alias complures. §. 9. De constituta autem pecunia cum omnibus agitur 23 , quicunque pro se vel pro alio soluturos se constituerint : nulla scilicet stipulatione interposita : nam alloqui si stipulanti promiserint, Jure 24-civili tenentur. §. 10. Actiones au- tmn de peculio , ideo adversus patrem 25 dominnmve 26 comparavit Praetor: quia, licet cx contractu filiorum servonunve ipso jure non teneantur 27 ; «quum tamen est peculio tenus ( quod veiuti patrimonium est filiorum filiarumque , item servorum) condemnari eos. §. 11. Item si quis postulante adversario juraverit, deberi sibi pecuniam, quatn peteret, neque ei solvatur: justissime accommodat ei talem actionem, per quam non illud quteritur, an ei pecunia debeatur 28, sed an juraverit. §. 12. Poenales quoque actiones Fractor multas ex sua jurisdictione introduxit: veiuti adversus eum, qui quid ex albo ejus 29 corrupisset; & in eum, qui patronum , vel parentem 30 in jus vocasset, cum id non impetrasset; item adversus eum 21, qui vi exemerit eum, qui in jus vocaretur, cujusve dolo alius exemerit: & alias innumerabiles. §. 13. Prajudiciales actiones in rem esse videntur: quales sunt per quas quteritur, an aliquis liber 32 , an libertus 33 sit, vel de partu agnoscendo. 34 ' Ex quibus fere una illa legitimam causam habet, per quam quteritur, an aliquis liber sit: e*ter« ex ipsius Prtetoris jurisdictione substantiam capiunt. §. 14. Sic itaque discretis actionibus, certum est , non posse actorem litam rem ita ab aliquo petere , Si apparet eia» dare oportere. Nec enim quod actoris est, id ei dari oportet: scilicet quia 35 dari cuiquam id intclligitur , quod ita datur , ut ejus fiat. Nec res, qu« [jam] actoris* est 36, magis ejus fieri potest. Plane odio furum , quo magis pluribus actionibus teneantur , efrectum est, ut extra poenam dupli aut quadrupli, rei recipienti« nomine fures etiam hac actione 37 teneantur , Si appareat eos dare oportere : quamvis sit adversus eos etiam [h«c] in (1. 1 - 5 . ' m /bn D. de obiig. 'jfl aci. ( 2. /. 16. D. de judic. I. ult. §. ult. D. nauta , caiipon.ftabul. I. 5. §. 9. D. de his, qui ejfud. vel dejec. ( 3 ‘ 44. Ü. 7. (4. v. I. 51. D. de obiig. U aci. ( 9. v. /. 1. D. de except. (6. /. 19. inpr. D. dere judic. (7. /. 27. in pe. J}.de »blig. U axi. ( 8. I. 2. D. ß servit, vind. (9. I. 9. D.fi ususfr. pet. Cio. I. 1. §. 6. D. uti pojfid. ( n. i, 23. in sia. D. de obiig. U aci. (12. /.23. inpr. JJ.dc rei viniic. (13. I. 1. D. de Public, in rem aci. (14. v. i. 1. §. x. I. 31. D. ex quib. caus major. (15. v. /. 14. 15. D. eod. (16. v. I. 38. §. 4. D. de usur. I. 1. §. 2. . iq.ff. qua in jrau.d,. cred. ( 17. L. 19. C. de usur. ( 18. V. I. 4. ß~. in quib. caus. ptgn. velhypoth. ( 19. v. 1 . 16. §. 3. l. VJ. ff". designor, sf hypoth (20. Adde l. 10. in fin. C. de pignorat. aci. (21. /. 238. §. 2. D. de verb.Jign. (22. I. I. D. de conflit, pecitn. (23. /. 9. §. 2. /. 21. D. !. 2. C. de conflit, pecun. (24, v. I. 8- in fin. D. de acceptil. (29. v. 1 . 1. C. ne filius pro patre. (26. V. I. 12. C. quod cum eo , qui in c(lien. potefl. (27. v. I. 39. D. de obiig. cfl aci. (28. L 9. H. 2. D. deju- rejur. (29. L 7. inpr. D. dejurisd. (30. I. 4. §. I. D. de in jus vocando. (31. L i. L pen. ijf toto tit. D. ne quis eum , qui in jus vocat. (32. v. I. 24. I. 26. D. de liberali causa. (33. v. I. 14. D. de probat. (34. v. I. 1. in fin. es tot. tit. D. de agnosc,efl alend. liber. (39. L 167. in pr. D. de reg.jur. (36. §. 6. 10 .supr. de legat. (37. V. I. I. Sfi tot. tit. D. de condici, furt. rem 95 Institutionum Lib. IV. Tit. VI. 9 6 rem actio, per quam rem suam quis esse petit; §. 15. Appellamus autem in rem quidem actiones , vindicationes 1 : in personam.vero actiones , quibus dare aut facere oportere intenditur, condictiones. Condicere enim est denunciare prisca lingua : nuac vero abusive dicimus condictionem actionem in personam esse , qua actor intendit dari sibi oportere. Nulla enim hoc tempore eo nomine denunciatio fit. §. 16. Sequens illa divisio est, quod qusdam actiones rei persequendx gratia comparat® sunt, quadam pam® persequenda: , quaedam mist® sunt. §. 17. Rei persequendae causa comparat® sunt omnes in rem actiones, f Earum vero actionum , qu» in personam sunt, e® quidem, qu® ex contractu nascuntur, fere omnes rei perfoquend» causa comparat® videntur : veluti quibus mutuam pecuniam , vel in stipulatum deductam petit actor ; item commodati, depositi, mandati, pro socio , ex empto, -vendito , locato , conducto. Plane si depositi agatur eo nomine, quod tumultus, incendii, ruinae, naufragii causa depositum sit: in duplum actionem Prxtor reddit: si modo cum ipso, apud quem depositum sit, aut cum herede.ejus de dolo ipsius agitur 3 quo casu mista est actio. §. 18, Ex maleficiis vero prodit® actiones, ali® tantum pcenspersenuend® causa comparat® sunt: ali® tam poens , quam rei persequend® , & ob id mist® sunt. Poenam tantum persequitur quis actione furti 2. sive enim manifesti agatur , quadrupli; sive non manifesti, dupli: de sola pcena agitur, nam ipsam rem propria actione persequitur quis , id est, suam esse petens: sive fur ipse eam rem possideat, sive alius quilibet, t Eo amplius ad versi.s furem etiam condictio est [rei]. 3 §. 19. Vi autem bonorum raptorum actio mista est: quia in quadruplo rei persecutio continetur , poena autem tripli est. f Sed & legis Aquili® actio de dam.no injuria [dato] , -mista est, non solum si adversus inficiantem in duplum agatur, sed interdum & si in simplum quisque agat; veluti , si quis hominem claudum aut luscum occiderit, qui in eo anno integer & magni pretii fuerit: tanti enim damnatur, quanti 4 is homo co in anno plurimi fuerit, sebundum jam traditam divifio- •41 em, f Item mista est actio 5 contra cos, qui relicta sacrosanctis Ecclesiis , vel aliis venerabilibus locis, legati vel fideicommissi nomine, dare distulerint, usque adeo , ut cttera in judicium vocarentur. tunc enim & ipsam rem vel pecuniam , qu» relicta est, dare compelluntur , & aliud tantum pro poena: L ideo in duplum ejus fit condemnatio. §. 20. Quxdam .actiones mistam (> causam obtinere videntur, tam in rem, quam in personam: qualis est famili» erciscund» actio, qu® competit coheredibus de dividenda hereditate, 7 f Item communi dividnndo; qu® inter eos redditur, inter quos aliquid commune 8 est, ut id dividatur, f Item finium regundorum actio, qua inter eos agitur, qui confines agros habent. 9 I11 quibus tribus judiciis permittitur 20 judici rem alicui cx litigatoribus ex bono ,& ®quo adjudicare: & si unius pars prsgravari videbitur, eum invicem certa pecunia alteri condemnare. .§. 21. Omnes autem actiones, vel in simplum coneept® sunt, vel in duplum , vel in triplum , vel in quadruplum ; ulterius autem nulla actio extenditur. §. 22. In simplum agitur , veluti ex stipulatione, & mutui datione , cx empto , vendito , locato , conducto, mandaro : & denique ex aliis quamplurimis causis. §. 13. In duplum agimus, veluti furti nec manifesti , damni injuri®, ex lege Aquilia, depositi ex quibusdam causis II. item fervi corrupti 12 : qu® competit in eum , cujus hortatu copuliove servus alienus fugerit, aut contumax adversus dominum fastus est, aut luxuriose vivere coeperit, aut denique quolibet modo deterior factus sit: in qua actione earum etiam rerum, quas fugiendo servus abstulerit, ®U_. matio deducitur. Item ex -legato , quod 13 venerabilibus locis relictum est, secundum ea, qu® iupra diximus. §. 24. Tripli vero [agimus], cum quidam majorem vera »stimatione quantitatem in libello conventionis inferunt, ut ex hac causa viatores 14, id est, exenteres litium 13 , ampliorem summam sportularum nomine exigerent, tunc enim id, qu d propter eorum causam damnum passus fuerit reus, [111] triplum ab actore con- sequetur: ut in hoc triplo etiam simplum, in quo damnum i( passus est, connumeretur, quod nostra Constitutio introduxit, qu® sii-nostro Codice fulget, quam prociildubio certum est ex lege condictitia emanare. §. 2;. Quadrupli autem agitur , veluti furti 17 manifesti, item de 18 eo , quod metus causa factum sit, deque ea pecunia, qu® in hoc data sit, utis, cui datur, calit mui® 19 causa, negotium alicui faceret, vel non faceret. f Item , ex lege condictitia noifra Constitutio oritur , sii quadruplum condemnationem imponens iis exeeutoribus litium , qui contra nostr® Constitutionis normam ä reis quicquam exegerint. §. 26. Sed furti quidem nec manifesti actio , & fer vi corrupti, a CKteris , dc quibus simul locuti limius , eo disserunt, quod hs actiones omnimodo dupli sunt: at ili», id est, damni injuris ot lege Aquilia, & interdum depositi, inficiatione duplicantur, in confiientem autem in simplum dantur. Sed illa, qu® de his competit, qu® relicta venerabilibus locis fu ut, non solum infi- ciatione duplicatur 20, sed etiam, si distulerit relicti solutionem usque quo jussu magistratuum nostrorum conveniatur. In cor.ii- tentem vero, ante quam jussu magistratuum conveniatur solventem , simpli redditur. §. 27. Item actio de eo , quod metus causa factum sit, S exteris , de quibus simul locuti fumus, ea differt, quod ejns natura tacite continetur, ut qui judicis jussu ipsam rem actori restituat 21, absolvatur : quod in exteris casibus non est ita : sed omnimodo quisque in quadruplum condemnatur , quod est & in furti manifesti actione. §. 28. Actionum autem qusdam 22 bon» fidei s unt, qusdam stricti juris. Bon» fidei 23 sunt h» : ex empto , vendito 34 ~locato , conducto 25, negotiorum gestorum 26 , mandati 27 , depositi 28, pro socio 29, tuteis 30, commodati .31 , pignoratitia 32, famili» creiseim- d» 33 , communi 34 dividnndo , prsscriptis verbis, qu® de »sti- mato 35 proponitur, & ea, qu® ex permutatione 36 competit, & hereditatis 37 petitio. Quamvis enim usque adhuc incertum erat, inter bon» fidei judicia connumeranda hereditatis'petitio esset, an noy : nostra tamen Constitutio 38 aperte eam esse bon* fidei disposuit. §. 29. Fuerat antea & rei uxori» actio una ex bon» fidei judiciis, sed cum pleniorem elfe ex stipulatu actionem invenientes, omne jus , quod res uxoria ante habebat, cum multis divisionibus , in actionem ex stipulatu , qus de dotibus exigendis proponitur , transtulerimus : merito , rei uxori® actione sublata, ex stipulatu [ actio ], qu» pro ea introducta est, naturam bon» fidei judicii tantum in exactione dotis meruit, ut bon» fidei fit. [Sed] & tacitam ei dedimus hypothecam. Pne- fetri autem alsis creditoribus 39 in hypothecis’tunc -cenfuimus, cum ipsa mulier de dote sua experiatur: cujus solius providentia hoc induximus. §. 30. In bon® fidei, judici s libera po'estas permitti videtur judici ex bono & »quo »stsinaiuii, quantum actori restitui debeat. In quo & illud continetur , ut si quid invicem pnestare actorem oporteat, co compensato, in reliquum is, cum quo actum est, debeat condemnari. Sed & in stricti juris judiciis , ex rescripto D. Marci, opposita doli mali exceptione, compensatio inducebatur. Sed nostra Constitutio 20 (i. I. 2;. in pr.ff. de oblig, ff aci. (2. /, 54. §. 3. ff. defurt. (3. I. 7. §. I. ff de condici, fürt. (4. 1 • 2Z. §. 3. ff, ad kg. Aquil. [9. Q 23. in fin. infr. eod. (6. L 37- §■ de .oblig. ff aci, (7. 1. 22. §. pen.ff.fa.mil. ereife. (8. L I. I. 2. in pr. I, 4. §. 3. ff. communi divid. (9. 1. I.a.3. 4- JT-/«- regami. (10. I. 2. §. 1. ff. eod. L 52. §. 2.fi'. fam.il. ereife. §. 4. 5, 6 . infr. de ojjic. judic. ( I I. V. I. I. §. i.'ff. depef. (12. I. 10. L 14. K. v.jri de fervo .corrupi. (13. 1. 46. §. 7. C. de epifeop. §5' cleric. (14. v. /. ult.ff. de judic. (15. v. I. 12. §. I. C. depyoxim.sucr.fcrin. (16. v. Nov. 53. c. 3. in fin. C J 7 ■ §• f-s u P r - de oblig. cpiue ex delici, (ig. /.14. §. 10 , ff. quod met. catis. (19. /. 1. in pr.fi'. de caluinniatorib. (20. §. 1. infr. de pcena temere litig. (21. /. 14, §, i.js. quod met. caus. (*». v. i, 38- i» pr- fi'- pre socio. (23. tz. 3p. infr. eod.. (24. L 1. §. 1. I- de aci. empti & verni. ( 25. 1. 17. C. ile locat, ff conandi. * ( 26. L 5. in pr. j. de oblig. ff aci. I. 7. ff. de negot. geft. ( "7- ‘-J- §■ ult.L 3- infr.ff. de oblig. ff aci. L 3.’ in f.n. I. ic. §. 3. I- 35-i- mundati. ( 28. I. I. §. 23. L. dspofiti. L 7. ff. dc eo qu 1 certo loco. ( 29. 1. 52. §. I.j?l projacto. ( 30. 1. I. <>. i.ß'. de tutel. ff ration. dijhah. ( 31. 1. 3. §. z.ff. commodati. ( 32 .!. J.ff. I. 6. C. de pignorat. aci. ( 33. /, 9. C.famil. ereife. ( 34. L. 4. §. 2. L ]4- §- I -fi. coimu. divid. ( 33. I. 1. in fin. pr.ff. dc tcflimatoria. y%(i. L -.ff. i. 2. C. dc rcr. permut. ( 37. I, ult. in fin. C. de petit, bered. ( 38. d. I. ult. C. de petit, bered. ( 39- l- 12. C. qui potioni inpign. A ov. 97. c. 3. Nov. 109, c. I. Vide tamen Nov. 97. c. 4. ( 40. L ult. C. dc compensatianibm. easdem > §7 Institutionum Lib. IV. Tit. VI. 93 i%; easdem compensationes, qux jure aperto nituntur, latius iutro- duxit, ut actiones ipso Jure minuant, sive in rem, sive in per- itii sonam, sive alias quascunque : exeeptq i sola depositi actione , mit, cui aliquid compensationis nomine opponi, sane iniquum esse a:'.' credimus: ne sub pr.rtexta .compensationis, depositarum rerum .7] quis exactione defraudetur. §. zr. Praeterea quasdam actiones iS arbitrarias, id eil, ex arbitrio judicis pendentes, appellamus, V, in quibus., niti arbitrio judicis is, cum quo agitur, actori satis- --7 faciat: veluti rem restituat, vel exhibeat, vel solvat, vel ex uo- - V. xali causa servum de.lat: condemnari debeat. Sed ist» actiones , >7' . tun in-rem, quam in personam inveniuntur. In rem, veluti Pu- ■ ~l bliciana, Serviana de rebus coloni, quasi Serviana , qux etiam C' hypothecaria vocatur. In personam, veluti quibus de eo agitur, si" quod 2 [vi] aut metus causa, aut 3 dolo malo factum est. Item cum id 4, quod certo loco promissum est, petitur. Ad exhiben- .1 dum quoque actio, ex arbitrio judicis pendet $ : in his enim acti. <- sisi ilibus & exteris similibus permittitur judici, ex bono & aequo tc- ^isi eundum eujusque rei, de qua actum est, naturam aestimare, quemadmodum actori satisfieri oportgat. §. zr. ,Curare 6 autem debet judex, ut omnino quantum possibile ei fit, certe pecunia: si. si vel rei sententiam ferat: etiamsi de incerta quantitate apud cum sisi astum est. §. 33. Si quis agens, [in] intentione iua plus 7 conisi; plexus fuerit quam ad eum pertineat, d causa cadebat, id est, sisi rem amittebat: nec facile in integrum restituebatur a Prxtore, nisi minor erat viginti quinque annis. Huic enim sicut in altis si causis cauta S cognita succurrebatur, si lapsus juventute fuerat: 7 si ita & in hae causa succurri solitum erat. Sane, si tam magna 77 cansa justi erroris interveniebat, ut etiam constantiffimus quisque .7 labi posset, etiam majori xxv. annis succurrebatur : veluti, ii 77. quis totum legatum petierit, post deinde prolati fuerint codicilli, quibus aut pars legati adempta sit, aut quibusdam aliis legata si si datafmt, qnx efficiebant, ut plus petiisse videretur petitor, quam ‘ si dodrantem, atque ideo Lege Ealcidia legata minuebantur. 9 si si f Pius autem quatuor modis petitur: re, tempore, loco, [&] causa, f Re: veluti, si quis pro decem aureis, qui ei debeban- tur, viginti petierit: aut si is, cujus ex parte res est, totam eam, si si vel majorem partem suam esse intenderit, f Tempore: veluti, si si quis 10 ante diem vel ante conditionem 11 petierit. Qua enim ■si ratione qui tardius ir solvit, quam solvere deberet, minus sol- "si vere intelligitur, eadem ratione qui pnemature petit, plus petere sisi videhir. f Loco plus petitur: veluti, cum quis id, quod certo "si' loco sibi [dari] stipulatus est, alio loco petit, fine commeraora- - tione silius loci, in quo sibi dari stipulatus est: verbi gratia, si is, qui ita stipulatus fuerit, Ephesi dare spondes ? Roms pure intendat sibi dari oportere. Ideo autem plus petere intelligitur: quia ntsiiiatem, quam haberet promiflbr, si Epheil solveret, adi- ,5 : - . mit ei pura intentione. Propter quam causam , alio loco petenti arbitraria actio proponitur 13: in qua scii, ratio habetur uti- - litatis, qux promissori competitura fuisset, si ilio loco solveret (quo se soluturum spopondit.) Qua; utilitas plerumque in mer- cibus maxima invenitur: veluti vino, oleo, frumento, qux per ' singulas regiones diversa habent pretia. 14 Sed & pecunix nu- merate non i; in omnibus regionibus sub eisdem usuris foenc- •raulur. Si quis tamen Ephesi petat, id est, eolocopetat, quo ut :: sibi detur stipulatus est: pura 16 actione recte agit: idque etiam Prxtor monstrat: scii, quia utilitas solvendi salva est promissori, t Huic autem, qui loco plus petere intelligitur, proximus est ; is, qui causa plus petit: ntecce, si quis ita ä te stipuletur, Hominem Stichum , uut decem aureos dare spondes ? deinde alterum "7 petat, veluti hominem tantum, aut decem aureos tantum. Ideo autem plus petere intelligitur: quia in eo genere stipulationis promissoris 17 est electio, utrum pecuniam, an hominem solvere malit. Qui igitur pecuniam tantum vel hominem tantum sibi dari oportere intendit, eripit electionem adversario , & eo modo suam quidem conditionem meliorem facit, adversarii vero [sui] deteriorem. Qua de causa talis in ea re prodita est actio, ut quis intendat hominem Stichum, aut aureos decem sibi dari oportere: id est, ut eodem modo peteret, quo stipulatus est. Frxterca, si quis generaliter hominem stipulatus sit, & specialiter Stichum petat; aut generaliter vinum stipulatus sit, & specialiter Campanum petat: aut generaliter purpuratu stipulatus fit, deinde spe- cial.ter Tyriam petat: plus petere intelligitur: qui» electionem adversario tollit, cui stipulationis 18 jure liberum fuit, aliud solvere, quam quod peteretur. Quin etiam licet vilistimum sit, quod quis petat: nihilominus plus petere intelligitur: quia fope accidit, ut promissori facilius sit illud solvere, quod majoris pretii elt. 19 Sed hxe quidem antea in usu fuerant; postea vero lex /.euoniana zo & liostra rem coarstavit. Et, siquidem tempore :i plus fuerit petitum : quid statui oporteat, Zenonis divx memorias loquitur Constitutio, sin autem quantitate 22 vel alio modo plus fuerit petitum : [in] omne, si quod forte damnum ex hac causa acciderit ei, contra quem plus petitum fuerit, commissa tripli condemnatione (sicuti supra diximus) puniatur. 23 §. 34. Si minus 24 in intentione sua complexus fuerit actor, quam ai eum pertineat: veluti, si cum ei decem [aurei] deberentur, quinque sibi dari oportere intenderit; aut si eum totus fundus eju; esset, partem dimidiam suam esse petierit: sine 2; periculo agit, in reliquum enim nihilominus judex adversarium ia eodem judicio 26 ei condemnat ex constitutione divx memoria: Zenonis. §. 3;. Si quis aliud pro alio intenderit: nihil eum periclitari placet, sed in eodem judicio, cognita veritate, errorem suum corrigere 27 [ei] permittitur: veluti, siis, qui hominem Stichum petere deberet , Erotem petierit; aut si quis ex testamento dari sibi oportere intenderit, quod ex stipulatu debetur. §. 3 6. Sunt praeterea quaedam actiones, quibus non [semper] solidum, quod nobis debetur, persequimur: sed modo solidum persequimur, modo minus.: ut ecce, si in peculium filii iervive agamus. Nam 11 non minus in peculio sit, quam persequimur: in solidum domi, nus paterve condemnatur, si vero minus inveniatur : ea tenus 2* condemnat judex, quatenus in peculio sit. Quemadmodum autem peculium intelligi debeat, suo ordine proponemus. 29 §. 37. Item si de dote [in] judicio mulier agat: placet eate- nus maritum 30 condemnari debere, quatenus fatere postit, id est, quatenus facultates ejus patiuntur. Itaque si dotis quantitati concurrant facultates ejus: in solidum damnatur; si minus: in tantum, quantum facere potest. Propter retentionem 31 quoque dotis repetitio minuitur. Nam ob impensas ia res dotales factas, marito [quasi] retentio concessa est: quia ipso jure 32 necessariis sumptibus dos minuitur, sicut ex latioribus Digestorum libris cognoscere licet. §. 38. Sed & ii quis cum parente suo 33 patronove agat 34; item si socius 35 cum socio, judicio societatis agat: non plus actor consequitur, quam adversarius ejus facere potest, f Idem est, si quis ex 36 donatione sua conveniatur. §. 39. Compensationes quoque opposite plerumque efficiunt 37, ut minus quisque consequatur, quam ei debeatur. Nam 38 ex bono & xquo habita ratione ejus, quod invicem actorem ex eadem causa prxstarc oportet, judex in reliquum eum , cum quo actum est, condemnat, sicut jam dictum est. §. 40. Cum eo quoque, qui creditoribus suis bonis ceflit 39, si postea aliquid adquilierit, quod idoneum emolu- (i. /. pen. C. depositi. (z. I. 14. §. I. £7 4. quod metus causa £ ! fi- (3- b 18. in pr.ff. de dolo malo. (4. /. 2. in pr.fi. de eo quod certo loco. (5. /. 3. §. 2. fi. ad exHhend. (6. v. C. de sei ;- tent, qua fine certa quantitate. (7. v. C. de plus petit. (8. I. I. b H- §• o-Jf de minor. (9. l.pen. C.ud leg. Falcid. (10. l.un.ir. fin. ff. quando dies ujitifr. I. !. §. 2. js. de edendo. L 44. §. l.ff. de eilig. & aci. L 38- §. 16. b 41. §. 1. 1. 137. §. z. fi', de verb. oblig. (11. v. b zt.fi] de jure dot. (12. L 12. in fin. js. de -verb.fign. (13. v. /. 1.1 . 2. in pr. I. 8. JF- de eo quod certo loco. (14. L 63. in fin.fi. ad leg. Falcid. (15. i. 1. in pr.ff. de usur. I. 3. in fin.fi. de eo quod certo loco. (16. /. 4. in pr. fi. eci. (17. v. b 34. §. pen. js. de contrah. empt. L io. in fin.fi. de jure dot. I. 95. in pr.fi. de Tom. 1 . r * solut. (18. v. b 32. §. jin.fi. de condici, inieb. (19. v. L ult.fi. de usu c7 habit. (20. §. 10. infir. de exccpt. (21". b 2. in fr. C. de plus petit. (22. d. b 2. §. idt. (23. Excipe legem 1. C. de condiet, ex lege. (24. ii. b 2. §. 1. (25. v./. 3. C. de edendo. (26. v. b 18. fi. communi divid. (27. v. /. 4. §. fin.fi. de noxal. act. I. lilt. C. de errore ad vocat. (28. b 47. §. z.ff. de pecul. (29. Jnsr.tit. prox. (30. b 17. /. zo.fi. de re judic. (31. v. b ;. & tot. tit.fi. de impens. in res dotal. (32. I. I. b 5. d. t. L 56. §. ult.fi] de jure dot. (33. b 16. insin.fi. de re judic. (34. I. vp.fi. eod. £35. d. I.16. (36. Ltz.fi.de donat. (37. Luit. C. de competis. (38. v. b C.eod. (39. Nov, 135. v. L 4 .fi. de cefi. honor , G mentum 99 100 Inftitntionnm Lib. IV. Tit VL r mentum habeat, ex integro in id, quod facere potest, creditores experiuntur: inhumanum enim erat, spoliatum fortunis suis in solidum damnari. TIT. VII. QUOD CUM EO x, QUI IN ALIENA POTESTATE EST, NEGOTIUM GESTUM ESSE DICITUK. QUia [tamen] superius 2 mentionem habuimus de actione, qua in peculium filiorum familiarum servorumque agitur: opus est, ut de hac actione & de asteris, qme eorundem nomine in parentes dom'nofve dari solent, diligentius admoneamus. Et quia sive cum fervis negotium gestum sit, sive cum his, quiin_potekate parentum sunt, eadem fere jura fervantiii: ne verbosa trat disputatio, dirigamus sermonem in personam servi dominique, idem 3 intellecturi de liberis quoque & parentibus, quorum in potestate sunt. Nam si quid in his proprie servetur, separarim ostendemus. §. 1. Si igitur jussu domini cum lervo negotium gestum erit : in solidum 4 Prietor adversus dominum actionem pollicetur : se. quia is, qui ita contrahit, fidem domini sequi videtur. §. 2. Eadem ratione Pnetor duas alias in solidum actiones pollicetur : quarum altera exercitoria 5 , altera institoria appellatur. Exercitoria tunc habet locum , cum quis servum suum magistrum navi prrtp.isuerit, & quid cum eo ejus rei causa, cui pratpositus erit, contractum f erit. Ideo autem exercitoria vocatur, quia exercitoris appellatur, ad quem quotidianus n-ivis questus pertinet. 6 Institoria tunc locum habet 7, cum quis taberna: forte , aut cuilibet negotiationi servum suum pr.epesnerit, & quid cum eo ejus rei causa, cui prepositus erit, contractum fuerit. Ideo autem institoria appellatur, quia, qui negotiationibus proponuntur , institores vocantur. 8 Istas tamen duas actiones Prsetor reddit, & si liberum quis hominem, aut alienum servum navi, aut taberna, aut cuilibet negotiationi praeposuerit: se. quia eadem requitatis ratio etiam eo casu interveniat. §. 3. Introduxit & aliam actionem Prator, qua tributoria vocatur. Namque si servus in peculiari merce, sciente 9 domino , negotietur, & quid cura eo ejus rei causa contractum erit: ita Prator jus dicit, ut io quicquid in bis mercibus erit, quodque inde receptum erit, id inter dominum, si quid ei debebitur, & cateros creditores, pro 11 rata portione distribuatur: & [ideo tributoria vocatur, quia] ipsi domino distributionem Prator permittit. Nam si quis ex creditoribus queratur, quasi minus ci tributum fit, quam oportuerit, hanc ei actionem accommodat, qua tributoria appellatur. §. 4. Fraterea introducta est actio de peculio, deque eo, quod in rem domini versum erit: ut quamvis sine voluntate domini negotium gestum erit, tamen sive 12 quid in rem ejus versum fuerit, id totum prastare debeat; sive quid non fit in rem ejus versum, id eatenus prastare debeat, quatenus peculium patitur. In rem autem domini versum intelligitnr, quicquid necessario in rem ejus impenderit servus : vel uti, si mutuatus pecuniam creditoribus eius solverit, aut nidificia ruentia fulserit, aut familia frumentum emerit, vel etiam fundum , aut quamlibet aliam rem necessariam mercatus erit. Itaque si ex decem puta aureis, quos servus tuus a Titio mutuo accepit, creditori tuo quinque aureos solverit, reliquos vero ouinqne quolibet modo consumpserit: pro quinque [quidem] in solidum damnari debes; pro exteris vero quinque eatenus , quatenus in peculio sit. Ex quo se. apparet, si toti decem aurei in rem tuam versi fuerint, totos decem aureos Titium consequi posse. Licet enim una est actio, qua de peculio, deque eo, quod in rem domini versum fit, agitur: tamen duas habet condemnationes. Itaque judex, apud quem de ea actione agitur, ante dispicere solet, an in rem domini versum fit: nec aliter ad peculii aefiimationem (1. Lib. 14. D. 3. U Lib. 4. C. 2$. 26. (2. §. 36 .supr. tit.prox. (3. §. 6. infr. h. t. (4. V. I. I. inp-.js. quod jujsu. (3. V. Lib. 14. I). I. £5? 3. Lib. 4. C. 25. (6. I. 1. §. 15. ff. de exercitoria aci. (7. I. 3.- 1 . 4. /. 3. in fr. I. IS. jT- de institoria mi. (g. Adde l. 5. H. 8 .st', cod. (9. /. 1. in pr. &' §.%.st', de tributoria aci. (10. d.l.i. in fr. (11. I. \. §. ult. js. cod. (12. 1 . I. js. de in rem -verso. (13. I. 9. §. 2. Js. de peculio. (14. I. ij.ff. eod. (15. L I. infr. st. de tributor. aBione. (16. §. 4. inßn. supr. h. t. (17. L 11. st'. D. 1. (13. /. i.Fi b. I. (14. d. I. 1. §. 7. (1;. v. d. 1 . 1. §. 10. (16. v. I. 33. in sin. C. de inoffic. testiern. (17. L 40. §. 1. /. 41. I. 44. Fi deadilit. edicto. (18. L 60. js. de oblig.esi act. *2o. Jt'.de reg. jur. (19. I. 123. iupr.js. de reg.jur. (20. /. I. §. r.Fi de precar. (21. v. i. I. §. uit. I. 6;. Fi eod. (22. Lib. 2. D. 8- Lib. 2. C. $7. (23. /. ZZ. in pr.jsi. desidejns. l. 8.Fi judicat.solvi. I. unie. C. uti pojjidctis. (24. L 40. tz. 2.Fi de procur. (25. v. I. 33. §. 2-jsi. eod. (26. I. 46. §. 2. L ZZ.F. eod. (27. v. Nov. 112. c. 2. inpr. (28. v. d. Nov. 112. c. 2. in sin. pr. (29. v. I. 12. inpr. C. deprox.sucr.sicrin. (30. V. L 6. in sin.st', ut legc.t. scusideiccm. siervand. (31. v. Nov. 113. c. Z. adde/. 65. st', de procur. (32. v. tit. Digestorum, Ratam rem haberi. (33. V. I. 2. §. 2. C. dejurejur. propt. calumn. C- t alie- 104 10 $ Institutionum Lib. IV. Tit. XII. XIII. alienarum rerum gubernationem receperunt, litem quibusdam, per alium inferunt. §. 4. Si vero aliquis convenitur: siquidem prasens procuratorem clare paratus est , potest vel ipse in judicium venire, & fui procuratoris personam per judicatum solvi [ satisdationem 1 solenn! stipulatione ] firmare ; vel extra judicium satisdationem exponere, per quam ipse sui procuratoris fidejussor existat pro omnibus judicatum 2 Jilvi satisdationis clausulis. ubi & de hypotheca suarum rerum convenire compellitur : sive in judicio promiserit, five extra judicium caverit: ut tam ipse, quam heredes ejus obligentur, alia insuper cautela, vel satisdatione propter personam ipfins exponenda , quod tempore feilten ace recitanda (in judicium) veniet: vel si non venerit, omnia dabit fidejussor, quse in condemnatione continentur, nisi fuerit provocatum. §. 5. Si vero- reus prxito , cx quacunque causa , non fuerit, & afius velit defensionem ejus subire: nulla differentia inter actiones in rem vel personales introducenda , potest hoc facere : ita tamen , ut latiidatioiiem judicatum jolvi pro litis asstimatione pnestet. Nemo enim secundum veterem regulam (ut jam dictum est) alienae rei sine 3 satisdatione defensor idoneus in- telligitur. tz. 6. Quae omnia apertius & derfectius a quotidiano judiciorum usu in ipsis rerum documentis apparent. §. 7. Quam formam non solum in hac regia urbe , sed [etiam] in omnibus nostris provinciis (etsi propter imperitiam forte aliter celebratur) obtinere cenlcmus : quum neeeffe sit, omnes provincias , caput omnium nostrarum civitatum , id est, hanc regiam urbem , ejus- que observantiam sequi. T I T. XII. DE PERPETUIS ET 4 TEMPORALIBUS ACTIONIBUS, ET QUJE AD HEREDES EI' IN HEREDES TRANSEUNT. UOc loco admonendi sumus, eas quidem actiones , qu» ex Lege , Senatufve consulto, sive ex sacris Constitutionibus ; proficiscuntur , perpetuo solere antiquitus competere, donec saerre Constitutiones , tam in rem , quam in. personam actionibus certos fines dederunt: eas vero , qua cx propria Pratoris jurisdictione pendent, plerumque 6 intra annum vivere : nam & iplius Fr«- toris intra annum erat imperium. Aliquando tamen & in perpetuum extenduntur, id est, usque ad finem Constitutionibus introductum : quales sunt ex, quas bonorum possessori, cxterisqne : qui heredis loco sunt, adcomrnodat. 7 Furti quoque manifesti actio , quamvis ex ipsius Prxtoris jurisdictione proficiscatur: tamen perpetuo datur : absurdum enim existimavit, anno eam terminari. tz. 1. Non autem omnes actiones , qux in aliquem aut ipso Jure competunt, aut ä Fractore dantur:. & in heredem seque competunt, aut dari solent. Est enim ccrtiisima 8 Juris tegula , ex maleficiis 9 poenales actiones in heredem [rei] non competere: [v eluti] furti, vi bonorum raptorum , injuriarum, damni injuris. Sed heredibus hujusmodi actiones competunt 10, nec denegantur: excepta injuriarum actione , & si qua alia similis inveniatur. Aliquando 11 tamen etiam ex contractu actio contra heredem non competit: veluti, cum testator dolose versatus fit, & ad heredem ejus nihil ex dolo pervenit, f Poenales autem actiones , quas supra diximus , si ab ipsis.principalibus personis suerint contestata: 12: & heredibus dantur, & contra heredes transeunt. 13 §. 2. Superest, ut admoneamus , quod si ante rem judicatam is , cum quo actum est, satisfaciat actori : offici» judicis convenit eum absolvere, licet in ea causa fuiffet judicii accipiendi tempore, ut damnari deberet: & hoc est, quod antea vulgo dicebatur, omnia judicia abiblutoria esse. T I T. XIII. DE EXCEPTIONIBUS. 14 CEquitur, ut de exceptionibus dispiciamus. Comparat» autem O £ U nt exceptiones defendendorum 15 eorum gratia, cum quibus agitur. Sxpe enim accidit, ut licet ipsa persecutio, qua actor experitur , justa sit: tamen iniqua sit adversus eum, cum quo agitur. tz. 1. Verbigratia, si metu coactus 16, aut dolo inductus 17, aut errore 18 iapius, stipulanti Titio promisisti, quod non debueras [promittere] , palam est , jure civili te obligatum esse ; & actio qiia intenditur, dare te oportere, efficax est: sed iniquum est te condemnari. Ideoque datur tibi exceptio, quod metus causa, aut doli mali, aut in factum 19, composita ad impugnandam actionem. tz. 2. idem juris est, si quis [quasi 20] credendi causa pecuniam atestipulatus fuerit, neque numeraverit. Nam eam pecuniam a ce. petere posse eum , certum est: dare enim te oportet , quum ex stipulatione tenearis. Sed quia iniquum est, eo nomine te condemnari : placet exceptione 21 pecunix non numerat» te defendi desiere: cujus tempora nos ( fecundum quod jam superiori. Bus 22 libris scriptum est) Conihtutione nostra coarctavimus. tz. z. Brxterea debitor si pactus fuerit cum creditore , ne 23 j se pecunia peteretur, nihilominus obligatus manet : quia pacto convento obligationes non omnino 24 dissolvuntur ; qua de causa efficax est adversus eum actio , quam, actor intendit, si apparet eum dare oportere, sed quia iniquum est, contra pactionem cum condemnari :■ defenditur per exceptionem pacti conventi. 2; tz. 4. rEqiie si debitor creditore deferente juraverit, nihil se date oportere: adhuc obligatus permanet, sed quia iniquum est de perjurio queri : defenditur 26 per exceptionem jurisjurandi. f Et iis quoque actionibus, quibus in 27 rem agitur , »que necessaria sunt exceptiones: veluti, si petitore deferente possessor jurare, rit eam rem luam esse, & nihilominus petitor eandem rem vindicet: licet enim verrrn fit, quod intendit, id est, rem ejus elfe: iniquum tamen est possessorem condemnari. tz. 5. Item si in judicio tecuni'actnm fuerit, sive in rem, sive in personam : nihilominus obligatio durat : & ideo ipso Jure de eadem re postea adversus te agi potest: sed debes per exceptionem 28 rei judicata adjuvari, tz. 6. si«c exempli causa retulisse sufficiat. Alioqui, quam ex multis variisque causis exceptiones necessari» sint, ex latioribus Digestorum seu Pandectarum libris inteliigi potest. tz. 7. Quarum qu.edam ex Legibus, vel-ex ris 29 , qu» legis vicem obtinent, vel ex ipsius Fractoris jurisdictione substantiam capiunt- tz. 8- Appellantur autem exceptiones ali» perpetuat & peremptori», alias temporales & dilator.», tz. 9. Perpetua & peremprorias sunt, qu» semper agentibus obstant, &semperrcm de qua agitur , perimunt: qualis est exceptio doli mali, & quod metus causa factum est, & pacti, conventi , cum ita convenerit, ue omnino pecunia peteretur. tz. 10. Temporales atque dilatoriae sunt30, qu» ad tempus nocent, & temporis dilationem tribuunt : qualis est pacti conventi: cum ita convenerit , ne intra certum tempus ageretur , veluti intra quinquennium: nam sinito eo tempore non impeditur actor rem exeqtii. Ergo ii, quibus intra certum tempus agere volentibus objicitur exceptio aut pacti conventi, aut alia fundis; differre debent actionem , & posttem- pus agere : ideo enim & diiatorias ite exceptiones appellantur. Alloqui si intra tempus egerint, objecta ;ue iit exceptio : neque eo jucucio quicquam consequebantur,, propter exceptionem j neque post tempus oiim agere poterant, cum temere rem in judicium dee.ucebant, & consumebant; qua ratione rem amittebant. Hodie autem non ira stricte hoc procedere volumus : sed eum, qui ante tempus pactionis vel obligationis litem inferre ausus iit, iC i 1 (1. v- 1 .2. C. dc consortii, ejusd. litis. (2. v. tit. Digest. Judicatum Jolvi. (3. §. i.supr. h. t. 1 . 110. tz. l.ß'. de reg. jur. (4. Lib. 44. J. 3. (;. I . 3. /. 4. U . defrajcr. 30. annor. (6. v. 1 - 3 $ .J'.deobiig. ks aci. (7. l.ult.js. dc pojsejs, heredit. petit. (8. v. I. 1. in pi-.j}'. de privatisdeliil. adde l. III. tz. I .ff.de-, -egui, jur. L 2. §.stn. f. vi honor, raptor. (9, /nide tz. 9. Jupr. de lege AquiL (10. /. 1. tz. 44. Ji de vifst vi annutu. (11. V. L 12. de oblig. £7 aci. (12. l.zf>.J'.eod. (13. Adde/. 2Z.§. 8. js. ad leg. Aquil. I. unie. C. ex delici, des unis. (14. Lib. 44. D. 1. Lib. 8. C. 36- (15. v. L 2. in pr'.js. h. t. (16. v. /. 9, C. de contrai. U commiti.stipul. L. 4. tz. pen. fs. de doli mali N met. cxccpt ,. (17. v. I. ;. C. de inutil.siipul. (18. v./. 57-j/. de obligat, £st aci. (19. L 2. tz. 5. /. 4. §j i(,.J'. de doli mali est met. exccpt. (20. /. 2. §. 3.jf. eed. (21. v. Jhpr. de literar. ooiig. (22. supr. d. t. (23.. I. 2. tz. 4, Js. de doli muli est metus exceptione. (24. v. /. 27. §. 2.js. depaitis. (2$. /..7. g. $.js. eod. £26. v. /. 4° .Js.de jurejur. (27. I. 3. tz. i.ßl eod. (28. v. /. 7. §. 4 .J. de excep. reijudic. (29. I. 3. in pr. f. h. t. (30. L 27. §. I.js. depaciis. v- 1 . 19. C. de probat. L 12. C.' h. t. Zerto- ICO Institutionum Lib.- IV. Tir. XIV. XV. lv5 _ Zenoniaas i Constitutioni siibjacere censemus : quam sacratissi- mus Legislator de iis , qui tempore plus petierint , protulit : ut & inducias, quas ipse actor sponte indulserit , vel quas natura actionis continet , ii contempserit , in duplum habeant ii , qui talem injuriam pasti sunt; & post eas finitas non aliter litem suscipiant , nisi omnes expensas litis antea acceperint: ut actores tali pecua perterriti, tempora litium doceantur obiervare. §. ii. Praeterea etiam ex persona sunt dilatorii; e exceptiones, quales sunt procuratoris, veluti, ii per militem aut mulierem 3 a s ' cre quis velit. Nam militibus 4 nec pro patre , vel matre , vel uxore , nec ex sacro Rescripto procuratorio nomine experiri conceditur. suis vero negotiis suporefle fine offensa [militaris] disciplina: possunt, t Eas vero exceptiones, qux olim procuratoribus propter infamiam vel üaiuis vei ipiius s procuratoris opponebantur , cum in judiciis frequentari nullo modo perspeximus , conquiescere sancimus : ne dum de iis altercatur , ipiius negotii disceptatio proteletur. T I T. XIV. DE REPLICATIONIBUS. TNterdum evenit, ut exceptio, qu;e prima facie justa videtur,, [ta- men] inique noceat, quod cum accidit , aha allegatione opus est, adjuvandi actoris gratia, quae 6 replicatio vocatur : quia 7 per eam replicatur, atque resolvitur jus exceptionis, veluti cum pactus est aliquis cum debitore suo, ne ab eo pecuniam petat 8- ; deinde postea in contrarium pacti sunt, id est, ut creditori petere liceat : fi creditor agat, & excipiat debitor, ut ita demum condemnetur, si non convenerit, ne eam pecuniam creditor petat, nocet ei exceptio, convenit enim ita : namque nihilominus hocvtrnnrmanet, licet postea in contrarium pacti sunt: sed quia iniquum est creditorem excludi , replicatio ei dabitur ex posteriore pacto convento. §. 1. Rursus interdum evenit, ut replicatio, qua: prima facie justa est, inique noceat. Quod cum accidit, alia allegatione öpus est, adjuvandi rei gratia, quae9 duplicatio vocatur. §. 2. Et fi rursus ea prima facie justa videatur , sed propter aliquam causam actori inique noceat; rursus alia allegatione opus eil, qua actor ad juvetur: qux dicitur triplicatio. §. 3. Quarum omnium exceptionum usum interdum ulterius, .q.uairv diximus varietas negotiorum introducit , quas omnes apertius ex Digestorum latiore volumine facile eit agnoscere. . §. 4. Exceptiones autem quibus debitor defenditur, plerumque adeonunodari solent etiam 10 iidejuiTöribus ejus , & recte : quia ' quod ab iis petitur, id ab ipso debitore peti videtur ; quia mandati judicio redditurus est eis , quod [iij pro eo solverint. Qua ratione, & fi de non petenda pecunia pactus quis eum reo fuerit, placuit perinde succurrendum esse per exceptionem pacti conventi illis quoque, qui pro eo obligati sunt, ac si etiam eum ipsis pactus esset, ne ab eis ea pecunia 'peteretur. Sane quaedam exceptiones non 11 solent his adeonunodari. Ecceenim debitor 12 , si bonis luis cesserit, & cum eo creditor experiatur : defenditur per exceptionem, Si bonis cesserit. Sed hxc exceptio fidejussoribus non datur: ideo sc. quia qui alios pro debitore obligat, hoc maxime prospicit, ut cum facultatibus lapsus fuerit debitor, possit ab iis, quos pro eo obligavit, silum consequi. T I T. XV. DE INTERDICTIS. 13 jtjEquitur, r.t dispiciamus de Interdictis , seu actionibus qux pro , hN exercentur. Erant autem interdicta fornis atque conceptiones verborum, quibus Prxtor aut jubebat aliquid fieri , aut fieri prohibebat: quod tunc maxime fiebat, cum de possessione . aut quasi possessione inter aliquos contendebatur. tz. 1. Summa. : autem divisio interdictorum haic est 14: quod aut prohibitoria . finit, aut restitutoria, aut exhibitoria, f Prohibitoria sunt, qui-- i bus Prsetor vetat aliquid fieri: veluti vim fine vitio possidenti, . vel mortuum inferenti 1; , quo ei jus erat inferendi; vei in sacro loco aedificari; vel in flumine publico ripave ejus aliquid fieri, quo pejus navigetur, f Restitutoria sunt, quibus restitui aliquid jubet: veluti bonorum possessori possessionem eorum , qua: quis pro herede aut pro possessore possidet [ ex ea hereditate ] * aut cum jubet ei, qui vi de possessione fundi dejectus fit, restitui possessionem, f Exhibitoria sunt, per qua: jubet exhiberi: veluti eum , cujus de libertate agitur; aut libertum , cui patronus operas indicere velit; aut parenti liberos, qui in potestate ejus sunt, f Sunt tamen , qui putent, proprie interdicta ea vocari, qua: prohibitoria iunt, quia interdicere sit denunciare & prohibere : restitutoria autem & exhibitoria , ■ proprie decreta vocari. Sed tamen obtinuit, omnia interdicta appellari: quia inter duo» dicuntur. §. 2. Sequens divisio 16 interdictorum hxc est, quod quxdam adipiscendx posseffionis causa comparata sunt, quadam retinenda , quadam recuperanda. §. 3. Adipiscenda: possessionis causa interdictum adcommodatnr bonorum possessori, quod appellatur quorum bonorum 17 , ejnsque vis & potestas luee est : ut quod ex his bonis quilquc quorum possessio- alicui data est , pro herede aut pro possessore possideat: id ei, cui bonorum possessio data est , restinieve debeat, f Pro herede autem possidere Videtur, qui 18 putat se heredem esse. Pro pojfejjore 19 is possidet, qui nullo jure rem hereditariam , vel etiam totam hereditatem , sciens ad se non pertinere, possidet, f Ideo autem adipiscendae possessionis vocatur interdictum : quia ei ta ntum utile est, qui nunc prinum conatur adipisci rei possessionem. Itaque si quis adeptus possessionem , amiserit eam : hoc interdictum ei inutile est. f Interdictum quoque, quod appellatur Sulviunum 20, adipiscenda: possessionis causa comparatum est: coque utitur dominus fundi de rebus coloni , quas is pro mercedibus fundi pignori futuras pepigisset. §. 4. Retinendae possessionis causa comparata sunt interdicta uti pojjidetis, & utrubi : cum 21 ab utraque parte de proprietate ali— cujus rei controversia-fit: & 22 ante quaeratur , uter ex litigatoribus possidere , & uter petere debeat ? Namque nisi ante exploratum fuerit, utrius eorum possessio iit, non potest petitoria actio institui: quia & civilis, & naturalis ratio facit, ut alius possideat, & alius ä possidente petat. 23 Et quia longe 24 commodius est [& potius] possidere, quam cetere: ideo plerumque & fere semper ingens existit contentio de' ipsa possessione. Commodum 25 autem possidendi in eo est, quod etiamsi ej-us res non sit, qui possidet, fi modo actor non potuerit suam esse probare , remanet [I11] suo loco possessio : propter quam causam cum obscura sunt utriufque jura , contra petitorem judicari solet. f Sed 26 interdicto quidem pojjidetis, de fundi vel Kdium possessione contenditur : utrubi vero interdicto de rerum mobilium possessione. Quorum vis ac potestas plurimam inter se differentiam apud veteres habebat. Nam uti pojjidetis interdicto is vincebat, qui interdicti tempore possidebat: ii modo nec vi, nec clam, nee precario nacttis fuerat ab adversario possessionem: etiam 27 fi alium vi expulerat, aut clam arripuerat alienam possessionem , aut precario rogaverat aliquem-, ut libi possidere liceret. Utrubi vero interdicto is vincebat, qui 28 majore parte ejus anni, nec vi, nec clam , nec precario ab- adversario possidebat. Hodie tamen aliter observatur. Nam utriufque interdicti potestas (quantum ad possessionem pertinet) exaequata 29 est: uti ilk vincat [&] in re soli, & in re mobili, qui 30 pos- ieflionem nec vi, nec clam , nec precario ab adversario l.tis (1- §• 33. infin.supr. de uti. (2. /. 2. in sin.jf. h. t. (3. I. 41. fs. de procur . (4. I. 7. I. 9. C. eod. I, 31. C. dciocat. conduci. I. 8. tleprocur.- (;-. 1. 19. $,2.jfi ie probat. v. !. 21. ff. de aecus. o l. 6. C. dc procur. (6. i. 10. C. de exception. (7. /, 2. H. 1.U2. 1. 22. §. i.js. d. I. io. C. eoi (8. I. 27. tz. z.js. de patiis. (9. I. 2. §. 3.Fi de except. ~ 7- §■ I- I- I9-F- L H- C. de except. I. 1 f>. inpr. I. 49.. inpr. ß. defidej. (11. v. I. 7. inpr.jf. de except. (12. I. 13. C. de bonis *ucl.yudic. pojjid. I, 17. in pr.ff. de recept.qui trbitr. (13. lib. 43.F. 1. I. 8. C. 1, (14. 1. 1. tz. i.Fi t. (15, 1. 1. inpr. §. S-Fi demort. infer. (16. 1 . 2. §. 3.Fi h. t. (17. Fi £9* C. quorum honor, (ig. L II. in pr.ß'. de bered, petit. /. 33. §. i.Fi de usurp. U usucup. (19. v. I. 11. tz. 1. i. 12. /. 13. inpr. U §. -.Fi de heredit. petit. (20. i. 2. tz. uti. in mcd.ff. b. t. £7 L uti.ff. de Sal- 'Uio.no interdicto. (21. V. I. 37. tz, I.Fi de oblig. U uti. (22. I. 3.. C. h. t. (23. I. 6-2.Fi dejudic. (24. I. 1. tz. i.Fi de Jiiocrjicieb. (25. l.fin.Js. de udquir. vel amitt. posef. I. fin. C. de refvhid. v. I. 128. in pr. jT.de reg.jur. (26. 7. 1. tz. 1. U z. Fi un pojsid. (27. L. I. %.fin.Jj. eod . (28. I- un. in pr.j}'. utrubi, v. L i;6. s. de yerb.Jign. (29. d. I. un. tz.i.Fi utrubi. (30. L I. tz. S-Fi utipojjidet. G L tonte- 1 07 Institutionum Lib. IV. Tit. XVL XVII. iog contestatae tempore detinet. §. ;. Possidere autem vitietur quisque , non solum si ipse possideat, sed I & Ü ejus nomine aliquis in possessione sit, licet is ejus juri subjectus non sit : qualis est colonus & inquilinus. Per eos quoque , _ apud quos deposuerit quis, aut quibus commodaverit, ipse possidere videtur. Et sio e est, quod dicitur retinere pofieffionem posse aliquem per qualibet , qui ejus nomine sit in possessione, f Quinctiam animo quoque solo r retineri posseflionem placet: id est, .ut quamvis neque ipse sit in possessione , neque ejus nomine alius : tamen si non relinquenti» poflesiionis animo, sed postea reversurus inde discesserit, retinere possejfiouem videatur, f Adipisci vero posieflionem per quos aliquis potest, fecundo libro 5 exposuimus. Nec ulla dubitatio est, quin animo solo 4 adipisci posseflionem nemo poflit. §. 6. Recuperanda» 5 poflesiionis causa solet interdici., si quis ex pofl'eisione fundi vel antium vi dejectus fuerit. Nam ei proponitur interdictum, undeni: per quod is, qui de- ,. -it, cogitur ei restituere posseflionem: licet is ab eo, qui vi dejecit, "vi, vel clam , vel precario poisideat. Sed ex Constitutionibus sacris ( ut supra diximus,) si quis rem per vini occupaverit : siquidem in bonis ejus est 6 , dominio ejus privatur; si aliena, post ejus restitutionem, etiam aestimationem [ rei j dare vim passo compellitur. Qui autem aliquem «e posseflsone per vim dejecit : tenetur lege Julia de vi privata 7 , aut de vi publica. Sed de vi privata , si sine armis vim fecerit: Sin autem cum armis cum de posse itione vi expulerit, de vi publica [tenetur]. Armorum q autem appellatione non solum solita, & gladios , et galeas : sod &• fustes, & lapides significari inrelligimus. §. 7. Tertia divisio interdictorum hoec'elr, quod aut simplicia^ sunt 9 , aut duplicia, j Simplicia sunt, veiuti in quibus ait,er astor, alter reus [est:] qualia sunt omnia restitutoria aut exhibitoria. Nam actor rc is est, qui desiderat aut exhiberi, aut restitui. Reus autem is est, ii quo desideratur, ut restituat, aut exhibeat. Prohibitoriorum autem interdictorum alia simplicia sunt, alia duplici?.. Simplicia sunt, veiuti cum Praetor prohibet in loco sacro, vel in flumine publico , ripave cius aliquid fieri. 11 Nam. actor est, qui desiderat, ne quid fiat: reus est , qui aliquid facere conatur, f Duplicia iisuut, veiuti, nti poj/idetis , interdictum . & utrubi. Ideo autem duplicia vocantur , quia par ntriusque litigatoris in his conditio est , nec quisquam pracipue reus vel actor intelligitur : sed unusquisque tam rei, quam actoris partes sustinet. §. 8- Dc ordine & vetere exitu interdictorum supervacuum est hodie dicere. Nam quotiens extra ordinem jus dicitur (qualia sunt 13 hodie omnia judicia,) non 14 est necessc' reddi interdictum : sod perinde judicatur fine interdictis , ae si utilis actio 15 ex causa interdicti reddita Fuisset. ‘ T I T. XVT DE P itf I8-F. ie testibus. L 20. §. 6. FI qui testamenta facere pos- qnkl moliti sunt, suum vigorem extendit. Cujus pcena animx amissionem suninet, L memoria rei eti*m post mortem damnatur. §. 4. Item le.x Julia de adulteriis coercendis, qua; non solum temeratores alienarum nuptiarum gladio 17 punit, sed & eos 18, qui cum 19 masculis nefandam libidinem exercere audent. Sed eadem lege Julia etiam stupri flagitium punitur, eum quis fine vi vel virginem , vel viduam honeste viventem stupraverit. Pcenam autem eadem lex irrogat stupratoribus 20, si honesti- sunt, public ationem partis 21 dimidia bonorum: si humiles , corporis coercitionem cum releg atione. §. 5. Item lex UToss. nelur de licariuTiT] quae homicidas ültörifferro persequitur, vel eos, qui hominis occidendi causa cum 23 telo ambulant. Telum 24 autem (ut Cajus noster ex interpretatione Legum xil. Tab,- scriptum reliquit) vulgo quidem id appellatur, quod ab arcu mittitur, sed & omne significat, quod manu cujusqiie ja~ citur: sequitur ergo, ut lignum & lapis, & ferrum hoc nomine contineatur: dictum ab eo , quod in longinquum mittitur, [a] Graea voce T-/,kS figuratum. Et [iic] hanc significationem invenire possumus & in Grxco nomine. Nam quod nos telum appellamus , illi ßixoe appellant. Admonent nos epigrammata in Xerolopho urbis faustiffimiE scripta, km tx ßt'An ö.xß isjuro , -■ ;>;/ /(. riSstisit.xrx, _ viro difirtijjirno Antecejfori Salutem. QMnem reipublieae nostra sanctionem jam esse purgatam & compositam tam in quatitor libris Institurionum eu elementorum, quam in quinquaginta Digestorum seu Pandectarum, necnon in duodecim ImperaLum Constitutionum, quis amplius quam vos cognoscit? Et omnia quidem quae oportuerat & ab initio mandare, & post omnium consummat : onem , factum libenter admittentes, definire, jam per nostras orationes tam Graeca lingua, quam Romanorum , quas aeternas fieri optamus , explicita [ sunt. ] Sed cum vos [S; omnes postea] Professores legitima: scientis constitutos etiam hoc oportuerat scire, quid & in quibus temporibus tradi necessarium stin.iosis credimus , ut ex hoc optimi atque eruditiffimi efficiantur : ideo praesentem divinam ora n nern ad vos prxeipne faciendam existimamus, quatenus tam prudentia vestra, quam caeteri Antecessores, qui eandem artem in omne sevum exercere maluerint, nostris regulis observaris, inclytam viam eruditionis legitimae pos- iint ambulare. Itaque dubio procul quidem est , neces dc esse Institutiones ni omnibus studiis primum sibi vindicare locum , utpote pruna vestigia ejus scientis mediocriter tradentes : ex libris autem quinquaginta nostrorum Digestorum sex S: triginta tantummodo sufficere [tam] ad vestram expolitionem , quam ad juventutis eruditionem judicamus, sed ordinem eorum, & tramites, per quos dari. (?. Adde l. 34. /. 35. &seq.ff. de legib. (fi. v. §. ult. Infl. de stublic. judic. (7. Confit, feq. ad Antecej). §. $. (8. v. Nov. 30. in fn. praf. ambulan- ii7 De Conceptione Digestorum. 118 ambulandum est, manifestare, tempestivum nobis este videtur: & vos in memoriam quidem eorum, qua: antea tradebatis, redigerq: ostendere autem novella: no Sta compositionis tam utilitatem, quam tempora, ut nihil hujusmodi artis relinquatur incognitum. §. i. Et antea quidem (quemadmodum & vestra scit prudentia) ex tanta legum multitudine, qii* in librorum quidem, duo millia, versuum autem tricies i centena extendebatur, nihil aliud nisi fex tantummodo libros & ipsos confusos, & jura utilia in se perraro habentes, a voce magistra studiosi accipiebant, cieteris jam desuetis, jam omnibus inviis. In his autem fex libris Gaji nostri Institutiones , & libri singulares quatuor, primus de illa vetere re uxoria, secundus de tutelis, & tertius nccnon quartus de testamentis & de legatis connumerabantur; quos nec totos per scquentias accipiebant, sed multas partes eorum quasi supervacuas praeteribant. Et primi anni hoc opus legentibus tradebatur non secundum Edicti perpetui ordinationem , sed paflim & quasi per z satyram collectiun, utile cum inutilibus mixtum, maxima parte inutilibus deputata, f In secundo autem anno prrepoftera ordinatione habita, [prima] pars leaum eis tradebatur, quibusdam certis vitulis ab ea exceptis : cum erat enorme post Institutiones aliquod legere , quam quod in legibus & primam positum est, & istam nuncupationem meruerit. Post eorum vero lectionem , neque illam continuam , sed particularem, & ex magna parte inutilem constitutam, tituli alii eis tradebantur tam ex ilia parte Legum, quxde judiciis nuncupatur, & ipsis j_nonJ continuam, sed raram utilium recitationem pr sbentibus, quasi extero toto volumine inutili' constituto : quam cx illa, qu e de rebus appellatur, septem libris semotis, Sc in* his multis partibus legentibus inviis, utpote non idoneis, neque aptissimis ad eruditionem constitutis. + in tertio autem anno quod ex utrbqne volumine, id est, de rebus vel judiciis, in fecundo anno non erat traditum, accipiebant fecundum vieilsitudi- nemutriusque voluminis: & ad iubliniiiTimiuii Papinianum, ejus- que responsa iter [eis] aperiebatur. Et ex pr* dista responsorum consummatione, qu* decimo & nono libro concludebatur, osto tantummodo libros accipiebant, nec eorum totum corpus eis tradebatur, sed pauca ex multis, ea brevissima ex amplissimis, ut adhuc sitientes ab eis recederent. | His igitur solis a professoribus traditis, Pauliana responsa per semetipsos recitabant; neque haec in solidum, sed per imperfectum, & jam quodammodo male consuetum inconsequentiae cursum. Et hinc erat in quartum annum omnis antiquae prudentiae tinis : ut (si) quis ea, quae recitabant, enumerare malit, computatione habita, inveniat ex tam immensa Legum multitudine vix versuum sexagiiua millia eos sus notionis perlegere: qmuibus aliis deviis & incognitis: & tunc tantummodo ex aliqua minima parte recitandis , quotiens vel judiciorum usus hoc fieri coegerit, vel ipsi magbtri Legum aliquid ex his perlegere festinabatis, ut sit vobis aliquid amplius discipulorum peritia. Et h*c quidem fuerant antiqura eruditionis monumenta , secundum quod & vestro testimonio confirmatur. §. z. Nos vero tantam penuriam Legum invenientes, & hoc miserrimum judicantes , legitimos thesauros volentibus aperimus, quibus per vestram prudentiam quodammodo erogatis, ditissimi Legum oratores efficiantur discipuli. Et primo quidem anna nostras hauriant institutiones, ex omni pene veterum Institutionum corpore elimatas, & ab omnibus turbidis fontibus in unum liquidum stagnum couriratas , tam per Tribonianum virum magnificum, Magistrum & Exqusestorcm sacri palatii nostri & Exconsulem, quam duos e vobis, id est, Theophi- ium & Dorotheua facundivsin.os antecessores. In reliquam vero anni partem fecundum optimam consequentiam primam Legum partem eis tradi sancimus, qux Graco vocabulo ircum nuncupatur, qua nihil est anterius; quia quod primum 4 est," aliud ante se habere non potest. & Use ei- exordium & finem eruditionis primi anni esse decernimus. Cujus auditores non volumus vetere tam frivolo , quam ridiculo covnovnine Dupondios appellari, sed Justinianos novos nuncupari, & hoc in omne Futurum nun obtinere censemus : ut hi, qui rudes adhuc legitim* scientia: adspirent, & scita prioris anni accipere maluerint, nostrum nomen mereant: quia ii- lico tradendum eis est primum volumen , quod, nobis emanavit auctoribus : antea enim digniori-antiqua contusione Legum cognomen habebant; cum autem Leges jam clare & dilucide animis eo- (1. I- 3. §. 1. C. A.c veter, jure etntcl. (2. v. I. z.Js. de stvtu to:n. (3. i. uv. kt fr. C. de Latina libert. toti. (4. I. 34. in fr. j}. de vtug. £j pupifl. suhjiit. I. ‘) 2 .Js. de ‘verb.Jign. rum tradenda erant, necesse erat eos & cognomine mutato fulgere. §. 3. In fecundo autem anno, per quem ex Edicto eis nomen antea positum, & ä nobis probatur, vel de judiciis libros septem , vel de rebus octo accipere eos sancimus, secundum quod temporis vicissitudo indulierit , quam intactam observari praecipimus. Sed eosdem libros de judiciis vel de rebus totos, & per suam consequentiam accipiant, nullo penitus ex hoc derelicto : quia omnia nova pulchritudine sunt decorata, nullo inutili, nullo desueto in his penitus inveniendo. Alterutri autem eorundem volumini, id est, de judiciis vel de rebus, adjungi in fecundi anni auu’ien- tiam volumus quatuor libros singulares, quos ex omni competitione quatuordecim librorum excerpsimus: ex collectione quidem tripartiti voluminis, quod pro dotibus composuimus, uno libro excerpto; ex duobus autem de tutelis & curationibus uno; ut ex gemino volumine de testamentis, 11110, & ex septem libris de legatis & fideicommissis, & qusä circa ea sunt, simili modo uno tantum libro. Hos igitur quatuor libros, qui in primordiis lingularum memoratarum compositionum positi sunt, tantummodo ä vobis eis tradi sancimus, caderis decem opportuno tempore conservandis : quia neque possibile est, neque anni fecundi tempus sufficit ad istorum quatuordecim librorum magistra voce eis tradendorum recitationem. §. 4. Tertii insuper anni doctrina talem ordinem sortiaturut live libros de judiciis, sive de rebus fecundum vices legere eis iors tulerit, concurrat eis tripartita Legum singularium dispositio: & in primis liber singularis ad hypothecariam formulam , quem opportuno loco, in quo de hypothecis loquimur , posuimus: ut cum »mula sit pignoratitiis actionibus , qua: in libris de rebus polit» sunt, non abhorreat eorum vicinitatem : cum circa easdem res ambabus pene idem studium est. Et post eundem librum singularem alius liber similiter eis aperiatur , quem ad Edictum sEdilium, & de redhibitoria actione, & de evictionibus, ilecnou duplis stipulatione composuimus ; cum enim qn s pro emptionibus & venditionibus legibus cauta sunt, in libris de rebus praefulgent; lix autem omnes quas diximus definitiones in ultima parte prioris edicti fuerant posta: necessario eas in anteriorem lucum transtulimus, ne a venditionibus , quarum quasi minuta sunt, vicinitate ulterius devagentur. Et hos tres libros cum acutissimi Papiniani lectione tradendos posuimus, quorum volumina in tertio anno studiosi recitabant, 11011 ex omni eorum corpore, sed sparsim pauca ex multis & in hac parte accipientes. Vobis autem pulcherrimus Papinianus non solum ex responsis, qu» in decem & novem libros composita fuerant, sed etiam ex libris septem & triginta qnxlHomim, L gemino volumine definitionum , nec non de adulteriis, & pene omni ejus expositione in omni nostrorum Digestorum ordinatione prxfulgeus propriis partibus praeclarus fui recitationem praebebit. Ne autem tertii anni auditores, quos Papinianifias vocant, nomen & festivitatem ejus amittere videantur, ipse iterum in tertium annum per beliiffimam machinationem introductus est: librum enim hypothecaria: ex primordiis plenum ejaidem maximi Papiniani fecimus lectione , ut & nomen ex eo habeant, & Papinianistie vocentur, & [ejus remini- scentes, &] laetificentur, & festum diem, quem cum primum Le- ges ejus accipiebant, celebrare solebant, peragant: & maneat viri sublim illimi prieicctoru Papiniani & per hoc in »ternum memoria, hoeque termino tertii anui doctrina concludatur. §. 5. Sed quia solitum, anni quarti studiosos Griseo & consueto quodam vocabulo Xeta; appellari : habeant quidem ii maluerint hoc cognomen : pro responsis autem prudentiliimi Pauli, qux antea ex libris vi- ginti tribus vix in decem & octo recitabant, per jam expositam confiUionem cos legentes, decem libros singulares, qui ex quatuordecim, quos antea enumeravimus, supersunt, studeant lectitare : multo majoris & amplioris prudenti* ex eis thefaumm consecuturi , quam quem ex Paulianis habebant responsis. Et ita omnis ordo librorum singularium a nobis compositus, & in decem & septem libros partitus eorum animis imponetur: quem in duabus Di gestorum partibus posuimus, id est, quarta & quinta secundum septem partium distributionem : & quod jam primis verbis orationis nostra: posuimus , verum inveniatur, ut ex triginta fex librorum recitatione fiant juvenes perfecti, & ad omne opus legitimum instructi, & nostro tempore 11011 indigni; duabus aliis partibus, id est, sexta & septima nostrorum Digestorum , qu* in quatuordecim libros composii..: iimt, eisdem positis, ut pollint postea eos & legere , & in judiciis ostendere, f Quibus si bene fese imbuerint, & H » in 119 Praefatio Digestorum, 120 in quinti anni, quo prolytx nuncupantur, metas, Constitutionum Codicem tam legere, quam subtiliter intelligere studeant: nihil eis legitima scientia deerit, sed omnem ab initio usque ad finem suis animis amplectantur; &, quod pene in alia nulla evenit arte , cum etsi vilissima! sint, omnes tamen infinitis sunt, hcec sola scientia habeat finem mirabilem, in prxsenti tempore a nobis sortita. §. 6. Discipuli igitur, omnibus eis legitimis arcanis reseratis , nihil habeant absconditum : sed omnibus perlestis, quse nobis per Triboniani, viri excelsi , minifteHum, cxterorumque composita sunt, & oratores maximi, & Justitia satellites inveniantur, & judiciorum optimi tam athleta, quam gubernatores in omni loco avoque felices. §. 7. Hac autem tria volumina a nobis composita tradi eis , tam in regiis urbibus, quam in Eerytiensium pulcherrima civitate, quam & Legum nutricem bene quis appellet, tantummodo volumus, quod jam & a retro Principibus constitutum est, & non in aliis locis, qua [a] majoribus tale non meruerint privilegium : quia audivimus etiam in Alexandrina splendidissima civitate, & in Caesariensium , & in aliis , quosdam imperitos homines devagare, L doctrinam discipulis adulterinam tradere, quos sub hac interminatione ab hoc conamine repellimus, ut si ausi fuerint in posterum in hoc perpetrare, & extra urbes regias, & Berytiensium metropolim hoc facere, denarum librarum auri pcena plectentur, & rejiciantur ab ea civitate , in qua non Leges docent, sed in leges committunt. §. 8. Illud autem, quod jam tum ab initio hoc opus mandantes in nostra oratione, & post completum in alia nostri numinis Constitutione icriplimns, & nunc utiliter ponimus: ut nemo audeat eorum, qui libros conscribunt, sigla 1 in his ponere, & per comnendium ipsi Legum interpretationi vel compositioni maximum adfeire discrimen : scituris omnibus librariis, qui hoc in posterum commiserint, quod post criminalem poenam aestimationem libri in duplum domino ejus, si nescienti dederint, inferre compellentur: cum & ipse , qui talem librum comparaverit, [pro] nihilo eum habebit, nemine judice ex tali libro fieri recitationem concedente, sed pro non scripto eum haberi disponente. §. 9. Illud vero satis necessarium conflit«, tum cum summa interminatione edicimus, ut nemo audeat neque in hac splendidissima civitate, neque in Berytiensium pulcherrimo oppido, exhis, qui legitima peragunt studia, indignos & pessimos, immo magis serviles, & quorum effectus injuria est, ludos exercere , & alia crimina vel in ipsos profvilbres, vel in socios suos & maxime in eos, qui rudes ad recitationem Legum perveniunt, perpetrare, quis enim 2 ludos appellet eos , ex quibus crimina oriuntur ? hoc etenim fieri nullo patimur modo, sed optimo ordini in nostris temporibus & hanc partem tradimus , & toto postero transmittimus saeculo : cum oportet prius animas , & postea linguas fieri eruditas. §. 10. Et haec omnia in hac quidem floren- tlffima civitate vir excelsus praefectus hujus almae urbis tam observare, quam vindicare, prout delicti tam juvenum , quam Icripto- rum qualitas exegerit, curse habebit. In Berytiensium autem civitate tam vir clarissimus Praeses Phceniciae maritimae, quam beatissimus eiusdem civitatis Episcopus, & Legum professores. §. 11. Incipite igitur Legum doctrinam eis Dei gubernatione tradere, & viam aperire , quam nos invenimus, quatenus fiant optimi justitiae & reipublica: ministri, & vos maximum decus in onme foculum sequatur, quia vestris temporibus talis Legum inventa est permutatio, qualem & apud Homerum, patrem 3 omnis virtutis , Glaucus & Diomedes inter se faciunt, dissimilia permutantes: XfloVe« vxX/Cciwv , ly.: "v, » "» ~>i 'Y> Tn > II. De Confirmatione Digestorum ad Senatum & omnes popuios. IN NOMINE DOMINI ET DEI NOSTRI JESU CHRISTE Imperator Ceesar, Flavius , Justinianus , Alemanicus , Goithicus , Francicus , Germanicus , Anticus , Alanicus, Vandalicus , Africanus , pius , felix , inclytus , victor ac triumphator , semper Augu- ftus ,, ad Senatum & omnes populos. T Anta 1 circa nos divinoe humanitatis est providentia, ut semper sternis liberalitatibus nos sustentare dignetur. Post bella enim Parthica sterna pace sopita, postque Vandalicam gentem ereptam, & Carthaginem, immo magis omnem Libyam Romano imperio iterum sociatam : & Leges antiquas jam senio prsgravatas, per nostram vigilantiam praebuit in novam pulchritudinem & moderatum pervenire compendium : quod nemo ante nostrum imperium unquam speravit, neque humano ingenio possibile esse penitus existimavit. Erat enim mirabile, Romanam sanctionem ab Urbe condita usque ad nostri imperii tempora, qus pene in mille & quadringentos annos concurrunt, intestinis praeliis vacillantem, hocque & in Imperiales Constitutiones extendentem, in unam reducere consonantiam : ut nihil neque contrarium, neque idem, neque simile in ea inveniatur, & ne gemins leges pro rebus singulis pofits usquam appareant, namque hoc caelestis quidem providentis peculiare fuit: humans vero imbecillitati nullo modo possibile. Nos itaque more solito ad immortalitatis respeximus pnesidimn, & summo Numine invocato , Deum auctorem & totius operis prssulem fieri optavimus: & omne studium Triboniano, viro excelso, Magistro officiorum & Exqusstori sacri nostri palatii & Exconsuli credidimus, eique omne ministerium hujuscemodi ordinationis imposuimus, ut ipse una cnm aliis [viris] illustribus & prndentiflnnis;.viris nostrum desiderium adimpleret: (1. i, 2. C. de veter, jure enucl. (2. Conflit, ad Antecessores nostra quoque majestas semper investigando & perscrutando ea, (fili ab bis componebantur, quicquid dubium & incertum inveniebatur, hoc Numine ecelesti erecta emendabat, & in competentem formam redigebat. §. 1. Omnia igitur confecta sunt, Domino & Deo nostro. Jesu Christo possibilitatem tam nobis, quam nostris in hoc satellitibus prxstante. Et Principales' quidem Constitutiones duodecim libris digestas , jam ante in Codicem nostro nomine praefulgentem contulimus. Postea vero maximum opus adgredientes, ipsa vetustatis studiosissima opera jam pene confusa & dissoluti, eidem viro excelso permisimus , tam colligere, quam certo moderamine tradere. Sed cum omnia percontabamus, a praefato viro excelso suggestum, & duo pene millia librorum esse conscripta. & plus quam trecenties decem 2 millia verfilmn ä veteribus effusa, quae necesse [esset] omnia ct legere & u erlern tari, & ex bis si quid optimum fuisset, eligere, f Quod coelesti fulgore & summae Trinitatis favore confectum est fecundum nostra mandata, qus ab initio ad memoratum virum excelsum sec mus : & in quinquaginta libros omne, quod utilissimum erat, collectum est: L omnes ambiguitates decifo, nullo seditioso relicto, nomenque libris imposuimus Digestorum seu Pandectarum, qui omnes disputationes & decisiones in se habent legitimas, & quod undique fuit collectum, hoc in sinus receperunt: in centum quinquaginta pene millia versuum totum opus consummantes: & in sentem narces eos digessimus, non perperam, neque sine ratione; sed in numerorum naturam St artem respicientes, & consentaneam eis divisionem partium conficientes. §. 2. Igitur prima quidem pars totius contextus, qux Grico vocabulo irfSrx nuncupatur, in qmtuor libros seposita est. §. 3. Secundus autem articulus sqitem libros habet, qui de judiciis appellantur. §. 4. In tertia vero congregatione omnia, qu:e de rebus nominantur, contul imus, octo libris eis deputatis. fupr. §. t. §. $. Quar- 122 12 1 De Confirmatione Digestorum. §. 5. Quartus autem locus , qui & totius compositionis quali quotidam invenitur umbilicum , octo libros suscepit : in quibus omnia, qux ad hypothecam pertinent, reposita Junt, ut non [ ä ] pignoratitia actionein libris de rebus polita inultum distarent. Alio libro eodem inferto volumine , qui Aedilitium edictum , & redhibitoriam actionem & dnplx stipulationem , quae de evictionibus proposita est, continet: quia hxc omnia titulis emptionum L venditionum consentanea sunt: & praedicta; actiones , quasi pedissequx illarum ab initio processerunt, in vetustioris quidem Edicti ordinatione in loca devia & multo distantia devagantes , per nostram autem providentiam his congregate ; cum oportuerat ea , qux de eodem pene loquuntur, in confinio ponere, f Alius itaque liber post duos primos nobis excogitatus est de usuris , & trajestitiis pecuniis, & de instrumentis & testibus, & probationibus, [ nec non praesumptionibus] & memorari tres singulares libri juxta compositionem de rebus pofitiiunt. Post hos fi qua de sponsalibus vel nuptiis vel dotibus Legibus dicta sunt, reposuimus , tribus librorum voluminibus ea concludentes. De tutelis autem & curationibus geminos libros conscripsimus. Et memoratam ordinationem octo librorum mediam totius operis reposuimus , omnia undique tam utilissima , quam pulcherrima jura continentem. §. 6. Quintus autem exoritur notis Digestorum articulus , in quem de testamentis & codicillis tam privatorum , quam militum omne , quidquid antiquis dictum , inveniat quis depositum : qui de jtestameniris appellatur. De legatis autem & fideicommiffis quinque librorum numerus ad- gregatus est. Cumque nihil tam peculiare fuerat, quam [ ut ] legatis quidem legis Falcidix narratio , fideicommiffis autem Senatusconsulti Trebelliam: lingulis libris utrique eorum applicatis tota pars quinta in novem libros coadunata est. Solum autem Senatusconsultum Trebellianum ponendum esse existimavimus : captiosas etenim Sc ipsis veteribus odiosas Pegasiani Senatusconsulti ambages, & utriusque Senatusconsulti ad se tam supervacuas, quam scrupulosas diversitates respuentes , totum jus super bis positum Trebelliano Senatusconsulto adjudicavimus. Sed in his nihil de caducis ä nobis memoratum est : ne cauta qux in rebus non prospere gestis , & tristibus temporibus Romanis increbuit calamitatibus , bello coalescens civili, nostris maneat temporibus , qux favor cffiiestis & pacis vigor firmavit, & [super] omnes gentes in bellicis [ victori ] periculis superposuit: ne luctuosum monumentum lxta secula inumbrare concedatur. §. 7. Sexta deinde pars Digestorum exoritur, in quibus omnes bonorum possessiones polit* sunt, qux ad ingenuos , qiue ad libertinos respiciunt; ut & jus omne , quod de gradibus & adfinitatibus des endit, legitimx- que hereditates, & omnis ab intestato successio, & Tertullianum, & Orphitianum Senatusconsultum, ex quibus mater & filii invicem üb; heredes exiflamt, in geminos libros contulimus , bonorum possesiiunutn multitudinem in compendiosum & manifestissimum ' omine® concludentes. Post hxc ea , qiue cie operis novi mmeiatiombus, damnique insecti, & pro aediliciis dirutis , & eo- nnnimidiis 1 & qnx de aqua pluvia arcenda veteribus auctoribus placita sunt: necnon de publicanis , & donationibus tarn inter vivos , quam mortis cauta conficiendis cauta legibus invenimus , in librum lingularem deduximus. De manumiflionibns autem & de lioerali causa alius liber respondit: quemadmodum & de adqui- fitione tam dominii, quam pofleffionis , & titulis qui eam inducunt, muits & varix lectiones uni sunt inserta; volumini, alio libro deputato his, qui judicati vel in jure confeffi sunt, & de bono- mm uetentionibus & f venditionibus ] , & ut ne quid in Fraudem creditorum fiat. Poftque hxc omnia interdicta glomerata sunt: & deinceps exceptiones, & de temporum prolixitatibus : & de obligationibus & actionibus liber iterum singularis extenditur : ut praefata sexta pars totius Digesturum voluminis octo libris definiatur. §. 8. Septimus untern & novissimus articulus Digestorum fex libris formatus est, quos de stipulationibus [seu verborum obligationibus] , L fidejussoribus & mandatoribus , necnon uovationi- bus & solutionibus, & acceptilationibus, & de Prxtoriis stipnla- tionious, omne quod jus invenitur, gemino volumine Discriptum est, quod in libris antiquis nec numerari poisibile ruit. Et post hoc duo terribiles libri positi sunt, pro delictis privatis, & extraordinariis, necnon publicis criminibus , qui omnem continent severitatem pcenarumq ue atrocitatem. Quibus permixta sunt & ea , (I. v. L 14. C. de cferib. gublisis. qux de audacibus hominibus cauta sunt, qui se celare conantur, & contumaces exiftunt: & de poenis quae condemnatis infliguntur , vel conceduntur : necnon de eorum substantiis. Liber autem singularis pro appellationibus nobis excogitatus est contra sententias tam civiles, quam criminales causas finientes. Lastern autem omnia , qux ad municipales , vel de decurionibus , & muneribus vel publicis operibus vel nundinis , & pollicitationibus & diversis cognitionibus [ & censibus ] , vel significatione verborum veteribus inventa sunt, quaeque regulariter definita, in sese recepit quinquagesimus totius consummationis perfectus. §. 9. Qiue omninia confecta sunt per virum excelsum, nec non prudentiflimum , Magistrum , Exquxstorem & Exconsulem Tribonianum, qui similiter eloquenti* & legitim* seien ix artibus decoratus , & in ipsis rerum experimentis emicuit, nihilque majus, nec carius nostris unquam juffionibus duxit: necnon per alios viros magnificos & studiosissimos perfecta sunt, id est, Constantinum, virum illustrem, Comitem sacrarum largitionum & Magistrum scrinii libellorum, sacrarumque cognitionum, qui semper nobis ex bona opinione & gloria sese commendavit: necnon Theophilum virum illustrem, Magistrum Jurisque peritum in hac splendidissima civitate laudabiliter optimam Legum gubernationem extendentem : & Doro- theum [ virum ] illustrem & facundiffimum quxstorium, quem in Berutiensium splendidissima civitate leges discipulis tradentem propter ejus optimam opinionem & gloriam ad nos deduximus, participemque hujus operis fecimus: sed & Anatolium virum illustrem , Magistrum, qui & ipse apud Berutienses Juris interpres constitutus ad hoc opus allectus est, vir ab antiqua stirpe Legitima procedens , cum & pater ejus Leontius & avus Emloxius [ qui post Patricium inelytx recordationis quxstorium & Antecessorem , & Leontium virum gloriosiffimum , prxfectorium , consularem atque Patricium filium ejus ] optimam fui memoriam in Leg'bus reliquerunt : necnon Cratinum , virum illustrem & Comitem sacrarum largitionum, & optimum Antecessorem hujus almx urbis constitutum : qui omnes ad prxdictum opus electi sunt una cum Ste- phano , Meniia , Prolilocio , Eutolmio , Timotheo , Leonide , Leontio , Platone, Jacobo , Constantino, Johanne , viris pru- dentiffimis ; qui patroni quidem sunt causarum apud .maximam sedem prxfesturx, qux Orientalibus prxtoriis prxsidet, omne autem lux virtutis testimonium undique accipientes , & a nobis ad tanti operis consummationem electi sunt: & cum omnes in unum convenerunt gubernatione Triboniani viri excelsi , ut tantum opus nobis auctoribus possint conficere , Deo propitio in prxdistos quinquaginta libros opus consummatum est. §. 10. Tanta autem [ ä ] nobis antiquitati habita est reverentia, ut nomina Prudentium taciturnitati tradere nullo patiamur modo : sed unusquisque eorum , qui auctor Legis fuit, nostris Digestis inscriptus est : hoc tantummodo a nobis effecto, ut si quid in Legibus eorum vel supervacuum vel imperfectum vel minus idoneum visum est , vel adjectionem , vel deminutionem necessariam accipiat, & rectissimis tradatur regulis , & in multis similibus vel contrariis, quod rectius habere apparebat, hoc pro aliis omnibus positum est, unaqtie omnibus auctoritate indulta ; ut quicquid ibi scriptum est, hoc nostrum appareat , & ex nostra Voluntate compositum; nemine audente comparare ea, qux antiquitas habebat, & qux nostra auctoritas introduxit : quia multa & maxima sunt, qux propter utilitatem rerum transformata sunt, adeo ut etsi Principalis Constitutio fuerat in veteribus libris relata, neque ei pepercimus, sed & hoc corrigendum e fle putavimus , & in melius restaurandum, omnibus etenim veteribus relictis , quidquid Legum veritati decorum & necessarium fuerat, hoc nostris emendationibus servavimus : & propter hanc causam & si quid inter eos dubitabatur, hoc jam in tutiisi.narti pervenit quietem, nullo titubante relicto. §. 11. Sed cum prospeximus , quod ad portandam tantae sapientise molem non sunt idonei homines rudes, & qui ini primis Legum vestibulis stantes intrare ad arcana eorum properant: & aliam mediocrem emendationem prxparandam esse consuimus, ut sub ea colorati , & quasi primitiis omnium imbuti, possint ad penetralia eorum intrare, & formam Legum pulcherrimam non conniventibus oculis accipere. Et ideo Triboniano viro cxcelfo , qui ad totius operis gubernationem electus est, necnon Theophilo, & Dorotbeo , viris illustribus & facundissimis Antecessoribus acceditis , mandavimus , quatenus libris , quos veteres composuerunt, qui prima legum argumenta continebant, & Institutiones vocabantur, sepa- H 3 ratiui 123 Praefatio Digestorum 124 ratim collectis, quidquid ex his utile & aptiffimum & undique sit elimatum; & rebus, quae in prudenti sevo in usu vertuntur, consentaneum invenitur, hoc & capere studeant, & qnatuor libris reponere , & totius eruditionis prima fundamenta atque elementa ponere , quibus juvenes suffulti polluit graviora & perfectiora legum scita sustentare. Admonuimus autem eos , ut memores etiam nostrarum fiant Constitutionum, quas pro emendatione Juris promulgavimus , & in confectione Institutionum etiam eadem emendatione ponere non morentur: ut sit manifestum, & quid antea vacillabat , & quid postea in stabilitatem redactum est. Quod opus ab his perfectum, nt nobis oblatum & relectum est , & prono suscepimus animo , .& nostris sensibus non indignum esse judicavimus, & prxdictos libros Constitutionum vicem habere juffimjis : quod & in oratione nostra , quam eisdem libris proposuimus, apertius declaratur. §. 12. Omni igitur Romani Juris dispositione composita, & in tribus voluminibus ( id cft , institutionum, & Digesto- nim seu Pandectarum, necnon Constitutionum ) perfecta, & in tribus annis consummata, qu-x ut primum separari ccepit, neque in totum decennium compleri sperabatur: omnipotenti Deo &hanc operam ad hominum sustentationem piis obtulimus animis, uberes- qne gratias maximas Deitati reddidimus, quas nobis prsestitit & bella feliciter agere, & honesta pace perpotiri, & non tantum-nostro, sed etiam omni uivo tam instanti, quam posteriori leges optimas ponere. §. 13. Omnibus itaque hominibus eandem Sanctionem manifestam facere , necessarium [ este ] perspeximus : ut sit eis cognitum, quanta confusione & inanitate absoluti, in quam moderationem & legitimam veritatem pervenerunt: legesque in posterum habeant tam directas, quam compendiosas , omnibusque in promptu positas, & ad possidendi libros earum facilitatem idoneas; ut non mole divitiarum expensa possint homines supervacuas legum multitudinis adipisci volumina, sed viliffima pecunia facilis eorum comparatio pateat tam ditioribus, quam tenuioribus, minimo pretio magna prudentia reparanda. Z- 14. Si quid autem in tanta legum compositione, quas ab immenso librorum numero collecta est, simile forsitan raro inveniatur, nemo hoc vituperandum existimet: sed primum quidem imbecillitati humanas, quas naturaliter inest , hoc inscribat: quia omnium habere memoriam, & penitus in nullo peccare , divinitatis magis, quam mortalitatis est: quod & a majoribus dictum est : deinde sciat, quod similitudo in quibusdam & his breviffimis adsumpta non inutilis est , & nec citra nostrum propositum hoc snbsequutum. aut enim ita lex necessaria erat , ut diversis titulis propter rerum cognationem applicari eam oporteat: aut cum fuerat alsis diversis permixta, impoffibile erat [ cam ] per partes detrahi, ne totum confundatur, & in his partibus, in quibus perfectifsimie visiones I exposita: veterum fuerant, quod particularim in eas fuerat sparsum , hoc dividere ac separare , penitus erat incivile: ne tam sensus , quam aures legentium ex hoc perturbentur. Similique modo , si quid Principalibus Constitutionibus cautum est, hoc in Digestorum volumine poni nullo concessimus modo: quasi Constitutionum recitatione sufficiente: nisi & hoc raro ex iisdem causis , quibus similitudo adsumpta est. §. 15. Contrarium autem aliquid in hoc Codice positum nullum 2 sibi locum vendicabit, nec invenitur, si quis subtili animo diversitatis rationes excutiet, sed est aliquid novum inventum z , vel occulte positum, quod dissonantia: querelam dissolvit, & aliam naturam inducit discordia: fines effugientem. § 16. Sed & si quid forsitan prretermiffum est, quod in tantis millibus quasi in profundo positum latitabat, & cum idoneum fuerat poni, obscuritate involutum necessario derelictum est: quis hoc adprehendere recto animo postit? primo quidem propter ingenii mortalis exiguitatem: deinde propter ipsius rei vitium , quod multis inutilibus permixtum nullam sili ad eruendum prsbuit copiam : deinde quod multo utilius est pauca idonea effugere, quam multis inutilibus homines praegravare. §. 17. Mirab.le autem aliquid ex his libris emersit, quod multitudo antiqua präsente brevitate paucior invenitur, homines etenim , qui antea lites agebant, licet multa: leges fuerant positee, tamen ex paucis lites perferebant, vel propter inopiam librorum , quos comparare eis impoffibile erat, vel propter iplam inscientiam: & 4 voluntate judicum magis, quam Legitima auctoritate lites dirimebantur. In prsfeuti autem consummatione nostrorum Digestorum £ tantis lege« collecta sunt voluminibus, quorum & nomi- na antiquiores homines, non dicimus , nesciebant, sed nec unquam audiebant, qua omnia collecta sunt substantia amphffima congregata : ut egena quidem antiqua multitudo inveniatur,, opulentissima autem brevitas nostra efficiatur. Antiqua autem lapientia librorum copiam maxime Tribonianus , vir excelientiffiimis pr®- buit, in quibus multi suerant & ipsis eruditistjmis hominibus incogniti : quibus omnibus perlectis , quidquid ex bis pulcherrimum erat, hoc semotum in nostram compositionem pervenit. Sed hujus operis conditores non solum ea volumina perlegerunt, ex qui- bus leges posita sunt: sed etiam alia multa , qua, nihil vel utile, vel novum eis invenientes, quod exceptum nostris Digestis applicarent, optimo animo respuerunt. §. 18. Sed quia divina quidem res perfectiffimx sunt, humani vero juris conditio semper in infinitum decurrit, & nihil est in ea , quod stare perpetuo postit: multas etenim formas ; edere natura novas deproperat: non desperamus , quadam postea emergi negotia , qua adhuc legum laqueis non sunt innodata. Si quid igitur tale contigerit, augustnm imploretur remedium : quia ideo Imperialem Fortunam rebus humanis Deus praposuit, ut poffit omnia , qua uoviter contingunt, & emendare, & componere , & modis , & regulis competentibus tradere. Et hoc non primum a nobis dictum est, sed ab antiqua descendit prosapia : cum & ipse Julianus , legum & edicti perpetui siibtiliffimus conditor, in suis libris hoc retulit, ut fi quid imperfectum inveniatur , ab imperiali sanctione hoc repleatur : & non ipse solus , sed & Divus Hadrianus in compositione Edicti, & 80. quod eam sequutum est, hoc apertissime definivit, ut si quid in Edicto positum non invenitur 6 , hoc ad ejus regulas ejusque conjecturas & imitationes poffit nova instruere auctoritas. §. 19. Hac igitur omnia scientes Patres Conscripti, & omnes orbis terrarum homines , gratias quidem amplissimas agite summ® Divinitati, qn» vestris temporibus tam saluberrimum opus servavit : quo enim antiquitas digna divino non est vila judicio, hoc vestris temporibus indultum est. Halbe itaque leges, & adorate 7, & observate , omnibus antiquioribus quiescentibus : nemoque vestrum audeat, vel comparare eas prioribus , vel si quid dissonans in utroque est, requirere : quia omne quod hic positum cft, hoc unicum & solum observari censemus. Nec in judicio , nec in alio certamine , ubi leges necessaria: sunt, ex aliis libris , nisi ab iisdem Institutionibus , nostrisque Digestis & Constitutionibus a nobis compositis, vel promulgatis, aliquid vel recitare, vel ostendere co- netur : nisi temerator velit salsitatis 8 crimini subjectus, una cum judice, qui eorum audientiam patiatur, poenis gravissimis loborare. §. 20. Ne autem incognitum vobis fiat, ex quibus veterum libris haec consummatio ordinata est , jussimus & hoc in primordiis Digestorum nostrorum inscribi: ut maiiifestiffimum sit, ex quibus legislatoribus , quibusque libris eorum , & quot millibus hoc justitia: Romanae templum aedificatum est. Legislatores autem, vel commentatores eos elegimus, qui digni tanto opere erant, &. quos anteriores piiffimi Principes admittere non sunt indignati, omnibus uno dignitatis apice impertito , nec sibi cuidam aliquam 9 praerogativam vindicante, cum enim Constitutionum vicem, & lias Leges obtinere censuimus , quasi ex nobis promulgatas : qniii amplius , aut minus in quibusdam esse intelligatur : cum una dignitas , una potestas omnibus est indulta ? §. 21. Hoc autem, quod & ab initio nobis visum est, cum hoc opus fieri Deo adjuvante mandabamus , tempestivum nobis videtur , ct- in pristnti sancire : ut nemo neque eorum , qui in praesenti Juris peritiam habent, neque C qui ] postea fierent, audeat commentarios iisdem Legibus adnectere : nisi tantum fi velit eas in Graeam vocem transformate sub eodem ordine, eademque consequentia, sub qua & voce Romana posita: sunt, hoc quod Graeci xttrx r.Jx dicunt: &si qui forsitan per titulorum subtilitatem adnotare maluerint, & ea , quae paratitla nuncupantur, componere. Alias autem Legum ( I. I. 25. §. i;.L'. de heredii, petit. I. 3. §. 13. C. de vet, jure enucl. (2. §. 8 -sufr. Conflit, ai Tribonianum. (3. Adde i. 26. j}\ de IL. I. ait. ff, de conflitut. Princip, l. 3. §. 10. C de -veter, jure enucl. (4. Adde i. 2. §. 3. £f 6.js. de orig. jur. (5. v. Nov. 2. 49. 50. 60. 66. 74. 84., 93. 101. III. 127. Conflit, corii nobis, de emendat. Cod. (6. Adde L 12. jf. de legih. I. 7. §. 2. in fin. ß. de jurisdici. v. I. li.jj’. de praefer, verb. (7. Adde l. 1. §. 5 .ff.ie extraord. cognit. ( 8. Arg. I. ult.ff. ad leg. Cornei, des ais. v. i Z. §. 19. C. de veter, jure enucl,. ( 9. Adde Conflit, ad Tribonianum supr. §. ;. interpriv I2Z 123 . Praefatio Digestorum. * 34. «• * 26. 7. de Abigeis, pag. 1621. * 47. 14. de Acceptilatione. 1562. * 46. 4. de Accusatiouibus & inscript. 1628- * 48. t» de Actione rerum amotarum. 7;;. * 2;. r. de Actionibus empti & -venditi 593. * 19. x. de Ademptione libertatis. 1315. * 40. 6. de Adimendis vel transferendis legatis. 1054. de Administratione & periculo tutorum. 780. - - - ... rerum. 1742. * 50. 8- de Adoptionibus & emancipat. 14t. * 1. 7. de Ad,nitenda vel amittenda pofless. 1357. * 41. 2. ------ vel omittenda hereditate. 887- •* 29. de Adquirendo rerum dominio. 1343. * 41. r. • de Adiignandis libertis. 1211. * 38. 4. de /Edilitio Edicta. 64;. * 21. I. de iEftimatoria. 6:0. * 19. 3. de Agnoscendis & alendis liberis. 758. * 25. g. de Albo scribendo. 1730. * 50. 3. de Aleatoribus. 424. * n. de Alienatione judicii mutandi causa. 257. * 4. -7. Alimentis vel cibariis legatis. 1033- * 34- I. Annuis legatis. 99;. * 33. 1. An per alium cauile appellationum. 1695. * 49- Appellationibus & relationibus . 168-5. * 49 . I. 1693. * 49- 5- Apud eum., a quo appellatur. 1696. * 49- 12. Aqua & aqus t-luvix arcendos. 12 fio. * 39- 3. - - - quotidiana & sestiva. 1439- * 43- 20. A quibus appellari non licet. 1691. * 49- 2. ie Arboribus cadendis. 1437. * 43. 27. Arborum furtim casarum, is.oo. * 47. 7. de Auctoritate & consensu tutor. 796. * 26. 8. de Auro, argento-, mundo, &t. 1038. * 34. 2. * NB. Le Relieur doit trancher & separer ies 11, feuilles cy-jointes, & les remettre oh rapporter eti suivant les pages marquees aux Ueuxconvenables dansles Instituts , Fandedes & k Code. Digestorum Iibv I. Tit I 126 de Abigeis, pag. 1621. * 47. 14. de Acceptilatione. 1562. * 46. 4. de Accusationibus & inscripta. 1628. * 48. 2. de Actione rerum amotarum. 755. * 24. 2. de Actionibus empti & venditi. 593. * 19. I. de Ademptione libertatis. 1315. * 40. 6. de Adimendis vel transferendis legatis. 1054. ¥ 34. 4. de Administratione & periculo tutorum. 780. * 26. 7. ------ rerum.-1742.“ * 50. 8- de Adoptionibus & emancipat. 441. *1.7. de Adquirenda vel amittenda pofTeff. 1357. * 41. s. - - - - - - vel omittenda hereditate. 887. * 29. 3. de Adquirendo rerum dominio. 1343. * 41. 1. de Adsignandis libertis. 1211. * 38. 4. de /Edilitio Edicto. 645. 1 21. I. de Lkimatoria. 620. * 19. z. de Agnoscendis & alendis liberis. 738. * 25. 3. de Albo scribendo. 1730. * 50. 3. de Aleatoribus. 424. * 11. 5. de Alienatione judicii mutandi causa. 257. * 4. 7. de Alimentis vel cibariis legatis. 1033- * 34. 3. de Annuis legatis. 99;. * 33. 1. - An per alium caufe appellationum. 169;. * 49; I. infr. de adii, edidi. tres alii libri referuntur: quos tamen quidam negant ejusdem esse. Hos sectatus ad aliquid est [ Cato. Deinde] AI arcus Cato 12 princeps Porcis familix , cujus & libri exstant 13 : sed plurimi filjj ejus, ex quibus exteri oriuntur. §. 39. Post hos fuerunt Publius Mucius & Brutus , & Alanilius, qui fundaverunt Jus civile. Ex his Publius Mucius etiam decem libellos reliquit: Brutus, septem: Manilius , tres: & exstant volumina scripta, Manilii monumenta. Illi duo.'.consulares sue, riint: Brutus, prxtoriuj: Publius autem 14 Mucius, etiam Pon. tifex maximus. §. 40. Ab his profecti sunt Publius Rutilius Risus , qui Rom* Consul, & Asis Proconsul fuit: Paulus Verginius : & Quintus Tu. hero ille Stoicus, Panfx auditor , qui & ipse Consul. Etiam Sitius Pompejus Gnxi Pompeji patruus fuit eodem tempore: & Cxllm Antipater , qui historias confcripfit; sed plus eloquentis, quam scientis juris operam dedit: etiam lucius Crußis , frater Publii Mucii, qui Mucianus dictus est ; hunc Cicero ait Jurisconsulto, rum disertilfimum. §. 41. Post hos Quintus Mucius Publii filius, Pontifex maxi. mus Jus civile primus constituit, generatim in libros decem & octo redigendo. §. 42. Mucii auditores fuerunt complures : sed prscipus auto- ritatis Aquilius Gallus , Balbus Incilius , Sextus Papirius , Gajus Juvencius: ex quibus Gallum maxims autoritatis apud populum fuisse , Servius dicit, omnes tamen hi a Servio Sulpicio nominantur. alioquin per se eorum scripta non talia exstant, ut ea omne, adpetant; denique nec versantur omnia scripta eorum inter manus hominum, sed Servius libros suos complevit: pro cujus scriptura , ipsorum quoque memoria habetur. §. 43. Servius cum in causis orandis primum locum aut pro certo post Marcum Tullium obtineret, traditur ad consulendum Quin- tum Mucium de re amici sui pervenisse, cumque eum sibi respondisse de jure Servius parum intellexisset, iterum Quintum interro- gasse, & ä Quinto Mucio responsum esse , nec tamen percepisse, & ita objurgatum esse a Quinto Mucio ; namque eum dixisse, tur. pe 15 ej'e patricio , U nobili , & causis oranti, jus , in quo versi:- retur , ignorare : ea velnt contumelia Servius tractatus, operam dedit Juri civili: & plurimum eos , de quibus locuti fumus, an- di it; institutus ä Balbo Lucilio , instructus autem maxime a Gallo 16 Aquilio, qui fuit Cercinx. itaque libri complures ejus exstant Cercins confecti. Hic cum in legatione perisset, statuam ei populus Romanus pro Rostris posuit: & hodieque exstat pio Rostris Augusti. Hujus volumina complura exstant: reliquit autem prope centum & octoginta libras. §. 44. Ab hoc plurimi profecerunt, fere tamen hi libros conseri- pferunt: Alfenus Varus , Gajus , Aulus Ofilius , Titus Casus, Aufidius Tucca , Aufidius Namufa, Flavius Priscus , Gajus Ateius, Pacuvius , I.abeo Antijlius , LabeonisAntistii pater, Cinna , Publicius Gellius. Ex his decem, libros octo conscripserunt, quorum omnes qui Fuerunt, libri digesti sunt ab Aufidio Namusa in centum quadraginta libros, f Ex his auditoribus plurimum auctoritatis habuit Alfenus Varus, & Aulus Ofilius: ex quibus Vanis & Consul fuit, Ofilius in equestri ordine perseveravit. Is fuit Cresari familiarissimus: & libros de Jure civili plurimos , & qui omnem partem operis fundarent, reliquit, nam de legibus vicenjim* 17 primus conscripsit, de jurisdictione: idem edictum Prxtoris primus diligenter proposuit, nam ante eum Servius duos libros ad Brutum perquam brevissimos ad Edictum subscriptos reliquit. §- 45- Fuit eodem tempore & Trebatius , qui idem Cornelii Maximi auditor: fuit Aulus Cascellius , Quintus Alucitis , Volufii auditor: denique in illius honorem testamento Pubbum Mucium nepotem ejus reliquit heredem : fuit autem qusstoritis , nec ultra proficere voluit, cum ilii etiam Augustus consulatum offerret. Ex his T-ebatius 18 peritior Cascellio , Cascellius Trebatio eloquentior fuiiie dicitur, Ofilius utroque doctior. Cascellii scripta non ex- l. 86. infr. de condit. & demonftr. tit. de regul. Caton. f. (13. v./.q. §. 1. infr. de verb. oblig. (14. v. I. ult. in sin. infr. delegatmik (1;. Adde l. 2. I. 9. §. 3. infr. dejur. effudi. ignor. I. 6 . C. de mutier. patrimon. Novell. Leonis 17. inpr. (16. V. §. 2. Inß. quib. madis toUitur oblig. I. 29. in pr. infr. de lib. U pojlbiim. (17. v. I. >dt. C. de edidi, divi Hadriani toti. (iz. v. pr. Injl, de codici!!. fiant i33 De Legibus, Senatusque Consultis, & longa consuetudine. 134 staut, nisi urnis liber BenediHorum : Trebatii complures , ied minus frequentantur. §. 46. Post hoc quoque Tubero fuit, qm Ofiiio operam dedit: fuit autem patricius, L transiit ä causis agendis ad Jus civile; maxime postquam Quintum Ligarium accusavit, nec obtinuit apud Caium Casarem. Is est Quintus Ligarius, qui, cum Africa oram teneret, infirmum Tuberonem applicare non permisit, nec aquam haurire : quo nomine eum accusavit, & Cicero defendit. Exstat ejus oratio [satis] pulcherrima, qua inscribitur, fro Quinta Ligario. Tubero doctiflimus quidem habitus est Juris publici, & privati; & complures utrimque operis libros reliquit. Sermone etiam antiquo usus affectavit scribere : & ideo parum libri ejus grati habentur. §. 47. Post hunc maxima: auctoritatis fuerunt Ateius Capito, qui Ofiliiun secutus est: & Antistius Labeo, qui omnes hos audivit: institutus est autem a Trebatio, f Ex his Ateius, Consul fuit: Labeo noluit, cum offerretur ei ab Augusto consulatus, quo suffectus fieret, [&] honorem suscipere: sed plurimum studiis operam dedit , & totum annum ita diviserat, ut Romae sex mensibus cum studiosis e stet, fex mensibus secederet, & conscribendis libris operam daret, itaque reliquit quadringenta volumina : ex quibus plurima inter manus versantur, f Hi duo primum veluti diversas sectas fecerunt: nam Ateius Capito in his, quae ei tradita fuerant, perseverabat : Labeo ingenii qualitate , & fiducia doctrinae, qui & exteris operis sapientiae operam dederat, plurima innovare instituit. &itaAtcio Capitoni Masurius Jaörizru-siicceflit, Labeoni Nerva : adhuc eas distensiones auxerunt. - [Hicetiam] Nerva Casari fami- iiariffimus fuit. Massurius Sabinus in equestri ordine fuit, & publice prirmisscripsit, posteaque hoc ccepit beneficium [ dari] ä Tiberio Caesare: hoc tamen illi concessum erat, t Et, ut obiter sciamus , ante tempora Angusti publice respondendi jus non a Principibus dabatur: sed qui fiduciam studiorum suorum habebant, consulentibus respondebant 1. neque responsa utique signata dabant: sed plerumque judicibus ipsi scribebant; aut testabantur, qui illos consulebant. Primus divus Augustus, ut major Juris auctoritas haberetur, constituit 2 , ut ex auctoritate ejus responderent: & ex illo tempore peti hoc pro beneficio erepit, & ideo optimus Princeps Hadrianus, cum ab eo viri pratorii peterent ut sibi liceret relpondere, rescripsit eis , hoc non peti, sed pr testari folePo-iijf ideo fi quis fiduciam fui haberet, deletlari se ; popuie ad respondendum se puepararet. f Ergo Sabino concessum est ä Tiberio Calare , ut populo responderet; qui in equestri ordine jam grandis natu & fere annorum-quinquaginta receptus est : huic nec ampla: facultates fuerunt, sed plurimum ä suis auditoribus sustentatus est- f Huic succeffit Gajus Casius Longinus, natus ex filia Tuberonis, quafuit neptis Servii Sulpitii: & ideo proavum suum Servium Sulpitimn appellat. Hic Contui fuit cum Quartino temporibus Tiberii; sed plurimum in civitate auctoritatis habuit eousque, donec eum Caesar civitate pelleret: expulsus ab eo in Sardiniam, revocatus ä Vespasiano , diem suum obiit, f Nervte succeffit Proculus. 3 Fuit eodem tempore & Nerva Filius 4. fuit & alius Longinus ex equestri quidem ordine , qui postea ad Praturam usque pervenit: sed Proculi auctoritas major fuit, nam etiam 5 plurimum potuit, appella tique sunt partim Cassiani, partim Prcculeiuni: quae origo ä Capitone, & Labeone cceperat. f Caflio Ctciip.s Sabinus succeffit, qui plurimum temporibus Vespasiani potuit: Proculo Pegasus, qui temporibus Vespasiani Prafectus 6 Urbi fuit: Calio Sabino Priscus Javolenus: Pegaso, Celsus : patri Celso, Celsus Filius, & Priscus Neratius j qui utrique Consules fuerunt, Celsus quidem & iterum: Javoleno Unices Alburnus 7 Valetis, & Tuscianus, item Salvius Julianus . T I T. III. SENATUSQUE CONSULTIS 9. ET DE LEGIBUS 8 LONGA IO CONSUETUDINE. 1. PAPINIANUS lib. 1. Definitionum. T Ex est commune praeceptum , virorum Prudentium consultum : delictorum qua sponte vel 11 ignorantia contrahuntur, coer- itio : communis reipublica sponsio. 2. MARCIANUS lib. 1. Institutionum. ^ jS^Am & Demosthenes orator sic definit : Türs ist vittis , qi vrxvra; wionriust orsAsAjui Stx 5rc.ft.5c , v.oii v.ss.t~x , ori ira; ec! voftsi ev(n,3. adde L 32. §5° seqq. infr. h. t. (11. v. 1. 11. infr. de incendio. I. 2. in fin. infr. determino moto. (12. Adde l. 2. infr. h. t. L 52. §. 5. infr. deoblig. U aci. (13. v. I. 30. §. ptn. I. 31. infr. adjeg. Aquil. (14. Imrno vide L 16. §. 8- infr. de publicanis. C 1 ?*. Nov. 163. in pr. (lü. I. 4. I. I. I. ID. in fin. infr. h. t. I. 64. infr. de reg. jur. Nov. 44. c. 1. §. 3. Nov. 94. c. 2. (17. Vide tamen l. 12. infr. de senatorii. L 7. §. 3. infr. deadquir. rer. doniin. I. 12. C. de legit, bered. (18. l. 3. in fin. infr.fi pars heredit. fet. v. I. %.fupr. h. t. Nov. 10;. c. 1. in fin. adde l. 28. %.fin. infr, de judiciis. (19. Leon. Novell, in procem. (20. Adde l. IO. C. h. t. (2l.)Vide tamen/, il.supr. dejuft. jure.l. 16. infr. h. t. 22. Abrogatum Nov. Leon. 78. (23. Obst. /. ult. §. 1. C. h. t. 24. d. I. ull. §. 1. adde l. 2. §. Cfl.supr. de orig.jur. (2;. Adde l. 2. H. 18. C. de veter, jure imuci. (26. V. I. I. §. 2 . vfs. quod falso tutor, gest. I. 29. §. 5. infr. de liber. N posthum. (27. V. I. 4. I. 10 .supr. N /. 37. infr. h. t. I 2 Senatus- *35 Digeltorum Lib. I. Tit III. *$6 Senatusconsultis comprehendi: sed cum in aliqua caufii sententia eorum manifesta est, is, qui jurisdictioni praeit, ad fimilia i procedere , atque ita jus dicere debet. lZ. ULPIANUS lib. i. ad Edictum Asdilium curulium. 'W'Am , ut ait Pedius, quotiens lege aliquid , unum vel alterum introductum est , bona occaiio est , cretera , qua tendunt ad eandem utilitatem , vel interpretatione , vel certe jurisdictione suppleri. 14. PAULUS lib. 54. ad Edictum.. Q Uod vero contra rationem juris 2 receptum est, non est produ- -cendum ad consequentias. 3 1?. JULIANUS lib. 27. Digestorum. JN his, qua contra rationem juris constituta sunt, non postumus sequi regulam juris. 16. PAULUS lib. 1. singulari de jure singulari. JUsfingnlare 4 est, quod contra tenorem rationis 5 propter ali-, quam utilitatem auctoritate constituentium introductum est. 17. CELSUS lib. 26. Digestorum. C Cire leges non [hoc] est, verba earum tenere, sed vim aepotestatem. 18. IDEM lib. 29. Digestorum. DEnignius 6 leges interpretanda sunt, quo voluntas earum con- servetur. 19. IDEM lib. 33. Digestorum. TN 7 ambigua voce legis ea potius accipienda est significatio, qua vitio caret: praesertim cum etiam voluntas 8 legis ex hoc colligi poffit. 20. JULIANUS lib. Digestorum. 'VTOn 9 omnium, qus a majoribus constituta sunt, ratio reddi ^ potest. 21. NERATIUS lib. 6. Membranarum. TRT ideo rationes eorum , quae constituuntur , inquiri non opor- tet: alioquin multa ex his , quK certa sunt, subvertuntur. 22. ULPIANUS lib. 3;. ad Edictum. PUmxo lex in prxteritum quid indulget, in futurum vetat. 11 ^ 23. PAULUS lib. 4. ad Plautium. AAInime sunt 12 mutanda, quse interpretationem certam semper habuerunt. 24. CELSUS lib. 9. Digestorum. I Ncivileest, nisi tota lege perspecta , una aliqua particula ejus proposita, judicare , vel respondere. 25. MÜDES 1 INUS lib. 8. Responsorum. TctUUa juris ratio, aut aequitatis benignitas patitur, ut quie salubri ter pro utilitate hominum introducuntur, ea nos duriore interpretatione 13 contra ipsorum commodum producamus ad severitatem. 26. PAULUS lib. 4. Quaestionum. >JOn est novum , ut priores leges 14 ad posteriores trahantur. 27. TERTULLIANUS lib. 1. Qumstionum. I Deo, quia antiquiores leges ad posteriores trahi usitatum est : & semper quasi hoc legibus incise credi oportet, ut ad eas quoque personas, & ad eas res pertinerent, qum quandoque similes 15 erunt. 28. PAULUS lib. $. ad Legem Juliam & Papiam. CEd & posteriores leges ad priores pertinent: nisi contraria sint: 0 idque multis argumentis probatur. 29. IDEM lib. singul. ad legem Cinciam. OOntra legem facit, qui id facit, quod lex prohibet: in frau- ^ dem 16 vero, qui salvis verbis legis , sententiam ejus circumvenit. (1. 1. 13. /. 27. infr. eoi. I. 7. §. 2. inst, de jurisi. v. L 30. infin. infr. de negat. gest. I. 11. infr. Aeprtescr. verb. I. 26. §. fin. infr. ex quib.caus. major. (2. I. 15. 1. 16. I. 39. infr. b. t. 1. 141. iu pr. infr. de reg.jur. (3. v. /. 13. infr.solut. matr. (4. V. I. 63. infr. de usifr. 1 . 12. infr.solut. matr. (;. I. 68. Z. 80. infr. de reg. jur. (6. Adde 1. 56. infr. de reg.jur. (7. v. I. 3 .f/. 11. infr. de reh. dub. (8. Adde /. \%.snpr. b. f. (9. v. I. 9. infr. de religiös. L adde l. 51. §. ult. infr. ad leg. Aquil. I. 3. C. de crim. sacrii. (10. v. I. 7. C. b. t. (11. 'Nov. 129. c. 4. cfi Nov. 154. c. I. (12. I. 1. in pr. J -' .. ~-" au ' J - --- r— - t - * _ in »»7. i>. 1^. arvt'. i,, a, \X*.. t, X. (,n ^. infr. depecun. confiit. 1 . 183- infr. de reg. jur. (13. v. I. 3. §. 9. i fin. infr. de Carbon, ediclo. (14. I. 27. infr. h. t. L ult. infr. tit. Jifit utj s • tpr •• *'*/ / • *•« nltr, znj s, rjp. prox. (1;. v.l. vz.supr.h.t. (16. I. ;. C.b.t. (17. v. Z. 3. §. pen. infr. de SC. Afacedon. I. 43. K, ult, infr , de vulg. pupiil. 30. ULPIANUS lib. 4. ad Edictum. ■pRaus enim legi fit, ubi 17 , quod steti noluit, Seri autem ma ^ vetuit, id sit: & quod distat pVrsv «Ve id est , dictum ii sententia ; hoc distat fraus ab eo , quod contra .legem fit. 31. IDEM lib. 13. ad Legem Juliam & Papiam. pRinceps legibus 18 solutus est : Augusta autem , licet legibu* soluta non est, Principes tamen eadem illi 19 privilegia tri, buunt, qua; ipsi habent. 32. JULIANUS lib. 94. Digestorum. TJE quibus causis scriptis legibus non utimur, id custodiri opor, - L ' tet, quod moribus & 20 consuetudine inductum est: & fi qua in re deficeret, tunc quod proximum & consequens ei est: si nec id quidem appareat , tunc jus , quo 21 urbs Roma utitur, servari oportet. §. 1. Inveterata consuetudo pro lege non immerito custoditur, (& hoc est jus, quod dicitur moribus constitutum.') Nam cumipfaj leges nulla alia ex causa nos teneant, quam 22 quod judicio populi recepta sunt: merito & ea, qua sine ullo scripto populus probant, tenebunt omnes, nam quid 23 interest , suffragio populus voluntatem suam declaret, an rebus ipsis & factis ? Quare rectiisime etiam illud receptum est, ut leges non solumsulFragio legislatoris, sei etiam tacito consensu omnium per desuetudinem 24 abrogentur. 33. ULPIANUS iib. 1. de officio Proconsulis. tyluturna 25 consuetudo pro 26 jure & lege in 27 his , qua IM ex scripto descendunt, observari solet. 34. IDEM lib. 4. de officio Proconsulis. OUm de consuetudine civitatis , vel provincia confidere quis vi. detur : primum quidem illud explorandum arbitror 28, an etiam contradicto aliquando judicio consuetudo firmata sit. 33. HERMOGENIANUS lib. 1. Juris Epitomarum. CEd & ea, qua longa consuetudine comprobata sunt, ac per anno» o plurimos observata, vellit tacita civium conventio, non 29 mi- nus, quam ea , qua scripta sunt jura, servantur. 36. PAULUS lib. 7. ad Sabinum. TMmo magna jo auctoritatis hoc jus habetur: quod in tantam x probatum est, ut non suerit necefle, scripto id comprehende«, 37. CALLISTRATUS lib. 1. Qusestionnm. CI de interpretatione Legis qumratur; inprimis inspiciendum 31 o est , quo jure civitas retro in ejusmodi casibus usa fuistet: optima enim est Legum interpres consuetudo. 38. CALLISTRATUS lib. 1. Quxstionum. KjAm Imperator noster Severus rescripsit, in ambiguitatibus, ana ex legibus proficiscuntur, consuetudinem , aut rerum perpetuo 32 similiter judicatarum auctoritatem, vim legis obtinere debere. 39. CELSUS lib. 23. Digestorum. Q Uod 33 non ratione introductum, sed errore 34 primum, -deinde consuetudine obtentum est: in aliis similibus obtinet. 40. MODESTINUS lib. 1. Regularum. jCRgo omne jus aut consensus fecit, aut necessitas constituit, au» firmavit consuetudo. 41. ULPIANUS lib. 2. Institutionum. 'jpOtum autem jus consistit aut in acquirendo 35, aut in conservando , aut in minuendo : aut enim hoc agitur , quemadmodum quid cujusque fiat; aut quemadmodum quis rem vel jus suum conservet; aut quomodo alienet, aut amittat. fubfi. I. 64. §.1. infr. decondit, cfi demonfir. (iq. v. 1 .infr. it legat. 3. adde vero & l. 4. C. h. t. (19. v. I. 6. in fin. infr. ii Pire fisci. (20. Adde l. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39 - 4°- infr. h. t. 'v—1 * Ville tamen l. 12. infr. de ojfic.pmcjid. (22. Nov. Leonis I. (23. /. ;. infr. ratam rem haberi. (24. Obst. Z. 2. C. qutcfitlonga consuetudo. (25. v. I. 32. §.j.supr. I. 35. infr. b. t. (26. V. I. i. C. qitxfit longa consuet. (27. I. I. in fin. infr. de ventre inspic. I. II. in sin. infr. de dcciir. I. 5. §. 1. infr. de jure immunit. (28. Vide tamen l. 13. C. de fentent. U interloc. (29. L 3. in fin. C. qu vel de plano 3 interlocutus 4 est, vel edicto praicepit: legem elfe constat, hiec sunt, quas vulgo Constitutiones appellamus. §. 2. Plane ex his quadam sunt personales , nec ad exemplum trahuntur, natu quod Princeps alicui ob merita indulsit, vel si quam prenam irrogavit, vel li cui sine exemplo subvenit: personam non egreditur. ; 2. ULPIANUS lib. 4. Fideicommissorum. TN rebus novis constituendis evidens esse utilitas debet, ut 6 re- A cedatur ab eo jure , quod diu aequum vilum est. 3. JAVOLEXUS lib. 13. Epistolarum. TlEneficium 7 Imperatoris, quod a divina scilicet ejus indulgen- ■* *-' tia proficiscitur, quam plenilsime 8 interpretari debemus. 4. MODESTINUS lib. 2. Excusationum. A 1 u.-Txyr.f-sxi lox ,J tenixi rm rrsi xvr£v ihriv, id est, ^ Constitutiones tempore posteriores, potiores sunt his 9, qua ipsas pracejferimt. custo- quam- T I T. V. E STATU HOMINUM. i> 1. GAJUS lib. 1. Institutionum, quo utimur, vel ad personas pertinet. vel ad res QMne jus vel ad actiones. 2. HERMOGENIANUS lib. 1. Juris Epitomarum. QUm igitur hominum causa omne jus constitutum fit: primo de personarum statu, ac post: de caeteris , ordinem Edicti Perpetui 11 secuti, & his proximos atque conjunctos applicantes titulos , ut res patitur, dicemus. 3. GAJUS lib. 1. Institutionum. gUmma 12 itaque de jure perionarmn divisio b»c est : quod omnes 0 hommes aut liberi sunt, aut servi. 4. FLORENTINUS lib. 9. Institutionum. J Ib trias est naturalis facultas ejus, quod cuique facere libet, nisi si quid vi, aut jure prohibetur. §. 1. Servitus constitutio Juris gentium 13 , qua quis dominio alieno 14 contra naturam subjicitur. §. 2. Servi ex eo appellati sunt, quod Imperatores captivos vendere , ac per hoc servare 1; , nec occidere solent. §. 3. Mancipia vero dicta, quod ab hostibus manu capiantur. MARCIANUS bb. 1. Institutionum. ■pT fervorum quidem una est conditio 16 : liberorum autem hominum quidam ingenui sunt, quidam libertini. §- i. Servi autem in dominium nostrum rediguntur, aut Jure civili, aut gentium. Jure civili, fi quis se 17 major viginti annis ad pretium participandum venire passus est. Jure gentium fervi nostri sunt, qui ab hostibus capiuntur, aut qui ex ancillis nostris nascuntur. (1. Lib. 1. C. 14. iVo-v, 66 . (2. §. 6. Inft. de jure natur, geni, est civil. I. I. §.7. vers. cum enim. C. de veter, jure enucl. adde * l. 3-_ C. de testam. (3. v. I. 97. insr. de legat. 3. (4. Obst. I. 3. C. de legib. (5. Obst. I, 6 . circa pr. C. defructib. est lit. expetis. ( 6 . i. 23. Jupr. tit.pfox. (7. Adde L 2. C. de ion. vacant. (8- d. 1 . 2. C. de bon, vacant. I. 43. in pr. infr. de vulg. est pupili. fithfl. excip. I. 2. §. 10. est- 16. infr. ne quid in loco pubi. (9. I. 26. Jupr. t:t. prox. I. I. inpr. infr. ad leg. Aquil. I. l. in pr. infr. ' ad leg. Fui: - (id. I. I. §. 19. infr. de qiutst, (10. Lib. 1. Inft. 3. (11. Vide tamen H. 4 .supr. Conflitut. ad . Antecejj. (12. Adde l. 9. infr. h. t. I. 4. supr. de juftit. est jure. (13. Adde/. ;. §. 1 .vers. jure civili, infr. h. t. (14. Vide tamen ■ L%-in pr.infr.de pecul. (15. v. I. 239. §. I .infr. de verb.sign. (16. Vide tamen/. 15. §. 1. infr. de usv.fr. I. ult. infin. infr. de reditis, edici. (17. Hoc abrogatum Xtov. Leonis 59. (18. v. l.ult. ieferitent.pqf. est restit. (19. v. I. 2, §. 5. infr. it, ieeurion. §. 2. Ingenui sunt, qui ex matre libera nati sunt, sufficit enim liberam fuisse eo tempore , quo nascitur, licet ancilla concepit: & i contrario fi libera 18 conceperit, deinde ancilla pariat, placuit eum, qui nascitur, liberum nasci. Nec filterest jvg’is nuptiis concepit , an vulgo : quia iion debet calamitas matris nocere ei, qui in ventre est. §. Z. Ex hoc qussitum est: si ancilla praegnans manumissa sit, deinde ancilla postea facta, aut expulsa civitate pepererit: liberum , an servum pariat ? & tamen rectius probatum est , liberum nasci: & sufficere ei, qui in ventre est , liberam matrem vel 19 medio tempore habuisse. 6. GAJUS lib. 1. Institutionunf. J Lbertini sunt, qui ex justa 20 servitute manumiffi sunt. 7. PAULUS lib. singulari de portionibus, quse liberis damnatorum conceduntur. ()Ui in utero est , perinde 21 ac fi in rebus humanis esset, v '~- ditur, quotiens de commodis ipsius partus quxritur : quam alii, antequam nascatur , nequaquam 22 prosit. , 8- PAPINIANUS lib. 3. Qusstiomim. iMperator Titus Antoninus rescripsit, non laedi statum liberorum ob tenorem instrumenti male 23 concepti. 9. IDEM lib. 31. Questionum. JN 24 multis Juris nostri articulis deterior est conditio feminarum quam masculorum. 10. ULPIANUS lib. 1. ad Sabinum. ’ OUreritur 25 , Hermaphroditum cui comparamus ? & magis put» ejus sexus estimandum , qui in eo prsvalet. 11. PAULUS lib. 18. Responsorum. pAulus respondit , eum , qui vivente patre & 26 ignorante 27 de conjunctione fili® conceptus est, licet post mortem avi natus sit, justum filium ei, ex quo conceptus est, [ esse 3 non videri. 12. IDEM lib. 19. Responsorum. ^JEptimo 28 mense nasci perfectum partum , jam receptum est propter auctoritatem doctissimi viri Hippocratis : & ideo credendum est, eum, qui ex justis nuptiis septimo 29 mense natus est, justum esse. 13. HERMOGENIANUS lib. i. Juris Epitomarum. CErvus in causa capitali, fortuna: 30 judicio a domino commissus, 0 etsi fuerit absolutus , non fit liber. 14. PAULUS lib. 4. Sententiarum. TVjOn 22 sunt liberi, qui contra formam humani generis converf» ^ more procreantur: veluti si mulier monstroliun 32 aliquid, aut prodigiosum 33 enixa sit. Partus autem , qui membrorum humanorum officia 34 ampliavit, aliquatenus videtur effectus: & ideo inter liberos connumerabitur. 15. TRYPHONTNUS lib. 10. Disputationum. ARescusa, si tres 35 pepererit, libera esse testamento jussa, pri- A mo partu unum , secundo tres peperit: quwsitiim est, an , Sc quis eorum liber esset? luce conditio libertati adposita jam 36 implenda mulieri est : sed non dubitari debet, quin ultimus liber nascatur. nec 37 enim natura permisit simul uno impetu duos infantes de utero matris excedere : ut ordine incerto nascentium non appareat , uter in servitute , libertateve nascatur. Incipiente igitur (20. v. /. 34. infr. deftipul. fervor. (21. /. 2. §. 6. infr. de excusat. /. 9. §. I. infr. ad leg. Falcii. (22. Immo vide /. 3. infr. de penis. (23. v. /. 16. C. de liberali cauf. I. ult. C. de ingen. manum. adde /. 13. /. 29. §. 1. infr. dc probat. L 26. C. de tr ansaß. I. 2. C. deteft. (24. v. l.l. inpr. infr. defenaior. (25. Adde /. 15. in fin. infr.deteftib. 1 . 6 . §. ult*.infr. de liber. Sst pofthum. (26. L 5- C . de nuptiis. (27. Excip. /. 25. C. eod. (28. v. /. 3. %. sin. infr. de suis est kgit. (29. Adde /. 29. in pr- infr. dc liber. U pofthum. I. 3. §. II. infr. de suis est legit. LLov. 39. c. 2. (30. Adde /. 9. §. I. infr. qui est äquib. manum. I. <). infr. de pubi, jadic. v. Nov. . c. 1. (31. v. /. 3. in fin. C. deposthum. heredi inftit. (32. V. I. 135. infr. de verb.sign. (33. v. /. Z8- infr. eod. (34- l- IO ' §■ "■ infr. de adilit. edici. (3;. v./. 3. %.pen. infr. de%statulib. adde /. 36. infr. de falution. (36. /. 5. infr. de condit. £st demonst. (37. Adde /. 3. §. ;. in sin. infr. de adquir. yel umitt. posti,f. i 13 part N9 Digestorum Lib. Tit. V. VI 140 partu existens conditio efficit, ut ex libera eilatur, quod postea nascitur 5 yeluti ii qucelibet alia conditio libertati mulieris adpoiita , parturiente ea, existat; vel manumissa sub hac conditione ,fi decem millia heredi Titiove dederit, eo momento, quo parit, per 1 alium impleverit conditionem, jam libera peperisse credenda est. 16. ULPIANUS lib. 6. Disputationum. TDemerit, si eadem Arefcusa primo duos pepererat, postea gemi- A nos ediderat: dicendum est enim , non polle dici utrumque ingenuum nasci, sed eum, qui posterior nascitur, quaffiio ergo facti potius est , non juris. 17. IDEM lib. 22. ad Edictum. TN orbe Romano qui sunt, ex Constitutione Imperatoris Antoni- x ni cives Romani essecti 2 sunt. 18. IDEM lib. 27. ad Sabinum. TMperator Hadrianus Publicio Marcello rescripsit, liberam, qv« J praegnans ultimo supplicio damnata est , liberum parere. Et solitum este servari z eam, dum partum ederet, f Sed si ei, quae cx justis nuptiis concepit, aqua 4 & igni interdictum est: civem Romanum parit, & in potestate patris. 19. CELSUS lib. 29. Digestorum. ('•Um legitim# nupfefactse sint, patrem liberi sequuntur: vulgo ■ quresitus , matrem 5 sequitur. 20. ULPIANUS lib. 38. ad Sabinum. rYUi furere coepit, & statum, &6 dignitatem, in qua fuit, & V '-- magistratum 7 , & potestatem videtur retinere: sic ut rei suae dominium retinet. 8 21. MODESTINUS lib. 7. Regularum. ll Orno liber, qui fe vendidit, manumissus non ad suum statum 11 revertitur 9, quo fe abdicavit: sed efficitur libertina: conditionis. 22. IDEM lib. 12. Responsorum. JJErcnnius Modestinus respondit, si eo 10 tempore enixa est an- A A cilia, quo secundum legem donationis manumissa esse debuit, cum cx Constitutione libera fuerit: ingenuum ex ea natum. 23.. IDEM lib. 1. Pandectarum. TfiUlgo concepti dicuntur, qui patrem demonstrare 11 non pos- " sunt; vel qui possunt quidem, sed cum habent, quem habere non licet: qui & spurii appellantur rrxQK riiv adrogare, qui tutelam, vel curam alieu- jus administravit: fi minor viginti quinque annis sit, qui ad- rogatur: ne forte eum ideo adroget, ne rationes reddat, f Item inquirendum est, ne forte turpis causa adrogandi subsit. §. 1. Eorum duntaxat pupillorum adrogatio permittenda est [his] , qui vel naturali cognatione, vel sanctissima affectione ducti adoptarent: exterorum prohibenda, ne 7 esset in potestate tutorum L finire tutelam, & substitutionem ä parente factam extinguere, §. 2. Et primum quidem excutiendum erit, qmc facultates pupilli sint, & qux ejus, qui adoptare eum velit 8: ut xstimetur ex comparatione earum, an salubris adoptio poisit pupillo intelligi. f Deinde sujus vitae sit is, qui velit pupillum redigere in familiam suam. f Tertio, cujus 9 idem xtatis sit: ut aestimetur, an melius sit, de liberis procreandis cogitare eum, quam ex aliena familia quen- quam redigere in potestatem suam. §. 3. Praeterea videndum est, an non debeat permitti ei, qui vel unum habebit, vel plures liberos , adoptare alium: ne aut illorum, quos justis nuptiis procreavit, deminuatur spes, quam unusquisque liberorum obsequio parat sibi; aut, qui adoptatus fuit, minus percipiat, quam dignum erit eum consequi. §. 4. Interdum & ditiorem permittetur adoptare pauperiori 10, si vitx ejus sobrietas clara sit, vel affectio honesta, nec incognita. §. ;. Satisdatio 11 autem in his casibus dari solet. 18. MARCELLUS lib. 26. Digestorum. ■jVTOn aliter enim voluntati ejus, qui adrogare pupillum volet, si causam ejus cb alia probabit, subscribendum erit, quam si caverit servo 12 publico, se restituturum [«<] , qiuc cx bonis ejus tonfequutus fuerit, illis , mi quos res -perventura ejjit , Ji adrogatus permanfijset in suo statu. 19. ULPIANUS lib. 26. ad Sabinum. Uls verbis satisdationis, qux ab ad roga tore prxstari debet, Ad 13 I A quos ca res pertinet , & libertatibus prospectum esse, qux secundis tabulis datx sunt, & multo magis substituto servo, item legatariis, nemo dubitat. ' §. 1. Qux satisdatio si omissa fuerit, utilis actio in adrogatorem datur. 20. MARCELLUS lib. 26. Digestorum. TJJEc autem satisdatio locum habet, fi impubes decessit. II §. 1. Sed & si de pupillo loquitur, tamen hoc & 14 in pupilla observandum est. 21. GAJUS lib. singul. Regularum. ATAm & feminee ex rescripto Principis adrogari i; possunt. 12. ULPIANUS lib. 26. ad Sabinum. CI adrogator decesserit, impubere relicto filio adoptivo, & mox o impubes decedat: an heredes adrogatoris teneantur? Et dicendum est, heredes quoque restituturos & bona adrogari, & prxterea (x. Adde /. 6. in pr. infr. quod cujusque univerjit. Fac. L 43. infr. h. t. (2. v. I. 17. §. 2. 3- 4- (Z- V. I. 3. I. 8. C. eod. (4. v. /. prox. 16. /. 40. §. 1. infr. & §. 4. Inst, b. t. (;. Adde l. 23. in pr. infr. de liber, poflbum. L 7. C. de bered. injUt. §. 4. Inst. h. t. Vide tamen Nov. Leon. 26. (b. Iramo vide L 32. §. 1. infr. h. t. (7. /. ult. C. de auctoritate pr.eflcmd. (8. v. I. 2. C. b. t. (9. I. i;. §. pen.supr. h. t. (10. v. §. ult. Inst. desifpeci. tut. (11. I- 2. C. h. t. (12. I. 2. in sin. infr. rem pupilli sulv. I. 2. C. h. t. v. §. 3. Inst, b. t. (13. v. I. 70. §. I. infr. de verb. jlgn. (14. Adde l. 81- in pr. infr. de legat. 3. (i?. Adde /. 5. C. h. t. (16. §. 3. Inst. eod. I. 8- §• 1$. infr. de inojsic. testam. (17. v. i. 10. §. 6. infr, de vulg. & pupiU. substit. (18. l. 1. §. 4. infr. quartam 16 partem, tz. 1. Sed, an impuberi adrogator siibftssiiee possit, quxritur? Et puto non admitti substitutionem: nili forte ad quartam solam 17, quam ex bonis ejus consequitur: & hactenus, ut ei usque ad pubertatem substituat. Cxterum 11 fidei ejus committat, ut quandoque restituat: non oportet admitti fideicommissum : quia hoc non judicio ejus ad eum pervenit, sed Principali providentia. §. 2. Hxc omnia dicenda sunt, live in locum filii, sive in locum nepotis aliquis impuberem adrogaverit. 23. PAULUS lib. 35. ad Edictum. LVUi in adoptionem datur, his quibus adgnaseitur, [&] cogna. Ni-tusigfit: quibus vero non adgnaseitur, nec cognatus fit: adoptio enim, non jus sanguinis, sed jus adgnationis aclsert. & ideo si filium adoptaverim, uxor mea illi matris loco non est: ucqur enim adgnaseitur ei, propter quod nec cognata ejus fit. item 11« mater mea avix loco illi est: quoniam his, qui extra familiam meam sunt, non adgnaseitur. sed filix mex is, quem adoptavi, frater fit: quoniam in familia mea est filia: nuptiis 19 tam:» etiam eorum prohibitis. 24. ULPIANUS lib. 1. Disputationum. ■jVTEque 20 absens, neque dissentiens adrogari potest. L ' 2;. IDEM lib. Opinionum. pOft mortem filix siix; qux, utmaterfamilias, quasi jure eman- cipata, vixerat, & testamento scriptis heredibus decessit: adversus factum suum , quasi non jure eam nec prxsentibus testibus emancipasset, pater movere controversiam prohibetur. 21 §. 1. Neque adoptare, neque adrogare quis 22 absens, nec ;j per alium ejusinodi iblennitatem peragere potest. 26. JULIANUS lib. 70. Digestorum. fjUem 24 filius meus emancipatus adoptaverit, is nepos mea» ^-iiMii erit. 27. IDEM lib. 85- Digestorum. pX adoptivo natus, adoptivi 2; locum obtinet [in] Jure civili. 28. GAJUS lib. 1. Institutionum. T Iberum arbitrium est ei, qui filium, & ex eo nepotem in pote- state habebit, filium quidem potestate demittere, nepotem vero in potestate retinere, vel ex diverso, filium quidem in potestate retinere, nepotem vero manumittere: vel 26 omnes sii i juris efficere. f Eadem & de pronepote dicta esse intelligemus. 29. CALLISTRATUS lib. 2.'Institutionum. CI pater naturalis loqui quidem 11011 possit, alio tamen modo, quam sermone, manifestum facere possit, velle se filium simm in adoptionem dare : perinde confirmatur 27 adoptio, ac si jure facta effet. 30. PAULUS lib. 1. Regularum. pT qui uxores non habent, filios adoptare possunt. 31. MARCIANUS lib. ;. Regularum. TCOn potest filius x qui est in potestate patris 28 ullo modo :> 1 ' compellere eum, ne sit in potestate: sive naturalis, sive adoptivus. 32. PAPINIANUS lib. 31. Qiixstionum. ■jVriOnminquam autem impubes, qui adoptatus est30, audiendus r ' erit, si pubes factus emancipari desideret. Idque causa cognita per judicem statuendum erit. §. 1. Imperator Titus Antoninus rescripsit, privignum suum tutori gi adoptare permittendum. 3: - 33. MARCIANUS lib. 9. Regularum. pT, si pubes factus, 11011 expedire sibi in potestatem ejus redigi probaverit, xquum esse emancipari cum a patre adoptivo: atque ita pristinum jus recuperare. 33 34- PAULUS lib. 11. Quxstionum. [QUxsitum est], si tibi filius in adoptionem hac lege sit datus, v '~- ut post triennium (puta) eundem mihi in adoptionem des, an unde cognati. (19. v./. 14. in pr.infr.de ritu nupt. (20. v. i. §. I. infr. b. t. (21. v. I. 2. C.Ji ad-verf. rem judic. (22. §.3. Inst. quih. mod. jus patr. potest. I. 24 ,fvpr. b. t. (23. v. 1. 1:3. in pr. infr. de rcg.jur. (24. §. 8- Inst. de beredit. quas ab intest. (:;> Immo vide l. 40. in pr. infr. b. f. (26. §. 7. Inst. quih. mei sii patr. potest. (27. arg. L 48. infr. de ohlig. & act. (28. §. ait. Inst. quih. mod. jus patr. potest. I. 4. C.dc emaneip. liberor. (29. v. I. 12. C, dc epifeop. audient. (30. /. 3. §. 6. infr. de minor. (31. v. L ult. C.dc contrar. judic. tutel. (32. Lq.C.b.t. Immo vide i- 17 in pr.supr. b. t. adde /. I. C. ubi pupilli educari debeant. (33. v. L 3. §. 6. infr. de minor. »&» 145 De Divisione rerum, & qualitate. 146 actio ulla sit ? Et Labeo putat nullam esse actionem 1: nec 2 enim moribus nostris convenit filium temporalem habere. 35. IDEM lib. 1. Responsorum. pEr adoptionem dignitas non minuitur, sed augetur z. unde s Senator 4, & si ü plebejo adoptatus est, manet Senator, similiter manet & Senatoris filius. v 36. IDEM lib. 18. Responsorum. pMancipari filium K patre quocnnque loco posse constat, ut exeat •**' de patria potestate. §. 1. Apud Proconsulem 5 etiam in ea provincia, quam sortitus non est, & manumitti, & [in] adoptionem dari posse placet. 37. IDEM lib. i. Sententiarum. ADoptare 6 quis nepotis loco potest , etiamsi filium non habet. §. 1. Eum, quem quis adoptavit, emancipatum, vel in adoptionem datum, iterum non potest adoptare. 7 38. MARCELLUS lib. 26. Digestorum. ADoptio non jure facta, a 8 Principe confirmari potest. 39 - ULPIANUS lib. 3. de officio Consulis. MAm ita divus Marcus Eutychiano rescripsit: Quod defideras, an ' impetrare debeas, aflimabunt judices, adbibitis 9 etiamhis, qui contradicenti id est, qui lxderentur confirmatione adoptionis. 40. MODESTINUS lib. 1. Differentiarum. ADrogato patrefamilias, liberi, qui in ejus erant potestate, ne- 1 potes apud adrogatorem efficiuntur: simulque cum [suo] patre in ejus recidunt potestatem, quod non similiter in adoptione contingit: nam nepotes ex eo in avi naturalis retinentur potestate. §. 1. Non tantum cum quis adoptat, sed & cum adrogat 10, major esse debet eo, quem sibi per adrogatioiiem, vel per adoptionem filium facit: & utique plenoe pubertatis, id 11 est, decem & octo annis, [eum] praecedere debet. §. a. Spado 12 adrogan- do, suum heredem sibi adfcifcere potest: nec ei corporale vitium impedimento est. 41. IDEM lib. i. Regularum. 01 pater filium, ex quo nepos illi est in potestate, emancipaverit, & postea eum adoptaverit: mortuo eo, nepos in patris non 13 revertitur potestatem. Nec is nepos in patris revertitur potestatem , quem avus retinuerit filio dato in adoptionem, quem denuo redadoptavit. 42. IDEM lib. 1. Pandectarum. ■pTiam infantem in adoptionem dare possumus. 43. POMPONIUS lib. 20. ad Quintum Mucium. A Doptiones non solum filiorum, sed & 14 quasi nepotum fiunt: ^ ut aliquis nepos noster esse videatur, perinde quasi ex filio, vel incerto natus sit. 44. PROCULUS lib. 8. Epistolarum. j^Iis, qui nepotem ex filio habet, in nepotis loco aliquem adopta- L vit: non puto, mortuo avo, jura consanguinitatis inter nepotes futura esse, sed si sio adoptavit, ut etiam jure Legis nepos suus eßet , quasi ex Lucio (puta ) f.lio suo, U ex matrefamilias ejus natus ejfet: contra puto. 45 - PAULUS lib. 3. ad Leg. Juliam & Papiam. QNeraiyejus, qui in adoptionem datus est, ad patrem adoptivum transferuntur. 46. ULPIANUS lib. 4. ad Legem Juliam & Papiam. JN servitute mea qussitus mihi filius, in potestatem meam redigi beneficio 1 fi Principis potest 17: libertinum 18 tamen eum manere, non dubitatur. TIT. vni. DE DIVISIONE 19 RERUM, ET QUALITATE. 1. GAJUS lib. 1. Institutionum. gUmma rernm divisio in duos articulos deducitur: nam aliae funi divini juris, alia: humani, f Divini juris sunt, [veluti] res sacra, & religiosae. Sanctae quoque res, veluti muri 20, & portae quodammodo divini juris sunt, f Quod autem divini juris est» id .nullius 21 in bonis est: id vero , quod humani juris est, plerumque alicujus in bonis est: potest autem & nullius in bonis esse; nam res hereditariae antequam aliquis heres existat, nullius 22 in bonis sunt, f Hae autem res, quae humani juris sunt, aut publica sunt, aut privatae. Quae publicae sunt, nullius in bonis esse creduntur: ipsius enim universitatis esse creduntur. Privatae autem sunt, quae singulorum sunt. §. 1. Quaedam 23 praeterea res corporales sunt, quaedam incorporales, f Corporales ha sunt,- quae tangi possunt: veluti fundus, homo, vestis, aurum, argentum , & denique aliae res innumerabiles. Incorporales sunt, qua« tangi non posiimt: qualia sunt ea, quae ii: jure consistunt: sicut hereditas 24, ususfructus 2;, obligationes quoquo modo contractae. 26 Nec ad rem pertinet, quod in hereditate res corporales continentur: [nam] & fructus, qui ex fundo percipiuntur, corporales sunt: & id, qiiod ex aliqua obligatione nobis debetur, plerumque corporale est; veluti fundus, hmno, pecunia 27. nam ipsum jus successionis, & ipsum jus utendi fruendi, & ipsum jus obligationis incorporale est. Eodem numero sunt [&] jura prx- diorum urbanorum, & rusticorum: quae etiam 28 servitutes vocantur. 2. MARCIANUS lib. 3. Institutionum. (AUadam naturali 29 jure communia sunt omnium, quaedam uni- '^-•versitatis 30, quaedam nullius 31, pleraque singulorum 32 : quae variis ex causis cuique adquinmtur. §. I. Et quidem naturali jure omnium communia sunt illa : aer, aqua profluens , & mare 33 : & per hoc littora maris. 3. FLORENTINUS lib. 6. Institutionum. TTem 34 lapilli, gemmae, exteraque, qux in littore invenimus, jure naturali nostra statim fiunt. 4. MARCIANUS lib. 3. Institutionum. ■VTEmo igitur ad littus maris accedere prohibetur piscandi causa : dum 35 tamen villis, & aedificiis 36, & monumentis abstineatur : quia non sunt juris gentium, sicut & mare, idque & Divus Pius piscatoribus Formianis, & Capenatis rescripsit. §. 1. Sei flumina pene 37 omnia, & portus publica sunt. 5. GAJUS lib. 2. rerum cottidianarura live aureorum. T?Iparum 38 usus publicus est jure gentium , sicut ipsius fluminis. Itaque navem ad eas appellere, funes ex arboribus ibi natis religare, retia siccare, & ex mare reducere, onus aliquod in his reponere, cuilibet liberum est, sicuti per ipsum flumen navigare. Sed proprietas illorum est 39, quorum prxdiis hxrent: qua de causa arbores 40 quoque in his natx eorundem lunt. §. 1. In mare pileantibus liberum est casam in 41 littore ponere, qua se recipiant. 6. MARCIANUS lib. 3. Institutionum. _ TN tantum, ut & soli domini constituantur 42, qui ibi xdificant: sed quamdiu aedificium manet: alio quin, xdificio dilapso, quasi 43 jure postliminii, revertitur loens in pristinam causam: &, si alius in eodem loco xdificaverit, ejus fiet. §. x. Universitatis 44 sunt, non singulorum, veluti, qua in civitatibus sunt theatra, & (1. v. I. 77. infr. dereg.jur. (2. Immo vide l. IO. inpr. verf cum enim. C. b. t. (3. I. 7. C. eod. adde l. 5. /. 6. in pr. 1. 10. infr. de senator. . (4. v. d. L 6. §. 1. infr. de senator. (;. I. 17. in fin. L 17, inpr. infr. de mimimiis. vind. (6. §.5 .Infi.h.t. (7. Obst. 1. 12, supr. h. t. ' (8. Adde l. 31. infr. de ritu ntipt. (9. arg. I. 29. infr. de minor. I. 47. in pr. infr. de rejudic. V. I. 2. C. h. t. (10. I 15 - in fin. supr. h. t. (11. §. 4. in fin. Lnst. cod. adde 1. 14. §. 1. infr. de aliment. vel cibar, legat. (12. I. 2. §. i.supr. b. t. (13. Vide tamen Nov. 81. e. 2. Auth.sed Episcopalis. C. de Epifcop. & cleric. (14. 1. 15. §. i.supr. h. t. (15. v. I. 42. infr. de peculio. (16. Vide teracn l. ult.supr. de his qui fui vel alien.jur. (17. V. /. 15. infr Jupr. h. t. (18. I. ult.supr. de ftatu hom. (19. Lib. 2. Lufi.i. (20. I. 8. in fin. infr. h. t. (21. I. 6. §. 2. infr. eod. (22. 1. 13. §. 5. infr. quod vi aut clam, vide tamen l. 31. Tom. L in fin. infr. de bered, infiit. (rA. ‘Lib. 2. Infi. 2. (24. I. 50. in pr. infr. de heredit. petit. (25. L f. I. 2. infr. de itfufr. (26. Immo vide l. 7. %.fin. infr. de curator, furios. (27. Obst. I. 46. infr. de condidi, indeb. v.l. 94. §. I. infr. de folut. (28. v. infr. Lib. 8. (29. §. I. Infi. h. t. §. i. 'infr. b. I. & l. 3. /. 4. inpr. infr. h. t. (30. I. 6. §. 1. infr. eod, (31. d. I. 6. §. 2. /. 7. I. 8. L 9. I. 10. I. IX. infr. eod. (32. v. infr. de adquir. rer. domin, (33. I. 3. §. 1. infr. ne quid, in loco pubi. I. 13. %.fin. infr. de injur. (34. 1. 1. §. I. infr. de adquir. velamitt.pqfejs. [3;. §. I. Infi. h. t. (36. v. I. 50. infr. de acquir. rer. domin.' (37. Obst. §. 2. Infi. b. t. v. I. 1. §. 3. infr. de finmin. (38. l.%.in pr. infr. eod. (39. v. I. 15. infr. de acquir. rer. domin. (40. I. 30. §. 1. infr. eod. (41. Adde l. 14. inpr. infr. eod. I. 4. infr. ne quid in loco pubi. (42. Obst. L 7. §. 10. inpr. infr. de acquir. rer. domin. (43. /. 14. §. I. infr. cod. (44. §. 6. Infi. h. t. K stadia, 147 Digestorum Lib. I. Tit. VIII. IX. stadia, & similia, & fi qua alia sunt communia civitatum, f Ideo- que nec servus communis civitatis, singulorum i pro parte intel- ligitur, sed universitatis. Et ideo tam contra civem, quam pro eo, posse servum civitatis torqueri 2, Divi Fratres rescripserunt. Ideo & libertus civitatis non habet necesse veniam edicti petere, si vocet in jus aliquem ex civibus. 3 §. 2. Sacra; res, & religiosa, & sancta, in 4 nullius bonis sunt. §. 3. Sacra autem res sunt ha, qua publice consecrata sunt, non private, si quis ergo privatim sibi sacrum constituerit: sacrum non est , sed profanum. Semel autem ade sacra facta, etiam diruto adificio, locus sacer manet. 5 §. 4. Religiosum autem i-aim unusquisque sua voluntate facit, dum mortuum infert in locum suum, J In commune autem sepulchrum, etiam invitis 6 eateris, licetinferre. Sed & in alienum locum, concedente domino, licetinferre: & licet postea ratum habuerit, quam illatus est mortuus, religiosus locus fit. §. 5. Cenotaphium quoque magis placet locum esse religiosum: sicut testis in ea re est Vergilius. 7. ULPIANUS lib. 2;. ad Edictum. CEd 7 Divi Fratres contra rescripserunt. 0 8. MARCIANUS lib. 4. Regularum. CAnctum 8 est, quod ab injuria hominum defenfnm atque muni- o tum est. §. I. Sknctum autem dictum est a sagminibus. Sunt autem J'agmina quadam herba, quas legati populi Romani ferre solent, ne quis eos violaret: sicuti legati Gracorum ferunt ea, qua vocantur cerycia. §. 2. In municipiis quoque muros 9 esse far ctos, Sabinum reste respondisse, Castius refert: prohiberique oportere, ne quid 10 in his immitteretur. 9. ULPIANUS lib. 68- ad Edictum. KjAcra loca ea sunt, qua 11 publice 12 sunt dedicata: sive in ci- vitate sint, sive in agro. H. 1. Sciendum est, locum publicum tunc sacrum sieri posse, cum Princeps eum dedicavit, vel dedicandi 13 dedit potestatem. §. 2. Illud notandum est, aliud esse sacrum locum, aliud sacrarium 14. suce-r locus, est locus consecratus. sacrarium est locus, in quo sacra reponuntur: quod etiam in adificio privato esse potest: & solent, qui liberare eum locum religione volunt, sacra inde evocare. §. 3. Proprie dicimus 19 san- fla, qua neque sacra, neque profana sunt, sed simctione quadam confirmata: ut Leges sancta sunt: sanctione 16 enim quadam sunt subnixa, quod enim sanctione quadam subnixum est, id sanctum est, etsi Deo non sit consecratum : & interdum in sanctionibus 17 adjicitur, ut qui ibi aliquid commisit, capite puniatur. §. 4. Muros autem municipales nec reficere licet sine Principis , vel Prxsi- dis auctoritate: nec aliquid eis conjungere 18 , vel superponere. §. 5. Res sacra 19 non recipit attimationem. 10. POMPONIUS lib. 6. ex Plautio.. A Risto ait, sicut id, quod in 20 mare xdificatum fit, fieret pri- varum: ita quod mari occupatum sit, fieri publicum. Ii. POMPONIUS lib. 2. ex variis lectionibus. CI quis 21 violaverit muros 22, capite punitur: sicuti si quis o transcendet scalis 23 admotis, vel alia qualibet ratione, nam cives Romanos alia, quam perportas, egredi non licet: cum illud hostile & abominandum fit. nam & Romuli frater Remus occisus traditur ob id, quod murum transcendere 24 voluerit. TIT. IX. DE SENATORIBUS, r. ULPIANUS lib. 62. ad Edictum. pOnsulhri femina utique Consularem virum praferendum, nemo ■ ambigit. Sed vir Prafectorius an Consulari femina 25 prafe- ratur, videndum. Putem praferri: quia major dignitas \_eft] in sexu virili. §. 1. Consulares autem feminas dicimus Consularium 26 uxores : adjicit Saturninus, etiam matres; quod nec usquam relatum est, nec unquam receptum. 27 2. MARCELLUS lib. 3. Digestorum. rMssius Longinus non putat ei permittendum, qui propter turpi- tudinem Senatu 28 motus nec restitutus est, judicare, vel te- stimoniiun dicere: quia lex Julia repetundarum hoc fieri vetat 3. MODESTINUS lib. 6. Regularum. CEnatorem remotum Senatu capite 29 non minui, sed Roma me- 0 rari, Divus Severus & Antoninus permiserunt. 4. POMPONIUS lib. 12. ex. variis lectionibus. Q Ui 30 indignus est inferiore ordine, indignior est superiore. - 5. ULPIANUS lib. 1. ad Legem Juliam & Papiam. CEnatoris filium accipere debemus, non tantum eum, qui natu- o raliseft, verum adoptivum 31 quoque: neque intererit, aquo, vel qualiter adoptatus fuerit: nec interest, jam in Senatoria dignitate constitutus eum susceperit, an ante 32 dignitatem Senatoriam. 6. PAULUS, lib. 2. ad Leg. Juliam & Papiam. CEnatoris filius est & is, quem in adoptionem accepit, quamdiu O tamen in familia ejus manet: emanc'patus vero nomen filii emancipatione amittit. §. 1. A Senatore in adoptionem filius datus ei, qui inferioris 33 dignitatis est, quasi Senatoris filius videtur: quia non amittitur Senatoria dignitas adoptione 34 inferioris dignitatis : non magis, quam ut Consularis desinat esss. 7- ULPIANUS lib. 1. ad Legem Juliam & Papiam. "CMancipatum ä patre Senatore, quasi Senatoris filium haberi pia. cet. 3; §. 1. Item Labeo scribit, etiam eum, qui postmor. tem patris Senatoris natus sit, quasi Senatoris filium esse, f Sed eum, qui, pofteaquam pater ejus de Senatu motsls est, concipitur & nascitur, Proculus & Pegasus opinantur non esse quasi Senatorii filium, quorum sententia- vera est. Nec enim proprie Senatoris filius dicetur is, cujus pater Senatu motus est, antequam iste nasceretur. Si quis conceptus quidem sit, antequam pater ejus Senatu moveatur, natus autem post patris amissam dignitatem: magis est, ut quasi Senatoris filius intelligatur. tempus enim conceptionis spectandum, plerisqne placuit. §. 2. Si quis patrem, & avum habuerit Senatorem: & quasi filius, & quasi nepos Senatoris intelligitur. f Sed fi pater amiserit dignitatem ante conceptionem hujus; quari poterit, an quamvis quasi Senatoris filius non intelligatur, quasi nepos tamen intelligi debeat? Et magis est, ut debeat 36: ut avi potius ei dignitas prosit, quam obsit casus patris. 8- IDEM fib. 6. Fideicommiilbrum. pEmina nupta slariffimis 37 personis, clariffimarum personarum appellatione 38 continentur., f Clariflimarum feminarum nomine, Senatorum filia, nisi qua viros clarissimos sortita sunt, non habentur. Feminis enim dignitatem clarilsimam mariti tribuunt: parentes vero donec plebeji nuptus fuerint copulata. Taimliu igitur clarissima femina erit, quamdiu Senatori nupta est, vel cla- rilsimo: aut separata ab eo, alii inferioris 39 dignitatis non nupsit, 9. PAPINIANUS lib. 4. Responsorum.. piliam 40 Senatoris nuptias liberti secutam, patris casus non 41 facit uxorem: nam quasita dignitas liberis, propter casum patris remoti a Senatu, auferenda non est. 10. ULPIANUS lib. 34. ad Edictum, piberos Senatorum accipere debemus, non tantum Senatorum filios, verum omnes, qui geniti ex ipsis, exve liberis eorum di(1. v. I. 7. §. 1. infr. quod cujusque univerjit. adde 1. 1. §. 15. infr. ed SC. Trebell. (2. /. I. §. 7. infr. de qiuest. (3. I. 10. §. 4. infr. de insis vocando. (4. 1. 1. in pr.supr. b. t. §. 7. Infi. eod. (;. §. 8. Inft. h. t. (6. Vide tamen /. 28. infr. communi divid. (7. /. 6. in sin- infr. dc religiös.. (8. /. 9. §. 3. infr. h. t.. (9. I. 1. in pr. fupr. eod. (10. v. 1. 9. §. 4. infr. eod.l. 2. 1. 3. infr. ne quid in loco sacro. (11.. /. ult. infr. ut in pojfef. legat. (12.. I. 6. §. 'i. fupr. b. t. adde §. 1.. hujus legis..& H..8. Inft. b. t. (13. /. ult. infr. ut in pojfejs. legat.. (14.. /. 1. §. 1. infr. ne quid in loco sacro,. (15. L 8. supr.h. t.. (16. /. fy\..infr. de pcen. (17: v. d. I. 41. (18. Adde l. ult. infi.neqiiidin loco sacro.. (19. Adde /. 176. §. I . infr.. de reg. jur. (20. v. I. 50. infr. deadquir. rer. domin.. (21. Adde /. I. inpr. L.ii. inftn.fupr. h. t. L 11. inpr.. infr. ad leg. Jul. pecul, (22, Adde l. 3. §. 17. infr. de re milit. (23. I. 54. §. 4. infr. de fuit , (24. Adde l. in fin. pr. C. ad leg. Jul. majeft. vide tamen 1. 18. infr. de pten. (25. Adde Nov. 62. §. 2. (26. Nov. IO,, c. 2. inpr. (27. Vide tamen d. Nov. 105. c. 2. in pr. (28. I. 12. §. 2. infr. de judiciis. (29. §. q.. Inft. de capit, deminut. (30. v../. %. in fin. infr. de ferv. exportand. (31. I. 10. infr. h. t. (32. Obst. I. II. C. dt dignitat. (33. v. I. 13. C. de dignitat. L 8. I. 12. inpr. infi. b.t. (54- 1. 3$. fupr. de adopt. (35. v. 1-6. in pr.supr. h. t. (36. Vide tamen /. 11. C. de qiueftion. (37. v. I. 5.. infr. dscurat. furios l. 100. infr. dc verh.sign. (38. v.l. 13. C. de dignitat. (39/v. 1. 1. C. d. t. (40. I. 34. §, 2, infi.. de ritu nupt. (41. Hoc mutatum -N-V. 7*. t . «antut: M0 De Officio Consiliis. ito rautur: sive naturales, sive adoptivi I sint liberi Senatorum , ex quibus nati dicuntur, f Sed si ex filia Senatoris natus fit, spectare debemus patris ejus conditionem. ii. PAULUS lib. 41. ad Edictum. CEnatores, licet in 2 urbe domicilium habere videanturtamen " & ibi 3 , unde oriundi sunt, habere domicilium intelliguntur : quia dignitas , domicilii adjectionem potius dedisse, quam permutasse videtur. 14. ULPIANUS lib. 4. de Censibus. VfUptK prius Consulari viro impetrare solent ä Principe, quam- s' vis perraro, ut nuptae iterum minoris dignitatis viro4, nihilominus in Consulari maneant dignitate : ut scio Antoninum Augustum Julia Mamrcx consobrina sine indulsifle. §. I. Senatores autem accipiendum est eos , qui a Patriciis , & Consulibus, usque ad omnes illustres viros descendunt : quia [&] hi soli in Senatu sententiam dicere possunt. T I T. X. DE OFFICIO? CONSULIS. i. ULPIANUS lib. 2. de Officio Consulis. rVFficium Consulis est , consilium 6 praebere manumittere volen- vl tibus. §. 1. Consules & seorsum singuli manumittunt, f Sed nonpoteftis, qui apud alterum nomina 7 ediderit, apud alterum manumittere : separate enim sunt mamnniffiones. Sane si qua ex eausa collega manumittere non poterit, infirmitate, v.el aliqua justa causa impeditus : collegam posse manumilnonem expedire., Senatus cenluit. §. 2. Consules apud se servos suos manumittere posse, nulla dubitatio est f Sed fi evenerit, ut minor viginti annis Consul fit, apud se manumittere non poterit 8, cum ipse sit, qui ex Senatusconsulto consilii causam examinat: apud collegam vero , causa probata, potest. 9. T I T. XI. DE OFFICIO PRtEFECTI PR 7 ETORIO. 10 1. AURELIUS Arcadius Charisius, Magister libellorum, lib. fingul. de Officio Prafecti,pratorio. TIReviter commemorare uecesse est , unde constituendi praefecto- " nun pratorio officii origo manaverit. f Ad vicem Magistri equitum 11 Prxfectos pratorio antiquitus institutos esse, a quibusdam scriptoribus traditum est. Nam cum apud veteres Dictatoribus 12 ad tempus summa potestas crederetur, & Magistros equitum sibi eligerent, quiadsociati participales cura [admilitix gratia] fecundam post eos potestatem gererent: regimentis reipublicx ad Imperatores perpetuos translatis, ad similitudinem Magistrorum equitum Prafecti pratorio a Principibus electi sunt, data est plenior licentia ad disciplinae publicce emendationem. §. 1. His cunabulis Prafectorum auctoritas initiata in tantum meruit augeri 13, ut appellari a Prxfectis pratorio non possit. Nam cum ante quaesitum fuisset, an liceret a Prafectis pratorio appellare , & jure liceret , & extarent exempla eorum, qui provocaverint: postea publice sententia Principali lecta, appellandi facultas interdicta est. credidit enim Princeps, eos , qui ob singularem industriam, explorata eorum fide, & gravitate, ad hujus officii magnitudinem adhibentur , non aliter judicaturos esse , pro sapientia ac luce dignitatis sux, quam ipseforec judicaturus. §. 2. Subnixi sunt etiam alio privilegio [Prafecti pratorio] : ne a sententiis eorum 14 minores aetate ab aliis magistratibus, nisi ab ipsis Prafectis pratorio, restitui possint. T I T. XII. D E OiF FI CIO PR/EFECTIi? URBI. 1. ULPIANUS lib, fingul. de Officio Praefecti U bi. QMnia 16 omnino crimina 17 Praefectura Urbis sibi vindicavit: nec tantum ea , quae intra Urbem admittuntur , verum ea quo. que , quae extra urbem (intra 18 Italiam), Epistola 19 divi Severi ad Fabium Cilonem 20 Prasestum Urbi missa declaratur. §- i- Servos, qui ad statuas confugerint, vel sua 21 pecunia emptos, ut manumittuntur , de dominis 22 querentes audiet. §. 2. Sei & patronos egentes de silis libertis querentes audiet: maxime fi aegros se esse dicant,desiderentque a libertis exhiberi. 23 §. z. Relegandi, deportandique in infulam, qnam Imperator adfiguaverit, licentiam habet. §. 4, Initio ejusdem ita scriptum est : Cum Urbemnostramfideituozn commiserimus. Quidquid igitur intra Urbem admittitur, ad Praesectum Urbi videtur pertinere, sed & si quid intra centesimum milliarium 2? admissum sit, ad Prasestum Urbi pertinet: si liltra ipsum lapidem , egressum 26 est Prafecti Urbi notionem. §. Si quis iervum suum adulterium 27 commisisse dicat in uxorem suam, apud Prasestum Urbi erit audiendus. §- 6. Sed & ex interdictis fihiod vi aut clam, aut interdisto Unie vi audire potest. §. 7. Solent ad Praefecturam Urbis remitti etiam tutores, live curatores 28 , qui 29 male in tutela, sive cura versati , graviore animadversione indigent, quam ut sufficiat eis suspectorum 30 infamia : quos probari poterit, vei nummis 31 datis tutelam occupasse ; vel pramio accepto operam dedisse, ut non idoneus tutor alicui daretur; vel consulto circt edendum patrimonium quantitatem minuisse; vel evidenti fraude pupilli bona alienasse. §. 8. Quod autem dictum est, ut servos de dominis querentes Prosse cius audiat, sic accipiemus: non 32 accusantes dominos (hos enim nequaquam fervo permittendum est, nisi ex causis receptis) 4 sed si verecunde expostulent; si saevitiam, si duritiam, si famem, qua eos premant; si obsccenitatem 33, in qua eos compulerint, vel compellant, apud Prafectum Urbi exponant, f Hoc quoque officium Prafecto Urbi a Divo Severo datum est, ut mancipia tueatur, ne 34 prostituantur. §. 9. Praterea curare debebit Praesectus Urbi , ut nummularii 3? probe se agant circa omne negotium suum: & temperent his, qua: sunt prohibita. §. 10. Gum patronus contemni se a liberto dixerit, vel contumeliosum sibi libertum queratur? vel convicium se ab eo passum, liberosque suos, vel uxorem , vel quid huic simile objicit: Prxfectus Urbi adiri solet, & pro modo 36 querelae corrigere eum, aut comminari, aut Fustibus castigare, aut ulterius procedere in poma ejus solet: nam & puniendi plerumque sunt liberti. Certe ii se delatum a liberto, vel conspirasse eum contra se cum inimicis doceat : etiam metalli poena in eum statui debet. §. ii. Cura carnis omnis, ut 37 justo pretio praebeatur, ad curam Prafectura pertinet: L ideo & forum suarium sub ipsius cura est : sed & exterorum pecorum, sive armentorum, quxad hujusmodi praebitionem spectant, ad ipsius curam pertinent. §. 12. Quies quoque popularium 38, & disciplina spectaculorum ad Prafecti Urbi curam pertinere videtur: & saue , debet etiam dispositos milites stationarios habere ad tuendam popularium 39 quietem, & ad referendum sibi, quid in Urbe agatur. §. 13. Et Urbe interdicere Prafectus Urbi, & quavis alia solitarum regionum potest, L negotiatione 40, & professione, &41 advocationibus, & foro; & ad tempus, & in perpetuum. 42 Interdicere poterit & spectaculis: & si quem releget ab Italia, sum- movere eum etiam a provincia sua. §. 14. Divus Severus rescri- (1. /. ?. siipr.h. t. (2. v. I. 2. C. ubi Senatores. (3. Immo vide L 23. inpr. infr. ai municipal. (4. Nov. 22. c. 36. (?. Lib. 12. C. 3. Nov. 105. (6. L 4. C. de vinditia. (7. v. §. 4. Infi. quib. ex caufis momumitt. non licet. (8. Obst. I. 20. in sin. infr. de manum, vini. (9. Obst. I. 18. §. I. infr. d. t. (10. Lib. 1. C. 26. 27. Nov. 70. (11. Adde l. 2. §. 19. 19. fupr. de orig.jur. (12. d. I. 2. §. 18. (13. v, l. 19. I. 30. C. de appellat. ^14. L 1 si. in fin. I. 17. infr. de minor. (13. Lib. 1. C. 28. (16. Excip. L 1. C. de offic. mugistr. milit. (17. v. I. 3. infr. expilat, heredit. I, 24. in fin. infr. ai leg. Cornei, ie fulf. (18. Adde §. 4, infr. hic. (19. d. §. 4. (20. v. /. ult. infr. de o fte. profecti vigilum. (21. v. l. I. §. I. infr. de manumiß . (22. t. 3. inpr. d. t. (2:,. v. I. 3. inpr. gjf §. I. infr. de agnofe. & fieisd. User. (24. Adde l. 8. infr. deextraord. crimin. I. 3. infr. expilat, heredit. (2?. v. infr. b. §. ibi: lapidem, adde §. 16. Infiit. de excusat, tut. I. 21. §. 2. 3. infr. de excusat, junti. I. 13. §. 1. efi z.eod. (26. v. I. ult. infr. de jurifi. (27. v.l. i'fr. de accusat. (28. Adde §.3. in fin. Infi. de curator. (29. Adde §. 10. Infi. de Jufpecl. tutor. (30. i. §. 10. 1 . 1. §. ult. infr. defujpect. tutor. (31. I. 9. infr. detutel. (32. v. I. 20. C. de his , qui accuf nonp-ojf. (33. v. L 12. C. de epifeop. and. (34. v.tit. C. fi manci, pium ita venierit , ne prostituatur, adde l. 24. in fin. infr. de pigno - rat, uti. (35. Adde l. 2. infr. h. t. (36. I. I. infr. dejur. patro. nat. (37. Adde /. 3. §. 1. infr. ad leg. Jul. de annona. Nov. 24. e .3. (38. I. 28- §. 3- infr. depeenis. (39. Huc refer L ult. C. de seditio. (40. /. 9. §. 9. infr. de penis. (41. d. I. 9. inpr. (42. Obst. I. ult. in pr. infr. de pm:is. i5i Digestorum Lib. I. Tit. XII. XIII. XIV. XV. XVI. 152 jlit, eos etiam, qui illicitum collegium coisse dicuntur, apud Praifectum Urbi accusandos. L. PAULUS lib. Ungui, de Officio Praefecti Urbi. A Diri etiam ab argentariis, vel adversus eos, ex epistola D. Ha- 1 driani, & in pecuniariis causis potest. 3. ULPIANUS lib. r. ad Edictum. TJRsfectus Urbi, cum 1 terminos [ Urbis ] exierit, potestatem non habet, extra Urbem potest jubere judicare. T I T. XIII. DE OFFICIO 2 QUiESTORIS. 1. ULPIANUS lib. singul. de Officio Quaestoris. fARigo Quxstoribus creandis antiquiffima est; & pene ante omnes ^ magistratus. Grachanus 3 denique Junius, libro septimo de potestatibus , etiam ipsum Romulum & Nurnam Pompilium binos Quaestores habuisse, quos ipsi non sua voce, sed populi suffragio crearent, refert. 4 f Sedsicuti dubium est, an Romulo, &Nu- jna regnantibus Quaestor suerit: ita Fullo Hostilio rege Quaestores fuisse certum est. Sane crebrior apud veteres opinio est, Pullum Hostilium prunum in Rempublieam induxisse Quaestores. §. I. Et a genere quaerendi 5 Qiuestores initio dictos, & Junius 6 & Trebatius, & Fenestella scribunt. §. 2. Ex Quaestoribus quidam solebant provincias sortiri ex Senatusconsulto , quod factum est Decimo Druso & Porcina Consulibus. Sane, non omnes Quaestores provincias sortiebantur, verum excepti erant Candidati Principis; hi etenim solis libris Principalibus in Senatu legendis vacant. §. 3. Hodieque obtinuit indifferenter Quaestores creari, tam patricios , quam plebejos: ingressus est enim & quasi primordium gerendorum honorum, sententiaque in Senatu dicenda:. §. 4. Ex his, ficuti diximus, quidam sunt, qui Candidati Principis dicebantur , quique epistolas ejus in Senatu legunt. T I T. XIV. DE OFFICIO7 PRÄTORUM. 1. ULPIANUS lib. 26. ad Sabinum. j^Pud filium familias Praetorem 8 potest pater ejus manumit- 1 tere. 2. PAULUS lib. 4. ad Sabinum. CEd etiam ipsum apud se emancipari , vel in adoptionem dari, 0 placet.' 3. ULPIANUS lib. 38. ad Sabinum. T>Arbarius Philippus, cum servus fugitivus esset, Romae praetu- ^ * 1 2 3 4 * 1 ram petiit, & Praetor designatus est: sed nihil ei servitutem obstitisse, ait Pomponius, quasi Praetor non fuerit. Atquin verum est, praetura eum functum, & tamen videamus si servus, quamdiu latuit [in] dignitate praetoria, functus fit: quid dicemus ? quae edixit, quae decrevit, nullius fore momenti ? an fore,propter utilitatem eorum 9, qui apud eum egerunt vel Lege 10, vel quo alio Jure? Et verum puto, nihil eorum 11 reprobari. - Hoc enim humanius est: cum etiam potuit populus Romanus fervo decernere hanc potestatem : sed & si 12 scisset servum esse, liberum effecisset. Quod jus multo magis in Imperatore observandum est. 13 4. IDEM lib. 1. de omnibus Tribunalibus. 1 JRaetor neque tutorem 14, neque specialem Judicem ipse se dare potest. T I T. XV. DE OFFICIO PRLFECTI VIGILUM. 15 1. PAULUS lib. singul. de Officio Praefecti Vigilum. (1. I. 1. §. 4. fupr. h. U (2. Zib. 1. C. 30. Lib. 12- C. 6. Nov. 35. 41. 8 (3. /. pen, §. mi % infir, ad leg. stompej. de parricid. adde l. 12. infir, ad leg. Corn. defiicar. ( 4. v. 1 . 7. inpr. infir. de curator, furios. ( 5. /. 6. C.ffile cttmtor. furios. 1 . 6 . C\. qui testam, facere,- ( 6 . Adde»/. Z. C. de ejjic. pruifeci.pYi.ttor. orient . ( 7. Nov. 24. c. 2. verfi. item ut. ( 8. r66. §. f-infir, deverb.Jign. ( 9. v. Nov.- 95.- c. 1. ( 10. v. L 48. tnfr. de judiciis. ( n.v. /. 7. infin. infir. qui fatifid. cog. ( 12. Vide tamen L wi.fC. de prohibit. fiequeftr. (13. v. L 12. §. 2. infir. de fiolution. (14, Ad le L I. inpr. infr. de fofhtl. ( 15. Nov. 8. c. 8- Aoy. 17. c. §. ult. Nov. 24. c. 2. ( 16. v. L ult . C. de defensor. (17. y,.l,> 6 r inp, infir. ad kg, Jul. de adult. (lZ. k i 6 ,- in pr. infir. de publican. ( 19. Adde i. 3. inpr. infir. h. t. (20. v. i. pen: infir. de ancior,■ £st confinis, tut. ( 21. i. 13. infir.’de transacl. ( 22. Vide tamen /.- 58 - /. 99. infir. de procur. ( 23. 1. 46. §. 8. infir. de jure fisci, (24. V- /. 90. inpr. insr.-de adquir. vel omitt. bered, C-S- stdb. 1. C. ult. ( 26. 1. iq.supr. de adopt. 1. $.supr: de offic'.- procons l. I. C. de adopt. ( 27. V. 1. 41. §. ;. infr. de fidei com, IN bert. ( 28. §. 6. Inft. de Atii, tut. ( 29. /. 16. infir. dejurisd. ( 30. Adde /. g, §. ig. infir,. de transuit, l. 2. in fin. C. de pednn. judie,- > praetor,-, 159 Digestorum Libb. I. Tit. XXI. XXII. II. Tit. T. Prator, quam ex Senatusconsulto i habet, mandare non poterit. §. i. Qui mandatam jurisdictionem suscepit, proprium nihil habet 2 : sed [ & ] ejus, qui mandavit, jurisdictione utitur. Verius est enim , more majorum jurisdictionem quidem transferri : sed merum imperium 3 , quod Lege 4 datur , non posse transire. Quare nemo dicit, animadversionem Legatum Proconsulis habere mandata jurisdictione. Paulus notat: L imperium 5 , quod jurisdictioni cohaeret, mandata jurisdictione transire , verius est. 2. ULPIANUS lib. 2. de omnibus Tribunalibus. ATAndata jurisdictione a Praside, consilium non potest exercere is, cui mandatur. h. 1. Si tutores vel curatores velint praedia vendere, causa cognita 6 id Praetor vel Praeses permittat : quod li mandaverit Jurisdictionem , nequaquam poterit mandata juridictione eam quxstionem transferre. 3. JULIANUS lib. 5. Digestorum. "CT si Praetor fit is, qui alienam jurisdictionem exsequitur , non s' tamen pro suo imperio agit 7 , sed pro eo , cujus mandatu jus dicit quotiens partibus ejus fungitur. 4. MACER lib. 1. de Officio Prasidis. /"'Ognitio de suspectis 8 tutoribus mandari potest 9 : imo etiam ex.mandata generali jurisdictione, propter utilitatem pupillorum, eam contingere constitutum est, in haec verba: Impera to- res Severus est Antoninus } Bradtue Proconsuli Africic. Cum propriant lojurisdiclionem legatis tuis dederis , consequens est , ut etiam dejuspeclis tutoribus pojstnt cognoscere. §. 1. Ut [ si ] possessio bonorum detur ; vel, si cui damni infecti non caveatur, ut is poflidere jubeatur > aut ventris nomine in possessionem mulier, velis, cui legatum est, legatorum servandorum causa in posselsionem mittatur 11: mandari potest. 12 5. PAULUS lib. 18. ad Plautium. ATAndatam sibi jurisdictionem mandare alteri non posse , mani- festum est. 13 | §. 1. Mandata jurisdictione privato , etiam imperium , quöj non est merum , videtur mandari 14 : quia jurisdictio sine modica coercitione nulla est. 1 T I T. XXII. D E Of FICIO15 ADSESSORUM.K 1. PAULUS libro lingulari de Officio Adsessonim. QMne officium Adsessoris, quo juris studiosi partibus suis fnn. . guntur , in his fere causis constat: in cognitionibus, postula- tlo nibus, libellis , edictis , decretis , epistolis. ' 2. MARCIANUS lib. 1. de Judiciis Publicis. T Iberti assidere possunt. 17 f Insumes autem licet non prohi- ■ L ' beantur legibus adsidere : attamen arbitror, ut aliquo [quo. que] decreto Principali refertur constitutum 18, non posse offi. cio Adsessoris fungi. 19 3. MACER lib. 1. de Officio Prxsidis. CI eadem provincia, postea divisa, sub duobus prasidibus consti- 0 tuta est, vclut Germania, Mysia: ex altera [ ortus, inaltera 20] adsidebit: nec videtur in sua provincia adsedisse. 4. PAPINIANUS lb. 4. Responsorum. TAIem functo legato Cassaris, salarium Comitibus 21 residui tera- A poris 22, quod [ a ] Legatis 23 praestitu tum est 24, debetur: modo li non postea Comites cum aliis eodem tempore sii eruat. Diversum in eo servatur, qui successorem ante tempus accepit' 5. PAULUS lib. 1. Sententiarum. POnsiliario , eo tempore quo adsidet, negotia tractare ia suum quidem auditorium nullo modo concessum est, in alienum autem , non 25 prohibetur 6. PAPINIANUS lib. r. Responsorum. TN consilium Curatoris 2O. Keipublicx vir ejusdem civitatis ajfi. dere non prohibetur 27 : quia publico salario non f ruitur. (1. l. 1. inpr. infir. de SC. Silan. (2. 1. 3. infr. h. t. (3.,/. ult. §. I. infr. h. t. I4. pr. hic. (5. 1. ult. §. I. ir.fr. h. t. (6. /. 2. C. de offic. ejus , qui vicem alie, judic. (7. /. I. §. i.supr. h. t. 1. 16. infr. dejurisd. (8. 1. 1. §. 4. infr. desuspeH. tutor, v. 1. 31. infr. de reb. auctor, judic. (9. Vide tamen l. 1. §. 11. infr. ad SC. Turpili. (10. Obst. l. Vj.supr. de offic. procons. (11. v. 1. 1. infr. quib. ex caus. inpojsejs. (12. Obst. 1. 4. infr. dejurisd. v. 1. 26. infr. admu- nicip. junci. 1. 1. & l. 4. §. 3. infr. de dantn. infeci. (13. Iinmo vide l. 12.1. l^.fnpr. de officio procons. (14. 1. 2. infr. dejurisd. (15. v. l. 1. infin. infr. h. t. (16. Lib. 1. C. 51. (17. Adde l. 2. C. de postul. (18 .v.l. 2. C. de dignitat. (19. Adde /. 1. §. 8. infr. de pojlul. Vide tamen 1. 7. in pr. infr. de recept. qui arbitr. receper, ( 20. Vide tamen l. ult. infr. h. t. 1. 37, infr. ex quib. catis, major. adde i. 38 .inpr. d. t. U l. ult. C. de crimine sacrileg. (21./. id. supr. de offic. prafid. (22.1. 19. in fin. infr. locat, conduci. (23. Obii. 1. tm. C. de priebendo salario. ( 24. v. 1. 1. §. 8- infr. de extraorl cognit. (25. Vide tamen l. ult. C. de adsejsorib. (26. Adde/. 11. inpr. infr. depignor. cf hypoth.l. 3. §. 4. infr. quod vi aut clam. /.3. C. de modo mulctar. ( 27. v. 1. 10. C. de adsejs. 1. 37. 1. 38. inpr. infr. ex quib. caus. major. LIBER S] TIT. I. DE JURISDICTIONE. 1. ULPIANUS lib. 1. Regularum. TUS dicentis 1 officium latiffimiim est: nam & bonorum pos- 1 sessionem dare potest, & in posselsionem mittere , pupillis I non habentibus tutores constituere, judices litigantibus dare. C»/ 2. JAVOLENUS lib. 6. ex Caffio. /"''Ui jurisdictio data est, ea quoque concessa esse videntur 2, sine quibus jurisdictio explicari non potest. 3. ULPIANUS lib. 2. de Officio Quxstoris. TMperium aut merum [est] aut mixtum est. f Merum est impe- rium habere gladii 3 potestatem ad animadvertendum facinorosos homines, quod etiam Potestas appellatur, f Mixtum est imperium , cui etiam jurisdictio inest , quod in danda bonorum possessione consistit, f Jurisdictio est etiam judicis dandi licentia. 4. IDEM lib. 1. ad Edictum. TUbere caveri Pratoria stipulatione 4, & in possessionem mittere, J imperii magis 5 est, quam jurisdictionis. 5. JULIANUS lib. 1. Digestorum. ATOre 6 majorum ita comparatum est, ut is demum jurisdictio- A nem mandare possit, qui eam suo jure, non alieno 7 beneficio haberet. ECUNDUS. 6. PAULUS lib. 2. ad Edictum. pT quia nec principaliter ei jurisdictio data est, nec ipsa lex defert, sed confirmat mandatam jurisdictionem : ideoque siis, qui mandavit jurisdictionem , decesserit, antequam res ab eo, cui mandata est jurisdictio, geri coeperit: solvi mandatum Labeo ait, sicut in reliquis causis. 7. ULPIANUS lib. 3. ad Edictum. ^1 quis id, quod jurisdiclioni; perpetua causa , non quod prout m incidit , in albo , vel in charta , vel in alia materia propqfittnn erit, dolo malo corruperit : datur in eum quingentorum aureorum judicium, quod populare est . §. i. Servi quoque, & filiifam lias verbis Efficti continentur. Sed & utrumque sexum 8 Praetor complexus est. §- 2. Quod si, dum proponitur, velante propositionem, quit corruperit: Edicti quidem verba cessabunt; Pomponius autem ait sententiam Edicti porrigendam esse ad haec. §. 3. In servos autem, si non defenduntur d dominis, Leos, qui inopia laborant, corpus torquendum 9 est. §. 4. Doli mali autem ideo in verbis Edicti fit mentio , quod si per imperitiam vel rusticitatem, vel ab ipso Prato re jussus, sei casu aliquis fecerit, non tenetur. §. 5. Hoc vero Edicto tenetur , & qui tollit, quamvis non cor- (1. v. 1.12. infr. de vulg. (i/ pupiil.Jubstit. (2. 1. 5. in fin. infr. de offic. ejus , cui mandat, jurij'd. adde l. 6. infr. de aliment. vel cibar, legat. (3. /. 6. §. S-jupr. de offic. prxfid. (4. /. 1. 1. 4. §. 3. infr. de damn. infeci. 1. 26. in pr. infr. ad municipal. ( 5. Vide tamen 1; 4- §. 1 .supr. de offic. ejus , cui mandat, jurisd. (fi. l.peit. inß». Jupr. dejustit. & jur. (7. v. 1. 5. C. de judiciis. (8. /. 195. /»p. infr. de vcrb.Jign. (9. 1. 1. in fin. infr. de pten. 1. 6. in fin. C. it sepulckra violat. ruperit Quod quisque juris in alterum statuerit, 162 ruperit: item qui suis manibus facit; & qui alii mandatui, sed li I speciem unam : & is, cui mandata Jurisdictio est, fungetur vice alius sine dolo malo fecit, alius dolo malo mandavit: qui manda-1 ejus , qui mandavit, non sua. A Do vxt tenebitur, ii uterque dolo malo fecerit, ambo tenebuntur : nam & ii p.lures fecerint, vel corruperint, vel mandaverint : omnes 2 tenebuntur : ' „ . . , 8. GAJUS lib. 1. ad Edictum provinciale. )eo quidem uc non sufficiat 3 , unum eorum poenam luere. 9. PAULUS lib. 3. ad Edictum. CI familia alicuius album corruperit: non 4. similiter hic edici- o tur> ut in furto, ne in reliquos actio detur, si tantum dominus, cum defendere voluit, unius nomine praestiterit, quantum liber 5 prxstaret. fortasse, quia hic & contempta majestas 6 Praetoris vindicatur, & plura facta intelliguntur : quemadmodum cum plures fervi injuriam fecerunt, vel damnum dederunt 7 , quia plura fasta furit, non, ut in furto, unum. Octavenus hic quoque domino succurrendum ait: sed hoc potest dici > ii dolo malo curaverint, ut ab alio album corrumperetur: quia tunc unum consilium sit, non plura facta, idem Pomponius libro decimo notat. 10. ULPIANUS Ub. 3. ad Edictum. rvUi jnrisdisticni praeit: neque 8 sibi jus dicere debet 9 , neque vLmmri, vel liberis 10 suis, neque libertis, vel exteris, quos fecum habet. 11. GAJUS lib. 1. ad Edictum provinciale, gl idem cum eodem pluribus actionibus agat, quarum lingulam:;. Imperatoris Antonini confirmata est. §. 1. Sed ct si mutua: ig sunt actiones, & alter minorem quantitatem, alter majorem petat: apud eundem 14 judicem agendum est ei, qui quantitatem minorem petit: nein potestate calumniosi adversarii mei sit, an apud eundem litigare poffim. §. 2. Si una actio communis 13 fit plurium personarum, veluti familix hercisciunlx, communi dividnndo, finium regundornm : utrum iingulx partes spectandx iunt circa ju- risdictioyem ejus, qui cognoscit; quodOfilio, & Proculo placet; quia unnsqtiisquc de parte sua litigat ? an potius tota ros ; quia & tota res in judicium venit, & vel uni adjudicari potest, qued & Cr.siio ct Pegaso viat;: ? & sane eorum sententia probabilis est. 12.' ULPIANUS lib. 18. ad Edictum. , n] Agistratibns'municipalibus supplicium a servo sumere non li- x cet: modica autem castigatio 16 eis non est deneganda. 13. IDEM lib. 51. ad Sabinum. Jf Um , qui judicare jubet, Magistratum 17 elfe oportet. 17: IDEM lib. 1. Opinionum. pRxtor, sicut universam jurisdictionem mandare alii potest , ita & in personas certas, vel de una specie potest: maxime , cum justam causam 23 snicept* ante Magistratum advocationis aiterius partis habuerat. 18 - AFRICANUS lib. 7. Quxftionum. AI 24 convenerit, ut alius Fractor, quam cujus jurisdictio eilet , jus diceret; & priusquam adiretur, mutata voluntas fuerit: procul dubio nemo 23 compelletur ejusmodi conventioni stare. 19. ULPIANUS lib. 6. Fideicominiflbrnin. 0Um quaedam puella apud competentem judicem litem susceperat, deinde condemnata erat, polleaque ad viri z6 matrimonium alii jurisdictioni subjecti pervenerat: querebatur, an prioris judicis sententia exsequi poiiit? Dixi polle, quia ante fuerat sententia dicta. Sed & Ii post susceptam cognitionem , ante lentendam, hoc eveniet, idem putarem : sententiaque a priore judice recte fertur. Quod generaliter & in omnibus hujuscemodi casibus observandum elt. §. i. Quotiens (de) quantitate Sui jurisdictionem pertinente quxritur, semper quantum petatur qusrqndum est, non quantum debeatur. 27 20. PAULUS lib. 1. ad Edictum. TTXtra territorium 28 jus dicenti 20 impune non paretur, -f * Idem est, & si supra jurisdictionem suam velit jus dicere. QUOD Q XXT II. (utputa Proconsul, velPrxtor, vel alii, qui provincias regunt) , judicare jubere co die, quo privati futuri essent, non poliunt. 18 14. IDEM lib. 39. ad Edictum. J?St receptum, eoque jure utimur , ut si quis major, vel xqua- lis 19 subjiciat se jurisdictioni alterius 20: postit ei, & adversus eam jus dici, 13. IDEM lib. 2. de omnibus Tribunalibus. AI per errorem zi alius pro alio Prxtor fuerit aditus : nihil valebit, quod actmn est. nec enim ferendus est, qui dicat, confenlillc eos in Prxsidem : cum (ut Julianus scribit) , non consentiant 22, qui errent. Quid enim tam contrarium consensui est, quam error, 'qui imperitiam detegit ? O 16. IDEM lib. 3. de omnibus Tribunalibus. oOlet Prxtor jurisdictionem mandare: & aut omnem mandat, aut (1. I. I. §. I. infr. de eo per quem fuci. (2. v. I. 21. §. 9. infr. de furt. (3. I. 3. §. 3. infr. nequis eum qui in jus. (4. Immo vide l. 32. in pr. infr.mi leg. Aquil. (5. I. I. iufitt. pr. infr.Jifamil. furt.fec. (6. L pen. infiu. supr.de justit. Qj jnr. (7. Conjunge l. 32. in pr. infr. ini leg. Aquil. U L. 1. §. pen. infr. Ji fumil. furt. fec. (8. V. C. lib. 3. tit. ne quis in sua cuufu judicet. (9. v. I. ult. §. pen. C. ubi senator, z/el claris. (10. Vide tamen /. 77. infr. de judiciis. (11. Adde /. 19. in fin. infr. h. t. I. 1. C. de defenjorib. ciyitat.Nov. 13. c. 3. tz. ult. (12. Adde i. 74. §. 1. infr. de judi- ciis. I. 28. infr. ai immicip. pf §. 1. infr. hic. (13. v. L I. C. rcr. acietur: (14. L 22. infr. dejudic. st tit. infr, de quib. reb. ad e und. jaJ.iceir.ec.tar. (ij. /. z. §. 3. infr. famil. e reife. (16. I. 13. §. 39- infr. dcii.jitr. (17. Adde/, un. infn. C. qi.i profuajurij'd. (18- Vide tamen l. 49. si, 1. infr. de judiciis. (19. I. ,3. §. 4. infr. ad SC, T O M. I. T I T. QUISQUE JURIS IN ALTERUM STATUE- jl, LT. IPSE EODEM JURE UTATUR. i. ULPIANUS lib. 3 - ad Edictum. iCTOc Edictum 32 summam habet xquitatem; & sine cujuiquam 1J indignatione justa. Quis enim aspernabitur idem jus libi dici , quod ipse aliis dixit, vel dici effecit ? §. 1. Qiii niagiftra.ium pcteftateinve habebit , fi quid ir aliquem ttovi jterisstatuerit: ipse, quandoque ad versario postulante eodem jure uti debet. f Si quis apud cum , qui magistratum potestatem,rue habebit , aliquid novi juris obtinuerit: quandoque postea adversario ejus postulante, eodem jure adversus eum decernetur: scilicet, ui quod ipse [ quis ] in alterius persona a quum ejfe crcdidijjht, id in ipsius quoque persona valere patiatur. §.2. Hxc autem verba, quod statuerit, [qui jurisdictioni priest,} cum effectu 34 accipimus, non verbotenus. L ideo, si quum [vellet statuere, prohibitus sit, ncc effectum] decretum habuit : ces- " . Magistratus autem, velis, qui in potestate aliqua sit lat Edictum. Nani j-stuit verbum rem perfectam sign consummatam injuriam , non coeptam. Et ideo si inter cos quis dixerit jus , inter quos jurisdictionem non habuit: quoniam pro nullo hoc habetur, nec est ulla sententia , cessare Edictum putamus. Quid enim offuit 35 conatus, cum injuria nullum habuerit effectum ? 2. PAULUS lib. 3. ad Edictum. LTOc Edicto dolus debet jus dicentis puniri, nam li Adfefforis im- 1 prudentia jus aliter dictum iit, quam oportuit: non debet hoc Magistratui officere , sed ipsi AJfesibri. 3. ULPIANUS lib. 3. ad Edictum. CI quis iniquum [ad Edictum] iiis adversus aliquem impetravit: O co j llrc utatur ita demum, siper postulationem eius hoc venerit, exterum fi iplb non postulante : non coercetur, sed L si impetravit, sive usus est jure aliquo, sive impetravit, ut uteretur, licet 36 usus Trebell. infr. de judiciis. Qz (20. Obst. /. i8.’§.i. »’«/»•• de manutmjf.vind. (21. /. 80. didis. (22. I. 116. in fit. infr. dereg.jur. Obst. I. 1. §.ir. infr. ad leg. Fdcid. (23. I. 6. in pr. C. de postid. (24. /. 2. §. 1. /. 74. §. l. infr.de judiciis. (23. Obst. /. 29. C. depactis. (26. /. 22. infr. ad municip. (27. v. /. II. §. ult.fupr. h. t. (2g. d. I. 11. inpr.fupr. h.t. (29. I. 1. C. st dnQH competente judice, i. 53. C. de decurion. (30. 2. feud. 33. §. I. Fac. I. ult. C. destruit. st Ut. expenf. I. 3 .in sin. infr. mandati, t. 7. C.de refeind. vendit. I. 13. C. de .sudatis. I. 6. C. de qiuejlion. (31. Adde /. I. infiu. pr. I. 3. §. 1. infr. h. t. (32. v. I. 44. in fin. infr. de paci. I. 59. infr. de admin. peric. tut. I. ult. C. de fportul. (33. Excip. §. 2. I. z. L 3. infr. I. ult. infr. h.t. ( 34 - in fin. pr. infr. ., infr» de culumn- v. L i. injin. supr. h.t, L no« 4. L 5. §. 2. insiti, infr.'ne quis eum, qui in jus. (33. Excip. /. 3. fin. pr. infr. h. 1. 1 . 14. infr. ad leg. Coni, desicar. (36. /.3. §. l. i 63 Digeftorum Lib. II. Tit. II. III. IV. 164 non sit: hoc Edicto punitur. §. 1. Si procurator meus postulavit: queritur, quis eodem jure utatur. & putat Pomponius, me solum : utique, si hoc ei specialiter mandavi, vel ratum habui, f Si tamen lutor, vel curator Furiosi postulaverit, vel adolescentis : ipse hoc Edicto coercetur. Item adversus procuratorem id observandum est, si in rem suam fuerit datus. §. 2. Hiec po?na adversus omnem statuitur , qui in Edictum incidit; non solum eo postulante , qui ab eo laesus est , sed omni, qui quandoque experitur. §. 3. Si is, pro quo spopondisti, impetraverit, ne aliquis debitor ipsius adversus eum exceptione utatur; deinde tuo in negotio, in quo spopondisti, velis exceptione uti: nec te, nec ipsum oportet hoc impetrare : etsi interdum patiaris 1 injuriam , si solvendo debitor non sit. f Sed si tu incidisti in Edictum: reus quidem ute- tur exceptione, [tu] non utaris, nec poena tua ad reum promittendi pertinebit: & ideo mandati actionem non habebis. §. 4. Si filius meus in Magistratu in hoc Edictum incidit: an in his actionibus, quas ex persona ejus intendo, huic Edicto locus sit ? Et non puto: ne mea conditio deterior fiat. §. 5. Quod autem ait Prxtor , Ut is eodem jure utatur , an etiam ad heredem hac poma transmittatur? Et scribit Julianus, non solum ipsi denegari actionem , sed etiam 2 heredi ejus. §. 6. Illud quoque non sine ratione scribit, non solum in his actionibus pati eum poenam Edicti, quas tunc habuit, cum incideret in Edictum , verum si qua postea ei adquirentur. §. 7. Ex hac causa solutum repeti non posse, Julianus putat: superesse enim naturalem 3 causam, qua inhibet repetitionem. 4. GAJUS lib. 1. ad Edictum provinciale. ILlud eleganter Prator excepit, Prxterquamfi quis eorum contra eum fecerit, qui ipse eorum quidfccijjet: & recte , ne scilicet Magistratus, dum studet hoc Edictum defendere, vel litigator , dum vult beneficio hujus Edicti uti , ipse in pomam ipsius Edicti committat. T I T. III. SI QUIS JUS DICENTI NON OBTEM- PERAVERIT. i. ULPIANUS lib. 1. ad Edictum. /"IMnibus Magistratibus, non tamen Duumviris, fecundum jus ^ potestatis sua concessum est jurisdictionem suam defendere poenali judicio. §. I. Is videtur jus dicenti non obtemperajfe , qui quod extremum in jurisdictione est, non fecit: veluti, si quis rem mobilem vindicari a se passus non est , sed duci eam, vel ferri passus est: catarum, si & sequentia recusavit, tunc non obtemperasse videtur. §. 2. Si Procurator tuus, vel tutor, vel curator jus dicenti non obtemperavit: ipse punitur , non dominus , vel pupillus. §. 3. Non solum autem reum, qui non obtemperavit, hoc Edicto teneri Labeo ait: verum etiam petitorem. §. 4. Hoc judicium , non ad id, quod interest 4, sed quanti ea xes est , concluditur: & cum meram ; poenam contineat, neque post annum, neque in heredem datur. T I T. IV. DE I N 6 JUS VOCANDO. 1. PAULUS lib. 4. ad Edictum. IN jus 7 vocare , est juris experiundi causa vocare. 2. ULPIANUS lib. 5. ad Edictum. JN jus vocari non oportet neque Consulem, neque Prafectum, neque Praetorem, neque Proconsulem, neque exteros Magistratus, qui imperium habent, qui coercere aliquem possunt, & jubere in carcerem duci: nec Pontificem , dum sacra facit 8 : nec eos , qui propter loci religionem inde se movere non possunt, f Sed nec eum, qui equo publico in causa publica transvehatur, f f raterea in jus vocari non debet, qui uxorem ducat; aut eam, quxnnbat; nec judicem, dum de re cognoscat: nec [eum] , dum 9 quis apud Pnetorem causam agit: neque funus ducentem familiare, justa- ve 10 mortuo 11 facientem. 3. CALLISTRATUS lib. 1. Cognitionum. V/El qui 12 cadaver prosequuntur; quod etiam videtur [ex] rt- v scripto Divorum Fratrum comprobatum esse : 4. ULPIANUS lib. v ad Edictum. (TUiqile litigandi 13 causa necesse habet injure, vel certo loci sisti: nec furiosos 14 vel infantes. §. 1. Prxtor ait: Parentem 1; , patronum 16 ,putronam 17 , liberos , parentes patroni, p&. trosiis , in jusfinepermijfu meo ne quis vocet. §. 2. furentem hic utriusque Lexus accipe. Sed an in infinitum , quaeritur ? Quidam parentem 18 usque ad tritavum appellari ajunt: superiores, nat- jores dici. Hoc veteres existimasse Pomponius refert: sed Gaiis Cassius omnes 19 in infinitum parentes 20 dicit: quod & honestms est, & merito obtinuit. §. 3. Patentes etiam eos accipi Labeo existimat, qui in servitute susceperunt, nec tamen , ut Severat dicebat, ad solos justos liberos T sed & si vulgo quxsitus sit sibus matrem in jus non vocabit: 5. PAULUS lib. 4. ad Edictum. QUia [semper] certa est, etiamsi vulgo conceperit. Pater vero js ■*~est, quem nuptiie demonstrant. 21 * 6. IDEM lib. 1. Sententiarum. pArentes naturales in jus vocare nemo potest : una est enim omnibus parentibus servanda reverentia. 7. IDEM lib. 4. ad Edictum. pAtris adoptivi parentes impune vocabit: quoniam hi ejus pareo- tes non sunt: cum his tantum cognatus fiat, quibus & advnatm. 8- ULPIANUS lib. 5. ad Edictum. A Doptivum patrem, quamdiu in potestate est, in jus vocare non potest, jure 22 magis potestatis, quam prxeepto Prmtoris: nisi sit fidius, qui castrense habuit peculium : tune enim causa cogniti permittitur, sed naturalem parentem , ne quidem dum est in adoptiva familia , in jus vocari. §. 1. Patronum, inquit, patronam. Patroni bie accipiendi sunt, qui ex servitute manumiserunt; vel [si] collusionem detexit, vel fi qui praejudicio pronuncietur esse libertus , cum alioquin 11011 fuerit: aut si juravi 23 eum libertum meum ese. quemadmodum per contrarium pro patrono non habebor, si'contra me judicatum est: aut si , me deferente, juraverit fe libertum non ejfc. §. 2. Sed si 24 ad jusjurandum adegi, ne uxorem ducat, ne nubat: impune in jus vocabor. & Celsus quidem ait in tali liberto jus ad filium meum , me vivo , non transire. Sed Julianus contra scribit. Pleriqne Juliani sententiam probant : secundum quod eveniet, ut patronus quidem in jus vocetur; filius, quasi innocens , non vocetur. 25 9. PAULUS lib. 5. ad Edictum. IS quoque , 'qui ex causa sideicommiffi manumittit, non debetin jus vocari: quamvis ut manumittat, in jus vocetur. 10. ULPIANUS lib. ;. ad Edictum. gEd fi hac lege emi, ut manumittam, & ex constitutione 26 Divi Marci venit ad libertatem : cum sim patronus, ir, jus vocari non potero, sed si suis 27 nummis emi, & fidem fregi: pro patrono non habebor. 28 §. i- Prostituta contra legem venditionis, venditorem 29 habebit 30 patronum , si hac lege venierat, Ut,ß prostituta cjfet, fieret libera. At li venditor, qui manus injectionem excepit 31, ipse prostituit: quoniam & hac pervenit ad libertatem, sub illo quidem, qui vendidit, libertatem consequitur, sed (1. v. I. 88- infir. de verb. oblig. (2. Adde l. 33. infir. de oblig. jfi net. (3. /. 13. inpr. I. 19. inpr. I. 26. tz. 12. I. 64. infir. de condiit, indeb. (4. I. 5. §. I. infir. ne quis eum , qui in jus. I. 7. §. 2. infir. quod falso tutore unet. gest. d. I. 5. §. I. 18 20 . . c. I. tz. I. (ii. I. 4. §. 2. infir. f. quis cautionib. I. 1. §. 6. infir. de injitr. (13. /. 2. tz. 2. infr.fi quis cautionib. (14. d. I. 2. §. ;. (15. l.pe'.. C. b. t. (16. I. 2. C. eod. (17. I. 1. £7 2, C. eoi. (l8- 1. IO. tz. 9. infir. h. t. (19. I. I. tz. I. infir. de legat.prafimi. (io._ Inimo vide L 10. tz. 7. infir. de gradib. §7 afstn. (21. /. 6 Jupr. de his, quifui vel alien. juris. (22 . v. I. 16. infir. de furt. (23. Ionio vide L 4;. tz. I. infir. de ritu nupt. I. 14. infir. de jure patroncit. (24. Vide tamen /. 6. tz. 3. infir. d. 1 . 1 . 31. infir. qui £7 n quib. manum.. (2;. Obst. L 15. iiifr. de jure patror.at. (26. ?. 2. /. 3. C/ maucip. ita fuerit alienat. (27. /. 4;. §. 2. infir. de ritu nuft. (28. Obst. I. 7. C. de oper. libert. (29. /. 7. inpr. infir. de jure fs- tronat. (30. Obit. I. 34. in pr. infir. de e viti. (31. /.9. infir At fierv. (xftrtand. I. 2. C.fiferv. exportand. veneat. hor.t- i 66 165 Si quis in Jus vocatus non ierit, &c. honorem haberi ei Equum non est: ut & Marcelliis iibro imo Digestorum existimabat. ..... „ H. j. Patronum autem accipimus, etiamsi capite minutus Iit; vei ii libertus capite minutus, ilum adrogetur per 1 obreptionem, cum enim hoc ipso, quo adrogatur, celat conditionem : non 2 id actum videtur., ut fieret ingenuus. §. 3. Sed si jus aimulorom accepit, puto cum reverentiam patrono exhibere debere, quamvis omnia ingenuitatis munia habet. Aliud, ii 3 natalibus lit resti-, tutus: nam Princeps ingenuum facit §. 4. Qui manumittitur i corpore aliqua, vel collegio, vel civitate singulos in jus 4 vocabit; nam non est illorum libertus., sed ReVpublicx honorem habere debet: L si adversus Rempubli- carn, vel universitatem velit experiri, veniam Edisti petere debe;.; quamvis astorem eorum conititutum in jus sit 1 ocaturus. §* $ - Liberos , furentes [qwe], patroni, pcttrmnequc, uiriuique sexus accipere debemus. . tz. 6. [Sed] fi per poenam deportationis ad peregrinitatem ; redactus sit patronus, putat Pomponius eum amisisse honorem: sed ii fuerit 6 restitutus, erit ei etiam hujus Edicti commodum salvum. §. 7. Parenta patroni etiam adoptivi excipiuntur 7: sed tam- 4 iu , quamdiu adoptio durat §. 8- Si filius meus in adoptionem datus sit, vocari a liberto meo in jus non poterit; sied uec nepos in adoptiva familia susceptus. Sed si filius meus emancipatus adoptaverit filium: hie nepos in jus vocari poterit: nam mihi alienus est. §. 9. liberos 8 autem fecundum Cassium 9 , ut ia parentibus, & ultra trinepotem accipimus. §. 10. Si liberta ex patrono fuerit enixa: mutuo se ipsa, & silius ejus, in jus 11011 vocabunt. §. 11. Sin autem liberi patroni.capitis accusaverant libertum paternum , vel in servitutem petierunt: nullus 10 eis honor debetur. §. 12. Frxtorait, In jusnifipermisumeove quis vocet: permissurus enim est, fi famosa actio non sit, vei pudorem non sugillat, qua patronus convenitur, vel parentes. Et totum hoc, causa engn sta, debet facere, nam interdum etiam ex causa Famosa, ut Pedius putat, permittere debet patronum in jus vocari d liberto : si eum gravissima injuria adfecit 11, flagellis forte excidit. §. iz. Semper autem hunc honorem patrono habendum, etsi quasi tutor, vel curator, vel defensor, vel actor interveniat pa- „tronus. Sed si 12 patroni tutor, vel curator interveniat: impune posse eos in jus vocari, Pomponius scribit: & verius est. 11. PAULUS lib. 4. ad Edictum. QUamvis non adjiciat Prxtor, Causa cognita fepanale judicium da- turum: tamen Labeo ait 13 , moderandam jurisdictionem :I [velnti] si pceniteat 14 libertum, & actionem remittat; vel si patronus vocatus non venerit, aut [si] non invitus 1; vocatus iit: licet Edicti verba non patiantur. 11. ULPIANUS lib. 57. ad Edictum, libertus in jus vocaverit contra Prstoris Edictum filium patroni sili, quem ipse patronus in potestate habet: probandum est, absente patre 16, subveniendum esse filio, qui in potestate est; & ei poenalem in fastum actionem, id est, quinquaginta 17 aureorum adversus libertum competere. IZ. MODESTINUS lib. 10. Pandectarum. QEneraliter eas 1 8 personas, quibus reverentia pnestandaest, sine jussu Prxtoris in jus vocare non possumus. 14. PAPINIANUS lib. 1. Responsorum. J^Ibertus a patrono reus constitutus, qui se defendere paratus, pro tribunali Pncficlem provincia frequenter interpellat: patronum accusatorem i n jus non videtur 19 vocare. (i* I- 49- infr, de bonis libert. (2. I. ult.fupr. de flatu hom. (3. I. 3. C. de bonis libert. I. 2. I. Z. infr. de no.tal. reflituend. (4. /. 6. §. i.fupr. de divis, rer. (;- L fi- §■ 2. infr. de bered, i siit. I. I. C. eoi. (6. l.l.C. desentent. pajs. reftitut. I. 1. §. pcn. infr. de po- stul. I. 21. in pr. infr. de jure patron. Vide tamen l. 2. /. 4. 1 . 6. /. 7. C. desetitent.pajf. U reftitut. I. ult. C. de generali abolit. (7. Obst. I. 7. fupr. h. t. (g. I. 4. §. 2. fupr. b. t. (9. Adde l. 220. in pr. infr. de verb.fgn. (12. Adde l. 9. §. I. infr. de jure Patronat. I. 9'. infr. de bonis libert. (11. I. 7. §. 2. i fr. de injur. (12. I. 7. §. ult. infr. de obfeqtt. parent. U patron. prasftand. (13. V. I. 2. infr. de re judicat, t. 15. infr. h. i. L 2. §. I. infr. tit. prox. (14. Obst. I. 65. in sin. infr. de firt. (15. arg. I. I. §. in sin. ir.fr. de injur. /. ig. §. 1. infr. de judiciis. (17. L 24. infir.h.t. (18. I. 32. 17. PAULUS lib. 1. Quastionum. T Ibertus adversus Patronum dedit libellum, non dissimulato se libertum elie ejus: an ii ad desiderium ejus rescribatur, etiam Edicti poena remissa esse videtur? Respondi; non puto ad hunc casum Edictum Prxtoris pertinere: neque enim qui libellum Principi , vel Prasidi dat, in jus vocare patronum videtur. 16. IDEM lib. 2. Responsorum. QUasitum est, an tutor pupilli nomine patronam suam sine per- v "*-missu Pnejtoris vocare possit? Rejpondi: eum, de quo quaeritur , pupilli nomine etiam in jus vocare patronam suam potuisse \ sine permissu Pratoris. 17. IDEM lib. 1. Sententiarum. gUm, pro quo q*sis apud 20 officium cavit, exhibere cogitur. f Item [ eum ] qui apud asta exhibiturum se esse quem promisit, & si officio non caveat, ad exhibendum tamen cogitur. 18 . GAJUS lib. 1. ad Legem XII. Tabularum. pLerique putaverunt, nullum de 21 domo 22 sua in jus vocari licere: quia domus tutissimum cuique refugium atque receptaculum sit: cumque, qui inde in jus vocaret, vim inferre videri. 19. PAULUS lib. 1. ad Edictum. gAtisque poena subire eum, si non defendatur, & latitet, certum est: quod mittitur 23 adversarius in possessionem bonorum ejus, f Sed si aditum ad le prsstet, aut ex publico conspiciatur: recte in jus vocari eum Julianus a't. 20. GAJUS lib. 1. ad Legem XII. Tabularum. CEd etiam a vinea, & Balneo, & Theatro nemo dubitat in jus vocari licere. 21. PAULUS lib. 1. ad Edictum. CEd etsi is, qui domi est, interdum vocari in jus potest: tamen de domo sua nemo 24 extrahi debet. 22. GAJUS lib. 1. ad Leg. XII. Tabularum. ICEque impuberes puellas, qux alieno juri siibjectx essent, in jus vocare permissum est. §. 1. Qui in jus vocatus est, duobus casibus dimittendus est: si quis ejus personam25 defendet: & ii, dum in jus venitur, de 26 re transactum fuerit. 23. MARCIANUS lib. 3. Institutionum. R^Ommunis libertus, licet plurium sit, debet 27 ä Praetore pe- tere , ut ei liceat vel quondam ex patronis [in jus] vocare, ne iu poenam incidat ex Edicto Prxtoris. 24. ULPIANUS lib. ad Edictum. TN eum, qui adversus ea fecerit, quinquaginta 28 aureorum ju- ± dicium datur: quod nec heredi, nec in heredem, nec ultra annum datur. 25. MODESTINUS lib. 1. de Poesis. CI sine venia Edicti impetrata libertus patronum in jus vocaverit: o ex querela 29 patroni, vel supradictam poenam, id est, quinquaginta aureos dat; vel a PncfeHo Urbi 30, quasi inofficiosus , castigatur 31, fi inopia dignosoitur laborare. TIT. V. SI QUIS IN JUS VOCATUS NON IERIT: SIVE QUIS EUM VOCAVERIT , QUEM EX EDICTO NON DEBUERIT. I. ULPIANUS lib. I. ad Edictum. CI quis in jus vocatus fidejussorem dederit [in] judicio sistendi o causa, non 32 suppositum jurisdictioni illius ad quem vocatur: pro non dato fidejussor habetur, nisi 33 suo privilegio specialiter renunciaverit. in sin. inf r. de injur. (19. V. I. 14. §. 6. in sin. infr. de bo.t. libert. (20. v. /. 27. C. de fidcj ujforib. & mandat. (21. Adde l. 19. I. 21. infr. h. t. (22. Excip. /. 19. inßn. I. 20. infr. h. t. (23. I. 7, §. I. infr. quibus ex cuujis in poflefflonem. (24. I. 4. §. infr. de damno infeci. I. 103. infr. de reg.jur. (25. I. ;. in pr, infr. quib. ex cat/f in pofef. (26. Li.inpr.infr.fi quis cautionib. (27. Im- mo vide l. 10. §. 4. fupr. h. t. (28. I. 12. fupr. I. ult. infr. h. t. §. ult. in sin. Inst. de pania temere litig. (29. I. 25. §. I. in sin. infr. de oblig. est aci. (30. I. I. §. 10. fupr. de oßc. profeci. urbi. (zr. I. 1. in sin. infr. de panis. (zi. Adde /. 2. I. infin. infr. qui fatifd. cog. (33. L 7. in pr. d. t , /. 51. C. de Epfc. est clcric. L 29. C. sie paciis. Ncv, 136. c. 1. L t is PAU- V >/ i6? Diuestorum Iib. II. Tit. V. VI. VII. VIII. 161 2. PAULUS lib. i. ad Edictum. L?X quacunque causa ad Prxtorem, vel alios, qui jurisdictioni prxsunt, in jus vocatus venire debet i, ut hoc ipium sciatur, an jurisdictio ejus sit. §. I. Si quis in jus vocatus non ierit: ex causa ii competenti judice multa pro jurisdict.one judicis : damnabitur ; rusticitati enim hominis parcendum erit, f Item 3 , si nisi i intersit actoris, eo tempore in jus adversarium venisse, remittit 4 Frcetor poenam : puta, quia feriatus dies fuit. 3. ULPIANUS lib. 47. ad Sabinum. PUm quis in judicio sisti promiserit, neque ad.jecerit pcennm,_ si V fintus non efet: incerti 5 cum eo agendum esse in id, quod in- terest, veriffiinum est: & ita Celsus quoque scribit. TIT. VI. IN JUS VOCATI UT EANT, AUT SATIS, VEL CAUTUM DENT. i. PAULUS lib. 1. ad Edictum. UDicto cavetur, Utsidfiusiin■ judiciosistendi causa datus , pro ft rei qualitate locuples detur: exceptis necejfariis personis, ibi enim qualemcunque 7 accipi jubet: voluti, pro parente, patrono. 2. CALLISTRATUS lib. 1. ad Edictum monitorium. TTem pro patrona , liberisve suis, vel uxore , nnruve. tunc enim 8 qualiscunque 9 fidejuflbr accipi jubetur: & in eum, qui non accepit, cum sciret eam necelfitudineni personarum, quinquaginta aureorum judicium competit. 3. PAULUS lib. 4. ad Edictum. rjUoniatn pro locuplete accipitur fidejussor in necessariis per- sonis. ‘ 4. ULPIANUS lib. 58. ad Edictum. f~VUi duos homines in judicio sisti promisit, si alterum exhibet, v '~- alterum non: ex promiss.one non videtur eos stitisse 10: cum alter eorum non sit exhibitus. §. 2. Quod Prxtor prxeepit , vi eximat: [vi] an & dolo malo? sufficit vi, quamvis dolus lniSns cesset. 1; 4. PAULUS lib. 4. ad Edictum. CEd eximendi verbum generale est, ut Pomponius ait. eripere enim ^ est de manibus auferre per raptum: eximere , quoquo modo au- ferre, ut puta, si quis non rapuerit quem, Ted moram fecerit, qu„ minus in jus veniret, ut actionis dies exiret, vel res tempore amitteretur : videbitur exemisse, quamvis corpus non exemerit. Sed & si eo loci retinuerit, non abduxit: his verbis tenetur. §. 1. Item, si quis eum, qui per calumniam vocabatur, exemerit : constat eum hoc Edicto teneri. §. 2. Prxtor ait, Nevefaciat dolo malo , quo magis eximeretur: nam potest fine dolo malo ni fieri: veluti cum justa causa est exem* ptionis. ;. ULPIANUS lib. 5. ad Edictum. CI per 16 alium quis exemerit, hac clausula tenetur: siveprtsens ° fuit, sive absens. 17 §. 1. In eum autem, qui vi exemit, in factum judicium datur: quo non id continetur, quod in veritate est; sed quanti ea res est ab actore aestimata, de qua controversia est: hoc enim additum Cst, ut appareat, etiamsi calumniator qui S sit, tamen hanc poenam eum persequi. §. 2. Docere 18 autem debet quis, per hanc exemptionem fastum, quo minus in jus produceretur. exterum, si nihilominus productus est, cessat poena: quoniam verba ciun 19 effectu sunt accipienda. §. 3. Hoc judicium in Fastum est: & si plures deliquerint, it singulos dabitur 20: & nihilominus manet qui exemptus est, obligatus. §. 4. Heredibus autem ita dabitur, si 21 eorum intersit. N*. que autem in heredem, neque post annum dabitur. 6. IDEM lib. 35. ad Edictum, qui debitorem vi exetnit, si solverit, reum non liberat: quia F. poenam suam solvit. TIT. VII. NE 11 QUIS EUM, QUI IN JUS VOCABITUR, VI EXIMAT. 1. ULPIANUS lib. 5. ad Edictum. TJsOc Edictum Prxtor proposuit, ut metu pocnx compesceret cos, qui in jus vocatos vi eripiunt. §. 1. Denique Pomponius scribit, fervi quoque nomine noxale judicium reddendum: nisi sciente domino id fecit, tunc enim sine noxx deditione judicium suscipiet. §. 2. Osilius putat, locum huic Edicto non esse, fi persona, qux in jus vocari non potuit, exempta cst: veluti parens, & patronus, exterxque perlonx. qux sententia mihi videtur verior: & sane si deliquit qui vocat, non 12 deliquit qui exemit. 2. PAULUS lib. 4. ad Edictum. cum uterque contra 13 Edictum faciat, & libertus, qui patronum vocat, &is, qui patronum vi eximit: deteriore tamen loco libertus cst, qui in simili delicio petiteris partes sustinet. Eadem xqv.itas est in eo, qui alio, quam quo debuerat, in jus vocabatur. Sed & fortius dicendum cst, non 14 videri vi eximi eum, cui fit jus ibi non conveniri. 3. ULPIANUS lib. 5. ad Edictum. (~)Uod fi servum quis exemit in jus vocatum, Pedius putat cessare E lictum : quoniam non fuit persona, qux in jus vocari potuit. Quiil ergo ? ad exhibendum erit agendum. §. 1. Si quis ad pedaneum judicem vocatum [quem] eximat, pcena eius Edisti cessabit. (1. /.5. infr. de judiciis. (2. I. 2. 5. ult. infr. h. 1.1. ult. C. de modo multarum, adde i. I3I.§. I. infr.de verhör. sign. (3. /. 5. j» sin. infr. ne quis eum qui in jus. I. 8- infr.si quis couiionil. (4. Vide tamen /. ir. $.6. infr. ad leg. Jnl. de adult. (5. I. 27. in sin. infr. de reerpt. qui urbitr. v. Nov. 82. c. II. §. I. (6. I. 5. §. I. infr. quifatifi. cog. (7. /. 2. §. 2. infr. d. t. (8. d. /. 2.-§. 2. (9. d. I. 2. § 4. (to. l.q. infr.fi quis cautionib. (11. Facit Nov. 30. c. ii. in pr. Edici. Justin. 13. c. 10. §. sin. 12. Infl. de a. 1 ion. (12. Adde 1. 2. infr. h. t. (13. I. 102. in pr. i''fi', de -reg. jur. (14. Adde /. 5. in pr. infr. de judiciis. ', i$. Obst. /. 3. §. 8- infr. vi 'donor, raptor. (16. 1. 1. §. I. bifr. de co, T I T. VIII. QUI SATISDARE COGANTUR, VEL JURATO 2: PROMIT rAN I' , VEL SUJF. PROMISSIONI COMMITTANTUR. I. GAJUS lib. 5. ad Edictum provinciale. (jAtifdatio eodem modo appellata est, quo 23 satisfactio: Namrt satisfacere dicimur ei, cujus desiderium implemus : ita fxtif.s . dicimur adversario nostro , qui pro eo, quod [a] nobis petiit, ita cavit, ut cum hoc nomine securum faciamus datis 24fidejussoribus, 2. ULPIANUS lib. 5. ad Edictum, pldejussor in judicio sistendi causa locuples videtur dari, non tantum ex facultatibus, sed 25 etiam ex conveniendi facilitate. §. 1. Si quis his personis qnx agere non potuerunt, fidejussorem judicio sistendi causa dederit: frustra erit datio. §. 2. Prxtor ait: S'i quis parentem, patronum , patronam , liberos, aut parentes patroni , patrona:, liberos ve suos , eumve quem i:: potestate habebit, -vel uxorem,vel nur um ir. judicium vocabit 26 : qnalifcunquefidejvfor judicio sistendi causa accipiatur. §. 3. Quod ait Prxtor, liberofye suos: accipiemus & ex 27 fneminino sexu descendentes liberos: parentique dabimus hoc beneficium, non solum sui juris, sed etiam si in potestate sit alicuius: hoc enim Pomponius scribit, f Et filius 28 fidejussor pro patre fieri potest, etiamsi in alterius potestate sit. f Nnrv.m 29, etiam pronurum, & deinceps accipere debemus. §. 4. Quod ait Prxtor: QitaliJcunque fidejuifor accipiatur: hoc quantum ad facultates, id est, etiam 30 non locuples. §. 5. In sie.ejujorcm, qui aliquem judiciosisti promiserit, tanti, quanti ecirts per quem facium. (17. v. /. X 5. §. 7. infr. de injur. (iS. /. 19. §. I. infr. deprobat. (19. I. 2. §. 2 .fupr. quod quisque juris. (20. 1. 7. in sin. I. i. fupr. dejurijd. (21. I. 2. in sin.fupr. si quis in jus vocat. (22. v. /. 17. in pr. C. de dignitat. I. 6. §. 1. infr. ut legat, feuß- deicomm.fervand. cauf. caveatur. (23. /.$.§. 3. Infr. dc verb. oblig. (24. Adde /. 1. §. 9. infr. dc cothd. /.'7. in pr. infr. h. 1.1. 1. fupr.siqv.is in jus vocatus. I. 3. infr. de fi de jus. (26. L 1. 1. 2. i. 3. ßtpy. injus vocati ut euvt. (27. L 10. §. S-.fufr, de in jus vocan'l, (28. I. 8. C. de fidejusi, mandator. (29. /. 50. infr. de verb.Jigr. (30. L 1. 1, 2. 1. 3-Jhpr. injus vocati ut eant. ‘ erit , 17© Qui JutifHare cogantur, vel furato promittant, &c. 169 "cilionem dat Pnetor. Quod utnun veritatem 1 contineat, an vero quantitatem, videamus? & melius est, ut in veram quantitatem fidejussor teneatur, nisi pro certa 2 quantitate accessit. .2. GAJUS üb. 1. ad Edictum provinciale. Cive in duplum est actio , sive tripli, aut quadrupli: tauti cun- o t j em fidejuisorem omnimodo tenere dicemus, quia tanti res esse intelligitur. 4. PAULUS lib. 4. ad Edictum. QI 3 decesserit, qui fidejussorem dederit judicio sistendi causa: O non debebit Praetor jubere exhibere eum. Quod si ignorans jus- serit exhiberi, vel post decretum ejus ante diem exhibitionis decesserit: deneganda erit actio. Si autem post diem exhibitionis-de- cesserit, aut amiserit civitatem: utiliter agi potest. 5. GAJUS lib. 1. ad Edictum provinciale. CI vero pro condemnato fidejufferit, [ & ] condemnatus decesserit, " aut civitatem Romanam amiserit: recte nihilominus cum fidejussore ejus agetur. §. 1. Qui pro rei qualitate evidentissime locupletem, vel, si dubitetur, adprobatiun fidejussorem judicio sistendi causa non acceperit: injuriarum actio adversus eum esse potest : quia sane non quxlibet injuria est , duci in jus eum , qui 4 satis idoneum fidejussorem det. Sed & ipse fidejussor, qui non Iit acceptus, tanquam de injuria sibi facta queri poterit. ’ 6. PAULUS lib. 12. ad Edictum. QUodens vitiose 5 cautum vel satisdatum esi, non 6 videtur cnu- -L tum. 7. ULPIANUS lib. 14. ad Edictum. CI fidejussor nou negetur idoneus , sed dicatur 7 habere fori prx- 0 scriptionem, [&] metuat petitor, ne jure Pori utatur : videndum , quid juris sit ? & Divus Pius ( ut & Pomponius libro epistolarum refert, & Marcellus lib. III. Digestorum , & Papinianus lib. III. Quastibuum) Cornelio Proculo rescripsit, merito petitorem recusare talem fidejussorem : sed , si alias caveri non possit, praedicendum ei 8 , non usurum eum privilegio ,Jt conventatur. §. 1. Si necessaria satisdatio fuerit, & non facile pellit reus ibi eamprxstare, ubi convenitur: potest audiri, siin alia ejusdem provincia civitate satisdationem prxstare paratus lit. si autem satisdatio voluntaria est: non in alium locum remittitur: neque enim 8 meretur, qui ipse siiv neccflitatem satisdationis imposuit. §. 2. Si satisdatum pro re mobili non sit, & persona suspecta sit, ex qua satis desideratur: apud Officium deponi 10 debebit, si hoc judici sederit, donec vel satisdatio detur , vel lis finem accipiat. . 8. PAULUS lib. 14. ad Edictum. JJE die ponenda in stiuilatione solet inter litigatores convenire: si i:on conveniat, Pedius putat, in potestate stipulatoris esse, ». 1. \:o spatio de hoc a judice statuendo. * 1 §. i. Qui mulierem adhibet ad sacililandum , non videtur cavere ; sed nec miles 11, nec minor viginti quinque annis probandi sunt: nisi hx perionx in rem suam fidejubeant, ut pro suo procuratore. f Quidam eoam, si a marito fundus dotalis petatur 12. in rem suam fidejussuram mulierem. §. 2. Si servus inveniatur qm antequam judicium accipiatur , fidejussit judicatum solvi: suc imperitiam, tz. 3. Si fidejussor judicatum solvi, stip extitcnt, aut stipulator fidejussori: ex 13 integro cavendum erit. §• 4- Tutor, & curator, ut rem salvam fore pupillo caveant, mittendi sunt in municipio : quia necessaria est satisdatio, f Item de re restituenda domino proprietatis, cujus ususfructus datus est. f Item legatarius, ut caveat, evicta hereditate , legata reddi , auod am.yaus per legem 1 'aki Uum ceperit, f Ileres quoque 14 , ut legatorumsatisdet , audiendus eil , utili municipium mittatur. Plane, umisio jam legatario in possessionem, cum ner heredern staret, ( I. v. I. 4. §, 7. iufr. de Jamn. infeci. ( 2. 1 . 4. in fi.n. infr.ji quis tauttonib. ( 3. /. 2/,. vers. fin autem £ s secundum. C. de fidejuj. v. /. 69. tnfr. de verb. oblig, ( 4. I. jq. infr. de injur. I. gr. in fin. infr. dercb. nuitor, judic. postid. ( 5. 1 . \. supr.fi catis in jus vocat. ( 6. 1 . , v y*.» ' * ••• y o» 1 .jt citunuuiu, ^ v• *;<» t,-. ite yi u htb. jeqneßr. pecunia;. ( n, l, 31. C. de locuto. ( 12. Vide tamen V1$. infr. snfi-.h. t. (I i. v. /. 4. infr, deftlpuL pr teter* ( 14. L i. inpr. I. 5. §. 3. infr. ut legator. ( 15. Nov. 49. c. 3. ( 16. L uls. quo minus caveret, heres postulet, uti dc p.osselsione decedat, paratumque se dicat in municipio cavere, impetrare non debebit, diversum , si sine culpa aut dolo heredis missus sit in poffeffionem. §. 5. Jubetur jurare de calumnia, ne 1; quis vexandi magis adversarii causa forsitan, cum Romx possit satisdare, in municipium evoces, f Sed quibusdam hoc jusjurandum de calumnia remittitur : veluti parentibus & patronis. Sic autem jurare debet , qui in municipium remittitur: Romee se satisdare nonpojse , £9 'ubi posse , quo postulat remitti': idquese non calumnia causa facere, nam sic 11011 est compellendus jurare , alibi se , quam eo loco satisdare non pojfe : quia si Romx non potest, pluribus autem locis postit: cogetur pejerare. §. 6. Hoc autem tunc impetrabitur, cum justa causa esse videbitur : Quid enim, si cum erat in municipio , noluit cavere ? hoc casu non debet impetrare : cum per eum steterit, quominus ibi, ubi ire desiderat, satisdaret. 9. GAJUS lib. ;. ad Edictura provinciale. ARbitro ad fidejussores probaqdos constituto ; si in alterutram 4 partem iniquum arbitrium videatur : perinde ab eo atque ä judicibus 16 appellare licet. 17 10. PAULUS lib. 7;. ad Edictum. CI ab arbitro probati sunt fidejussores, pro locupletibus habendi sunt: cum potuerit querela ad competentem Judicem deferri. §. 1. Qui ex caula improbat ab arbitro probatos , alias improbatos probat: multoque magis, si sua voluntate accepit fidejussores , contentus 18 his esse debet. Quod 19 si medio tempore calamitas fidejussoribus insignis, vel magna inopia accidit: causa cognita ex integro satisdandum erit. 11. ULPIANUS lib. 75. ad Edictum. J Ulianus ait, si antequam mandarem tibi, ut fundum peteres , fatis acceperis petiturus fundum, & postea mandatu meo agere institueris : fidejussores teneri. 20 12. IDEM lib. 77. ad Edictum. JNter omnes convenit, heredem sub conditione , pendente conditione poflidentem hereditatem 21 , substituto cavere debere de hereditate: & si defecerit conditio , adeuntem hereditatem substitutum & petere.hereditatem posse : & Ii obtinuerit, committi stipulationem. & plerumque ipse Prcetor & ante 22 conditionem existentem , & ante 23 diem petitionis venientem , ex causa jubere solet stipulationem interponi. 13. PAULUS lib. 7;. ad Edictum. QEd & si plures substituti sint 24-, singulis cavendum est. o 14. IDEM lib. 2. Responsorum. Ullius familias defendit absentem patrem. Quxro , nn judicatum solvi satisdare debeat ? Paulus respondit, eum , qui absentem defendit, etiam 2; si silius, Vel pater sit, satisdare petituro ex forma Edicti debere. 15. MACER lib. 1. de Appellationibus. CCienduni est, possessores 26 inmobiliuin rerum satisdare non O compelli. §. 1. Festester autem is accipiendus est, qui in agro, vel civifcuerem soli possidet: aut ex asse, aut pro 27 parte, f Sed & qui vectigalem 28 , id est, emphyteuticum agrum possidet, possessor inteiiiKitiir. f Item, qui solam 29 proprietatem habet, possessor intelligendiis eit. j Eum vero, qui tantum usumfra- ctum habet, possessorem non esse, Ulpianus scripsit. §.^2. Creditor qui pignus accepit, possefibrjnon 30 est, tametsi possessionem habeat, aut sibi traditam , aut precario debitori concessam. §. 3. Si fundus in dotem natus sit; tam uxor , quam 31 maritus propter possessionem ejus fundi possessores intelliguntur. §. 4. Diversa causa est ejus , qui fundi petitionem 32 personalem habeat. §. 5. Tutores, sive pupilli eorum , sive ipsi possideant, possessorum lcco habentur. Sed & si unus ex tutoribus possessor fuit, in fin. C. de judiciis. ( 17. Obst. /. ult. iufr.famil. ereije. I. I. C. de receot. arbitr. (jiS- /. 1. §. 11. infr. de J'eparationiti. I. 3. i fir. de fidc- jujs. ( 19. v. I. 4. infr. dejlipul. pr ictor. ( 20. \ id.e tamen 1 . 7. in fin. infr. judicat, solvi. ( 21. /. 8- in pr. infr. dejhpul. pnetor. (22. v. I. 4. £'. ut in po fejftonem. ( 23. v.;. 96. §. pen. infr. de legat. 1. ( 24. v. I. 3. infr. ut legator.servund. ( 2;. I. 12. C. deprocur. ( 26. Adde /. 6. \. 1. iufr. ut Ijgator. Jcrvand. ( 27. 1 . 13. §■ 1. infr. de fundo dotali. ( 28. v. infr.sti ager vectigalis. ( 29. /. I. §. 1. infr. de ÜC. Silan. ( 30. v. /.36. infr. dead.quir. vel amiti.pojfe f. (31. I. 13. §. 2. infr. de fundo dotali. ( 32. Vide tamen l. 143. infr. de ver.ßgn. L 3 dem 1 7 1 Digestorum Lib. II. Tit, VIII. IX. X. XL 172 idem dicendum erit. §. 6. Si fundum quem possidebam, ä me petieris : deinde cum secundum te e liet judicatum, appellaverim: an possessor ejusdem fundi lim ? & recte dicetur possessorem me esse: quia nihilominus possideo. Nec i ad rem pertinet, quod evinci [mihi] ea possessio possit. §. 7. Possessor autem quis, necne fuerit, tempus cautionis spectandum est. nam sicut ei, qui post cautionem possessionem vendidit, nihil obest: ita nec prodest ei, qui post cantionem possidere capit. 16. PAULUS lib. 6. ad Edictum. Q Ui 2 jurato promisit judicio fisti , non videtur pejerasse, si 3 -ex concessa causa hoc deseruerit. TIT. IX. SI EX NOXALI CAUSA AGATUR, QUEMAD- MODUM CAVEATUS. 1. ULPIANUS lib. 7. ad Edictum. C Iquis eum , de quo noxalis aciio est, judicio fisti promiserit-: Prs- " tor ait: in eadem 4 causa eum exhiktre, bi qua tute est, donec judicium accipiatur. §. 1. In eadem causa,sistere , [quid sit, videamus: & puto verius , eum videri in eadem causa,] qui ad experiendum no« facit jus actoris deterius. + Si desinat ; servus esse promissoris, vel actio amissa sit: non videri in eadem causa statum, Labeo ait: vel si quis pari loco erat in litigando, capit esse [in] duriore; vel loco, vel pcrsnnamutata. J Itaque si [quis] ei, qui in foro promissoris conveniri non potest, venditus, aut potentiori datus fit: magis esse putat, ut non videatur in eadem causa 6 sisti, f Sed & si noxa: deditus fit, Ohlius non putat in eadem causa sisti: .cum noxa deditione exteris noxalem actionem perimi putat. 2. PAULUS lib. 6. ad Edictum. CEd alio jure utimur: nam ex procedentibus causis non liberatur ^ noxx deditus; perinde enim noxa caput sequitur, ac si venisset. §. 1. Si absens sit sqryus, pro quo noxalis actio alicui competit: siquidem dominus non negat in sua potestate esse: compellendum putat Vindins vel judicio 7 eum fisti promittere, vel judicium accipere; aut si nolit defendere, canturum, cum primum potuerit, se S exhibiturum : sin vero falso neget in sua potestate esse, suscepturum indicium sine noxa deditione: idque Julianus scribit, & si 9 dolo fecerit, quo minus in ejus esset potestate, f Sed si servus pr.ctens est, dominus abest; nec quisquam servum defendit 10: ducendus erit jussu Praetoris, sied , causa cognita. domino 11 postea dabitur defensio, ut Pomponius & Vindius scribunt: nc ei absentia sua noceat. Ergo & actori actio restituenda 12 est, perempta ea, quod ductus servus in bonis ejus esse capit. 3. ULPIANUS lib, 7. ad Edictum. CI cum usufructuario 13 noxali judicio agetur, isque servum non 0 defenderit: denegatur ei per Prxtorem ususfructus persecutio. 4. GAJUS lib. 6. ad Edictum provinciale. CI cum uno ex dominis noxalis agetur, an pro parte socii satisdare 0 deberet? Sabinus ait, non 14 debere: quia quodammodo totum suum hominem defenderet, cui in solidum defendendi necessitas esset: nec auditur, si 15 pro parte paratus sit defendere. 5. ULPIANUS lib. 47. ad Sabinum. <^I servum in eadem causa sistere quidam promiserit, & liber factus sistatur: si dc ipso controversia est capitalium actionum, injuriarumque nomine, non 16 recte sistitur: quia aliter de servo supplicium & verberibus [de injuria] satisfit, aliter de libero vindicta sumitur, vel condemnatio pecuniaria. Quod autem ad cateras noxales causas pertinet , etiam in meliorem causam videtur pervenisse. q 6. PAULUS lib. 11. ad Sabinum. oEd si statuliberumstfli promissum sit, in eadem causa sisti videtur, (1. Tmino vide /. 190. infr. dc reg.jur. (7. v. I. 12. in pr. C. de proxim. sicr. ferinior, lib. 12. tit. 19. (3. v. /. 38. in pr. infr. ad municipal. (4. l.u. infr.st quis cautionib. (4. I. 9. inpr.infr.h.t. ( 5 . I. 3. i-tpr. infr. de alienat, judic. mutand. cauf. , (7. Facit/. 81. infr. dc turbor, oblig. (8. Adde l. 29. infin. infr. de noxal. act. (9. /. 131. infr. de reg.jur. (ic. I. 6. infr.de Public, in rem acf. (11. /. 25 . §. ult. infr. de noxalih. adi. (12. arg. I. 24. §. 4, verf. restitutio autem, infr. de minorib. (13. /. 27. in pr. infr. dc noxal. ais. adde l. 17. infin. eod, (14. v. /. 5. inpr. infr. d.t. (15. Vide tamen l. $. verf. ante. infr. d. t. (16. Obit. I. 1. iu pr. ifi §. 1. quamvis liber sistatur: quod implicitus 17 ei casus libertatis fuerit. TIT. X. DE EO ig, PER 19 QUEM FACTUM ERIT, QtJO MI. NUS QUIS IN JUDICIO SISTAT. I. ULPIANUS lib. 7. ad Edictum. apQuissunum putavit Prator, dolum ejus coercere, qui impedit aliquem judicio fisti. i. Fecise autem dolo malo non tantum is-putatur, qui si,si ma. nihus, vel per suos retinuerit: verum 20 qui aiios quoque rogavit ut eum detinerent, vel abducerent, ne judicio sistat, sive scientes' sive ignorantes quid esset, quod-comminiseerctur. §. 2. Dolmh autem malum sic accipimus, ut, si quis venienti ad judicium ali. quid proi,undaverit triste, propter quod is necessc habuerit ad judi. cium non venire, teneatur Edicto: quamvisquidam putent, fti eum imputare, qui credulus fuit. §. 3. Si reus dolo actoris non steterit 21: non habebit reus adversus eum actionem ex hoc Edicto: cum contentus esse possit exceptione, si ex stipulatu conveniatur de pann, quod ad judicium non venerit: aliter atque si ab alio ft impeditus; nam actionem propositam adversus eum exercebit, §. 4. Ssplures dolo fecerint, omnes tenentur, sed si unus praiSi. terit panam, cretcri liberantur: cum nihil intersit. §. 5.*Servi nomine, ex hac causa, noxali judicio agendum omnes consentiunt. §, 6. Et heredi datur, sed non ultra annum: adversus heredem autem hactenus puto dandam [actionem], ut ex dolo defuncti heres non lucretur. 2. PAULUS lib. 6. ad Edictum. CI actoris servus, domino sciente, & cum possit, non prohibente, 0 dolo fecerit, quo minus in judicio sistam: Otilius dandam mihi exceptionem adversus dominum ait, ne 22 ex dolo fervi dominus lucretur, si vero sine voluntate domini servus hoc fecerit: Sabinus noxale judicium dandum ait, nec factum fervi dpmino eheste debere , nisi hactenus, ut ipso careat, quando ipse nihil deliquit. 3. JULIANUS l,b. 2. Digestorum. EX hoc Edicto adversus eum , qui dolo fecit, quominus quis in judicium vocatus sistat, in fastum actio competit, quanti 23 actoris interfuit eum fisti. I11 quo judicio deducitur, si quid amiserit actor oh eam rem: veluti, si reus tempore dominium rei in- tcrim sibi adquirat , aut actione liberatus fuerit. §. 1. Plane, si is, qui dolo fecerit, quominus in judicio sistatur, solvendo non fuerit; aquum erit, adversus ipsum 24 reum restitutoriam-actionem competere; ne propter 2; dolum alienum reus lucrum faciat, & astor damno adficiatur. §. 2. Si & stipulator dolo Titii. & promissor dolo Mxvii impeditus fuerit, quominus in judicio i a- tur: uterque adversus eum, cujus dolo impeditus fuerit, asione in factum experietur. §. 3. Si & stipulator dolo promissoris, & promissor dolo stipulatoris impeditus fuerit, quominus ad judicium veniret: neutri eorum Prx- tor succurrere debebit: ab .utraque parte 26 dolo compensando. §- 4- Si a fidejussore quinquaginta stipulatus fuero, si in iudicim reus non -venerit , petiturus ä reo centum ; & dolo [malo] Sempronii factum fuerit, ne in judicium reus veniat: centum a Sempronio consequar: tanti enim mea interfuisse videtur: auia si venisset in judicium, actio mihi centum adversus reum, vel adversus heredem ejus competebat: licet fidejussor minorem summam mihi promiserit. TIT. XI. SI QUIS CAUTIONIBUS IN .JUDICIO SISTENDI CAU- SA FACITS NON 27 ORTEMPERAYEMT. infr. de panis. (17. v. L 2 5 . infin.pt. infr. de fidcicom. liiert. (l8- l. I. §- 3-_ cf 4- infr. h. t. (19. d. I. 1. in pr. pj §, 1. (20. I. 4. in pr, fupr\ ne quis eum qui i> jus. I. 7. §.sir..fupr. dej:i- rifl. (21. v. I. 2. §.fn. I. 3. infr. fi quis cauiion. (22. /. 5. ir.fr. infr.st quis caution.l. 31. irpr. infr. derccept. qui arbitr. (23. i.’,. infr. tit.prox. (24. Osilr. I. iq.§. 4. infr. de dolo malo. (t\. 1. 14 - §- v infr. quod met. cauf. gest. L §. <. bfr. de oper. no-v. tunc. (26. I, 36. infr. de dolo-malo. I. 57. in fin. infr. de cmtrab. eistt. v. I. 39. infin. infr.soluto nustrim. (27. Adde /. 2..infr. quib. ex cauf. in pojej'. eafntr, 1. si.l- 174 i73 Si qitis cfiiitlonibiis in judicio sistendi canfii factij non obtemperaverit. i. GAJUS lib. i. ad Edictum provinciale. Tricena i milKa passuum in sin qulos dies dinumerari Pnetor'2 ' jubet, prrctcr eum diem, quo cautum promittitur, & in quem sistere in judicium oportet: nam dane talis itineris dinumeratio neutri litigatorum onerosa est. 2. ULPIANUS lib. 74. ad Edictum. V(On exigimus reum judicio listi, si negotium, propter qciod jii- -V* dicio listi promisit 3 , fuerit transactum : sed hoc ita, si [non prius id negotium transactum sit, quam sisti oporteret: exterum fi postea transactum est, exceptio doli opponi debet. Q.uis enim de «mna promissa laborat post negotium transactum? cum etiam transacti negotii exceptionem putaverit quis nocere, quasi etiam de poena transactum fit: nisi contrarium specialiter partibus placuerit. §. 1. Si quis, municipalis muneris causa, sine suo dolo malo impeditus, in judicio secundum suam promiffionem- non stetit, «quiffimum est tribui ci exceptionem. §. 2. Simili modo & ii 4 ad telHmoniiim desideratus* ad judicium occurrere non potuit, erit ei subveniendum. §. 3. Si quis judicio se sisti promiserit; & 5 valetudine, vel tempestate , vel vi fluminis prohibitus se sistere non poflit: exceptione adjuvatur : nec immerito: cum enim in tali promissione prxsentia opus fit, quemadmodum potuit se sistere , qui adversa valetudine impeditus est ? & ideo etiam Lex duodecim Tabularum, fi judex , vel alterate-,■ cx litigatoribus morbo sontico 6 impediatur , 'jubet diem judicii ese di fisum. §. 4. Si non propter valetudinem mulier 11011 steterit judicio , sed quod 7 gravida erat : exceptionem ei dandam Labeo ait. fi tamen post partum decubuerit, probandum erit quasi valetudine impeditam. §. 5. Idem est, & si quis furere coeperit: nam qui furore impediatur , valetudine impeditur. §. 6. Quod diximus , succurri etiam ei, qui tempestate, aut vi fluminis prohibitus non venit; tempejlutem iic intelligere debemus , [sive maritima , sive terrestris sit: tempestatem intelligere debemus] talem , quse impedimento sit itineri, vel navigationi. §. 7. Vis fluminis etiam sine tempestate accipienda est. vim flu- minis intelligimus, & si magnitudo ejus impedimento sit, sive pons solutus fit, vel navigium non stet. §. 8. Si quis tamen, cum posset non incidere in tempestatem, vel in fluminis vim, si ante prosectus esset, vel tempore opportuno na- vigaflet, ipse se artaverit: numquids exceptio ei minime prosit ? quod quidem , causa cognita, erit statuendum : nam neque lic artandus sit, ut postit ei dici, Cur non multo ante profeBits es, quam dies prowijionis rirmrrt ? neque iterum permittendum ei, si quid sit, quod ei imputetur, causari tempestatem, vt 1 vim fluminis. Quid enim, si [quis], cum Romx esset ipso tempore promiflionis sistendi, nulla necessitate urgente, voluptatis causa in municipium profectus sit? nonne indignus est, cui [luee] exceptio patrocinetur ? Aut quid , si tempestas quxdam in mari fuit, terra autem iste potuit venire , [vel] flumen circumire ? reque dicendum, nonfemper ei exceptionem prodesse: nisi angustia: non patiebantur terra iter metiri, vel circumire. Cum tamen vel flumen sic abundasset, ut implesset omnem locum, in quo sisti oportuit; vel aliqua fortuita calamitas eundem locumevertit; vel prssentiam venienti periculosam fecit: ex bono & sequo & hic exceptio ei accommodanda est. §- 9 - Simili modo exceptio datur ei, qui cum ad judicium veiti- re volebat 9 , a Magistratu retentus est , & retentus fine dolo malo ipsius, nam si ipse hoc affectavit, vel causam pnestitit; non ei proderit exceptio: sed ipsi ns quidem dolus ei oberit; exterorum non oberit, qui malo dolo fecerunt, ut retineretur. Sed si io-privatus eum detinuerit, nullo modo ei proderit hxc exceptio : , 3 - PAULUS lib. 69. ad Edictum. CJEd actio ei datur adversus eum, qui detinuit, in idu , quod ejus filterest. I. versi, idem juris in eodem, infr. de leg. Rhodia. I. io. infin. infr. de excusat. (si. I. sio. infr. de rejudic. (7. Adde /. 14. infr. §. 1. infr. de adii, edici, (z. v.l.f. in sin. §. \. fupr. qui satifl. cog. I. 4. ULPIANUS lib. 74. ad E.lictum. CEd & si quis rei capitalis ante condemnatus judicio sistere ie non potuit; merito huic ignoscitur, f Rei capitalis 12 condemna- tum accipere debemus, qui morte, exiliove coercitus est. f Dixerit aliquis , quo ergo hwc exceptio damnato ? sed respondebitur, fidejussoribus ejus esse necessariam : aut si forte in exilium , salva civitate , abiit, ubi defensori ejus exceptio ista proderit. §. I. Illud sciendum est : eum, qui idcirco non stetit, quia capitis reus factus est, in ea causa esse, ut exceptione uti non poflit: damnato enim, datur, f Planest vinculis, vel custodia 13 militari impeditus ideo non stetit, in ea erit causa, ut exceptione utatur. §. 2. Prxterea si funere 14 quis domestico impeditnsnon venit, debet ei exceptio dari. §. 3. Item , si quis in servitute hostium fuerit, ac per hoe .in judicium non stetit: debet exceptione adjuvari. §. 4. Qiueiitumest, an poflit conveniri, Ne uUa exceptio in pro- .mijpone 15 deserta judiciofiftendi causa factu objiciatur i & ait Ati- licimis [ eonventi-mein istam non valere. ] Sed & ego puto conventionem istam ita valere , si specialiter causae exceptionum ex- p reise sint, quibus a promissore sponte renunciatum est. §. $■ Item queritur, si quis, cum judicio sistendi causa satisdare non deberet, satisdato promiserit; an fidejussoribus ejus exceptio detur? Puto Interesse , utrum per errorem satisdato promissum est, an ex conventione : ii per errorem : dandam fidejusseribus exceptionem: ii ex conventione isi, minime dandam. Nam & Julianus scribit, si judicio sistendi causa pluris, quam statutum est , per ignorantiam promissum fuerit: exceptionem dari debere; si autem ex conventione 17 tanke summa: promiflio facta sit; exceptionem pacti conventi replicatione infirmandam [ Julianus ait ]. 5. PAULUS lib. 69. ad Edictum. CI duo rei stipulandi sunt, & uni debitor judicio se sisti cum pcena promiserit, alter autem impedierit: ita demum exceptio adversus alterum danda est , si socii sint: ne 18 prosit ei dolus propter societatem. §. 1. Item, ii duo rei promittendi sint, & unus ad judicium non venerit, contempta sua promiflione judicio sistendi causa facta : actor autem ab altero rem petat, ab altero pcenam di> sertionis : petendo [poenam] exceptione fummovebitur. §. 2. Eque li a patre facta Fuerit promiflio judicio sistendi gratia ex filii contractu , deinde de re actor egerit cum filio : exceptione fummovebitur, si cum patre ex ejus promiflione agat. Et contra idem erit, si filius promiserit, & actor egerit cum patre de peculio. si. GAJUS lib. 1. ad Legem XII. Tabularum. Ciis, qui fidejussorem dedit, ideo non steterit, quod Reipnblic* causa abfuit: iniquum est, fidejussorem ob alium neceflitatc sistendi obligatum esse, cum ipsi liberum esset non sistere. 7. PAULUS lib. 69. ad Edictum. CI quis servum in judicio sisti promiserit, vel alium, qui in aliena potestate est : iisdem exceptionibus utitur, quibus, si pro libero, vel patrefamilias fidejuflit: pneterquam si Reipublicx causa abesse diceretur servus. Nam servus reipublicx caula abesse 19 non potest. Prxter hanc autem exceptionem, cx tene, quia communes sunt, tam in libero homine , quam in servo locum habent. 8. GAJUS lib. 29. ad Edictum provinciale. TJT si 20 post tres , aut quinque , pluresve dies , quam judicio * ' sisti se reus promisit, fecum agendi potestatem fecerit, nec 21 actoris jus ex mora 22 deterius factum sit: consequens est dici, defendi eum debere per exceptionem. 9. ULPIANUS lib. 77. ad Edictum. CI 23 servus judicio se sisti promittat: non 24 committitur 25 o stipulatio, neque in eum , neque in fidejussores ejus. §. I. Si plurium servorum nomine , judicio sistendi causa , una stipulatione promittatur: poenam quidem integram committi, licet 26 unus status non sit, Labeo ait: quia verum fit, omnes statos non esse : 12. v .!. 28. infr. infr. de ptenis. (13. 1.2. C. quib. ex citus, major. 14. 1. 2-supr. de injv.s vocand. (15. 1. 5. §. 1. infr. h. t. (16. I. 29- C. depactis. (17. v. I. 2. infin.supr. quisutisd. cog. I. 43. §. 1. infr- de damn. infeci. (18. 1.2. circa rued. supr. eo eo , fer quem fall. (19. I. ult. infi ^ de reg. jur. (20. v. 2. 105. infr. de solution. (21. 1. 2. insin.supr.fi quis in jus vocat. (22. 1. 53. in sin. infr. ie hered. petit. (23. I. 13. infr. h. t. (24. I. si. I. 7. C’. de judiciis. (27. Immo vide 2 . 4. infr. de divers, temporal, prrejer. (26. Obst. I. i8- infr. infr. ratam rem haberi. ▼erum , 175 Digestorum Lib. IL Tit. XI. XII. 176 verum , st pro rata unius offeratur pcena, exceptione cloii usurum eum , epui ex hac stipulatione convenitur. 10. PAULUS lib. 1. ad Plautium. CI eum judicio sisti promisero, qui jam tempore liberatus este tlice- - batur, quia jam actione forte non tenebatur: actio in me danda est, ut vel exhibeam eum, vel defendam, ut veritas inquiratur. §. 1. Homo sisti promissus ante diem dolo promissoris periit : certo jure utimur, non ante patuim peti pojse , quam dies venerit: tota enim stipulatio 1 in diem collo.ta videtur. §. 2. Qui injuriarum acturus est, stipulatus erat ante litem contestatam , ut adversarius sinis judicio sistat: commissa stipulatione mortuus est: non competere heredi ejus ex stipulatu actionem placuit; quia tales stipulationes propter rem ipsam darentur : injuriarum autem actio heredi non competit. 2 Quamvis enim haec stipulatio judicio sistendi causa facta ad Z heredem transeat, tamen in hac causa danda non est : nam & defunctus si vellet omissa 4 injuriarum actione ex sti- \ palatu agere , non permitteretur [cil. Idem dicendum esse, & ii is , cum quo injuriarum agere volebam stipulatione tali commista decesserit: nam non competit mihi adversus heredem [ejus] ex stipulatu actio. & hoc Julianus scribit: secundum quod & si fidejussores dati erant, minime dabitur in eos actio mortuo reo. Liem Pomponius , si non ; post longum tempus decesserit, quia si ad judicium venisset, litem -um eo contestari astor potuisset. 11. ULPIANUS lib. 47. ad Sabinum. dum est, videri in eadem causa eum stetisse : nam & si novum se: alienum contraxisset, vel pecuniam perdidisset; videtur tamen in eadem causa stetisse. Ergo .& qui alii judicatus sistitur, in eadem rausa stare videtur, 12. PAULUS lib. 11. ad Sabinum.' (")U.i autem novo privilegio utitur , non videtur in eadem causa ''-sisti. §. 1. Illud tenendum est, quod xstimationem ejus, quod intersit agentis, ad 7 illud tempus referendum est , qno sisti debuit, non ad id , quo agitur, quamvis desierit ejus Interesse. 13. JULIANUS lib. Digestorum. rYUoticns servus 8 judicio sistendi causa , ut ipse litigaturus , vel ab alio stipulatur’, vel ipse promittit: nec 9 committitur stipulatio, nec fidejussores tenentur, quia servus conveniri, vel convenire non potest. 10 14. NERATIUS lib. 2. membranarum. CI procurator ita stipulatus [est] , ut sistat dimtaxat, cum , quem O stipularetur; non etiam pcenam , st statur non effet , stipularetur -. propemodum 11 nullius momenti est ea stipulatio: quia procuratoris, quod ad ipsius utilitatem pertinet, nihil filterest sisti. Sed cum aPcnum negotium in stipulando egerit, potest defendi non procuratoris, sed ejus, cujus negotium gesserit, utilitatem in ea re spectandam esse ; ut quantum domini ictis interfuit sisti, tantum ex ea stipulatione, non stato reo, procuratori’12 deleatur. Eadem & fortius adhuc dici possunt, si procurator ita stipulatus esset, quanti eu res erit: ut hanc conceptionem ,13 verborum, non ad ipsius, sed ad 14 domini utilitatem relatam interpretemur. 15. PAPINIANUS lib. 2. QuanHonum. CI tutor judicio sisti promiserit, & stipulationi non obtemperave- 0 rit: & interea 15 pupillus adoleverit , aut mortem obierit, aut etiam 16 abstentus Iit hereditate: denegabitur ex stipulatu actio, nam & ipsius rei quie petebatur, si tutor judicatus fuerit, & eorum quid acciderit, non 17 esse dandam in eum actionem judicati, probatum est. (1. I. 8- infr. de v erb. oblig. (2. §. 1. List, de perpet. est temporal. aci. I. 13. ir.pr. infr. de injur. (3. v. I. 49. infr. de oblig. est a£t. (4. v. /. 17. §. 1. infr. depaci. v. I. S.iupr.supr. h. t. (6. /. I. /. 5. I. 6 . supr.st ex noxali eatis. I. 83. §. ult. infr. de veri, oblig. (7. v. /. 55. infr. depccul. (8- v. L 8l. ir.pr. infr. de verb. oblig. (9. i. 9. inpr. supr. eod. I. 6 . C. de judiciis. (10. Vide tamen i. $3. infr. de judiciis. I. ult. C.ubicauf fije. I. 1. C. st per vim vel alio modo. (11. v. /. 39. §. 3. infr. de dumn. infeci. (l2. I. 8l- §• I- infr, de verb. oblig. (13. I. §. 1. infr. d. t. (44. /. 4. in fin.pr. infr. de in litem jureind. d. I. 81. infin. infr. de verb. oblig, (15. Adde l. 28. inpr. infr. de admin. est peric. tut. T I T. XII. DE 18 FERIIS ET DILATIONI. 3USI9 ET DIVERSIS TEMPORIBUS. X. ULPIANUS lib. 4. de omnibus Tribunalibus. "[VE quis 20 messium vindemiarumque tempore adversarium cogat ad judicium venire; Oratione Divi Marci exprimitur: qria occupati circa rem rusticam , in lorum compellendi non sunt. §. 1. Sed si Praetor aut per ignorantiam , vel socordiam evocare eos perseveraverit, hique sponte venerint: siquidem sententiam,fixerit pnesentibus iliis, & 21 sponte litigantibus, sententia valebit, tametsi non recte fecerit, qui eos evocaverit. Sin vero cum abesse 22 perseveraverint, sententiam protulerit etiam absentibus illisconsequens erit dicere, sententiam nullius esse momenti, uc- que enim Prrctoris factum juri derogare 23 oportet. [Et] citra appellationem igitur sententia infirmabitur. §. 2. Sed excipiuntur certe causae, ex quibus cogi poterimus, & per id temporis, cum messes viiniemiaque sunt, ad Prartores venire: scilicet si res tempore 24 peritura sit, hoc est, si dilatio actionem sit peremptura. f Sane quotiens res urget 2; cogendi quidem furnus ad Praetorem venire, verum ad hoc tantum cogi xquiun est, ut lis coutestetur: & jta ipsis verbis Orationis exprimitur, denique alterutro recusante post litem contestatam litigare, dilationem Oratio concessit. 2. IDEM lib. 5. ad Edictum. TsAdem Oratione Divus Marcus in Senatu recitata effecit, de illis speciebus Praetorem adire etiam diebus feriaticis: ut puta:6, ut tutores aut curatores dentur, ut officii admoneantur cessantes, excusationes allegentur, alimenta 27 constituantur, States 28 probentur, ventris nomine in posseflionem mittatur: velreiservamh causa, vel legatorum, sideive commissorum, vel damni insedi: item de testamentis, exhibendis; ut curator detur bonorum cius, qui an heres exstaturus sit, incertum est; aut de alendis liberis, parentibus, patronis; aut de adeunda suspecta hereditate: antut aspectu atrox injuria aestimetur; vel fideicommissaria libertas pri- stauda, 3. IDEM lib. 2. ad Edictum. JsJOIet etiam messis vindemiarumque tempore jus dici [de] rebus, quie tempore, vel morte 29 periturae sunt: morte, veluti furti, damni, injuriae, injuriarum atroeium ; qui de incendio, ruina, naufragio, rate, nave expugnata rapuisse dicuntur, & si quae similes sunt: item ii res tempore*peritur» sunt, aut actionis dies exiturus [est]. §. 1. Liberalia quoque judicia omni tempore finiuntur. §. 2. Item in eum , qui quid nundinarum nomine adversus 30 communem utilitatem aceepcvic, omni tempore jus dicitur. 4. PAULUS lib. 1. ad Edictum. pRteLdes provinciarum 31, ex consuetudine cujusque loci, solent meflis vindemiarumque causa tempus statuere. ;. ULPIANUS lib. 62. ad Edictum. pRidieKalendas 32 Januarias Magistratus neque jus dicere, sed nec fui potestatem facere consuerunt. 6. IDEM lib. 77. ad Edictum, scriptis diebus fuerit judicatum: Lege cautum est, ne his diebus judicium sit, nisi 33 ex voluntate partium. L quod aliter adversus ca judicatum erit, ne quis judicatum facere , neve solvere debeat: neve quis , ad quem de ea re in jus aditum erit, judicatum facere cogat. 7. IDEM lib. 1. de Officio Consulis. Q Ratione quidem Divi Marci , amplius quam 34 semel [non] esse dandam instrumentorum dilationem, expressum esi: sed (16. L 2. in fin.pr. infr. d. t. (17. d. L 2. in pr. est 1 . 1. C. q:a ex facio tutor. * (i§. Lib. 3. C. 12. (19. Lib. 3. C. it. (20. /. 3. infr. b. t. C. eod . (21. 1 . 6 . vifr. h. t. (22. /. 4. C. quomodo & quando jiu (- 3 - ^ I 7 °* ii’fr. dereg. jur. vuie tasnen L fetr. r uerf Lrxtor quo Jiipr. dejuft. est jure. (24. /.2. inpr. infr. h. t. (25./. 1. iifi dumn. infeci. (28. 1. 3. §. pcn. infr. de tuiel. (27. 1. 1. in pr. i ubipupiil, educari. (28. V.l. 13. infr. de probat. (29. I. I. §. supr. h. t. (3°-, L -- iu pr. infr. n.d legem Jui. de annona, (b 1 L 4. C. k. t. U 2. v Kov. 105. c. 1. ■ (33. i. 1. §. usupr. xZ4- /- I. tnsin. c. ac diut. utidii 177 De Edendo, 17% utilitatis litigantium, gratia , causa 1 cognita , & 2 iterum dilatio tam ex eadem, quam exalia provincia , secundum moderamen locorum impertiri solet: & maxime si aliquid inopinatum emergat. Ulmi videntium , fi defunctus acceperit aliquam dilationem z propter instrumenta, an successori quoque ejus dari debeat: an vero, quia jam data est, amplius nari non pollit ? & magis est , ut & hic, causa cognita dari debeat. g. PAULUS lib. 13. ad Sabinum. MOre Romano dies a media nocte incipit, & sequentis noctis me- dia parte finitur: itaque quicquid in his viginti quatuor horis (id est, duabus dimidiatis noctibus, & luce media,; actum est, perinde est, quali quavis hora lucis actum eilet. 9. ULPIANUS lib. 7. de Officio Proconsulis. - •pivns Tjahnus Minicio Natali rrfl-ripiic, ferias a sorensibus tan- L' tuni u.'g.'-dis dare vacationem : ea autem , qux ad disciplinam militarem pertinent, etiam feriatis diebus peragenda : inter qiue cullodiarum 4 quoque cognitionem esse. 10. PAULUS lib. v Sententiarum. 1N pecuniariis caulis oianis dnatio lingulis caulis plus 5 semel tribui 11011 potest: in cap talibus autem reo tres dilationes, accusatori du* dari poliant: sed utrum que. causa cognita. T I T. xm. DE 6 EDENDO. 1. ULPIANUS lib. 4. ad Edictum. (~'Ua quisque actione agere velet, eam edere debet, nam axjnissi- 'sL mirr. videtur, cum, qui acturus est, edere actionem, ut proinde sciat reus, utrum cedere , an contendere ultra debeat; & si contendendum putat, veniat instructus ad agendum, cognita actione, qua conveniatur. §. 1. Edere 7 est [etiam] coniam describendi facere, vel in libello complecti, L dare, vel dictare. E,im quoque edere Labeo ait, qui producat adversarium suum ad album, 6c demonstret, quod dictaturus est, vel id dicendo, quo uti velit. §. 2. Kditionessir.es die & Consule fieri debent, ne «uid excogitetur e dic & Consule, & pnvbitoy die fiat. Diem autem & Consulem excepit Prartor, qnoinltrumcntUin conscriptum esi, non iu quem solutio concepta est: nam dies solutionis , iicuti somnia, pr.rs eP; stipulationis. Rationes tamen cum die & Consule Ciiidebent: quoniam accepta, & data, non alias potiunt apparere, nist dies & Consul fuerit editus. §. 3. Edenda sunt omnia, quoe quis apud judicem editurus est: non tamen ut & instrumenta, quibus quis usurus non est 10, compellatur edere. §. 4. Edere 110:1 videtur, qui stipulationem totam non edit. §. c. Eis, qui ob xtatem, vel rusticitatem, vel ob sexum lapsi non ediderunt, vel ex alia justa causa, subvenietur. 2. PAULUS lib. 3. ad Edictum. CI legatum petatur, non jubet Praetor verba testamenti edere: ^irieo fortasse,quia heredes solent 11 habere exemplum testamenti. 3. MAURICIANUS lib. 2. de Poenis. QEnatus cenfuit, Ne quisquam eorum , ä quibus quid fisco pete- " tur , alia instrumenta 12 delatori cogatur edere , quam quae ad eam causam pertinerent, ex qua se deferre professus esset. 4. ULPIANUS lib. 4. ad Edictum. pRstorait: Argentarüe mensa exercitores rationem 13, quo a.! 14 Je pertinei, edant, adjeäo die, gf Conßde. §. I. Hujus Edicti ratiö xquiffima est: nam cum Ungulorum rationes argentarii conficiant , squnm fuit, id quod mei causa confecit , meum quodammodo instrumentum mihi edi. §. 2. Sed & filiusfamilias continetur his verbis, ut vc -1 ipse cogatur edere. Au & pater, quajritur. Labeo scribit, patrem 11011 cogendum, nisi sciente eo argentaria exercetur. Sed recte Sabinus respondit, tunc id admittendum, cum patri quassum refert. §. 3. Sed fi servus argentariam faciat (potest 15 enim): fi quidem voluntate domini fecerit, compellendum dominum edere, ac perinde in-eunt dandum est judicium, a« fi ipse fecisset: sed si inscio domino [ fecit ] , satis este dominum jurare, eas se rationes non nähere, t Si servus peculiarem faciat argentariam : dominus de peculio , vel dein rem verso tenetur, sed si dominus habet rationes, nec edit: in solidum tenetur. §. 4. Etiam is, qui desiit argentariam facere, ad editionem compellitur. §. ;. Sed ibi quis compellitur edere ri>, ubi argentariam exercuit: tf hoc estconititutum. Quod fi instrumentum argentaria in alia provincia habeat, in alia administraverit : ibi puto cogendum edere , ubi argentariam exercuit, hoc enim primum deliquit 17, quoti alio instrumentum transtulit. Quod fi in alio loco argentariam exercet, alibi autem ad editionem compelletur: minime hoc facere cogitur; nisi descriptum 18 velis , ubi de ea re agitur, eum t.bi dare, tuis videlicet sumptibus. 5- PAULUS lib. 3. ad Edictum. Qpaüumqne ad perferentias eas tribuendum est. 19 6. ULPIANUS lib. 4. ad Edictum, gl quis ex argent.irbs (ut plorique eorum) in vilia habeat instrumentum , vel in horreo 20 : aut ad locum te perducet, aut de- lcriptas ratiou.-s dabit. §. 1. Cogentur L 21 successores argentarii edere rationes. Quod si plures sunt heredes, & unus habeat 22: solus ad editionem compelletur, feti si omnes habeant, &nnus edi- derit o.nuc.i ad editionem compellendi sunt. Quid enim, si hu- m:!iS & deploratus unus edidit, ut 23 dubitare quis merito de fide editionis poiiit? Ut igitur comparari rationes possint, etiam cicteri edere cic.imit, aat certe unius editioni subscribere, t [Hoc] idem erit, L si plures suerint argentarii, a quibus editio desideratur. Nam 6t si plures tutores tutelam administraverunt simul 24 : aut omnes edere debent, aut unius editioni subscribere. §. 2. Exigitur autem ab adversario argentarii 25 jusjurandum, Iron calumnia caista postulare eaijibi: ne forte vel supervacuas rationes, vel quas habet, edi si iri postulet, vexandi argentarii causa. §. 3. R atio- ney.i autem esse Labeo ait, ultro [ euro] dandi, accipiendi, credendi, obligandi, solvendi sui causa negotiationem : nec ullam rationem mula 26 duntaxat solutione debiti incipere : nec si pignus acceperit, aut mandatum, compellendum edere ; hoc enim extra rationem esse. Sed & quod solvi constituit, argentarius edere debet : nam & hoc ex argentaria venit. §. 4. Ex hcc Edicto in 27 id, quod interfuit, actio competit. §. Unde apparet, ita demum tenere hoc Edictum , si ad eum 28 pertineat, f Pertinere autem videtur ad me ratio, si modo eam tractaveris me mandante : sed si procurator meus abfeilte me mandaverit, an mihi edenda sit, quasi ad me pertineat ? & magis esi, ut edatur, f Procuratori quoque meo edendam rationem , quam mecum habet, non dubito, quali ad cum pertineat: & canturum de rato, si mandatum ei non sit. §. 6. Si initium tabularum habet 29 diem, in quibus Titii ratio scripta est, postmodum mea sine die, & Consule: etiam mihi edendus esi dies , & Consul : communis enim omnis rationis est praepositio diei, & Consulis. §. 7. Edi autem est 30, vel dictare, vel tradere libellum, vel codicem proferre. §. 8- Prastorait: Argentario , eive, qui iterum edi pojiuiubit, causa cognita, edi jubebo. §. 9. Prohibet argentario edi, illa ratione, quod etiam 31 ipse instructus esie potest instrumento sute prosolsionis; & absurdum est,* cum ipse in ea sit causa, ut edere debeat, Ipsum petere, ut edatur ei. f An nec heredi argentarii edi ratio debeat, videndum. Et, siquidem instrumentum argentariae ad eum pervenit, non debet ei edi: si minus, edenda est ex causa: nam & ipsi argentario ex causa [ratio] edenda est: ii naufragio, vel ruina, vel incendio 32, vel alio simili casu rationes perdidisse probat, aut in longinquo habere, veluti trans mare. §. 10. Nec iterum 33 postulanti edi Prretor jubet, nili (ex) causa. (1. /. 7. in pr.infr. de edendo. (2. Vide tamen l. ult. infr. h.t. (Z- Adde l. 99. §. ult. infr. de ■verb.Jign. (4. Adde L 10. C. b. t. (5. l.i.insin. C.dedilat. (fi. Lib. 2. C. 1. (7. I. 6. §. 7. I. 10. §. 2. infr. h. t. L' 89. %.fin. ijifr. de verb. fig:u (8. I. 2. §. infr. testam, quemadm. aper. (9. I. ;S. infr. cd leg. Corn.de f als. (io. I. io. §. 2. infr. b. t. (n. i. 6. §. 9. infr. b. t. (r 2. v. I. 2. §. 2. infr. de jurefisci. (13. I. 6. % b. t. (14. d. t. (■>. §. 3. I. 10. infr. h. t. L. 89. %.fin. infr. tU verb.Jign. (13. v. I. 17;. in pr. infr. de reg. jur. (16. /. 19. §. 2. ijn. dejudu-its. (17. /. u, §. I. verf, btteriuxt. it.Jr. ad exbibemi. T 0 »c, L (18. I. 6. in pr. infr. h. t. (19. I. 45. in pr. infr. d.c judiciis. (20. /. pen. §. 2. Jhpr. de officio profecti vigil. (21. I. 9. §. 1. infr. h. t. (22. /.3. §.3. infr. commodati. I. 63. §. 14. infr. pro Jacio. (23. V. I. 6. §. ult. infr. quod cujufque univ. (24. V. I. 5. C. arbitr. tut. (25. I. 9. §. 3. infr. h. t. (26. I. 26. infr. de donat. (27. I. 8. §. l. infr. h. t. (28. L 9. §. ult. infr. h. t. (29. V. I. 4. inpr.fupr. h. t. (30. /. 1. §. i.fupr. h. t. (31. I. z.fttpr. h. t. (32. v. /. $7. infr . de administri N peric, tut. (33. I . 7. §. r. infr. b. t. s* f. PAU- 179 Digeftorum Lib. II. Tit. XIII. XIV. 7. PAULUS lib. Z. ad Edictum. XI Eluti si peregre habere , quod primum editum est, doceat: vel ' minus plene editum , vel eas rationes, [ quas ] casu majore, non vero negligentia perdiderit, nam si eo casu amisit, cui ignosci debeat, ex I integro edi jubebit. §. 1. Haec vox, iterum , duas res significat: alteram, qua demonstraretur tempus fecundum, quod Grxei Sevrifov dicunt: alteram , qux ad insequentia quoque tempora pertinet, qux Graece dicitur Wxiv. quod ita accipitur, quotiens opus erit: nam potest fieri, ut bis editam sibi rationem quis perdiderit, ut verbum iterum pro scpiits 2 accipiatur. 8. ULPIANUS lib. 4. ad Edictum. T [Bi exigitur argentarius rationes edere, tunc punitur, cum dolo ^ malo non exhibet: sed culpam non prxstabit, nisi dolo proximam. Dolo malo autem non edit, & qui malitiose edidit, & qui in totum non edit. §. I. Is autem, qui in hoc edictum incidit, id praestat, quod 3 interfuit mea , rationes edi, cum 4 decerneretur ä Praetore : non quod hodie interest. & ideo licet intercise desiit, vel minoris, vel pluris intercise coepit : locum actio non habebit: neque augmentum , neque deminutionem. 9. PAULUS lib. 3. ad Edictum. Q Uxdam sunt personae, quas rationes nobis edere oportet, nec tamen a Praetore per hoc Edictum compelluntur: veluti cum procurator res , rationefve nostras administravit , non cogitur a Praetore per metum ; in factum actionis rationes edere; scilicet quia 6 id consequi posiumus per mandati actionem. Et cum dolo malo socius negotia gessit, Praetor per hanc clausulam non intervenit: est enim pro socio actio. Sed nec tutorem cogit Praetor pupillo edere rationes , sed judicio tutela solet cogi edere. §. 1. Nihil interest, si 7 successores, aut pater, aut dominus argentarii, ejusdem fuerunt professionis : quia cum in locum, & in jus succedant argentarii, partibus ejus fungi debent, f Is autem, cui argentarius rationes suas legavit, non videbitur contineri ( quia juris successor his verbis significatur): non magis, quam si ei vivus eas donasset. Sed nec heres tenebitur, cum nec possideat, nec dolo malo fecerit. Sed si ei, antequam eas legatario traderet, renuntiatum 8 fuerit, ne ante [eas] tradat: tenebitur, quali dolo fecerit. [ Item antequam eas tradat, tenebitur. ] Quod si nihil dolo fecerit : causa cognita, legatarius cogendus est edere. §. 2. Nummularios quoque non este iniquum cogi rationes edere, Pomponius scribit: quia 9 & hi nummularii, sicut argentarii, rationes conficiunt, quia & accipiunt pecuniam, & erogant per partes, quarum probatio scriptura codicibusque eorum maxime continetur : & frequentissime ad fidem eorum decurritur. §. 3. Cxterum omnibus postulantibus, & 10 jurantibus non calumniae causa petere , rationes , qux ad se pertineant, edi jubet. §. 4. Ad nos enim pertinet, non tantum cum ipsi contraximus , vel successimus ei, qui «ontraxit, sed etiam si is, qui in nostra potestate est, contraxit. 10. GAJUS lib. 1. ad Edictum provinciale. ARgentarius 11 rationes edere jubetur: nec interest, cum ipso argentario controversia fit, an cum alio. §. 1. Ideo autem argentarios tantum, neque alios ullos absimiles [eis] edere rationes cogit: quia officium eorum, atque ministerium publicam 12 habeat causam. & hxc principalis eorum opera est, ut actus fui rationes diligenter conficiant. §. 2. Edi autem ratio ita intelligitur, ii 13 ä capite edatur (nari ratio , niinspiciatur, intelligi non potest): scilicet, ut non totum cuique codicem rationum, totasque membranas inspiciendi dcscribcndique potestas fiat; sed ut ea sola pars rationum , quae ad instruendum 14 aliquem pertineat, inspi- ciatur & describatur. §. 3. Cum autem in id actio competit, '» pr. J. nauta , caup. I. 1. inpr. T. de consiitut. pec. I. 24. in fa. I. 26. §. I. T. depositi. I. 74. in pr. J. de evici. I. I. §. 3. veri, quotiens. J. uti pojjidetis. I. 23. in pr. T. de appellat. I. I. §. per., infr. Ii quii. appeS. I. 84. in sin. J. de reg. jur. I. 9. C. h. t. 1 . 10. C. si certum petatur. I. ;. C. de oblig. £si aci. (23. I. 3. infr.'!. de polii citat. (24. /. J. de oblig. esi a 3 . (2;. /. 3. §.sin. I d. t. (26. /. 7. §. 1. J. h. t. (27. /. 17. in pr. J. h. t. (28. /-14- §. ult. J. de consiitut. pec. (29. I. 7. C. de remis. pign. (30. v. 1 .14 i. de probat. (31. /. 2. C. de dijlracl. pign. I. t. C, de remijf.pip. (32. I. 1. in sin. J. deliberat, legat.. siis De Pactis, iji _ De Pactis. ais i habitationibus locandis invecta illata pignori esse locatori, etiamsi nihil nominatim convenerit. §. I, Secundum hxc, & mutus r pacisci potest. §. 2. Hujus [rei] argumentum etiam stipulatio dotis causa focta est: nam ante nuptias male petitur 3 , quasi si hoc expressum suisset; & nuptiis non secutis, ipso jure evanescit stipulatio, idem Juliano placet. §. 3. Ex facto etiam consultus cum convenisset, ut donec usura; solverentur, sors non peteretur, & stipulatio pure concepta fuisset; conditionem inesse stipulationi, atque si hoc expressum fuisset. 4 5. ULPIANUS lib. 4. ad Edictum. pOnventionum autem tres sunt species: aut enim ex publica cau- sa sinnt , aut ex privata : [privata,] aut Legitima ; , aut Juris gentium. 6 f Publica conventio est, qux fit per 7 pacem, quotiens inter se duces belli quxdam paciscuntur. 6. PAULUS lib. 3. ad Edictum. T Egitima 8 conventio est, qux lege aliqua confirmatur: L ideo * ' interdum ex pasto actio nascitur vel tollitur, quotiens Lege, vel Senatusconsulto adjuvatur. 7. ULPIANUS lib. 4. ad Edictum. J Uris gentium conventiones quaedam actiones pariunt, quaedam exceptiones. §. 1. Quae pariunt actiones, in suo nomine non stant, sed transeunt in proprium nomen contractus: ut emptio , venditio, locatio, conductio, societas, commodatum, depositum, & exteri similes contractus. §. 2. Sed & si in alium contractum res non transeat, subsit tamen causa: eleganter Aristo Celso respondit, esse obligationem: utputa, dedi tibi rem, ut m?hi aliam ! dares, dedi, ut aliquid facias , hoc ovvclxt.xyuM. id est, contractum ese, & hinc nasci civilem obligationem. Et ideo puto, recte Julianum a IVLuiriciano reprehensum in hoc: Dedi tibi Stichum, ut- Pamphilum manumittas: manumisisti, evictus est Stichus : Julianus 10 [scribit] in factum actionem a Prxtore dandam; ille ait, civilem incerti actionem, id est, prxscriptis verbis, sufficere; esse enim contractum, quod Aristo •svvobi.xyvM dicit, unde hxc nascitur actio. §. 3. Si ob maleficium, nefiat, promissum sit, nulla est obligatio ex hac conventione. §. 4. Sed cum nulla subesi causa propter conventionem, hic constat non posse constitui obligationem. f Igitur mula pactio obligationem 11 non parit 12, sed parit 13 exceptionem. §. 5. Qiiinimo, interdnm Format 14 ipsam actionem, ut in bonx fidei judiciis. Solemus enim dicere, palla conventa hieße horne fidei judiciis. Sed hoc sic accipiendum est: ut, siquidem ex continenti 1; pacta subsequuta sunt, etiam ex parte actoris insint: ex intervallo, non inerunt; nec valebunt, si agat: ne ex pacto actio nascatur, f Utputa, post divortium convenit, Ne tempore statuto 16 dilationis dos reddatur , sed ftatim; hoc non valebit, ne ex pasto actio nascatur. + Idem Marcellus scribit. & si in tutelx actione convenit, ut majores, quennstatuta; fiunt 17 , usuris prostentur: locum non habebit: ne ex pacto nascatur actio, ea enim pacta insunt, qux legem contractui dant, id est, qux in ingressu contractus facta sunt, f Idem responsum scio a Papiniano, [&] si post emptionem ex intervallo aliquid extra naturam contractus conveniat: ob hanc causam agi ex empto non posse: propter eandem regulam, ne ex pacto actio nascatur. Quod & in omnibus bonx fidei Judiciis erit dicendum, f Sed ex parte rei locum habebit pactum: quia solent & ea pacta, qux postea interponuntur, parere exceptiones. §. 6. Adeo autem bonx fidei judiciis exceptiones postea siictx, qux ex eodem sunt contractu, insunt, ut constet, in emptione, exterisque bonx fidei judiciis, re nondum secuta 18, posse abiri ab emptione. Si igitur in totum potest, cur iFr non & pars ejus pactione mutari potest? Et hxc ita Pomponius libro sexto ad Edictum scribit, f Quod cum est, [etiam ex parte agentis pactio locum habet, ut & ad actionem proficiat, nondum, re secuta, eadem ratione: nam si potest tota res tolli, cur non & reformari; ut quodammodo 19 quasi renovatus contractus videatur so? quod non infubtilrter dici potest, f Unde illud xque non reprobo, quod Pomponius libris lectionum probat: posse in parte recedi pacto ab emptione: quasi repetita 21 partis emptione, f Sed cum duo heredes emptori exstiterunt, venditor cum altero pactus est, ut ab emptione recederetur: ait Julianus valere pactionem, & dissolvi pro parte emptionem: quoniam & ex alio contractu paciscendo alter ex heredibus adquirere sibi potuit exceptionem. Utrumque itaque recte placet, & quod Julianus, & quod Pomponius. §. 7. Ait Prxtor: Palla conventa 22, qua neque dolo malo 23, neque adversus leges, plebiscita, senatusconsulta, edilla Principum, neque quo fraus cui eorum fiat, salta erunt , servabo . 24 §. 8- Pactorum quxdam in rem sunt, quxdam 25 in personam, f In rem iunt, quoties generaliter paciscor, nepetam: in personam, quoties, ne ä persona petam, id est, ne a Lucio Titio petam, f Utrum autem in rem, an in personam pactum fastum est, non 26 minus ex verbis, quam £x mente convenientium xstimandum est: plerumque 27 enim (ut & Pedius ait) persona pacto inseritur, non ut personale pactum siat, sed ut demonstretur, cum quo pactum factum est. §. y. Dolo malo ait Prxtor pactum se non servaturum. Delus malus fit calliditate, & fallacia 28: [&] ut ait Pedius, dolo malo pactum fit, quotiens circumscribendi alterius causa, aliud agitur, & aliud agi simulatur. §. 10. Sed si fraudandi causa pactum factum dicatur, nihil Prxtor adjicit. Sed eleganter Labeo ait, hoc ant iniquum esse, aut supervacuum: iniquum, si, quod semel remisit creditor debitori suo bona fide, iterum hoc conetur destruere: supervacuum, si deceptus hoc fecerit: inest enim dolo & fraus. §. 11. Sive 29 autem ab initio dolo malo pastum factum est, sive post pactum dolo malo aliquid factum est: nocebit exceptio, propter hxc verba Edicti, neque fiat. §. 12. Quod fere no- viisima parte pactorum 30 ita solet inseri, rogavit Titius, spopondit Mavius: hxc verba non tantum pactionis loco accipiuntur, sed etiam stipulationis. Ideoquc ex stipulatu nascitur actio: nisi contrarium specialiter adprobetur, quod non animo stipulantium hoc factum est, sed tantum paciscentium., §. 13. Si paciscar, ne [pro] judicati, vel incensarum odium 31 agatur: hoc pactum valet. §. 14. Si paciscar,»s operis novinunciationem exsequar: quidam putant non valere pactionem, quasi in ea re Prxtoris imperium versetur: Labeo autem distinguit, ut, si ex re familiari operis novi nun- ciatio sit facta, liceat pacisci: fi de re publica, non liceat: qux distinctio vera est. f Et in exteris igitur omnibus ad Edictum Prxtoris pertinentibus, qux non 32 ad publicam lxfionem, sed ad rem 33 familiarem respiciunt, pacisci licet, f Nam & de furto 34 pacisci 3; Lex permittit. §. ij. Sed & si quis paciscatur, ne 36 depo/iti agat: secundum Pomponium ; valet pactum, f Item si quis pactus sit, ut ex causa depo/iti omne 37 periculum prostet: Pomponius ait, pactionem valere: nec, quasi contra juris-formam Factam, non esse servandam. §. 16. Et generaliter, quotiens pactum ä jure communi 38 remotum est, servari hoc non oportet: nec legari: nec 39 jusjurandum de hoc adactum, ne quis agat, servandum, Marcellus lib. fecundo Digestorum scribit: & si 40 stipulatio sit interposita de his, pro quibus pacisci non licet, servanda non est, sed omnimodo rescindenda. §. 17. Si ante aditam hereditatem paciscatur quis cum creditoribus, ut minus solvatur: pactum valiturum est. §. ig. Sed si servus sit, qui paciscitur, prius- (1. I. 4. in pr. infr. in quib. caus. pign. (2. Adde l. 48. infr. de •blig. U ait. (3. I. 21. infr. de jure Aot. (4. L 134. §. I. infr. de verb.oblig. (;. I. 6. infr. h. t. (s,. I. 7. in pr. infr. eod. (7. /. 12. in pr. I. 20. in pr. I. 28. infr. de captiv. & poftlim. (S. §. I. bist. de oblig. (9. Adde l. L. C. de dot. promis. L 35. §. ult. C. de donat. (10. Vide tamen l. §, 2. in fin. infr. de profer, verb. (11. /.15. cire. fin. infr. d. t. I. 21. C. h, t. t. 27. C. de locato. (i2. Vide tamen l. §. 2. infr. desolut. (13. I. 2. §. 4. infr. ile dohmalilfi met.except. (14. Nov.tps. c. \. in fin. (15. /.13. C. h. t. (16. I. un. §. 7. C. de rei uxor. ali. (17. V. I. 7. §. IO. infr. de admin. & peric. tut. (13. I. 58. infr. h. t. I. I. C'. . quando liceat ab ernpt. disced. I. 2. &F 3. infr. de reschtd. vendit. - (19. L 14. in fin. infr. de isurp. usucap. (20. Immo vide l. 72. in fin. pr. infr. de contrah. empt. (21. I. 2. in fin. infr. de rescind. vendit. (22. /. 6./. 29. C.h. t. (23. v. /. 8- C. de inutil.stipulat. (24. v. L 44. §. I. infr. famil. ercifia. I. 41. infr. de adquir. rer. domin. (25. Adde l. 87. §. i. infr. h. t. (26. /. 3. §. ;. infr. de bonor. pofes. contra tab. I. 3. §. 2. infr. de incend. ruin. naufrag. (27. L 40. in pr. infr. h. t. (28. 1. 1. §. 2. infr. de dolo malo. (29. /. 21. §. 3. infr. de peculio. (30. 1. 15. infr. tit. prox. (31. x.l.q.infr. de incend. ruin. naufrag. (32. I. 27. §. 4. infr.h.t. (33. v. I. 29. circa fin. C. h. t. (34. 1. 17. §. I. L 27. §. 4. infr. h. t. (35. I. 7. in pr. infr. de condici, fiurtiv. (36. d.l. 27. §.3. (37. I. I.§. 35. infr. deposti. (38. V. §. 3 .supr. hic. L 28. in pr. infr. h. t. I. 27. infr. de reg. jur. (39. /. 112. §. pen. U ult. infr. de legat. I. v. fisov. SI. in pries, (40. V. I. 3S- §. I. infr. de verb, oiflig. M 2 quam i8z Digestorum Lib, 1L Tit XIV. 184 quam libertatem & hereditatem adipiscatur, quia sub conditione heres scriptus fuerat: non profuturum pastum, Vindius scribit. Marcellus autem libro octavo decimo Digestorum, & suum heredem, & servum necessarium pure scriptos, paciscentes, priusquam se immisceant, putat recte pacisci: quod verum est. f Idem & in extraneo herede : qui ii mandatu creditorum adierit, etiam mandati putat eum habere actionem. f Sed ii quis, ut supra retulimus, in servitute pactus est, negatMarcellus: quoniam non solet ei proficere , si quid in servitute egit, post libertatem : quod in pacti exceptione admittendum est. f Sed an [vel] doli ei prosit exceptio , nuxritur? Marcellus in similibus speciebus, licet autc-vdubitavit, tamen admisit: utputa siliusfamilias heres institutus , pactus est cum creditoribus , & emancipatus adiit hereditatem : & dicit doli eum poise uti exceptione, f idem probat, & si filius vivo patre cum creditoribus paternis pactus sit: nam & hic doli exceptionem profuturam, f Imo & in fervo doli exceptio non est respuenda. §, 19. Hodie tamen, ita demum pactio hujusmodi creditoribus obest, si 1 convenerint in unum , & communi consensu declaraverint, quota partejdebiti contenti sint: sivero dissentiant-, tunc Pr.e oris 2 partes nceestaria: sunt, qui decreto suo sequetur majoris partis voluntatem. 8. PAPINIANUS lib. 10. ResponsoVum. TLfrfjerem este f artem , pro modo debiti 3 , non pro numero per- sonarum placuit. Quod si »quales sint in cumulo debiti, tunc plurium numerus creditorum praeferendus est. in numero autem pari creditorum, auctoritatem ejus sequetur Pnetor, qui 4 dignitate inter eos procellit. sin autem omnia undique in unam squalitatem concurrant, humanior ; sententia ä Protore eligenda est : hoc enim ex Divi Marci rescripto colligi potest. 9. PAULUS lib. 62. ad Edictum. CI plures sint, qui eandem actionem habent: unius loco haben- 0 tur. f Utputa, plures sunt rei stipulandi, vel plures argentarii ; quorum 9 nomina 7 simul facta sunt: unius loco numerabuntur ; quia 8 unum debitum est. f Et cum tutores pupilli creditoris plures convenissent, unius loco numerantur: quia unius pupilli nomine convenerant, f Necnon & unus tutor plurium pupillorum nomine 9 unum debitum protendentium, si convenerit, placuit unius loco este: nam 10 difficile 11 est, ut unus homo Anorum vicem sustineat: nam nec is, qui plures actiones habet 'adversus eum , qui [unam] actionem habet, plurium personarum loco accipitur. §. 1. Cumulum debiti [&] ad plures summas referemus , si uni forte minuta: sumnix centum aureorum debeantur , alii vero una summa aureorum quinquaginta : nam in hunc casum spectabimus summas plures : quia illa excedunt in unam summam coadunat». §. 2. Suminx autem applicare debemus etiam usuras. 10. ULPIANUS lib. 4. ad Edictum. X> Escriptum [autem] Divi Marci sic loquitur , quasi omnes credi- tores debeant convenire. Quid ergo si quidam absentes sint? num exemplum prosentinm absentes sequi debeant ? Sed an & privilegiariis absentibus hiw pastio 'noceat, eleganter tractatur: si modo valet pactio contra absentes. Et repeto, ante formam ä Divo Marco datam Divum Pium rescripsisti', fiscum quoque in his cafibus is, in quibus hypothecas non 13 hauet , fis aster os privilegiarios exemplum creditorum lqscqui oportere. Hac enim omnia in bis creditoribus, qui hypothecas non habent, conservanda sunt. §. 1. Si pacto lubjecta sit poenx stipulatio,, quxritur, utrum pacti escceptio locum habeat, an ex stipulatu actio ? Sabinus putat, quod est verius , utraque via uti poste, prout r; elegerit, qui ftipu- (1. /. IO. inpr. infr. h. t. (2. 1 . 5. §. I. infr. de liberali cuufi. ( 3. i. 1 4. in pr. infr. depoßti. I . 16. infr. J.e reb. auElor. judic. pojstd. (4. V. /. 3. §. 2. in mei. infr. de teftib. ($. 1 . IO. §. I. infin. infr. de reb. di:b. v. I . 10. in pr. infr. de inojfic. testam. I . 24. infr. de InanmiJ'. i. 38. infr. dc re judici (6. /. 34. in pr. verfi idem in. infr. de recept. qui urbitr. (7. v. I . 1. in fin. infr. de mmuis legat. Inst.de literur. oblig. 1 . 1. inpr. infr. deSC. Macedon. (8. 1 . 3. infin. bifr. de duobus reis tonstit. (9. i. 4. §. 1. infr. de tutel. §. Infl. de excusat. (10. v. I . 27. C. de prccur. (11. v. I . 13. §. 4. circa fin. infr. ad SC. Trcbell. Inirno vide l. 59.' in fin. infr. d. t. [12. v. I. 6. infr. de jure fisci. i *s. £ * j * . rtu/L / _.« latus est: si tamen ex causa pacti exceptione utatur, xqimm erit ac- ceptoeumstipulationem ferre. §. 2. Plerumque solemus dicere, f; exceptionemJuhJidmm estepacliexceptionis, qnofilam denique, qniei* ceptione pacti uti non possunt, doli exceptione usuros, & Juli, ruo scribit, & alii pleriqup consentiunt: utputa, si procurator wW paciscatur, exceptio doli milii proderit, ut Trebatso videtur: qui putat, sicuti pactum procuratoris mihi nocet 16 , ita & prodeste; 11. PAULUS lib. 3. ad E-dictirm. flUia & solvi ei 17 potest. Nd- 12. ULPIANUS lib. 4. ad Edictum. ■VTAm & nocere constat; sive ei mandavi, ut pacisceretur, sive iz omnium rerum mearum procurator fuit: ut & Puteolanas lib. I. Adsefforiorum scribit: cum placuit, eum etiam rem in judicium deducere. 13. PAULUS lib. 3. ad Edictum. CEd sitanium ad actionem procurator factus sit, conventio f- 3, o domino non nocet: quia nec solvi 19 postit. §. 1. Sed C. iu rem suam datus sit procurator , loco domini habetur: f: ideo iis- vandum erit pactum conventum. 20 14. ULPIANUS iib. 4. ad Edictum. TTem magistri 21 societatum pactum & prodeste & eheste confiat, ■ 15. PAULUS iib. 3. ad Edictum. 'T'Utoris quoque (ut scribit Julianus) pactura pupillo 22 prodell 1 16. ULPIANUS lib. 4. ad Edictum. CI cum emptore hereditatis pactum sit factum, & venditor hc-rcJi- 0 tatis petat: doli exceptio 2> nocet, nam ex quo rescriptum d ä Divo Pio , utiles actiones 24 emptori hereditatis dandas, medi, adversus venditorem hereditatis exceptione doli debitor heredia, rius uti potest. §. 1. Sed & si inter dominum rei vendita, & emptorem conveniilet, ut homo, qui emptus erat, redderetur ei , quifn domino rem vendidit: petenti ei pretium, doli exceptio nocebit 17. PAULUS lib. 3. ad Edictum. CI tibi decem dem , & paciscar, ut viginti mihi debeantur 25 : non o nascitur obligatio ultra 26 decem : re enim non potest obligatio contrahi, nisi 27 quatenus 28 datum sit. §. 1. Qjisedam adio- nes per pactum ipso jure tolluntur : ut injuriarum 29 , item sinti. 30 §. 2. De 31 pignore Jure honorario nascitur 32 pasto actio: tollitur 33 autem per exceptionem, quotiens paciscor, » petam. §. 3. Si quis paciscatur , ne u fe petatur [sed ut ab benl petatur ] heredi exceptio non proderit. 34 §. 4. Si pactus fixu, ne ii ia-, neve « Titio petatur : non proderit Titio , etiamsi heres extiterit: quia ex postfacto id confirmari non potest. Hoc Julianus scribit in patre, qui pactus erat, nedfr,is- ve ä filia peteretur : cum filia patri heres extitiflet. 3; §.5. Pactum conventum cum venditore factum , si in rem constituatur, fecundum plurium sententiam & emptori prodest : & hoc jure nos uti Pomponius scribit, secundum Sabini autem sententiam, etiamsi in personam conceptum est, & in emptorem valet: qui hoc rise existimat, etsi per donationem successio fasta sit. §. 6. Cum poffeffor alicme hereditatis pactus est : heredi, si evicerit, neque nocere, neque 36 prodeste, plerique putant. §. 7. Filius, servusve, si paciscantur, ne d patre iominove petatur : IS. GAJUS lib. 1. ad Edictum provinciale. ( Cive de eo paciicantur, quod cum ipsis , sive de eo, quod cum ' patre dominove contractum est: ) 19. PAULUS lib. 3. ad Edictum. j^Dquirent exceptionem. Idem est & in his , qui bona fide fci- vnint. §. 1. Item , si siliusfamilias pastus fuerit, ne äse pe- tutur : proderit ei, & patri quoqu e, si de peculio conveniatur; jurejurund. (19. 1 . 86. infr.,de solutionibus. (20. Adde d. L 17- ir.fin. q 21. L >57. in pr. infr. de verhör, fign. (42. /. 28. §. I. infr. h. t. ( 23. I. 10. §. ult. fupr. h. t. ( 24. I. 1. 1 . 2. C. de obligatio- nib. fis aclionib. I. 7. C. de bered, vel aci. vend- ( 25. Adde 1 . 27 ' §• 5 - infr. h. t. (26. L II. §. I. infr. de reb. cred. I. 22. C. defit- jufor. ( 27. /. 9. C. de non numerata pecim. (28. Vide tamen /. 4$. fisj-Jj- ( 2 ?- ^ - 7 - §• -■ verffed fi pafluw. infr. h. t. I. 17. §. ». infr ile vijur. ( 30. /. 7. §. 14. in f.n.fiupr. h. t. (31. /. 49. --- fin. infr. desolution. (32. I. I. inpr. fis §. I. infr. de pignorat. act _ t. 9. in pr. infr. qui potiores in pign. (33. I. 9. in pr. fis §. 1. infr. ‘ quib. mod. pign. (34. /. 25, §. t . infr. h. t. (35. v. /. 21. §. 2. --> fin. infr. h. t.l.q. vers.Ji vero filia, infr. de paci, dot, (36. ImM> vide L. a, infin, infr. de tanfiit. pcc. 20. GL i85 De Pactis. m io. GAJUS lib. i. ad Edictum provinciale. xTjy de in rem verso ; vel is quasi defensor filii, fi hoc maluerit, v conveniatur : 21. PAULUS lib. 3.'ad Edictum. ception - . .. , heredi ejus pacti conventi exceptio : quod 11 m pcrlunam pactum conceptum eil , tunc Domino doliiuperest exceptio. §. 2. Nos autem his, qui in nostra potestate iunt, paciscendo prodesse non possumus : sed nobis id profuturum , si nomine eorum conveniamur, Proculus ait. Qnod ita recte dicitur, si in paciscendo id actum sit. Caterum fi paciscar, «e ä Titio petas, deinde actionem adversus me nomine eius instituas : non est danda pacti conventi exceptio, nam ejsel ceperit. §. 4. Itemfiliusfamilias de eo , quod sub conditione legatum efl, recte paciscetur. §. 5. Inhis, qui ejusdem pecunia; exactionem habent in solidum, vel qui ejusdem pecuuix debitores sunt, quatenus alii quoqsie prosit vel noceat pacti exceptio , queritur? Et, in 2 rem pacta omnibus prosunt, quorum obligationem dissolutam esse, ejns, qui paciscebatur, interfuit - , itaque debitoris conventio sidejussorsiras proficiet. 3 22. ULPIANUS.lib. 4. ad Edictum. ■fctlsi hoc actum est , utiuutaxut a reo r.on petatur , [« sidejujsorc ■*-’ petatur:! tunc enim ifidejussor exceptione non litetur. 23. PAULUS lib. 3. ad Edictum. 'Cldejiissoris autem conventio 3 nihil 5 proderit reo 6 : quia nihil ejus interest , a debitore pecuniam non peti, imo nec eonfidejustoribus 7 proderit: neque enim, quoquomodo cujils- que interest. Cum ali 0 conventio Lacta prodest: feil tunc demum , cum per eum , cui exceptio datur, principaliter ei, qui pactus est, proficiat: sicut in reo promittendi, & his , qui pro eo obligati 1'unt. 24. IDEM lib. 3. ad Plautium. QEd fi fidejussor in rem s.am spopondit, hoc casu fidejussor pro 10 reo accipiendus est: & paetum cum eo fastum, cum reo factum esse vitietur. 2;. IDEM lib. 3. ad Edictum. J Dem in duobus reis promittendi, & duobus argentariis sociis. 8 §. 1. Personale pactum ad alium njn pertinere, quemadmodum nec ad heredem , Labeo ait. §. 2. Sed quamvis fidejussoris pactum reo non y prosit: plerumque tamen doli exceptionem reo profuturam, Julianus scribit. _ 26. ULPL4SUS lib. 4. ad Edictum. VJIdelicet si hoc actum sit, nc d reo quoque petatur, f Idem & in confidejussoribus est. 27. PAULUS lib. 3^ad Edictum. « £1 imus ex argentariis sociis cmr. deoitore pactus iit: an etiam al- terincceatexcejrio? Nemans , Atiiicinus , Proculus, nec 10 t in rem pactus fit, alten nocere: tantum enim coiuriuitum , ut iolidani alter petere poiht. Idem Labeo : n.::n ucc novare alium posse, quamvis ei 11 recte solvatur, -f Sic enim & his, qui in nostra potestate sunt, recte solvi, quod crediderint, licet’novare 12 non poiünt: quod eit verum, f Idemque in duobus reis stipuianui dicc;i-.;;:m est. 13 C, 1. Si cum reo ad certum tempus pactio facta iit, nitra 14 necne reo, neque fidejussori prodest. Lssod fi ime persona jTuaj reus pepigerit, nc u fi.lrjusore petatur: nibii id prodesse fiuejuffori'quidam putant, quamquam id rei inter- fit: quia ea demur,; competere ei debeat exceptio, qux & reo : Ego didici prodesse fidejussori exceptionem ; non sic enim illi per liberam personam adquiri, quam ipsi, qui pactus sit, consuli videmur : quo jure utimur. §. 2. Pactus, »e po/ere/, postea convenit, ut peteret: prius pactum per posterius elidetur : non quidem ipso jure 15 , sicut tollitur stipulatio per stipulationem , si hoc actum eit 16 ; quia in stipulationibus jus continetur , in pactis factum versatur : & ideo replicatione exceptio elidetur, f Eadem ratione contingit, ne fidejussoribus prius pactum prosit. 17 f Sed si pastum conventum tale fuit, quod actionem quoque tolleret, velut injuriarum: .11011 poterit postea paciscendo, ut agere pojjijj , agere: quia & prima actio sublata est, & posterius pactum ad actionem parandam ine ii-ax est. non enim ex pacto injuriarum actio nascitur , sed ex contumelia, f Idem dicemus, & in bon® fidei contracti- ,t bus , si pactum conventum totam obligationem sustulerit, veluti empti: non enim ex novo pacto prior obligatio resuscitatur, sed proficiet pactum ad novum contractum, f Quod si non ut totum contractum tolleret, pactum conventum intereeffit, sed ut imminueret : posterius pactum potest renovare primum contractum. + Quod & in specie dotis actionis procedere potest: puta pactam mulierem, ut prasrnti die dos redderetur, deinde pacisci, ut tempore ei legibus dato, dos reddatur ; ipeipiet dos redire ad jus suum : nec dicendum est deteriorem conditionem dotis fieri per pactum, quotiens enim ad j jus, quod lex natur» ejus tribuit, de dote actio redit : non fit causa dotis deterior, sed fornix sux redditur. Hxe & S’cxvolx nostro placuerunt. §. 3. Illud nulla pactione effici potest, ne dolus 18 profletur : quamvis si quis paciscatur, ne d.epoßti aget, vi ipsa id pactus videatur , ne de dolo agat: quod pactum proderit. §. 4. Pasta, qux turpem causam continent, non sunt observanda : veluti si paciscar, ne furti agam, vel injuriarum 19, Jifeceris : expedit 20 enim timere furti, vel injuriarum poenam. Sed post admissa hxe , pacisci possumus. f Idem, ne experiar interdicto unde vi , quatenus publicam causam contingit, pacisci non postumus. Et in summa, si pactum conventum ä re privata remotum fit, 11011 est servandum, f Ante omnia enim animadvertendum est, ne conventio in alia re facta, aut cum ai ia persona: in 21 aiia re, aliave persona noceat. §. 5. Si cum decem milii deberes, pepigero, ne ate viginti petam : in 22 decem prodesse tibi pasticon- - venti vel doli exceptionem, placet, j Item, si cum viginti deberes, pepigerim, ne decem petam : efficeretur per exceptionem mihi opponendam , ut tantum reliqua decem exigere debeam. §. 6. Sed [si] stipulatus decem aut Stichum , [de] decem pactus sim, & petam Stichum aut decem: exceptionem pacti conventi m totum obstaturam: nam ut solutione, & petitione, & acceptilatione unius rei tota obligatio solveretur: ita pasto quoque convento de una re non petenda interpedito totam 23 ;obligationem summoveri. Sed si id actum inter nos sit, ne decem mihi, sed Stichus profletur : possum efficaciter de Sticho agere, nulla exceptione opponenda. f Idem est & si de Sticho non petendo convenerit. §• 7- Sed n generaliter mihi hominem debeas , & paciscar, ne Stichum petam: Stichum quidem petendo, pacti exceptio [mihi] opponetur 24 ; alium autem hominem si petam , reste 2; agam. §. 8- Item ii pactus , ne hereditatem peterem , singulas res, ut heres , petam ex eo, quod pactum erit: pacti conventi exceptio aptanda erit: quemadmodum si convenerit, ne fundum peterem , & nfumtrustutn petam j aut, ne nuvem ecdificiumve peterem, & dissolutis his singulas 26 res petam ; nisi specialiter aliud actum est. 7. 9- Si acceptilatio inutilis fuit, tacita pactione id actum 27 videtur, ne peteretur. §. 10. Servus heredi post adituro nominarim pacisci non potest: quia nondum is dominus sit: sed si in rem pactum conventum factum sit, heredi adquiri potest. 28. GAJUS lib. 1. ad Edictum provinciale. r'Ontra Juris civilis regulas pacta conventa rata non habentur 28 : ^ veluti, ii pupillus Ime tutoris auctoritate pactus fit, nc a dein- (1. l.%. Lq.infr.de cupite minutis. (2. L 7. §. 1. ir.fr . de cxcept. (3- 3 2. laß-, b. t. 1 . 9. §. 1. iufr. de duob. reis conflit, adde cas. /.9;. §• l :en - iffr. defolution. (4. Vide tamen l. 28. §. 1. 1 . uli. §. I. irfr. de jureju>\ (5. Obst. I. 13. §. 7. infr. de acceptil. (6. v. I. 25. in ff. L 26. infr. h. t. [7. L 11. infr. desidejujj'. (y. v. I. :o. infr. de duob. reis conflit. (9. I. i^.fupr. h. t. (10. Immovide l. 28. vi pr. ir.fr. de jurejur. I. 13. inßn. infr. de acceptil. (11. I. 10._tnfr. de novuthuib. (12. I. r;. infi-. d. t. excip. 1 . 20. 1 . 21. irjr. de jurejur. I. uit. inpr. infr. de novat. (13. Vide Lam.-n i. 31. §. I, infr. d. t. (14. §. 19. Jnß, sie exeept, (15, Obii. 1 . 9;. §- 4- infr. de folut. if liberat. (16. §. 3. veeffd cum hoc. Infi. quia, mod.toilitur oblig. (17. Obst, l. ait. infr. h. t. (18. I. ij. inpr. ir.fr. commodati. (19. Adde L 5. in pr. infr. de pactis dotalib. (20. I. 70. §. ult. infr. de fidejuff. (21. I. Z8. §. 17. infr. de verb. oblig. (22. I. no. in pr. infr. de reg. jur. (23. Immo vide l. 4. infr. de refeind. vendit. L 13. §.6. infr. de acceptil. (24. Obit. I. iy.infr.de opt.legat. (25. Immovide l. 13. §. 4. infr. de acceptil. (26. Adde l. 7. 2. infr. de exeept. rei judicat. (27. /. 8- iu pr. infr. de acceptil. (28. Vide tamen l. 31. infr. h, t. M tore is: Digestorum Lib. II. Tit. XIV. 188 tore suo-peteret, aut, ne intra certum tempus (Veluti quinquennium) peteret: nam nec solvi ei i sine tutoris auctoritate potest, f Ex diverso autem si pupillus paciscatur, ne quod debeat, äse peteretur : ratum habetur pactum conventum: quia 2 meliorem conditionem suam facere ei etiam sine tutoris auctoritate concessum est. §. 1. Si curator furiosi, aut prodigi pactus sit , ne a furioso, aut prodigo pe- teretur: longe utile est curatoris recipi pactiones 3 : sed non contra. §. 2. Si filius, aut servus pactus sit, ne ipse,peteret, inutile est pactum. 4 Si vero in.rem pacti sunt, id est, ne ea pecunia peteretur: ita pactio eorum rata habenda erit adversus patrem domi- numve: si liberam peculii administrationem habeant, & ea res, de qua pacti sint, peculiaris sit. Quod & ipsum non q est expeditum. nam cum verum est, quod Juliano placet, etiamsi maxime quis administrationem peculii habeat concessam, donandi 6 jus eum non habere: sequitur, ut, si donandi causa de non petenda pecunia pactus sit, nop debeat ratum haberi pactum conventum. Quod si pro eo, ut ita pacisceretur, aliquid, in quo non minus vel etiam amplius esset, consecutus fuerit: rata habenda est pastio. 29. ULPIANUS lib. 4. ad Edictum. CIn autem dominicam pecuniam crediderit: quod credendi tempo- O re pactus est, valere Celsus ait. 30. GAJUS lib. 1. ad Edictum provinciale. 1N persona tamen filiifamilias videndum est, ne aliquando, & si pactus iit, ne ageret, valeat pactio: quia aliquando filiusfami- lias habet actionem, veluti injuriarum. Sed cum propter injuriam filio factam habeat 7 & pater actionem, quin pactio filii nocitura non 8 sit patri agere volenti, dubitari non oportet. §. 1. Qui pecuniam a fervo stipulatus est, quam sibi Titius debebat, si d Titio petat , an exceptione pacti conventi lummoveri & possit & debeat, quia pactus videatur, ne ä Titio petat: quaesitum est? Julianus ita fummovendum putat, si stipulatori in dominum istius fervi de peculio actio danda est: id est, si justam 9 causam intercedendi servus habuit: quia forte tantundem pecuniam Titio debuit. Quodfi quasi fidejussor intervenit, ex qua causa in peculium actio non daretur: non esse inhibendum creditorem, quominus a Titio petat. J lEque nullo modo prohiberi eum debere, si eum servum liberum esse credidisset. §. 2. Si sub conditione stipulatus fuerim a te 10, quod Titius mihi pure deberet: an deficiente conditione, si a Titio petam, exceptione pacti conventi & possim & debeam summo veri? Et magis est, exceptionem non esse opponendam, 31. ULPIANUS lib. 1. ad Edictum TEdiiium curulium. UAcisci contra Edictum /Edilium 11 omnimodo licet: sive in ipso negotio venditionis gerendo convenisset, sive postea. 32. PAULUS lib. 3. ad Plautium, Q U.od dictum 12 est, st cum reo saliums.t, ut non petatur, fidejussori -quoque competere exceptionem: propter rei personam placuit, no mandati judicio conveniatur. Igitur si mandati actio nulla sit, forte si donandi animo fidejusserit: dicendum est, non prodesse exceptionem fidejussori. 33. CELSUS lib. 1, Digestorum, A Vus neptis nomine, quam ex filio habebat, dotem promisit, & pactus est 13 , ne äse , ne-ve ä filio suo dos peteretur : sia coherede filii dos petatur , ipse quidem exceptione conventionis tuendus non erit, filius vero exceptione conventionis recte utetur 14; quippe heredi consuli concessum est, nec quicquam obstat, uni tantum ex heredibus provideri 1; , si heres factus sit, exteris autem non consuli. 34. MODESTINUS lib. ;. Regularum. J Us adgnationis 16 non posse pacto repudiari, non magis, quam ut quis dicat, nolle saunt ese, Juliani sententia est. (1. /. 15. infir. dcsolution. (2. Inpr.lnst.de auctor .tut, (3./. 32. C. h. t. (4. arg. I. 7. in pr. infir. de donation. Immo vide l. 18. in fin. infir. de pignoraf. ali. I. 10. C. quod cum eo, qui in e.lien. potefi. (fi. I. 7. in pr, infir. de donat. I. 52. §. 26, infir. de furt. (7. /. 41. infir. de injur. (8. I. 23. C. h, t. (9. I. 3. §. 6. infir. de pecul. (10. /.14. in pr. infir. de novat. (11. v. /. 14. §. pen. infir. de icdil. edici. (12. /. 21. infin.supr.h.t. (13. 1.10. infir. de paci, iotal. (14. Videtamen l. $6, §. 1, infir. de verb.oblig. (1;. L 137. in fin. infir. d. t. (16. Adde l. 7. §. 16. supr. b. t. L 8, infir. de capite minut. L 8- infir, de reg. jur. (17. v. I, 20. §. 4. infir, fia- mil.ercisc. (lij. /. 1. C. de donat, qtue stfb modo. (19, l. $. infr. 35. IDEM lib. 2. Responsorum. r FRes fratres, Titius, & Mxvius, & Seja communem heredita- x tem inter se diviserunt, instrumentis interpositis, quibus di! visisse maternam hereditatem dixerunt: nibilquefibi commune renum, fise caverunt: sed postea duo de fratribus, id est, Mxvius, &Se! ja, qui absentes erant tempore mortis matris fure, cognoverunt pecuniam auream a Fratre suo elfe subtractam, cujus nulla mentio instrumento divisionis continebatur. Quxro, an, post pactum divi, sionis, de subrepta pecunia fratribus adversus fratrem competit actio 17? Modestinus respondit, fi agentibus ob portionem ejus quod subreptum ä Titio dicitur, generalis pacti conventi exceptio his, qui fraudem ä Titio commissam ignorantes transegerunt objiciatur : de dolo utiliter replicari posse. ' 3. ad Minieimn, CI convenerit, ne dominus ä colono quid peteret, & justa causa conventionis fuerit : nihilominus colonus ä domino petere potest. 26 $7, FLORENTINUS lib. 8, Institutionum, i YUi in futurum usuras a debitore acceperat, tacite pactus vide- v "--tur27, ne intra id tempus sortem petat. §. I. Si ex altera parte in rem , ex altera in personam pactum conceptum fuerit, veluti, neegopetam, vel, ne a te petatur : heresmeus ab omnibus vcbis petitionem habebit, & ab herede tuo omues petere poterimus. 58. NERATTUS lib. 3. Membranarum. AB emptione, venditione, locatione , .conductione , cxterifque ** similibus obligationibus, quin integris 28 omnibus consensu eorum , qui inter se obligati sint, recedi poffit, dubium non est. 29 Aristoni hoc amplius videbatur : si ea, qnx me exempto prxstare tibi oporteret, prxstitissem, & cum tu mihi pretium deberes, convenisset mihi teciim, ut rursus 30 proflitis (mihij it te in re vendita omnibus , quo ego tibi prxftitijfem, pretium mihi non dares 5 tuque mihi [ea] prxilitisses: pretium te debere desinere : quia bu- nx fidei, ad quam omnia hxc rediguntur, interpretatio hanc quoque conventionem admittit. Nec qnicquam filterest , utrum 31 integris omnibus, in qus obligari essemus , conveniret, ut ab eo (r./.I3.§._i9. J.d.t. (2. /. 7. §. q. in fin. fupr.h.t. (3. Hoc abrogatum Nov. 72. (4. I. 59. in sin. J. de admin. est serie. tut. y.Jupr. quod quisque juris. (;. /. 48. J. t. (fi. I. 21. C, h. t. (j. l.ult.infin. I. de serv. exportand. I. 12. infr. de adqnir. vel emitt. hered. §. 1. Jnft. de excusat, tut. (8. I. 2. C. ut inpojsejs. legator., (9. I. 29. C. h. t. (10. v. I. 27. §. 2. in fin.fus e. k. t. (11. I. 31. C. de transuti. (12. /. 45. jiipr. h. t. (13. Videfcur.cn 1. 17. tnpr. supr. h. t. I. 11. infr. de religiös. I. 9. C. de non numeratu pecua, (14. v. /. i", infr.soluto matrim. 1. 16. 17. iH. infr. de re judicata. I. 2$. infr. de reg. jur. (15. I. 31. in fin. infr. de evici. (16. 1. 17. infr. de jure codicill. (17. v. I. 34. in fin. C. de tr anfiel, h 4. C.de inutil.ftipul. 1.61, infr.de r n erb. obiig. I. ij). 1. 14.C. de probat. (18. v. d. 1 . 13. C. de probat. & l. 1. infr. de hered. petit. (19. 1 . 37. in sin. infr. de adqnir. vel omitt. hered. I. 143. infr. dcreg.jur. (20.1 . 56. §. 4. infr. de verb. obiig. §. 3. Inst. eod. (21. 1. 19. §. 6. in fin. infr. locati conduci. I. 4. §. 5. infr. de manutnijs. (22. I. 88- injr. de reg.jur. (23. I. 40. vers.sed cum sortis, infr. de reb. crcd. (24. I. 63. infr. de fotution. (2;. I. 1 33. infr. de reg. jnr. (26. Im- mo vide i. 5. in pr. infr, de rcscind. vendi l. ult. infr. de acceptis. (27. 1 . 2. §. fi. infr. de doli mali est met. exeept. (28. /. 1. C. quando liceat ab empt. disced. I. 12. in fin. C. iecontrah. empt. I. 5. C. de obiig, & aci. (29. /. 3. infr. de rescind. vendit. I. 80. infr. deso- lution. (30. 1 . 1. in fin. C. quando liceat ab empt. disced. (31. I. 2. ■ infr. de rescind. vendit. negotio I9i Diseftornm Lib. II. Tit. XIV. XV. 192 negotio discederetur : an in integrum restitutis his , quie ego tibi prxstitissem , consentiremus, ne quid tu mihi eo nomine prmstares. f Illud plane conventione, qux pertinet ad resolvendum id, quod actum est, perfici non i potest, ut tu, quod jam ero tibi praftiti, contra prostare mihi degaris: quia eo modo non tam hoc agitur, ut ä pristino negotio discedamus , quam ut liovx quaedam ' obligationes inter nos constituantur. 59. PAULUS lib. 3. Regularum. T 5 Er quos adquiri nobis stipulatione a potest , per eosdem etiam pactis conventis meliorem conditionem nostram fieri polle, placet. :6o. PAPIRIUS JUSTUS lib. R. Institutionum. T Asperator Antoninus Avidio Cailio rescripsit: Si creditores parati 1 jint partem ex bonis , licet ab extraneo , ponsequi : rationem habendam prius necessariarum personarum , fiidoncte fint. 3 > 61. POMPONIUS lib. 9. ad Sabinum. MEmo paciscendo 4 efficere potest, ne sibi locum suum dedicare liceat: ant 4 , ne sibi in Juo sepelire mortuum Liceat: aut, ne vicino invito C , praedium 7 alienet. 8 6s. FURIUS ANTHIANUS lib. 1. ad Edictum. CI reus, postquam pactus 9 fit äse non peti pecuniam (ideoque erepit id pactum fi.lejufibri quoque prodesse] pactus fit, tit.es,- peti liceat: an utilitas prioris pacti sublata sit fidejufibri, quxsitu::: est? Sed verius est, semel .adqiuiitaru Hdejaflbri pacti exceptionem, ulterius [ei] invito 10 extorqueri non polle, ri TIT. XV. DE TRANSACTIONIBUS. 12 1. ULPIANUS lib. 90. ad Edictum. Q Ui transigit: quasi de re dubia 13 , & lite incerta , neque finita - transigit, qui vero paciscitur : donationis causa rem certam & indubitatam liberalitate remittit. 2. IDEM lib. 74, ad Edictum. 'J 'Ransacltiv: accipere quis potest, non solum si Aquiliana stipulatio fuerit subjecta, sed & si pactum conventum fuerit factum. 3. SCIEVOLA lib. 1. Digestorum. TMppratores Antoninus, L Verus ita reieripsenuit: Privatis pa- itionibus non dubium est, r.on 14 hsdijus caste-,-erum. Quare transactione, qiuo inter heredem, U matrem defunili fulta est, neque tc- Jlamentum rescissum videri poste 15, neque manumissis, vel legatariis als tones ftue ademptis, Quare quidquid cx testamento petunt, scriptum heredem convenire debent: qui in trmtsaSinne hereditatis , aut cavit fibi pro oneribus hereditatis , autfi non cavit, non debet negiigentiam Juam ad alienam injuriam referre. §.1. Cum transactio propter fideicommissum facta esset, [&] postea codicilli reperti sunt: quxro 5. PAPINIANUS lib. 1. Definitionum. pUm Aquiliana stipulatio interponitur, qu:c cx consensu reddi, '"'tur : lites 21 de quibus non est cogitatum, in suo statu retinentur. Liberalitatem enim captiosam 22 interpretatio Prudentium fregit 6. GAJUS lib. 17. ad Edictum provinciale. T)Ehis controversiis, qnx ex testamento proficiscuntur, neque transigi, neque exquiri verita-; aliter potest, quam23 i,iste, ctis, cognitisque verbis testamenti. 7. ULPIANUS lib. 7. Disputa ionum. CT 24 post rem judicatam transactio valet, si vel appellatio inter- * cesserit, vel appellare potueris. §. 1. Si fidejussor conventus, & condemnatus fuisset, mox reus transegisset cum eo , cui erat fi. dejussor condemnatus : transactio valeat, quxntur ? Et puto vale, re: quasi omni . ausa & adversus reum & adversus fidejussorem dissoluta; si tamen ipse fidejussor condemnatus transegit, trans, actione non 2; peremit rem judicatam; tamen eo, quod datam e:, relevari rem judicatam oportet. §. 2. Usque adeo autem, quod datum est , etiamsi non proficit ad transactionem , extenuat 26 femen rem judicatam ut inde sit & dictum , & rescriptum circa alimentorum -transactionem citra piatoris auctoritatem factam, ut quc.l datum est, proficiat ad ulimenta ■; ita ut, fi quid amplius excjuiit ulimento-eum deberi potest,idprasteturiquod autem datum est,imputet «• 8- IDEM lib. 4. de omnibus Tribunalibus. [ 'Um hi, quibus alimenta relicta erant , facile transigerent, con- v '- / tenti modico 27 prassen li; Divus Marc us oratione 28 in Senatu recitata essecit, nc aliter.alimentorum 29 transactiorataejset,quem' [/I] auctore Praetore factu. Soiet igitur piator intervenire, & inter consentientes arbitrari, an transactio , vel qux admitti debeat. §. r. Ejusdem Prxtoris notio ob - ransactionem erit, sive habitatio, sive vestiarium, sive de praediis alimentum legabitur. §.2. Hxc Oratio pertinet ad alimenta, quae testamento vli codicillis fuerint relicta, [sive ad testamentum factis, sive ab intestato] Idem erit dicendum & si mortis causa donata fuerint relicta : vel ab eo, cui mortis causa donata sunt relicta. Sed & si conditioni; im- plendx gratia relicta sunt: adhuc idem dicemus, f Plane de alimentis , qux non mortis causa donata sunt, licebit & sine Praetore auctore transigi. §. 3. Sive igitur in menses singulos, live in dies, live in annos fuerint relicta : Oratio locum habet. Sed & ii noa suerint perpetuo 30 relicta , sed usque ad annos certos, idem est. §. 4. Si integra quantitas alicui fuerit legata, ut ex usuris ejus se alat, & mortis tempore pecunias restituat: non cessabitOrasio, licet non in annos singulos videatur id relictum. §. 4. Sed & fisit certa quantitas relicta Titio, vel res, ita 11tin.de alimenta Scjc pistentur ; magis est, ut transigere Titius possit: nec enim transactione Titii minuuntur alimenta Seji, f Idemque est, &siperhcei- xit, eum Mxvio, qui se legitimum creditoris heredem esse jactabat, minimo transegit; postea, testamento prolato, Septieium heredem elfe apparuit: qiueiitum est, si agat pignoratitia debitor cum Septi- cio, anis uti poffit exceptione transactionis sasts cmn Mxvio, qui heres eo tempore non fuerit; poffitque Septicius pecuniam , qua; Mxvio, ut heredi, a debitore numerata est, condictione repetere, quasi sub praetextu hereditatis acceptam? Respondit, secundum ea, qux proponerentur, non posse : quia neque cum eo ipse transegit, nec negotium Septicii Mxvius gerens accepit. 4. ULPIANUS lib. 46. ad Sabinum. A Quiliana stipulatio omnimodo omnes 17 prxcedentes obligatio- ^ nes novat 18 , & perimit: ipsaque perimitur per acceptilationem 19 : & hoc jure utimur, ideoque etiam legata sub conditione relicta iu stipulationem Aquilianam deducuntur. 20 (1. Immo vide l. 2. C. de pact. inter empt. (2. i. 38 - §. 6 .infr. de verbor. oblig. (3. I. 16. infr. de reh. anet, judic. pojjid . (4./. 11. infr.de religiös. (4. Abrogat. /. alt. C. de paci, inter empt. (6. V. /. 15. inpr. infr. deJh-vitat. (7. Excip./. 7. §. ult. infr. de dijlract. signor. (8. Mutat. I. ult. C. de reb. alten, nonuiien. v. I. 122. §. 3. infr. de verb. oblig. (9. Adde /.68. §. fin. infr. de fidejujs. (10. /.19. infr. de except. (11. Obit. /. 27. §. 2. vers eadem ratione.supr. h.t. (12. Lib. %. C. 4. (13. /. i:. C. h. t. I. 6. C. desolut. tfi liberat. (.14. /. 1. C. h.t. i. I. C. inter-alios acta. (14. I. 29. §. 2. infr. de i’dojfic. testam. (16. I. 12. i’(sr. h. t. vide tamen l. 19. C. h. t. auctoritatem transegerit, ut, quod per singulos annos erat ei relictum, consequeretur per singulos menses? Aut quid, si, quod per singulos menies ei relictum erat, consequeretur per singulos dic;?- Quid deinde, fi quod consummato anno ut acciperet, initio rumi consequatur? Et puro eam transactionem valere : quia meliorem conditionem Tuam alimentarius [tali] transactione facit: noluit enim Oratio alimenta per transactionem intercipi. §. 7. Nihil autem interest, utrum libertini sint, quibus alimenta relicta sinit, au ingenui: fatis locupletes , an minus. §. 8- Vult igitur Oratio, apudPrxtorem de istis quxri: in primis dc causa transactionis; dein, de modo ; tertio, de persona transigentium. §. 9. in causa [hoc] erit requirendum , qux causa iit transigendi: sine causa enim neminem transigentem audiet Trxtor. f Causx fere hujusmodi siuentallega- ri: fi aiibi domicilium heres 32, alibi alimentarius habeat : aiitii (17. /. 2. infr. de -novat. (18. /. 1. 1 . (,. I. 8. infr. d. t. (19. /. :dt. C. de acceptil. (20. /. 8. §. I. htsr. de novat. (21. /. 9.$. r. infr. b. t. v. /. 3. t. cod. (22. L 14. §. 4. vers.sed rcciislmc. infr. quii met, oauj. gest. i. 39. in fin. infr. dc auro, argent. mu,id. (23. arg. I- 3 - §• I- supr. i. 12. it.fr. h. t: !. 1. 1. infr. testam, quetnadm. aper. (24. /. n.infr. h. 1 . 1 . 32. C. cod. i. 23. P. 1. infr. de condici, tudeb. (25. d. i. 23. tz. I. in fin. (26. d. I. 23. §. 1. ° (27. v. §. 8- §- 17- A. L (28. Immo vide i. 23. §. 2. infr. de condici, itideb. (- 9 - t. 8- C. h. t. (30. i. 1. in pr. infr..pro socia. (31. /. ult, i;:pr. C. de Episc. & cleric. (32. v. L 28 . infr. dc jvdieiis'. delKr.c: 193 De Transactionibus, destinet domicilium transferre alter eorum : aut si causa aliqua urgeat praesentis pecunise: aut si ä r pluribus ei alimenta, relicta sint, & minutatim iiiignlos convenire difficile ei sit: aut si qua alia causa fuit, ut plures solent incidere , qua: Prxtori suadeant tranlactio- acm admittere. Z. io. Maius quoque pecuniae, qme in transactionem venit, xstimaiulus est : utputa quantitas 2 transactionis: nam etiam ex modo fides transactionis xstimabitur. Modus autem pro xtate ejus, qui transigit, arbitrandus est, & valetudine: nam alias cum puero , alias cum juvene, alias cum sene 3 transigi palam est: constat enim alimenta cum vita finiri. §. 11. Sed & personarum contemplatio babeuda estv hoc di, cujus vi toe sint hi, quibus alimenta relicta sunt: utrum frugi vita: [hi sint, ] qui alias sufficere sibi possint j ansequioris, qui de alimentis pendeant. In persona ejus , a quo alimenta relicta sunt, hxc erunt specienda : in quibus suat facultatibus, cujus propositi, cujus opinionis: tunc enim appnfebit, muuquid circumvenire velit eum, cum quo transigit. §. ia. Qui transigit de alimentis , non videbitur neque de iu- bitatione 4, neque de vestiario transegisse : cum Divus Marcus specialiter etiam de istis transigi voluerit. §. 13. Sed & si quis de alimentis transegerit, non habebit neceise etiam de habitatione vel exteris invitus transigere: poterit igitur vel de omnibus simul, vel de quibusdam facere transactionem. §. 14. De calceario quoque arbitrio Frxtoris transigendum est. §. 15. Si uni piuribusvc fundus ad alimenta fuerit relictus , veiintque eum distrahere: necesse est Frxtcrem de distractione ejus, & transactione arbitrari. Sed si pluribus fundus ad alimenta fuerit relictus, & hi inter ie transigant: sine Prattoris auctoritate facta transactio rata esse non debet, f idem est L si ager fuerit in alimenta obligatus ; : nam nec pignne ad hoc datum inconsulto Frxtore poterit Uber ni. §. 16. Arbitratu Pr;e- toris vel de universis alimentis, vel de parte eorum transigi oportere, plnsquam manifestum est. §. 17. Si Praetor aditus , citra causie cognitionem, transigi permiserit, transactio nullius erit momenti : Prxtori enim cares quierenda commista est, 11011 negligenda , nec donanda. Sed & si non de omnibus inquisierit, qux Oratio mandat; hoc est de causa, de modo, de personis transigentium : dicendum est, quamvis de quibusdam quxsierit, transactionem elfe irritam. §. 18. Sed nec mandare ex hac causa jurisdictionem vel Prxses provinciae, vel Prxtor poterit. 6 §. 19. Transactiones alimentorum etiam apud Procuratorem Caesaris fieri possunt: [ scilicet ] si a fisco petantur alimenta, secundum quae [&] apud Praefectos aerarii transigi poterit. §. 20. Si cum lis quidem esset de alimentis , transactum autem de lite fuisset: transactio valere inconsulto Prxtore non potest: ne 7 circumveniatur Oratio, singi enim lites poterunt, ut transactio etiam citra Praetoris fiat auctoritatem. §. 21. Si eidem alimenta, & praeterea legatum praesenti die datum sit, & transactum fuerit citra Praetoris auctoritatem: id, quod datum est, imputabitur prius in legatum, quod prxsenti die datum est ; superfluum , in alimentariam cautam. §. 22. Si quis de alimentis transegerit sine Praetoris auctoritate : id , quod datum est , in praeterita alimenta cedet, nec interest, tantum in quantitate fit debita, quantum datum est, an minus , an plus : nam & si minus fit, adhuc tamen id, quod in solutum datum est , in praeterita alimenta imputabitur. Sane si is , qui de alimentis transegit, locupletior factus fit ea solutione: in id , quod factus sit locupletior xquissimum erit in eum dari repetitionem 8 : nec enim debet ex alieno damno este locuples. §. 23. Si in annos singulos certa quantitas alicui fuerit relicta homini honestioris loci: veluti salarium annuum, ve! ususfructus: transactio & fine Praetore fieri poterit. Ceterum , si uiusfructus modicus 9 alimentorum vice sit relictus : dico transactionem citra Praetorem factam nullius esse momenti. §. 24. Si cui non nummus ad alimenta , sed frumentum , atque oleum , & extera, quae ad victum necefiaria sunt, fuerint relicta: non poterit de his transigere; sive annua , sive menstrua ej relinquantur. Si tamen ita sine Praetore transegerit, ut in vicem eorum nummum quotannis, vel quotinensibus 10 acciperet, & neque diem, neque modum permutavit, sed tantum genus; vel ex contrario , si pactus fuerit, ut in generibus alimenta acciperet, quae in nummis ei relicta fuissent; vel si vinum pro oleo , vel oleum pro vino, vel quid aliud commutavit; vel locum permutavit, ut quae erant ei Romae alimenta relicta, in municipio, vel in provincia acciperet, vel contra; vel personam [ commutavit]: ut, quod ä pluribus erat accepturus, ab uno acciperet; vel alium pro alio debitorem acceperit: haec omnia habent disceptationem Praetoris , & pro utilitate alimentarii 11 recipienda sunt. §. 25. Si ad habitationem certa quantitas sit annua relicta, & ita sit transactum ime Praetore, ut habitatio praestetur: valet transactio: quia fructus habitationis praestatur, licet ruinae , vel incendio subjecta transactio est. Per contrarium quoque, si pro habitatione, quae erat relicta , placuerit certam quantitatem prxstari : transactio rata est citra Praetorem. 9. JDEM lib. 1. Opinionum. Q Ui cum tutoribus suis de sola portione administrata: tuteix lux -egerat, & transegerat: adversus eosdem tu ores ex 12 persona fratris fui, cui heres extiterat, agens , praescriptione factx transactionis non fummovetur. §. 1. Transactio, quaecuuque sit, de his tantum 13 , de quibus inter convenientes placuit, interposita creditur. §. 2. Qui per fallaciam coheredis ignorans universa, quae in vero erant, instrumentum transactionis sine Aquiliana stipulatione interposuit, non tam paciscitur , quam decipitur. 14 §. 3. Ei, qui nondum certus, ad se querelam contra patris testamentum pertinere, de aliis causis cum adversariis pasto transegit; tantum in his interpositum pactum nocebit, de quibus inter eos actum esse probatur. ^ siis tantum transactio obest , quamvis major annis viginti quinque eam interposuit, de quibus actum probatur: nam ea, quorum actiones competere [ei] postea com-. pertumest, iniquum est perimi pacto; id 1; de quo cogitatum non docetur. 16 10. IDEM lib. 1. Responsorum. TAE re filiorum , qtfos 17 in potestate non habuit, transigentem patrem minime cis obesse placet. 11. IDEM lib. 4. ad Edictum. "DOstrem judicatam , etiamsi provocatio non est interposita, tamen fi negetur judicatum esse , vel ignorari potest, an judicatum sit: quia 18 adhuc lis subesse possit, transactio fieri potest. 12. CELSUS lib. 3. Digestorum. TCsOn est ferendus, qui generaliter in his , qua: 19 testamento ei relicta sunt, transegerat, si postea cauietur de eo solo cogitasse , quod prima parte testamenti, ac non etiam quod posteriore legatum sit. Si tamen postea 20 codicilli proferuntur: non improbe mihi dicturus videtur , de eo duntaxat se cogitasse , quo illarum tabularum , quas tunc noverat, scriptura contineretur. 13. JEMILiUS MACER lib. 1. ad legem vicesimam hereditatum. "VfUlli Procuratorum Principis , inconsulto Principe , transigere ^ licet. 2i 14. SCfEVOLA lib. 2. Responsorum. r' * 1 Ontrovcrsia inter legitimum & scriptum heredem orta est, eaque transactione facta, certa lege finita est: qiuero , creditores quem convenire possunt? Respondit, fi iidem creditores essent: [qui transactionem fecissent. ] si alii creditores essent: propter incertum successionis , pro parte hereditatis, quam uterque in transactione expresserit, utilibus conveniendus est. 22 15. PAULUS lib. 1. Sententiarum. pAsto convento Aquiliana quidem stipulatio subjici solet 23 : sed consultius est, huic poenalem 24 quoque stipulationem subjungere: quia rescisso forte pacto, poena ex stipulatu peti 2; potest. (i. v. L 3. iv.fr. de aliment. vel cibar. ■, -elici. (2. V. I. 20. in pr. infr. demanum. vindici. (3. v. I. 122. inpr. infr. dc legat. 1. (4. Vide tamen l. 6. L uli. infr. de aliment. vel cibar, relief. I. 43. I. 44. itifr. de verb.Jign. (9. /.12. infr. de aliment. vel cibar, relicl. (6. arg. 1.1. in pr.st.fr. de ojfic. ejus , cui mandat, jttrifd. 1.1. §. seu. infr. de extraord. cogv.it. (7. arg. I. 21. §. 1. in sin. infr. de tutor. & curat, dat. (g. L 23. §. 2. infr. de condici, indeb. (9. I. 3. §. 4. infr. ß cui plus quam per leg. Falcid. (10. I. 12. §. 6. infr. quando dies legat. (11. 1. 9;. §. 1. in sin. infr. «4 Ug, Falcid. (12, Adde T. tt m.. L- lasum l. ult. in fin.pr. infr. tit. prox. (13. /. $.j'upr. h. t. (14. Obst. . 78. in sin. infr. ad S’C. Trebctl. (1;. I. 135. in sin. infr. dc verb. ilig. L 31. C. h. t. I. 14. C. de inojsic. testam. (16. L $.fupr. b. t. 17. v. L11. C. de jure deliber. (iS. v. /. 7. in pr. J'npr. h. t. 9. L b.fupr. b. t. (20. L Z. K. l.fitpr.b. t. (21. /. 1. §. l.fupr. osticioprocurat. Cutsiar. (22. Iuimo vide l. 3. in pr. Jupr. h. t . 23. L 2. 4. %.fupr. h. t. I. 7. §. 12 .sitfr. de paä. L (>. C. de contruh. i committ.stipul. I. 7. C. de paci. (24. /. 122. §. ult. infr, de verb. tlig. (25. /. 37. C. h. t. K rs, riETct 195 Digestorum Lib. III. Tit. I. 196 16. HERMOGENIANUS lib. 1. Juris Epitomarum, f VUi fidem licitx transactionis rupit, non exceptione tantum siun- ' v - movebitur 1, sed & 2 poenam , quam si contra placitumfecerit , rato manente patio stipulanti recte promiserat, prsstare cogetur. 3 (1. /. 14. I. 41. C. h. 1.1. 96. §. 1. in sin. infr. desolution. ( 2. 1. I?. C. h. t. (3. Vide tamen l. 10. §. I. siupr. de pati. 17. PAPINIANUS lib. 2. Qusftionum. VTEnditor hereditatis , emtori mandatis actionibus, cum debitore v hereditario , qui ignorabat venditam esse hereditatem , trans- egit: si emtor hereditatis hoc debitum ab eo exigere velit, exceptio transacti negotii debitori propter ignorantiam suam accommodandi est. f Idem respondendum est, & in eo, qui fideicommissamrec*. pit hereditatem, si heres cum ignorante debitore transegit LIBER T TIT. I. DE POSTULANDO. 1 1. ULPIANUS lib. 6. ad Edictum. UNO Titulum Praetor proposuit, habenda: rationis causa, sureque dignitatis tuendae 2, & decoris [fui] causa : ne sine delectu pastim apud se postuletur. §. 1. Ea propter tres fecit ordines : nam quosdam in totum prohibuit postulare: quibusdam [vel] pro se permisit: quibusdam & pro certis dunta- xat personis & pro se permisit. §. 2. Postulare autem est ,,deside-, riuin 3 suum vel amici 4 sui, in jure apud eum , qui j urisd ictioni jirreestf, exponere.: vel alterius desiderio contradicere.^ § 3. Initium autem fecit Prretor ab his, qui in totam prohibentur postulare ; in quo Edicto aut pueritiam, aut casum excusavit, t Pueritiam , dum minorem annis decem 6 & septem , qui cos non in totum 7 complevit , prohibet postulare: quia moderatam hanc aetatem ratus est ad procedendum in publicum : qua «täte , aut paulo majore, fertur Nerva filius, & publice de Jure responsitasse, f Propter casum , surdum, qui prorsus non audit, prohibet apud se postulare : nec enim erat permittendum ei postulare, qui decretum Praetoris exaudire non poterat; quod etiam ipsi erat periculosum futurum: nam , non exaudito decreto Prstoris, quasi non obtemperasset, poma ut contumax plecteretur. §. 4. Ait Prstor , ß 8 non habebunt Advocatum , ego dabo. Nec solum his personis hanc humanitatem Pistor solet exhibere , verum & si quis alius sit, qui certis ex causis , vel ambitione adversarii, vel metu, patronum non invenit. §. 5. Secundo loco Edictum proponitur in eos , vpodpro aliis ne postulent : in quo Edicto excepit Praetor sexum , & casum : item [notavit] personas [in] turpitudine notabiles. f Sexum, dum feminas prohibet pro aliis postulare 9. & ratio quidem prohibendi, ne contra pudicitiam sexui congruentem, alienis caulis se immisceant Io : ne virilibus officiis fungantur mulieres. Origo vero introducta est ä Carfania improbissima femina , quae inverecunde postulans , & Magistratum inquietans , causam dedit Edicto, f Casum , dum caecum utrisque luminibus orbatum Praetor repellit: videlicet quod insignia Magistratus videre, & revereri non postit. Refert etiam Labeo , Publium ciccum, Asprenatis Nonii patrem, adversa sella a Bruto destitutum , cum vellet postulare. Quamvis autem caecus pro alio postulare non postit: tamen & Senatorium ordinem retinet, & judicandi officio fungetur. 11 Nunquid ergo & Magistratus gerere postit? Sed de hoc deliberabimus. Exstat quidem exemplum ejus, qui gestit. Appius denique Claudius esens consiliis publicis intererat, & in Senatuseverifiimam dixit sententiam de Pyrrhi captivis. 12 Sed melius est, ut dicamus , retinere quidem jam emptum Magistratum posse, adlpirare autem ad novum penitus prohiberi : idque multis comprobatur exemplis. §. 6. Removet autem a postulando pro aliis & eum, qui corpore suo muliebria passus est. 13 Si quis tamen vi 14 praedonum , vel hostium stupratus est: non debet notari, ut & Pomponius ait. f Et qui capitali crimine damnatus est , non debet pro alio postulare, f Item Senatusconsulto etiam apud judices pedaneos postulare 15 prohibetur ca-. (1. Lib. 2. C. 6. (2. I. iq.in pr.siupr. de offic. prafid. (3. I. 4. §. 3. infr. de damno infeti. (4. /. 2. infr. de fidejujfor. tutorum, 'si. Adde §.6. versi, item senatusconsulto, infr. h. I. (si. $.nlt. in sin. List. qnib. ex causi. manum, non licet. (7. /.13. infr. de manumisi, vir.d. §. infn. Inst. quili, ex causi manum, non licet, (z. I. 7 . C. b. t. I. 9. §.5 .siupr. ac offic. proconsi (9. /. 2. in pr. infr. de reg. jur (10. 1. 2. §. I. infr. ad SC. Vellej. I. 12. siupr. de edendo. (11. 1. (1. nfr. d.e judiciis, adde l. 16. infr. de auctor, tutor. I. 8- C. de decur. (12. Adde L 2. §. 36. versi post bitite. Jitpr, de orig, jur. (13. I, 21. V. ad leg. jul. ,l(».4ilt. (14. 1, 50, t’. i, t, Q15. Vide tamen E R T I U S. lumnix publici judicii damnatus, f Et qui operas suas , ut 16 ctia bestiis depugnaret, locaverit, f Bestias autem accipere debemus cx feritate magis , quam ex animalis genere, nam quid, fi leo fit, sed mansuetus, vel alia dentata mansueta ? Ergo qui locavit, solus notatur, sive depugnaverit, sive non. 17 Quod si depugnaverit, cum non locasset operas suas: non tenebitur, non enim , qui cum bestiis depugnavit, tenebitur : sed qui operas suas in hoc locavit. f Denique eos, qui^rirtutis 18 ostendendae causa hoc faciunt, fi. ne mercede: non teneri ajunt veteres: nisi in arena passi sunt se honorari : eos enim puto notam non evadere, f Sed si quis opem suas locaverit, ut feras veneto 19, vel ut depugnaret feram, qua regioni nocet, extra arenam : non est notatus, f His igitur personis , qure non virtutis causa cum bestiis pugnaverunt, pro fe Praetor permittit allegare , pro alio prohibet. Sed est squiifimum, fi tutelam, vel curam hujusmodi personat administrent, postulare cii pro his, quorum curam gerunt, concedi. 20 Qui adversus ej fecisse monstretur, &pro aliis interdicta postulatione repellitur, & pro aestimatione judicis extra ordinem pecuniaria poena multabitur. §. 7. Ut initio 21 hujus tituli diximus , tres ordines Praetor fecit non postulantium : quorum [hic] tertius est, quibus non in totum denegat postulandi facultatem , sed ne pro omnibus postularent: quasi minus deliquerint, quam hi, qui superioribus capitibus notantur. §. 8. Ak Praetor: Qiiilegc 22, plebiscito , Senatusconsulto 13, Editio 24, d.ecreto Principutn , nist pro certis personis postulare sto- bibentur : hi pro alio , quam pro quo licebit , in jure apud me ne postulent. Hoc edicto continentur etiam alii omnes , qui Edicto Praetoris, ut infames notantur, qui omnes, nisi prose, & certis personis, ne postulent. §. 9. Deinde adjicit Praetor: qui ex hü omnibus , quisupr ascripti sunt , in integrum restitutus non erit. [Eum] qui ex his , qui siupr a scripti sunt, sic accipe : si fuerit inter eos , qui tertio Edicto continentur, & nisi, pro certis personis postulare prohibentur : caeterum, fi ex superioribus , difficile in integrum restitutip impetrabitur. §. 10. De qua autem restitutione Frstor loquitur, utrum de ea, qua: i Principe, vel a Senatu , Pomponius quaerit: & putat, de ea restitutione sensum, quam Princeps , vel Senatus indiilsit. f An autem & Praetor restituere postit, quaeritur? & mihi videtur, talia Praetorum decreta uon esse servanda : nisi sic- ubi ex officio jurisdictionis sus subvenerunt: ut in state observatur , si quis deceptus sit; cstcrisque speciebus, quas sub Titulo de in integrum restitutione exsequemur. Pro qua sententia est, quod si quis famoso judicio condemnatus, per in integrum restitutionem fuerit absolutus, Pomponius putat, hunc infamia eximi. 25 §. 11. Deinde adjicit frstor : Pro alio ne pojlulent, preeterquaifi pro parente , patrono , patrona , liberis, puVentibufque patroni , patrona: de quibus personis fnb titulo de in jus vocando plenius diximus. J Item adjicit : Liberisive suis , fratre , sorore , uxore , socero , socru , genero , nuru , vitrico , noverca , privigno , privigna , pupillo , pupilla ; furioso , furiosa , Tj’ -■ GÄJUS üb. 1. ad Edictum provinciale. 1 Lituo , fatua : eum istis quoque personis curator detur. 26 §. 2. sups. hic. /. 4. §. 8. infin. infr. de damno infeti. (16. I. z. §• J>* infr. de testib. I. 4. §. 1. infr. d.e legationib. (17. Obst. /. 3. infr. de his , qui notantur infam. ( 18 . V. No-v. 69. in pries, (19. Adde l. io. in sin. pr. infr. ad leg. Jul. de vi pubi. (20. 1. 6, in pr.infr. h. t. (21. §. I .siupr. h. I. (22. I. 6. §. I. infr. ai leg. Jul. repetund. (23. 1. 1. inpr. infr. ad leg. Jul. de vi privat. L un. §- i- infr. ad leg. Jul. de ambitu. (24. 1. 1. infr. tit. prox. ( 25. hn- mo vide l. uli. C. de generali abolit. I. 7. C. de Jentent, pajf. (26. L 2, infr. de curat, furios §. 4. Inst. de curat. z. Ut- 197 De his, qui notantur infamia, 598 Z. ULPIANUS lib. 6. ad Edictum. fUi eorum ä parente, aut de majoris partis tutor umsententia, aut oh eo, cujus de ea re juriJ'diBio fuit, ea tutela curaiiove data erit. §. i. Adfinitates non ens accipere debemus, qux quondam fue- tunt,, sed präsentes. §. 2. Item Pomponius, nurus i L generi r appellatione , & Jcccri z , & socrus , & ulteriores, quibus pro 4 prrpositio solet accedere, contineri ait. tz. 3. In curatoribus debuilib eum adjicere : [muti} ; cxterorumque , quibus dure filent: id est, surdo , prodigo , & adolescenti. 4. PAULUS lib. ad Edictum. TTem, quibus, propter infirmitatem , curatorem Prxtor dare solet. ;. ULPIANUS lib. 9. ad Edictum. PT qui negotiis suis aliquo perpetuo morbo iuperefle non possunt. 6. IDEM lib. 6. ad Edictum. pUto autem omnes, qui non sponte, sed necessario 6 officio fun- guntur, posse sine offensa Edicti postulare : etiam si hi sint , qui non nisi pro se postulare possunt. §. 1. Si quis advocationem prostare fuerit prohibitus: fi quidem apud se, ut solent facere tempore Magistratus fui, puto eum postea apud successorem ejus adede posse. 7 7. GAJUS lib. 3. ad Edictum provinciale. Q Uos prohibet Prxtor apud se postulare , omnimodo 8 prohibet, - etiam 9 si adversarius cos patiatur postulare. 8. PAPINIANUS Lb. 2. Quxitionum. T.Mperator Titus Antoninus rescripsit 10 , Eum, cui advocationi- ■*“ hus in quinquennio interdictum estet: poji quinquennium pro omnibus postulare non prohiberi. 11 f Divus quoque Hadrianus rescripserat, de exilio reversum postulare pojse. nec 12 adhibetur distinctio 13 , quo crimine silentium, vel exilium fit irrogatum: ne scilicet poena tempore determinata, contra iententix fidem, ulterius porrigatur. 9. IDEM lib. 1. Responsorum, tX ea causa prohibitus pro asio postulare, infamiam non ir- ^ J rogat, idcoque jus pro omnibus postulamii non aufert, in ea tantum provincia pro aliis non recte postulat, in qua Prxfes fuit, qui sententiam dixit: in alia 14 vero non prohibetur, licet ejusdem 15 nominis sit. 10. PAULUS lib. singulari Regillarum. TJI, qui fuci causas agunt, suam , vel filiorum, & parentum ^ suorum 16, vel pupillorum , quorum tutelas gerunt, causam & adversus fiscum agere non prohibentur. §. i. Decuriones quoque contra patriam luam causas agere prohibentur prxter superiores personas. 11. TRYPHONINUS lib. 5. -Disputationum. A Principe nostro rescriptum est, non prohiberi tutorem adeste pupillo in negotio , in quo Advocatus contra patrem ejus fuisset. f Sed & illud permissum ab eo est , agere tutorem pupilli causa idversus fiscum, in qua adversus patrem pupilli antea Advocatus fisci fuisset. §. 1. [ Qui autem inter infames sunt, sequenti Titulo explanabitur. ] T I T. II. DE HIS, QUI NOTANTUR INFAMIA. 17 [1. JULIANUS lib. 1. ad Edictum.] (i . l.qo.infr. de verb.sign. (2. /. 136. insr. d. t. (3. /. 146. ütfr. d. t. (4. I. r J. §. I. insr, de aclion. rer. amot. I. 4. §. 6. verj. potest etiam, infr.de gradib. &? astin. (5. Vide tamen l. 43 . in pr. insr. de procur. I. fs.inpr. insr. de jure dot. I. 65. §. pen. insr. ad SC. Trebeil. (6. I. 1. §. 6. vers sed est.supr. U /. 11. in pr. insr. k. t. (7. arg. 1. 3. infin. 1. 4. insr. de recept. qui arbitr. I. 13. §. pen. circamed. insr. ad SC. Trebati. (8. Adde l. 9. insr. de panis. (9. v. l. 8- §. 2. insr. de procur. adde l. 14. §. 1. insr. soluto matrim. (io. v. I. 1. C. de his , qui i:i exii. dati. lib. 10. tit. 59. (11. V. /. 3. C. ex quib. caus. infam, irrogatur. (12. Imtno vide l. 4. §. 4. insr. de re militari. (13. Obst. I. insr. de decur. (14. I. ult.supr. de furijd. (15. /. %.J'upr. de ostic. adsejsor. (16. L ult.in pr. infr.h. t. v. I. 2. C. de advocat, divers, judic. I. /. 1. I. 2. C. de advocatis stjci. I. 22. insr. de inojstc. testum. (17. Lib. 2. C. 12. £s 10. C. 57. (18. I- 2. inpr. insr. h. t. (19. d. L 2. §. ult. I. 3. I. 4. in pr. est §. I. insr. h. t. (20. d. I. 4. §•0.0’ 3- (21. v. §. 2. Inft. de pana temere litig. (22. I. q.ivfr. de provarieut. (*3. I. 4. H. pen. insr, k. t, (24. d. I. 4. §. ult. pRxtoris verba dicunt : Infamia notatur , qui ab exercitu ig, . ignominia causa , ab Imperatore , eove cui de ea re statuendi teflas fuerit , dimistus erit, f Qui artis ludicra;, pronunciandivt causa in scenam prodierit, 19 \ Qui lenocinium fecerit. 20 s Qui 21 in judicio publico calumniis pravaricationijve 22 causa quid fecisc judicatus erit. 23 f Qui furti 24, vi bonorum raptorum , injuriarum 27 , de dolo malo , & fraude suo nomine damnatus , paiiusve erit. 26 f Qui pro socio 27 , tutela 28 , mandati 29 , deposti 30, suo nomine non contrario judicio damnatus erit. 31 f Qui eam, quit in potestate ejus estet, genero mortuo, cum eum mo-rtuum este sciret 32, intras id tempus , quo elugere virum moris est , antequam virum elugeret, in matrimonium collocaverit: eamvesciens 34 quis uxorem duxerit , non 3; justa ejus , in cujus potestate ejl: U qui eum, quem in potestate haberet, eum, de qua supra comprehev- Jitmeft , uxorem ducere pasties 36 fuerit, f Quivesuo nomine non jussu ejus , in cujus potestate estet: ejusve nomine , quem , quam ve in potestate haberet, bina 37 sponsalia , binasae nuptias in eodem- tempore 38 constitutas habuerit. 2. ULPIANUS lib. 6. ad Edictum. PTUod ait Prxtor 39 : Qui ab exercitu 40 dimissus erit: dimissum ^accipere debemus, militem caligatum 41, vel si quis alius usque ad Centurionem, vel Prxfectum cohortis, vel alx, vel legionis : [vel Tribunum sive cohortis, sive legionis] dimissus esi. f Lice amplius Pomponius ait, etiam eum, qui exercitui prxest, licet Consularibus insignibus utitur, ignominix causa ab Imperators missum hac nota laborare, f Ergo & si Dux, edm exercitui prxest , dimissus erit, notatur. & , li Princeps dimiserit, & adjecerit 42 ignominia causase mittere , ut plerumque facit: non dubitabis , & ex Edicto Prxtoris eum infamia esse notatum. Non tamen, si citra indignationem Principis successor ei datus est. §. 1. Exercitum autem, non unam cohortem, neque unam alat» dicimus: sed numeros multos militum, nam exercitui praefe dicimus eum, qui legionem; vel legiones cum sitis auxiliis ab Imperatore commissas administrat, j Sed [hie] etiam cum, qui ab aliquo numero militum missus est, quasi ab exercitu mrssum sic accipiemus. §. 2. Ignominia: causa [missum'}: hoc ideo adjectum est, quoniam multa 43 genera sunt missionum. Esi honesta, qux emeritis 44 stipendiis, vel ante, ab Imperatore indulgetur. Est causaria 4; , qux propter valetudinem laboribus militix solvit. Est ignominiosa. Ignominiosa autem miffio totiens est , quotiens is, qui mittit, addit 46 nominarim , ignominiis causase mittere: sem- per enim debet addere, cur miles mittatur. Sed & si cum exau- ctoraverit, id est 47, insignia militaria detraxerit, inter infames efficit, licet non addidisset, ignominia causase eum exauclorajje. Est & quartum genus lniffionis , si 48 quis evitandorum munerum causa militiam fubiisset: hxc autem miffio existimationem non l.c- dit, ut est Ixpiffime rescriptum. §. 3. Miles, qui Lege Julia de adulteriis 49 Fuerit damnatus , ita infamis est, ut etiam ipsa lententia eum sacramento ignominix causa solvat. §. 4. Ignominia [autem] miisis neque in Urbe 50, neque alibi ;i , ubi Imperator est, inorari licet. §. ;. Ait Prxtor : qui [in} scenam prodierit , [infamis est.] Sccua est, ut Labeo definit, qux ludorum faciendorum causa, quolibet loco, ubi quis consistat moveaturqne spe- ctaenlinn siti prxbitunis , posita fit in publico , privatove , vel in vico : quo tamen loco paffim homines spectaculi causa admittau- (27. /. 7. in pr. insr. de injur. (26. d. I. 4. §. ult. I. $./. f i. /. 7. insr. h. t. (27. §. 2. vers. itemprosocio. Inft. depeenei temere litig. (28. l’. 42. insr. dc verb.sign. (29. I. 6. §. ;. insr. h. t. (30. d. L 6. §. 6. 1. 10. C. deposti. (31- d. I. 6. §. pen. est ult. (32. I. 8- infr. h. t. (33. d. I. 8- 1. 9. io. II. I. 23. 1. ult. insr. h. t. (34. d. I. II. %.sin. (33. d. I. II. §./»• I. 12. insr. h. t. (36. I. 13. pr. insr. h. t. (37. d. I. 13. §. I. L 2. C. de incest. £? inuti . nvpt. I. 18. c. ad leg. Jul. de adult. tz. Ü. 7- In st- -si nvpt. (38. I. 13. tz. 2. (39. 1. 1. supr. h. t. adde /. 3. C. de re militari. (40, §. 1. insr. hic. (41. I. 9- insr. de cuftod. reor. (42. Vide tamen /. 13. tz. 3. in sin. insr. de re militari. (43. d. I. 13. §. 3- (44. I. I. C. de excusat. Veteran. I. ult. C. dehis, quinon impletis ftipend. (4;. d. I. 1. C. de excusat, veteran. (46. Obst. I. 13. tz. 3- insr. de re militari. (47. I. 29. inpr. insr. de liberali causa. (48. V- l. 6. infin. insr. de curator, furios. (49. I. 11. inpr. insr. adleg- Jul. de adult. (50. I. 13. §. Z. vers. stf is. insr. de re militari. (51. I. 3. C. d. t. N t tur. 199 Digestorum Iib. III. Tit.IL 2(T : ' tur. cos enim , qui qncestus i causa in certamina descendunt, & omnes propter priemiumin scenam prodeuntes, famosos esse: Pegasus, & Nerva filius responderunt, 2 Z. GAJUS lib. i. ad Edictum provinciale. Q Ui autem operas suas locavit, ut prodiret artis ludicrae causa , - neque prodit, non 3 notatur: quia non est ea res adeo turpis , ut etiam consilium puniri debeat. 4. ULPIANUS lib. 6. ad Edictum. jfThletas 4 autem Sabinus & Castius responderunt omnino artem " ludicram non facere : virtutis enim gratia hoc facere. Et generaliter ita omnes opinantur, & utile videtur: ut neque thymelici ; , neque exystici, neque agitatores, nec qui aquam equis spargunt, cEteraque eorum ministeria , qui certaminibus sacris deserviunt, ignominiosi habeantur. 6 §. 1. Designatores autem , quos Graeci ßo„Sivrx: appellant, artem ludicram non facere Celsus probat : quia ministerium , non artem ludicram exerceant. Et sane locus iste hodie a Principe non pro modico beneficio datur. §. 2. Ait Praetor, qui lenocinium fecerit p : Lenocinium facit, qui qiuestuaria 8 mancipia habuerit: sed & qui in liberis hunc quxstum exercet, in eadem causa est. Sive autem principaliter hoc negotium gerat, sive alterius 9 negotiationis aeeeluone utatur : utputa, si caupo fuit, vel stabularius, & mancipia talia 10habuit ministrantia, & occasione ministerii qimstinn facientia; sive balneator fuerit, vellit in quibusdam provinciis fit, in balineis ad custodienda vestimenta conducta habent mancipia , hoc genus observantia in officina: lenocinii poena tenebitur. §. 3. Pomponius, & eum, qui in servitute peculiaria mancipia prostituta habuit, notari post libertatem ait. 11 §.4. Calumniator ita demum notatur , si 12 fuerit calumniae causa damnatus; neque enim sufficit calumniatum. Item praevaricator. Pravaricator autem est 13 , quasi varicator, qui diversam partem adjuvat, prodita causa sua; quod nomen Labeo ä varia certatione tractum ait: nam qui praevaricatur , exutraque parte constitit, quinimo, exadversa. ite« fi qui furti 14, vi bonorum raptorum , injuriarum Iq , de dolo malo suo nomine 16 damnatus , paclufue erit 17 ,Jhnili modo infames sunt. ;. PAULUS lib. ;. ad Edictum. Q Uoniam intelligitur confiteri crimen , qui paciscitur. 18 6. ULPIANUS lib. 6. ad Edictum. JP'Urti 19 accipe, sive manifesti, sive nec manifesti. §. 1. Sed si furti, vel aliis famosis actionibus quis condemnatus provocavit: pendente judicio , nondum inter famosos habetur 20. si autem omnia tempora provocationis lapsa sunt: retro infamis est : quamvis , si injusta appellatio ejus visa sit, hodie 21 notari puto , non retro notatur, tz. 2. Si quis alieno nomine condemnatus fuerit: non laborat infamia : & ideo nec procurator [ meus ] vel defensor, vel tutor, vel curator, vel heres 22, furti, vel ex alia simili specie condemnatus, infamia notabuntur: neo ergo, si ab initio per procuratorem causa agitata est. §. 3. Pactusve , inquit, erit: pc r- cius ßt accipimus, si cum pretio 23 quantocunque pactus est, alio- quin & qui precibus impetravit, ne fecum ageretur, erit notatus : nec erit venia: ulla ratio : quod est inhumanum, f Qui jussu Praetoris pretio dato pastus est, non notatur. tz. 4. Sed & si jurejurando 24 delato, juraverit quis , non deliqui]]e , non erit notatus : nam quodammodo innocentiam suam jurejurando adprobavit. §. Mandati 29 condemnatus; verbis Edicti notatur, non solum (1. /.!.§. 6. verf fis qui operas, fupr. de postuL (2. Adde l. 14, infr. dopten. (3. Obst. I. 1. §. 6. verf. fis qui operas, fupr. de po- ftul. (4. I. un. C. de a.tb!etis. lib. 10. tit. 53. (;. I. 10. infr. de sollicitat. (6. "Vide tamen l. 4. C. defpeUac. (7. I. 43. §. 6. infr. de ritu nupt. Nov . 14. ( 8- A. I. 43. §. 7. (9. d. I. 43. §.9.'/. uti. C.fi mancis, itu venierit. (10. v. I. 29. C. ad leg. J11l.de adult. (11. Vide tamen L 24. infr. h; t. (12. 1. 19. infr. h.t. (13. /. 1. in pr. infr. deprtevaricat. 1. 1. §. 6. infr. ad SC. Turpili. (14. I. 1. fupr. b. t. L 7. insin. infr. de pubi, judic. tz. 2. Infi. depeena temere litig. (iq. L 5. I. 18. C. ex quib.cauf. infam, irrog. (16. L 6. §. 2. fi f 6. infr. h. t. (17. I. 6. §. Z. infr. b. t.. (18. I. 18. C. ex quibus eous, insum, irrog. I. ult. infr. de pravaricat. I. 4. I. 29. in pr. infr. de jure fisci. (19. v. I. 63. infr. defurt. (20. v. I. 1. in fin. infr. ad fiC. Turpili . (21. V. I. 17. §, I. in fin. infr. de fürt. t. 7. §. 2. infr.de injur. (22. Obst. §. I. Inft. deserpet, fis tempor. u£t. (23. 1. 18- C. ex quib. caus. infam, irrog. (24. d. I. 18. (2;. I. 1. Jupr. h. t. L. si. C. mandat.. (26. /. 1. stipr. b. t. L 10. C. depo- qui mandatum suscepit, sed & is, qui fidem, quam adversarius sj. cutus est, nonprxstat: utputa , fidejussi pro te , & solvi, mandati te si condemnavero, famosum facio. §. 6. Illud plane addendum' est, quod interdum & heres suo nomine damnatur , & ideo ii*, mis sit, fi in deposito 26 vel in mandato 27 male versatus lit. Non tamen in tutela, vel pro socio 28 heres suo nomine damnaii potest: quia heres neque in tutelam 20, neque in societatem3$ succedit, sed tantum in aes alienum defuncti. §. 7. Contrario jn. dicio damnatus non erit infamis. 31 Nee immerito: nam in con. trariis non de perfidia 32 agitur, sed de calculo 33, qui fere jiu|j. cio solet dirimi. 7. PAULUS lib. 5. ad Edictum. TN actionibus, qu« ex contractu proficiscuntur, licet famosa smt & damnati notentur, attamen pastus 11011 notatur, merito: quo! niam ex his causis 11011 tam turpis est pactio , quam superioribus 8. ULPIANUS lib. 6. ad Edictum. fP.Tj.nero , inquit, mortuo merito adjecit Pnetor, cum eum mr. tuum ejse sciret: ne ignorantia 34 puniatur, sed cum tempm luctus continuum est, merito & ignoranti cedit ex die mortis mariti : & ideo si post legitimum tempus 35 cognovit, Labeo ait, ipli die & sumere eam lugubria 36 & deponere. 9. PAULUS lib. 5. ad Edictum. T lXores viri lugere non compellentur, tz. 1. Sponsi nullus luftui U est- 37 10. IDEM lib. z. ad Edictum. COlet a Principe impetrari, ut intra legitimum tempus mulieri«» here liceat, tz. 1. Qua virum eluget, intra id tempus spoii&m suisse non 38 nocet. 11. ULPIANUS lib. 6. ad Edictum. J Iberormn autem & parentum luctus impedimento nuptiis non J est. tz. 1. Etsi talis 39 fit maritus , quem more 40 majorum Iu. geri non oportet, non posse eam nuptum intra 41 legitimum tem. pus collocari : Praetor enim ad id tempus se retulit, quo vir eluge, retur, qui solet elugeri propter turbationem sanguinis. 42 §- 2. Pomponius eam, quae intra legitimum tempus partum edi. derit, putat statim posse nuptiis so collocare: Quod verum puto. 43 §. 3. N011 solent autem lugeri 44, utNeratius ait, hostes, vel perduellionis damnati: nee suspendiosi , nec qui manus sibi intulerunt , non tiedio vitae 4;, sed mala conscientia. Si quis ergo, poft hujusmodi exitum mariti, nuptum se collocaverit: infamia notabitur. tz. 4. Notatur etiam, qui eam duxit, sed si sciens: ignorantia 46 enim excusatur 11011 juris, sed facti. 47 f Excusatur, qui jussu ejus, in cujus potestate erat 48 , duxerit: & ipse , qui passus est ducere, notatur. Utrumquereste: nam & qui obtemperavit 49, venia dignus est, & qui pasius est ducere, notari ignominia. 12. PAULUS lib. 5. ad Edictum. QUi jussu patris duxit, quamvis liberatus potestate patria eaili ''■-retinuit, non 50 notatur. 13. ULPIANUS lib. 6. ad Edictum. QUid ergo fi non ducere [sit] passus, sed postea quam duxit, tt- tum habuerit: initio ignoravit talem esse, postea scit? Non notabitur. Praetor enim ad initium nuptiarum se retulit. §. 1. Si quis alieno nomine bina fponfuliu constituerit, non notatur : nisi ejus nomine constituat, quem quamve in potestate haberet. Certe qui filium , vel filiam constituere patitur 51, quodammodo ipse vi- fiti. (27. Vide tamen l. 2 6. inpr. infr. mundati. (28. I. uti. C. es quib. cauf. infam, irrog . (29. /. 16. tz. I. infr. de tutel. (30. §. 5. Infi. de societate, (31. tz. 2. Jusi, de pcenu temere litig. (32. /.5. inpr. infr. deposti. (33. /. 29. infr. de dolo malo. (34. /. II. §. (39-3 .infr.b.l. (40./ pen. in fin. fupr. dejuftit. & jure. (41. I. z. C. desecund. nupt. Nov. 39- i'- 2. (42. 1. ?3 . §.fin. verf. non audente. C. de Episccp. fis clt- >Z Q (43- a "S- §• I- in fin. fupr. k. I. (44. d. tz. 1. fupr. hic. L 3v infr. de religiös, fis fumpt. fim. (45. /. ult. §. 4. infr. de bonis eorum , qni ante fentent. (46. I. 8. Jupr. b. t. (47. /. 9. in pr. infr. dejur. fir faä. ignor. (48. 1. 157. in pr. I. 167. tz. I. I. 169. inpr. infr. de reg. jur. (49. Vide tamen l. 20. infr. de obltg. fif aä. ($0. Obst. I. 66. infin.pr. infr. de ritu nupt. (51. /. 1. in fin. fupr. b. t. I. 3, infr. de noxal. aflion* detnt 201 Ds Procuratoribus & Defensoribus. 202 detur constituisse. §. r. Quod ait Pzxtor eodem tempore: non initia sponsaliorum eodem tempore factorum accipiendum est , sed fi in id tempus concurrant. §. 3. Item, si alteri sponsa, alteri nupta sit: ex sententia Edisti, punitur. §. 4. Cum autem factum notetur, etiamsi cum ea nuis nuptias vel sponsalia constituat, quam uxorem ducere vel non potest, vel fas non est : erit notatus. §. 5. Ex compromisso arbiter infamiam non Facit: quia non per omnia sententia est. §. 6. Quantum ad infamiam pertinet: multum interest 1, in causa , qir.e agebatur,- causa cognita aliquid pronim- ciatum fit, an quadam extrinsecus sint elocuta: nam ex his infamia non inrogatur. tz. 7- k«na gravior 2 ultra legem imposita existimationem conservat : ut & constitutum est, & responsum, utputa, si eum, qui parte bonorum multari debuit, Präses relegaverit : dicendum erit duriori 3 sententia cum eo transactum de existimatione ejus: idcircoque non esse infamem. 4 Sed si in causa furti nec manifesti in quadruplum judex condemnavitoneratum quidem reum poena aucta (nam ex furto non manifesto in duplum conveniri debuit); verum hanc rem existimationem ei non conservasse ; quamvis, si poena non pecuniaria eum onerasset, transactum cum eo videtur. §. 8- Crimen stellionatus f infamiam irrogat 6 damnato, quamvis publicum non est judicium. 14. PAULUS lib. 5. ad Edictum. CErvns , cujus nomine noxale judicium dominus acceperit, dein- de eundem liberum & heredem instituerit: ex eodem judicio damnatus, non 7 est famosus: quia non suo nomine condemnatur: quippe cum initio lis in eum contestata non fit. 15. ULPIANUS lib. z. ad Edictum. XTOtatur 8, quse per calumniam ventris nomine in possessionem missa est , dum se adseverat praegnantem : i6. PAULUS lib. 8- ad Edictum. PUm non praegnans esset, vel ex alio concepisset. 17. ULPIANUS lib. 8. ad Edictum. TAEbuit enim coerceri, quae Praetorem decepit. Sed ea notatur , quae, cum ius potestatis esset, hoc facit. 18. GAJUS lib. 3. ad Edictum provinciale. CA , qus falsa existimatione decepta est , non potest videri per ■*"* calumniam in possessione fuisse. 19. ULPIANUS lib. 8. ad Edictum. XTO11 alia autem notatur, quahi 9 ea, de qua pronunciatum est, x calumnia causa eamfuijjh in pojsejfionem mijsam. f Idque & in patre erit servandum, qui calumniae causa passus 10 est filiam , quam in potestate habebat, in possessionem ventris nomine mitti. 20. PAPINIANUS lib. 1. Responsorum. 0 B hsc verba sententis Prxlidis provinciae, callido commento videris 11 accusationis infligutor 11 fuijfe : pudor IZ potius oneratur, quam ignominia videtur irrogari. Non enim , qui exhortatur, mandatoris opera fungitur. 14 -r. PAULUS lib. 2. Responsorum. |)Ucius Titius crimen intendit Gajo Sej» , quasi injuriam passus, atque in eam rem testationem apud Prsfectum Praetorio recitavit: Prsfestus, fide non habita testationis , nullam injuriam Lucium Titium pojsum ejse a Gajo Sejo , pronuntiavit. Quaero , an testes, qnonun testimonium reprobatum est, quasi ex fasso testimonio, inter infames habentur ? Paulus respondit, nihil proponi, cur hi, de quibus quaeritur , infamium loco haberi debeant: cum non 15 oportet ex lententia , sive justa, sive injusta, pro alio habita alium praegravari. 22. MARCELLUS lib. 2. Publicorum. JCtus fustium infamiam non 16 importat 17, sed causa 18 , propter quam id pati meruit, si ea fuit, quae infamiam damnato (i. 1 . 20. ir.fr. h. 1 . 1 . 3. 1. 13. /. 17. /. 19. C. ex quib. caus. infam, irrog. (2. v. /. ir. inpr. infr. de panis. (3. Obst. I. I. §. 4. infr. adSC. Turpili. 1 . 131. §. 1. I. 244. infr. de vcrb.Jign. (4. i. infr.de plenis. (5. 1 . 1. inf/.fieMionut. (6. Obst. 1 . 2 . infr. d. t. (7. Excipe casum 1 . 4. §. %.su.pr. b. t. (8. L r. §. 1. U st. infr. simulier ventris nomine. I. 1. §.14. infr. de ventre in pojsejs. mittend. I. 3. §.fin. infr. ne vis fiat ei qui in pojsejs. (9. /.4. §.4.supr. i. t. (10. /. ii. in fin. 1 . 13. §. i.fitpr. h. t. (11. I. 13. §. Ct.supr. b. t. I. 17. 1 . 19. C. ex quib. cats. infam, irrog. (12. I. 1. §. 13. infr. adSC, Turpili. (13. v. I. 2. inpr. infr. de objeq.parent. 1 . 13. /. 17. I. 19. C. ex quib. caus. infam, irrog. (14. Vide tamen l. 1. §. 3. infr. defervo corrupt. (r; .v. C. inter alios acta. (16. Immo vide l. pen. §. 2. infr. de extruord. copiit. (17. /. 14. C. ex quib irrogat. In c arteris quoque generibus poenarum eadem forma statuta est. 23. ULPIANUS lib. 1. ad Edictum. pArentes, & liberi utriusque sexus, necnon & caeteri adgnati vel cognati, secundum pietatis rationem, & animi fui patientiam, prout quisque voluerit, lugendi sunt: qui autem eos non eluxit, non notatur infamia. 19 24. IDEM lib. 6. ad Edictum. JMperator Severus rescripsit : Non 20 ossuisse mulieris faras ejus quaestum in servitute fastum. ,25. PAPINIANUS lib. 2. Quaestionum. pXheredatum quoque filium luctum habere patris memoriae, placuit. Idemque & in matre juris est, cujus hereditas ad filium non pertinet. §. r. Si quis in bello ceciderit , etsi corpus ejus non compareat, lugebitur. T I T. III. DE PROCURATORIBUS 21 ET DEFENSO B I B U S. I. ULPIANUS lib. 9. ad Edictum. pRocnrator est, qui aliena 22 negotia mandatu 23 domini administrat. §. 1. Procurator autem vel omnium rerum, vel unius rei esse potest, constitutus vel coram, vel per nuncium , vel per epistolam : quamvis quidam (ut Pomponius libro vicesimo quarto scribit) non putent unius rei mandatum suscipientem , procuratorem effe; sicuti ne is quidem, qui rem perferendam, vel epistolam, vel nuncium perferendum suscepit, proprie procurator appellatur, sed verius est , eum quoque procuratorem esse , qui 24 ad unam rem datus sit. §. 2. Usus autem procuratoris perquam necessarius est, ut qui rebus suis ipsi superesse vel nolunt, vel non possunt, per alios poisint vel agere , vel conveniri. §. 3. Dari autem procurator & absens potest: 2. PAULUS lib. 8- ad Edictum. 0Ummodo certus fit, qui datus intelligctur, & is [sij ratum habuerit. §. 1. Furiosus 1101125 est habendus absentis loeo : quia in eo animus deest, ut ratum habere [non] postit. 3. ULPIANUS lib. 9. ad Edictum. JTem [&] ad 26 litem futuram: & in diem , & sub conditione & usque ad diem dari potest: 4. PAULUS lib. 8. ad Edictum. T?T 27 in perpetuum. J j 5. ULPIANUS lib. 7. ad Edictum. pRasens habetur, & qui in hortis est, 6. PAULUS lib. 6. ad Edictum. TAT qui in foro , & qui in Urbe , & in continentibus 28 aedificiis. 7. ULPIANUS lib. 7. ad Edictum. TAT ideo procurator ejus prassenti esse videtur. 8. IDEM lib. 8- ad Edictum. TAIliusfamilias 29 & ad agendum dare procuratorem potest, si qiue *- sit actio , qua ipse experiri potest : non solum 30 si castrense peculium habeat, sed & quivis filiusfamiiias ; utputa injuriam passus dabit ad injuriarum actionem , si forte neque pater praesens sit, nec patris procurator velit experiri: & erit jure ab ipso itliofamllias procurator datus. Hoc amplius Julianus scribit: etsi fiiiofamilias patri per filium ejus in eadem potestate manentem fiat injuria, neque avus prassens sit: posse patrem procuratorem dare ad ulciscendam injuriam , quam nepos absentis passus est. f Ad defendendum 31 quoque poterit filiusfamiiias procuratorem dare, f Sed & filiafamilias poterit dare procuratorem ad injuriarum actionem. Nam quod ad dotis exactionem, cum patre dat procuratorem, fuper- cauf. infam, irrog. (18. i. 16. C. eod. (19. L I I. inpr.Jitpr. h. t. (20. Vide tamen l. 4. §. 3. supr. 'h. t. (21. Adde §. 1. Infl. detis , per quos agere. Lib. 2.C. 13. U deinceps. (22. Adde L 34. infr. h. t. (23. Immo vide l. 35. in pr. infr. h. t. adde l. 24. infr. de negot. gest. I. ;8- infr. desolut. U liberat. (24. I. 10. C. h. t. v. 1 . 12. §. 7. infr. mandati. (25. Obst. L 2. §. ptn. infr. de jure coMcili. I. 17. §. II. infr. de injur. L 124. in fin. infr. de reg. jur. (26. Immo vide /. 6. §. i.infir. quodcujufq. univers. (27. I. I. inpr. infr. proficio. (28. L 2. in pr. I. 87. I. 139. inpr. I. 147. 1. 173. §. 1. infr. de verb.Jign. (29. I. 33. in pr. infr. h. t. (30. v. I. 2. infr. de SC. Macedon. L 1. §. 15. infr. de collat, (31. v. I. ult. §. I. C. de bonis quie liber. N " 3 Vacuum 205 Dirreslornm Lib. III. Tit. IN. 204 vacuum esse Valerius Severus scribit: cum sufficiat, patrem clare 1 ex filice voluntate. Sed puto, ii forte pater absens lit, vel iufpectx vita (quo casu solet filia competere de dote actio) , polle eam procuratorem dare, f Ipse quoque filius procurator dari poterit & ad agendum, & ad defendendum. §. 1. Invitus s procurator non solet dari. Invitum 3 accipere debemus , non eum tantum , qui contradicit, verum eum quoque, qui consensisse non probatur. §. 2. Veterani, procuratores fieri possunt. Milites 4 autem, nec ; fi velit adversarius, procuratores dari possunt: nili hoc, tempore 6 litis contestata , quocunque casu praetermissum est excepto eo, qui in 7 rem suam procurator datus est, vel qui communem causam omnis fui numeri persequatur , vel suscipit: quibus talis procuratio concessa est. §. 3. Procuratorem ad litem suscipiendam datum , pro quo consentiente dominus judicatum sol-vi exposuit , Prxtor ait 8 , judicium accipere cogam. Verum ex causa non debebit compelli. Utputa, inimicitia: capitales intervenerunt inter ipsum procuratorem , & dominum : scribit Julianus debere in procuratorem denegari actionem, f Item ii dignitas accesserit procuratori, vel Reipublicx causa abfuturus fit. 9. GAJUS lib. 3. ad Edictum provinciale. A Ut si 9 valetudinem, aut si necessariam 10 peregrinationem 1 alleget. 10. ULPIANUS lib. 8. ad Edictum. VEI 11 hereditas superveniens eum occupet. Vel [ex] alia 12 justa causa, f Hoc amplius, & si habeat präsentem dominum , non debere compelli procuratorem. ii. PAULUS lib. 8- ad Edictum. CI tamen dominus cogi poffit. 12. GAJUS lib. 3. ad Edictum provinciale. Js(lvd etiam ex his causis dicitur aliquando cogendum procuratorem judicium accipere: veluti fi dominus praesens non sit, & actor adfirmet 13 , tractu temporis futurum, ut res pereat. 13. ULPIANUS lib. 8. ad Edictum. CEd haec neque paffim admittenda sunt, neque districte deneganda : sed a Praetore , causa cognita, temperanda. 14. PAULUS lib. 8- ad Edictum. CI post datum procuratorem capitales 14 inimicitia: intercesserunt: non 15 cogendum accipere judicium, nec stipulationem •b rem non defensam committi : quoniam nova causa sit. 15. ULPIANUS lib. 8- ad Edictum. CI defunctus sit dominus ante litem contestatam, judicatum solvi stipulatione pro 16 suo procuratore data , procurator compellendus est ad judicium accipiendum : ita tamen, si hoc dominus sciente procuratore, & non contradicente, fecit, quod fi aliter astum est , inscium quidem procuratorem teneri, satis incivile est; committitur autem ob rem non defensam stipulationis clausula. 1 §. 1. Qui ad communi dividendo judicium datus est: ad agendum , item 17 & ad defendendum videbitur datus, dupli cautela interponenda. 16. PAULUS lib. 8. ad Edictum. ANte 18 litem contestatam libera potestas est vel mutandi procu- ratoris , vel ipsi domino judicium accipiendi. 17. ULPIANUS lib. 9. ad Edictum. pOst litem autem contestatam reus, qui procuratorem dedit, mu- tare quidem eum, vel in se litem transferre a vivo procuratore , vel in civitate manente, potest: causa tamen prius cognita. §. 1. Non solum autem ipsi, qui dedit procuratorem , hoc permittitur : sed etiam heredi ejus , & exteris successoribus. §. 2. In «auf» autem cognitione non solum haec versantur, qux 19 supra diximus , in procuratore non compellendo suscipere judicium : verum & aetas ; . (1. /. 2. §. I. infr.soluto mutrim. (2. I. 17. C. h. t. I. 2. §. 3. infr. Ae curat, bonis dando. (3. /.5. infr.de servit, praal. itrban. (4. 1. C. de condidi, oh'caus. (;. v .!. 7 .supr. de postuland. (6. /. 13. C. h. t. (7. I. 9. C. eod. (8. Iunno vide l. 45. inpr. infr. h. t. (9. I.20. infr.h.t. (10. I. 23. I. 44. infr. h. t. (11. /. 22. infr. b. t. (12. /. 44. infr. b. t. (13, v. I. 43. §. ult. infr. h. t. I. 13. §. pen. infr. de recept. qui arbitr. I. 28. §. 4. infr. ile judiciis. (14. /. 8. §. fin. supr. I. 43. in sin. infr. h. t. I. Feudorum 22. (15. I. 4>. inpr. infr. h. t. I. 18. infr. judicat, solvi. (16. /. 8. \. sin. supr. h. t. (17. I. ur. C. de satisdando. (18. /. 3. C. mandati. (19. /. 8- inßn. I. 9. &seqq.supr. h. t. (20. v. 1 . 32. §. 4. 18. MODESTINUS lib. 10. Pandectarum. A Ut 20 religionis beneficium. A 19. ULPIANUS lib. 9. ad Edictum. |Tem si 21 suspectus sit procurator; aut in vinculis, aut [ia 1 hostium, praedonumve potestate; 20. PAULUS lib. 8. ad Edictum. VEI judicio 22 publico, privatove., vel 23 valetudine, velim« v jore re sua distringatur. 21. G«JUS lib. 3. ad Edictum provinciale. VEI exilio; vel si latitet, vel inimicus 24 postea fiat; v 22. PAULUS lib. 8. ad Edictum. A Utadfinitate 2; aliqua adversario jungatur; vel heres ei exiiht- 23. ULPIANUS lib. 9. ad Edictum. A Ut longa peregrinatio, & alia: similes causae impedimento sint • 24. PAULUS lib. 8- ad Edictum. IVTUtari debebit; vel ipso procuratore postulante. 2;. ULPIANUS lib. 9. afi Edictum. QUx omnia non solum ex parte rei, sed 26 etiam in persona acte. ris observabuntur, f Sed si adversarius, vel ipse procurator dicat, Dominum mentiri > apud Praetorem haec finiri oportet; nec 27 ferendus est Procurator , qui sibi adierit procurationem, namhoe ipso suspectus est, qui operam suam ingerit invito: nisi forte purgare magis convitium , quam procurationem exequi maluit. & hactenus erit audiendus , si dicat se procuratione quidem carere vck, Jed si id inltcsa exijlinw.lionc sua fiat. Caeterum ferendus erit pudorem suum purgans, f Plane si dicat, in 28 rem suant se procuratorem datum , & hoc probaverit; non debet carere 29 propria lite, f Item si retentione 30 aliqua procurator uti velit, nonfa- eile ab eo lis erit transferenda. 26. PAULUS lib. 8. ad Edictum. XTIsi dominus [ ei ] solvere paratus sit. 27. ULPIANUS lib. 9. ad Edictum. TN causx cognitione etiam hoc versabitur: ut ita demum transfert! •*- ä procuratore judicium permittatur, si quis omnia judicii ab eo transferre paratus fit: exterum, ii velit qimlam transferre, quadam relinquere, juste procurator hanc constantiam recusabit. Sed haec ita, si mandato domini procurator egit, exterum, si mandatura non est; cum neque in judicium quicquam deduxerit, nec tu es comprobasti, qua: invito te acta sunt, tibi non praejudicant: ideo- que translatio earum litium non est tibi necessaria , ne alieno facto onereris. 31 Hxc autem cognitio procuratoris mutandi, Praetoris est. §. 1. Si ex parte actoris litis translatio fiat, dicimus, committi judicatumJolvi stipulationem a-reo factam ; idque &Ne- ratius probat, & Julianus; & hoc jure utimur : scilicet si dominus fatis accepit, f Sed & si procurator fatis accepit, & transferatur judicium in dominum : verius est committi, & ex stipulatu actionem ä procuratore in dominum transferri, f Sed & si a domino, vel a procuratore in procuratorem judicium transferatur : non dubitat Marcellus, quin committatur stipulatio. & hxc vera sunt. Et licet procuratori commissa sit stipulatio , tamen domino erit danda utilis 32 ex stipulatu actio , directa penitus tollenda. 28. IDEM lib. 1. Disputationum, gl procurator meus judicatum solvi fatis acceperit: mihi ex stipulatu actio utilis est, sicuti judicati actio mihi indulgetnr. 33 Sed & si egit procurator meus ex ea stipulatione me invito; nihilominus tamen mihi ex stipulatu actio tribuetur 34. qux res facit, ut procurator meus , ex stipulatu agendo, exceptione debeat repelli: sicuti cum agit judicati non in rem suam datus, nec ad eam rem procurator factus, f Per contrarium autem , si procurator meus judicatum solvi satisdederit: in me [ex]stipulatu actio non datur. Sed & si defensor meus satisdederit 3;, in me ex stipulata actio non datur: quia nec 36 judicati agi mecum petest. infr. de recept. qui arbitr. (21. /. 25. in pr. infr. b. t. (22. v. /. z. §. ;. in sin. infr. de tefiib. (23. /. 9 .supr. b. t. I. 22. C. eod.l. infr. mandati. I. 2. §. 3 .supr.Ji quis cautionib. (24. V. L 3. inpr. infr.de tefiib. [25. Adde l. i$. C. de excusat, tut. (26. v. /. 41. inpr. infr. de reg. jur. (27. V. I. 29. infr. de testam, tut. I. ;. §.I2. infr. de jure immunit. I. 21. in sin. infr. de tutor. U curat, dat. (28. k 29. infr. b. t. (29. V. L 55. infr. h. t. (30. V. I. 30. infr. h. t . (31. l.l.in pr.infr.de aliinat.judicii mutandi caus. (32.v./.49.w/*- infr. ile adquir. vel amitt. pojejs. (33. v. I. 6. in fir. infr. quod cujujcunquc univerj. (34. i. 79. infr. de verb. oblig. (3;. i. 61, infr. b. t. (36. V. L 11. 7. infr. de except. rei judic. %5 De Procuratoribus & Defensoribus. 206 29. IDEM lib. 9. ad Edictum. CI actor malit dominum potius convenire, quam eum, qui in rem " suam procurator est: dicendum est, ei licere, I 30. PAULUS lib. 1. Sententiarum. ACtoris procurator, non in rem suam datus, propter impensas, A quas in litem fecit, potest 2 desiderare 3 , ut sibi ex judicatione satisfiat , si dominus litis solvendo non sit. 31. ULPIANUS lib. 9. ad Edictum. CI quis, cum procuratorio nomine condemnatus esset, heres ex- " stiterit domino litis; judicati actionem non recte recusabit: hoc,. si ex asse. Sin autem ex parte heres extiterit, & totum solverit: si quidem ei mandatum est hoc quoque, ut solvat, mandati ustionem 4 adversus coheredes habebit: si non sit mandatum , negotiorum gestorum actio datur. 5 f Quod est, & si heres procurator non exstiterit, & solverit. §. 1. Unius litis plurium personarum plures dari procuratores, non 6 est prohibitum. §. :. Julianus ait, eum , qui dedit diversis temporibus procuratores duos : posteriorem dando priorem prohibuisse videri. 3:. PAULUS lib. 8- ad Edictum. pLuribus procuratoribus in solidum simul datis , occupantis 7 melior conditio erit: ut posterior non sit in eo , quod prior petit, procurator. 33. ULPIANUS lib. 9. ad Edictum. CErvnm quoque , & filiumfamilias 8 , procuratorem posse habere o ajunt: & quantum ad filiumfamilias, verum est; in fervo, subsistimus. Et negotia quidem peculiaria fervi posse gerere aliquem , & boo casu procuratorem ejus esse , admittimus; quod & tabeoni videtur : actionem autem intendere vetamus. 9 §. 1. Eum vero, qui de statu suo litigat, procuratorem habere posse , non dubitamus, non solum in administratione rerum, sed etiam in actionibus, qux ei, vel adversus eum competant; ex possessione [sive] servitutis, sive libertatis de suo statu litigat. Ex contrario quoque eum procuratorem dari posse , mauifestum est. §. 2. Publice utile est 10 , absentes a quibuscunque defendi: nam 11 & in capitalibus judiciis defensio datur. 12 Ubicunque itaque absens quis damnari potest, ibi quemvis verba pro eo facientem & innocentiam excusantem audiri xquum est, & ordinarium admittere; quod ex rescripto 13 Imperatoris nostri apparet. §. 3. Ait Prxtor: Cujus nomine quis actionem dariJibi pofiulahit, is eum viri boni arbitratu defendat: & ei, quo nomine aget, iii ratum habe re cum 14, ad quem ea res pertinet, boni viri arbitratu satisdet. §.4. /Equum Prxtori visum est, eum, qui alicujus nomine procurator experitur, eundem 15 etiam defensionem suscipere. §. 5. Si quis in rem suam procurator interveniat: adhuc erit dicendum , debere eum defendere : nisi forte ex neeeffitate fuerit factus. 34. GAJUS lib. 3. ad Edictum provinciale. Jsjl quis in rem suam procuratorio nomine agit, veluti cmtor hereditatis ; an debeat invicem venditorem defendere ? & placet, si bona fide, & non in fraudem eorum 16, qui invicem agere vellent, gestum sit negotium: non oportere eum sii vicem 17 defendere. 39. ULPIANUS lib. 9. ad Edictum. gEd & hx persona procuratorum debebunt defendere, quibus sine mandatu agere licet: utputa liberi is , licet sint in potestate; item parentes, & fratres, & adfines, & liberti. §. 1. Patronus libertum [&] per procuratorem 19, ut ingratum,-accusare potest: & Ubertus per procuratorem respondere. §. 2. Non solum autem fi actio postuletur a procuratore; sed & praejudicium , vel interdictum; vel in stipulatione legatorum vel damni infecti velit caveri: debebit absentem defendere in competenti tribunali, & eadem provincia. Cxterum cogi 20 eum etiam in provincia de Roma abire , vel e contrario ; vel a provincia 21 in aliam provinciam , (1. Immo vide 1. 55. infr. b. t. (2. Adde /. 23. infin.supr. b. t. (3- L 53- in pr.supr. de pari. I. 7. in fin. infr. mandati, v. /. 15. C. b. t. (4. I. 20. C. simii, ercisc. (3. I. iz. in fin. C. d. t. (6. im- rao vide l. 5. §. pe n. circa fin. infr. judicat, solvi. (7. I. 14. in fin. fr. infr. de noxal. aciion. (8. I. 8. in pr. supr. h. t. (9. Adde l. 15. in pr. infr. exquib. catis major. (10. /. 12. C. b. t. (11. I. 3. C. de accusat. (12. Obst./. 13. §. 1. infr. de pubi, judic. (13. v. I. 3. de accusat. (14. §. 3. Infi. desatislat. (19. Adde /. 4. in pr. infr. detutel. (1 6.1. 1. infr. qiue insraud. credit. (17. Adde/. I. C. rer. amatur. (18. /. 12. C. h. t. I. 3. §. 3. infr. judicat, solvi. (19. /. 4. infr. 4e obseq. parent, (2,0. L. in fin. infr. de Oper. title defendere: durum est. §. Z quod dominus in litem faceret, durior conditio procuratoris fieri Defendere autem est, id facere , & cavere idonee 22. nec debebit quam est domini: prxterquam 23 sii satisdando, f Prasser satisdationem procurator ita defendere videtur , si judicium accipiat. Unde quaesitum est apud Julianum , an compellatur: an vero sufficiat, ob rem non defensam, stipulationem committi ? & Julianus scribit libro tertio Digestorum , compellendum 24 accipere judicium: nisi & agere causa cognita recusaverit, vel ex justa causa remotus fuerit, f Defendere videtur procurator , & si in posseflionem venire patiatur , cum quis damni infecti satisdari, vel legatorum desideret: 36. PAULUS lib. 8. ad Edictum. TTEl in operis novi mmciatione. Sed & si servum ex causa noxaK ' patiatur duci, defendere videtur. Ita tamen , ut in his omnibus , ratam rem dominum habiturum, caveat. 37. ULPIANUS lib. 9. ad Edictum. OMnium 25 autem actionum nomine debet defendere, etiam ea- rum, qux in heredem non dantiyr. §. 1. Unde est quxsitum , si adversarius plures intendat actiones, & in singulas singuli exiit?, ut defensores suscipere parati: videri eum reste defendi Julianus ait. quo jure nos uti, Pomponius scribit. 38. IDEM lib. 40. ad Edictum. IvjOn tamen eo usque procedendum erit: ut, si decem [ millia J petantur, & extant duo defensores parati inquina defendere 26, audiantur. 39. IDEM lib. 9. ad Edictum. ■VTOn solum autem in actionibus, & interdictis, & in stipulationibus debet dominum defendere: verum sii interrogationibus quoque , ut in jure interrogatus ex omnibus causis respondeat, ex quibus dominus, f An igitur beresstt absens, respondere debebit: &, si responderit vel tacuerit, tenebitur. §. 1. Qui alieno nomine agit quamcunque actionem , id ratum 27 habiturum eum, ad quem ea res pertinebit, cavere debet. 28 f Sed interdum, licet suo nomine procurator experiatur , tamen de rato debebit cavere, ut Pomponius libro xxtv. scribit: utputa jusjurandum procuratori retulit, juravit absenti dari oportere: agit hoc judicio suo nomine, propter suum jusjurandum, neque 29 enim hxc actio domino competere potuit; sed debebit' de rato cavere, f Sed & si procuratori constitutum est, & ex ea causa agat : dubitandum non est, quin locus sit de rato cautioni, idque Pomponius scribit. §. 2. Quaeritur apud Julianum, utrum dominum solum ratam rem habere debet satisdare , an etiam exteros creditores ? & ait, dumtaxat de domino cavendum, nec illis verbis, ad quem ea res pertinet, creditores contineri : nam neo ipsi domino hxc incumbebat cautio. §. 3. Si de dote agat pater, cavere 30 debet ratam rem filiam habituram : sed & defendere eam debet, ut & Marcellus scribit. §. 4. Si pater filii nomine injuriarum 31 agat (cum dux sint actiones, una patris , altera filii) : cessat 32 de rato cautio. 33 §. 9. Si status controversiam 34 cui faciat procurator : sive ex servitute in libertatem adversus eum quis litiget, sive ipse ex libertate in servitutem petat; debet cavere ratam rem dominum habiturum : (& ita Edicto scriptum est) ut ex utroque latere quasi actor habeatur. §. 6. Est A casus , quo quis ejusdem actionis nomine, & de rato caveat, & judicatur,ijolvi. utputa , postulata est cognitio de in integrum restitutione , cum minor circumscriptus in venditione diceretur 35; alterius procurator existit: debet cavere hic procurator [ & ] ratam rem dominum habiturum, ne forte dominus reversus velit quid petere; idem , judicatum solvi , ut, si quid forte propter hanc restitutionem in integrum prxstari adolescenti debeat, hoc prxstetur. & hxc ita Pomponius lib. XXV. ad Edictum scribit. §. 7. Item ait, si suspectus 36 tutor postuletur, defensorem ejus oportere etiam de bert. (21. v. 1.21. §. 2. infr. de excusation. (22. I. 51. in fin. I. 52. /. 93. infr. h. t. (23. v. /. 166. infr. de reg. jur. (24. I. 8. §. uti. supr. h. t. (23. v. /. 46. §. I. infr. b. t. (26. v. /. 2. infr. de ex-rcit. aci. I. 9. §.pe:i. infr. judicat, solvi. (27. I. 33. §. 3 .supr. h.t. (28. l.i.C.eod. (29. Vide tamen /. 9. §.peu. infr. dejure- jur. (30. I. 3. in fin. infr. de aciion. rer. umot. I. 2. in fin. infr. Jbluto matrhn. (31. v. /. 3. §. d. infr. de in jur. (32. d. /. 9. §. 7 . (33. Excip. /. 22. 8. Adde /. 7. §. I. infr. quib. mod. pign. vel hypoth.folv. (19. /. 4. in pr. infr. de rejudic. (20. I. 28.infin.fupr. h. t. (21. V. I. fis.supr. h. t. \22. arg. t. z.supr. de jurisd. (23. Vide tamen l. ;8- /. 59 - s“pr. h. t. (24. I. 16. C. eod. (25. /. 1 (t.supr. h. t. (26. /. 1. C. eod. L 21. infr. ratam rem haberi. I. r.n. C. de Jatisdando. §. 3. Inst. de satisdat. (27. /. 50 .supr. k. t. (28. /. 3. §. 2. infr. de admin. rer. ad civitat. (29. Excip. I. 5. infr. quando ex facio tut. (30. pr. Inst. dc oblig. (31. /. 79. infr. de verb. ohlig. (32. Hoc mutatum Nov. 72. (33. /. 33. §. 2. in fin.fupr. h. t. (34. v. §. ■>. Inst. per quas perfon. cuique adquir. (35. de operis novi nunciat. v. I.. 68 .fufr. h. t. (36. /. 17 ..infr. 73 - IDEM 21 1 Digeftorum Lib. III» Tit. III. IV. _ 212 fenfionem : Venire 19 se jussurum Proconsul ait. Et quidem nos esse actorem, vel Syndicum , tunc quoque intelligimus, cum is absit, aut valetudine impedietur , aut inhabilis sit ad agendum. tz. 3. Et, si extraneus defendere velit universitatem , permittit Proconsul, sicut in privatorum defensionibus observatur: quia e „ modo melior iconditio universitatis fit. i. ULPIANUS lib. 8. ad Edictum. CI municipes , vel aliqua universitas ad agendum det actorem: 0 non erit dicendum, quasi a pluribus datum sic haberi: hic enim 73. IDEM lib. singulari de Officio Adfcssorum. £JI reus paratus sit ante litem contestatam pecuniam solvere , procuratore agente quid fieri oportet 1 ? nam iniquum est, cogi eum jiulicium accipere, propter quod suspectus videri potest , qui pradente domino non obtulit pecuniam, quid si tunc facultatem pecuniae non habuit : numquid cogi debeat judicium accipere ? quid [enim] si & famosa sit actio ? Sed hoc constat, ut ante litem contestatam Prxses jubeat in 2 xde sacra pecuniam deponi: hoc enim fit & in pupillaribus pecuniis. Quod si sis contestata est, hoc omne officio judicis dirimendum est. 74. ULPIANUS lib. 4. Opinionum. "NTEc civitatis actor negotium publicum per procuratorem agere potest. 75. JULIANUS lib. 3. Digestorum. (AUi absentem cmtorem, cundemque possessorem fundi defende- ''■a-bat, & judicium nomine ejus accipiebat, postulabat ä venditore fundi, ut ab eo defenderetur : venditor desiderabat caveri sibi, rutam rem emtorem habiturum. Puto eum venditori de ato satisdare debere : quia , si fundum agenti restituerit, nihil prohibet dominum rem petere, & cogi venditorem rursus defendere. 3 7 Ci. IDEM lib. 5. ad Minicium. Tritius , cum absentem defenderet, satisdedit , & prius , quam judicium acciperet, desiit reus solvendo este : quam 4 ob causam defensor recusabat judicium in se reddi oportere. Quaero , an id ei concedi oporteat? Julianus respondit: Defensor , cum satisdedit , domini loco habendus est 5. nec multum ei prxstaturus est Procter , fi eum non coegerit judicium accipere: cum ad fidejussores ejus iri postit, & hi, quidquid praestiterint, a defensore consecuturi sint. 77. PAULUS lib. 57. ad Edictum. sJMnis 6 qui defenditur, boni 7 viri 8 arbitratu defendendus W est. 78. AFRICANUS lib. 6. Quaestionum. T?T ideo non 9 potest videri viri boni arbitratu litem defendere is , qui actorem frustrando 10, efficiat, ne ad exitum controversia deducatur. §. 1. Ad duas res petendas procurator datus , si unam rem petat, exceptione non excluditur : & rem in judicium deducit. T I T. IV. QUOD CUJUSCUNQUE UNIVERSITATIS NOMINE, VEL CONTRA EAM AGATUR. i. GAJUS lib. 3. ad Edictum. VlEque societas, neque collegium, neque hujusmodi corpus 11 paffim 12 omnibus haberi conceditur : nam & Legibus 13, & Senatusconsultis , & Principalibus Constitutionibus ea res coercetur. Paucis admodum in causis concessa sunt hujusmodi corpora : utecce, vectigalium publicorum sociis permissum est corpus habere : vel aurifodinarum , vel argentifodinarum, & salinarum. t Item collegia Roma: certa sunt, quorum corpus Senatusconsultis, atque Constitutionibus Principalibus confirmatum est : voluti pistorum 14, & quorundam aliorum 15, & naviculariorum 16 , qui [&] in provinciis sunt. §. 1. Quibus autem permissum est corpus habere collegii, societatis, live cujusque alterius 17 eorum nomine : proprium est, ad exemplum Reipubliex habere res communes, arcam communem, & actorem sive Syndicum 18, per quem, tanquam in Republica, quod communiter agi fierique oporteat, agatur, fiat. §.2. Quod ii nemo eos defendat: quod eorum commune erit, possideri. & li admoniti non excitentur ad fui de- (1. V. I. IS. infr. de judiciis. 1 . 16. infr. judicatum solvi. (2. v. I. 9. C. de usv.r. I. I. §. 36. infr. depositi. (3. v. I. ult. infr. de fide- juss. (4. /. 43. infin. supr. h. t. (;. d. I. 43. §. ult. (6. I. 33. §. 3 .supr. h. 1.1. 7. §. 1. infr. quib. ex caus.in pojsejs. eatur. (7. I. ult. infr. infr. h. t. (8. I. 45. in p-. supr. eod. I. II. §. 8. infr. de legat. 3. adde l. 5. §. ult. infr. quib. ex caus. in pojjejs. eatur. I. 137. §.2 .infr. de verb. oblig. (9. Adde/. 18. infr. judicatum solvi. (10. v. I. 24. infr. ex quib. caus. majores. (11. v. /. 30. in pr. verf tertium, infr. de usurpat. & usucap. (12. v. I. I. infr. de colleg. (13. /. 5. §. 12. infr. de jure immuni - tatis. I. 20. infr. de reb. dubiis. (14. I. un. C. depiftorib. (1;. /. ult. infr. de jure Immunität. (16. /. pen. in fin. infr. d. t. (17. I. - - - - emm pro Republica vel universitate intervenit, non pro singulis. 3. IDEM lib. 9. ad Edictum. "VTUlli permittetur nomine civitatis , vel curis experiri : nisi ei * ' cui Lex permittit, aut Lege cessante Ordo dedit, cum dus tn partes adessent aut amplius quam dus. 4. PAULUS lib. 9. ad Edictum. pLane, ut dux partes Decurionum adfuerint, is quoque, quem L decernent, numerari potest. 21 ULPIANUS sib. 8. ad Edictum. TLlud notandum , Pomponius ait, quod & patris sussragium fisi# 1 proderit; & filii patri. 22 6. PAULUS sib. 9. ad Edictum. ITem eorum, qui in ejusdem-potestate sunt: quasi Decurio enim hoc dedit, non 23 quasi domestica persona. Quod L in honorum petitione erit servandum: nisi lex municipii, vel perpetue consuetudo prohibeat. §. 1. Si Decuriones decreverunt, actionem per eum movendam, quem Duumviri elegerint: is videtur ab Or. dine electus : & [ideo] experiri potest, parvi enim refert, ipse Ordo elegerit, anis, cui Ordo negotium dedit. Sed si ita decreverint , ut, quacunque incidisset controversia, ejus petenda negotium Titius haberet: ipso jure id decretum nullius momenti esse: quia nonpoffit videri de ea re 24, qiue adhuc in controversia non sit, decreto datam persecutionem. Sed hodie hxc omnia perSyndic« solent fecundum 25 lo.orum consuetudinem explicari. §. 2. Quid, si actor datus, postea decreto Decurionum prohibitus sit, anes- eeptio ei noceat ? Et puto, sic hoc accipiendum , ut ei permisii videatur, cui & permissa durat. 26 §. 3. Actor universitatis;; si agat, compellitur etiam defendere : non autem compellitur ca- vere de rato. Sed interdum si de decreto dubitetur, puto interponendam & de rato, cautionem. Actor itaque iste procuratoris partibus fungitur : & judicati actio ei ex Edicto non datur 28 , nisi in rem suam datus sit: & constitui ei potest, f Ex iisdem causis mutandi actoris potestas erit, ex quibus etiam procuratoris, f Actor etiam filiusfamilias dari potest. 7. ULPIANUS lib. ro. ad Edictum. Cient municipum nomine actionem Rrcetor dedit, ita L adversus 29 eos justissime edicendum putavit. Sed & Legato 30, qui in negotium publicum sumptum fecit, puto dandam actionem in municipes. §. 1. Si quid universitati debetur, singulis non debetur: nec quod debet universitas, singuli debent. §. 2. In Decurionibus, vel aliis universitatibus nihil refert, utrum 31 omnes idem maneant, an pars maneat, vel omnes immutati sint. Sed si universitas ad unum redit: magis admittitur , posse eum convenire, & conveniri: cum jus omnium in unum reciderit, & stet 32 nomen universitatis. 8. JAVOLENUS lib. 1;. ex Cassio. Cj^N] civitates, si per eos, qui res earum administrant, nön defenduntur; nec qnicqnam est corporale Rei publica:, quod possidetur : per actiones debitorum civitatis , agentibus satisfieri oportet. 7. §. ult. infr. h. t. adde /. 2. /. 3. infr. eod. (18. I. I. §. 1 . 3 - infr. demunerib. ffi hov.orib. (19. Adde /. 10. possessionem legator. (20. v./. 19. infr. ad municipalem. §. 2. infr. de receptis , qui arbitr. (21. Vide tamen/. tutorib. cy curat, dat. (22. v. /. (-. in pr. infr. h. 1.1. 7 judiciis. I. 14. inpr. infr. ad SC. Trebesl. (23. Adde supr. de adopt. (24. Vide tamen l. 3. supr. de procurat. /. 3. §. 4. circa fin. infr. quod vi aut clam. (26. /. 10. infr. de in rem verso. (27. /. 9- infr. ratam rem haberi, in fr.supr. deprocur. (29. /. 9. in pr. infr, h. t. (30. infr. I. 2. in pr. C. de legationib. (31, l. 76, infr. (32. Obst. /. 85. infr. dcverb.sign. §. 2. /. 18. infr. ut :» adde /. 17. . 4. infi. it ■7. infr. it l. 1;. §• i- V' S. 6. inpr, (28./. 58 . /. 2. in feie judiciis- 9 . POM- 213 De negotiis gestis. 2 T. 9. POMPONIUS lib. 13. ad Sabinum. CI tibi cum municipibus hereditas communis erit: familix her- o cifcund^ judicium inter ivos redditur, f Idemque dicendum eftin finiuinregundorum , & aqiue pluviae arcendae judicio. 10. PAULUS lib. 1. Manualium. pOnstitui potest astor etiam ad operis novi nunciationem , & ad ftipulationes interponendas : veluti legatorum , damni infesti, judicatum ibivi: quamvis fervo 2 potius civitatis caveri debeat, sed & si actori cautam fuerit, utilis actio administratori- rerum civitatis dabitur. D E H°‘ TIT. V. NEGOTIIS GESTIS. 3 1. ULPIANUS lib. 10. ad Edictum. c Edictum necessarium est: quoniam magna utilitas 4 absentium versatur , ne indefensi rerum pessetlionem , aut venditionem patiantur, vel pignoris distractionem , vel pcence committen- dx actionem, vel injuria rem suam amittant. GAJUS lib. 3. ad Edictum provinciale. CI quis absentis negotia gesserit, licet 5 ignorantis : tamen quid- o q H ni militer in rem ejus impenderit, vel etiam ipse se in re absentis alicui obligaverit, habet eo nomine actionem. 6 Itaque eo casu ultro citroque nascitur actio , qua: appellatur Negotiorum ge- storun:. Et Taue, sicut xquunt esi, ipsum astus fui rationem 7 'reddere; & eo nomine condemnari, quidquid vel non, ut oportuit, gessit, vel ex his negotiis retinet: ita ex diverso justum est, si utiliter gessi:. prxstari ei, quidquid eo nomine vel abest ei, vel abluturum est. 8 3. ULPIANUS lib. 10. ad Edictum. A It Frator: fi quis negotia alterius 9 , five quis negotia, qua cu- ■ sL jusque , cum is moritur , fuerint, gcferit , judicium eo nomine labo. §. 1. Hac verba ,fi quü , sie sunt accipienda , ßve 10 qua: nam & mulieres negotiorum gestorum agere posse , & conveniri, non dubita :v.r. §. 2. Negotia , sic accipe : sive linum , sive plura. §. 3. Alterius, inquit: & hoc ad'utrumque sexum refertur. §. 4. Pupillus 11 sano, si negotia gesserit: post rescriptum Divi Pii [etiam] conveniri potest in id , quod factus est locupletior: agendo autem , compensationem ejus , quod gellit, patitur. 12 §. 5. Et n furiosi negotia gesserim; competit mihi adversus cum negotiorum gestorum actio. Curatori autem furiosi 13 , vel furiose td versus eum, eamve, dandam actionem Labeo ait. 14 §. 6. Hxc verba ,Jive quü negotia , qua cujusque, cum U moritur , fuerint, gesserit : significant illud tempus, quo quis post mortem alicujus negotia gellit: de quo fuit necessarium edicere : quoniam neque testatoris jam defuncti, neque heredis 1; , qui nondum adiit, negotium gelsisse videtur. Sed si quid acceffit post mortem , utputa partus , & festus, & fructus; vel !: quid fervi adqui sierint: etsi [ex] his verbis non continentur, r.ro abjecto tamen debent accipi. §. 7. Hsc autem ast.-o, cum c-x negotio gesto oriatur, & heredi & in heredem 16 competit. §. 8- Si exsecutor ä Prxtore in negotio meo datus dolum mihi fecerit, dabitur mihi adversus eum 17 actio. 18 §.9. Interdum in negotiorum gestorum actione Labeo scribit dolum solummodo versari. nam, si affectione coactus, ne bona mea distrahantur, negotiis te meis obtuleris : «quiffimum esse , dolum duntaxat te prxstare. Quic lententia habet aequitatem. §. 10. Hac. actione tenetur non lohnn is, qui sponte, & nulla neeeflitate cogente immiscuit se negotiis alienis , & ea gellit: verum & is , qui aliqua neeeflitate urgente 19 vel neeelsitatis suspicione gellit. §. 11. Apud Marcellum libro secundo Digestorum quxritur, si, cum proposuissem negotia Titii gerere , lu mihi mandaveris 20 , ut geraman utraque actione liti poffim ? Et ego puto , utramque lo cum haoere: quemadmodum ipse Marcellus scribit, si fidejusso rem 21 accepero negotia gesturus : nam & hic dicit, adversus utrumque esse actionem. 4. IDEM lib. 43. ad Sabinum, CKd videamus, an fidejussor hic habere aliquam actionem possit? 0 & verum est, negotiorum gestorum eum agere posse : nisi donandi 22 animo fidcjuflit. IDEM lib. 10. ad Edictum. TTem si , cum putavi 23 a te mihi mandatum , negotia gelli: & hic nalcitur negotiorum gestorum actio , ceflänte mamiac: actione. f Idem est etiam, si pro te fidejusscro , dum puto mihi a te mandatum esse. §. 1. Sed & si , [cum] putavi Titii negotia esse , cum essent Sempronii, ea gessi: solus Sempronius milii actione negotiorum gestorum tenetur. fi. JULIANUS lib. 3. Digestorum scribit. CI pupilli tui negotia gessero, non mandatu tuo , sed ne tutelx ju- dicio tenearis: negotiorum gestorum te habebo obligatum ; led C pupillum 24, modo fi locupletior fuerit factus. §. 1. Item, si procuratori tuo r; mutuam pecuniam dedero tui 26 contemplatione , ut creditorem tuum, vel pignus tuum liberet: adversus te negotiorum gestorum habebo actionem ; adverses eum , cum quo contraxi, nullam. Quid tamen , sia procuratore tuo stipulatus sum? Potest dici, superesse mihi adversus tc negotiorum gestorum actionem : quia ex abundanti hanc stipulationem interposui. §. 2. Si quis pecuniam , vel aliam quandam rem ad me perferendam acceperit : quia meum negotium gessit, negotiorum gestorum mihi actio adversus eum competit. §. 3. Sed & si quis negotia mea geisit, non mei contemplatione , se I 27 fui lucri causa: Labeo scripsit, suum eum potius , quam meum negotium gelsisse. qui enim deprxdandi causa accedit, suo lucro non meo commodo studet. Sed nihilominus , imo magis, & is tenebitur negotiorum gestorum actione. f Ipse tamen , si circa res meas aliquid impenderit, non in id, quod ei abest, qiua improbe ad negotia mea accessit, sed 28 in quod ego locupletior factus sum, habet contra me actionem. §. 4. Si quis ita simpliciter versatus est, ut suum negotium in suis bonis, quasi meum gesserit: nulla ex utroque latere nascitur actio : quia nec fides bona hoc patiatur. Quod si & suum & meum , quasi meum , gesserit: in meum tenebitur. Nam & si 29 cui mandavero , ut meum negotium gerat, quod mihi tecum erat commune : dicendum, esse Labeo ait, si & tuum gessit sciens, negotiorum gestorum eum tibi teneri. §. Si quis quasi 30 servus meus negotium meum gesserit, cum esset vel libertus, vel ingenuus : dabitur negotiorum gestorum actio. §. 6. Sed fi ego tui filii negotia gessero, vel fervi: videamus : an tecum negotiorum gestorum habeam actionem? & mihi videtur verum, quod Labeo distinguit, & Pomponius lib. XXVI. probat: ut, si quidem contemplatione tui negotia gessi peculiaria , tu mihi tenearis : quod fi amicitia 31 filii tui, vel fervi, vel eorum contemplatione , adversus patrem vel dominum de peculio duntaxat dandam actionem, f Idemque est & si sei juris esse eos putavi. Nam L si servum non neeessariiim. emero filio tuo, & : u ratum habueris : nihil agitur ratihabitione , eodem loco Pomponius scribit: hoc ad jecto , quod putat, & si nihil sit in peculio , quoniam plus patri dominove debetur , & in patrem dandam actionem , in quantum locupletior ex meaadminiftrationc Factus sit. §. 7. Sed si hominis liberi , qui tibi bona fide serviebat, negotia gessero : siquidem putans tuum esse servum gessi, Pomponius scribit , earum rerum [peculiarium] causa , qux te sequi debent, tecum mihi fore negotiorum gestorum actionem; earum vero1 rerum qnx ipsum sequuntur, non tecum, sed cum ipso, sed fi liberum scivi: earum quidem rerum : qua: eum sequuntur , habebo adversus eum actionem : earum vero , qnse te sequuntur, adversus te. §. 8- Si Titii servum putans, quierat Sempronii, dedero pecuniam , ne occideretur : ut Pomponius ait, habebo negotiorum gestorum adverses Sempronium actionem. §. 9. Item quxritur apud de oblig C 1 - [• 7- inpr.Jupr. b. t. (2. /. 43. §. q.supr. de procur. ■ 2. Lib. 2. C. 19. (4. !. 7. inpr. infr. de oblig. N aci. §. 1. Inft . q«*quqlt ex contract. (5. I. z. §. iff r . h . t. (6. I. 45. ta pr. tnfr. o. t. (7. §. 1. Inft. de oblig. qua quafi ex contract. yj. Ailue l. 18. C. b. t. (9. 1 . 1. I. 2. supr. b. t. §. 3. ßf infr. h. I. 1°. I. 1. infr. de verh.figu. i. 3. §. 1. infr. de . homine libero exbib. II. i. 6. inpr l. 37. in pr. infr. I. 2. C. 1 . 1. (12. v. I. fi. infr. dc compensat. (13. v. I . 24. infin. infr. de oblig. ejf aci. (14. V. I . I. o--■ f 'sr.de contrar.tutel. (15. Immo vide /. 28- §. ult. infr. de jiipul.Jcrv. (ifi. I. fi. C. b. t . (17. I. 11. ia fin. infr. eod. (18. I. 50. in fin. infr. de evici. (19- L 17- U. h. t. i. 4. in fin. C. qu l dare tutor. L 2. C. de bered. tut. (20. I. 16. C. h. t. (21. V. /. 30. infr. de fidejussor. (22. I. 12. C. h. t. I. 20. §. 1. infr. mandati. (23. /. 4;. §. ult. infr. b. t. L 14. tz. I. vers. diversum. I. 29. inpr. infr. communi dividund. (24. I. 34. circa fin. infr. h. t. (25. 1. 31. in pr. infr. h. t. (26. v. I. IZ. C.fi certv.m petatur. (27. L fio. §. 1. in fin. infr. mandati. (28. I. 14. infr. de condici, indeb. adde l. 38. in fin. infr. de heredit, petit. (29. L 14. C. b. t. [30. I. 19. §. 2. I. J6. infr. b. t. (zi. Adde l. 44. infr. ead. Q 2 Pedium 215 Digestorum Lib. III. Tit. V/ 216 Pedium lib. VIT. ' Si Titium quasi 1 debitorem tuum, extra judicium admonuero, & is mihi solverit, cum debitos 2 non esset; tuque postea cognoveris 3 , & ratum habueris : an negotiorum gestorum actione me poffis convenire ? Et ait, dubitari posse : quia miUum negotium tuum gestum est, cum debitor tuus non fuerit, sed ratihabitio 4, inquit, fecit tuum negotium. & sicut ei, a quo exactum est, adversus eum datur repetitio 3 , qui ratum habuit': ita & ipsi debebit, post ratihabitionem , adversus me competere actio. Sic ratihabitio constituet 6 tuum negotium , quod ab initio tuum non erat, sed tua contemplatione gestum. §. 10. Idem ait, li Titii debitorem , cui te heredem putabam, cum eiset Sejus [heres , ] convenero similiter& exegero; mox tu ratum habueris, esse mihi adversus te, & tibi mutuam negotiorum gestorum actionem. 7 Atquin alienum negotium gestum est. Sed ratihabitio hoc conciliat: qux res efficit, ut tuum negotium gestum videatur, &Ä te hereditas peti possit. §. 11. Quid ergo (inquit Pedios) si, cum te heredem putarem , insulam fulsero hereditariam ; tuque ratum habueris : an sit mihi adversus te actio ? Sed non fore ait: cum hoc facto meo alter sit locupletatus; & alterius re ipsa gestum negotium sit: nec postit, quod alii adquisitum est ipso gestu, hoc tuum negotium videri. §. 12. Videamus in persona ejus , qui negotia administrat: si quaedam gessit, qiuedam non : contemplatione 8 tamen ejus alb.s ad hxc non aceeflit, & si vir diligens , quod ah eo exigimus, etiam ea gesturus fuit: an dici debeat , negotiorum g.esioriim eum teneri [&] projitcr ea 9 , qua; non gessit? Quod puto verius, f Certe si quid a se 10 exigere debuit, procul dubio hoc ei imputabitur, quamquam enim hoc ei imputari non postit, cur alius debitores 11011 convenerit; quoniam 11 conveniendi eos judicio facultatem non habuit, qui 12 nullam actionem intendere potuit: tamen ä semetipso cur non exegerit, ei imputabitur : etsi forte 11011 fuerit usurarium debitum, incipit 13 esse usurarium; ut Divus Pius Flavio Longino rescripsit: nisi forte, inquit, usuras ei remiserat. 7. PAULUS lib. 9. ad Edictum. O Uia tantundemin bonse fidei judiciis officium judicis 14 valet 13 , ■ quantum in stipulatione nomiuatim ejus rei facta interrogatio. z. ULPIA’-US lib. 10. ad Edictum, autem is Fuit, qui negotia administravit, ä quo mandatum non exigebatur : posse ei imputari, cur oblata de rato cautione , eum non convenit : si modo facile ei fuerit satisdare. Certe in 16 sua persona indubitatum est. & ideo si ex causa fuit obligatus , qux certo tempore finiebatur 17, & tempore liberatus est: nihilominus negotiorum gestorum actione erit obligatus. Idem erit dicendum & hi ea causa, ex qua heres 11011 tenetur, ut Marcellus scribit. §. 1. Item fi fundum tuum , vel 18 civitatis per obreptionem petiero, negotium tuum , vel civitatis gerens, & ampliores, quam oportuit, fructus fuero consecutus: debebo 19 hoc ipsum tibi, vel Reipublicx prxstare , licet petere non potuerim. §. 2. Si quo- cunque modo ratio compensationis habita non est ä judice 20 : potest contrario judicio agi. Quodsi post examinationem reprobata: fuerint pensationes: verius est, quasi re judicata, amplius agi contrario judicio non posse: quia exceptio rei judicat« opponenda est. §. 3. Julianus lib. M.. tractat: Si ex duobus sociis alter me prohibuerit administrare, alter non; an adversus eum, qui non prohibuit, habeam negotiorum gestorum actionem? mövetur eo, quod si data suerit adversus eum actio , necesse erit & eum pertingi, qui vetuit: sed & illud esse iniquum, eum, qui non prohibuit, alieno facto liberari: eum, si mutuam pecuniam alteri ex sociis, prohibente socio, dedissem, utique eum obligarem : & puto secundum Julianum debere dici, superessc contra eum, M non prohibuit, negotiorum gestorum actionem : ita tamen , utis. qui prohibuit, ex nulla parte , neque per socium, jieque per ipsum aliquid damni sentiat. 9. SCVEVOLA lib. 1. Quxstionum. pOmponius scribit, si negotium a te, quamvis male gestum, pr*. bavero : negotiorum tamen gestorum te mihi non teneri. Vi- dendum ergo ne in dubio hoe , an ratum habeam, actio negotio- nun gestorum pendeat: nam quomodo , cum semel emperit, nuda voluntate tolletur ? sed superius ita [verum] se putare, si 21 do- lus malus a te absit. [ Scxvola : ] Imo puto, etsi comprobem, adime negotiorum, gestorum actionem esse, sed eo dictum , te mihi non teneri, quod reprobari 22 non 23 pofliyi semel probatum. & quemadmodum , quod utiliter gestum est, necesse est 24 apud judicem pro rato haberi r ita omne , quod ab ipso probatum est. Laterum , si , ubi probavi, non est negotiorum actio , quid fiet, st a debitore meo exegerit, & probaverim? quemadmodum recipiam? Item si vendiderit ? ipse denique, si quid impendit, quemadmol dum recipiet? nam utique mandatum non est. Erit igitur & post ratihabitionem negotiorum gestorum actio. 10. ULPIANÜS lib. 10. ad Edictum. gEd an ultro 2; mihi tribuitur actio sumptuum , quos feci? & puto competere : nisi specialiter id actum est, ut neuter adversus alterum habeat actionem. §. 1. Is autem , qui negotiorum gestorum agit, non solum si effectum habuit negotium, qtiod gessit, actione ista utetur : sed sufficit fi utiliter gessit 26 , etsi eftectum 11011 habuit negotium. & ideo , si insulam subit, vel servum agrum curavit 27 , etiamsi insula exusta est, vel servus obiit: aget negotiorum gestorum, idque & Labeo probat, f Sed (ut Celsus refert) Proculus apud eum notat, non semper debere dari. Quid enim li eam insulam fulsit, quam dominus quasi impar sumptufde- reliqncrit 28, vel quam sibi necessariam non putavit? Oneravit (inquit) dominum, secundum Labeonis sententiam 29 : cum unicuique liceat & damni infecti nomine rem derelinquere. Sed istam sententiam Celsus eleganter deridet 30. is . 1. infr. de eompensat. (21. v. /. 20. rnsin. infr. de liber, legat. (22. /. 47. infr. filut. matr. (23.1111- sno vide 1 . II- §. fen. infr. dpmtwerib. H? honor. 1 . 2. C. de profes. & medie. (24. Immo vide l. 4. C. ß cert. petatur. (25. 1 . 17. §. 1. infr. commodati, v. /.I. §. 6. infr. uti possidetis. (26. 17. in pr. infr. de in rem verso. I. 56. in sin. infr. mandati. (27. /. IO. C. h. t. (28. Confer. I. 25. infr. de fignorat. att. I. 31. infr.famil. crcifc. I. 27. §. 4. infr. mandati. (29. /. 27. in pr. infr. h. t. (30. v. /. fen. in fin. infr. in qnib. eauf.pign. vel hypoth. (31. supr,inpr. b. §. I. 12. infin. I. 13. /. 22. infr. h. t. I. 17. in pr. infr. ie in reta verso. I. 3. §. 7. infr. de contrar. tutela, adde/. Z8. circa fin. infr. de here iit. petit. (32. /. 20. vers. secundum qua. C. h. t. I. 24. C. deujiir. excip. /. 3. §. 9 .Jupr. h. t. (33. v. /. 23. infr. dereg.jur. (34- /- uit.ß.fin. infi. de adii, edifio. (33. Vide tamen/. 23. §. >- infr. proficio. (36. I. zo.infr. h. t. (37. /. 10. §. I .supr. b.f. 13. PAP- 217 De negotiis gestis, 2lg 13. PAULUS liii. 9. ad Edictum. •pvEbitor meus , qui mihi quinquaginta debebat, deceffit: hujus hereditatis curationem suscepi, & impendi decem, deinde redacta ex venditione rei hereditaria centum in arca reposui; hac line culpa mea perierunt: Quaesitum est, an ab herede, qui quandoque extitittet, vel creditam pecuniam quinquaginta petere possim, vel decem, qure impendi ? Julianus scribit, in eo verti quadHoncm , ut animadvertamus, an justam causam habuerim seponendorum centum, nam ii debuerim & mihi x, & exteris hereditariis creditoribus solvere : periculum non solum sexaginta , sed & reliquorum quadraginta [millium] me prsstaturum; decem tamen, quae impenderim retenturum . [id est, sola nonaginta restituenda.] ii vero justa causa fuerit, propter quam integra centum custodirentur ; velnti si periculum erat, ne pradia in publicum committerentur , nc pcena trajectitia: pecunia: angeretur , aut ex compromitto committeretur: non solum decem , quae in hereditaria negotia impenderim , sed etiam quinquaginta, quae mihi debita sunt, ab herede me consequi poste. 14. ULPIANUS lib. 10. ad Edictum. CI filiusfamilias negotia gelüste proponatur : »qniffimuni erit, in o patrem quoque actionem dari, sive peculium habet, sive in rem patris sui vertit. - f Et, si ancilla 3 , simili modo. 1;. PAULUS lib. 9. ad Edictum. pOmponins lib. xxvi. in negotiis gestis, initio cnjusque temporis conditionem spectandam ait. Quid enim , inquit, ß pupilli negotia capviiu gerere ; & inter moras pubes factus jit ? veijervi, aut fiiiifmittas i & interca Uber , aut pxeerfumilia; ejecius Jit i hec & eio verius este didici: nisi si abinirio quasi4 unum negotium gesturus accessero, deinde alio animo ad alterum accessero eo tempore , quo jam pubes, vel liber , vel paterramilias effectus est. hic enim quasi plura negotia gesta sunt: & pro qualitate personarum actio-formatur, & condemnatio moderatur. 16. IDEM lib. 7. ad Plautium. CEd & cum aliquis negotia mea gerit: non multa negotia sunt, O sed unus contractus: nisi si ab initio ad unum negotium accessit, ut finito eo discederet : hoc enim casu, fi nova voluntate aliud quoque adgredi coeperit, alius contractus est. 17. ULPIANUS lib. 3;. ad Edictum. Jm actum , quem quis in servitute egit, manumissus non 5 cogitur reddere. 6 t Plane , fi quid connexum 7 fuit, ut 8 separari ratio ejus , quod in servitute gestum est, ab eo , quod in libertate gestit, nonpottit: constat venire in judicium vel mandati , vel ; negotiorum gestorum , & quod in servitute gestum est. Denique si tempore servitutis aream emerit, & in ea infulam aedificaverit, eaque corruerit; deinde manumissus fundum locaverit: sola locatio fundorum in judicio negotior um gestorum deducetur : quia ex superioris temporis aclministratione nihil amplius judicio deduci potest, quam id, fine quo ratio libertatis tempore administratorum negotiorum expediri non potest. J8. PAULUS lib. 9. ad Edictum. pRoculus, & Pegasus bonam fidem eum, qui in servitute gerere ccepit, prsestare debere ajunt: ideoque quantum, si alius ejus negotia gessisset, servare potuisset; tantum eum, qui a femetipfo 9 non exegerit, negotiorum gestorum actione proeliaturum, 11 aliquid habuit in peculio , cujus retentione id servari potest. [Idem Neratius. ] 19. IDEM lib. 2. ad Neratium. ^Tquin natura debitor fuit, etiamsi in peculio nihil habuit: [&] sibi postea solvere debet in eodem achi perseverans; sicut is, qui temporali 10 actione tenebatur , etiam post tempus exactum negotiorum gestorum actione id pnestare cogitur. §. 1. Scxvola noster ait, putare se, quod Sabinus scribit deberi: u capite rationem E Un reddendum sic intelligi, ut appareat, quid reliquum fuerit tunc XI, cum primum liber elfe cooperit; non ut dolum, aut culpam in servitute admissam in obligationem revocet. Itaque si inveniatur vel malo ii more pecunia in servitute erogata , liberabitur. §. 2. Si libero 13 homini, qui bona fide mihi serviebat, mandem 14, ut aliquid agat: non fore cum eo mandati actionem Labeo ait: quia non libera voluntate exsequitur rem sibi mandatam, sed quasi ex necessitate servili, erit igitur negotiorum gestorum actio : quia & gerendi negotii mei habuerit affectionem, & is fuit, quem obligare possem. §.3. Cum me absente negotia mea gereres, imprudens rem meam emisti, & ignorans usu cepisti 15 : mihi negotiorum gestorum, ut restituas , obligatus non es. sed si antequam usucapias , cognoscas rem meam esse : subjicere 16 debes aliquem , qui a te petat meo nominey ut & mihi rem , &,tibi stipulationem evictionis committat, nec videris dolum malum facere in hac subjectione: ideo enim hoc facere debes, ne actione negotiorum gestorum tenearis. §. 4. Non 17 tantum sortem , verum etiam usuras ex pecunia aliena 18 perceptas negotiorum [gestorum] judicio praestabimus : vel etiam quas percipere potuimus. Contra quoque usuras 19, [quas] prxstavimus, vel quas ex nostra pecunia percipere potuimus , quam in aliena negotia impendimus, servabimus 10 negotiorum gestorum judicio. §. 5. Dum apud hostes eilet Titius, negotia ejus administravi; postea rcverlus est : negotiorum gestorum mihi actio competit , etiamsi eo tempore , quo gerebantur , dominum non habuerunt. . 20. ULPIANUS lib. 10. ad Edictum. CIn autem apud hostes Constitutus decessit ; & successori 11, & adversus successorem ejus, negotiorum gestorum directa & contraria competit. ii. PAULUS lib. 9. ad Edictum. 7\TAm & Servius respondit (ut est relatum apud Alfenum libro 1 XXXIX. Digestorum) : cum ä Lusitanis tres capti essent, & unus ea conditione missus, uti pecuniam pro tribus adferret, & niß redifet, ut duS pro eo quoque pecuniam darent, isque reverti noluisset, & ob baue causam illi pro tertio quoque pecuniam solvissent : [Servius respondit] »quum esse, Praetorem in eum reddere judicium. §. 1. Qui negotia hereditaria gerit, quodammodo sibi hereditatem 22, seque ei obligat, ideoque nihil refert, an etiam 23 pupillus heres existat: quia id xs alienum cum costeris hereditariis oneribus ad eum transit. §. 1. Si, vivo Titio, negotia ejus administrare capi: intermittere monuo eo non debeo, nova tamen inchoare necesse mihi non est: vetera explicare 24, ac conservare necessarium est: ut accidit, cum alter ex sociis mortuus est. nam quacunque prioris negotii explicandi causa geruntur, nihilum refert, quo tempore consummentur , sed quo tempore inchoarentur. §. 3. Mandatu tuo negotia mea Lucius Titius gelsit: quod is non recte gessit, tu mihi actione negotiorum [gestorum] teneris : non 25 in hoc tantum, ut actiones tuas pralles, sed etiam quod 26 imprudenter eum elegeris5 [ut] quidquid detrimenti negligentia ejus fecit, tu milii praestes. 22. GAJUS lib. Z. ad Edictum provinciale. Cive hereditaria negotia, sive ea, qiuz alicujus essent, gerens ali quis, necessario rem emerit: licet ea interierit, poterit, quod impenderit, judicio negotiorum gestorum consequi} veluti si frumentum, aut vinum familia; paraverit, idque casu quodam interierit 17 , forte incendio , Sruina. Sed ita scilicet hoc dici potest ^ fi ipsa ruina , vel incendium , fine vitio ejus acciderit, nam eum propter ipsam ruinam, aut incendium damnatus sit : absurdum est, eum istarum rerum nomine , qua: ita consumptae sunt, quie- quam consequi. 23. PAULUS lib. 20. ad Edictum. Si quis negotia aliena gerens indebitum 18 exegerit: restituere (1. I- 9- §- 5- i n fr. de aAvrin. £7' peric. tut. (2. Infr.de in rem everso. (3. 1. 27. in pr. infr. depeealio. (4. I. iC.infr.h. t. (;. i. «I. in fin. C. b. t. !. 37. in fin. infr. de fideicomm. iibert. I. I. 2. C. enservus pro suo facio post manumijs. (6. Vide tamen l. 3. V. d. t. tmserv. prosmf aä. (7. d. I. 21. C. h. t. (8. I. 13. infr. de tn- tel. U ration. diflrab. (9. L. 13 .supr. h. t. I. 9. §. ;. infr. de ad- min. N peric. tut. (10. I. 8. inpr. jupr.h.t. (11. Adde l. 17. inpy.supr. eod. (12. L 1. §. n. infr. de extraordinär, cognition. (is- b 13. §. ult. infr. commodati. (14. 1. 54. §. 3. infr. de adquir. rer. doniin. (15. i. 2. §. y. infr. pro emptore. (16. I. 24. §. 2. infr. de liberali caus. (17. I. 37-§. l.infr.h.t. (18. I. 31. §. 3. I. 37. tz. 1. infr. I. 10. C. b. t. I. 13. N 24. C. de usuris. (19. I. 18. C. h. t. I. 37. infr. de uj'uris. (20. IiMio vide l. 3. §. 2. infr. de cor.tr ar. tutel. Confer. I. 2. infin. supr. h. t. I. 10. §. 9. infr. mandati. (21. I. 12. in pr.supr. h. t. (22. V. I. 31. in sin. infr. de bered, instit. (23. /. 34. circa fin. infr. h. t. (24. 1 . 1 . in pr . infr . desidejiijf.tut. (2;. /. 3. §. 8.supr. b. t. (26. I. 18. inpr. infr. de bered, petit. 1. 13. §. 8- l- 60. §. 7. infr. locati. (27. I. IO. §. 1. supr. h. t. L 22. C.eod. (28. I• 6. §. 9. I. 8. §. I .supr. b. t. I. 89. §.5. infr. de fur t. 0 3 cogitur. 219 Digestoram lib. III. Tifc. V. 220 cogitur i. de eo autem, quod indebitum solvit, magis est, ut sibi imputare debeat. 24. IDEM lib. 24. ad Edictum. QI [ego] hac mente pecuniam procuratori dem, ut ea ipsa credi- ^ toris fieret: proprietas quidem per procuratorem 110112 adqui- ritur , potest tamen creditor, etiam invito me 3 , ratum habendo , pecuniam suam facere: quia procurator in accipiendo creditoris duntaxat negotium geffit: fcideo creditoris ratihabitione liberor. 25. IDEM lib. 27. ad Edictum. CI quis negotia aliena gerens, plus 4 quam oportet impenderit: ° recipcraturiun eum id , quod prxstari debuerit. 26. MODESTINUS lib. 1. Responsorum. pUm alicui civitati$ per fideicommissum restitui jussa esset he- reditas, Magistratus actores horum bonorum Titium, & Sejum, L Gajum idoneos creaverunt: postmodum hi actores inter se diviserunt administrationem bonorum , idque egerunt sine auctoritate , & sine consensu Magistratuum : post aliquod tempus testamentum , per quod restitui civitati hereditas fideicommissa esset,, irritum probatum est pro tribunali : atque ita ab intestato Sempronius legitimus heres defuncti extitit: sed ex his actoribus unus non solvendo decessit, & nemo heres ejus extitit. Quaero, si Sempronius conveniet actores horum bonorum, periculum inopis defuncti ad quos pertinet? Herennius Modestinus respondit, quod ab uno ex actoribus ob ea , qua foliis gessit, negotiorum gestorum actione servari non potest, ad damnum ejus 6 , -cni legitima hereditas qualita est, pertinere. 27. IDEM lib. 2. Responsorum. fjX duobus fratribus, uno quidem sua a tatis , alio vero minore •*-' annis, cum haberent communia praedia rustica, major frater in saltu communi habenti habitationes paternas ampla aedificia xdifieaverat; cumque eundem saltum eum fratre divideret, sumptus sibi, quasi re meliore ab eo facta, desiderabat, fratre minore jam legitim» 7 »tatis constituto 8: Herennius Modestinus respondit , ob sumptus nulla re urgente, sed voluptatis causa factos, eum de quo quatitur , actionem non habere. §. 1. Titium , si pietatis 9 respectu sororis aluit siliani 10 , actionem hoc nomine contra eam non habere respondi. 2K. JAVOLENUS lib. 8- ex Caflio. CI quis mandatu Titii negotia Seji 11 gessit: Titio mandati tene- " tur : lisque xstimari debet, quanto Seji & Titii filterest. Titii autem filterest , quantum is Sejo praestare debet, cui vel mandati vel negotiorum gestorum nomine obligatus est: Titio autem actio competit cum eo , cui mandavit aliena negotia gerenda , & antequam 12 ipse quicquam domino prxstet; quia id ei abesse videtur , iu quo obligatus est. 29. CALLISTRATUS lib. 3. Edicti monitorii. pUm pater testamento posthumo tutorem dederit; isque tutelam interim adininistraverit , nec posthumus natus fuerit: cum eo 11011 13 tutelae , sed 14 negotiorum gestorum erit agendum. Quod si natus fuerit posthumus , tutelae erit actio : & in eam utrumque tempus veniet: & quo , antequam nasceretur infans, gessit, & quo , posteaquam natus sit. 30. JULIANUS lib. 3. Digestorum. PX facto quaerebatur: quendam ad siliginem 15 emendam curato- rem decreto Ordinis constitutum , eidem alium subcuratorem constitutum siliginem miscendo corrupisse, atque ita pretium siliginis, qux in publicum enita erat, curatori adfiictum esse : quaque actione curator cum subcuratore experiri possit, & consequi, id ut ei salvum esset, quod causa ejus damnum cepisset ? Valerius Severus respondit , adversus 16 contutorem negotiorum gestorum (1. Ollst. I. 20. §, 18. vers. uatn & Julianus, infr. de hereditatis petitione. (2. Obii. L 13. infr, de adquirend. rerum domin. (3. I. 42. msin. infr. de edquir. vel amitt. pojleff. I. ;8. in pr, infr. defolu- tion. J (4. I. 31. §. 4. infr. h. t. (5. I. zG.inpr. infr. adSC. Tre- heil. (6. Imino vide l. 46. §. 1. infr. de admin. £9* pcric. tut. (7. I. 32, in sin. infr. de testam, tutel. I. 1, inpr. infr. Acfidejujs. tut. 1 . 20. §. 1. infr. deliberat, legat. I. ult. §. 9. infr. de publicanis. I. 41. infr. de fidejuforib. i. ult. in sin.infr.de appell. l.pen. C. quando dies legat. (§. I. sät. C. de his qui ‘veniant astat, (9. I. 34. infr. h. t. I. 1. /.11. C.eod. L 14. §• 7- i n fr. a ' e religiös. (10. l.iq.C.h.t. (m- L 8- §- 3- infr. mandati. (12. Adde l. ult. infr. de contrar. tutel. (13. v. I. 19, §. ult. infr. Ae testam, tutel. (14. Obst. l.pen. infr. Ac tutel. actionem tutori dandam. Idem respondit, ut Magistratui 17 adversus Magistratum eadem actio detur; ita tamen , si iz non fit conscius fraudis, f Secundum qux etiam in subcuratore idem dicendum est. 31. PAPINIANUS lib. 2. Responsorum, liberto vel amico mandavit pecuniam accipere mutuam: cujus literas creditor secutus 19 coifrraxit , & fidejussor intervenit, etiamsi pecunia non fit in rem [ejus] versa, tamen dabitur iu e Un | negotiorum gestorum actio creditori, vel fidejussori: scilicet, ad 20 exemplum 21 institoria: actionis. §. 1. Inter negotia Sempronii qux gerebat, ignorans Titii negotium geffit. ob eam quoque speciem Sempronio tenebitur: sed ei cautionem indemnitatis officio judicis prxberi 11 ecesse est adversus Titium , cui datur actio. Idem in tutore juris est. §. 2. Litem in judicium deductam , & a reo desertam frustratoris amicus »ultro egit, caulas absentia: ejus allegans judici, culpam contraxisse non videbitur, quod sententia contra absentem dicta , ipse 11011 provocavit. Ulpianus notat: Hoc verum est, quia frustrator condemnatus est. exterum si amicus [cum] absentem defenderet, condemnatus negotiorum gestorum aget: poterit ei imputari 22, fi, cum posset, 11011 23 appellafiet. §. 3. Qui aliena negotia gerit, usuras 24 praestare cogitur: ejus scilicet pccunix, qux purgatis necessariis sumptibus superest. §. 4. Libertos certam pecuniam accipere testator ad sumptum monumenti voluit, si quid amplius fuerit erogatum, judicio negotiorum gestorum ab herede non recte petetur 2; de jure fideicommitti: cum voluntas finem erogationis fecerit. §. 5. Tutoris heres impubes filius ob ea, qux tutor ejus in rebus pupillx paterni geffit, non tenetur: ied tutor propria nomine judicio negotiorum gestorum convenietur. §. 6. Quanquam mater filii negotia secundum patris voluntatem, pietatis fiducia gerat, tamen jus actoris periculo luo , litium causa constituendi, 11011 habebit: quia nes i pia filii nomine reste agit, aut res bonorum ejus alienat, vel debitorem impuberis accipiendo pecuniam liberat. 26 §. 7. Uno defendente causam communis 27 aqux , sententia prxdio datur: ied , qui iiunptus 28 necessarios probabiles in communi lite fecit, negotiorum gestorum actionem habet. 32. IDEM lib. 3. Responsorum, pldejussor imperitia lapsus, alterius quoque contractus, qui personam ejus non contingebat, pignora, vel hypothecas suscepit: & utramque pecuniam creditori solvit, existimans indemnitati fui, confusis praediis, consuli posse, ob eas res judicio mandati 29 frustra convenietur, & ipse debitorem frustra conveniet: negotiorum autem gestorum actio utrique necessaria erit: in qua lite culpam aestimari satis est , non etiam casum : quia praedo fidejnjsor non videtur. creditor ob id factum ad restituendum judicio, quod de pignore dato redditur , cum videatur jus suum vendidiile , non tenebitur. §. 1. Ignorante virgine , mater a sponso filix res donatas sulcepit: quia mandati vel depositi cessat 30 actio, negotiorum gestorum agitur. ZZ. IDEM lib. 10. Responsorum. jp|Eves viri defuncti uxorem , qux res viri, tempore nuptiarum, in sua potestate habuit, compilat» hereditatis postularenon 51 debet 32 : prudentius itaque faciet, si ad exhibendum , & negotiorum gestorum , si negotia quoque viri geffit, cum ea fuerit expertus. 34- PAULUS lib. I. Qiixstionum. Escnnius Appollinuris Julio Eaulo Salutem : Avia nepotis fui negotia geffit: defunctis utrisque, xvix heredes conveniebantur a nepotis heredibus negotiorum gestorum actione : reputabant heredes avi® alimenta praestita nepoti, respondebatur, aviam jure pie- tatis de fao prxftitifle : nec enim aut 33 desiderasse, ut deeerne- & ration. distrnb. (15. I. 52. §. 11. infr. Ac furtis. (16. I. 4. C. de in Ut. dando tutore. (17. I. 2. §. 8. &seq. infr. de admin. rer. ai civit. (18. v. L 3<>. infr. dc dolo malo. I. 39. infin. infr. soluta ma- trhn. (19. /. 6. §. 1 . fupr. h.t. (20. L 13. §. 25. infr. de aä. empt. I. 16. infr.de iustit. aci. (21. Adde l. 10. §. %. infr. mandati. (22. v. I. 8. §. 8- fers, igitur, infr. A. t. (23. I. 17. C. de procur. (24. L 19. §. 4. supr. h. t. (2;. L iq.Jupr. b.t. (26. v. U 88- iv.fr. dcsoluiiun. (27. Adde l. 40. Infr. h. t. (28.$. 3 -stipr. hic. I. 56. in fin. infr. mandati. (29. v. l.z. infr. depigu. est hypoth, (30. Obst. /. 2%. in pr.infr. d.epojit. (31. Obst./. 3. C. dc crimine expil. bered. (32. I. q. infr. expil. bered. (33. v. I. ult. C. ue allinent. pupillo prtcstand. rcutif 221 De negotiis gestis. 222 rentur alimenta , aut decreta essent, prsterea constitutum esse dicebatur, ut ii mater aluisset, non posset alimenta, qua pietate i cogente de suo r praiftitisset, repetere, ex contrario dicebatur , [tvinc] hoc recte dici, ut de suo aluisse mater probaretur: at in proposito aviam, qua; negotia administrabat, verisimile esse de re iplius nepotis eum aluisse. Tractatum est, nunquid utroque patrimonio erogata videantur? Quiero quid tibi justius videatur? Respondi: H:ec disceptatio in factum constitit. Nam&illud, quod in matre constitutum est, non puto ita perpetuo observandum. Quid enim , si etiam protestata est ; , se filium ideo alere , ut aut ipsum, aut tutores ejus conveniret ? pone peregre patrem ejus obiis- 1 e , L matrem, du n in patriam revertitur , tam filium, quam familiam ejus exhibuisse : in qua specie etiam in 4 ipsum pupillum negotiorum gestorum dandam actionem Divus Pius Antoninus constituit. Igitur in re facti facilius putabo, aviam vel heredem ejus audiendos, si reputare velint alimenta: maxime, si etiam in ratione impensarum ea reti.Psie aviam apparebit. + Illud nequaquam admittendum puto, ut de utroque patrimonio erogata videantur. 35. SCiEVOLA lib. 1. Qxuestionnm. lAIvortio fasto negotia uxoris gessit maritus : dos non solum dotis ■ L ' actione, verum negotiorum gestorum servari potest. Hxc ita , si [in negotiis gestis] maritus , dum gerit, facere potuit : alias enim imputari non potest , quod a se non exegerit. Sed & postea- quam patrimonium amiserit, plena erit negotiorum gestorum actio: quamvis si dotis actione maritus conveniatur, absolvendus est. ; Sed hio quidam modus servandus est : ut ita querela locus sit, quantum facere potuit , quamvis postea amiserit: si illo tempore ei solvere potuit, non enim e vestigio in officio deliquit, si non protinus res suas distraxit ad pecuniam redigendam : prsterire denique aliquid temporis debebit, quo cessasse videatur. Quod si interea, priusquam officium impleat, res amissa est : perinde negotiorum gestorum non tenetur, ac si nunquam facere possit. Sed & ii facere possit maritus, actio negotiorum gestorum inducitur : quia forte periculum est, ne facere desinat. §. 1. Illum autem non credimus teneri , qui gerit negotia debitoris, ad reddendum pignus : cum pecunia ei debeatur, nec fuerit, quod sibi possit exsolvere. §.2. Sed nec redhibitoris speciem venire in negotiorum gestorum actionem: & per hoc sex mensibus exactis perire 6 , si vel mancipium in rebus non invenit; vel eo invento, quod accessionum nomine additum est, vel quod deterior homo factus esset, vel quod per eum esset adqnisitinn non ex re emtoris, necinvenit, nec recepisset ; nec esset in ipsis emtoris negotiis, qure gerebat, unde sibi in prasenti redderet. §. 3. Cieterum si ex alia causa perpetua: obligationis , cum fit locuples, debeat: non est imputandum , quod non solverit: utique fi neque usurarum ratio querelam movet. + Diversumque est in tutore debitore 7: quia ibi interfuit ex priore obligatione solvi, ut deberetur extutelx actione. 36. PAULUS lib. 4. Quxstiomim. |gl liber homo , bona side mihi serviens, mutuam pecuniam siun- serit, eair.que in rem meam verterit: qua actione id, quod in rem nostram vertit, reddere debeam , videndum est: non enim quasi amici, sed quasi domini negotium gessit. Sed, negotiorum gestorum actio danda est: qus desinit competere , si creditori ejus soluta sit. 37- IDEM lib. 1, Sententiarum. J Itis contestate tempore 8 qusri solet, an pupillus, cujus sine tutoris auctoritate negotia gesta sunt, locirpletiorb} Iit ex ea re factus, cujus patitur actionem. §. 1. Si pecuniae quis negotium gerat, usuras 10 quoque praestare cogitur, & periculum 11 eorum nominum, qiue ipse contraxit: nisi fortuitis casibus debitores ita suas fortunas amiserunt, ut tempore litis ex ea actione contestate solvendo non essent. 13 §. 2. Pater 13, si emancipati filii res ä se donatas 14 administravit: filio actione negotiorum gestorum tenetur. 38. TRYPHONINUS lib. 2. Disputationum. QUi sine usuris pecuniam debebat, creditoris fui gessit negotia. v —Qussitnm est , an negotiorum gestorum actione summa: illius usuras praestare debeat. Dixi, fi asemetipso 15 exigere cum oportuit , debiturum usuras : quodsi dies solvente pecunia: tempore, quo negotia gerebat, nondum venerat, usuras non debi urum: sed die proterito, li non intulit rationibus creditoris , cujus negotia gerebat, eam pecuniam ä se debitam, merito usuras boiwe 16 fidei judicio pnestaturum. Sed quas usuras debebit, videamus : utrum eas , quibus aliis idem creditor fcenerasset; an & maximas 17 usuras ? quoniam ubi quis ejus pecuniam, cujus tutelam negotiave administrat, aut Magistratus municipii publicam in usus suos convertit: maximas 18 usuras praestat, ut est constitutum a Divis Principibus. Sed istius diversa causa est, qui non sibi sum sit ex administra tioue nummos, sed ab amico accepit, & ante negotiorum administrationem. Nam illi, de quibus constitutum est, (cum gratuitam, certe integram [&] abstinentem omni lucro, praestare fidem deberent) licentia, qua videntur abuti, maximis usuris, vice cujusdam panne, subjiciuntur: hic bona ratione accepit ab alio mutuum; & usuris, quia non solvit, non quia ex negotiis , qua gerebat, ad se pecuniam transtulit, condemnandus clt. Militum autem refert, incipiat nunc debitum , an ante nomen fuerit debitoris : quod fatis est ex non usurario facere usurarium. 39. GAJUS lib. 3. de Verborum Obligationibus. QOlvendo quisque pro alio , licet invito 19, & ignorante, liberat eum: quod autem alicui debetur, alius fine voluntate ejus non eo potest jure exigere: naturalis enim , simul & civilis ratio suasit, alienam conditionem meliorem quidem [etiam] ignorantis & inviti nos facere posse; deteriorem 21 non posse. 40. PAULUS lib. 10. ad Sabinum. CI communes anles tecmn habeam, & pro tua parte damni infecti o vicino cavero 22: dicendum est , quod praestitero , negotiorum gestorum actione potius , quam communi dividundo judicio, posse me petere : quia potui partem meam ita defendere, ut socii partem defendere non cogerer. 41. IDEM lib. 30. ad Edictum. Q Ui servum meum , me ignorante, vel absente , in noxali causa - defenderit: negotiorum gestorum insolidum mecum, 1101123 de peculio aget. 42. IDEM lib. 32. ad Edictum. CI servi mei rogatu negotia mea susceperis : si dunlaxat admonitus o jt fervo meo id feceris, erit inter nos negotiorum gestorum actio 24; si vero quasi mandatu fervi , etiam de peculio, & de in rem verso agere te posse, responsum est. 43. LABEO lib. 6. Posteriorum Epitomatorum äjavoleno. m pecuniam ejus nomine solveres , qui tibi nihil mandaverat, negotiorum gestorum actio tibi competit: cum 25 ea solutione debitor a creditore liberatus sit: nisi si quid debitoris interfuit, eam pecuniam non solvi. 44. ULPIANUS lib. 6 . Disputationum, qui amicitia ductus paterna pupillis tutorem petierit 26 , vel suspectos tutores postulavit: nullam adversus eos habet actionem , fecundum Divi Severi Constitutionem. 45. IDEM lib. 4. Opinionum. (AUx utiliter in negotia alicujns erogantur, in quibus est etiam sumptus honeste ad 27 honores per gradus pertinentes factus : actione negotiorum gestorum peti possunt. §. 1. Qui pure testamento libertatem acceperunt, astus, quem viventibus dominis ad- ministraverunt, rationem reddere non compelluntur. §. 2. Titius C Un 1 S (1. I. 27. §. i.supr. h. t. (2. I. ii. C. eod. (3. I. 1. §. 11. in fin. I. §. 14. infr. deugnosc. liber. I. 15. C. b. t. (4. I. 6. in pr. I. 21. §. i.supr. h. t. I. 2. C. eod. I. 4. C. de heredita.r. aci. (;. v. 1 . 20. infr. de rejudic. (6. 1 . 19. §.fin. infr. de a>dil. edici. (7. Vide tamen l. 9. §. 1. vers. ego U hoc. infr. de aitnin. est peric. tut. (8- I- 34- inpr. infr. de minor. (9. I. f.inpr.supr. h. t. (10. I. 24. C. de usur. (11. /. 3;. infr. de rebus cred. (12. v. I. 1. §. 11. infr. deniagiftr. conven. (13. Adde /. 32. in fin.fupr. h. t. (14. v. /. ult. in fin. C. de bonis qua liber. I. ult. C. de emancip. liber, t. 8- €. de bonis profer. (15. 1.6. fin.fupr. h.t. (16. l.y.supr.b.t. I. I. inpr. infr. de usur. (17. I. 7. §. 8. infr. de admin. N peric. tut. I. 26. §. 1. C. de usur. (18. d. I. 7. §. 10. (19. L 23. infr. de soUition. vide tamen l. 69. infr. de reg.jur. (20. I. 6. §. ult. vers. certe fi.supr. b. t. L 4. §.peu. infr. fi servit, viud. I. 5. §. 3. infr. de pnescr. verb. (21. /. 2. infr. quod vi aut clam. (22. 1. 31. in fin. supr. I. 19. C. h. t. I. 25. §. 16. infr.famil. ercisc. (23. v. I. 16. in fin. infr. de pecul. legat. (24. v. I. 10. §. 7. infr. mandati. (2;. Luit, in fin. infr. h.t. (26. l.l. C. eod. (27. I. 11. inpr. infr. de mutier. pecuniam 2äz Digestorum Lib. Iit Tib V. VT. Ü4 pecuniam creditoribus hereditariis solvit , existimans i sororem suam defuncto heredem testamento extitisse ; quamvis animo gerendi sororis negotia id fecistet: veritate tamen filiorum defuncti, qui sui heredes patri, sublato testamento erant, gelüstet ; quia Kquiun est in damno eum 2 non versari, actione negotiorum gestorum id eum petere placuit. 46. AFRICANUS lib. 7. Quxstionum. jyt Andastifilio meo, ut tibi fundum emeret: quod cum cognovis- J 1 fern , ipse eum tibi emi. Puto referre, .qua mente emerim. Nam si propter ea, qux tibi necessaria esse scirem , & te ejus voluntatis esse, ut emtum habere velles : agemus inter nos negotiorum gestorum ; sicut ageremus , si aut nullum omnino mandatum in- tcrceflisset, aut Titio mandasses , & ego , quia per me commodius negotium poflim conficere, emissem. Si vero propterea emerim , ne 3 filius mandati judicio teneatur: magis est, ut ex persona ejus & ego tecum mandati agere possim 4 ; & tu mecum actionem habeas de peculio, quia etli Titius id mandatum suscepisset ; &• ne eo nomine teneretur , ego emissem : agerem cum Titio negotiorum gestorum ; & ille tecum, & tu cum illo mandati. Idem est, Fc si filio meo mandaveris , ut pro te fidejuberet; & ego pro te lidejusserim. §. 1. Si proponatur, te Titio mandasse, ut pro te fidejuberet, meque, quod is aliqua de causa impediretur , quo minus fidejuberet, liberandas fidei ejus causa fidejussisse; negotiorum gestorum mihi competit actio. 47. PAULUS lib. 1. Sententiarum; A Ctio negotiorum gestorum illi datur , cujus filterest hoc judicio experiri. §. 1. Nec refert directa quis , an utili 5 actione agat , vel conveniatur: [ quia in extraordinariis 6 judiciis , ubi conceptio formularum 7 non observatur, hxc subtilitas 8 supervacua est; ] maxime cum utraque actio ejusdem potestatis est, eun- demque habet essestum. 48. PAPINIANUS lib. z. Quaestionum. IGnorante quoque sorore, 11 frater negotium 9 ejus gerens dotem a viro stipulatus sit: judicio negotiorum gestorum, ut virum liberaret, jure convenitur. 49. AFRICANUS lib. 8- Quxstionum. Cirem, quam servus venditus subripuisset a me venditore , emtor 0 vendiderit 10, eaque in rerum natura esse desierit: de pretio 11 negotiorum gestorum actio mihi danda sit: ut dari deberet, fi negotium, quod tuum esse existimares, com esset meum, gessisses. sicut ex contrario in me tibi daretur, si , cum hereditatem , qux ad me pertinet, tuam putares, res tuas proprias legatas solvisses ir: [quandoquidem ea solutione liberarer.] T I T. VI. DE CALUMNIATORIBUS. 13 1. ULPIANUS lib. 10. ad Edictum. 1W cum , qui ut calumnia) causa negotium faceret , vel non faceret , pecuniam accepijse dicetur 14 : intra annum in quadruplum 15 ejus pecunia , quam accepijse dicetur} post annum , simpli in factum actio competit. §. 1. Hoc autem judicium non solum in pecuniariis causis , sed & ad publica crimina pertinere Pomponius scribit: maxime cum & Lege Repetundarum 16 teneatur , qiii ob negotium faciendum , aut non 17 faciendum per calumniam pecuniam accepit. §. 2. Qui [autem] accepit pecuniam, sive ante judicium , sive post judicium acceptum : tenetur. §. 3. Sed & Constitutio 18 Imperatoris nostri, qux scripta est ad Cassium Sabinum , prohibuit judici, vel adversario , in publicis, vel privatis , vel fiscalibus causis pecuniam dare : & ex hac causa litem perire 19 jussit, t Nam tractari potest, li adversarius, non per calumniam, transigendi animo accepit, an Constitutio cellat ? Et puto cessare : fi e uti hoc quoque judicium : neque enim transactionibus est interdictum , sed sordidis concussionibus. §. 4. Pecuniam autem «cceprJc dicemus etiam fi aliquid 20 pro pecunia acceptum. ’ 2. PAULUS lib. 10. ad Edictum. Q Uin etiam, si quis Obligation : liberatus sit 21, potest videri ce. -pisse, f Idcmque fi gratuita pecunia utenda data sit, aut mi- noris locata venditave res fit. Nec refert, ipse pecuniam acceperit, an alii dari jusserit, vel acceptum suo nomine ratum habuerit" 3. ULPIANUS lib. 10. ad Edictum. CT generaliter idem erit, ssquid omnino compendii sensit propter l j hoc : sive ab adversario , sive [ab alio] quocumque. §. 1, tjj igitur accepit, ut negotium faceret, sive fecit, sive non fecit 2J & qui accepit, ne faceret, L si fecit, tenetur. §. 2. H oc Edi! cto tenetur etiam is , qui depectus est. Depectus autem dicitur turpiter ptactus. §. 3. Illud erit notandum, quod, qui dedit pecuniam , ut negotium quis pateretur, non habebit ipse repetitionem: turpiter enim fecit 23. sed ei dabitur petitio , propter quem datrnii est , ut calumnia ei siat. Quare si quis & a te pecuniam accipit ut mihi negotium faceret, & a me , ne mihi faceret; duobus ju! diciis mihi tenebitur. 4. GAJUS lib. ad Edictum provinciale. LJ/Ec actio heredi quidem non competit, quia sufficere ei debet J " L quod eam pecuniam, quam defunctus dedit, repetere potest■ ;. ULPIANUS lib. 10. ad Edictum. TN heredem autem competit in 24 id, quod ad eum pervenit. Naia est constitutum , turpia lucra 25 heredibus quoque extorqueri licet crimina cxtinguuntitr; utputa , ob falsum 27, ve! judici ob gratiosam sententiam datum, [&] heredi extorquebitur; & fi quij aliud scelere quxsitum. §. 1. Sed etiam praeter hanc actionem eo», dictio competit, si sola turpitudo accipientis versetur: nam fi & dantis 28, melior causa erit possidentis. Quare si fuerit condictum, utrum tollitur hxc actio, an vero in triplum danda fit? an exemplo furis & in quadruplum actionem damus, & condictionem ? Sei puto , sufficere alterutram actionem. Ubi autem condictio competit , ibi non est ncccsse post annum dare in factum actionem. 6. GAJUS lib. 4. ad Edictum provinciale. A Nnus autem in personam quidem ejus , qui dedit pecuniam, at fecmn ageretur , ex eo tempore cedit, ex quo dedit: si modo pe- testas ei fieret experiundi. f In illius vero personam, cum quo ut agatur, alius pecuniam dedit, dubitari potest , utrum ex die dati pecunix numerari debeat, an potius, ex quo cognovit datam esse: quia qui nescit, is videtur experiundi potestatem non habere. & verius elH, ex eo annum numerari, ex quo cognovit. 7. PAULUS lib. 10. ad Edictum. CI quis ab alio acceperit pecuniam, ne mihi negotium faciat', si qui- dem mandatu meo datum est, vel ä procuratore meo omnium rerum , vel ab eo, qui negotium meum gerere volebat, & ratum habui : ego dedisse intelligor. Si autem non mandatu meo alius ei, licet mssericordix causa dederit, ne fiat; neque ratum habui: tunc & ipsum repetere, & me in quadruplum agere posse. §. 1. Si,«i filiosamilias negotium fieret, acceptum est: & patri actio danda est, r f Item st filiusfamilias pecuniam acceperit, ut fac eo-et negotium, vel non faceret; in ipsum judicium dabitur. Et si alius non meo mandatu ei dedent, ne fiat: tunc etiam ipsum repetere , & me in quadruplum agere polle. §. 2. Cum publicanus mancipia retineret , dataque ei pecunia esset, qux non deberetur ; & ipse ex hac parte Edicti in factum actione tenetur. . 8- ULPIANUS lib. 4. Opinionum, glabeo, qui innocens fuit, sub specie criminis alicujus, quod in eo probatum non est , pecuniam acceptam , is, cujus de ea re notio est, edoctus fuerit: id, quod illicite 29 extortum est, fecundum Edicti formam , quod de his est, qui pecuniam, ut negotium facerent, aut non facerent, accepisse dicerentur, restitui jubeat, & ei, qui id commisit , pro modo delicti poenam irroget. (1. /. $.fnpr. h. t. (2. v. /. 44. infr. de condiet, indeh. (3. Adde 1. 6. inpr.fupr. h. t. (4. 1. 12. §. 5. infr. mandati. (5. I. 24. infr. de tute!. & ration. diftrab. (6. §. ult. Inft. de interd. (7. tit. C. deformul. £? impetr. uct.fubl. (8. 1. 8- §. 16. infr. quib. mod. pign. vel hypoth. (9. I. I.§. I. infr. de dotis coliat. (10. /. 17. inpr. infr. de rei vind. I. 23. infr. de reb. cred. (ii. /. 19. C. h. 1.1. 3. in sin. C. de rei vind. I. 1. C. de reb. allen, non ulienand. (12. Adde l. 43. fupr. h. t. (13. Lib. 9. C. 46. (14. L 3- infin.infr. b. t. (15. tz. 25. Inst. de allion. (16. v. L 8. infr. de accusat. L 3. /. 6. §. ult. infr. ad leg.fi repetund. (17. 1. 8. infr. b. t. (18. 1. I. C. de perna jud.. quiinulejuM [19. 1. 2. infiu. infr. de condici, ob turp. caus. (20. 1. 2. §. I. in ßtt. de conflit, pecun. (21. L3. inpr. infr. b. 1.1. 19. infr. ieliberdicm (22. V. I. %. in pi. pr.fupr. quod quisque juris. (23. /.$. §. I. infr.b. (-4- L §■ ult. verj. in heredem. 1. 19. infr. quod met. cauj] ( 2;.' l. I. in pr. infr. de privat, delici. I. 2. in fin. infr. vi honor, rapt. (2 L 11. infr. ad leg. Cornei, des ais. (27. 1. 3. in sin. fupr. b. t. (:S. L'. inft . de condici, pb.turp. cauj. (29. I. 6. in pr. Jupr. de ojfic. pes. 9. F 225 De in integrum restitutionibus. 226 9. PAPINIANUS lib. 2. c!e Adulteriis. txE fervo, qui accusatur, si postuletur, quaestio habetur: quo D absoluto, in duplum 1 pretium accusator domino damnatur. Sed & citra pretii xsiimationem qureritur de calumnia ejus. Separatum i est etenim calumniae crimen ä damno , quod in fervo propter quaestionem domino datum est. (I. i. 6. U. h. t.I. 27. in pr. & fin. infr. ad leg. Jul. de aiult. 1 . (>.. in pr. infr. de 1 \iuost. (2. v. I. 10. in sin. C. de donat, inter vir. U uxor. LIBER QUARTUS. K En T I T. L DE IN INTEGRUM RESTITUTIONIBUS. x 1. ULPIANUS lib. 11. ad Edictum. U TILITAS iiujps Titilli non eget commendatione: ipse enim se ostendit. Nam sub hoc Titulo plurifariam Fractor hominibus vel lapsis , vel circumscriptis subvenit : sive metu 2, sive calliditate 3 , sive retate 4, sive absentia inciderunt in captionem 5 ; 2. PAULUS lib. 1. Sententiarum. S ive per status 6 mutationem 7, aut justum errorem. 8 3. MODESTINUS lib. 8- Pandectarum. fVvInes in integrum reftitutioues, causa 9 cognita ä Prretore 10 ' 1 promittuntur : scilicet ut justitiam earum causarum examinet, an verre sint, quarum nomine singulis subvenit. 4. CALLISTRATUS lib. 1. Edicti monitorii. CCio illud ä quibusdam observatum, ne propter satis minimam 11 o rem , vel summam, si majori rei, vel summre praejudicetur 12, audiatur is, qui in integrum restitui postulat. 5. PAULUS lib. 7. ad Edictum. Emo videtur exclusus, quem Prretor in integrum se restituturum polliceatur. 13 n. ULPIANUS lib. 13. ad Edictum. ■NJOn solum minoris, verum eorum quoque qui Reipublicre causa ■*’ abfuerunt, item omnium , qui ipsi potuerunt restitui in integrum, successores in integrum restitui possunt 14: L ita srepisiime est constitutum. Sive igitur heres sit, sive is , cui hereditas restituta est, sive fililfamilias militis successor; in integrum restitui poterit. Proinde & si minor in servitutem redigatur, vel ancilla fiat 1; : dominis eorum dabitur, non ultra tempus statutum, in integrum restitutio. Sed & fi forte hic minor erat captus in hereditate, quam adierit: Julianus libro xvn. Digestorum scribit, abstinendi facultatem dominum posse habere, non solum retatis beneficio; verum etsi stas non patrocinetur: quia non adipiscendre hereditatis gratia Legum beneficio usi sunt, sed vindictx gratia. 7. MARCELLUS lib. 3. Digestorum. jQIvus Antoninus Marcio Avito Prretori de succurrendo ei, qni absens rem amiserat, in hanc sententiam rescripsit: 16 Et fi nihil facile mutandum eji exsolemnibus : tamen 17 ubi aequitas evidens poscit, subveniendum est. itaque fi citatus 18 non respondit, U ob hoc moreprouunciatum est , consestnn 19 autem pra Tribunali te sedente adiit ; existimari potest , tion fuci culpa , sed 20 parum exaudita voce praeconis des uijfs : ideoque restitui poteß. §. 1. Nec intra has solum species consistet hujus generis auxilium, etenim deceptis sine culpa sua, maxime si fraus ab adversario intervenerit, succurri oportebit: cum etiam de dolo malo actio competere soleat: & b°ni Praetoris est potius restituere litem , ut Se ratio & aequitas postulabit, quam actionem famosam constituere; ad quam tunc de- mum detcendemlum est , cum remedio locus esse non potest. 21 „_,(*• '■ 9 z0 \ & sequente . (2. Infr. tit. 2. (3. Infr. iit. 3. (2-' 7 - (4. Infr. tit. 4. (;. Infr. tit. 6. (0. 1 . I. infr. de capite miaut. (‘f. Infr.tst.j. (8- l. S~.infr. de oblig. & aci. §. fi quis agens. 33. Inst. de aclion. (9. /. 13. in sta. pr. infr. de minor. fio. I. 26. §. 1. infr. ai nmnicip. (11. /. 9. in fin. infr. de dolo mal. I' 54 * infr. decontrah. eintet. (12. /. 21. infr. de except. (13. v. I. 14. infn. infr, de verb.fign. (14. i. 3. §. 9 . /. 18, in fin. infr. de minor, l.z. pf 4. c. de tempor. in integ. restii. 1. un. C. fi advers. dotem. (15. v.l. z. C. de liberi. &eor, liber. (16. I. \%p,. infr. de reg.jur. (17. I. z 6 . §. ult. infr. ex quib. caus, major. (18. /.10. infr. defitbl.judic. I. 1;. §. 2. infr. de jure fisci. (19. I. 105. infr. 8. MACER lib. 2. de Appellationibus. TNter minores vigiuti quinque annis, & eos, qui Reipublicre eaufa absunt, hoc filterest : quod minores annis, etiam qui 22 per tutores curatoresve suos defensi sunt, nihilominus in integrum contra Rempnhlicam restituuntur, cognita scilicet causa: ei vero, qui Reipublicre causa absit, creteris quoque, qui in eadem causa habentur , si per procuratores suos defensi sunt, hactenus in integrum restiiulione subveniri solet, ut appellare his permittatur. TIT. II. QUOD 23 METUS CAUSA GESTUM ERIT. 1. ULPIANUS lib. n. ad Edictum. A It Prretor : 24 Quod metus 25 causa gestum erit, ratum non 26 habebo. Olim ita edicebatur , quod vi , metufve causa, vis enim fiebat mentio, propter necessitatem impositam 27 contrariam 28 voluntati: metus , instantis , vel futuri 29 periculi causa mentis trepidatione, sed postea detracta est vis mentio ; [ideo] quia quodcunque vi atroci fit, id metu quoque sieri videatur. 2. PAULUS lib. 1. Sententiarum. X/Ts autem est majoris 30 rei impetus, qui repelli non potest. v 3. ULPIANUS lib. 11. ad Edictum. pOntinet igitur hrec clausula &vim, & metum : si quis vi ^ compulsus aliquid fecit, per hoc Edictum restituitur. §. 1. Sed vim accipimus atrocem 31 , & eam , qure adversus bonos mores fiat: 11011 eam , quam Magistratus [recte] intulit, scilicet jure licito, & jure honoris , quem sustinet. Cretorum si per injuriam quid Fecit populi Romani Magistratus, vel provinciae Praeses ; Pomponius scribit , hoc Edictum locum habere : fi forte (inquit) mortis , aut verberum terrore pecuniam alicui extorserit. 32 4. PAULUS lib. 11. ad Edictum. JTGo puto etiam servitutis timorem , simiiiumque 33 admitten- J dum. ;. ULPIANUS lib. 11. ad Edictum. JutEtum accipiendum Labeo dicit, non quemlibet timorem, se* * majoris malitatis. 6. GAJUS lib. 4. ad Edictum provinciale. AIEtiim ant em non vani hominis, sed qui merito & in hominem constantiffimum 34 cadat, ad hoc Edictum pertinere dicemus. 7. ULPIANUS lib. 11. ad Edictum. VsEe timorem infamiae hoc Edicto coniiiieriz; Pedius dicitlib.vn. ’ neque alicujus vexationis timorem per hoc Edictum restitui, f Proindej si quis meticulosus rem nullam frustra timuerit, per hoc Edictum non restituitur: quoniam neque vi, neque metus causa factum est. §. 1. Proinde ii quiSin furto , vel adulterio deprehensus , vel in alio flagitio, vel dedit aliquid, vel se obligavit; Pomponius lib. xxviil. recte scribit, posse eum ad hoc Edictum pertinere : timuit enim vel mortem , vel vincula, quanqunm non omnem 36 adulterum liceat occidere; vel Furem 37, nisi se telo defendat: sed potuerunt vel non jure occidi, & ideo justus fuerit metus. Sed & fi, ne prodatur ab eo, qui deprehenderit, alicna- ie solutior.. (zo. x. Auth. Qui semel. C. quomodo & quando judex. (21. I. 16. infr. de minor. (22. I. 29. inpr. infr. d. t. (23. Lib. 2. C. 20. (24. /. 13. C. de tr ansah. (25. /. 116. in pr. infr. de reg. jur. v. I. 9. C. de contrah. & committ. stipiti. (26. I. 21. §. 1. infr. h. t. (27. L 116. inpr. infr. de reg. jur. (28. I. 4. infr. d. t. (29. Immo vide l. 9. in pr. infr. h. t. (30. /. ;. infr.h.t. (31. l.q.C.eod. (32. I. ult.in fin. infr.h.t. (33. i. 22. infr. eod. (34. I. 13. C. de tranfoli. (35. Vide tamen l. 8. §. 2. infr. h. t. (36. I. 24. infr. ad leg. Jul. de aiult. (37. I. 9. infr. ad leg. Corn. de fiear. ' T- verit: 227 Digestorum Lib. IV. Tit. II. 228 verit: succurri i & per hoc Edictum videtur: quoniam , si proditus esset, potuerit ca pati, qum diximus. 8. PAULUS lib. ii. ad Edictum. [Sti quidem & in Legem Juliam incidunt, quod pro comperto 2 stupro acceperunt. Prartor tamen [etiam] ut restituant intervenire debet, nam & gestum est malo more Z: & Praetor non relpi- cit, an adulter lit, qui dedit $ led hoc solum , quod hic accipit metu mortis illato. §. i. Si is accipiat pecuniam, qui instrumenta status mei interversurus est, nili dem : non dubitatur, quin maximo metu compellar; utique si jam in servitutem petor, & illis instrumentis perditis, liber pronunciari non polium. §• _2. Q.uod si dederit, ne stuprum patiatur vir , leu mulier , hoc Edictum lo- eum habet; cum viris bonis iste metus 4 major, quam mortis, efle debet. H. 3. Hxc , quae diximus ad Edictum pertinere , nihil internst , in se quis veritus sit, an [in] liberis suis; cum pro allectu 5 parentes magis in liberis terreantur. 6 9. ULPIANUS lib. ii. ad Edictum. . ATEtum autem praesentem 7 accipere debemus , 11011 suspicionem m inferendi ejus : & ita Pomponius lib. XX VIII. scribit : ait. enim, metum [ illatum ] accipiendum, [id eit,] si illatus est timor ab aliquo, f Denique rractat, li fundum meum dereliquero , audito quod quis cum armis veniret, au huic Edicto locus iit ? & refert, Labeonem existimare, Edicto locum non esse , & unde vi .interdictum cellare 8 : quoniam non videor vi dejectus , qui dejici 11011 expectavi, sed profugi. 9 Aliter [atque] si postcaquam armati ingressi sunt, tunc diseeisi : huic enim Edicto locum tacere, j Idem ait & si forte adhibita manu in meo solo per vim aedifices , &_lnter- dictum 10 quod -vi aut clam,,80 hoc Edictum locum habere : leilicet quoniam metu patior id te facere. Sed & si per 11 vim tibi postes- sioiiem tradidero; dicit Pomponius huic Edicto locum elfe. §. 1. Animadvertendum autem, quod Praetor hoc Edicto generaliter &in rem loquitur, nec 12 adjicit, ii quo gestum? & ideo sive singularis sit persona , quoemetum intulit, vel Populus 13, vel Curia, vel Collegium, vel Corpus : huic Edicto locus ent. J Sed licet vim factam a quoennque Praetor complectatur , eleganter tamen Pomponius ait, si, quo magis te de vi hostium, vei latronum, vel populi tuerer 14 , vel-liberarem , aliquid a te accepero, vei te obligavero : non debere me hoc Edicto teneri, nisi ipie hanc tibi vim Ihm misi 15. exterum si alienus iiun a vi, teneri me nun debere : ego enim opera: potius mea: mercedem accepiile videor. §. 2. Idem Pomponius scribit, quosdam bene putare, etiam servi manumissionem 16, vel aedificii depositionem, quam quis coactus fecit, ad restitutionem hujus Edicti porrigendam elfe. tz. 3. Sed quod Pnctor ait, ratum se non habiturum : quatenus accipiendum est videamus. Et quidem, aut imperfecta res est, licet metus intervenerit ; utputa stipulationem numeratio non est iccata : aut perfecta ; si post stipulationem & numeratio fasta eit, aut per metum accepto debitor liberatus est, vel quid simile contigerit, quod negotium perficeret. Et Pomponius scribi, in negotiis quidem perfectis & exceptionem interdum, & actionem competere : in imperfectis autem, solam exceptionem. ■} Seu ex facto scio, cum Campani, metu cuidam illato , extoriissent I" cautionem pollicitationis, rescriptum e sie ab imperatore nostro, polle eum ä praetore in integrum restitutionem postulare: & >■'r-vtorem , me adliftente interlocutum este , vtsive actione vellet adversat Campanos experiri, ejfe propositam: ßve exceptione adversus petentes, non deeje exceptionem. Ex qua Constitutione colligitur: ut, sive perfecta, sive imperfecta res iit , & actio , & exceptio detur. §. 4. Volenti autem datur & in rem 18 actio, & in personam 19, relcifia acceptilatione, vel alia liberatione- §. $• Julianus lib. IU. Digestorum putat eum , cui res metus causa tradita est, non solum reddere, verum & de do!» repromittere debere. §. 6. Licet tamen in rem actionem dandam existimemus, quia res in bonis est ejus, qui vim passus est; verum non sine ratione dicetur, si in quadruplum quis egerit, finiriao in rem actionem, vel contra. §. 7. Ex hoc Edicco restitutio [talis] facienda est, [id eil] in integrum officio judicis, ut, si per vim res tradita est, retradatur, & de dolo (sicut dictum est 219 reprom«. tatur, ne forte deterior res sic facta. Et, fi 22 acceptilatione li- beratio intervenit, restituenda erit in pristinum statum obligatio; usque adeo, ut Julianus scribat lib. IV. [Digestorum], sipectmij debita fuit, quae accepta per vim facta eit, nisi vel solvatur, ve! restituta obligatione judicium accipiatur, quadruplo eum condemnandum. -f Sed & si per vim stipulanti promisero, stipulatio accepto facienda erit. + Sed & si ususfructus, vel servitutes amifl* sunt, restituendae erunt. 23 §. 8- Cum autem hxc actio in rem fit scripta, nec personam vim facientis coerceat, sed adversus omnes restitui velit, quod metus causa factura est: non immerito Julianus a Marcello notatus est scribens , si fidejussor vim intulit, ut accepto liberetur, in reum non esse restituendam actionem: sed fidejussorem , nisi adversus reum quoque actionem restituat, deberem quadruplum condemnari. Sed est verius, quod Marcellus notat, etiam adversus reum competere hanc actionem, cum in rem iit scripta. 10. GAJUS lib. 1. ad Edictum provinciale. jLlud verum est, si ex facto debitoris metum adhibentis fidejuberes acceptilatione liberari sunt, etiam adversus fidejussores agi reffe, ut se 24 reponant in obligationem. §. 1. Si metu a te coactas ac> coptam tibi stipulationem fecerim: arbitratu judicis, apud quem ex boe Edicto ag.tur, non solum illud continetur, ut in tua per» sona redintegretur obligatio, sed ut fidejussores quoque vel eosdem, vel alios non minus 25 idoneos adhibeas ; praeterea ut & pignora :6, quae dederas, m eandem causam restituas. ii. PAULUS lib. 4. [Juliani] Digestorum notat. Clquis alius fine malitia fidejussoris , ut fidejussori accepto fieret, vim fecit: non tenebitur fidejussor, ut rei quoque obligationem restituat. 12. ULPIANUS lib. 11. ad Edictum. CEd & partus 27 ancillarum, & foetus pecorum L fructus resti- tui , & omnem causam oportet: nec solum eos , qui percepti sunt; verum si plus ego percipere potui, L per metum impeditus Ium, hoc quoque pnestabit. §. 1. Quaeri poterit, an etiam ei, qui vim fecerat, passo vim restitui Praetor velit per hoc Edictam ea, quffi alienavit? & Pomponius scribit lib. XXVItl. ,11011 oportere ei Praetorem opem ferre, nam cum liceat 28, inquit, vim 29 vi repetiere 30 • quod fecit, pajfhs esi : quare si metu te coegerit libi promittere, mox 31 ego eum coegero metu,'te accepta liberare, nihil esse, quod ei restituatur. §. 2. Julianus ait, eum, qui vim adhibuit debitori suo , ut ei solveret, hoc Edicto non teneri, propter naturam metus causa actionis, quae damnum exigit: quamvis negari non polfit, in Juliam 32 eum de vi incidisse, & jus crediti amisisse. 33 13. CALLISTRATLsts lib. 5. de Cognitionibus. jPXstat enim decretum 34 D. Marci, in hxc verba: Opiimum eß, utfi quas putas te habere petitiones , actionibus experiaris. Cum Marcianus diceret, vim nuttam feci: Caesar dixit, tu vim putas ejt solum, fi. homines vulnerentur : vis 33 ejl cfi tunc, quotiens quis ii, quod deberi fibi putat, non per judicem reposcit. Ouisqv.is igitur probatus mihi fuerit rem ullam debitoris^ vel pecuniam [debitas /1] non ei ipso fibi sponte datam, fine uBo judice temere poßiere, vel ucccpiji. ij'qucfibi jus in eam rem dixife ; jus crediti non 36 habebit. 37 (1. Immo vide l. 4. in pr. ßf §. 1. infr. de condici, oh iurp. caus. (2. i. 29. §. 2. insr. ad leg. Jul. de a.duit. (3. 1. 1. §. 12. infr. de extraord. cogn. (4. Vide tamen l. 7. inpr.Jupr. h. t. (;. v./. 7. circa mei. pr. C. de curat, furios. (6. §. ult. Infl. denoxal. ad. (7. I. 1. circa fin.supr. h. t. (8. /.3. §. 7. infr. de vi £7" vi armata. (9. Vide tamen L 33. §. 2. infr. de usurpfisi isucap. I. 1. §. 29. infr. de vi ßf vi annata. (10. 1 . I. §. §. fi. L 16. §. I. infr. quod vi aut clam. (11. L 5. infr. de vi ßf vi armata. (12. /. 14. §. 3- infr.h.t. L 4. §. 3. i.sr. de doli mu.i ßf met. cxcept. (13. v. I. 4. infr. de vi ßf vi armat. (14. 1. 34- §• I. n-fi’'. de donat. (15. /. ;.C./i.f. (16./. 9. in pr. I. 17. in pr. infr. qui ßf (i quib. manum. (17. Adde l. 5. in ßn. fr. infr. ad leg. Jul. de vi pubi. (18, §. 6. infr. hic. I. 3. C. h. t. (19. /. 2. infr. quib. ad libert. prodam. (20. i. 14. §. 13. infr. h. i. (21. §• 5 .fitpr. h. I. (22. /. 10. infr. h. t. (23. 'l. 1;. §. 8. infi. quod vi aut clam. (24. I. 9. §. 7. supr. h. t. (25. v. I. 2;. infin. insr. derecept. qui arbitr. (26. arg.l.zp.§. 2. ir.fr. de minet. (27. 1. 38. §. 6. infr. deusur. (28.1 . Zjiifr. dejisiit.&jur. (29. A 3. §. 9. infr. de vi ßf vi armat. (36. 1. 1. C. unde vi. (31. d. /.z. §. 9. infr. de vi ßf vi armat. (32. §. 8. Inft. de pubi, judic. L I. §- -. infr. de vi ßf vi armat. (33. 1. I. 7. C. unde vi. I. 9. C. ck ollig. I. uh. %.fin. C.desnjpreg. (34. 1. pen. infr. ad leg. Jul. ded privata. (35. Immo vide L 55. infr. defurt. (36. d. i. 6. esil- nude vi. (37. Vide tamen l. 10. §. 16. infr. qsue in fraud. credit. I. 48. in pr. infr. de furtis, adde l. 54. C. de decur. 14. Ut- 229 Quod metus causa gestum erit 1^0 14. ULPIANUS lib. ii. ad Edictum. [iTem] Si cmn exceptione adversus-te perpetua 1 tutus essem, -*■ coegero te acceptum mihi Facere, cellare Iioc Edictum : • quia nihil tibi abest. §. 1. Si tinis non reftituat: in quadruplum in cu.mju- dicimn pollicetur. Quadruplabitur 2 autem omne, quodemnjae restitui oportuit. Satis clementer cum reo praetor egit, ut Z daret ei restituendi facultatem , ii vult poenam evitare. JPost annum vero iusimplum actionem pollicetur : Sed non semper, sed causa cognita. tz. -, in causa: 4 autem cognitione versatur, ut ü [alia] actio non sit, tunc huc cietur. & sane cum per metum fastainjur.a anno [&] quidemutili exoleverit: idonei esse causa debet, ut post annum actio h.KC dari debeat. Alia autem actio esse sic potest: Si is, cui vis admissa est , decesserit, heres ejus habet hereditaris petitionem; quoniam pro poffcifrre , qui vim intulit, polsidet 5. propter quod hejredi non ent metus caula actio: quamvis, si anni, s largcretur , etiam heres in quadruplum experiri poilit. Ideo autem succclfori- bus 6 datur, quoniam & rei habet persecutionem. §. 3. In hac actione non quiritur 7, utrum is, qui convenitur, an alius metum fecit: suPjciteuim hoc docere, metum sibi illatum, vel vim; &ex hac re eum, qui convenitur, etsi crimine caret, lucrum tamen sensisse : nam cum metus habeat in se ignorantiam , merito quis non adstringitur, ut designet, quis ei metum vel vim adhibuit: & ideo ad hoc tantum actor 'adstringitur, ut doceat metum iu causa fuisse, ut alicui acceptam pecuniam faceret, vel rem traderet, vel quid aliud faceret. Nec cui ,iiam iniquum videtur, ex alieno facto alium in quadruplum condemnari : quia non statim quadrupli est actio , sed ii res non restituatur. §. 4. Hkc autem actio cum arbitraria sit S, habet reus licentiam , usque ad sententiam ab arbitro datam, restitutionem, secundum quod supra diximus , rei facere: quod si non fecerit, jure meritoque quadrupli condemnationem patietur. §. 5. Aliquando tamen , & si metus adhibitus proponatur, arbitrium absolutionem adfert. quid enim , si metum quidem Titius adhibuit me non conscio, res autem ad me pervenit, & hsc in rebus humanis non est sine dolo malo meo : nonne judicis officio absolvar? aut si servus in fuga est? Eque, si cavero judicis officio, me, si in meam potestatem pervenerit, restituturum; ablolvi debebo. | Unde quidam putant, bona fide emtorem ab eo, qui vim intulit, comparantem non teneri: nec eum, qui dono accepit, vel cui res legata est. Sed rectiffime Viviano videtur, etiam hos teneri: ne metus, quem passus sum, mihi captiosus 9 sit. Pedius quoque lib. vm. scribit, arbitrium judicis in restituenda re tale esse: ut eum quidem, qui vim admisit, jubeat restituere , et.ami; ad alium res pervenit; eum autem, ad quem pervenit, etiamsi alius metum Fecifc~nam in alterius praemium verti alienum metum non oportet. 10 §. 6. Labeo ait, Si quis per metum reus sit constitutus, & sidejnflorem volentem dederit: L ipse, & fidejussor liberatur. si solus fidejussor inetn acceffit, non etiam reus : solus fidejussor liberabitur. §. 7. Quadruplatur 11 anten; id, quanti ea res erit, [id est] cum fructibus, & omni causa. §. 8- Si quis per vim sisti promittendo, postea fidejussorem adhibeat: is quoque liberatur. §.9. Sed & si quis per vim stipulatus , eum acceptum non faceret, fuerit in quadruplum condemnatus : cx stipulatu eum agentem , adversus exceptionem replicatione adjuvari, Julianus putat: cum in quadruplo in simplum sit reus consecutus. Labeo autem etiam post quadrupli actionem nihilominus exceptione summoven- dum cmn, qui vim intulit, dicebat: quod eum durum videbatur, ita temperandum est , ut tam tripli condemnatione plectatifr , quam acceptilationem omni modo facere compellatur. §. 10. Quatenus autem diximus, quadruplo simplum inesse , sic ii hoc disponen- . dum est, ut ni condemnatione quadrupli res quidem omnimodo contineatur , & ejus restitutio fiat, panne autem usque ad triplum stetur. §. ii. Qiud si homo sine dolo malo & culpa ejus , qui vim intulit, & condemnatus est , periit ? in hoc casu a rei enndemna- (i- §• 9. Infi. de except. (2. §. 7. §. pen. infr. h. I. N l. 21. -• Aifr.h. t. ' (3. §. 27. Infi. de aciion. v. I. 65. infr. de fur t. (4. L 16. in pr. infr. de minor. (;. Adde /. 9. infr. de bered, petit. (.”• L 3 - 0. b. t. (7. /. 9. §. i. fupr. I. ;. C. h. t. I. 15. in fin. infr. de ilclo malo. (jj. §. 31. Infi. de aciion. (9. /. 5. in sin.fupr. de tranfaci. (10. I. ult. §. 1. in fin. fupr. de eo per quem facium. (11. §. i.fupr. h. I. (12. §. 25. Infi. de aci. . (13. v. I. pen. (fi C- de ufur . rei indicata. (14. §. 1. in fin. Infi. de divis, stipul. L 69. in fin. infr. de legat. 1. (15. Adde l. 15. in fin. infr. quod tione ideo relaxabitur , si intra tempora 13 judicati actionis moriatur, quia tripli pcena propter fucinus satisfacere cogitur. Pro ea autem, qui in fuga este dicitur, cautio [4 [ab eo] extorquenda est, quatenus (fi persequatur , (fi oimtrmodo eum rejlituat: & nihilominus in rem , vel ad exhibendum , vel ii qua aiia ei competit actio ad cum recipiendum , integra ei, qui vim passus est, servabi tur : ita I > ut si dominus eum quoquo molo receperit, is, qui ex stipulatione convenitur, exceptione tutus Hat. Haic si post condemnationem. si. autem ante sententiam ho.no sine «olo malo & culpa mortuus fuerit: tenebitur 16 ; £: hoc fit his verbis Edicti , neque eures arbitrio indicis restituetur. Krgo si in fuga sit servus sine dolo malo & culpa ejus , cum quo agetur : cavendum esse per judicem, 111 eum servum peisecucns reddat. Sed & si non culpa ab eo , quo cmn agitur, aberit; si tamen peritura res non fuit, si metum non adhibuisset: tenebitur reus 17; sicut in interdicto unde vi, vel quod vi aut clam, observatur. Itaque interdum hominis [njortni] pretium recipit, qui 18 eum venditurus fuit 19 , si vim passus non esset. §. 12. Qui vim intulit, cum possessionem ä me sit consecutus 20 , fur non est : quamvis qui vi rapuit, fur improbior 21 esse videatur, ut Juliano placet. §. 13. Eum, qui metum fecit, & de dolo teneri certum est (& ita Pomponius) : & consumi 22 alteram actionem per alteram , exceptione in fastum opposita. §. 14. Julianus ait,quod internst, quadruplari solum ; L ideo eum, qui ex causa fideicommiffi quadraginta debebat, si trecenta promiserit per vim, & solverit, ducentorum sexaginta quadruplum consecuturum : in his enim cum essectu vjm palliis est. §. 15. Secundum luce, si plures metum adhibuerint, & unus fuerit conventus : siquidem sponte rem ante sententiam restituerit omnes liberati sunt. Sed etsi id non fecerit, sed ex sententia quadruplum restituerit: verius est, etiam sic perimi adversus exteros metus causii actionem. 15. PAULUS lib. 11. ad Edictum, A Ut in id dabitur adversus exteros actio, quod minus 23 ab illo exactum sit. 16. ULPIANUS lib. 11. ad Edictum. Q Uod diximus , si plures metum admiserunt: idem dicendum erit, -& si 24 ad alium res pervenit, alter metum adhibuit. §. 1. Sed si fervi inetum adhibuerint: noxalis quidem actio ipsorum nomine erit 25 , poterit autem quis dominum, ad quem res pervenerit, convenire : qui conventus sive rem , sive (secundum quod jam di- - stunt est) quadruplum p ne stiterit, proderit & servis. Si vero noxali conventus , maluerit noxae dedere : nihilominus ipse poterit conveniri, si ad eum res pervenit. §.2. Haec actio heredi 26, exterisque successoribus datur : quoniam rei habet persecutionem. f In heredem autem , & caeteros in 27 id , quod pervenit ad eos, datur 11011 immerito, licet enim poena 28 ad heredem nen transeat, attamen quoti turpiter, ve! scelere qmesitum est, (ut & est rescriptum) ad compendium heredis non debet pertinere. 29 17. PAULUS lib. 1. Quaestionum. ■yLieamus ergo , liberes, ad quem aliquid pervenerit, consum- V pseritid, quod pensenit, desinat teneri; an vero sufficit semel pervenisse ? & fi consumpto eo decesserit: utrum adversus heredem ejus omnimodo competit actio , quoniam hereditariam suscepit obligationem ; an non sit danda, quoniam ad secundum heredem nihil pervenit? Et melius est, omnimodo competere in heredem heredis actionem : sufficit enim semel pervenisse ad proximum heredem ; & perpetua 30 actio esse ccepit. alioquin dicendum erit nec ipsum, qui consumpsit, quod ad eum pervenit, teneri. 18. JULIANUS lib. 64. Digestorum. CI ipsa res, quae ad alium pervenit, interiit: non esse locupletio- O rem dicemus. Sin vero in pecuniam aliamve rem conversa sit: nihil amplius quaerendum est, quis exitus sit, sed omnimodo locuples [factus] videtur , licet postea deperdat. Nam & Imperator Titus Antoninus Claudio Frontino de pretiis rerum hereditariarum ■vi aut clam. (16. L I. C. h. t. (17. v. I. 14. in fin. infr. depositi. (18. I. 15. in fin. infr. de rei vindicat. (19. I. 47. in fin. infr. de legat. 1. (20. v. L 38. in fin. infr. de ufurp. (fi tifucap. (21. I. 2. §. 10. infr. vi honor, rapt. 1. 1. §. I- infr. de ejjracl. (fi cxpil. (22. I. 9-^§. 6. fupr. k. t. (23. v. /. I. in fin. infr. vi honor, rapt. (24. /. 3. in pr. C. h. t. (25. L 1. infr. dc noxal. aci. (26. I. 14. §. 2. in fin.fupr. h. t. (27. l. un. C. ex delici, des unctor. (28. I. 1. in pr. infr. de privat, delici. (29. I. 3. inpr. infr. de vi (fi vi armat’. (30. 1. 19. infr. h. t. P 2 referi- 2 Zi Digestorum Lib. IV. Tit. II. III._ 232 rescripsit, ob iilipsiunpetiab co hereditatem polle. quia licet res , qua: in hereditate fuerant, apud eum non sint: tamen i pretium earum, [quo] locupletem eum vel sxpius mutata specie faciendo , perinde obligat, ac si corpora ipsa in eadem specie mansissent. 19. GAJUS lib. 4. ad Edictum provinciale. Q Uod autem in heredem eatenus pollicetur actionem Proconsul, -quatenus ad eum pervenerit: intelligendum est, ad perpetuo 2 dandam actionem pertinere. »0. ULPIANUS lib. n. ad Edictum. Q Uantum autem ad heredem pervenerit, litis contestatae tempo- - re spectabitur : si modo certum sit aliquid pervenisse, f Idem & ipsius, qui vim intulit, [si] sic in corpus patrimonii pervenit aliquid , ut certum sit ad heredem perventurum , id est, ii debitor liberatus est. 21. PAULUS lib. 11. ad Edictum. CI mulier contra patronum suum ingrata fasta, sciens se ingratam, 0 cum 3 de suo statu periclitabatur , aliquid patrono dederit, vel promiserit, ne in servitutem redigatur: cessat Edictum, quia hunc libi metum ipsi infert. 4 §. i. Quod metus causa gestum erit, nullo tempore Fractor ratum habebit. §. 2. Qui possessionem non sui fundi tradidit; non quanti fundus, sed quanti possessio est, eius quadruplum 5 , vel simplum cum fructibus coniequctur , aistima- tur enim , quod restitui oportet; id est, quod abest: (abest) 6 autem nuda possessio cum suis fructibus, quod & Pomponius. §. 3. Si dos metu promissa fit, non puto nasci obligationem 7 : quia est veriflimum, nec talem promissionem dotis ullam esse. tz. 4. Si metu coactus sim ab etntione, locatione discedere: videndum est, an nihil fit acti, & antiqua obligatio remaneat: an hoc simile iit acceptilationi, quia nulla ex bonae fidei obligatione poifimus niti, cum finita fit, dum amittitur? & magis est, ut similis species acceptilationi sit: & ideo Prastoria actio nascitur. §. ;. Si metu coactus adii hereditatem: puto me heredem effici 8 , quia quamvis, si liberum esset, noluissem, tamen 9 coactus volui 10 : sed per Praetorem restituendus sum , ut abstinendi mihi potestas tribuatur. §. .6. Si coactus hereditatem repudiem : duplici via Frastor mihi succurrit: aut utiles actiones quasi heredi dando , aut actionem metus causa praestando; ut quam viam ego elegerim, haec mihi pateat. 11 22. PAULUS lib. 1. Sententiarum. Q Ui in carcerem quem detrusit, ut aliquid ei extorqueret: quid- - quid ob hanc causam factum est , nullius momenti est. 23. ULPIANUS lib. 5. Opinionum. "MOn est verisimile, compulsum in Urbe inique indebitum solvisse eum , qui claram dignitatem se habere praetendebat: cum potuerit jus publicum invocare & adire aliquem potestate praeditum , qui utique vim eum pati prohibuisset: sed hujusmodi praesumptioni debet apertissimas probationes violentis opponere. §. 1. Si justo metu perterritus cognitionem, ad quam ut vinctus iret, potens adversarius minabatur, id, quod habere licebat, compulsus vendidit 12 : res siis aequitati per Prssidem provincis restituitur. §. 2. Si fccnerator inciviliter custodiendo athletam, & ä certaminibus prohibendo , cavere compulerit 13 ultra quantitatem debits pecunia: bis probatis competens judex rem sus squitati restitui decernat. §. 3. Si quis, quod adversario non debebat, delegante eo, per vim, apparitione 14 Prssidis interveniente, sine notione judicis coactus est dare : judex inciviliter extorta restitui ab eo, qui rei damnum praestiterit, jubeat. Qiiodfi debitis satisfecit simplici jussione, & non cognitione habita : quamvis non extra 1; ordinem exactionem fieri, sed civiliter oportuit: tamen qnte solutioni debitarum ab eo quantitatum profecerunt, revocare incivile est. T I T. III. ' D E 16 D 0 L 0 M A L O. 17 1. ULPIANUS lib. 11. ad Edictum. UOc Edicto Prstor adversus varios & dolosos, qui aliis ofFuerm'it 11 callidate quadam, subvenit: ne vel illis malitia sua sit sa , vel istis simplicitas damnosa, tz. 1. Verba autem Edicti talia sunt: qua dolo malo fulta ejse dicentur, fi de his rebus altu actio m erit 18 , cfijufta causa ese videbitur , judicium dabo. tz. 2 . j ) 0 /, j|E mulum Servius quidem ita desinit , machinationem quandam alte- rius decipiendi caula, cum 19 aliud simulatur, & aliud agitur, Labeo autem, posse [&] sine simulatione sil agi, ut quis circina! veniatur: posse & sine dolo malo aliud agi, aliud simulari: si CH tj faciunt, qui per ejusmodi dissimulationem deserviant, & tucntni vel sua vel aliena. Itaque ipse sic definiit, dolum malum esse casei» calliditatem, fallaciam 20, machinationem ad circumveniendum, fo.U lenium , decipiendum alterum adhibitum. Labeonis definitio veri est. §. 3. Non fuit autem contentus Prstor du lum 21 dicere , s M adjecit malum: quoniam veteres dolum etiam bonum dicebant, & pro loiertia hoc nomen accipiebant: maxime, fi adversus hostem iatronemve quis machinetur. 22 §. 4. Ait Prstor, fi fis hisnhm alia attio non 23 erit. 24 Merito Prstor ita demum hanc actionem pollicetur, si alia non sit: quoniam famosa actio non temere de. buit ä Praetore decerni, fi sit civilis, vei honoraria, qua polii: experiri. Usque adeo, ut [&] Pedius lib. vili, scribat, etiam ii i», terdictumlit, quo quis experiri ; vei exceptio, quale tueri possit: cessare hoc Edictum. Idem & Pomponius lib. xxvm. & adjicit: & si stipulatione tutus sit quis , eum actionem de dolo habere uoa posse: ut puta si?de dolo 25 stipulatum sit. tz. 5. Idem Pomponius ait: & si actionem.m nos dari non oporteat ; vcluti si ftipusitio tam turpis 26 dolo malo facta sit, ut nemo daturus sit ex ea acti», nem: non debere laborare , ut habeam de dolo malo actionem; ciun nemo sit adversus me daturus actionem, tz. 6. Ideal Pomp», nilis refert, Labeonem existimare, etiamsi quis in integrum.restitui possit: 11011 debere ei hasie actionem competere 2".”&sialia actio tempore finita iit, iianc competere non debere ; sibi imputaturo co , qui agere supersedit: nili in hoc quoque dolus maius admissus sit, ut tempus exiret. §. 7. Si quis, cum actionem civilem haberet, vel honorariam in stipulatum deductam , acceptilatione 28, vei alio modo luitulerit: de dolo experiri 11011 poterit, quoniam habuit aliam actionem : nisi in amittenda actione dolum malum passus est. tz. 8- Non solum autem si adversus eum sit alia actio, adversus quem de dolo qusritur, 2. PAULUS lib. 11. ai Edictum. ATE1 ab eo res servari poterit, 3. ULMANUS lib. 11. ad Edictum. "VlOn habet hoc Edictum locum: verum etiam si adversus alium 4. FssULUS lib. II. ad Edictum. CIt actio : vel si ab alio res mihi servari potest. 5. ULPIANUS lib. ii. ad Edictum. TDeoque si quis pupiilusä Titio, tutore auctore concludente cir- cumscriptus sit: 11011 debere eum de dolo actionem adversus Titium hauere, cum habeat tutelae actionem , per quam consequatur , quod lua intersit. 1 laue , ii tutor solvendo non sit; dicendum erit, de dolo actionem dari ei. 6. GAJUS lib. 4. ad Edictum provinciale. AJAm is nullam videtur actionem habere , cui propter inopiam adversarii inanis 29 actio est. 7- ULPIANUS lib. 11. ad Edictum. jgT eleganter Pomponius hac verba, fi alia actio nonfit , sic excipit, quasi res alio modo ei, ad quem ea res pertinet, salva esse nen (1. I. 22 .in-fin. I. 23. I. 25. §. l.infr. de hered. petit. (2. /. 17. infin.supr. h. t. (3. /. 2. C. de lihert. £fi eor. liber. (4. I. 2. tz. 8. sttpr.fi quis caution. (;. /. 14. §. j.fupr.h.t. (fi. v. /. 119. infr. de reg.jur. (7. Vide tamen L 36. infr. de verb. ohltg. l.pen. C. de inutil.fiipul. (8. Obst. I. 6. infin. infr. de adquir. vel omitt. hered. (9. I. 22. infr. ile ritu nupt. (10. I. 81- infr. de adquir. vel omitt. hered. (11. v. t. I. §. 10. infr. de fepuration. (12. I. ult. C. h. t. I. 6. in pr.fupr.de ojfic.prafid. (iZ. v.l.p.C.b.t. (14. V. /. II. C. eod. (15. I. 50. infr. de eviü. I. Z. in fin. pr. infr. ne vis fiat ei. (16. Adde tit. de eo, per quemfa£lum fupr. & infr. tit. fi quii iit fraudem patroni, tit. de his qtue in fraudem creditorum, item tit. de doli tituli & metus exceptione. (17. Lib. 2. f. 21. (18. I. l6.tr. pr .infr. de minor, tz. 4. infr. h. I. (19. I. 7. H. 9. in fin.supr. it paci. (20. v. I. IZ. tz. 6. infr. de aci. empt. (21. I. 26. infr.it captiv. & pojliim. (2:. V. I. 77. tz. 31. in fin. infr. de legat.".. (23- §. Jupr. hic. I. 2. C.h.t. (24. Übst. I. 14. §. 15.fupr.tit. prox. (25. /. 31. infr. derecept. qui arbicr. (26. Li6.infr.it verb. oblig. (27. I. 7. in fin.supr. de in integr. refi.it. (28. /.«#■ C. de acceptii. (29. I. 24- infr. mandati. L 24. tz. 2. infr. de liberali catis, adde i. 38. infr. h. t. L 8. tz. 9. iifr. ad SC. Veüej. I. 8- infr.it condici, ob turp.cuuf, l. 39, infr. dt donat, ititer vir. & uxor. potesit. De dolo nullo. 234 poterit, f Nec videtur huic sententiae adversari, quod Julianus üb. I V. scribit, ü minor annis viginti quinque consilio servi circumscriptus , eum vendidit cum peculio , emtorque eum manumisit, dandam in 1 manumissum de dolo astionem. Hoc enim sic accipimus, carere dolo emtorem , ut ex einto teneri non poffit 2; [aut] nullam esse venditionem , si in hoc ipso, ut venderet, circumscriptus est. & quod minor proponitur, non inducit in integrum restitutionem : nam adversus manumissum nulla in integrum restitutio potest lociun habere. 3 tz. 1. Secundum qua, & si pcc- nali actione indemnitati ejus consuli possit, dicendum erit, cessare de dolo actionem. §. 2. Pomponius [autem] etiamsi popularis actio sit, cessare de dolo ait actionem. §. 3. Non solum autem si alia artio non sit, sed L si dubitetur, an alia sit, putat Labeo de dolo dandam actionem. & adfert talem speciem: qui servum mihi debebat, vel ex venditione, vel ex stipulatu venenum ei dedit, & sic eum tradidit; vel Fundum, &, dum tradit, imposuit ei servitutem 4, vel sdificia diruit, arbores excidit, vel extirpavit: ait Labeo, sive cavit de dolo , sive non , dandam in eum de dolo astionem; quoniam, si cavit, dubium est, an competat cx stipulatu actio. sed est verius, si quidem de dolo cautum est, cessare astionem de dolo, quoniam est ex stipulatu actio : si non esi cautum , in cx emto quidem astione cessit de dolo actio, quoniam est ex emto ; in ex stipulatu, de dolo actio necessaria est. §. 4. Si servum usuarium proprietarius occidit 5 : legis Aquiliae actioni & ad exhiben- dum accidit, si pofiidens proprietarius occidit: ideoque cessat de dolo actio. §. 5. Item si servum legatum 6 heres ante aditam hereditatem occiderit: quoniam prius, quam factus sit legatarii, interemtus est, cessa; legis Aquilia: actio : de dolo autem [actio] , quo- cuuque tempore eum occiderit, cessat 7 , quia ex testamento actio competit. §. 6. Si quadrupes tua, dolo alterius, damnum mihi dederit: qnsritur, an de dolo habeam adversus eum astionem ? Et placuit mihi quod Labeo scribit; si dominus quadrupedis non fit solvendo, dari debere de dolo: quamvis, fi noxa deditio fit secuta , non puto dandam, nec 8 in id , quod excedit. §. 7. Idem Labeo quarit; si compeditum servum meum, ut fugeret, solveris, an de dolo actio danda fit ? Et ait Quintus apud eum notans : fi non misericordia ductus fecisti , furti teneris : si misericordia in factum actionem dari debere. §. 8- Servus pactionis pro libertate reum 10 domino dedit ea conditione , ut post Ubertatem transferatur in eum obligatio j manumissus non patitur in se obligationem transferri : Pomponius scribit, locum habere 11 de dolo actionem, sed si per patronum stabit, quo minus obligatio transferatur; dicendum ait, patronum exceptione a reo summovendum. Ego moveor : quemadmodum de dolo [actio] dabitur, cum fit alia actio ? nisi forte quis dicat: quoniam exceptione patronus summoveri potest, si agat cum reo; debere dici, quasi 12 nulla actio sit 13, qua exceptione repellitur, de dolo decernendam. Atquin patronus tunc tiimmovetur , si nolit expromissorem ipsum manumissum accipere : expromissori plane adversus manumissum dari debebit de dolo; aut, fi non sit solvendo expromissor, domino dabitur. §- 9 - Si dolo malo procurator passus 14 sit vincere adversarium meum, ut absolveretur: au de dolo mihi actio adversus eum, qui vicit, competat, potestquieri? & puto non competere, si paratus sit reus transferre judicium sub exceptione ha eji colit sum est: aiioquin de dolo actio erit danda; scilicet si 1; cnm procuratore agi non possit, quia non esset solvendo. §. 10. Idem Pomponius refert, Caci- dianum Fratorem non dedisse de dolo actionem adversus eum, qui adfirmaverat, idoneum este eum , cui mutua pecunia dabatur, quod verum est : nam nisi 16 ex magna & evidenti calliditate, non debet de dolo actio dari. 17 8. GAJUS lib. 4. ad Edictum provinciale. Q Uod si, cum scires eum facultatibus labi, tui lucri gratia adfir- • masti mihi idoneum ese: merito adverlus te, cum mei decipiendi gratia alium falso laudasti, de dolo judicium dandum est. 18 9. ULPIANUS lib. ii. ad Edictum, gl quis adfirmavit minimam ese hereditatem , & ita 19 eam ab herede emit : non est de dolo actio ; cum ex vendito 20 sufficiat. §. 1. Si autem mihi persuaseris 21, ut repudiem hereditatem, quaji minus solvendo jit; vel, ut optem 22 servum, quafi melior eo in familia non Jit: dico de dolo dandam, si callide hoc feceris. §. 2. Item fi tabuste testamenti, ne de inofficioso diceretur, diu suppressae sint,' raox-mortnq filio prolata: heredes filii adversus eos , qui suppresserunt, & lege Cornelia 24, & de dolo posse experiri. 2; §. 3. Labeo libro trigesimo septimo posteriorum scribit: si oleum tuum , quasi suum defendat Titius ; & tu hoc oleum deposueris apud Sejum, ut is hoc venderet, & pretium servaret, donec inter vos dijudicetur, cujus oleum esset; neque Titius velit judicium accipere : quoniam neque mandati, neque sequestraria Sejum convenire potes, nondum 26 impleta conditione depositionis, de dolo adversus Titium agendum. Sed Pomponius lib. xxvil. posse cnm sequestre proscriptis 27 verbis actione agi: vel fi is solvendo 11011 fit, cum Titio dedolo, quae distinctio vera esse videtur. §.4. Et, fi servum pignoratum noxa mihi dederis per judicem , & ita absolutus : cie dolo teneris 28, si apparuerit esse eum pignori datum.29 Hac de dolo actio noxalis erit: ideo Labeo quoque üb. XXX. Praetoris Peregrini 30 , scribit., de dolo actionem servi nomine, interdum cie peculio 31, interdum noxalem clari, nam si ea res est, iu quam dolus commissus est, ex qua de peculio daretur actio; & mine in peculio dandam : sin vero ea sit, ex qua noxalis; hoc quoque noxale futurum. §. ;. Merito cuuje cognitionem Praetor inseruit: neque enim paslim hac actio indulgenda est. Nam ecee in primis , si modica 32 summa sit. 10. PAULUS lib. ii. ad Edictum. TD est , usque ad duos aureos : x 11. ULPIANUS lib. 11. ad Edictum. "VJOn debet clari. <5. 1. Quibusdam personis non dabitur 33 : ^ utputa liberis vel libertis adversus parentes patronosve : cum lit famosa. 34 f Sed nec humili 35 adversus eum, qui dignitate excellit, debet dari: puta plebejo adversus Consularem recepte auctoritatis : vel luxurioso atque prodigo, aut alias vili adversus hominem vita emendatioris : & ita Labeo. Quid ergo [est] ? in horum persona dicendum est, in 36 facium verbis temperandam actionem dandam 37 , ut bona fidei mentio stat: 12. PAULUS lib. 11. ad Edictum. "YTE ex dolo suo lucrentur. ^ 13. 'ULPIANUS lib. 11. ad Edictum. JJEredibus tamen harum personarum , item adversus heredes 38 11 de dolo actio erit danda. §. 1. Item in causa cognitione versari Labeo ait, ne in pupillum de dolo detur actio, nisi forte nomine hereditario conveniatur. Ego arbitror, & ex suo dolo conveniendum , fi proximus pubertati est 39 : maxime si locupletior ex hoc fastus est. 14. PAULUS lib. ii. ad Edictum. Q Uid enim , si imperraverit a procuratore petitoris , ut 40 ah eo absolveretur : vel si de tutore mentitus, pecuniam accepit: vel alia similia admisit, qua non magnam machinationem exigunt? (S? hypothec. (6. Adde /. 14. infr. d. t. (7. Obst. I. 5. in sin. infr. quib. mod. ufusfr. (8- V. I. 7. §. 1. infr. de damno infeci. ( 9 - %-fist. Inst. de leg. Aquil. adde l. 7. in pr. infr. depojiti. I. ait. §• 2. infr. decustod. reor. (10. 1. 104. infr. de verb. obiig. (11. Im- movide/, 3. C'. an ferv. pro suo facio. (12. I. 25. infr. de v erb. obiig. (13. I. 13. 1. 66. l. 112. l. 119. in fin. infr. de reg. jur. (14. l. ?• infr. de doli muli U met. except. (1;. I. 14. infr. h. t. I. 8. §. 1. infr. mandati. (16. Immovidc l. 14. infr. h. t. (17. I. 2. infr. de froxenet. (18. Adde l. 20. infr. h. t. (19. I. 42. infr. mandati. QO. I. 13. §. 5. infr. de aci. empt, l. 4. C. de hered. vel ail.vend. (21. I. 7. C.h.t. (22. L 4. infr. de opt. legata. (23. Vide tamen l. 36. inßn. C. de inostic. testam. (24. I. 3. §. 6. infr. de tabui, ex- hibend. (23. 1. un. C. quando civil, actio. (26. I. 6. C. depo/iti. (27. Facit l. 19. infr. deprmscr. verb. (28- Obst. I. 69. infr. desolution. (29. Acide /.4. §._/?«. infr. de re judicat. (30. /. 2. §. 28 .Jupr. deorig. jur. (31. /. 3. §. 4. infr. commodati. I. I. §. 42. infr. depojiti. (32. 1. HJ'upr. de in integr. reftit. (33. Innuo vide/. 52. §. 6. infr. de furt. (34. /. 5. §. I. infr. de obseq. pareat. I. 4. §. 16. infr. de doli mali & met. except. (35. /. 7. C. de incest. U inutil. nnpt. (36. /. 1. §.43.z'w/V. devi N vi armat. /.;. infin.C. h.t. (37.Vide tamen l. ult. C. qui advers. quos. (38- Obst. I. 4. §. 16. verf. jl autem, infr. de doli muli U met. except. (39- d. /. 4. §. 26. v. I. 17. infr. infr. de excusat. (40. /. 7. §. 9. supr. h. t. k 3 1;. UL- 2Z5 Digestorum Lib. IV. Tit. TU. 2^6 15. ULPIANUS lih. 11. ad Edictum. OEd & ex dolo 1 tutoris , si factus est locupletior , puto in eum O dandam actionem : lient exceptio 2 datur. §. 1. Sed an in municipes 3 de dolo detur actio , dubitatur. Et puto , ex suo quidem dolo non posse dari : quid enim municipes dolo facere possunt 4 ? sed si quid ad eos pervenit ex dolo eorum , qui res eorum administrant : puto dandam. De dolo autem decurionum in ipsos decuriones dabitur de dolo actio. §. 2. Item fi quid ex dolo procuratoris ad dominum pervenit, datur in dominum de dolo actio, in quantum ad eum pervenit: nam procurator ex dolo suo procul dubio tenetur. §. 3, In hac actione designavi oportet, cujus dolo factum sit: quamvis in metu non sit necesse. ; 16. PAULUS lib. 11. ad Edictum. I Tem exigit Praetor , ut comprehendatur 6 , quid dolo malo factum -*■ st. Scire enim debet astor , in qua re circumscriptus sit: nec .11 tanto crimine vagari. 1 17. ULPIANUS lib. 11. ad Edictum. CI plures dolo 7 fecerint, & unus restituerit: omnes liberantur. " qnod si unus , quanti ea res est, pricstiterit : puto adhuc exteros liberari. §. 1. Hxc actio in heredem , L exteros successores datur , duntaxat 8 de co , qnod ad cos pervenit. IS- PAULUS lib. 11. ati Edictum. ARbitrio 9 judicis in hac quoque actione restitutio comprehcndi- tur : & , nisi fiat restitutio , sequitur condemnatio , quanti ea res est. 10 f Ideo autem &hic, & in metus causa actione certa quantitas non adjicitur; ut postit per contumaciam suam tanti reus condemnari, quanti actor in litem juraverit 11: sed officio judici: debet in utraque actione, taxatione jusjurandum refrenari. §. 1. N011 tamen semper in hoc judicio arbitrio judicis dandum est : quid enim si manifestum sit, restitui non posse ? veluti, si servus dolo malo traditus, defunctus sit, ideoque protinus condemnari debeat in id, quod intersit 12 actoris. §. 2. Si dominus proprietatis infulam, cujus ususfructus legatus erat, ineenderH: non 13 est de dolo actio ; quoniam aliic 14 ex hoc oriuntur actiones. §. 3. De eo, qui sciens commodasset pondera, ut venditor em tori merces adpenderet, Trebatius de dolo dabat actionem. 1; Atquin si majora pondera commodavit, id, quod amplius mercis datum est, repeti condictione potest: ii minora, ut reliqua merx detur , ex emto agi potest, nisi 16 si ea conditione mcnrvenit, ut illis ponderibus traderetur : cum ille decipiendi causa adfirmasset, se aqua pondera habere. §. 4. Dolo cujus effectum est, ut lis temporibus legitimis 17 transactis pereat: Trebatius ait de dolo dandum judicium , non ut arbitrio judicis [res] restituatur , sed ut tantum actor consequatur , quanti ejus interfuerit 18 , id non esse factum ; ne aliter obfervantibus'lcx circumscribatur. §1 ;. Si servum , quem tu mihi promiseras , alius occiderit: de dolo malo actionem in eum dandam plerique recte putant: quia tu ä me Uberatus sis. ideoque legis Aquilis actio tibi denegabitur. 19. PAPINIANUS lib. 37. Quaestionum. CI fidejussor promissum animal, ante moram 19 occiderit: de do- ® lo actionem reddi adversus eum oportere, Neratius Priscus , & Julianus responderunt: quoniam debitore liberato, per consequentias ipse quoque dimittitur. 20 20. PAULUS lib. ii. ad Edictum. CErvus tuus , cum tibi deberet, nec solvendo esset, hortatu tuo O p ecU niam mutuam a me accepit, & tibi solvit. Labeo ait de dolo malo actionem in te dandam : quia nec de peculio utilis sit, cum in peculio nihil sit; nec in rem domini versum Videatur, cum 21 ob debitum dominus acceperit. §, 1. Si persuaseris mihi, nullam societatem tibifuijje eunt co , cui heres sum , & ob id judicio absolvi te passus sim : dandam mihi de dolo actionem Julianus scribit. si. POMPONIUS lib. deferente me , juraveris, (1. 1 . 3. inpr. infr. quando exfuilo^ tutor. (2. 1 . 4, /. 19. infr. ratam rem habe- II. ad Edictum. OUod si, deferente me , juraveris, & absolutus sis; postea per. jurium fuerit 22 adprobatmn : Labeo ait, cie dolo actionem in eum dandam : Pomponius autem per jusjurandum tranfaftimi «3 videri. Quam sententiam & Marcellus lib. vm. Digestorum pro. bat : stari eniin religioni debet. 22. PAULUS lib. 11. ad Edictum. "Vi Am sufficit perjurii poena. 24 L ' »3. GAJUS lib. 4. ad Edictum provinciale. CI legatarius, cui supra modum legis Falcidiie legatum est, here- o di adhuc ignoranti substantiam hereditatis ultro jurando 25, vel quadam alia fallacia persuaserit, tanquam satis abundequead soli- da legata solvenda sufficiat hereditas ; atque eo modo solida legata fuerit consecutus : datur de dolo actio. 24. ULPIANUS lib. 11. ad Edictum. CI dolo acciderit ejus, qtii verba faciebat pro eo, qui de libertate contendebat, quo minus prassente adversario secundum liberta- tem pronuncietur : puto statim de dolo dandam in c-um actionem: quia semel pro libertate dictam sententiam retractari non oportet. :6 2;. PAULUS lib. ii. ad Edictum. t'Um a te pecuniam peterem , eoque nomine judicium acceptum est, falso mihi persuasisti, tanquam eam pecunia.mfervo meo , m procuratori Jolvifes > eoque modo consecutus es , ut consentiente me absolvereris: quaerentibus nobis, an in te doli judicium dari debeat; placuit dedolo actionem non 27 dari: quia alio modo mihi succurri potest.ll nam ex integro agere possim; &, si objiciatur exceptio rei judicata-, replicatione jure uti potero. 26. GAJUS lib. 4. ad Edictum provinciale. £ 2 ? heredem 28 eatenus daturum fe eam actionem Proconsul pollice- 1 tur, quatenus ad eum pervenerit: ideis, quatenus ex ea re locupletior ad eum hereditas venerit; 27. PAULUS lib. 11. ad Edictum. FjOlove malo ejus Factum esi , quo minus pervenerit. ^ 28. GAJUS lib. 4. ad Edictum provinciale. [Taque si accepto lata sit tibi 29 pecunia: omnimodo cumheredt *" tuo agetur. At si res tibi tradita sit: si quidem mortuo te ea res exiitit, agetur cum herede tuo; si minus, non agetur. > ScJ utique in 'heredem perpetuo dabitur : quia non debet Zo lucrari ex alieno damno. Cui conveniens est, ut & in ipso, qui dolo commiserit, in id, quod locupletior esset, perpetuo 31 danda sit ia factum actio. 29. PAULUS lib. 11. ad Edictum. CAbinus putat, calculi ratione 32 potius, quam maleficii, here, 0 dem conveniri : denique Famosum non fieri 33 : ideoque in perpetuum teneri oportere. 30. ULPIANUS lib. 11. ad Edictum. NjEque causae cognitio in heredis persona erit necessaria. 31. PROCULUS lib. 2. Epistolarum. pUm quis persuaserit familiae meae, ut de pojfiejjione decedat: pos- sessio quidem non amittitur 34, sed de dolo malo judicium ia eum competit, fi quid damni mihi accesserit. 32. SC/EVOLA lib. 2. Digestorum. "Ullius legatum sibi servum per praeceptionem, rogatus manumit- ' tere post certum tempus, [postea] quam rationes ipsi, & coheredibus fratribus reddidisset; ante diem, & ante redditas rationes, ad libertatem vindicta manumittendo perduxerat 35: quvsiraa est, an ex fideicommisso fratribus tenetur, ut rationes eorum pro portionibus redderet ? Respondi, cum liberum fecisset, ex cassi quidem fideicommissi non teneri 36 : verum si ideo properaflet immunit-ere, ne rationes fratribus redderet, posse de dolo actionem in eum exercere. n. (19. 1. 88. in sin. infr. de verb. oblig. (20. 1 . 178. infr. deng. jvr. (21. 1 . 10. §. 7. infr. d.e in rem verso. (22. I. I. l.nlt. C. k reb. cred. (23. /. 2. I. 27. I. 28. in sin. I. 31. in sin infr. dejurejur. (24. I. 2. C. de reb. cred. (2;. I. 3. in pr. infr. dejurejur. (:6. i. 9. m sin. infr. de minor. (27. Vide tamen/. 20. §. I. fupr. i. t- (28. Obst. /. 7. in sin. I. 8- in pr. infr. de tributor, aci. (29. /. M. in sin. fupr. tit. prox. (30./. 38. infr. de reg. jur. (31. v./4 infr. de interdidi. (32. I. un. C. de errore culculi. (33. I. 6 . <::/*• fupr. de his, qui notantur insunt. (34. I. ult. C. de adquir. c/ "d- ' «end. pofef. (37. v. /. 31. §. 1. in sin. infr. ad S'C. Trcbdl. (36-Vide tamen /. 5. C. de ot>er. lihert. _ «- M- 2Z7 De minoribus viginti quinque annis. 238 m quis cum minore contraxerit, & contractus inciderit in tempus , quo major efficitur : utrum initium spectamus , an finem ? & placet (ut & est constitutum) si quis major factus comprobaverit, quod minor gesserat, restitutionem cessare. 12 Unde illud non ineleganter Celsus Epistolarum lib. undec. L Digestorum scc. tractat, ex facto ä Flavio Respecto Prxtore consultus: minor annis viginti quinque, annos forte viginti qnatuor agens, judicium tutelx heredi tutoris dictaverat, mox factum, ut [non] finito judicio, jam eo majore effecto viginti quinque annis, tutoris heres absolutus proponeretur ; in integrum restitutio desiderabatur: Celsus igitur Respecto suasit, non facile IZ hunc quondam minorem in integrum restitui; sed fi ei probaretur, calliditate adversarii id actum, ut majore eo facto liberaretur, neque enim extremo, inquit, judicii die videtur soium deceptus hic minor ; sed totum hoc structum , ut majore eo facto liberaretur. Idem tamen confitetur, ii levior 14 sit suspicio adversarii, quasi dolose versati: non debere hunc in integrum restitui. §. 2. Scio etiam illud aliquando incidisse : minor viginti quinque annis miscuerat 15 fe patenis hereditati, majorque factus exegerat aliquid a debitoribus paternis : mox desiderabat restitui in integrum , quo magis abstineret paterna hereditate; contradicebatur 16 ei, quasi major factus comprobasset, quod minori sibi placuit : putavimus tamen restituendum in integrum, initio inspecto. Idem puro , & si alienam adiit hereditatem. §. 3. Minorem autem viginti quinque annis natu, videndum, an etiam diem natalis fui adhuc dicimus, ante horam, qua natus est, ut, ii captus sit, restituatis: &, cum nondum compleverit, ita erit dicendum , ut a momento in 17 momentum tempus spectetur. Proinde &sibis- sexto natus est, sive priore, sive posteriore die, Celsus scripsit 18 , nihil referre : nam id biduum pro uno die habetur, & posterior dies Kalendanim intercalatur. §. 4. Sed utrum solis patribus familiarum , an etiam filiisfamiliarum luccurri debeat, videndum, movet dubitationem, quod, ii quis dixerit etiam filiisfamiliarum in re peculiari subveniendum, efficiet, ut per eos etiam majoribus subveniatur , id esc, patribus eorum : quod nequaquam fuit Prjetori propositum: Prxtor enim minoribus auxilium promisit, non majoribus. f Ego autem verilhmain arbitor sententiam existimantium, filinmfatnilias xy minorem annis in integrum restitui posse ex his solis canus, qua: ipsius intersint: puta, ii fit obligatus. Proinde si jussu patris 20 obligatus iit: pater utique poterit in solidum conveniri; lil.us autem (cum & ipse polsit vel in potestate manens conveniri, vel etiam emancipatus, vel exheredatus, in id, quod latere potest: & quidem in potestate manens, etiam invito patre ex condemnatione conveniri) auxilium impetrare debebit, si ipse con- gile esse L infirmum hujusmodi xtatum consilium , & multis ea- veniatur, f Sed an hoc auxilium patri quoque prosit, ut solet in- ntionibus suooositiim. mnltnriTKi insidiis pvnnlitn;« • anvilium oie terdum 21 fidejussori ejus prodesse , videamus: L non puto [pro- 33. ULPIANUS lib. 4. Opinionum, j, quam venalem possessor habebat, litem proprietatis adversarius movere e cepit; & posteaquam opportunitatem emtoris , cui venundari potuit, peremit, destitit: placuit possessori hoc nomine actionem in factum cum sua indemnitate competere. 34. IDEM lib. 42. ad Sabinum. CI cum mihi permisisses laxum ex fundo tuo ejicere , vel cretam , ■ vel arenam fodere; & sumptum in hanc rem fecerim , & non patiaris me tollere: nulla i alia, quam de dolo [ malo ] actio locum habebit. 35. IDEM lib. 30. ad Edictum. CI quis tabulas testamenti apud fe depositas, post mortem teftato- " r ‘; s delevit, vel alio modo corruperit: heres scriptus habebit adversus eum actionem de dolo. Sed & his , quibus legata data sunt, [ danda ] erit de dolo actio. 30. MARCIANUS lib. 2, Regularum. CI duo dolo malo fecerint, invicem 2 de dolo non agent. " 37. ULPIANUS lib. 44. ad Sabinum. Q Uod venditor, ut commendet 3 , dicit: sio habendum, quasi - neque dictum , neque promissum est. si vero decipiendi emto- lis cauia dictum est : xque sie habendum est, ut non nascatur adversus dictum promissiimve actio , sed de dolo actio. 3$. IDEM lib. 5. Opinionum. Q Uniam debitor epistolam quasi a Titio mitti creditori suo effecit, • ut ir.se liberetur ; hac epistola creditor deceptus , Aquiliana debitorem : postea epi- major quidem annis ve- ginu quinque de dolo habebit actionem; minor autem in integrum restituetur. 39, GAJUS lib. 27. ad Edictum provinciale. CI te Titio obtuleris $ de ea re, quam 11011 possidebas, in hoe ut " alius usucapiat, & judicatum Jblvi satisdederis : quamvis absolutus iis , de dolo malo tamen teneberis : & ita Sabino placet. 40. fURIuS ANTHIANUS lib. 1. ad Edictum, qui decepit aliquem, ut hereditatem non idoneam adiret, de dolo tenebitur: nisi fortasse [ipse] creditor erat, & solus erat: tun? enim sufficit fi contra eum doli mali exceptio. 1 S ’ J- ,1 T I T. IV. DE MINORIBUS VIGINTI QUINQUE ANNIS. 7 i. ULPL 4 NUS lib. 11. ad Edictum. JJOcEdictum Prxtor naturalem aequitatem secutus proposuit: quo tutelam miuonun suscepit, nam cum inter omnes constet, fra- ptionibus suppositum, multorum insidiis expositum: auxilium eis Prxtor hoc Edicto pollicitus est, 61 adversus captiones opitulationem. §. i. Prxtor edicit: fhtod cum minore quam vizinti quinque annis natugestum ejfedicetur; uti quaque res erit, animadvertam. §. 2. Apparet minoribus annis viginti quinque eum opem polliceri : nam post hoc tempus compleri virilem vigorem constat. §. 3. Et ideo hodie ia hanc usque xtate.n adolescentes curatorum auxilio reguntur : nec ante 8 rei lux administratio cis committi debebit, quamvis bene rem suam gerentibus. 2. IDEM lib. 19. ad legem Juliam & Papiam. • liberos iuos rem suam maturius ä curatoribus recipiat 9 : quod enim legibus cavetur , ut singuli anni persingulos liberos dimittantur , ad honores pertinere D. Severus ait, non ad rem suam recipiendam. 3 ' IDEM lib. 11. ad Edictum. J^Enique Divus Severus, & Imperator noster hujusmodi Consu- ium,^ vel Prandum ic decreta quasi ambitiola elfe interpretati sunt: ipsi autem perraro 11 minoribus rerum suarum adnunistra- tioneni extra ordinem indulserunt: & eodem jure utimur. §. 1. Si (1. Obst. L 16. in fin.pr. infr. de profer, veri. I. 6. ir.fr. de donat. (2. /. 154. infr . dereg.jur. 1 . ult. §- 3 .fnpr. de eo per quem facium. v 3 *J' . 19 - inpr. infr.fie odilit. edicto. (4. /. ( .fnpr. h. t. (5. I. 45. infr. de bered. petit, (fi. Adde /. 32. in fin. infr. mandati. (7. Lite. 2. C. a tit. 22. ad 46. (8. Vide tamen l. 2. C. de his , qut veniam. 1 . 1. C. quies adversus quos. (y. v. I. 12. C. de admin. tut. (10. Vide tamen Nov. Leonis e 8- in fin. () 1. /. 2. C. de his, qui ventam. (12. tit. C.Ji major satius ratuns habuerit. (13- l- 1. tnjin. C.JiadverJ. reni judicat, (14. I. 7. in fin. fupr. I. fi. C. de suturum 22]. Si igitur filius conveniatur, postulet auxilium: si patrem conveniat creditor , auxilium cessat, excepta mutui datione : in iiac enim, si jussu 23 patris mutuam pecuniam accepit, non adjuvatur. 1 roinde & si line jussu patris contraxit, & captus est : si quidem pater de peculio conveniatur, silius non erit restituendus; Ii lilius conveniatur , poterit restitui, nec eo movemur, quali interiit filii peculium habere: magis enim patris, quam filii interest: licet aliquo casu ad filium peculium spectet: utputa 24 si patris ejus bona ä fisco propter debitum occupata sunt ; nam peculium ei cx Constitutione Claudii separatur. §. ;. Ergo etiam filiamfami- lias in dote captam 2;, dum patri consentit stipulanti, dotem non stathn quam dedit, vel adhibenti aliquem, qui dotem stipularetur, puto restituendam: quoniam dos ipsius filix proprium patrimonium est. 26 §. fi. Si quis minor viginti quinque annis adrqgandum fe dedit, & in ipsa adrogatione se circumventum dicat: (tinge enim a prxdone eum hominem locupletem adrogatmn) : dico debere eum audiri in integrum se restituentem. 27 §. 7. Si quid minori Fuerit filiofaimlias legatum post mortem patris, vel fideicommissum reli- dolomaio. (15. v. L I. C.fi minor ab heredi t. (i<>. I. 1. I. 2. C. fi major facilis. (17. I. (.infr. de iifurp. & ufucap.l. 134. irfr. de verh.fign. (18. /. 98. inpr. infr. de verb. figit. (19. i it. C. de filiosumilias minore. (20. L 23. infr. h. t. (21. I. 13. in pr. infr. eod. (22. Immo vide l. 27. inpr. infr. h. t. (23. I. ult. C. le filios ant. minor. (24. Obst. I. I. §. 4. infr. quando de pecu!, aci. annat. (2;. v. I. ttn. C. fi cuwerf. dat. (;6. /. ifi. infr.de religiös l. 4. infr. de collatione. (27. Immo vide L 9. §. 4. in fin. infr, h. t. itum ; 239 Digestorum Lib. IV. Tit. IV. 240 ctum ; & captus est, forte dum consentit patri paciscenti, ne legatum peteretur : potest dici, in integrum restituendum : quoniam ipiius interest , propter spem legati, quod ei post mortem patris competit. Sed & st ei legatum fit aliquid, quod persona: ejus eobx- pe t ; puta jus militia: 1 : dicendum est, poste eum restitui in integrum : interfuit enim ejus non capi, cum stanc patri non adqr.ire- ret, sed ipse haberet. §. 8- Etsi heres sit institutus ,sia Patre in diebus 2 sentum Jit emancipatus ; mox patrem debuerit certiorare, nec fecerit [cum posset] , qui eum emancipasset, si cognovisset: dicendum erit, posse eum restitui in integrum , parato patre eum emancipare. §.9. Pomponius adjicit, ex his causis, ex quibus in re peculiari filiifamilias restituuntur; posse & patrem, quali heredem 3 , nomine filii, post obitum ejus, impetrare cognitionem. §. 10. Si nutem filiusfamilias sit, qui castrense peculium habeat: procul dubio ex his, qux ad castrense peculium spectant, in integrer;. restituendus erit, quasi in propriq patrimonio captus. §. 11. Servus autem minor annis viginti quinque nullo modo restitui poterit: quoniam domini persona spectatur, qui sibi debebit imputare, cur minori 4 rem commisit. Quare & si per impuberem contraxerit, idem erit dicendum : ut & Marcellus lib. II. Digestorum scribit, f Et si forte libera peculii administratio minori servo sit concessa, major dominus ex hac causa non restituetur. 4. AFRICANUS lib. 7. Questionum. “CTcnim quodcunque servus ita gerit, voluntate domini gerere intelligendus est: & magis hoc apparebit, si aut de institoria actione queratur , aut si proponatur , majorem annis viginti quinque negotium aliquod gerendum minori mandasse , & illum in ea re deceptum esse. 3. ULPIANUS lib. 11. ad Edictum, tamen is servus fuit, cui sideicommissaria libertas debebatur prxfcns; & fuit captus, cum re 9 mora ei sit: poterit dici, Frx. torem ei succurrere oportere. si. IDEM lib. 10. ad Edictum. A fluoribus viginti quinque annis subvenitur per in integrum refei- tutionem , non solum cum de bonis eorum aliquid minuitur; sed etiam cum intersit ipsorum, litibus & sumptibus non vexari. 7. IDEM lib. 11. ad Edictum. AltPrxtor , gestum este dicetur. sic accipimus , qualiter ■o* qualiter; sive contractus sit, sive quid aliud contigit. §. 1. Proinde si emit 6 aliquid, si vendidit, si societatem coiit 7, si mutuam pecuniam accepit, fc captus est: ei succurretur. §. 2. Sed & si ei pecunia a debitore paterno soluta sit, vel proprio , & hanc perdidit : dicendum est ei subveniri , quasi gestum sit cum eo. Et ideo si minor conveniat debitorem, adhibere debet curatores, ut ei solvatur pecunia : exterum non ei compelletur solvere. Sed hodie solet pecunia in aedem deponi 8 (ut Pomponius lib. xx vm. scribit) : ne vel debitor ultra usuris9 oneretur, vel creditor minor perdat pecuniam : aut curatoribus solvi, si sunt. Permittitur etiam, ex Constitutione Principum, debitori, compellere adolescentem ad petendos 10 sibi curatores. Quid tamen si Prxtor decernat solvendam pecuniam minori sine 11 curatoribus, L solverit, an postit esse securus, dubitari potest. Puto autem, si, allegans minorem esse, compulsus lit ad solutionem , nihil ei imputandum 12 : nisi forte , quali adversus injuriam appellandum quis ei putet. Sed credo Praetorem, hunc minorem in integrum restitui volentem , auditurum non este. §. 3. Non solum autem in his ei succurritur, sed etiam in interventionibus 13: utputa si fidejussorio nomine se vel rem suam obligavit. Pomponius autem videtur adquiestere distinguentibus , arbiter ad fidejussores probandos constitutus eum probavit 14, an vero ipse adversarius ? Mihi autem , sewper succur, fCndum videtur, si minor lit, & se circumventum doceat. S 1 §. 4. Sed & in judiciis 1% subvenitur: sive dum agit, sive d,W convenitur, captus sit. §. 3. Sed etsi hereditatem minor adiit mi nus lucrolam: succurritur ei, ut Je postit abstinere : nam & hic aci ccptusest. Idem & in bonorum possestione, vel alia succcsswue. is f Non solum autem filius, qui se miscuitpaterna: hereditati,'sed & fi aliquis sit ex necessariis minor annis, simili modo relcitiitionem impetrabit: veluti si .ervus fit cum libertate institutus : dicendam enim erit, si se miscuit, posse ei subveniri xtatis beneficio, utfa, beat bonorum suorum separationem. Plane , qui post aditam heredi, tatem restituitur, debet prxstare 17 , si quid ex hereditate in reni ejus pervenit, nec periit per xtatis imbecillitatem. §. 6. Hodie certo jure .utimur, ut est 18 in lucro minoribus succurratur. ’ §. 7. Pomponius quoque lib. xxviri. scribit: Et si sine dolocu. jusquam legatum repudiaverit, vel in optionis legato captus fit dum elegit deteriorem ; vel si duas res promiserit, iliam aut illum & pretiosiorem dederit: debere subveniri: [& subveniendum est,] §. 8- Quxsicutn est, exeo, epiod in lucro quoque minoribusJuhvt. niend.um dicitur , si re8 ejus venierit, & existat qui plus liceatur: an in integrum propter lucrum restituendus sit? & cottidie Prx- tores cos restituunt, ut rursum admittatur licitatio. 19 liem fa. ciunt [&] in bis rebus, qux servari eis debent. QuodTircumspeste erit faciendum. Cxterum nemo accedet ad emtionem rerum pu- piliarium, nec si bona fide distrahantur. Et districte probandum est, in rebus, qux fortuitis casibus 10 suujestx sunt, non esse minori adversus emcorem succurrendum : nisi aut sordes 21, aut evidens - escriptiL. „ relpontum est. §. 10. Sed quod Papinianus lib. II. Responsorum ait, minori substitutum servum necessarium , repudiante quidem hereditatem minore , necessarium fore 24; &, si fuerit restitutus minor, liberum nihilominus remanere ; si autem prius minor adiit hereditatem, & mox abstentus est, substitutum pupillo servum cum libertate, non posse heredem exiliere , neque liberum este : non per omnia verum est. nam si non eit solvendo hereditas, abstinente le berede, & D. Pius rescripsit, & Imperator noster, & quidem in extraneo pupillo, locum fore necessario substituto. L quod ait liberum manere , tale est, quasi non [&] heres maneat, cum pupillus impetrat restitutionem, posteaquam abstentus est: cum enim pupillus heres non fiat, sed utiles actiones habeat : sine dubio heres manebit, qui semel extitit. 25 §. 11. Item si non provocavit intra diem , subvenitur , ut pro vocet : finge enim hoc desiderare, §- 12. Item & in eremodiciis 26 ei subvenitur. Constat autem, omnis xtatis hominibus restaurationem eremodicii prxstari, fi:; fe doceant ex justa causa abfuisse. 8- KKRMOGENiANUS lib. 2. Juris Epitomarum. jyYInor, etiamsi quali contumax 28 condemnatus sit, in integrum x restitutionis auxilium implorabit. 29 9. ULPIANUS lib. 11. ad Edictum. . . , qux _ nam illud certum est, pecuniam ex causa judicati solutam eirefii- tuendam : sed interest ipsius, corpora potius habere; [&] puto interdum permittendum, id est, si grande damnum sit minoris. §. 1.111 dotis quoque modo mulieri 31 subvenitur 32, si ultra vires patrimonii, vel totum 33 patrimonium circumscripta in dotem dedit. §. 2. Nunc videndum, minoribus utrum in contractibus captis dnntaxat subveniatur, an etiam delinquentibus: utputa doio aliquid minor fecit in re deposita, vel commodata, vel alias in contractu ; an ei subveniatur, C nihil ad eum pervenit? Et placeti (i. I. II. §. 16. infr. de legat. 3. (2. I. 22. §. I. infr. quando dies legat. (3. i. (i.supr. de in integr. reftit. (4. I. 4. I. 23. infr. b. t. Confer «. 7. §. 1. 2. es l. 8. infr. de ivstitcria actione. (3. 1 ,2(1. §. 1. insr.de sideicommijs. libcrt. ( 6 . I. 27. §. I. infr. b. t. (7. /. 16. §. I. infr. eod. (8. 1 . 6 4. infr. de fidejustoribus. (9. i. 9. C. ile usuris, (io. V. I. 2. §. 3. infr. I. 7. C. qui petant tutor. (11. /. 7. C. qui admittiadbonor. pojfejf. (12. I. 25. C. de administr. tutorum. (13. I. I. C. de filios am . minore. (14. /. lo.Jupr. qui Jatifidarc. eog. (13. §.ult, infr. hic. l.r. C.fiudvcrf. remjudic. (16. Tit. C. fi minor ab bered, abftin. (17. /.24, §. 4. infr. t. I. un. C. de reput. qute fiunt. (18. /. 44. infr. h. t. I. 17. §. 3. infr. deuftir. 1. I. /. 2. C. Ji ut omisthm bered. (19. /. 33. infr. b. t. (10. Adde /. I. §. 11. infr. de mugistrut. conven. (21. I. ult. C. fi advers. credit. (22. /. 41. infr. b. t. v.l. r. 2. 3. C. fi siefius in integr. reßit. (23. /. 2. §. 10. infr. ad SC. TertuU. abrogat. L ult. §. 6 . vers.ee* autem, C. de bonis qum liberis. (24. V. /. 31. infr. b. t. (23. 1 A in sin. infr. de bered, inftit. (26. /. 13. §. 3.4. C. de judiciis. (27. L pcn. C. quomodo £9* quando judex. (28. I. 33 -§• I- infr-it re judicata. (29. Vide tamen l. 199. infr. de reg. jur. junci. /.?* §. 2. infr. h. t. (30. i. 1. C. fi advers -vendit. pign. (31. I. 6. ( 2. infr.de jure dot. (32. I. 48. in fin. infr. h. i. I. 61. infr. dcjstt Aot. (33. I. un, C. fi advers, dot. - <* 241 De minoribus viginti quinque annis. 242 in I delictis minoribus non subveniri 2 : nec hic itaque subvenietur. [Nain & st furtum fecit Z ; vel damnum injuria dedit: nun ei sub- venietur. f Sed si, cum ex damno dato confiteri poisit, ne dupli teneatur, maluit negare : in hoc solum restituendus sit, ut pro confesso habeatur, f Ergo & si potuit pro fure damnum 4 decidere magis, quam actionem dupli vel quadrupli pati, ei subvenietur. §.3. Simulier, cum culpa divertisset, velit sibi subveniri; vel ii maritus : puto resti utionem non habendam : e i enim delictum non modicum. namC&J si adulterium 5 minor commisit, ei non subvenitur. §. 4. Papinianus ait: Si major annis viginti, minor viginti quinque, se in servitutem venire patiatur f id est, si pretium participatus est] : 11011 solere restitui 6. sed hoc merito : quoniam res nec capit 7 restitutionem, cum statum mutat. §. ?. Si in commissum incidisse vectigalis dicatur , erit in integrum restitutio. 8 Quod sic erit accipiendum , si non dolus ipsorum interveniat: caeterum , cessabit restitutio. §. 6. _Adversus libertatem 9 quoque minori i pr.xtore subveniri, impossibile est : 10. PAULUS lib. 11. ad Edictum. Isi ex magna causa hoc a Principe fuerit consecutus. 11. ULPIANUS lib. 11. ad Edictum. VfErum vel de dolo , vel utilis actio erit in id, quod minoris inter- ’ suit 10, non manumitti: proinde quidquid hic haberet, si non manumisisiet , id ei nunc prostabitur. f Sed & nomine earum rerum, quas dominicas servus manumissus supprimebat, competunt adversus eum actiones ad exhibendum, & furti, & condictio : videlicet quoniam & manumissus eas contrectabat. Caeterum ex delicto in servitute facto, domino adversus eum 11 post libertatem actio non competit. Et hoc rescripto Divi Severi 12 continetur. §. I. Quid, si minor viginti quinque annis, major viginti, hac lege se vendiderit, ut manumittatur,? (ideo proposui majorem viginti, quoniam & Scaevola scribit lib. XIV. Quaestionum.) Et magis est ut sententia Constitutionis Divi Marci ad Aufidium Victori- nr.m , hunc, [id est, minorem viginti annis] non complectatur : Quare videndum, an majori viginti annis subveniatur ? & si quidem ante desideret, quam libertas competat, audietur : sin vero postea, non postit, f item quiri potest, siis, qui emit hac lege, minor sit: an restitui possit ? Et si quidem nondum libertas competit, erit dicendum, posse ei subveniri: sin vero posteaquam dies venit , voluntas majoris venditoris Ubertatem imponit. §. 2. Ex fasto quxsitum est: adolescentes quidam acceperant curatorem Salvia num quendain nomine : hic , cum curam administrasset beneficio Principis Urbicam procurationem erat adeptus, & apud Prxto- rem se a cura adolescentium excusaverat, absentibus eis: adolescentes adierant Praetorem , desiderantes in integrum adversus eum restitui , quod esset contra Constitutiones 13 excusatus: (cum enim susceptam tutelam 11011 alii soleant deponere , quam qui trans mare Rcipublicre causa absunt; vel hi, qui circa Principem sunt occupati , ut in Consiliarii Menandri Arrii persona est indultum : meruisset autem Salvianus excusationem : adolescentes , quasi capti, in integrum restitui ä Pritorc desideraverant) : Aetrius Severus, quia dubitabat, ad Imperatorem Severum retulit. Ad quam consultationem successor ejus fienidio Quieto rescripsit: Nullas parces esse Prietons : neque enim contractum proponi cum minore annis vigin- ti quinque : sed Principes intervenire, & reducere hunc ad admini- itrationem , qui perperam esset ä Prxtore excusatus. §. 3. Sciendum est autem , non pastini 14 minoribus subveniri, sed causa 15 cognita , fi capti esse proponantur. §. 4. Item non restituetur , qisi sobrie rem suam administrans , occasione damni non inconsulte accidentis, sed fato 16, velit restitui: nec enim eventus damni, restitutionem iiulnlget, sed inconsulta facilitas : & ita Pomponius üb. xx vili, scripsit f Unde Marcellus apud Julianum notat, ii minor sibi servum necessarium 17 comparaverit, mox decesserit2 non debere cum restitui : neque 18 enim captus est emendo sibi rem pernecessariam , licet iwrtalem. §. ;. Si locupleti heres ex- titit, & subito hereditas lapsa sit, (puta prxdia fuerunt, qus chasmate 19 perierunt, insula exustre sunt, servi fugerunt, aut decesserunt): Julianus quidem lib. xlvi. sic loquitur, quasi possit minor in integrum restitui: Marcellus autem apud Julianum notat, cessare in integrum restitutionem, neque enim astatis lubrico captus est adeundo ljcupletem hereditatem : & quod fato contingit, cuivis patrifamilias, quamvis diligentislimo , paflit contingere. f Sed hac res adferre potest restitutionem minori, si adiit hereditatem , in qua res erant multa mortales, vel praedia urbana, as autem alienum grave , quod non prospexit 20 posse evenire , ut demoriantur mancipia , pradia ruant: vel quod non cito distraxerit hac, qua multis casibus obnoxia sunti §. 6. Item quaritur, si minor adversus minorem restitui desiderat, an sit audiendus ? Et Pomponius simpliciter scribit, non restituendum. Puto autem inspiciendum a Pratore, quis captus sit. proinde si ambo capti sunt: verbi gratia minor minori pecuniam dedit, & ille perdidit: melior 21 est causa secandum Pomponium ejus, qui accepit, & [vel] dilapidavit, vel perdidit. §. 7. Plane si minor 22 anilis ciim filio- familias majore contraxerit 23 : & Julianus üb. iv. Digestorum, & Marcellus lib. IK Digestorum scribit, posse in integrum restitui ; ut magis atatis rat 0 , quam Senatusconsulti habeatur. 12. GAJUS lib. 4. ad Edictum provinciale. CI apud minorem mulier prp alio intercesserit, non est ei actio in mulierem danda: sed perinde atque ea teri per exceptionem summoveri debet, scilicet, quia 24 communi jure in priorem debitorem ei actio restituitur. Hac , si solvendo sit prior debitor : alioquin mulier non litetur Senatusconsulti auxilio. 13. ULPIANUS lib. 4. ad Edictum. TN causa cognitione versabitur , utrum soli ei succurrendum sit, 1 an etiam his, qui pro eo obligati sunt: utputa fidejussoribus. Itaque fi cum scirem minorem , & ci fidem non haberem, tu side- jusseris pro eo : non est aquuni, fidejussori in necem meam subveniri 2; : sed potius ipsi deneganda erit mandati actio. In summa , perpendendum erit Praetori, cui potius subveniat > utrum creditori , an fidejussori : nam minor captus neutri tenebitur. Facilius in mandatore dicendum erit, non debere ei subvenire : hic enim velut adsirmator fuit, & suasor, ut cum minore contraheretur. f Unde tractari potest : minor in integrum restitutionem utrum adversus creditorem , an & adversus fidcjulsorem implorare debeat ? Et puto tutius , adversus utrumque. Causa 26 enim cognita , & praesentibus 27 adversariis , vel si per contumaciam desint, in integrum restitutiones perpendendae sunt. §. 1. Interdum 28 autem restitutio & in rem datur minori, id est , adversus rei ejus possessorem , licet eum eo non sit contractum, utputa rem a minore emisti , & alii vendidisti : potest desiderare interdum adversus possessorem restitui, ne rem luam perdat, vel re sua careat; & hoc vel cognitione 29 Praetoria, vel rescissa alienatione, dato in rem judicio. Pomponius quoque libro vicesimo octavo scribit, Labeonem existimasse, si minor viginti quinque annis fundum vendidit, & tradidit, si emtor rursus 30 eum alienavit: siquidem emtor sequens Icit rem ita gestam, restitutionem adversus eum faciendam: si ignoravit, & prior emtor solvendo esset, non esse faciendam; sin vero non esset solvendo, xquius esse minori succurri etiam adversus ignorantem , quamvis , bona fide emtor est. 14. PAULUS lib. ii. ad Edictum, ane quamdiu is , qui ä minore rem accepit, aut heres ejus ido- (]- L 37 - §7 l.Jnfr. h. t. (2. I. 1. C.Ji adversus delictum, (z. I. ?■ fejf Jedes Ji. infr. ad legem .Iquiiium. (4. I. 7. in pr. infr. de condictione furtiva. I. 4Ä. §. infr. de furtis. (;. I. 37. §. I. infr.b.t. (6. Hoc mutatum Kov. Leon. 59. (7.lmmo vide/. 3. §. (i.supr. h. t. (8. Vide tamen/. 7. §. 1. infr. dC-publican. (9. 1 . IO. /.ii. infr. infr. h. t. es tit. C.Ji cdvers. Ubertat. (10. /. 48. §- I- infr. b. t. I. 23. infin. infr. de aci. etnft. (11. §. 6. Infi. de nexu!, act. (12. /. 1. C. d. t. ( 13. /. 30. infr. infr. de excusat. (14. §. 4. ;. infr. hic. I. 24. §. I. /. 44. infr. h. t.l. i.jC. qui es ad- vers. quos. (15. /. 13. in fin. pr. infr. h. t. I. I. in fiu. C. de pned. aliis reh. minor. (16, /. 1. §. n. infr. de tuagiflr. conven. (17. /. 47. §. 1. infr. defolution. I. uit, C. de in integr. refiit. minor. Tön. L PLa (18. v. /.usi. §.I. infin. infr. de reg.jar. (19. I. Is. §.2 .infin. infr. locati. (20. Vide tamen /. 9. §. 1. verf. idem quierit, infr. locati. (21. /. 34. in pr. infr. h. 1 . 1 . 91. §. 3- fi n - infr. de verb. ohlig. (22. /. 3. §. I. infr. ad SC. Macedon. (23. /. 9. in fin. pr. infr. de juris es facli ignor. (24. Adde /. 16. inpr. infr. h. t. (25. /. 2;. infr. de fdejttjs. I. alt. C. de fidejujs. minor, obst. /.51. in pr. supr. de procurat. /. 89. infr. de adquir. vel omitt. bered. I. 7. §. 1. infr. de except. (26./. 11. §. 3-supr. b. t. I. 11. C. de pr^d. es aliis reb. minor. (27. I. 1. C. d. t. I. 47. in pr. infr. de re judicat. (28. Adde /. 30. in fin. infr. ex quib. cauf major. I. si. infr. quod falso tutore. (29. I. 39. in pr. infr. de evici. (30. /. 14. infr. b. t. Q. neus Digestorum Lib. IV. Tit. IV. 244 34j_ _ _ neus iit: nihil novi constituendum est ili eum , qui rem bona fide emerit: iaque & Pomponius scribit. 1;. GAJUS lib. 4. ad Edictura provinciale. CEd ubi restitutio datur, posterior orator reverti ad auctorem 0 suum poterit. 1 Per plures quoque personas si cratio ambulaverit , idem juris erit. 16. ULPIANUS lib. 11. ad Edictum. TN causia cognitione etiam hoc versabitur , num forte alia actio "*■ possit competere citra in integrum restitutionem. Nam sii communi auxilio, & mero jure munitus fit, non debet ei tribui extraordinarium auxilium: utputa cum pupillo contractum est sine tu- toris-auctoritate , nec locupletior factus est. §. 1. Item relatum est apud Labeonem , si minor circumscriptus societatem coierit, vel [etiam j donationis 3 causa, nullam esse societatem nec 4 inter majores quidem: & ideo cessare partes Praetoris. Idem & Ofilius respondit: satis enim ipso jure munitus est. §. 2. Pomponius quoque refert lib. xxyni. cum quidam heres rogatus esset fratris fili» complures res dare ea conditione, ut, ß Jine liberis decejjiffct, restitueret eas heredi; & Ivec, defuncto herede, heredi ejus cavisset, Je restituturam . Aristonem putasse, in integrum restituendam. Sed & illud Pomponius adjicit, quod potuit incerti 5 condici iixc cautio, etiam a majore : non enim ipso jure, sed per condictionem munitus est. §. 3. Et generaliter probandum est , ubi contractus non valet, pro certo Praetorem fe non debere interponere. §. 4. Idem Pomponius ait, in pretio emtionis & venditionis naturaliter 6 licere 7 contrahentibus se circumvenire. §. Nunc videndum , qui in integrum restituere postsunt} Et tam Prxfcctus Urbi, quam alii magistratus pro jurisdictione sua restituere in integrum poliunt, tam in aliis causis , quam contra sententiam suam. 8 17. HERMOGENIANUS lib. 1. Juris Epitomarum. pKxfecti etiam praetorio ex tua sententia in integrum possint re- stituere : quamvis appellari 9 ab his non postit. Huic idcirco tam varie, quia appellatio quidem iniquitatis lententia: querelam : in integrum vero restitutio erroris proprii, veni» petitionem, vel adversarii circumventionis allegationem continet. 18. ULPIANUS lib. 11. ad Edictum. Alluor autem magistratus contra sententiam majorum non resti- 1 1 tuet. 10 §. 1. Sin autem Princeps sententiam dixit: perraro solet permittere restitutionem, & induci in auditorium suum eum, i qui per infirmitatem »tatis captum se dicat, dum ea, qux pro can- j hanc actionem non restituitur, sed compellendus est sie [ei] cedere sa iunt dicta, non allegat 11, vel ab Advocatis 12 proditum quera- j auxilium in integrum restitutionis, ut procuratorem cum in rem ’ ' ' Severus & Imperator!luam faciat: ut postit per hunc modum damnum iibi propter mino- tmn statutum tempus dabimus ad in integrum restitutionem, f Cl i id duntaxat tempus, quod habuit is, cui heres extitit. 20. IDEM lib. ii. ad Edictum. pApinianus lib. Xi. Responsorum ait, exuli ib reverso non de- s bere prorogari tempus in integrum restitutionis sta tu tum, quia abfuit: cum potuerit adire Pnetorcm perprocuratorcm. nec dixit, -vel Prafiiem , ubi erat, f Sed, quod idem dicit, & indignum esse propter irr-: gatam poenam : non recte. Qiiid enim commune habet delictum cum venia »tatis 17? §. 1. Si quis tamen major viginti quinque annis intra tempus restitutionis statutum contestatus ijj postea destiterit, nihil ei proficit ad in integrum restitutionem contestatio 19 : ut est fxpislime rescriptum. 21. IDEM lib. 10. ad Edictum. JstEstitistse 20 autem is videtur, non qui distulit, sed qui fisi re- ^ nimciavit in totum. 12. IDEM lib. 11. ad Edictum. TN integrum vero restitutione postulata adversus aditionem a mi- nore factam, si quid legatis expensum est, vel pretia eorum, qui ad libertatem aditione ejus pervenerunt, ii minore refundenda :i non iunt: Quemadmodum per contrarium, cum minor resiituitur ad adeundam hereditatem, qu» antea gesta erunt per curatorem bonorum decreto Er»turis ad distrahenda bona fecundum juris formam constitutum , rata esse habenda , Calpurnio Flacco Severus & Antoninus rescripserunt. 23. ULPIANUS Jib. 11. ad Edictum. r^Um mandatu patris 22 fiiiusfamilias res administraret, non habet beneficium restitutionis. nam, &fi alius ei mamiaflet, non succurreretur: cum eo modo majori potius consuleretur, cujus damno res iit cessura, f Sed fi eveiuu damnum minor passurus hi, quia, quod prxititerit, servare ab cq, cujus negotia gessit, non polest , quia is non erit solvendo : line dubio Frxtor interveniet. f Si [autem] ipse dominus minor Iit, procurator vero majoris occatis 23: non potest facile dominus audiri, nisi fi mandatu ejus gestura erit, nec ä procuratore soiH ari res poiiit. Ergo & si procuratorio nomine minor circumscriptus sit: imputari debet hoc domino, uui tali commisit 24 si:a negotia. Lique & Marcello placet. 24. PAULUS lib. 1. Sententiarum. tur. Denique Glabrionem Acilium Divus Se Antoninus non audierunt, incolorate restitui desiderantem advcr-lretn contingens revixire. §. 1. sus fratrem post speciem in auditorio eorum finitam. §. 2. Sed & Percennio Severo contra res bis judicatas in integrum restitui, Divus Severus & Imperator Antoninus permiserunt in auditorio suo examinari. §. 3. Idem Imperator Licinnio Frontoni rescripsit, insolitum esse , post sententiam vice 13 sua ex appellatione dictam , alium in integrum restitutionem tribuere , nisi solum Principem. §. 4. Sed & si ab Imperatore judex datus cognoscat, restitutio ab alio, nisi ä Principe, qui judicem destinavit, non fiet. §. 5. Non solum autem minoribus, verum successoribus 14 quoque minorum datur in integrum restitutio , etsi siutipii majores. 15 19. IDEM lib. 13. ad Edictum. TNterdum tamen successori plus quam annum dabimus, ut est Edicto expressum : si forte »tas ipsius subveniat. N am polr annum vicesimum quintum habebit legitimum tempus: hoc enim ipso deceptus videtur, quod, cum possetrestitui intra tempus statutum ex persona defuncti, hoc non fecit, f i lane, si defunctus ad in integrum restitutionem modicum tempus ex anno utili habuit, huic heredi minori post annum.vicelitnum quintum completum, non to- (1. 1 . 39. inpr. infr. de e viet. (2. /. iz.jhpr. h. t.l. 3. C. de in integer. reftit. minor. I. 4. C.ß advers rem judicat. I. 3. C.fi udvers. liiert.. (3. V. i. ult. vers. cum autem. C.ß major factus alienution. (4.1.32. §.24. ir.fr. J.e donat, inter vir. £5"' uxor. (;. V. /. I. infr.de condiit. ßne catis. (6. 1 . 22. §.stn. infr. locati. (7. v. I. 4. l.%. C.de rtj'cind. vend. I. 4. supr. de-in integr. restit. excip. /. 2. C. de rejeind. verni. (8- 1. 17. infr. h. 1.1. unie, infin.supr. de ojstc.prtefecl.pr.ee. (9. d. I. un. §.1./. un. C. de Jentent, profeci, prat. Jjov. 119. c. 5. (10. Fac. /.!.§. pen\ in fin. infr. de appellat. (11. i. 36. infr. h. t. (11. L 1. C. de advocat, divers, judic. I. (iZ. 1 . 3. C. f adversus propt Non 25 femp'T autem ea, qss cum minoribus geruntur, rescindenda sunt, sed ad bonum & »quum redigenda sunt: ne magno incommodo hujus astatis homi- poncre fe 11011 debet. §. 2. Se»vola noster ajebat 17, si quis juvenili levitate ductus, omiserit, vel repudiaverit 18 hereditatem, vel bonorum possessionem : siquidem omnia in integro sint, omnimodo audiendus est; si vero , jam distracta hereditate , & nego- tiis niiitis, ad paratam pecuniam laboribus substituti veniat, repellendus est; multoque parcius ex hac causa heredem minoris redimendum este. §. 3. Si servus , vel siliitsfamilias.minorein cir- cumicripierit , pater, dominusve, quod ad eum pervenerit, restituere jubendus est; quod non pervenerit, ex peculio conimprx- starc: si ex neutro, satisfiet, & dolus fervi intervenerit, aut verberibus castigandus 29, aut nox» dedendus erit, f Sed [&] si fi- linsfamiiias hoc fecit, ob dolum suum condemnabitur. §. 4. ste- iritutio autem ita facienda est, ut unusquisque in integrum jusimim rem judicat. (14.1 . 6.supr. de in fategr. restit. (15. I. ult. §./#. C. de tempor. in integr. reftit. (16. Adde l. 26. §. 1. infr. ex quihis cauj. major. (17. /. 37. it:fin. iv.jr. b. t. (18. V. /. 30. infr. eoi e 1 1 - drg. L 14. §. 9. in fin. infr. de adii, edici. (22. /. 10. infr. I: judic. (11. v. I. 31. infr. h. t. I. 90. infr. desolat. & liberat. (22. I. 3. tnfin. I. 4. supr. h. t. (23. I. 46. infr. cod. (24. d. L z. vi fin.^ (1;. I. II. §. 3. 4 .supr, h. t. (26. /. 12. §. I. infr. dtuJ- ;mn. peric. tut. L 14. §. 5. inpr. C. destcros ccclej'. (27. Hcc emendat. 1 . 6. C. de repud. vel abftin. bered (28 / I l. 2. C.Jiut omijs. bered. (19. I. 17. §. 4. i n f r . de injur. recipiat 545 De minoribus viginti quinque annis. 24 6 recipiat, f Itaque ü in vendendo fumio circumscriptus restituetur : jubeat Prxtor , emtorem funium cum fructibus rediere 1 U pretium recipere 2 : nisi si tunc dederit, cum ;im perditurum non ignoraret; sicut! Facit in ea pecunia, qua: ci consumpturo creditur. Sed parcius in venditione : quia xs alienum ci solvitur, quod facere necesse est; credere autem non est necesse. Nam & si origo contrarius ita constitit, ut infirmanda sit: si tamen necesse Fuit pretium solvi, non omnimodo erator damno adaciendus est. §. 5. £x hoc Edicto nulla propria actio vel cautio proficiscitur: totum enim hoc pendet ex Protaris cognitione. 15. GAJUS 1U>. 4. ad Edictum provinciale. TLludnullam habet dubitationem , quin , minor si non debitum 3 ■ solverit ex ea causa, ex qua jure civili repetitio non est danda,sit ei utilis actio ad repetendum : cum & majoribus viginti quinque annis justi: ex causis dari solet repetitio. §. 1. Si telis interveniat juvenis, cui prostanda fit restitutio : ipso postulante, prostari debet, aut procuratori ejus 4 , cui id ipsimi nominatim mandatum sit: qui vero generale mandatum de universis negotiis gerendis allegat, non debet audiri. ifi. PAULUS lib. II. ad Edictum. Q Uod si de speciali mandatu dubitetur, cum restitutio postuletur, -interposita stipulatione rutum rem dominum habiturum, rei potest mederi. §. 1. Quod siis, qui circumscripsisse dicitur, absit, defensor ejus fatis judicatum solvi dare debebit. 27. GAJUS lib. 4. ad Edictum provinciale. pAtri pro filio omnimodo prostanda restitutio est, licet filius resti- *■ tui nolit: quia patris periculum agitur, qui de peculio tenetur. Ex quo apparet, exteros adgnatos vel ad fines alterius esse conditionis : nec aliter audiri oportere , quam si ex voluntate adolescentis postulent; aut ejus vita fit iste adolescens , ut merito etiam bonis ei debeat interdici. §. 1. Si pecuniam, quam mutuam minor accepit, dissipavit: denegare debet Proconsul creditori adversus eum actionem 5. quod si egenti minor crediderit: ulterius procedendum non est, quam ut jubeatur juvenis actionibus silis, quas habet adversus cum, cui ipse credidisset, cedere creditori suo. JPrx- dium quoque si cx ea pecunia pluris, quam oporteret, emit 6: ita temperanda reserit, ut jubeatur venditor reddito pretio recipera- re pradium ; ita ut sine alterius damno etiam creditor a juvene suum consequatur. Ex quo scilicet simul intdligimus, quid observari oporteat, si sua pecunia pluris, quam oportet, emerit: ut tamen hoc, & superiore casu venditor, qui pretium reddidit, etiam usuras, quas ex ea pecunia percepit, aut percipere potuit, reddat; & fructus 7, quibus locupletior factus est juvenis, recipiat. Item ex diverso , fi minore pretio , quam oportet, vendiderit 8 adolescens: emtor quidem juberi debebit prodis cum fructibus 9 restituere, juvenis autem eatenus ex pretio reddere, quatenus ex ea pecunia locupletior est. §. 2. Si minor annis viginti qumqiie fine causa debitori acceptum tulerit: non solum in ipsum, sed & in fide jussores, & iy 10 pignora actio restitui debet. Et, fi ex duobus reis alteri acceptum tulerit, in utrumque restituenda est actio. §. 3. Ex boc intdligimus , si damnosam sibi novationem 11 Fecerit, Forte si ab idoneo debitore ad inopem novandi causa transtulerit obligationem : oportere cum in priorem debitorem restitui. §. 4. Adversus eos quoque restitutio prostanda est, quorum 12 de dolo agere non permittitur : nisi 13 quaedam persona speciali lege excepta sint. 23. CELSUS lib. 2. Digestorum. QUm minor [quam] quinque & viginti annis, adversus eum, cum quo tutela egit, restituitur, non ideo tutori contrarium tutela judicium restituendum est. 14 29. MODESTINUS lib. 2. Responsorum. JTTiam si patre , eodemque tutore 1; , auctore, pupillus captus probari poiiit: curatorem postea ei .datum , nomine ipsius in integrum restitutionem postulare non prohiberi. 16 ■ §. 1. Ex causa curationis condemnata pupilla , adversus unum caput sententia restitui volebat; [&] quia videbatur in exteris litis specicbus relevata fuisse, actor major «täte , qui adquie.it tunc temporis lententi« , dicebat totam debere litem restaurare : Herennius Mode- llhms reipoudit: si species, in qua pupilla in integrum restitui desiderat, exteris specicbus 1101117 cohoeret, nihil''proponi, cura tota sententia recedi artor postulans audiendus fit. §. 2. Si hereditate patris , statis beneficio in integrum restitutus, abstinuit se, nemine de creditoribus paternis protente 18, vel ad agendum a Proside evocato : an ea restitutio recte fasta videatur, qusritur. Herennius Modestinus respondit: cmn non evocatis 19 creditoribus , in integrum restitutionis decretum interpositum proponatur , minime id creditoribus projudieasse. 50. PAPINIANUS i,-b. 3. Quccstkmum. C^I filius emancipatus, contra tabulas non accepta posseffionc, post inchoatam restitutionis qmestionem, legatum cx testamento patris major viginti quinque annis petiisset: liti renunciare vide- -iir 20: cum , & si bonorum posseflionis tempus largiretur, electo judicio defuncti, repudiatum beneficium Protoris existimaretur. 31. IDEM lib. 9. Responsorum, simulier, postquam heres extitit, propter statem abstinendi causa . in integrum restituta fuerit: servos hereditarios ex side- commisso ah ea recte man .missos , retinere libertatem respondi 21. n c erunt cogendi viginti aureos 22 pro libertate retinenda dependere, quam jure optimo cmiseeuti videntor. Nam & fi quidam 23 ex creditoribus pecuniam tuam ante restitutionem ab ea reciperas- seiit, exterorum querela contra eos, qui acceperunt, ut pecunia communicetur, non admittetur. 32. PAULUS 1-fc. 1. Quxstionum. jy^Inor viginti quinque annis , adito Prxiide , ex aspectu 24 corporis lallo probavit perfectam xtatem: curatores, eumintel- lexiuent eile minorem, perseveraverunt in administrationc i medio tempore, post probatam xlatem , ante'impletnm vicesimum quintum annum soluta: sunt adolescenti pecuniae debitie , easque male consumpsit. Quaro , cujus fit periculum? & quid si curatores quoque in eodem errore perleveralfent, [ut putarent majorem esse, ct abstinuissent se ab administrationc,] curationem etiam restituissent; an periculum temporis, quod post probatam xtatem cessit , ad eos pertineat ? Respondi: Hi, qui debita exsolverunt, liberati jure ipso, non debent iterum conveniri, f Plane, curatores, qui scientes eum minorem esse, perseveraverunt in eodem officio, non debuerunt eum pati accipere pecunias debitas: & debebunt hoe nomine conveniri. Quod si & ipsi decreto Prosidis crediderunt, & administrare cessaverunt, vel etiam rationem reddiderunt: similes sunt exteris debitoribus: ideoque non conveniuntur. 33. ABURNIUS VALENS lib. 6. Fideicommissorum. CI minor viginti quinque anilis servum suum , qui pluris , quam o in testamento ei legatum sit, manumittere rogatus fuerit , & legatum acceperit: non cogendum prostare libertatem, si legatum reddere paratus sit, Julianus respondit, ut, quemadmodum majoribus liberum sit 25 non accipere, si nolint manumittere , sie huic reddenti legatum nccellitas manumittendi remittatur. 34. PAULUS l;b. 1. Sententiarum. ■ CI minor viginti quinque annis filiofamilias minori pecuniam cre- ° didit, melior est causa 26 consumentis : nisi locupletior ex hoc inveniatur litis contestate tempore is, qui accepit. §. 1. Minores, si in judicem compromiserunt, & tutore auctore stipulati sunt: integri restitutionem adversus talem obligationem jure desiderant. 33. HERMO GENTANUS lib. 1. Juris Epitomarum. CI in emtionem penes se collocatam minor adjectione ab alio supe- O retur : implorans in integrum restitutionem audietur . fi eius (1. 1 . 2“. §. 1. in fin. infr. h. t. (2. I. 47. §. I. ver/ item quiero, infr. eod. (3. t.ult. C.Jiadvcrssolut. (4. I. un. Ci etiam per procuratorem. I. 24. §. pen. snpr. h. t. Q>. I. 7. §. I. supr. eod. (7. i. 32. §.4. infr.de admin. tfi peric. tut. (fi. I. 11. C. de pinei. & aliis rebus minar. (9. I. 40. in fin. infr. h. t. (10. I. 10. in sin. supr. quod met. caus. gest. (11. I. 40. in fin. pr. I. ult. infr. h. t. I. 48. in fin. infr. de fidejuf. (12. V. I. II. §. I .supr. dedolo malo. (13. I. ult. C. qui & advers. quos. (14. Immo vide l. 1. 1 . 2. C.si majorem, advers. transuet. (15. Inst. de legit, parent, tutel. (16. Adde l. 47. j supr. h. t. implorai: infr. h. t. L ult.supr. de in integr. reftit. I. 2. Z. ;. C.si tutor vel curat. I. 4. C. si advers. rem juiic. (17. I. 47. §. I. infr. h. t. (18. Nov. 119. c. 6. (19. I - IZ- i» fin. pr.supr. h. t. v. I . 39- supr. de a.dopt. (20. Adde l. 20. in sin. supr. h.t. t. 7. C. debis qui accusare. (21. I. 7. §. io. I. 22.supr. h. t. L 30. §. II. infr. de fiieicommijf. libert. (22. v. I. I. §. 5. C. de communiserv. ma- numijs. (23. v. I. 90. infr. desolution. (24. /. 3. C.si minor se (25. l.%. infr. defideicom. libert. (26. ?. II. §. pe.'-. Q L Interesse 247 Digestorum Lib. IV. TitlV. 248 Interesse emtam ab eo rem fuisse adprobetur; veluti quod majorum i ejus fuisset: [ita] tamen, ut id, quod ex licitatione accessit , ipse offerat venditori. 36. PAULUS lib. Sententiarum. Minor viginti quinque annis omissam allegationem 2 per in intc- grum restitutionis auxilium repetere potest. 3 57. TRYPHONINUS lib. 3. Disputationum. A Uxilium in integrum restitutionis exsecutionibus poenarum para- tum non 4 est : ideoque injuriarum judicium semel omissum repeti non potest. §. 1. Sed [&] in sexaginta diebus praeteritis, in quibus juro mariti line calumnia vir accusare mulierem adulterii potest 5, denegatur ei in integrum restitutio, quod jus omissum fi nunc repetere vult, quid aliud, quam delicti veniam, id est , calumnix, deprecatur ? & cum neque in 6 delictis , neque in calumniatoribus-Praetorem succurrere oportere certi juris fit, cessabit in integrum restitutio, f In delictis 7 autem minor annis viginti quinque non meretur in integrum restitutionem ; utique atro- cioribus : nist quatenus interdum miseratio astatis ad mediocrem poenam judicem produxerit, f Sed, ut ad legis Juliae de adulteriis coercendis praecepta veniamus, utique nulla deprecatio adulterii pani« 8 est, si se minor annis adulterum fateatur, f Dixi, nec li quid eorum commiserit, quL pro adulterio eadem lex punit: veluti si adulterii damnatam 9 sciens uxorem duxerit; aut in adulterio deprebensam uxorem non dimiserit 10 , quxstumve de adulterio uxoris fecerit, pretiumvc pro comperto 11 stupro acceperit, aut domum 12 prxbuerit ad stuprum adulterium ve in eam committendum. & non fit astatis excusatio adversus prscepta legum ei, qui dum leges invocat, contra eas committit. 13 38. PAULUS lib. 1. Decretorum. ZCMilius Lari anus ab Obinio fundum Rutilianum lege commisso- ria emerat, data parte pecunia:: ita ut, Ji intra duos menses ab emtione reliqui pretii partem dimidiam non solvisset, inemtus ejset: item, fi intra alios duos menses reliquum pretium non numerajset, similiter ejset inemtus i intr» priores duos menses Lariano defuncto Rutiliana pupillaris astatis successerat, cujus tutores in solutione cessaverunt: venditor, denunciationibus tutoribus fxpe 14 datis, post annum eandem possessionem Claudio Telemacho vendiderat: pupilla in integrum restitui desiderabat: victa, tam apud Prasto- rem, quam apud Prxfectum Urbi provocaverat. Putabam, bene judicatum, quod pater ejus , non ipsa contraxerat 15: Imperator autem motus est, quod dies committendi in tempus pupillae incidisset , eaque effecisset, ne pareretur legi venditionis, dicebam , posse magis ea ratione restitui eam , quod venditor denunciando post diem , quo placuerat esse commissum , & pretium petendo , recessisse 16 ä lege sua videretur, non me moveri, quod dies postea transisset; non magis, quam si creditor pignus distraxisset, post mortem debitoris die solutionis finita. Quia tamen lex commissoria displicebat ei, pronunciavit, in integrum restituendam. Movit etiam illud Imperatorem, quod priores tutores, qui non restitui desiderassent, suspecti pronunciati erant. §. 1. Quod dicitur, non solere filiisfamilias post emancipationem adhuc minoribus succurri in his, qiue cmifijjent manentes in potestate , tunc recte dicitur, cum patri adquirere possunt. 17 30. SCdiVOLA lib. st. Digestorum. TNtra utile tempus 18 restitutionis apud Praesulem petierunt in "* integrum restitutionem minores, [&] de «täte lua probaverunt 19; dicta pro state sententia, adversarii, ut impedirent cognitionem Prssidis, ad Imperatorem appellarunt; Prssesin eventum appellationis cstera cognitionis distulit. Quslitum est, si finita appellationis apud Imperatorem cognitione, & injusta appellatione pronunciata, egressistatem deprehendantur : an cstera nego- (1. L 22. vers. nec vero. C.de administr. tut. I. 36. circa fin. infr. de bonis libert. (2. /. 18. §. l.supr. h. t. (3. Excip. I. 37. infr. h. t. (4. Immo vide l. un. §. 2. infr. ad leg. Jul. de ambitu. (;. Obst. 1. 14. in fin. infr. a.lleg. Jul . de adult. (fi. L 9. §. 2. supr. b.t. I. 6. C. ad leg. Corn. deficar. (7. I. 1. C.fiadvers. deli£l. (8- L 9. §. 3 .Jupr. h. t. (9-. I. 29. §. I. infr. ad leg. Jul. de adult. I. 9. C. eod. (10. d. L 29. inpr. iifr. I. 2. C. eod. Vide tamen Nov. 134. c. 10. vers. ad.v.ltermnvero. (ir. d. I. 29. §. 2. (12. /. 8- infr. ad leg. Jul. de adult. (13. l.nlt. §. 6. vers ne ludibrio. C. de bonis quie liberis. I. ult. §. 12. C. de jure deliber. (14. Adde L 122. tz. 5. infr. de veri), oblig . (1;. I. uls. C.fi advers. vendit, pign. tia implere possunt, cum per eos non steterit, quo minus res finem accipiat? Respondi, secundum ea, qux proponuntur, perinde cogposci, atque si nunc intra statem essent. §. i. Vendentibus curatoribus minoris fundum, emtor exatit Lticius Titius, & fer fere annis possedit; & longe longe que rem meliorem fecit: quxro, cum sint idonei curatores, an minor a,:versus Litium emtorein in integrum restitui postit ? Respondi, ex omnibus qus proponerem tur, vix esse eum resUucn-bim : nisi [ii] maluerit omnes expen- fas 20, quas bona fide emtor fecisse adprobaverit, eiprastare: maxime, cum sit ei paratum [ promptum ] auxilium, curatoribus ejus idoneis constitutis. 40. ULPIANUS lib. 5. Opinionum. Minor ; A tum l tor, quasi Credits pecuniae fecerat. I11 integrum restitui potest: quia partam ex causa judicati persecutionem novo 21 contractu ad initium alterius petitionis redegerat. §. 1. Fradia patris fui minor annis viginti quinque ob debita rationis tutela aliorum , quam pater administraverat, insolutum inconsulte dedit. Ad suam aequi- tatemee per in integrum restitutionem revocanda res-est: usuris peeunix, quam constiterit ex tutela deberi,. reputatis > & cum quantitate fructuum perceptorum compensatis. 41. JULIANUS lib. 45. Digestorum. OI index circumvento in venditione adolescenti julfit/andasi resti. ^ tui, cumque pretium csntori reddere, & hic nolit uti nae in integrum restitutione , pomitentia 23 acta: _ exceptionem utilem, adversus petentem pretium, quasi ex causa judicati, adolescens ha. bere poterit: quia unicuique licet contemnere 24 h.cc, qua pro se introducta sunt. Nec queri poterit venditor, si restitutus fuerit in eam causam , in qua se ipse constituit, & quam mutare non po* wisset , si minor auxilium Prstoris non irnplorasset. 42. ULPIANUS lib. 2. de Officio Proconsulis. pRxfes provinciae minorem in integrum restituere potest, etiam contra suam 2; , vel decessoris fui sententiam. Quod enim appellatio interposita majoribus praestat, hoc beneficio statis cou- fequuntur minores. 43. MARCELLUS lib. 1. de Officio Praeiidis. TNE aetate ejus, qui fe majorem annis viginti quinque dicit, causa cognita probandum 26 est: quia per eam probationem in integrum restitutioni ejusdem adolescentis , & aliis causis praejudicatur. 44. ULPIANUS lib. 5. Opinionum. TVTOn omnia, qus minores annis viginti quinque gerunt, irrita ^ ' sunt, sed 27 ea tantum , qux , causa cognita , ejusmodi deprehensa sunt: ut, si ab aliis circumventi, vel sua facilitate decepti, aut quod habuerunt, amiserunt; aut quod adquirere emolumentum potuerunt, omiserunt: aut se oneri, quod non suscipere licuit, obligaverunt. 4;. CALLISTRATUS lib. 1. Edisti monitorii. UTiam ei, qui prius , quam nasceretur, usucaptum amisit 28, restituendam 29 actionem Labeo scribit. §. 1. Imperator Titus Antoninus rescripsit, eum , qui fraude tutoris adversarium suum diceret absolutum, & agere cmn eo ex integro vellet, licentiam habere , prius cum tutore agere. 30 46. PAULUS lib. 2. Responsorum. Um , qui ex sua voluntate minorem annis in judicio defendit, & condemnatus est, ex causa judicati posse conveniri: nec ejus, quem defendit, statem ad restitutionem impetrandam ei prodesse 31, cum causam judicati recusare non possit. Ex quo apparet, nec eum , cujus nomine condemnatus est, auxilium restitutionis propter eam sententiam implorare posse. (16. v. I. 4. §. 2. 1. 6. §.fin. I. 7. infr. de lege commijsor. (17. Adde [• -p-supr. h. t. (18. i. ult. C. de tempor. in integr. reflit. (si9. 1• 43 infr. b.t. 1. 9. C. de probat. (20. Excip. /.32. §. ;. infr. de adinin & peric. tut. (21. V. I. 27. §. 3 .supr. h. t. (22. V. /. 27. §. I vers. item ex diverso, supr. h. t. (23. /. 7. §. q.sv.pr. eod. (24. V /. 46. in fin. supr. de pa£{. (2;. Vide tamen/, ^q.infr. iere judicat yasi. I. 39. inpr. J'npr. h. t. I. 9. C. deprobat. ,(27. I. li. §. 3 - 4 ' /. 13. inpr. Jupr. h. 1.1. 1. C. qui fis advers. quos. (28- Vide taffii-B " 3 - verj. quas ergo. C. de prtejer. 30. vel 40. annor. (29. /. un. C.fi advers. usucap. fin. supr. h. /. (30. V./. 13. in fin. C. de judiciis. (31. /. : 47. SC/E- 249 De capite minutis, 2 $3 47. SC/EVOLA lib. 1. Responsorum. 'T'Utor, urgentibus creditoribus, rem pupillarem bona fide ven- didit, dcnunciantc tamen matre [&] emtoribus. Quxro, cum urgentibus creditoribus distracta fit, nec de sordibus 1 tutoris merito quippiam dici potest : an pupillus in integram restitui potest ? Respondi, cognita causa xstimandum 2 : nec idcirco, ii justum fit restitui, denegandum id auxilium, quod tutor delicto vacaret. §. 1. Curator adolescentium prxdia communia sibi, L bis, quorum curam administrabat, vendidit. Quxro , si decreto Prxtoris adolescentes in integrum restituti Fuerint, an eatenus venditio rescindenda sit, quatenus adolescentium pro parte fundus communis fuit? Respondi, eatenus rescindi 3 : nisi si emtor ä toto 4 contractu velit discedi, quod partem cmturus non esset, f Item quaero, emtor utrum a Sejo & Sempronio pupillis pretium cum 9 usuris recipere deberet, an vero ab herede curatoris ? Respondi heredes quidem curatoris teneri; verum in Sejum & Sempronium pro parte , qua eorum fundus fuit, actiones dandas utique , ii ad eos accepta pecunia pro- eadem parte pervenisset. 48. PAULUS lib. 1. Sententiarum. Alluor, fein id, quod fidejuflit, vel mandavit, in integrum re- 1 stituendo , reum principalem non liberat. 6 §. I. Minor ancillam vendidit: si eam emtor manumiserit 7, ob hoc in integrum restitui non poterit; sed adversus emtorem , quanti sua interest , actionem habebit. §. 2. Mulier minor viginti qninque annis, si pactione dotis 8 de erior conditio ejus fiat, & tale pactum inierit, quod nunquam majoris astatis constitute paciscerentur, atque ideo revocare velit: audienda est. 49. ULPIANUS lib. 35. ad Edictum, Cires pupillaris vel adolescentis distracta fuerit, quam lex distrahi o non prohibet: venditio quidem valet, verumtamen , si grande 9 damnum pupilli vel adolescentis versatur, etiamsi 10 collusio non intercedit, distractio per in integrum restitutionem revocatur. 50. POMPONIUS lib. 9. Epistolarum [& Variarum lectionum ]. 1 Nius Diophantus Pomponio suo salutem. Minor viginti quinque A annis novandi 11 animo intercedit pro eo 12, qui temporali actione tenebatur tunc, cum adhuc supererant decem dies, & postea in integrum restitutus est: utrum restitutio, quos creditori adversus priorem debitorem datur , decem dierum sit, an plenior? Ego didici, ex tempore in integrum restitutionis tantumiem temporis prasitandum 13 , quantum supererat. Tu quid de eo putas , velim rescribas. Respondit: Sine dubio quod de temporali actione , in qua intercedit minor , sensisti, puto verius esse: ideoque & pignus, quod dederat prior debitor, manet obligatum. T 1 T. V. D E 14 CAPITE MINUTIS. I. GAJUS lib. 4. 2.1 Edictum provinciale. fApitis minutio, est status permutatio. ^ 2. ULPIANUS lib. 12. ad Edictum. pErtinet hoc Edictum ad eas capitis deminutiones , quos salva civitate contingunt, exterum live amiisione civitatis, sive libertatis amiffione contingat capitis deminut 0: cessabit Edictum ; neque possunt hi penitus conveniri: dabitur piant actio in eos , ad quos bona pervenerunt eorum. §. 1. AitPrxtor: qui quave , fofteuquu;» quid cum his actum , contraciumveJit , capite deminuti deminutive ese dicentur, in eos easve perinde qua/i id facium non ßt, judicium dabo. §. 2. Hi, qui capite minuuntur , ex his causis , qua: capitis deminutionem prxeesserunt, manent obligati naturaliter^: exterum fi postea, imputare quis sibi debebit, cur contraxerit , quantum ad verba hujus Edicti pertinet, ied interdum, si contrahatur cum his post capitis deminutionem , danda est actio: & quidem, si adrogatus sit, nullus labor; nam perinde obligabitur, ut filiusfamilias. §. 3. Nemo delictis exuitur, quamvis capite minutus sit. §. 4. Ei, qui debitorem suum adrogavit, non restituitur actio in eum, postquam fui juris fiat,. §. 5. Hoc judicium perpetuum est, & in heredes , & heredibus datur. 3. PAULUS lib. 11. ad Edictum. T Iberos, qui adrogatum parentem sequuntur, placet minui caput, J cum in aliena potestate sint, & cum familiam mutaverint. 17 §. 1. Emancipato filio, & exteris personis capitis minutio manifesto accidit : cum emancipari nemo poffit, nisi in imaginariam 18 servilem causam deductus. Aliter atque cum servus manumittitur: quia servile caput nullum jus habet 19 : ideo nec minui potest. 4. MODESTINUS lib. 1. Pandectarum. j-IOdie enim incipit statum habere. 9. PAULUS lib: 11. ad Edictum. ^Missione civitatis fit capitis minutio, ut in aqua & igni 20 interdictione. §. 1. Qui deficiunt, capite minuuntur. Deficere autem dicuntur , qui ab bis , quorum sub imperio sunt , desistunt , & in hostium numerum se conferunt 21 : sed & hi, quos Senatus hostes judicavit, [vel] lege lata : utique usque eo, ut civitatem amittant. §. 2. Nunc respiciendum, qu;e capitis deminutione pereant. Et primo de ea capitis deminutione, qu» salva civitate accidit , per quam publica jura non interverti constat: nam manere magistratum, vel Senatorem , vel judicem , certum est. _ si. ULPIANUS lib. 51. ad Sabinum. IV Am L extera officia , qux publica sunt, in eo non finiuntur: ^ capitis enim minutio , privata hominis & famiiix ejus jura, non civitatis , arnit it. 7. PAULUS lib. ii. ad Edictum. '’J’Utelas etiam non amittit capitis minutio : exceptis bis, qu» in jure alieno- personis positis deferuntur, igitur testamento dati, vel ex Lege, vel ex Senatusconsulto, erunt nihilominus tutores. Sed legitima: [tutete] ex duodecim Tabulis intervertuntur, eadem ratione, qua L hereditates exinde legitim» : quia adgnatis deferuntur, qui delinunt esse , familia mutati. Ex novis autem Legibus & hereditate; & tutete plerumque sic deferuntur, ut personx naturaliter designentur: ut ecee, deferunt hereditatem Senatusconsulta matri, & lilio. Z. 1. Injuriarum, & actionum ex delicto venientium obligationes cum capite ambulant. 22 §. 2. Si libertate ademta, capitis deminutio subsecuta fit, nulli restitutioni adversus servum locus est: quia nec Prxtoria jurisdictione ita servus obligatur, ut cum eo actio sit. sed utilis actio adversus dominum danda est, ut Julianus scribit: & nisi in solidum defendatur, permittendum mihi eftin bona, qux habuit, mitti. §. 3. Item cum civitas amissa-est, nulla restitutionis xquitas eftadverlus eum, qui amissis bonis, & civitate relicta, nudus exnlat. 8. GAJUS lib. 4. ad Edictum provinciale. ~pAs obligationes, qux naturalem 23 prxstationem habere intel- liguntur , palam est capitis deminutione non perire 24: quia* civilis ratio naturalia jura corrumpere non potest. 2; Itaque de dote actio , quia in bonum & »quum concepta est 26, nihilominus durat etiam post deminutionem. 9. PAULUS lib. 11. ad Edictum. f]T quandoque emancipata agat. 27 0 10. MODESTINUS lib. 8. Differentiarum, f Egatum in annos singulos 28, vel menses [singulos] relictum, vel si habitatio legetur , morte 29 quidem legatarii legatum intercidit, capitis deminutione tamen interveniente perseverat: videlicet, quia tale legatum in 30 facto potius, quam in jure, consistit. 11. PAULUS lib. 2. ad Sabinum. QApitis deminutionis tria genera sunt 31 : maxima, media, minima. tria enim sunt, qux habemus, libertatem, civitatem, -(i. I. 7. §. 8- in sin.fiupr. eod. (2. v. I. 29. inpr.fiupr. eod. (3. I. tat. in fin. C.Jl in communi eademque causa. (4. I. 13. in fin.pr. infr. de in diem addici, adde l. 29. §. t.fiupr. hoctit. (9. /. 24. §. 4. i. 27. §. l.fiupr. eodem. (6. v. I. ult. infr. eod. (7. 1 . II. in pr.fiupr. eod. I. 1.2. 3. C.fii adverfi. liberi. (8. L 9. §. I. Jupr.h.t. (9. I. I. C.Jt adverfi. vend.pign. I. 11. C. de prad. cfi tiliis reb. minor. (10. Adde l. 47-. in pr. U L 13. infin. finpr. k. t. (11. I. 27. §. 3 .fiupr. eod. (12. Adde L 48. in pr.fiupr. eod. I. un. §. I. C. de reputat, qua fiunt. (13. Adde l. 24. §._/?«. infr. adSC. Vellej. (14. Lib. 1. List. 16. OS- ^ 8-- infr. h. t. (16. i. 7. §. I. infr. eod. (17. §. 2. Inst. de adopt. (18. C. de emancipat. §. si- Infl. quib. mod. jusputr. potest. (19. L Z2. infr. dereg.jar. <7. 4. Infit. de capit, demin. (2 o. L I. §. 2. infr. de legat. 3. I. 2. §, I- infr. depten. (21. 1. 19. §. 7. infr. de captiv. & poftlim . ob st. /. 19. infr. de tutel. (22. 1 . 2. %.$.fupr. h. t. (23. d. I. 2. §. 2. (24.V. I. 98- §• pen. infr. pro socio. (29. I. 2. §. I. infr. de Kjitfr. ear. rer. (26. §. 29. Infl. de allion. (27. I. 21. §.3 . jupr. de paci. (28. L 4.8. 12. in fin. infr. de annuis & menflr. legat. (29. I. it. C.deujufr. (30. I. 24. infr. de rcg. jur. (31. L 6. §. 5. infr. de injust. rupt. irrito fallo testam. Q.S familiam. 2)2 251 Digestorum Lil>.'IV. Tit. VI. familiam. Igitur, cum omnia htec amittimus, hoc est, libertatem, & civitatem, & familiam, elf« capitis deminutionem: cum vero amittimus civitatem, libertatem retinemus : mediant esse capitis deminutionem: cum & libertas, & civitas retinetur, familia tantum mutatur : minimam esse capitis deminutionem constat. EX T I T. VI. QUIBUS CAUSIS MAJORES [VIGINTI QUIN r QUE ANNIS ] IN INTEGKUM RESTITUUNTUR. I i. ULPIANUS lib. 12. ad Edictum. TTUjus Edisti causam nemo non justiflimam esse confitebitur: 1 k- H sum enim jus per id tempus , quo quis Reipublicie r operam dabat, vel adverso casu laborabat, corrigitur, necnon [5:] adversus eos succurritur: ne vel obsit, vel prosit quod evenit. _ §. i. Verba autem Edicti talia sunt: Si cujus quid de bonis, cum is metu 3, aut fine dolo [malo 4], Reipublica causa abefet: inve yin- Quiis 3 , servitute <>, hostiumque potestate ejsct 7 : fiyecujus aedonis eorum cui dies exi3e dicetur. 8 f Item, Ji quis quid v.fusuum fecijset, aut, quod non utendo amisit, consecutus 9 actioneve qua solutus ob id , quod dies ejus exierit, cum absens non defenderetur , inve 10 vinculis ejfet, fecmnve 11 agendi potestatem non faceret: aut cum eum invitum ia in jus vocari non liceret, neque defenderetur: [cumve magistratus de ea re appellatus effet ,five IZ cui] pro magistratu, fine dolo ipsius aedo exempta e se dicetur : earum rerum attio- nem intra annum 14, quo primum de ea. re experiundi potestas erit. + Item fi qua alia mihi justa causa este videbitur , in integrum restituam: quod ejus per leges , plebi scitu , senatusconsulta, edicta , decreta Principum , licebit. 16 2. CALLISTRATUS lib. 2. Edicti monitorii. TJOc Edictum , quod ad eos pertinet, qui eo continentur, minus " in usu frequentatur : hujusmodi enim personis extra ordinem jus dicitur ex Senatusconsultis, & Principalibus Constitutionibus. §. 1. Hoc autem capite adjuvantur in primis hi, qui metus causa abfuifent: scilicet si non supervacuo timore deterriti abfuissent. - ' 3. ULPIANUS lib. 12. ad Edictum. TLfFtus autem causa abesse videtur: qui justo 17 timore mortis , vel cruciatus corporis conterritus abest: & hoc ex affectu ejus intelligitur. Sed non sufficit quolibet terrore abductum timuisse , sed hujus rei disquisitio judicis est. 4. CALLISTRATUS lib. 2. Edicti monitorii. TTem hi, qui Reipublica causa , fine dolo malo abfuijsent. J Do- - * 1 lum malum eo pertinere accepi, ut qui reverti potest , neque reverteretur, in eo, quod per id tempus adversus eum factum est, non adjuvetur; veluti, si alterius grandis commodi captandi is gratia id egerit, ut Reipublicx cauti abesset , [&] revocatur ab isto privilegio. 5. ULPIANUS lib. 12. ad Edictum. ■pT qui data opeza & sine lucro 19 hoc affectaverit, vel qui matu- rius profectus est, vel litis 20 gratia ccepit Reipublica: causa abesie. Sed htec adjectio doli mali ad Reipublica: causa absentes refertur, non [etiam] ad eum, qui metus causa: quouiain nullus metus elt, fi dolus intercedit. §. 1. Sed qui Roma:, Reipublica: [causa] operam dant, Reipublica: causa non absunt : 6. PAULUS lib. 12. ad Edictum. T]T sunt Magistratus, ei ^ 7. ULPIANUS lib. 12. ad Edictum. Milites plane , qui Roma: militant, pro Reipublicce causa absen- J 1 tibus habentur. 8. PAULUS lib. 3. Brevium. T Egatis 22 quoque municipiorum succurritur 23 ex Principum Marci & Commodi Constitutione. (1. Lib. 2. C. 34. (2. 1. 4. 1■ 3°- in fit; • ittfr. h. t. (3. 1. 2. in sin. I. 3. infr. eod. (4. I. 4. I. 9. in pr. irfr. eod. (3. I. 9. I. 10. infr: eod. (6. /. II. /. 12. infr. eod. (7. i.14. /. 15. infr. eod. (S.l. 40. infr. eod. (9. /. 21. infr. eod. (10. /. 23. infr. eod. (11. d. /. 23. §. ult. I. 24. 23. 26. infr. eod. ! I2. 1. 26. §. 2. infr. eod. (13. d. I. 26. §. 4. £/ Jeq. (14. Hoc mutatum l. ult. C. de tempor. in integr. restii. (13. d. I. 26. §. ult. (16. /. 28-§• z.iifir. eod. (17. v. l.y.infr. de extraord. crimin. l. $6.1. 42. infr. h. t. (19. d. I. 36. (20. v. /. I. §. i.C. qui militare possunt. (21. v. I. 32. 1. 38. infr. h. t. (22. I. I.C. eod. (23. L 26. §./):. infr. eoi. (24. Adde 9. CALLISTRATUS lib. 2. Edicti monitorii. CUccurritur etiam ci, qui in vinculisfuiset. Quod non solum ad 0 eumpertinet, qui publica custodia coercetur, sed ad eum quo. que. qui a latronibus aut prsdonibus, vel potentiore vi oppreffm vinculis coercebatur, f Vinculorum autem appellatio latius acci! pitur: .nam etiam inclusos, veluti lautumiis, vinctorum numero haberi placet 24: quia nihil intersit, parietibus, an compedibus teneatur. Custodiam autem solam publicam accipi Labeo putat., 10. ULPIANUS lib. 12. ad Edictum. TN eadem causa sunt , & qui ä militibus , statoribusque vel k ^ municipalibus ministeriis adservantur , si probentur rei fur supereffe non potuisse, f In vinculis autem etiam eos accipimus, qui ita alligati sunt, ut sine dedecore in publico compatere non peflint. 11. CALLISTRATUS lib. 2. Edicti monitorii. UT quoque succurritur , qui in Jervitute fuerit , live bona fide 1-1 serviat homo liber, sive detentus sit. 12. ULPIANUS lib. 12. ad Edictum. IS autem, qui de statu suo litigat, ex quo lis inchoata est 23, hoc Edicto non continetur : taindiu igitur in servitute esse videtur quamdiu non est ejusmodi iis ccepta. 13. PAULUS lib. 12. ad Edictum. I? Ecte Labeo ait, eum non contineri, qui liber & heres institutus v sit, antequam sit heres: quia nec bona habeat, & Prator de liberis hominibus loquatur. §. 1. Puto tamen filiumfamilias in castrensi peculio pertinere ad hoc Edictum. 14. CALLISTRATUS lib. 2. Edisti monitorii. j^Tem ei succurritur 26 , qui in hojlium potestate fuit, id est , ab hostibus captus. Nam transfugis 27 nuiium credendum est beneficium tribui, quibus negatum est postliminium. Poterant tamen , qui in hostium potestate essent, illa parte Edicti contineri, qua loquitur de his , qui in servitute fuerint. 13. UL/TANUS lib. 12. ad Edictum. ^B hostibus [autem] captis, postliminio reversis succurritur, aut ibi mortuis : quia nec procuratorem habere possunt; cum aliis supra scriptis [etiam] per procuratorem possit subveniri; prater cos, qui in servitute detinentur. 28 Ego autem etiam nomine ejus, qui hostium potitus 29 est, si curator 30 ( ut plerumque) fuerit bonis constitutus, auxilium competere existimo. §. 1. Non minus autem ab hostibus capto, quam ibi 31 nato, qui postliminium habet, succursum videtur, tz. 2. Si damni infecti missus fit in aedes militis , si quidem praesente eo jussit Praetor polsideri, non restituitur 32 : sin vero absente eo, dicendum subveniri ei debere. 3. Sed quod simpliciter Praetor edixit, posteave, ita accipiendum est : ut ii inchoata sit bona; fidei possessoris detentatio 33 ante absentiam, finita autem reverso, restitutionis auxilium locum habeat, non quandoque, sed ita demum, si intra modicum tempus , quam rediit, hoc contigir: id est, dum hoipitium quis conducit, sarcinulas componit, quaerit Advocatum 34. nam eum, qui differt restitutionem , non esse audiendum , Neratius scribit. 16. PAULUS lib. 12. ad Edictum. ^On enim negligentibus subveni cur 33, sed neceslitate rerum impeditis. 36 Totumque istud arbitrio Prstoris temperabitur: id est , ut ita demum restituat, si non negligeutia, sed temporis angustia non potuerunt litem contestari. 17- ULPIANUS lib. 12. ad Edictum. TUlianus libro quarto scribit,- 11011 solum adversus possessorem he- H reditatis succurrendum militi, verum adversus cos quoque, qui ä possessore emerunt 37 : ut vindicari res postint, fi miles hereditatem adgno veri t. quod si non adgnoverit, ex postfacto usucapionem processisse manifestatur. §. 1. Eum quoque, cui sic legatum fit, [n e/] in annos singulo s, quibus in Italia ejsct : resti tuendum, ut ca- /. 28. §• I- tnfr. h. t. v. I. 216. infr. de verbor.fign. (23. /. 24. infr. infr. de liberali cauf. (26. §. 3. Infl. de aciioh. (27. /. 19. §. 4 infr. de captiv. §9 pofilimin. (ag. /. 33. in pr. fupr. de frean. (29. /. 11. in fin.pr. infr. de captiv. cfi poftlimin. (30. 1.6. in fio, infr. de tutel. 1.6. in sin. infr.quib. ex cauf. inpoßejf. (31. l.iy infr. de captiv. pofilimin. (32. i. ult. C. de restit. milit. (3Z.I 5. infr. vers. manebit igitur, infr. de impenf. in rcsdotales. (Z4.I 23. in sin. infr. h. t. (3;. /. 24. infin. infr. qua infraud. credit. (36. f.26. infin. infr. h. t. I. 63. §. pen. infr. ad SC. Trcbest. (37'V' /. 13. tz. 1. 1. 15. fupr. de minoribus, .piat< 'V? Ex quibus causis majores Ac. 254 I T ' piat, atque si in Italia fuisset i, & Labeo scribit, & Julianus lib. iv. & Pomponius lib. xxxi. probant: non enim ilies actionis exiit, ubi Prxtoris auxilium necessarium erat , sed conditio in causa eil. 18. PAULUS lib. ii. ad Edictum. CCiendum est , quod in his casibus restitutionis auxilium raajori- o bus damus, in quibus rei duntaxat periequeiuhc gratia queruntur : non cum & lucri faciendi ex alterius pcena , vel damno, auxilium libi impertiri desiderant. . 19. PAPINIANUS lib. 3. Ouxstionum. TJEnique, si ctntor prius, quam per usum r sibi ndquireref, ab 1 J hostibus captus fit: piaeet interruptam polieffionem postliminio non reditui: quia hxe sine possessione non constitit; possessio autem plurimum facti 3 habet, causa vero fasti non continetur 4 postliminio. 9 . 20. IDEM lib. 13. Qiuestionani. Ni Ec utilem actionem ei tributi oportet: eum sit iniquiffimum au- ferre domino, quod usus non abstulit, neque enim intelligitur amissum , quod ablatum alteri non est. si. ULPIANUS lib. 12. ad Edictum, fern ait Prxtor: Si quis usu suum feci fei , aut, quod non utendo Jit amijsum , consecutus aciimeve qua solutus cb id, quod dies ejus exierit, cum absens r.en defenderet’!-,-. Quam.clausulam Prxtor inseruit, ut quemadmodum succurrit supra scriptis personis, ne capiantur, ita & adversiis ipsas succurrit, ne capiant. 6 §. 1. Et erit notandum , quod plus “rarior expreisit, eum adversus eos re- ltiu.it, quam cum ipsis subvenit: nam hic non certas personas enumeravit , adversus quas subvenit, ut supra : sed adjecit clausulam, qjia omnes, qui absentes non defenduntur , complexus est. §. 2. Hac autem restitutio locum habet, live perse, sive per subjectas sibi personas usu adquiiierunt, qui absentes non defendebantur: & ita, si nemo eorum [erat] defensor. Nam si fuit procurator., cum habueris quem convenias, non debet inquietari, -j Laterum, si non exiftefcat defensor, xquiflimuni erat subveniri, eo potius , quod [eorum] , qui non defenduntur , si quidem latitent, strator ex Edicto pollicetur 7 in bona eorum mittere , ut, Ji res exegerit, etiam dijirab.mtur: ii vero non latitent, licet non defendantur, in bona tantum mitti. §. 3. Defendi autem non is videtur , cujus se defensor ingerit 8, sed qui requisitus ab actore, non [est] defensioni desilturus. 1‘ienaque defensio 9 accipietur, ii & judicium non detrectetur, & judicatum 10 soivi satisdetur. 22. PAULUS lib. 12. au Edictum. 'Rgo sciendum est, non aliter hoc Edictum locum habere, quam ‘ si amici ejus interrogati suerint, t-.n defendat, t: aut si nemo iit, qui interrogari potest.- Ita enim abiens defendi non videtur, si actor ultro interpellat, nec quiiquam defensioni se offerat: eaque testatione complecti oportet. §. 1. Sicut igitur damno eos antici non vult, ita lucrum facere non patitur. 11 §.2. Quod Edictum etiam ad furiosos, & infantes 12 , & civitates 13 pertinere Labeo ait. 23. ULPIANUS lib. 12. ad Edictum. ^It Prxtor, inve vinculis ejjet, [ fecum-ve agendi potestatem non faceret. ] Hxc persona merito adjecta est: tieri enim poterat, ut quis in vinculis prxsens esset, vel in publica, vel in privata vincula d actus: nam & eum, qui in vinculis est, ii modo non iit ij} servitute, posse usu anquirere constat. Sed & is, qui in vinculis est, si defendatur, cessat rest,Ultio. §. 1. Is autem, qui apud hostes est, nihil per illum sibi adqictrere potest , nec coeptam posseiuonem poterit impiero, itum est apud hostes : hoc amplius nec postliminio reversus recuperabit per usum dominii adquiliaonem. 14 §- 2. Item ei, qui per captivitatem fundi posseiiioncm, vel ususfructus quasi poilellstmem amisit, succurrendum esse Papinianus m (1. i. 41. 43. infr. h. t. (2. 1. 20. infr. eod. (3. I. I. §. Z. ia fin. 1. 29. infr. de ucquir. -vel aniht. poj'ej] Immo vide i. 49. in fin. pr. infr. d. t. (4. 1. 23. §, 1. infr. h. t. 1. 23. §. I. infr. de aiquir. -vel amiti, pojfef. 1. 11. t. 19. in p-r. I. 44. jnfin. infr. deufurp. cfi ufucap. i. 12. §. 2. infr, de captiv. ifi pofliimin. ($. /. 19. in pr. infr. d. t. (6. i. 22. §.1. infr. b.t.L 140. infr. de reg. jur. (7. I. 7. §. I. infr. q'aib. ex cav.J. in pojJejs’. (st, i. it,.fupr. de procurat, (9. i. 63. infr. de judiciis. I. 5. §. uit. infr. qui!,, ex cnif. tnpofejs. (lQ. i. IIO. §- * 1 infr.de reg. jur. (11. /.21. h; pr.fipr.l. i. ' (12. v. i. 2. C. de annat, excepi. (13. I. 4. C. h. t. (14. v. i. IK. in Jn.supr. b, t. ait: & fructus 19 quoque medio tempore ab alio ex usufructu perceptos debere captivo restitui, xquum putat. §. 3. Hi plane, qui fuerunt in potestate captivi, usu rem adquirere possunt 16 ex re peculiari: & xquum erit, ex hac clausula prxsentibus [id est, qui noii sunt in captivitate] subveniri, li, cum non defenderentur, usucaptum quid iit. Sed & si dies actionis , qua adversus captivum competebat, exierit: succurretur adversus eum. §. 4. Deinde adjicit Prxtor,secumvc agendi potestatem non faceret: ut, ii, dum hoc faciat, per ulum adquiiltio impleta , vel quid ex supra scripti'- contigit, restitutio concedatur: merito. Nec enim sufficit semper in polieffionem bonorum ejus mitti: quia [ea] interdum species eile potest , utin bonis latitantis mitti non possit, aut non latitet, tinge enim, dum advocationes postulat 17 , diem exisse: vel dum alia mora judicii contingit. 24. PAÜLUS lib. 12. ad Edictum. gEil & ad eos pertinet, qui conventi frustrantur, & qualibet ter- giverlatione ci: solertia efficiunt, ne cum ipsis agi possit. 2;. GAJUS lib. 4. ad Edictum provinciale. ( )Uod quidem simili modo ad eum quoque pertinere dicemus, v — qui 18 non frustrandi gratia id faceret, sed quod multitudine rerum distringeretur. 26. ULPIANUS lib. 12. ad Edictum. SdEd & ssper Prxtorem 19 stetit, restitutio indulgebitur. §. I. Ad- verlus relegatum restitutionem faciendam ex generali clausula, Pomponius ait: sed non & ipsi concedendam ; quia potuit procuratorem relinquere, ex causa tamen puto etiam ipsi succurrendum. 20 S-2. Ait Pretor, aut cum eum in vitum 21 in jus vocare non liceret , [ -neque defenderetur : ] hxc clausula ad eos pertinet, quos moro majorum sine fraude 22 in jus vocare non licet: ut Consulem, Prxtorem, exterosque, qui imperium, potestatemve quam habent. Sed nec ad eos pertinet hoc Edictum, quos Prxtor prohibet sine permistu suo 23 vocari ( quoniam aditus potuit permittere ): patronos puta, & parentes. ^ §. 3. Deinde adjicit, neque defenderetur : quod ad omnes lupra scriptos pertinet, prxtcrquam ad eum, qui absens quid usucepit: quoniam plene supra de eo cautum est. §. 4. Ait Prxtor : fi-ve cui per mugijtratus 24 fine dolo malo ipfitts aclio exetiu m este dicetur. Hoc quo ? ut si per dilationes judicis effectum sit, ut accio eximatur, Hat restitutio. Sed & si Magistratus copia non fuit, Labeo ait restitutionem faciendam» 'Fer Magistratus autem factum ita accipiendum est, si jus non dixit : alioquin si caula cognita 25 , denegavit actionem , restitutio cessat: & ita Servio videtur. j Item, [ per ] Magistratus factum videtur , si per gra- t.am , aut sordes Magistratus jus non dixerit. Et hxc pars locum habebit: necnon & luperipr, secum-ue agenti potestatem non faciat. nam id egit litigator, ne fecum agatur, dum judicem corrumpit. §. 5. Actio exemtd sic erit accipienda,si desiit agere posse. § 6. Et adjicitur, fine dolo malo ipsius: videlicet, ut, si dolus ejus intervenit , ne ei succurratur: ipsis enim delinquentibus Prxtor non subvenit. 26 j Proinde, li, dum vult apud sequencenV Prxtorem agere , tempus frustratus est: non ei subvenietur, f Sed & si , diim decreto Prxtoris non obtemperat, jurisdictionem ei denegaverit, non esse eunt restituendum Labeo scribit, f Idemque, li ex alia justa causa non suerit ab eo auditus. §. 7. Si ferix extra ordinem sint inuictx, ob res puta prospere gestas, vel in honorem Principis, (Scpropterea Magistratus jus non dixerit: Gajus Cassius nominarim edicebat restituturum se: quia per Prxtorem videbatur factum. folennimn 27 enim seriarum rationem haberi non debere : quia 28 prospicere eas potuerit, & debuerit astor, nein eas incidat : quod verius est, & ita Celsus lib. x I. Digestorum scribit. Sed cum ferix tempus eximunt, restitutio duntaxat ipsorum dierum facienda est, non totius temporis: & ita Julianus lib. iv. Digestorum scribit, ait enim, rescissionem usucapionis ita faciendam, ut hi dies (19. i. 28. in fin. infr. eod. (16. I. 15. inpr. infr. de usurpat. & ufucap. (17. I. 1$. insiti. Jupr. b. t. I. 21. infr. deufur, (iS. V. I. ly.infr. de icjcib. (19. §. yinfr. h. I. (20. /.40. in fin. infr. b.t. (21. 1.2. fupr.de in jus vocanti. I. 12. infr. judicat. Jolvi. (2'-. I. 32. infr. de injur. I. 8. infr. de accusat. (23. I. 4. §. I. ’ • ■ 1 r- ■ — C—.. j, 1. fupr. b. t. de v, - -. o*’ *'*/»• *'*/**'* o* "'C*" *+• y * fupr.de in jus vocando. (24. in pr. fupr. hic. I. 1. fupr. b. t, (29. §. 6. ve-rf. sed fi. infr. h. I. (26. I. 134. in fin. infr, de reg. jur. (27. i. 3. C. de diiation. (28. i. ^l.verj'. culpam autem, infr. ad leg. Aqnil, restituau- *5 Digestorum Lib. IV. Tit. VI. 256 restituantur, quibus astor agere voluit, & interventu feriarum impeditus est. §. S- Quotiens per absentiam quis non toto tempore aliquem exclusit: utputa rem tuam possedi uno minus die statuto in usucapionibus tempore, deinde Reipublicx causa abesse ecepi : restitutio adversus me unius diei facienda est. §. 9. Item, inquit Prxtor: fi qua alia mihi jufta causa videbitur , in integrum restituam. 1 f Hac clausula Edicto inserta est necessario : multi enim, casus evenire potuerunt, qui deferrent restitutionis auxilium, ne siugulatim enumerari potuerunt: ut quotiens xquitas resti tu ion em suggerit, ad hanc clausulam erit descendendum 2. utputa legatione quis pro civitate functus est, xquiflimum est eum restitui 3 licet Reipublicx causa non absit: sxpiflime constitutum est, ad juvari eum debere, sive habuit 4 procuratorem, sive non. f Idem puto & si testimonii ; causa sit evocatus ex qualibet provincia , vel in Urbem , vel ad Principem : nam & hic sxpiflime est rescriptum subveniri, f Sed & his, qui cognitionis gratia, vel appellationis 6 peregrinati sunt, similiter subventum, f Et generaliter quotic-scuuque quis ex 7 necelsitaie non ex voluntate abfuit' dici oportet, ei subveniendum. 27. PAULUS lib. 12. ad Edictum. ET sive quid amiserit , vel lucratus non sit, restitutio facienda est: etiamsi non ex bonis quid amissum sit. 28- ULPIANUS lib. 12. ad Edictum. "VTEcnon & si quis de causa probabili abfuerit, deliberare debet ' Prietor, au ei subveniri debeat; puta studiorum 8 causa, forte procuratore suo defuncto : ne decipiatur per justiffimam 9 absentia: causam. §. 1. Item si quis nec in custodia, nec in vinculis sit, sed sub fidejussorum satisdatione, & dum propter hoc recedere non potest, captus sit, restituetur : & adversus eure dabitur resti- tutie. §. 2. fniodejus, inquit Prxtor, perleges, plebiscita, senatusconsulta, cdiiia, decreta Principum licebit. Qux clausula non illud pollicetur , restituturum , si leges permittant: sed, si leges non prohibeant. §. 3. Si quis fxpius Rcipublicx causa abfuit, ex novissimo reditu tempus restitutionis esse ei computandum, Labeo putat. Sed ii omnes quidem abfentix annum colligant , singulx minus anno : utrum annum ei damus ad restitutionem ; an vero tantum temporis, quantum novissima ejus absentia occupavit, videndum. & puto, annum dandum. §. 4. Si cum in provincia domicilium haberes, esses autem in Urbe : an mihi annus cedat, quasi experiundi potestatem habeam? Et ait Labeo, non cedere. Ego autem puto , hoc ita verum , si jus revocandi domum adversarius habuit: si minus, videri esse experiundi potestatem ; quia & Ro- «rue contestari litem potuit. §. 5. Exemplo rescissorix actionis etiam exceptio ei, qui Rcipublicx causa abfuit, competit: forte, si res ab eo possessionem nacto vindicentur. §. 6. In actione rescissoria, qux adversus militem competit, xquiflimum esse Pomponius ait, ejus quoque temporis , quo absens defensus non est, fructus eum prxstare, Ergo & militi debebunt restitui: utrinque actio erit; 29. AFRICANUS lib. 7. Quxstionuin. T/Idelicet ne cui officium publicum vel damno 10, vel compcn- v dio sit. , 30. PAULUS lib. 12. ad Edictum. fUm miles, qui usucapiebat, decesserit, & heres impleverit usii- ^ capionem , xquura est rescindi, quod postea usucaptum est : ut eadem in heredibus, qui in usucapionem succedunt, servanda sint. quia pojfejjio des unci; , quafi juncta , descendit ad heredem 11 : & plerumque nondum hereditate 12 adita completur. §. 1. Siis, qui Rcipublicx causa abfuit, usucepit, & post usucapionem alienaverit rem , restitutio facienda erit 13 : & licet sine dolo abfuerit , & usuceperit, lucro ejus occurri oportet, f Item ex reliquis omnibus causis restitutio facienda erit, veluti si adversus eum pronunciatum sit. 31. IDEM lib. 53. ad Edictum. 'Siis, cujus rem usucepit Rcipublicx causa 14 absens , pesseflio- (1. 1. I. in sin. supr. I. 28. in pr. i, 33. in pr. infr. h. 1.1. 7. supr. de in integr. refiit. (2. V. 1 . 12. supr. de legib. (3. 1 . 8. supr. h. t. (4. Obst. /. 39. infr. eod. (5. I. 2. §.3. infr. de judiciis. (6. /. I. infr. cum, qui appellaverit. (7. I. IO. C. quomodo esi quando judex. (8- Adde Auth. habita. C. ne silius pro patre. (9. v. /. 1. N 2. C. qui aetate vel profejf. (10. /. 18.supr. h. 1.1. 140. infr. de reg.jur. (11. Obst. I, 23. in fr. infr. de avquir . vel amitt. pojsejs. (12. 1 . 40. infr. de usurpat. & usucaf. (13. v. I. 13. §. I. supr. de minor. nem sux rei ab illo usucaptx nactus sit: & si postea amiserit, non temporalem , led perpetuam habet actionem. 32. MODESTINUS lib. 9. Regularum. A Besse Rcipublicx causa intelligitur & is, qui ab Urbe 5 profestus est, licet nondum provincia excesserit:> sedis, qui excellent, donec in Urbem revertatur. & boc ad Proconsules, Legatosque eorum , & ad eos , qui« provinciis prxsunt, Proeuratorcsvc i(, Princip um , qui in provinciis tenentur, pertinet; & ad Tribunos militum, L Prxfectos, & comites Legatorum, qui ad xrarium [de- lati], aut in commentarium Principis delati sunt. 33. IDEM lib. singul. de Enucleatis casibus. TNtereos, qui ex generali 17 clausula adjuvantur, & fisci patro. A nus connumeratur. §. 1. Eos, qui notis scribunt acta Prxsidum, Reipublicx causa non abesse certum est. §. 2. Militum Medio! iz, quoniam officium , quod gerunt, & publice prodest , & fraudem eis adferre non debet: restitutionis auxilium implorare poffimt, 34. JAVOLENUS lib. 1;. ex Cassio. JlTIles , commeatu 19 accepto, si domi sux est, Reipublicx causa ' 1 abesse nou videtur. §. 1. Qui operas in publico, quod vesti- galium causa locatum est, dat: Reipublicx causa non abest. 20 3;. PAULUS lib. 3. ad Legem Juliam & Papiam. Q Ui mittuntur, ut milites ducerent, aut reducerent, aut legendi -curarent, Reipublicx causa absunt. §. 1. Hi quoque, qui misti sunt ad gratulandum Principi. §. 2. Item Procurator 21 Cxv saris, non solum cui rerum proviucix cujusque procuratio mandati erit, se.l & is, cui rerum, quamvis non omnium. Itaqueplures ibi Procuratores diversarum , Rcipublicx causa abesse intellignn. tur. §. 3. Prxfcctus quoque .Egyr-ti Reipublicx causa abest, quive aliam ob causam Reipublicx gratia extra Urbem aberit. §. 4. Sed & in Urbanicis militibus idem Divus Pius constituit. §. 5. Quxsitumestde eo, qui ad compescendos malos homines missus est, an Reipublicx causa abesset ? Et placuit, Reipublicx causa eum abesse. §. 6. Item paganum, qui in expeditione Consiliaris jussu transierat, ibique in acie ceciderat: heredi enim ejussuccur- rcr.dum est. 22 §. 7. Qui Reipublicx causa Romam profestus est, abesse Reipublicx causa videtur. Sed & si extra patriam suam Rei- publicx causa profectus sit, etiamsi per Urbem ei iter competit: Reipublicx causa abest. §. 8- Similiter qui in provincia est, »t primum aut domo sua profectus 23 est; aut cum in eadem provincia degit Reipublicx adminiftrandx causa : simul agere Rempnbli- cam coepit: ad similitudinem absentis habetur. §. 9. Et dum eat r.i castra, & redeat, Reipublicx causa abest : quod & eundum lit in castra militaturo , & redeundum. Vivianus scribit, Proculum respondisse, militem, qui commeatu absit, dum domum vadit, aut redit, Reipublicx causa abesse , dum domi sit, non abesse. 24 36. ULPIANUS lib. 6. ad Legem Juliam & Papiam. J^Eipuhlicn: causa abejfe eos solos intelligimus , qui non fui commodi causa 2; , sed coacti absunt. 37- PAULUS lib. 3. ad Legem Juliam L Papiam. JJI, qui in provincia sua, ultra tempus a Constitutionibus concessum 26, adsulent, publica causa abesse non intellignnt»r. 38- ULPIANUS lib. 6. ad Legem Juliam & Papiam. AI cui 27 in provincia sua Princeps adsidere speciali beneficio per- _ milerit: puto eum Reipublicx causa abesse, quod si non ex permissa hoc fecerit; consequenter dicemus, cum crimen 28 admisit: non habere eum privilegia eorum , qui Reipublicx causa absunt §. 1. Tamdiu Reipublicx oausa abesse quis videbitur, quamdiu officio alicui prxest. Quodli finitum fuerit officium , jam definit abesse Reipublicx causa. 29 f Sed ad revertendum illi tempora computabimus statim , atque desiit Reipublicx causa abesse, [ea,] quibus reverti in Urbem potuit: & erit moderatum, tempora ei dare, qux lex revertentibus prxstitit. 30 f Quare , si quo deflexerit sux rei causa, non dubitamus id tempus ei non proficere: ha- bitaque dinumeratione temporis , quo reverti potuit, statim eum (14- /• 3-- L 34- t. 35. /. 43. infr. h. t. (1;. Aude/. 3;. §. 8- i»fi- eoa. (16. d.l. 35. §. 2. (,17. /. I. in sin. I. 26. §. ult.supr. h. t. (i8- L ult. infr. de jure immunit. 1. 1. C. de prose f. medie. (19-1, I. infr. de re militari. (20. 1. 36. infr. (4 ■l- 42 22. 1.6.supr. de in integr.refiit. .-4- L 34- in pr.fv.pr. h. t. (1; asiiforib.^ £ 2 7- f %1-st'pr, h. t. (28. Luit. C. de crimine Jhcriltg. \~‘J' -- o 7 -J :i c ■ r. (jjo. v. Ll.supr.fi quis cautionib. h. t. L 41. §. 2 infr. eod. 1. L 32. supr.coi. > infr. de excusat. (26. I. 10. C. It dicemus 257 De alienatione, Judicii mutandi causa, facta. 2«; 9; dicemus desiisse Reipubliea: causa abesse, f Plane si infirmitate impeditus, continuare iter non potuit, habebitur ratio humanitatis i; sicuti haberi solet & hiemis, & navigationis, & exterorum , quas casu contingunt. 39. PAULUS lib. i. Sententiarum. TS, qui Reipubliea: causa abfutnrus erat, si procuratorem rcli- x querit e , per quem defendi potuit, in integrum volens restitui non 3 auditur. 40. ULPIANUS lib. v Opinionum. quo Reipublicos petravit, ab alio usurpatum ex bonis , qu:e non erant adempta , probatum fuerit, luas eans.e restituendum esc. 41. JULIANUS lib. 35. Digestorum. CI quis Titio legaverit, fi mortis sua tempore 6 in Italia eflet; o a ut in annos fingulus, quoad in Italia e Jit ; & ei succuriiiin fuerit , quia ob id, quod Reipublicse causa abfuit, exclusus fuerit legato : fideicommissum ab eo relictum proritare cogitur. Marcellus natat : Quis enim dubitavit, salva legatorum & fideicommissorum causa , militi restitui hereditatem , quam ob id perdidit, quod Reipubliea: causa abfuit? 42. ALFENUS lib. 5. Digestorum. >TOn vere dicitur Reipubliea: causa abesse [eum,] qtli sui 7 privati 1 negotii causa in legatione est. 43. AFRICANUS lib. 7. Quasstionum. CI quis stipulatus sit in annos singulos, quoad 8 in Italia ejfvt vel 0 ipse, velpromijfor , & alteruter Reipubliea: causa abesse ccepe- rit: officium Prastoris est, introducere utilem actionem, f Eadem dicemus, & si ita concepta stipulatio fuerit: Si quinquennio proximo Roiiuc fuerit, vel ita , ß [_Ro»uc] non fuerit, centum dare spondes ? 44. PAULUS lib. 2. ad Sabinum. IS, qui Reipubliea: causa abest , in aliqua re heius , non restitui- x tur, in qua 9, etiam iiReipublicx causa non abfuisset, damnum erat passurus. 45. SC/EVOLA lib. 1. Regularum. Milites omnes, qui discedere signis sine periculo non possunt, Reipubliea: causa abesse intelliguntur. 46. MARCIANUS lib. 2. Regularum. sAUi Reipubiicx causa abfuit, etiam adversus eum , qui pariter V '— Reipubliea: causa abfuerit, restituendus est, si aliquid damni juste queritur. T I T. VII. DE ALIENATIONE, JUDICII MUTANDI CAUSA, PACTA. IO I. GAJUS lib. 4. ad Edictum provinciale. QMnibus modis Proconfulidagit, ne cujus deterior causa fiat ex alieno facto. Et, cum intelligeret judiciorum exitum interdum duriorem [ nobis ] constitui, opposito nobis alio adversario , in eam quoque rem prospexit: ut fi quis alienando rem alium nobis adversarium suo loco substituerit, idque data opera in fraudem 110- jlramfecerit, tajiti nobis in facium aciione teneatur , quanti nostra interfit 11 , alium adversarium nosnon habui fe. §. 1. Itaque si alterius provincia: hominem , aut potentiorem nobis opposuerit adversarium , tenebitur. 2. ULPIANUS lib. 13. ad Edictum. ^Ut alium , qui vexaturus sit adversarium. 3. GAJUS lib. 4. ad Edictum provinciale. ^ JU ia etiamsi cum eo, qui alterius provincia: sit, experiar, in illius 12 provincia experiri debeo : & potentiori pares esse non poliamus. 13 §. 1. Sed & si hominem , quem petebamus, manumiserit : durior nostra conditio fit, quia Pretores Faveant libertatibus. 14 §. 2. Item , si locum, in quo opus feceris, cujus nomine interdicto quod vi aut clam, vel actione aqua pluviie arc enda tenebaris, alienaveris 1; : durior nostra conditio facta intelligitur : quia fi teeum ageretur, tuis impensis id opus tollere deberes : nunc vero, cum incipiat mihi adversus alium actio esse, quam qui fecerit, compellor meis impensis id tollere, quia qui ab alio factum poisidet, hactenus istis actionibus tenetur , ut patiatur id opus tolli. §. 3. Opus quoque novum si tibi mmciaverim, tuque eum locum alienaveris, & emtor opus fecerit, dicitur, te 16 hoc judicio teneri: quau neque teeum ex operis novi nunciatione agere possim , quia’ nihil feceris; neque cum eo , cui ad alienaveris, quia ei nuncia- tumnonsit. §. 4. Ex quibus apparet, quod Proconsul in integrum restituturum se pollicetur: ut hac actione officio tantum judicis consequatur astor, quantum ejus intersit 17 alium adversarium non habuisse: forte, si quas impensas fecerit, aut si quam aliam incommoditatem passus erit, alio adversario substituto. §- Quid ergo est, siis, adversus quem talis actio competit , paratus sit utile judicium pati, perinde ac si poludcref ? Recte dicitur , denegandam esse adversus eum ex hoc Edicto actionem. 4. ULPIANUS lib. 13. ad Edictum. jsiTem, si res fuerint usucaptas ab eo, cui alienatos sint, nec peti ab hoc possint : locum habet hoc Edictum. §. 1. Itemqnc iteri potest, ut sine dolo malo quidem polsidere desierit, verum judicii mutandi causa id siat. Sunt & alia complura talia, f Potest autem aliquis dolo malo desinere possidere, nec tamen judicii mutandi caula fecisse, nec hoc Edicto teneri : neque 18 enim alienat, qui duntaxat omittit possessionem. Non tamen ejus factum improbat Prostor, qui tanti habuit re carere, ne propter eam frepius litigaret: haec enim verecunda cogitatio ejus, qui lites exeeratur, non est vituperanda : sed-ejus duntaxat, qui cum rem habere vult, litem ad alium transfert, ut molestum adversarium pro fe subjiciat. §. 2. Pedius lib. ix. non solum ad dominii translationem hoc Edictum pertinere ait , verum an possessionis quoque : alioquin , cum quo in rem agebatur [inquit] , si possessione cessit, non tenebitur. 19 §. 3. Si quis autem ob valetudinem, aut aetatem, aut occupationes necessarias litem iu alium transtulerit, in ea causa, non est, ut hoc Edicto teneatur : cum in hoc Edicto doli jnali fiat mentio. Casterum erit interdictum & per procuratores litigare, dominio in eos plerumque ex justa causa translato. §.4. Adjura etiam pnediorum hoc Edictum pertinet: modo si dolo malo fiat alienatio. §. 5. Elaee actio in id, quod filterest, competit, proinde si res non fuit petitoris, aut si is, qui alienatus est, sine culpa decessit : cessat judicium : nisi [ii] quid actoris prosterea interfuit. §> 6. Hsec actio non est poenalis; sed rei persecutionem arbitri* judicis continet:, quare & heredi dabitur, in heredem autem, PAULUS lib. 11. ad Edictum. MEI similem , 6. ULPIANUS lib. 13. ad Edictum. MEI post annum 20, non dabitur: 7. GAJUS lib. 4. ad Edictum provinciale. OUia pertinet quidem ad rei persecutionem, videtur autem ex delictu dari. 8. PAULUS lib. 12. ad Edictum. UX hoc Edicto tenetur, & qui rem exhibet, si arbitratu judicis pristinam judicii causam non restituit. §. 1. Ait Prostor : Quave alienatio judicii mutandi causa facla erit, id est, [si] futuri judicii causa, non ejus quod jam sit. 21 §. 2. Alienare intelligitur etiam, qui alienam 22 rem vendidit. ■§. 3. Sed heredem instituendo, vel legando, fi quis alienet, huic Edicto locus non erit. §. 4. Si quis alienaverit, deinde receperit, non tenebitur hoc Edicto. §. ;. Qui venditori suo redhibet, non 23 videtur judicii mutandi causa abalienare : 24 Q 9. PAULUS lib. 1. ad Edictum /Edilimn curulium. Uia, redhibito homine , omnia retro aguntur 25. & ideo non (.1.1. 2. §. 3.U feq.fv.pr. d. t. (2. I. ult. inf.n.supr. de inintegr. refiit. (3. Obit. /. 26. §. ult. supr. b. t. (4. I. i.supr. eod.l. 2. C. de reflit. milit. (5. I. 26. §. i. supr. h. t. (6. I. 17. §. I.supr. I. t,',. infr. eod. (7. I. 36. supr. eod. (8. 1. qi.supr. eod. (9. /. 14, §. it .supr. quod met. caus. I. 14. in fin. infr. depofiti. (10. Lib. 2. C. (11. 1 . 3. §. pen. I. 4. §. pen, infr. h. t. (12. 1. ult. C. ubi in rem actio. (13. I. 1. §. 1. verf. itaquc.fupr.fi ex nonali. i. 4. in fin. infr. de recepi, qui arhitr. I. 1. §. 22. infr. de aqua T Ö M. I. ist aqua pulvia. (14. V. I. 24. infr. de manumijf. (15. I. 16. in fin. infr. de aqua aqua pluvia. (16. Illimo vide l. ult. infr. denovi operis nunc. I. un. C. h. t. (17. 1 . 1. in fin. pr.fupr. h. t. (18. I. 119. infr. de reg. jur. (19. §. i.supr. h. I. (20. I. 16. in fin. infr. iit aqua est aqua; pluvia. (21. V./. 2. Luit. C. de litigiof. (22. I. 28. infr. de contrah. empt, (23. arg. I. infr. de reg. jur. adde l. 9. I. 10. inpr. infr. h. t. (24. I. 67. infr. de verb.fign. (25. I. 21. in pr. infr. de adii, edici. R ■ videtur Digestorum Lib. IV. Tit. VII. VIII. 259 _ Videtur judicii mutandi causa alienare , qui redhibet: nisi si propter hoc; ipsum redhibet, non redhibiturus alias. 10. ULPIANUS lib. 12. ad Edictum. ATAm L si obligatus solvero , quod ä me petere velles, huic Edi- cto' locus non erit. tz. I. Si tutor pupilli vel adgnatus Furiosi alienaverint, utilis actio competit : quia consilium hujus fraudis inire non poffunt. 11. IDEM lib. ;. Opinionum. f'U m miles postulabat, suo nomine litigare de possessionibus, quas ^ sibi donatas 1 esse dicebat, responsum est, si judicii mutandi causa donatio facta fuerit, priorem dominum experiri oportere : ut rem magis , quam litem in militem transtulisse credatur. 12. MARCIANUS lib. 14. Institutionum. CI quis judicii communi dividundo evitandi causa rem alienave- ^ rit 2, ex lege Licinnia ei interdicitur, ne communi dividundo judicio experiatur: verbi gratia, ut potentior emtor per licitationem 3 vilius eam accipiat, & per hoc iterum ipse recipiat. Sed ipse quidem, qui partem alienaverit, communi dividundo judicio si agere velit, non audietur. Is vero , qui emit, si experiri velit, ex illa parte Edicti vetatur, qua cavetur, ne qua alienatio judicii mutandi cauta fiat. 26* T I T. VIII. DE 4 RECEPTIS , QUI ARBITRIUM RECEPERUNT 5, UT SENTENTIAM DICANT. i. PAULUS lib. 2. ad Edictum. ('•Ompromiffum ad similitudinem judiciorum redigitur 6 : & ad finiendas lites pertinet. 2. ULPIANUS lib. 4. ad Edictum. U X compromisso placet exceptionem non nasci, sed pffinx petitionem. 3. IDEM lib. 13. ad Edictum. T Abeo ait, si compromisso facto sententia dicta est , qua quis 7 st minore viginti quinque annis tutela absolveretur , ratum id a Prx- tore non habendum : neque poenx eo nomine commissa: petitio dabitur. §. 1. Tametsi neminem Prxtor cogat arbitrium recipere, (quoniam hac res libera 8 & soluta est , &: extra necessitatem jurisdictionis posita:) attamen , ubi 9 semel quis in se receperit ar- bitr um , ad curam & sollicitudinem suam hanc rem pertinere Prxtor putat: non tantum, quod studeret lites finiri, verum quoniam non deberent decipi, qui eum, quasi virum bonum, disceptatorem inter se elegerunt. Finge enim , post causam jam semel atque iierum tractatam, post nudata utriusque intima, & secreta negotii aperta arbitrum vel gratix dantem, vel sordibus corruptum, vel alia [qua] ex causa nolle sententiam dicere: quisquamne potest negare, xquiffimum fore, Prxtorem interponere te [debuisse], ut officium quod in se recepit, impleret 10 ? §. 2. Ait Prxtor , qui arbitrium pecunia compromi fa receperit. §. 3- Tractemus de personis arbitrantium. Et quidem arbitrum cujuscunque dignitatis coget, officio, quod susceperit, perfungi: etiamsi sit Consularis : nisi forte sit in aliquo magistratu positus, vel potestate, Consul forte , vel Prxtor: quoniam in hoc imperium non habet. 4. PAULUS lib. 13. ad Edictum. "VTAm Magistratus superiore, aut pari imperio nullo modo 11 possunt cogi 12: necintercst, ante, an ipso magistratu arbitrium susceperint, inferiores possunt [ cogi. ] 5. ULPIANUS lib. 13. ad Edictum. CEd & filiusfamilias compelletur. 0 6. GAJUS lib. ;. ad Edictum provinciale. QUin etiam de re patris 13 dicitur filiumfamilias arbitrum esse: nam & judicem eum esse posse , plerisque placet. 7. ULPIANUS lib. 13. ad Edictum. pEdius lib. IX. & Pomponius lib. xxxni. scribunt: parvi refer- re , ingenuus quis , an libertinus fit; integrx famx quis sit arbiter, an ignominiosus. In servum Labeo compromitti non 14 pos -(1. v. I. 22. §. 2. infir. de jure fisci. (2.1 . 24. §. I. infir. cammun. dividund. (3. I. I. C. d. t. (4. Lib. 2. C. 56. (5. v. /. 76. verfi. arbitrorum, infir. prosocio. (6. I. 32. §. 9. in fin. infir. h. t. I. 14. in medio pr. C. de judiciis. (7. I. 35. infir. h. 1 . 1 . 34. §. I. fiupr. de minor. (8. Adde /. 9. §. 2. infir. h. t. (9. /. 22. §. ult. infir. mandati. I. ;. C. de oblig. & a£l. (to. Obst./. 9. §.Z. infir. h.t. (11. /. 58. infir. de judiciis. 1 . 13. §. 4. se lib. XI. scribit. Lest verum. tz. 1. Unde Julianus ait, f si Titium, & servum compromissum sit: nec Titium cogendum sententiam dicere: quia cum alio receperit, quamvis fervi (si. quit) arbitrium milium sit. Quid tamen, si dixerit sententiam Titius? poena non committitur: quia non, ut receperit, dixi: sententiam. 15 _ 8. PAULUS lib. 13. ad Edictum. CEd si ita compromissum sit, ut [vel] alterutrius sententia viltit: ^ Titium cogendum. 9. ULPIANUS lib. 13. ad Edictum. CEd si in servum compromittatur , & fiber sententiam dixerit: 13 puto , si liber .factus fecerit consentientibus partibus, valere. §. 1. Sed neque in pupillum 16, neque in furioium, aut fur- dum, aut mutum, compromittetur, ut Pomponius lib. xxxm. scribit. tz. 2. Si quis judex fit, arbitrium recipere ejus rei, « qua judex est, in ve se compromitti jubere pronibetur lege Juli:. &, si sententiam dixerit, non est danda pcenx persecutio. §. 3. Sunt & alii, qui non coguntur sententiam dicere: utputa si sordes, aut turpitudo arbitri manifesta sit. 17 §. 4. Juliam:, ait, si eum infamaverunt 18 litigatores, non omnimodo Prrare:: debere eum excusare , sed causa cognita. §. 5. Idem i; si, spreta 19 auctoritate ejus , ad judicium, 10. PAULUS lib. 13. ad Edictum. \7E1 alium arbitrum, v 11. ULPIANUS lib. 13. ad Edictum, s Itigatores ierint, mox ad eundem arbitrum redierint: Prstorer non debere eum cogere inter eos disceptare, qui ei contumelia: hanc fecerunt, ut eum spernerent, & ad alium irent. §. i.Aili- trum [autem] cogendum non esse sententiam dicere, nili conifrc- missum intervenerit. §. 2. Quod ait Prxtor , pecuniam carp i, mijsam : accipere nos debere, 11011 si utrimque pcena nummarii, sed 20 si & alia res vice pceme, si quis arbitri sententia non steterit, promissa sit: [& ita] Pomponius scribit. Quid ergo, si res arui arbitrum depositx sunt eo pacto , ut ei daret , qui vicerit , vel u eam (reni) daret , fi non pareatursententia;: an cogendus sit sententiam dicere? & puto cogendum. Tantundtm , & si quanta certa ad hoc apud eum deponatur. Proinde, & si alter reni, aber pecuniam stipulanti promiserit : plenum compromissum est, i cogetur sententiam dicere. §. 3. Interdum (ut Pomponius scribi:; recte nudo pacto fiet compromiflum : utputa si ambo debitores fuerunt , & pacti sunt, ne petat quo.ljibi debetur , qui sententia lita tri non paruit. §. 4. Item Julianus scribit, non cogendum arbitrum sententiam dicere, fi alter promiserit, alter non. 21 §. 5- Idem dicit, & si sub conditione suerit poena compromisi: veluti, Ji navis ex Afia venerit, tot niiliia. non enim prius arbitrum cogendum sententiam dicere, quam conditio 22 extiteri;: ne sit inefficax, deficiente conditione. & ita Pomponius üb. XXXI11- ad Edictum scribit. 12. PAULUS lib. 13. ad Edictum. QUo casu ad Praetorem pertinebit in eo forsitan solo, ut, si peri: dies compromissi proferri, proferatur. 13. ULPIANUS lib. 13. ad Edictum. pOmponius ait, & si aLeri accepto lata sit pcena compromissi, nc: debere eum compelli sententiam dicere. 23 §. 1. Idem Pompt- nius scribit: si de meis solis controversiis sit compromissum, & e: te poenam sim stipulatus : videndum, nc non sit compromifc. Sed cui rei moveatur , non video, nam si ideo, quia de unius controversiis solum compromissum est : nulla ratio est : licet cnin: i de una re compromittere 24. sivero [ideo], quia ex altera duns- xat parte stipulatio intervenit: est ratio. Quanquam si petitor quis stipulatus est, poffitdici plenum esse compromissum: quia is. qu convenitur, tutus est [veluti] pacti exceptione ; is, qui conveni:, si arbitro non pareatur, habet stipulationem. Sed id verum eae non puto : neque enim sufficit exceptionem habere, ut arbiter sententiam dicere cogatur. 25 §. 2. Recepijfe autem arbitrium vitetur (ut Pedius lib. ix. dicit) qui Judicis partes suscepit, finem- infr. ad SC. Trebett. (12. 1 . 6. in fin.supr. depojhd. (13. /. n. * fin. infir. de judiciis. (14. /. 68. infir. de verb.Jign. (15. I. s- 5- .infir. h.t. (16. Adde /.41. infir. cod. (17. Immo vide/. 3-5- I. infin.jupr. eod. (18./. 15. infir. eod. (19. l.io.l. 11. ittsr .rei (20. /. 222. infir. de verb.Jign. (21. I. 13, inpr. £? §. I. infif< e 22, /. 52. §. 3- in sin. infir. eod. (23. /. 11. §. pen.Jupr. eod. j-t l. 2i. 3. 6. infir. eod. (25. Immo ride l. 11. tz. 3. supr. eod. que 26 1 Pe receptis, qui arbitrium receperunt, &c. 262.' que se sua sententia controversiis impositurum pollicetur. Quod si (inquit) hactenus intervenit, ut experiretur, an consilio suo , vel auctoritate cliscuti litem paterentur : non videtur arbitrium recepisse. §. 3. Arbiter ex compromisso his diebus non cogitur sententiam dicere, quibus judex non cogetur : nisi dies compromissi exitura sit, nec proferri postit. §. 4. Proinde ii forte urgeatur a Prx- tore ad sententiam : xquiisunum erit, Ii jmctjibi dc c cusi nondum liquere , spatium ei ad pronunciandum clari. 14. POMPONIUS lib. 11. ad Quintum Mucium. CEd st compromissum sine die confectum est: neceffe est arbitro 0 omnimodo dies statuere , partibus j. scilicet] consentientibus , & ita causam disceptari, quod si hoc prxtermiserit, omni tempore 1 cogendus est sententiam dicere. 13. ULPIAMUS lib. 13. ad Edictum. T Icet autem Prxtor districte edicat, sententiam se arbitrum dicere ■ Ll coacturum , attamen interdum rationem ejus habere debet, & excusationem recipere causa cognita : utputa si fuerit infamatus 2 a litigatoribus ; aut li inimicitiae Capitales 3 inter eum , & litigatores , aut alterum ex litigatoribus intercesserint: aut si xtas 4 , aut valetudo, nux postea contigit, id ei munus remittat, aut occupatio negotiorum propriorum, vel profectio urgens, aut munus aliquod Reipublicx. & id Labeo: 16. PAULUS lib. 13. ad Edictum.. TTT si qua alia incommoditas ei post arbitrium susceptum incidat. ^ Sed in causa valetudinis similibusvc , causa cognita differre 5 cogitur. §. 1. Arbiter judicii sui nomine, quod publicum aut privatum habet, excusatus este debet a compromisso : utique si dies comprorniffi proferri non potest, quod si potest: quare non cogat eum, cum potest, proferre, quod sine ulla districtione ipsius interdum futurum est ? f Si tamen uterque velit eum sententiam dicere : [an] quamvis cautum non sit de die proferenda , non alias impetret, quia judicium habeat, ne cogatur , quam si consentiat 6 denuo in se compromitti ? Hxc [scilicet] , si dies exitura est. 7 17. ULPIANUS lib. 13. ad Edictum. TTem si unus ex litigatoribus bonis suis cedat, Julianus lib. 1 v. Digestorum scribit, non esse cogendum arbitrum sententiam dicere : cum neque agere , neque conveniri possit. 8 §• 1. Si multo post revertantur ad arbitrum litigatores, non elfe cogendum sententiam dicere, Labeo scribit. §. 2. Item si plures sunt, qui arbitrium receperunt, nemo unus cogendus erit sententiam dicere 9 : sed aut omnes , aut nullus. §. 3. Inde Pomponius lib. XXXIII. quxrit, si ita sit compromissum : ut quod Titio disceptatori placet , id Sejus pronuntiet: quis sit cogendus ? Et puto, tale arbitrium non valere , in quo libera facultas arbitri seiitentix non est futura. 10 §. 4. Sed fi ita sit compromissum , arbitratu Titii aut Sejisieri: Pomponius scribit, & no? putamus, compromissum valere. led is erit cogendus sententiam dicere , in quem litigatores consenserint. §. 5. Si in duos fuerit sic compromissum, ut, Ji dissentirent , tertium adfumant, puto tale compromissum non valere : nam in adsumendo possunt dissentire. Sed li ita sit, ut [eri] tertius ad- snmeretur Sempronius, valet corr.promissuin : quoniam in adsumendo dissentire non possunt. §. 6. Principaliter tamen [quxramiis] , si in duos arbitros sit compromissum , an cogere eos Prxtor debeat sententiam dicere; quia res fere sine exitu futura est, propter naturalem hominum ad dissentiendum facilitatem ? in impari enim numero idcirco compromissum admittitur , non quoniam consentire omnes facile est , sed quia etsi dissentiant, invenitur pars major , cujus arbitrio stabitur, f Sed usitatum est, etiam in duos compromitti. & debet Prxtor cogere arbitros , si non consentiant, ' tertiam certam eligere personam , cujus auctoritati pareatur. §. 7. Celsus , lib. II. Digestorum , scribit, 11 in tres fuerit compromissum , sufficere [quidem] duorum consensum, u praesens fuerit & tertius : alioquin, absente eo, licet duo consentiant, arbitrium non valere; quia in plure? fuit compromissum , & potuit 18 . POMPONIUS lib. 17. Epistolarum [& Variarum lectionum.] olcuti tribus judicibus datis, quod duo ex consensu , absente ter- " tio , judicaverunt, nihil vaiet 11 : quia id demum , quod major pars omnium judicavit, ratinn est , cum & omnes judicasse palam est. 19. PAULUS lib. 13. ad Edictum. rYUalem autem sententiam dicat arbiter, ad Prxtorem norf ^oerti- v ^~nere Labeo ait: dummodo dicat, quod ipsi videtur. 12 Et ideo si sic fuit in arbitrum compromissum, ut certamsentevtiaiK .dicat 13 nullum esse arbitrium , nec cogendum sententiam dicere'. Julianus scribit lib. iv. Digestorum. §. 1. Dicere autem sintert- ■ tiam existimamus eum , qui ea mente quid pronunciat, ut fecundum id discedere eos b tota controversia velit. 14 Sed si de pluribus rebus sit arbitrium receptum:- nisi omnes controversias finierit , non videtur dicta sententia; sed adhuc erit a Prxtore cogendus. §. 2. Unde videndum erit, an mutare sententiam possit ? Et alias ikiam est agitatum , fi arbiter jullit dari , mox vetuit: utrum eo, prxsentia ejus trahere eos in ejus sententiam. qu: , , , _ , _ quod jussit, aneo, quod vetuit, stari debeat? Et Sabinus quidem putavit, posse. Cassius sententiam Magistri sui bene excusat: & ait, Sabinum non de ea sensisse sententia, qux arbitrium finiat, led de prxparatione causx : utputa si jussit litigatores Calendis adesse , mox Idibus jubeat; nam mutare eum diem posse. 1; Cxte- rum si condemnavit, vel absolvit, dum arbiter esse desierit, mutare (se) sententiam non posse. 20. GAJUS lib. 5. ad Edictum provinciale. Q Uia arbiter, etsi erraverit in sententia dicenda , corrigere eam ■ non potest. 16 ri. ULPIANUS lib. 13. ad Edictum. Q Uid tamen , si de pluribus controversiis sumptus est, nihil sibi • -communibus, & de una sententiam dixit, dcaliis nondum? nunquid desiit esse arbiter ? Videamus igitur, an in prima controversia possit mutare sententiam , de qua jam dixerat ? Et multum filterest , de omnibus jhnul ut dicat sententiam , eompromiffiim est, an non. Nam side omnibus, poterit mutare : nondum enim dixit sententiam, quod si & separatim , quasi plura sunt compromissa ; & ideo, quantum ad illam controversiam pertinet, arbiter esse desierat. §. 1. Si arbiter ita pronunciassct, nihil videri Titium debere Sejo : tametsi Sejum 11011 vetuisset petere , tamen , fi 17 quid petiisset , videri contra sententiam arbitri fecisse: & id Ofiiius & Trebatius responderunt. §. 2. Solutioni diem 18 posse arbitrum statuere puto : & ita & Trebatius videtur sentire. §. 3. Pomponius ait, inutiliter arbitrum incertam 19 sententiam dicere: utputa, quantum ei debes , redde. Divisioni velirtc stari placet. Fro ea p arte , quam creditoribus tuis solvisti , accipe. §. 4. Item (fi) arbiter pcenam ex compromisso peti vetuerit, in lib. xxxnr. apud Pomponium scriptum habeo, non valere : & habet rationem, quia non deprena compromissum est. 20 §. 3. Papinianus lib. III. Quxstio- num ait: si , cum dies compromissi finiretur 21 , prolato die litigatores denuo in eum compromiserint, nec secundi compromissi arbitrium receperit: non este cogendum recipere, si ipse in mora non fuit, quo minus partibus suis fungeretur, quod si per eum factum est: xquissimum esse , cogi eum ä Prxtore sequens recipere. Qux qusstio ita procedit, si nihil in priore compromisso de die proferendo caveatur: exterum si caveatur, & ipse protulit, mansit arbiter. §. 6. Plenum compromissum appellatur, quod de rebus omnibus controverjiisve compositum est: nam ad omnes controversias pertinet, sed si forte de una re sit disputatio , licet pleno compromisso actum sit, tamen ex exteris causis actiones superesse : id enim venit in compromissum 22 , de quo actum est , (ut) veniret. Sed est tutius , si quis de certa re compromissum facturus sit, de ea sola exprimi re in compromisso, tz. 7. Non debent autem obtemperare litigatores , si arbiter aliquid non honestum jusserit. §. 8- Si intra diem compromissi aditus arbiter, post diem compromissi adesse jns- (1. v. I. 3. §. i.supr. h. t. (2. I. 9. §. 4. /. II. in pr.supr. eod. (3. v. I. 3. in pr. infr. de testib. I. 8- §. sin.supr. de procur. (4. I. 41. infr. h. t. (5. /. 2. §. 3. sufr. ji quis cuutionib. I. 46. infr. de judiciis. I. (io. in pr. infr. de re judicat. ((>. I. 21. §. 3. infr. I. 13. §. 2. fupr. h. t. (7. d. I. 13. §. pen. adde I. I. §. ult. I. 3. in pr. fupr. de feriis. (8. §. ult. List, o.e replicat. (9. 1 . 32. §. 13. infr. b. t. (10. I. 19. in pr. infr. eod. (11. /. 39. infr. de re judicat. (12. 1 . 17. §. 3 .fupr. h. t. (13. Vide tamen l. 26. infr. de re judicat. (14. I. 13- tz. i.supr. h. t. (13. Fac. I. 14. infr. de re judicat. " (16. Adde /. 55. infr. dc re judicat. ( 17. I. ,9. §. 1. infr. d. t. (18. §. ult. infr. hic. I. 22. I. 23. infr. h. t. (19. I. 3. C. de sentent. qumßne certa quantit , (20. I. 32. §. 15. infr. h. t. (21. 1 . 16. in sin.supr. eod. (22. Vide tamen l. 61. infr. de judiciis. R 2 ferit: 2 . 6 ^ Digestorum Lib. IV. Tit. VIII. 264 serit: poena non committetur. §. 9. Si quis ex litigatoribus ideo non adfuerit, quod valetudine, vel Reipublicx causa absentia impeditus iit, aut magistratu , aut alia justa ( de) causa: poenam committi Proculus & Atilicinus ajunt. sed, si paratus sit in eundem compromittere, actionem denegari, aut exceptione tutum Fore. Sed hoc ita demum verum erit, ii arbiter recipere in se arbitrium fuerit paratus : nam invitum non esse cogendum , Julianus libro quarto Digest, recte scribit, ipse autem nihilominus poena absolvitur. §. 10. Si arbiter jussit (puta) itt provincia adejfe litigatores, cum Romx esset in eum compromissum , an ei impune non pareatur, quaeritur? Est & verius, quod Julianus ait lib. IV. eum locum compromisso in esse , de quo actum sit, ut promitteretur. Impune igitur ei non parebitur, si alio loci adesse jusserit. Quid ergo, si non appareat, de quo loco actum sit? melius dicetur,'eum locum contineri, ubi 1 compromissum est. f Quid tamen , si in eo loco , qui sit circa urbem, adesse jusserit? Pegasus admittit, valere jussum: quod pu:o (ita) verum esse, si (&) ejus sit auctoritatis arbiter, ( ut) in secessibus soleat agere, & litigatores facile eo loci venire possint. §. 11. Sed li in aliquem locum inhone- Jlum adejfe jusserit, puta in popinam , vel in lupanarium , ut Vi- vianus ait, fine dubio impune ei non parebitur: quam sententiam & Celsus üb. II. Digestorum probat. Unde eleganter tractat, siis sit locus, in quem alter ex litigatoribus honeste venire non possit, alter possit; & is non venerit, qui fine lua turpitudine eo venire possit, is venerit, qui inhoneste venerat : an committatur poena compromissi, (an) quasi operas non prxbita? Et recte putat non committi: absurdum 5 enim esse , jussum in alterius persona ratum esse, in alterius non. §. is. Intra quantum autem temporis, nisi detur quod arbiter jusserit, committatur stipulatio, videndum est. Et, si quidem dies adjectus non sit, Celsus scribit libro secundo Digestorum, hiesse quoddam modicum tempus 4: quod ubi prxterierit, pcena statim peti potest. & tamen ( inquit) [ & ] si dederit ante acceptum judicium , agi ex stipulatu non poterit. 22. PAULUS lib. 13. ad Edictum. ITTique nisi ejus interfuerit, tunc solvi. 23. ULPIANUS lib. 13. ad Edictum. (^Elsus ait, li arbiter intra Kalendas Septembres dari jusserit, nec datum erit: licet postea offeratur, attamen semel commissam pcenam compromissi non evanescere : quoniam semper verum est , intra Kalendas datum non esse. Sin autem oblatum accepit, p cenam petere non potest, doli exceptione removendus. Contra, ubi duntaxut dare jussus est. §. 1. Idem ait, si jusserit me tibi dure , & valetudine sis impeditus, quo minus accipias, aut alia justa [ex] causa: Proculum existimare, poenam non committi, nec si post Kalendas, te parato accipere, non dem. Sed ipse recte putat duo esse arbitri pnecepta: unum, pecuniam dari, aliud, intra Kalendas dari. Licet igitur in poenam non committas, quod intra Kalendas non dederis , quoniam per te non stetit: tamen committis in eam partem, quod non das. §. 2. Idem ait, nihil aliud esse sententia stare [pqfej, quam id agere , quantum in ipso fit, ut arbitri pareatur sententix. §. Z. Idem Celsus ait, si arbiter me tibi certa die pecuniam dare jusserit, tu accipere noluisti ; : posse defendi , ipso jure nomam non committi. 24. PAULUS lib. 13. ad Edictum. CEd si postea ille paratus sit accipere: non impune me non datu- 0 nun; non enim ante feceram. 25. ULPIANUS lib. 13. ad Edictum. T Abeo ait, si arbiter, cum in compromisso cantum esset, ut e0- dem die de omnibus sententiam diceret, U ut pojset diem proferre, de quibusdam rebus dicta sententia, de quibusdam non dicta, diem protulit: valere prolationem : sententixque ejus posse impune non pareri: & Pomponius probat Labeonis sententiam, quod & mihi videtur : quia officio in sententia functus non est. §. 1. Hxc autem clausula, diem compromijji proferre, nullam aliam dat arbitro facultatem , quam diem prorogandi: & ideo conditionem primi compromissi neque minuere , neque innatare potest : & ideo cx- (l. Adde l. 59. infr. de judiciis. (2. /. 39. inpr. infr. h. t. (3. v. I. 41. inpr. infr.de reg.jur. (4. I. 21. infr. de judiciis. (5. /. 40. N E j in jin. infir.h. t. (6. I. Io. infin. fupr. quodmet. canf.l. 14. §. infin. infr. de constit. pecun. (7. 1.2. infr. quod vi aut clam. (z. I. m _ infin. infr _ . ^ ... _,. .. 49. §. a/t. infr.h. t. (9. I. 76. infin. iiifr. pro socio'. (10. /.17. §. ult.Jupr. h. t. (11. v. /. 9. §. 3. infr. de bered, instit. I. 110. tera quoque discutere , & pro omnibus unam sententiam ferve [debebit]. §. 2. Si per fidejussorem fuerit cautum ip primo compro. misso : & sequens similiter proserendum , Labeo dicit. Sed Pom- ponius dubitat, utrum iisdem, an & aliis tam idoneis. Quid enim inquit, si iidem fidejubere noluerint ? Sed puto, si noluerint fidejubere , tunc alios non absimiles 6 adhibendos. 26. PAULUS lib. 13. ad Edictum. 7 in potestate fit fidejussorum, postea se non obligantium ut poena committatur, f Idemque & 11 decesserint. 27. ULPIANUS lib. 13. ad Edictum. TAlem proferre vel prxsens, vel per nuncium , vel per epistolam potest. §. 1. Si heredis mentio , vel exterorum facta in compromisso non suerit: morte solvetur compromissum. 8 Nec uti- mur Labeonis sententia, qui existimavit, si arbiter aliquem pecuniam dure jusserit, & is decesserit antequam daret, poenam com. mitti, licet heres ejus paratus sit offerre. §. 2. Stari 9 autem debet sententix arbitri, quam de re dixerit, live aequa, sive iniqua sit: &sibi imputet, qui compromisit. Nam & Divi Pii rescripto adjicitur : Vel minus probabilem fententidin ivquo animo ferre ii. bet. §. 3. Si plures arbitri fuerint, & diversas sententias dixerint: licebit sententix eorum non stari, sed si major pars 10 consentiat ei stabitur ; alioqtiiu poena committetur. Inde quxritur apud Julianum. si ex tribus arbitris unus quindecim, alius decem, tertius quinque condemnent: cui sententix stetur? & Julianus scribit, quinque debere praestari : quia in hanc summam omnes consenserunt. 11 §. 4. Si quis litigatorum desuent 12 : quia per eum fa- ctum »st, quo minus arbitretur, poena committetur. Proinde sententia quidem dicta non coram litigatoribus 11011 valebit: nist in compromittis hoc specialiter expressum iit, ut, vel uno, vel utroque absente, sententia promatur : puniam autem is, qui defuit, committit; quia per eum factum est, quo minus arbitretur. §. 13. C;. rum 13 autem dicere sententiam videtur, qui sapientibus dicit, exterum coram furioso vel demente , non videtur dici 14: item , coram pupillo 15 non videri sententiam dictam, nisi tutor prxsens fuit. Lt ita de his omnibus Julianus lib. iv. Digestorum scribit. tz- 6. Et, si quis prxsens arbitrum sententiam dicere prohibuit, poena committetur, tz. 7. Sed si poena non fuisset adiecta compromisso , sed simpliciter sententia stari quis promiserit > incerti 16 adversus eum foret actio. 28. PAULUS lib. 13. ad Edictum. J^On autem interest, certa, an incerta summa compromissa fit; utputa quanti ea res erit. 29. ULPIANUS lib. 13. ad Edictum. -ADvcrsus lententiain arbitri fit, fi petatur ab eo, ä quo arbiter peti vetuit. 17 t Quid ergo, si a fidejussore ejus petatur, an pecua committatur? L puto, committi: &ita Sabinus scribit.nam Tybirustu , id est, potestate, ä reo petit. 18 Sed li cum fidejussore compromisi , & ä reo petatur : niti intersit fidejussoris, non committetur. 3°- PAULUS lib. 13. ad Edictum. Njl stuis rem, de qua compromissum sit, in judicium deducat: quidam dicunt, Prxtorem non intervenire ad cogendum arbitrum sententiam dicere : quia jam pcena non potest esse, atque si solutum est compromissum. Sed si hoc obtinuerit: futurum eis, ut in potestate e; us , quem poenitet Cumproinüiße , iit compromissum eludere. Ergo adversus eum poena committenda est : lite apud judicem iuo ordine peragenda. Ai- ULPIANUS lib. 13. ad Edictum. JTademmn autem committetur stipulatio, cum adversus eam quid fit, si iine dolo malo stipulantis factum est : sub hac enim conditione committitur stipulatio, ne quis doli [fui] prxminm ferat. 19 1" Sed si quidem compromisso adjiciatur 20, [::.] fi quid dolo in ei re factum Jit t ex stipulatu conveniri qui dolo fecit, potest. & ideo, si arbitrum quis corrupit vel pecunia, vel ambitione, vel Advocatum diversie partis, vel aliquem ex his, quibus causam suam com- miserat : [ex doli clausula poterit conveniri; ] vel si adversarium in pr. infr. de reg. jur. (12. 1 . 2. C. h. t. (13. L209. infr. de veri. ( J 4- L 47- infin. I. 49. in pr. infr. b. t. (15. d. I. 47. inpr. (16. 1 . ult.fupr.fi quis in jus vocat. (17. Adde l. 21. §. l.fupr. h.t. 'v 13- I • ult. infin. C. de ufur. rei ; udic. (19. I. 4. in pr.fupr. Jiquii cuutionib. I. 12 .fupr. de dolo malo. (20. I. 3. C. h. t. «allide >65 De receptis, qui arbitrium receperunt, &c. 266 callide circumvenit. + Et omnino, si in hac lite dolose versatus Vfententiam diceret, nihilominus nullo cogente dicere perseverasset: est: locum habebit ex stipulatu actio. & ideo, si velit de dolo actionem exercere adversarius: non debebit, cum habeat ex stipulatu actionem, f Quod si hujusmodi clausula in compromisso adscripta non est, tunc de dolo actio, vel exceptio locunshabebit. f Hoc autem compromissum plenum est, quod & doli clausula: habet mentionem. 1 - 31. PAULUS lib. 13. ad Edictum. "MUn distinguemus in compromissis, minor, an major sit poena, ■*' * 1 quam res de qua agitur. §. 1. Non cogetur arbiter sententiam dicere, fi pcena commissa sit. 2 §. 2. Si mulier alieno nomine compromittat, non erit pecunia compromissa propter intercessionem. §. 3. Summa rei est, ut Procter se non interponat: sive initio nullum sit compromissum ; sive sit, sed pendeat, an ex eo pcena exigi potest, sive postea deficiat pcena compromisso soluto, die, morte , acceptilatione , judicio , pasto. §. 4. Sacerdotio obveniente, videbimus, an cogatur arbiter sententiam dicere? id enim non tantum honori personarum , sed & majestati Dei indulgetur : cujus sacris vacare sacerdotes oportet. 3 Caterum si postea suscepit, iste quoque omnimodo sententiam Ferre debet. §. Item non est cogendus, si de negotio transactum est , .vel homo mortuus est, de quo erat compromissum : nisi si posteriore casu aliquid litigantium intersit. §. 6. Julianus indistincte scribit: Si per errorem de famoso delicto ad arbitrum itum est, vel de ca [re] de qua publicum judicium fit constitutum, veluti de adulteriis, sicariis, & similibus: vetare debet Prator sententiam dicere, nec dare dista exe- cutionem. §. 7. De liberali causa compromisso facto , recte non compelletur arbiter sententiam dicere: quia favor libertatis est, ut majores 4 judices habere debeat. 5 f Eadem dicenda sunt, live de ingenuitate, sive de libertinitate quaestio sit: & si ex fideicommissi causa libertas deberi dicatur, f Idem dicendum est in populari actione. §. 8- Si servus 6 compromiserit: non cogendum dicere sententiam arbitrum ; nec si dixerit, pcena: exsecutionem dandam de peculio 7, putat Octavenns. Sed an, si liber cum eo compromiserit, exsecutio adversus liberum detur : videamus , sed magis est, ut non detur. §. 9. Item si quis Romacompromiserit , mox Romam in Legationem venerit: non est cogendus arbiter sententiam dicere ; non magis, quam cogeretur , si litem ante contestatus esset, nunc eam exercere, nec interest , tunc quoque in legatione fuerit, an non. Sed si [nunc] in legatione compromittat, puto cogendum arbitrum sententiam dicere 8 : quia &, si judicium sponte accepisset, cogeretur peragere. 9 Sunt tamen , qui de isto non recte dubitant: qui utique nullo modo dubitabunt, si de ea re in legatione compromisit, quam in legatione contraxit: quia & judicium eo nomine accipere cogeretur, f Illud in prima specie potest dispici, an, si ante compromisit Legatus, cogendus sit arbiter sententiam dicere, si ipse legatus postulet ? Quod prima ratione poterit videri iniquum, ut in ipsius potestate sit. Sed hoc tale erit; quale si actionem velit dictare : quod facere ei licet. 10 Sed compromissum istud comparabimus 11 ordinari» actioni, ut non alias audiatur desiderans , ut arbiter sententiam dicat, quam fi se defendat. §. 10. Si is faciat controversiam hereditatis, qui cum defuncto compromiserat: futurum estprxjudicium 12 hereditati, si arbiter sententiam dicat: ergo interea inhibendus est arbiter. §. 11. Dies compromiffi proferri potest, non [cum] ex conventione, sed cum jussu arbitri eam proferri necesse est, ne pcena committatur. §. 12. Si arbiter scie celare tentaverit, Frator eum investigare debet: & si diu non paruerit, multa adversus eum dicenda est. §. 13. Cum in plures compromissum est ea conditione , ut nuam quilibet, vei unus dixistetsententiam, eo flaretur : absentibus cateris, nihilominus qui pr.esens est , cogetur, at Ii ea' conditione, ut omnes dicant,ve 1 quod de majoris fartis sententia placuerit: non debet singulos 13 separarim cogere : quia singulorum sententia ad pomam non facit. §. 14. Cum quidam arbiter ex aliis causis inimicus manifeste apparuisset, testationibus etiam conventus, ne libello cujusilam id querentis , Imperator Antoninus subscripsit, poste eum uti doli muli exceptione. Et idem, cum a judice consuleretur, apud quem pcena petebatur , rescripsit, etiamsi appellari 14 non potest, doli 15 mali exceptionem in fieiue petitione obstaturam. Per hanc ergo exceptionem quadam appellandi species est, cum liceat retractare de sententia arbitri. §. 1;. De officio arbitri tractantibus sciendum est, omnem tractatum ex [ipso] compromisso sumendum: nec enim aliud illi licebit, quam quod ibi, ut efficere postit, cautum est. non ergo quodlibet statuere arbiter poterit, nec in re qualibet: nisi de qua re compromissum est, & quatenus compromissum est. §. 16. Quantum est de sententia dicenda ? & dictum , non quamlibet: licet de quibusdam variatum sit. & puto, vere non committi, si dicat ad judicem de hoc eundum vel se , vel alium : [in] se vel in alium compromittendum. Nam & Julianus , impune non pareri, si j nbeat ad alium arbitrum ire : ne fi nis non sic. quod si hoc modo dixerit, ut arbitrio Publii Jlltevii fundus traderetur , aut satisdatio detur : parendum esse sententia. Idem Pedius probat : ne propagentur arbitria, aut in alios interdum inimicos agentium transferantur, sua sententia finem controversia eum imponere oportet: non autem finiri controversiam, cum ant disseratur arbitrium, aut in alium transferatur: partemque sententia esse , quemadmodum satisdetur , quibus fidejussoribus j idque delegari non posse, nisi ad hoc compromissum sit, ut arbiter statueret, cujus arbitratu satisdaretur, tz. 17. Item si jubeat, sibi alium conjungi : cum id in compromisso non sit, non dicit sententiam, nam sententia esse debet de re compromissa: de hoc autem compromissum non est. §. 18. Si domini, qui invicem stipulati sint, procuratores suos agere apud arbitrum velint: potest jubere, ijssos etiam adesse. §. 19. Sed si (st heredis in compromissis mentio sit, potest jubere , etiam heredem eorum adeste. §. 20. Arbitri officio continetur & quemadmodum detur vacua posseifio. An & fatis ratam rem habiturum > Sextus Pedius putat: Quod nullam rationem habet: nam si ratum non habeat dominus, committetur stipulatio. §. 21. Arbiter nihil extra compromissum facere potest: & ideo necessarium est adjici de die compromiffi proferenda, catorum impune jubenti non parebitur. 33. PAPINIANUS lib. 1. Quastiomim. A Rbiter ita sumptus ex compromisso , ut (st diem proferre possit, 1 hoc quidem facere potest; referre autem contradicentibus litigatoribus , non potest. 34. PAULUS lib. 13. ad Edictum. CI duo rei sunt, aut credendi, aut debendi, & unus compromiserit, isque vetitus sit petere, aut ne* ab eo petatur : videndum est, an, si alius petat, vel ab alio petatur, poena committatur. Idem in duobus argentariis , quorum nomina simul 16 eunt. Et fortasse poterimus ita fidejussoribus conjungere, si socii sunt 17. alias nec a te petitur : nec ego peto, nec meo nomine petitur, licet ä te petatur. §. 1. Semel commissa pcena solvi compromissum , rectius puto dici; nec amplius posse committi, nisi id actum fit, ut [in] singulas causas totiens committatur. 39. GAJUS lib. ;. ad Edictum provinciale. CI pupillus sine 18 tutoris auctoritate compromiserit, non est ar- ^ bites cogendus pronunciare: quia, fi contra eum pronuncie- tur, pcena non tenetur; prsterquam si fidejussorem dederit , ä quo pcena peti possit, idque & Julianus sentit. 36. ULPIANUS lib. 77. ad Edictum. CI feriatis 19 diebus, cogente Pratore, arbiter dicat sententiam , & petatur ex compromisso pcena : exceptionem locum non habere constat, nisi alia 20 lege eadem [dies] feriata , in qua sententia dicta, est excepta. 37. CELSUS lib. 2. Digestorum. rjUamvis arbiter alterum ab altero petere vetuit, si tamen heres pe- tit, poenam committet 21: non enim differendarum litium causa, sed tollendarum ad arbitros itur. (1. Adde/. 13. §. 1. /. 21. §. 6. fupr. eod. (2. /. 34. §. 1. infr. tod. (3. I. i.fupr. de in jus vocand. I. 17./. 18 .fupr. de procurat. I. 60. §. i. infr. de donat, inter vir. N uxor. I. 36. infr. infr. de fideicomm. liberi. I. 13. in pr. infr. de vacat, (stexettf. immer. I. 33. in pr. C. de Epijcop. (st cleric. (4. I. ult. C. sibi causa status. (>. I. 2. in si:. C. de pedam, judicia. (fj. Adde/. 7. /. 8 .fupr. h. t. (7- /. 3. §. 8. infr. de peculio. (8. I. 2. §. 4. infr. destidiciis. (9. d. I. I. §. 9. verf. sed (stsi agunt. (10. Immo vide l. 8. §./«. /. 9. I. 10. in pr. I. 15. infr. de legationib. (11. /. i.fupr. h. t. (12. v. /. 16. infr.de except. (13. I. 17. 8- i.fupr. h. t. (14. I. I. C. eod. (15. /. 3. C. eod. (16. /.9. in pr.fupr.de paÜ. (17. Vide tarnen /. 27. in pr. fupr. d. t. (l8- /. 3- irtpr.fupr. h. t. (19. /. 13. §. 3. Jupr. eod. (20. v. /. 7. C. deferiis. (21. v. I. nz.infn. infr. de eg.jur. K 3 38. MO- 267 Digeftorum Lib. IV. Tit. VIII. PC. 38. MODESTINUS lib. 6. Regularum. pUm poena ex compromisso petitur, is , qui commisit, damnan- dus eft: nec filterest, an adversarii ejus interfuit arbitri sententia stari, necne. 39. JAVOLENUS lib. 11. ex Cassio. ■VTOn ex omnibus causis , ex quibus arbitri paritum sententiae non H e it, pccna ex compromisso committitur 1: sed ex his duntaxat, qux ad solutionem pecuniae, aut operam praebendam pertinent. -j- Idem , contumaciam litigatoris arbiter punire poterit, pecuniam eum adversario dari jubendo : quo in numero haberi non oportet, si testium nomina ex sententia arbitri exhibita non sunt. §. 1. Cum arbiter diem compromissi proferre jussit, cum hoc ei permissum est , [alterius] mora alterius ad poenam committendam prodest. 40. POMPONIUS lib. 11. ex Variis lectionibus. A Rbiter Calendis Januariis adeste jussit, & ante cum diem decessit, alter ex litigatoribus non adfuit: procul dubio pccna minime commissa est. nam L Cassum audisse [ se dicentem Aristo ait, ] in eo arbitro, qui ipse non venisset, non esse commissam : quemadmodum Servius ait, ii per stipulatorem stet 2, quo minus accipiat, non committi poenam. 41. CALLISTRATUS lib. 1. Edicti monitorii. pUm lege Julia cautum sit, ne minor viginti annis judicare coga- ^ tur 3 , nemini licere minorem viginti annis compromissarium judicem eligere: ideoque poena ex sententia ejus nullo modo committitur. Majori tamen viginti annis , si minor viginti quinque [annis] sit, ex hac causa succurrendum, si temere auditorium receperit, multi dixerunt. 42. PAPINIANUS lib. 2. Responsorum. A Rbiter intra certum diem servos restitui jussit, quibus non resti- tutis , pcenre causa fisco secundum formam compromissi condemnavit. Ob eam sententiam fisco nihil adquiritur : sed nihilominus stipulationis poena committitur, quod ab arbitro statuto non sit obtemperatum. 43. SC/EVOLA lib. 1. Responsorum. TAE rebus controversiisque omnibus compromissum [in arbitrum] ä Lucio Titio & Maevio Sempronio factum eft, sed errore quaedam species in petitionem a Lucio Titio deducta: 11011 sunt, nec arbiter de his quicquam pronunciavit: quaesitum est , an species omisse peti possint ? Respondit, peti posse: nec poenam ex compromisso committi, quod si maligne hoc fecit: petere quidem potest , sed poenae subjugabitur. 44. IDEM lib. 2. Digestorum. TNter Castellianum & Sejum controversia de sinibus orta est, & ar- ■*- biter electus est, ut arbitratu ejus res terminetur : iple sententiam dixit, praesentibus partibus , & terminos posuit 4: qiuditumeft, an, si ex parte Castelliani arbitro paritum non esset, poena ex compromisso commissa est? Respondi, si arbitro paritum non esset in eo, quod utroque praesente arbitratus esset, poenam commissam. 4;. ULPIANUS lib. 28. ad Sabinum. TN compromissis arbitrium personae insertum personam non egre- A ditur. ; 46. PAULUS lib. 12. ad Sabinum, siis rebus , & rationibus, & controversiis judicare arbiter potest, qux ab initio fuissent inter eos , qui compromiserunt, non qux postea 6 supervenerunt. 47. JULIANUS lib. 4. Digestorum. CI compromissum ita factum est, ut präsente utroque , aut heredibus k - > eorum, arbiter sententiam dicat, & alter cx litigatoribus decesserit, pupillo herede relicto : non aliter videtur sententia dicta esse, nisi tutoris auctoritas interposita fuerit. §, t_ Tf-om . f, iliw« compromittentibus furere coeperit, 48. 1. Item, si alter ex MODESTINUS lib. 4. Regularum. A Rbiter ad ferendam sententiam 11011 7 compelletur. 49. JULIANUS lib. 4. Digestorum. CEd [&] interpellatur, quo minus sententiam dicat: quia nihil o coram furioso fieri intelligitur. 8 Quod si furiosus curatorem (1. V. I. 32. §. 16. supr. b. t. (2. /. 23. in fin.Jupr. eod. (3. V. I. 57. infr. 'derejudicat. (4. I. 2.§. 1. infr.fin. regund. L 32. §. 16. supr. b. 1.1. 43. infr. de verb. oblig. (6. L 23. infr. de judiciis. (7. Immo vide l. 3. §. I. cSf uti. I. 4. efi seq. I. I?. /. 16. supr. b. t. (z. I. 27. §.<;.supr. eod. (9. d. /. *7. tz. 1. (10. 1. 32. §. ult.sufr. eod. _263 habet, vel habuerit, adhuc litigio pendente : potest prxsente curatore sententia dici. §. 1. Arbiter adclle litigatores vel per mm- cium, vel epistolam jubere potest. §. 2. Si ab aitera duntaxat parte heredis mentio comprehensa fuerit , compromissum solvetur morte cujusque cx litigatoribus : sicut solveretur altero mortuo, fi neutrius heredis persona comprehenderetur. 50. ALFENUS lib. 7. Digestorum. A Rbiter ex compromisso sumptus , eum ante eum diem , qui con- stitutus compromisso erat, sententiam dicere non posset, diem compromilsi proferri jusserat; alter ex litigatoribus dicto audiens non fuerat: consulebatur , possetneab eo pecunia ex compromisso peti ? Respondi, non posse : ideo quod non esset arbitro compromissum , ut id haberet. 10 51. MARCIANUS lib. 2. Regularum. CIde re sua quis arbiter factus sit, sententiam dicere non potest: 0 quia se facere jubeat, aut petere prohibeat, neque auteni iaipel rare sibi, neque se prohibere quisquam potest. 11 52. IDEM lib. 4. Regularum. CI, qui jussus [eft] arbitro ex compromisso solvere pecuniam, 0 moram fecerit: poenam ex compromisso debet, sed 12 solvendo, poena liberatur. TIT. EX. NAUT/E , CAUPONES, STABULARII, UT RECEPTA restituant. 13 1. ULPIANUS lib. 14. ad Edictum. A It Praetor: Nauta , caupones , stabularii, quod cujusque salvum fore receperint, nisi restituent, in cos judicium dabo. 14 §. 1. Maxima utilitas est hujus Edicti : quia necesse est plerumque eorum fidem sequi, & res custodia: earum committere. Ne quilquam putet graviter hoc adversus eos constitutum : nam est in ipsorum arbitrio , ne quem recipiant 15 : & nisi hoc esset statutum, materia daretur cum furibus adversus eos, quos recipiunt, coeundi; cura ne nunc quidem abstineant hujusmodi fraudibus. §. 2. Qui sunt igitur, qui teneantur, videndum est. Ait Prxtor, Nauta:. Nuntm accipere debemus eum, qui navem excreet 16; quamvis nauta appellantur omnes, qui navis naviganda: causa in nave sint, sed de exercitore solummodo Praetor sentit: nec enim debet (inquitPom- ponius) per remigem , aut mesonautam obligari, sed per se, vel per navis magistrum 17: quanquam si ipse alicui e nautis committi juffit, fine dubio debeat obligari. §. 3. Et sunt quidam in navibus , qui custodite gratia navibus prtepouuutur; uti xvSC>.mi:, id est , navium custodes, [ & dietarii. ] Si quis igitur ex his receperit , puto in exercitorem dandam actionem ; quia is, qui cos hujusmodi officio praeponit, committi eis permittit; quanquam ipse navicularius vel magister id faciat, quod id eil, manus immissionem , appellant. Sed & 11 hoc non extet, tamen Je recepto navicularius tenebitur. §. 4. De exercitoribus ratium, item lintrariis, nihil cavetur: sed idem constitui oportere, Labeo scribit, & hoc jure utimur, tz. ;. Caupones autem, &jlubuiarios atque eos accipiemus, qui cauponam, vel stabulum exercent, ir.sti- torcfve eorum, f Ureterum, si qui opera mediastini fungitur, non continetur; utputa atriarii, & focarii, & his similes, tz. 6. Ait Prretor : Quod cujusque salvum fore receperint: hoc est, quamcunque rem , sive mercem receperint. Inde apud Vivianum relatum eit, ad eas quoque res hoc Edictum pertinere, qure mercibus accederent; veluti, vestimenta, quibus in navibus uterentur, Settern, qure ad quotidianum 18 usum habemus, tz. 7. Item Pomponius lib. xxxi v. leribit, -parvi referre, res nostras, an alienas intulerimus, si tamen nostra interfit salvas esse : etenim nobis magis, quam quorum sunt, debent solvi 19. & ideo si pignori merces accepero [ob pecuniam nauticam] : mihi magis, quam debitori nauta tenebitur, si ante eas suscepit, tz. 8. Recipit mtemjiuvum fore , utrum si in navem res misse ei adsignate sunt, an , etsi non fiat adsignatae, hoc tamen ipso, quod in navem misse sunt, recepta videntur? Et puto, omnium eum recipere custodiam, qureiniia- (11. 1. 40. infin. infr. de fideicom. libert. (12. /.21. in fin.supr. b. (13. Adde Lib. 47. D. 5. (14. /. §. t . t _ ( I? . Vi, tamen l . un. infin. infr. furti advers. naut. (16. /. 1. tz. 15. inj de exercitor, aci. (17. I. 1. tz. 1. infr. d. t. (ig. /. 4. 'infin. inj b. t. (19. Immo vide /. 31. tz. i. infr. deposti. 269 Nautas, caupones, stabularii, ut recepta restituant. 170 glcnt E T i vem illata sunt: & Factura non solum nautarum prxstare debere, sed & vectorum : i GAJUS lib. 5. ad Edictum provinciale. & caupo, viatorum, 2 3. ULPIANUS lib. 14. ad Edictum. 'ita de facto vectorum etiam Pomponius lib. XXXIV. scribit. | Idem ait, etiamli nondum sint res in navem receptae 3 , sed in litore perierint, quas semel recepit, periculum ad eum pertinere. §. 1. Ait Prxtor: niji restituent, in eos judicium dabo. Ex hoc Edicto in factum actio proficiscitur. Sed , an iit necessaria, videndum : quia agi civili actione ex hac causa poterit, fi quidem merces intervenerit, ex locato vel conducto: sed si tota navis locata sit, qui conduxit, ex conducto etiam de rebus, qux desunt, agere potest: si vero res perferendas nauta conduxit, ex locato convenietur, sed 11 gratis 4 res suscepta: sint, ait Pomponius depositi agi potuisse. Miratur igitur, cur honoraria actio sit inducta : cum sint civiles ? nili forte (inquit) ideo, ut innotesceret Prxtor curam agere reprimenda: improbitatis hoc genus hominum : [&] quia in locato conducto culpa, in deposito dolus duntaxat prxstatur 5 ; at hoc Edicto omnimodo qui recepit tenetur. etiamsi sine culpa ejus res periit, vel damnum datum est; nisi si quid damno fatali contingit. Inde Labeo scribit: ii quid naufragio, aut per vim piratarum 6 perierit, non este iniquum, exceptionem ei dari, f Idem erit dicendum; & si in stabulo , aut in caupona vis major? contigerit. §. 2. Eodem modo tenentur caupones, & stabularii, quo exercentes negotium ilium recipiunt: exterum, si extra negotium receperint, non tenebuntur. §. 3. Si filiusfamilias aut servus receperit, & voluntas patris, domini, intervenit 8: insolidum erit conveniendus. j Item fi servus exercitoris subripuit, vel damnum dedit, noxalis actio cessabit: quia ob receptum suo nomine dominus convenitur. Sin vero sine voluntate exerceant, de peculio dabitur, §. 4. Hxc autem rei persecutionem continet, ut Pomponius ait: & ideo & in 9 heredem, & perpetuo 10 dabitur. §. 5. Novissime videndum, an ejusdem rei nomine & de recepto honoraria i 1 actione , & furti agendum sit ? & Pomponius dubitat: ied magis est , ut vel officio judicis , vel doli exceptione alterutra este contentus debeat. 12 4. PAULUS lib. 13. ad Edictum. CEd & ipsi nauta furti actio competit 13 , cujus sit periculo : nisi [ii] ipse subripiat, & postea ab eo subripiatur ; aut aiio subripiente , ipse nauta solvendo non fit. §. 1. Si nauta nauta, stabularius stabularii, caupo cauponis res receperit, xque tenebitur. §. 2. Vivianus dixit, etiam ad eas res hoc Edictum pertinere, qux post impositas merces in navem, locatasque inferentur, etsi earum vectura non debetur : ut vestimentorum , penoris quotidiani 14 : quia hxc ipsa exterarum rerum locationi accedunt. 5. GAJUS lib. 5. ad Edictum provinciale. ^Auta, & caupo, & stabularius mercedem accipiunt, non pro custodia: sed nauta, ut trajiciat vectores; caupo, ut viatores manere in caupona patiatur: stabularius, ut permittat jumenta apud eum stabulari: & tamen custodis nomine tenentur. Nam & fullo & sarcinator non pro custodia , sed pro arte mercedem accipiunt : & tamen custodis nomine ex locato tenentur. 15 §. i- Quacunque de furto diximus, eadem & de damno debent intelligi: non enim dubitari oportet, quin is, qui salvum fore recipit, 11011 solum a furto, sed etiam a damno 16 recedere videatur. 6. PAULUS lib. 22. ad Edictum. T Icet gratis 17 navigaveris, vel in caupona gratis diverteris: non tamen in factum actiones tibi denegabuntur, si damnum injuria pastus es. §. 1. Si fervo meo in nave, vel in caupona utaris, & damnum mihi det, vel furtum faciat: quanquam & furti actio & damni injuria mecum sit, hxc tamen actio, quia in factum est, etiam fervi mei nomine adverliis te competit, f Idem dicetur, & si communis sit. x Tu tamen, quod mihi prxstiteris ejus nomine, vel communi dividundo , vel pro socio actione, ant, (si partem ejus , vel totum conduxisti,) etiam ex conducto habebis me obligatum. §. 2. Sed si damnum in co datum sit ab alio, qui in eadem nave vel caupona est, cujus factum Prxtor xstimare solet : non putat Pomponius ejus nomine hanc actionem utilem futuram. §. 3. In factum actione caupo tenetur probis, qui habitandi 18 causa in cauponaTunt: hoc autem non pertinet ad eum, qui hospitio repentino recipitur, veiuti viator. 19 §.4.Poflumus autem furti, ve! damni injuris actione uti cum nautis, ut certi hominis factum arguamus : sed una contenti este debebimus 20. & fi cum exercitore egerimus , prxstare ei debemus actiones nostras : quamvis ex conducto actio adversus eos competat exercitori. Sed si absolutus sit exercitor hac actione, deinde agatur cum nauta: exceptio dabitur: ne fepius de ejusdem hominis admisso quaeratur. Et contra, si cie admisto unius hominis actum sit, deinde in factum actione agatur: exceptio dabitur. 7. ULPIANUS lib. 18. ad Edictum. TAEbet exercitor omnium nautarum suorum, sive liberi, sive servi, factum prxstare : nec immerito factum eorum prxstat, cum ipse eos suo periculo adhibuerit. Sed non alias puxstat, quam si in ipsa nave damnum datum sit 21: exterum, si extra navem, licet a nautis , non prxstabit. f Item si prxdixerit, ut unusquisque vectorum res suas fervet , neque damnum se pr reflatur um , & consenserint 22 vectores prxdictioni: non convenitur. §. 1. Hxc actio in factum, in duplum 23 est. §. 2. Sed si quid nauta inter se damni dederint, hoc ad exercitorem non pertinet, f Sed ii quis sit nauta & mercator , debebit illi dari. Quod si quis, quos vulgo mvrtm- i8*ras, id est, remumpro naulo & vettura pretio solventes, dicunt : & huic tenebitur, sed hujus factum prxstat, cum sit & nauta. §. 3. Si servus nauta damnum dederit, licet servus nauta non sit: xquiffimum erit, in exercitorem actionem utilem dare. §. 4. Hac autem actione suo nomine exercitor tenetur 24: culpx scilicet sux, qui tales adhibuit: & ideo, & si decesserint, non relevabitur. f Servorum autem suorum nomine , noxali 25 duntaxat tenetur, nam cum alienos adhibet, explorare 26 eum oportet, cujus fidei, cujus innocenti* sint; in suis venia dignus est, si qualesquales ad instruendam navem adhibuerit. §. ;. Si plures navem exerceant, unusquisque pro 27 parte, qua navem exercet, convenitur. §. (1. Hxc judicia, quamvis honoraria 28 sint, tamen perpetua29 sunt: in 30 heredem autem non dabuntur. Proinde, & si servus navem exercuit, & mortuus est, de peculio non dabitur actio in dominum , nec intra annum. Sed cum , voluntate patris 31 vel domini, servus vel filius exercent navem, vel cauponam, vel stabulum: puto etiam hanc actjonem in solidum eos pati debere: quasi omnia, qux ibi contingunt, insolidum receperint. (i- Obst. I. un. infin. infr. furti advers naut. (2. Obst. I. 6. §. 5. infr. b. t. I. un. §. v.lt. infr. furti advers. nant. (3. Immo vide l.ult.inpr. infr.b.t. (4. /. 6. in pr. infr. eod. (5. I. I.§. 10. in ßn. I. 32. infr. deposti, excip. d. L 1. §. 6. (6. I. 18. inpr. infr. commodati. (7. I. 15. §. 2. I. 25.§. 6 .infr. locati conduci. (8. I. eilt. in fin. infr. h. t. (9. Immo vide §. ult. Inst. de oblig. qua quasi ex delici. (10. d. I. ult. §. ult. infr. k. t. (11. ii. /. ult. §. ult. (12. 1. 6. §. ult. infr. b. t. (13. /. un. §. 4. infr. furti advers. naut. (14. I. I. §. 6. in fin.Jupr. b. t. (15. /. 2$. in fin. I. 60. §. 2. infr. locuti. I. is. inpr. infr. de furiis. (16. Adde i. 40. infr. locuti. (17. 1. 3. §. i.jupr. b. t. (18. l. un. §. ult. infr. furti advers. naut. (19. d. I. un. §. ult. obst. I. 2. supr. h. t. (20. I. 3. in fin. supr. eod. (21. Vide tamen d. I. Z. inpr. supr. eod. (22. v./. I. §. 6. in fin, infr. depositi. (23. I. un. §. 2. infr. furti advers. naut. (24. /. I. §. 2. infr. de exercit. uct. (25. /. un. §. 5. infr. furti advers. naut. (26. /. 3. inpr. infr. de publicun. (27. Immo vide l. I. in fin. infr. de exercit. aci. (28. I. Z. §. ult. supr. b. t. (29. d. I. 3. §. 4. (30. §. ult. Infi. de obiig. qua quasi ex deliti. §. pen. Inst. de perpet. & tempor. aci. (31. /. 3. §. 3. supr. h. t. D IG E- D I GESTORUM SEU PANDECTARUM PARS SECUNDA. LIBER aUINTUS. T I T. I. DE .JUDICIIS i , ET UBI a QUISQUE AGERE VEL CONVENIRI DEBEAT. i. ULPIANUS lib. 2. ad Edictum. S I se subjiciant aliqui jurisdictioni, & consentiant 3 : inter consentientes C'.ijul'vis 4 judicis, qui tribunali priest vel aliam jurisdictionem habet, est jurisdictio. r. IDEM lib. 3. ad Edictum. fOnsenfijsc autem videntur, qui sciant se non ekle subjectos juris- dictioni ejus , & in eum consentiant, exterum , si putent ejus jurisdictionem elfe : non erit ejus jurisdictio : error enim litigatorum (ut Julianus quoque lib. I. Digestorum scribit) non habet consensu-, n 6. autsi putaverunt alium esse Prxtorem pro alio: xque error non dedit jurisdictionem, autsi, cum restitiiset quivis ex litigatoribus, viribus praeturae compulsus est: nulla jurisdictio est. §. 1. Convenire autem utrum inter privatos, sufficit, an vero etiam ipsius Prxtoris consensus necessarius [est?] Lex Julia judiciorum ait: r Quo minus inter privatos conveniat, sufficit ergo privatorum consensus. Proinde si privati consentiant, Prxtor autem ignoret consentire , & putat suam jurisdictionem : an Legi satisfactum sit, videndum est? & puto posse defendi, ejus esse jurisdictionem. §. 2. Si & judex ad tempus datus, & omnes litigatores consentiant: nisi specialiter Principali jussione prorogatio fuerit inhibita, possunt tempora, intra qux jussus est litem dirimere, prorogari. §. 3. Legatis in eo, quod ante 7 legationem contraxerunt: item his, qui testimonii 8 causa evocati sunt, vel si qui judicandi causa arcessiti [sunt,] vel in provinciam destinati, revocandi domum suum jus datur, f Ei quoque, qui [ipse] provocavit 9 , non imponitur neceffitas intra tempora provocationis exercendx, Rönne , vel alio loco , ubi provocatio exercetur , aliis pulsantibus respondere, nam Celsus huic etiam domus revocationem dandam ait: quoniam oh aliam causam venerit, hxc Celsi sententia, & rationabilis est. f Nam & D. Pius Plotio Cclsiano rescripsit, eum, . qui tutelx [reddendx] causa Romam erat a se evocatus, alterius tutelx [causa] , cujus causa non erat evocatus 10, non debere compelli judicium suscipere, f Idem Claudio Flaviano rescripsit, minorem viginti quinque annis, qui desiderat in integrum restitui adversus Asinianum, qui alterius negotii causa venerat, non esse Koma audiendum. §-. 4. Omnes autem isti domum revocant, si non ibi contraxerunt, ubi conveniuntur. 11 t Cxterum, si contraxerunt ibi, revocandi jus non habent: exceptis Legatis ; qui licet ibi contraxerunt, dummodo ante 12 legationem contraxerunt, non compelluntur se Ronix defendere, quamdiu legationis causa hic demorantur: quod & Julianus scribit, & D. Pius rescripsit. f Plane, si perfecta legatione subsistant, conveniendos eos D. Pius rescripsit. §. 5. Item fi extra provinciam suam contra- (1. lib, 3. C. tit. I. udsin. II. (2. Lib. 3. C. 13. ad fin. 27. (3. I. x. C. dejurisdici. (4. I. 74. §.I. iufr. h. t. (5. Adde/. 3. C. dejurisdici. (6. /. x^.supr. dejurifd. i. 116. in fin. infr. de reg. jur. (7. §. 4. infr. hic. I. 8- /. 39. in fin. infr. h. t. Nov. 123. c. 26. (8. I. 2<>. in fin.supr. ex qtiib. cuus. maior. (9. d. I. 26. in fin. I. I. infr. eum, qui appellaverit. (10. /. I. C. ubi de ratiociniis. (11. /. 19. §. I. I. 36. §. 1. 1. 45. in pr. infr. h. t. I. 34. in fin.supr. de procurat. I. 32. §. 9. supr. de reccpt. qui ttrbitr. I. 1. C. ubi de ratiociniis. Nov. 69. c. 1. (12. §. 3. supr. h. I. (13. d. I. 32. §. 9 .supr. de recept. qui arbitr. I. 22. infr. h. t. (14. /. 5. in fin. infr. dclcgutio- ttib. (i;. I. ult. in fin, C, qui bonis cedere. (16. v. /. 2. §. 1. xerunt, licet non in Italia, quxstiouis est, an Romx conveniri possunt ? & Marcellus, in eo solo, privilegio eos uti domum revocandi , quod in civitate lua, vel certe intra provinciam contraxerunt. quod est verum, f Sed [&] si agant, compelluntur se adversus omnes defendere 13. non tamen, si injuriam suam persequantur, vel furtum, vel damnum , quod nunc palsi sunt: alio- quin (ut [&] Julianus eleganter ait) aut impune contumeliis & damnis adficientur; aut erit in potestate cujusque , pulsando eos, subjicere eos jurisdictioni, dum se vindicant. §. 6. Sed si dubitetur 14, utrum in ea quis causa sit, ut domum revocare possit, necne: ipse Prxtor debet causa cognita statuere. Quod si constiterit, in ea eum esse causa, ut domum revocet: debebit cavere in judicii fisti: statuente Prxtore, in quem diem promittat, f Sed, utrum nuda cautione, an satisdato , Marcellus dubitat. Milii videtur, sola promiffioue: quod & Mela scribit: alioquin compelletur judicium accipere, quam invenire eos, qui latis pro eo dent. §. 7. In omnibus autem , in quibus protelatur admonitio , hoc procedere fine temporali damno creditorum oportet. 1; §. 8. His datur multa 16 dicendae jus , quibus publice judicium est, & 11011 ij aliis: nisi hoc specialiter eis permissum est. 3. IDEM lib. 4. ad Edictum. AIO11 videtur Frustranda: actionis causa latitare, qui prssens suscipere judicium non compellitur. 4. GAJUS lib. 1. ad Edictum provinciale. T Is nulla nobis esse potest cum eo, quem in potestate habemus 18: nisi ex castrensi peculio. 19 ;. ULPIANUS lib. 5. ad Edictum. Cl quis cx aliena jurisdictione ad Prxtor em vocetur , debet venire 20; ut & Pomponius & Vindius scripserim i; Prxtoris est enim xstimare , aii sua iit jurisdictio ; vocati autem, non contemnere auctoritatem Prietoris : nam & Legati , exterique, qui revocandi domum jus habent, in ea sunt causa, ut in jus vocati veniant privilegia sua allegaturi. 6. IDEM lib. 6. ad Edictum. p/Ecus judicandi officio Fungitur. 7. IDEM iib. 7. ad Edictum. CIquis, postcaquain in jus vocatus eft , miles, vel alterius fori elfe coeperit: in ea causia jus revocandi forum nou habebit, quasi prxvcntus. 21 8. GAJUS lib. 1. ad Edictum provinciale. CI 22 quis in legatione constituerit, quod ante legationem debuerit: 1101123 cogi eum ibi judicium pati, ubi constituerit. 9. ULPIANUS lib. 9. ad Edictum. TNsulx Italix, pars Italix sunt : & cujusque provincix. 24 10. IDEstI lib. 10. ad Edictum. £)Eftitifc 2; is videtur, non qui distulit, sed qui liti remnicia- vitin totum: desistere enim est, de negotio abstinere, quod fupr.fi quis in jus vocatus. I. ult. C. de modo multar. (17. /. 131. >* fu. infr. dc verb. fign. I. 2. 3. C. de modo multar. (18. /. U- bist. h. t. I. 7. infr. de oblig. cfi aci. I. 16. infr. de furtis. V. /. 7. infr. d leg. Corn. dc falf. 1 . 13. infin. C. dc tr anfiel. K. H. Infc. de inutil. fl'-- pui.§. 12. Lift. de oblig. qu,c ex delici. (19. /. 2. infr. adSC. Maei- don. i. 2. in pr. iufr. de contrah. empt. adde l. 53. infr. h. 1.1. 1. inft- ad leg. Jul. de annona. I. 20. nu fin. C. de his, qui accusare. (20. i. e* inpr.supr.fi quis in jus vocatus. -(21. /. '30. infr. h.t. I. 19. inft- supr, dejurisdici. (22. /. 33. in pr. infr. de donaiion. (23. Obst. /.;.§- I- infr.de conflit.pecua. (24. Adde l. 30. infr. admuniapd. (25. /. 13. in pr. infr. adSC. Turpili. iliunuuiu- 273 De judiciis, & ubi quisque agere &c. ■74 calumniandi animo instituerat, f Plane, si quis, cognita rei veritate i, suum negotium deseruerit, nolens in lite improha perseverare , quam calumnia: causa non instituerat: is destitisse non videtur. ii. IDEM lib. 12. ad Edictum. < CI a me fuerit adrogatus , qui mecum erat litem contestatus, vel O cum q U0 eg 0 ; solvi judicium , Marcellus libro tertio Digestorum scribit, quoniam nec ab initio inter nos potuit consistere. 2 12. PAULUS lib. 17. ad Edictum. pUmPrstorunum ex pluribus judicare vetat, exteris id commit- tere videtur. §. i. Judicem dare possunt, quibus [koc] Lege, vel Constitutione , vel Senatusconsulto conceditur. Lege ; sicut Proconsuli 3. is quoque, cui mandata est jurisdictio , judicem dare potest 4 : ut sunt Legati Proconsulum, item hi, quibus id [more] concessum est, propter vim imperii: sicut Prafectus Urbi, exterique Romx Magistratus. §. 2. Non autem omnes judices dari possunt ab his , qui judicis dandi jus habent, quidam enim Lege impediuntur, ne judices sint: quidam natura: quidam moribus. Natura; ut surdus, mutus, & perpetuo furiosus;, & impubes : quia judicio carent. Lege [impeditur], qui Senatu motus est. 6 Moribus ; femina; 7, L sensi : non quia non habent judicium , sed quia receptum est , ut civilibus 0isiciis non fungantur. §. 3. qui possunt esse judices , nihil interest; in potestate, an fui juris sint. 3 13. GAJUS lib. 7. ad Edictum provinciale. TN tribus [istis] judiciis (familiae erciseunda, communi dividun- do, & sinium regundorum) quaeritur, quis actor intelligatur 9, quia par causa omnium videtur ? Sed magis placuit, eum videri actorem, qui ad judicium provocasset. 10 14. ULPIANUS lib. 2. Disputationum. CEd cum 'ambo ad judicium provocant, sorte res discerni solet. 0 15. IDEM lib. 21. ad Edictum. 'plliusfamilias judex 11, h litem suam Faciat, in tantam quantitatem tenetur, quae tunc in peculio fuit, cum sententiam dicebat. §. i. Judex tunc litem 12 suam facere intelligitur , cum dolo malo in fraudem legis sententiam dixerit. Dolo malo autem videtur hoe facere , si evidens arguatur ejus vel gratia vel inimicitia , vel etiam sordes: ut veram aestimationem litis prastare cogatur. 13 16. IDEM lib. 5. ad Edictum. J Ulianus autem, in heredem judicis, qui litem suam fecit, putat actionem competere : qua sententia vera non 14 est, & a multis notata est. /■ 17. IDEM lib. 22. ad Edictum. J Ulianus ait: Si alter ex litigatoribus judicem solum heredem , vel ex parte fecerit, alius judex necessario sumendus est : quia iniquum est , aliquem fuse rei judicem fieri. 15 18- IDEM lib. 23. ad Edictum. (jl longius spatium intercefurum erit , quo minus judex datus operam 16 pojjit dare, mutari eum jubet Prator. hoc [est], si forte occupatio aliqua judicem non patiatur operam judicio dare , incidente infirmitate , vel necessaria profectione 17 , vel rei sua familiaris periculo. §. 1. Si siliusfamilias ex aliqua noxa, ex qua patri actio competit, velit experiri: ita demum permittimus [ei] agere , fi non sit qui patris nomine agat. 18 Nam & Juliano placet, si siliusfamilias legationis, vel studiorum gratia aberit, & vel furtum, vel damnum injuria passus fit: posse eum utili judicio agere: ne, dum pater expectatur, impunita sint maleficia 19 : quia pater venturus non est, vel, dum venit, fe subtrahit is, qui noxam commisit. Unde ego semper probavi, ut li res non ex maleficio veniat, sed ex contractu, debeat silius agere utili judicio: forte depositum repetens , vel mandati agens, vel pecuniam 20 , quam credidit, petens: si forte pater in provincia sit, ipse autem for.e Romce vel studiorum causa , vel alia justa ex causa agat 21 : ne, si ei non dederimus actionem, Futurum fit, ut impune fraudem patiatur , & egestate Roma laboret, viaticulo suo non recepto, quod ad sumptum pater ei dcti-averat. Et finge Senatorem este siliumfamilias, qui patrem habet in provincia , nonne augetur utilitas per dignitatem ? 19. IDEM lib. 60. ad Edictum. J-JEres absens ibi defendendus est, ubi defunctus 22 debuit, & conveniendus , si ibi inveniatur , nulloque suo proprio privilegio exculatur. §, 1. Si quis tutelam 23 , vel curam, vel negotia, vel argentariam 24, vel quid aliud, unde obligatio oritur, certo loci administravit: & si ibi domicilium non habuit, ibi fe debebit defendere 25; L si non defendat, neque ibi domicilium habeat, bona posiideri patietur. §. 2. Proinde & si merces vendidit certo loci, vel diipoluit, vel comparavit: videtur, nisi alio loci, ut defenderet , convenit, ibidem fe defendere, f Nunquid dicimus , eum, quia mercatore quid comparavit advena, vel ci vendidit, quem scit inde confesthn profecturum 27, nou oporcet ibi bona possidere, sed domicilium sequi ejus? at si quis ab eo, qui tabernam vel officinam certo loci conductam habuit: in ea causa est, ut illic conveniatur? quod magis habet rationem. Nam ubi sic venit, ut confesthn discedat, quasi i viatore emtis, [vel eo, qui transvehebatur , ] vel eo, qui TrafjtwXii', id est, praeternavigat, emit: duriffimum est, quotquot locis quis navigans , vei iter faciens delatus est, tot locis fe defendi. At si quo constitit, non dico jure domiciiii , fcd tabernulam , pergulam, horreum , armarium , officinam conduxit, ibique distraxit, egit: defendere se eo loci debebit. §. 3. ApinlLabconem quaritnr, si homo provincialis servum institorem vendendarum mercium gratia Roma habeat: quod cum eo servo contractum est , ita habendum 27 , atque ii cum domino contractum iit. quare ibi se debebit defendere. §. 4. Illud sciendum est , cum , qui ita fuit obligatus, ut in Italia solveret, si in provincia habuit domicilium , utrobique posse conveniri, & hic & ibi: & ita & Juliano & multis aliis videtur. 20. PAULUS lib. 58. ad Edictum, nem obligationem pro contractu habendam , existimandum est: ut, ubicunque 28 aliquis obligetur , [&] contrahi videatur : quamvis [non] ex crediti causa debeatur. 21. ULPIANUS lib. 70. ad Edictum. CI debitori meo velim actionem edere , probandum erit, si Fatea- O turse debere, paratumque dicat solvere, audiendum eum, dan- dumque diem 29 cum competenti cautela ad solvendam pecuniam : neque enim magnum damnum est in mora modici temporis, f Modicum autem tempus hic intelligendum est, quod 30 post condemnationem reis indultum est. 22. PAULUS, lib. 3. ad Plautium. 1 non cogitur in aliquo loco judicium pati; si ipse ibi agat^co- gitur excipere actiones , & ad eundem judicem mitti. 31 23. IDEM lib. 7. ad Plautium. NJOn potest 32 videri in judicium venisse id , quod post judicium acceptum accidisset : ideoque alia interpellatione opus est. 24. IDEM lib. 17. ad Plautium, n alias in eos , quos Princeps evocavit, Roma competit actio, quam si hoc tempore contraxerint. 33 §. I. Legati ex delictis in legatione commissis coguntur judicium Roma pati: sive ipsi admiserunt, sive servi eorum. 34 §. 2. Sed si postulatur in rem actio adversus Lpgatum , nunquid danda sit, quoniam ex 35 präsent. (1. /. 15. in pr.insr.de jure fisci.I. 2. in pr.C. de abolit. (2. /.4. infr.h.t. (3. /. xz.fupr. de ojjic. procans. (4. Adde/. %x.~infr. h. t. (5. /. 39. inpr. L 46. infr. eod. (6. I. i.supr. de senator. (7. i. 2. in pr. infr. de reg.jur. (g. I. b.supr. de recept. qui arhitr. I. 15. in pr. infr. b. t. (9. /. 2. §. 3. I. 44. §. 4. infr. fami!, ercisc. (10. 1. 29. infr. h. t. L 2. in fin. infr. commur.i dividund. (11. §. 2. in fin. Inft. de oblig. quic quoji ex delici. (12. inpr. Inji. d. t. (13. i. idt. C. depsena judicis, qui male judicavit. (14. arg. §.pen. 0^ Q LTi N 0 ! * 1 Q . Injt. deperpet. & temporal, aci. cxcip. I. 5. in py.supr. dc calunmiat. (15. Tit. C. ne quis in sua causa judicet. (16. L pen. in pr. infr. de vacat, mun. (17. /. 4. C. de pedan. judicib. (18. I. Xi.supr.de in jus vocand. (19. L 51. §. idt. verf quod Ji quis, infr. ad leg. T 0 m. L Aquil. I. 70. §. ult. infr. de fidejujf. L 6. C. de defensor, civit. (20. I. 17. infr. de reb. crcd. (21. Adde /. 7. §. 3. infr. de donat. (22. I. zq.infr.h. t. (23. I. l. C. ubi de ratiociniis. (24. ?. 4. §. ult.Jupr. de edendo. (2;. L 2. §. q.fupr. b. t. L 54. infin.fupr. de procur. (26. I. un. C. de nundinis. (27. I. 24. §. I. infr. h. t. (28. I. 21. infr. deoblig. cf aci. (29. /.31. infr. dere judicat. §. 2. Inft. de offic. jud. (30. I. 2. 3. C. de ufur. rei judicat. (31. I. 11. §. I.supr. de jurisd. L 14. C.defcntent. & interlocut. Nov. <)(,. c. 2. Nov. 123. c. 25. (32. v. I. 35. infr. b. t. (33. I. 2. §. 4. Jupr. eod. (34. I. 19. §. 3. supr. eod. (35. I. Un. C. de alienat. judic. mutund. 1 -S possessione 275 Digestorum tib. V. Tit. I. 276 possessione hsc actio est ? Cassius respondit, sic servandum , ut, si subducatur ministerium ei, non sit concedenda actio : si vero ex multis servis de um agatur , non sit inhibenda. Julianus, sine distinctione denegandam actionem : merito, ideo enim non datur actio, ne ab officio suscepto legationis avocetur. 1 25. JULIAMUS lib. 1. Digestorum. CI legationis tempore 2 quis se. mm, vel aliam rem emerit, aut 0 ex alia causa possidere coeperit: non inique cogetur ejus nomine judicium accipere, aliter enim potestas dabitur Legatis sub hac specie res alienas domum auferendi. 26. PAULUS lib. 17. ad Plautium. T\E eo autem , qui adiit hereditatem, Cassius scribit, quamvis Roma adierit hereditatem, non competere in eum actionem, ne impediatur legatio 3 : & hoc verum est. sed nec legatariis datur actio: sed, nili satisdet, mittuntur in possessionem rerum hereditariarum. quod & in hereditariis creditoribus dicendum est. 27. JULIANUS lib. 1. Digestorum. Q Uid enim prohibet, Legatum publico munc-re fungi, & actorem custodia causa in possessione rerum hereditariarum esse ? 4 28. PAULUS lib. 17. ad Plautium. OEd &si restitua ur ei hereditas ex Trebelliano, actio in eum non 0 dabitur: sive sponte , sive coactus 5 heres eam adierit. Commodius enim est, reddi quidem ei hereditatem, perinde autem habendum , ac si ipse adisset hereditatem. §. 1. Contra si Legatus tempore legationis adierit, & restituerit, datur in fideicommissarium actio : nec exceptio Trcbeliiani obstat ex persona Legati; quia 'hoc Legati personale beneficium est. §. 2. Ex quibus autem causis 6 non cogitur Legatus judicium accipere, ncc jurare cogendus est, se dare non oportere: quia hoc jusjurandum in locum litis contestata succedit. §. 3. iEdium nomine Legatus damni infecti pro mittere debet, aut vicinum admittere in possessionem. 7 §. 4. Sed & si dies actionis exitura erit 8 , causa cognita adversus eum judicium Prstor dare debet, ut lis contestetur 9, ita ut in provinciam transferatur. §. ;. Si paterfamilias mortuus esset, relicto uno filio, & uxore prägnante : non recte silius a debitoribus partem dimidiam crediti petere potest, quamvis postea unus filius natus fit: quia poterant plures nasci; cum per rerum naturam certum fuerit, unum nasci. Sed Sabinus, Cassius , partem quartam peti debuisse 10: quia incertum esset, an tres nascerentur, nec rerum naturam intuendam , in qua omnia certa essent, cum futura utique fierent : sed nostram inscientiam aspici debere. 29. IDEM lib. 8- ad Plautium. Q Ui appellat prior, agit. 30. MARCELLUS lib. 1. Digestorum. T IBi acceptum est semel judicium, ibi & finem accipere debet. 11 31. CELSUS lib. 27. Digestorum. .gl petitor plures heredes reliquerit, unusque eorum judicio ege- } rit, non erit verum, totam rem, qu* in priore judicio fuerit, deductam esse : nec enim quisquam alienam actionem in judicium invito coherede perducere potest. 12 32. ULPIANUS lib. 1. de Officio Consulis. CI judex, cui certa tempora prostituta erant, decesserit, & alius 0 in locum ejus datus fuerit: tanta ex integro 13 temporain persona ejus prostituta intelligemns , quamvis Magistratus nominatim hoc in sequentis datione non expresserit; ita tamen, ut legitimum 14 tempus non excedat. 33. MODESTINUS lib. 3. Regularum. JJOn videtur in judicem consensisse, qui edi sibi genus apud eundem judicem desiderat actionis. 34. JAVOLENUS lib. 15. ex Cassio. CI is, qui Roma judicium acceperat, decessit, heres ejus, quamvis domicilium trans mare habeat, Roma: tamen defendi debet quia succedit in ejus locum, ä quo heres relictus ;st. 1; (i.l. 26 .1. 27. infir. h. t. (2. 1. 28. §. 3- b//r. eod. (3. /. 24. infin. J pr. eoi. (4. 1. 5. inpr. infr. utinpojsejf. legator. (;. v. I. 4. infr. ndSC. TrebelL (6. I. 35. in fin. infr. de jurejur. (7. /. 26. /. 27. supr. b.t. (8. /. 3. inpr.supr. deferiis. I. 13. §.pcn.fupr. de rccept. qui arbitr . (9. v. 1 .12 .supr. ieprocur - (io. I. 3. in fin, infr.fi pars beredit. I. 36. infr,-de folution, (n. /. j.fupr. h. t , (12. v. I. 63. infr. Aerejudicata. (13 ,-v.l. 15. infr. de verb. oblig. (14. I. 13.jp, 1. C. b. t. (15. I. 19. in pr.supr. eod. (16. Immo vide/. 76. §. 1. infr.ieverb. oblig, (17, /. 50. in fin.pr. infr* de peculio, l. 6. in fin. 35. IDEM lib. 10. Epistolarum. , TVTOn quemadmodum fidejussoris obligatio in pendenti potest esse ^ [&"| vel in futurum concipi: ita judicium in pendenti potest esse, vel de 16 his rebus, qua: postea in obligationem adventura sunt: nam neminem puto dubitaturum , quin fidejussor ante obligationem rei accipi possit 17? judicium vero, antequam aliquid debeatur, non posse. 26. CALLISTRATUS lib. 1. Cognitionum. Reipublics cauta aoerunr. mque uivi naucs m ua:e verva reliri- pserunt: Humanum eft propter fortuitos casus dilationem accipi; veluti quod pater litigator filium vel filiam , vel uxor virum , V tl filius parentem amisit: & insimilibus causis cognitionem ad aliquem modum 18 sustineri. §. 1. Senator, fi negotiis alienis se obtulerit in provincia , non dqjaet judicium recusare negotiorum gesto- rum : sed actionem eum excipere oportere, Julianus respondit: cum 19 sua sponte sibi hanc obligationem contraxerit. 37. IDEM lib. ;. Cognitionum. CI de vi, & possessione queratur, prius cognoscendum 20 it O yi 21, quam de proprietate rei, Divus Hadrianus v.fi TÜV (dto-rolxav , id est , communi seu Reipublica Tbejjalorm , [Grxce] rescripsit. 38. LICINNIUS RUFINUS lib. 4. Regularum. Q Uod legatur, siquidem per personalem actionem exigetur, ibi -dari debet, ubi est 22 : nisi [fi] dolo malo heredis subdiistum fuerit 23. tunc enim ibi dari debet, ubi petitur. 24 f Praterei quod pondere, aut numero, aut mensura continetur , ibi dari de- bet , ubi petitur : nisi [si] adjectum fuerit , centum moiics ex iit horreo, aut viniamphoras ex illo dolio, f Si autem per in rem actionem legatum petetur, etiam ibi peti debet, ubi res est. 25 E:, si mobilis sit res, ad exhibendum agi cum herede poterit, ut exhibeat rem 26 : sic enim vindicari ä legatario poterit. 39. PAPINIANUS lib. 3. Quxstionum. PUm Furiosus judex 27 addicitur 28, non ideo mimis indicium ^ erit, quod hodie non potest judicare: ut scilicet sux mentis effictus , quod lententis dixerit, ratum sit., eque enim in addicendo prsfentia vel scientia judicis necessaria est. §. 1. Qui legationi! causa Romam venit, ex qualibet causa fidejubere potest: cum privilegio suo, cum sit in Italia contrastum , uti non potest. 19 40. IDEM lib. 4. Quxstionum. quidquid judicis potestati permittitur, id subjicitur juris necessitati. 30 §. 1. Judex, si quid adversus legis prsceptum in judicando dolo malo praetermiserit, legem offendit. 41. IDEM lib. 11. Quxstionvm. JN omnibus bonw fidei judiciis , cum nondum dies prsstandre peculiis venit, si agat aliquis ad interponendam cautionem 31, ex justa causa condemnatio fit. 42. IDEM lib. 24. Quxstionum. £JI uxor a Legato Romx diverterit, dotis nomine defendendum Romx virum , responsum est. 43. IDEM lib. 27. Quxstionum. J?Um , qui infulam Ca.pna; [Feri 1 certo tempore stipulatus est, eo finito , quocunque loco 32 agere posse in id , quod filterest, constat. 44-, IDEM lib. 2. Responsormn. j^TOn idcirco judicis officium impeditur, quod quidam ex tutoribus post litem adverlus omnes inchoatam Reipublicx causa abesse coeperunt : euin'praesentium, & eorum, qui non defenduntur, administratio discerni & sstimari possit. §. 1. Cum postea servus apparuit, cuius nomine per procuratorem fuerat adhim, absolvi debitorem oportet. Qr.x res domino quandoque propriam litem inferenti non obstabit. infr. de fidei uf. (18. Nov. n 5 .c. §. z . vey f sancimus. (19./. 1- §. 1. infin.fupr. quifutifd. cog. (20. /. 5. §. I. infr. 1 . 7. C. ad leg- Jul. de vi pubi. (21. Immo vide /. 1. C. de appellat. (22. I. tm. C ubifideicom. (23. /. 12. §. 1. infr. depositi. 1. 47. in pr. infr. de legat. I. (24. d. I. 47. §. I. infr. delegat. I. I. l.infr. de annuis legat. [29. 1 . ult.C. ubi in rem actio. I. 2. C.dejurifi. (26. /. 2. in fin. infide tritico , vino. (27. /. 12. §.2 .supr. h. t. (28. L 46. infr. eel 29. /. 2. §. 4- supr. eod. (30. I. 1. C. auomodo yovrojt' u-i.n -teu 'Lv Izr/rpoa-ci, » xsfXT3s=; üev, jtfivEVceroev* E mr Ixv [Si] v ci-orst; jrpdc rs; (frtvymx; , isi [roic] isrjyniri oi-cl; «ora;, eiVKyooyi.u-s; avai roi; Ji*.«;- Id est, Alagi- firutus, quo anno cum imperio sunt, neque propriam , neque eorum, quorum tutelam vel curam gerunt, caisam in judicio , -uri agendo , -ue7 defendendo sustinento. Simul ac vero magistratus dies exierit, »on ipßs tantum adversus reos suos , Tei eri«;« airrr adversus ipsos litem intentare jus fasque efto. 49. IDEM lib. 3. Responsorum. "yEnditor ab e ruptore denunciatus, ut eum evictionis nomine ' defenderet, dicit se privilegium habere sui judicis. Quaeritur, ,an postit litem ab eo judice, apud quem res inter petitorem & emptorem erepta est, ad suum judicem revocare ? Paulus relpondit, venditorem emptoris judicem sequi solere. 6 §. 1. Judices ä Pne- .side dati, solent etiam in tempus successorum ejus durare 7 , & cogi pronunciare : easque sententias servari. In eundem senium etiam Scsvola respondit. 50. ULPIANUS lib. 6. FideicommiiToriun. CI fideicommissum ab aliquo petatur , isque dicat alibi 8 este ma- o jorem partem hereditatis : non erit ad pnestationem compellendus. & ita multis Constitutionibus cavetur, ut ibi petatur fideicommissum , ubi major pars hereditatis efi : nisi [si] probetur, eo loco voluisse testatorem fideicommissum praestari, ubi petitur. §. 1. Tractatum est de iere alieno , st in ea provincia, ubi fideicommissum petitur, pius esset arris alieni, an, quasi major pars alibi esset, praescriptio locum haberet? Sed [&] hic placuit, nihil facere seris alieni nomen: cum non loci sit aes alienum, sed universarum facultatum, es enim alienum , patrimonium totum imminuere, constitit, non certi loci facultates, f Quid tamen, si forte certis oneribus destinatum sit id patrimonium ; utputa alimentis praestandis, quae Romae praestari paterfamilias jusierat, vel tributis , vel quibusdam aliis inexcusabilibus oneribus : an postit praescriptio locum habere ? Hic putem justius dici, locum habere. §. 2. Sed & rescriptum est , ut illic fiieicommijsuin petatur , ubi 9 domici- litim heres habet. Quotiens, autem coepit quis fideicommissum solvere , non potest hac praescriptione uti; 51. MARCIANUS lib. 8. Institutionum. Q Uamvis ad eum hereditas fuerit devoluta , qui domicilium in -provincia habet. Sed & Divi, Severus & Antoninus rescripserunt, ii consenserit fideicommissarius alio loco dare, necesse habere fecundum consensum dare, ubi consenserit. (1. d. I. 19. §. I. I. 4. §. ult. supr. do t . I. 20. supr. de statu homin. (4. I. 6 edend. (2. /. 34 .supr. h. t. (4. t. 60. infr.de re judicat. /. 113.. infr.Aever~b.fign. (;. I. 12. §. 2 .supr.h.t. (fi. I. I. C. ubi in rem actio. (7. Immo vide /. 13. in sin.supr. dejurisl. (8- 2. §. 3- infir. h. t. (9. I. 39. §. 3. in fi-, de admin. est peric. tut. (10. I 16. C.h. t. I. 4. C. de jurisd. I. ult. C. de exccpt. Nov. 43. c. 3. (11. I. 49. §. I. l.S?. inpr. infr. de legat. 2. (12. l.tfl.mpr. infir. de legat. 1, (13. V. /. 12. §. I. vers. quae sententia, infr. de usu est habitat. (14. I. 3. §. 2. infin. infr. de legat, prufiand. (15. I. 38. I. 50 -Jupr. h. t. I. 47. I. 108. infr. de legat. 1. V. I. un. C. ubi fideicommis. (16. /. 7. §. 2. infr. ad leg. Jul. tnajest. (17. I. 7- 92. ULPIANUS lib.*t>. Fideicommissorum. JsJEd & si suscepit .actionem fidcicommiffi , & aiiis defensionibus usus, hancomiiit: postea, quamvis ante sententiam , reverti ad hanc defensionem non potest. 10 §. 1. Si libertis suis tesseras frumentarias 11 emi voluerit, quamvis major pars hereditatis in provincia sit: tamen Romae debere fideicommissum solvi, dicendum est : cum apparet 12 id testatorem sensisse ex genere comparationis. §, 2. Sed & fi proponas , quibusdam Clariffimis viris ar- nti vel auri pondo relicta, & fit sufficiens ad hujusmodi fideicommissa Roma patrimonium : licet major pars totius patrimonii in provincia sit, dici oportet, Roma esse praestandum; nec enim verisimile est 13 , testatorem, qui honorem 14 habitum voluit his, quibus reliquit, tam modica fideicommissa in provincia praestari voluifle. §. 3. Si ea res , qua per fideicommissum relicta est, eo loci sit: dicendum est, non debere praescribi ei, qui petit, quasi major pars hereditatis alibi fit. 15 §. 4. Sed si non fideicommissum petatur eo loci, sed fideicommisso satis: videndum est, an haec-praescriptio locum habeat? & non puto habere. Quinimo , & si nihil sit eo loci, attamen jubendum satisdare : quid enim veretur , cum, si satis non dederit, mittatur adversarius in posseffio- nem fidcicommiffi servandi causa? 53. HERMOGENIANUS lib. 1. Juris Epitomarum. Vix certis ex causis 16 adversus dominos servis consistere permissum est. Id est, si qui suppressas tabulas testamenti dicant, in quibus libertatem Ubi relictam adseverant 17 : item, arctioris annona: 18 pop. Romani: census etiam, & falsa: monete criminis reos dominos detegere servis permissum est 19. praeterea fideicom- miffiun libertatem ab his petent. 20 f Sed [&] si qui suis nummis 2i redemptos se , & non manumissos contra placiti fidem adfc- verent. J Liber etiam [esse] jussus fi rationes reddiderit, arbitrum 2 2 contra dominum rationibus excutiendis recte petet. 23 f Sed & si quis fidem alicujus elegerit, ut nummis ejus redimatur, atque his solutis manumittatur, nec ille oblatam pecuniam suscipere velle dicat: contractus fidem detegendi fervo potestas tributa est. 54. PAULUS lib, 1. Sententiarum. TlEr minorem causam majori cognitioni praejudicium fieri non oportet 24: major enim quaestio minorem causam ad se trahit- IDEM lib. singulari de Officio Adsessorum. pDictum , quod ab antecessore datum est , in numero trium edi- ' Lj ctorum 2; connumerari debet. Plane, licet [omnis] ab antecessore numerus finitus sit, solet successor unum Edictum dare. ULPIANUS lib. 30. ad Sabinum. T Icet verum procuratorem in judicio rem deducere veriffimum 1 J est; tamen, & si quis, cum procurator non esset, litem fit contestatus, deinde ratum dominus habuerit, videtur retro res in judicium recte deducta. 26 97. IDEM lib. 41. ad Sabinum. 'PAm ex contractibus , quam ex delictis in filiumfamilias compe- tit actio 27 : sed, filio mortuo postsitis contestationem, transfertur judicium in patrem 28 , duntaxat de peculio , & quod in rem ejus versum est. Certe si, quasi procurator alicujus , filius- Familias judicium acceperit, mortuo eo 29, in eum, quem defenderit , transactio, vel judicati datur. 58. PAULUS lib. 13. ad Sabinum. J Udicium 30 solvitur vetante eo , qui judicare jusserat; vel etiam eo , qui majus imperium in eadem jurisdictione habet ; vel etiam, si ipse judex ejusdem imperii esse coeperit, cujus erat, qui judicare juflit. 59. ULPIANUS lib. 51. ad Sabinum. CI locus in jubendo judicare non est comprehensus, videtur eo loco " judicare juffisse, quo solet judicari sine incommodo litigantium. infr. ad leg. Cornei, des als. (18. /. 13. in sin. infr. de accusat. I. I. infr. ad leg. Jul. de annona. (19. 1 . 2 . C. pro quib. catis, servi. (20. I. 9. supr. de in jus vocand. I. 44- infr. de sid.eicom. liberi. (21. 1. 4. I. 5. infr. de manumijs. (22. I. 47. §. 2. infr. defidei- com. libert. 1 . 1. §. 7. infr. fi is , qui testam, liber. (23. I. 50. infir. de condit, est demonstr. (24. v. I. 16. infr. de except. (25. /. 68- 69. 70. infr. h. t. (26. v. I- 12. in fin. infr. desolution. (27. I. 39. infr. ieoblig. ^st aci. (rz. /. I. C. ne filius pro patre, tz. 10. Inst.de aci. (29. v./. 2. infr. quasentent.fine appell. (30. I. 12. in pr. supr. b. t. S r 60. PAU- 179 Digestorum Lib. V. Tit. 1. 2§o 60. PAULUS lib. 14. ad Sabinum. , A/TOrtuo judice, quod eum judicare oportuerat, idem eum , qui A subditus est, sequi oportet. 61. ULPIANUS lib. 26. ad Edictum. COlemus quidem dicere, id venire in judicium , de quo l aBv.m ° efl inter litigantes : sed Celsus ait, periculose [esse,] ex perlo- na rei hoc metiri i quisemper, ne condemnetur , hoc dicet, non convcuisc. z Quid ergo ? melius est dicere, id venire in judicium, non de quo actum est, ut veniret: sed id non venire , de quo nominarim actum est , ne veniret. §. i. Latrunculator de re pecuniaria judicare non potest. v > ■'•/ /' . " : - • • 62. IDEM lib. 39. ad Edictum. ' 1 Nter litigantes non aliter lis expediri potest , quam fi alter peti- tor, alter possessor fit: esse enim debet, qui onera petitoris sustineat , & qui commodo possessoris fungatur. 3 63. IDEM lib. 49. ad Edictum. VEBc defendi äs, hoc est : judicium accipere, vel per se, vel k per alium : sed cum 5 satisdatione, nec ille videtur defendi, qui, quod judicatum est, non solvit. C 4. IDEM lib. 1. Disputationum. lUOn ab judice doli aestimatio ex eo, quod filterest, fit, sed ex eo, quod in litem juratur, denique & praedoni depoliti 6 , & commodati 7 , ob eam cauiam competere actionem , non dubitatur. §. 1. Si quis alio judicio acturus, judicatum solvi satis acceperit, deinde 8 & [in] alio judicio agat: non committetur stipulatio: quia de alia re cautum videtur. 9 6;. IDEM lib. 34. ad Edictum. p'Xiger.e dotem mulier debet illic, ubi maritus domicilium habuit, non ubi instrumentum dotale conscriptum est: nec enim id genus contractus 10 est, ut L eum locum spectari oporteat, in quo instrumentum dotis factum est, quam eum , in cujus domicilium & ipsa mulier per conditionem matrimonii erat reditura. 66. IDEM lib. 2. Disputationum. <>;- §•/» ?7 . AFRI- 282 De inofficioso testamento. 77. AFRICANUS lib. 3. Qiueftionutn. TN privatis negotiis pater filium , vel filius patrem judicem habe- ^ re potest: i 78. PAULUS lib. 16. ad Plautium. LAUippe judicare munus publicum est. 2 n£- 79. ULPIANUS lib. 5. de Officio Proconsulis. V'Um , quem temere adversarium [suum] in judicium vocasse ■*-' constitit, viatica , litisque 3 sumptus adversario suo reddere oportebit. 4 §. 1. Judicibus de jure dubitantibus Prsffidcs respondere solent: de facto consulentibus ; non debent Prteiides consilium impertire, verum jubere eos, prout reif: io suggerit, sententiam proferre : hac enim res nonminqnam infamat, & materiam gratia vel ambitionis tribuit. 80. POMPONIUS lib. 2. ad Sabinum. CI in judicis nomine , prsqnomine , erratum est : Servius respon- dit : Ii ex conventione litigatorum is judex addictus 6 esset, cum esse judicem, de quo litigatores sensissent. 7 81. ULPIANUS lib. 5. Opinionum. Q Ui neque Jurisdictioni praest, neque a Principe potestate aliqua • praeditus [est] neque ab eo 8 , qui jus dandorum judicum habet, datus est, nec ex compromisso 9 sumptus, vel ex aliqua Lege confirmatus est : judex esse non potuit. 10 82. IDEM lib. 1. de Officio Consulis. VsOnnunquam solent magistratus populi Romani viatorem nomi- natim vice arbitri dare : quod raro , & nonnisi re urgente faciendum est. TIT. II. DE INOFFICIOSO TESTAMENTO. 11 I. ULPIANUS lib. 14. ad Edictum. OCiendum est, frequentes esse inofficiosi querelas: omnibus enim, o tam parentibus, quam liberis de inofficioso licet disputare. Cognati enim proprii qni sunt ultra fratrem 12 , melius facerent, si te sumptibus inanibus non vexarent, cum obtinere spem non haberent. 2. MARCIANUS lib. 4. Institutionum. T-TOc colore 13 inofficioso testamento agitur, quasi non sanx 14 A mentis Fuerunt, ut testamentum ordinarent. Et hoc dicitur, non quasi vere furiosus vel demens testatus iit: sed recte quidem fecit testamentum , sed non ex officio pietatis, nam ii vere furiosus esset, vel demens 15 , nullum est testamentum. 3. MARCELLUS lib. 3. Digestorum. JNofficiofmn teftamentim dicere hoc est, allegare 16, quare exheredari vel prateriri non debuerit: quod plerumque accidit, cum falso parentes instimulari liberos suos vel exheredant, vel praetereunt. 4. GAJUS lib. singulari ad legem Glitiam. AyTOn est enim consentiendum parentibus 17 , [qui] injuriam adversus iiberos silos testamento inducunt: quod plerumque faciunt, maligne circa sanguinem suum inferentes judicium , novercalibus dclinimentis inftigationibusve corrupti. 5. MARCELLUS lib. 3. Digestorum. AU Am & bis, qm non cx masculis descendunt, facultas est agendi: cum & de matris testamento agant, & obtinere adiidue soleant. §. 1. Hujus autem verbi de inofficioso vis ilia (ut dixi) est, docere immerentem 1e 18 , & ideo & indigne praeteritum , vel etiam exheredatione lummotum : resque illo colore defenditur apud Judicem , ut videatur illo quasi non fanat mentis fuisse , cum testamentum inique ordinaret. 6. ULPIANUS lib. 14. ad Edictum. pOsthumus inofficiosum testamentum potest dicere eorum , quibus suus heres, vel legitimus potuisset fieri, si in utero fuerit mor- (1. Vide tamen i. lo.supr. Acjurisl. (2. I. 2, in pr. infr. de re%. jur. ( 3. I. 1, §. !. infr. de micat, minier. (4. v. I. 4. C. de fruciib. U lit. expens. (5. I. 3. §. idem. infr. de testib. (6. 1. 39. in pr. I. 46. Jitpr. h. t. I. .30. in fin. infr.famil. ercisc. 1 . 4. infin. infr. de eo , quod certo loco. I. 59. §. H ltc infr. ad SC. TrebeU. (7. I. i$. fu.pr. de jitrifd.' (s. I. 12. tz. 1. Jupr. h. t. (9. I. 23. in pr. infr. dc appellat. (10. v. i. 3. C. de.jurifl. (11. Lib. 3. 0. 28. Injt. 2. 18. (12. I. 21. C. h. t. §. 1. Jnft. eod. (13. 1. ;. infin. infr. eod. (14. d. 1. 5. infin. I. 19. -verf.se - eundum quod. infr. eod. (t;. I. 16. §. 1. i. 17. infr. quitejham.fi- cere fojs. (16. I. §. I. infr. ib. t. (17. Adde l. 3. §. 1. infr. de. tis eorum tempore. Sed & cognatorum: quia & horum ab intestato potuit bonorum posseffionem accipere. Quid ergo ? eis imputatur , cur intestati non decesserant ? sed hoc nemo apud Judicem potest impetrare : non enim 19 interdicitur testamenti factione.. Hoc plane ei imputare potest, cur eum heredem non scripserit: potuit enim scriptus heres in posseffionem mitti ex clausula de ventre itipojsej/ionetn mittendo 20; item natas,secundum tabulas haberet. 21 t Simili modo & eum, qui post testamentum matris factum, exsecto ventre , extractus est 22 , posse queri dico. §. 1. Siquiseii,. bis personis, quae ad sneceffionem ab'intestato non admittuntur, de inofficioso egerit (nemo enim cum repellit] , & casu obtinuerit: non ei prosit victoria , sed his , qui habent ab intestato successionem : nam intestatum patvemfamilias facit. §. 2. Si quis , instituta accusatione inofficiosi decesserit: an ad heredem suum querelam transferat ? Papinianus respondit, (quod & quibusdam Rescriptis significatur, ) si post adgnitam bonorum posseffionem decesserit , esse successionem accusationis. Et si non sit petita bonorum posseffio , jam tarnen coepta controversia, vel prxparata 23 : vel si, cum venit ad movendam inofficiosi querelam , deceffit: puto ad heredem transire. 7. PAULUS lib. singulari de Septemviralibus judiciis. Q UemadmoiV.m pncparajsc litem quis videatur, ut poffit transmit- - tere actionem, videamus ? Et ponamus in potestate fuisse enm r ut neque bonorum posseffio ei necessaria, & aditio hereditatis supervacua sit: is , si comminatus tantum accusationem fuerit, vel usque ad deuunciationem , vel libelli dationem processerit, ad heredem suum accusationem transmittet, idque D Pius de libelli datione & dcnunciatione rescripsit, f Quid ergo si in potestate non. fuerit ? an ad heredem actionem transmittat? Et recte videtur litem prxparalse , si ca fecerit, quorum supra mentionem habuimus. 8. ULPIANUS lib. 14. ad Edictum. _ pApinianus lib. v. Quxstjonum recte scribit, inofficiosi querelam L patrem filii sui nomine instituere 11011 posse invito eo t ipsius enim injuria est. 24 f Sequenti loco scribit, si filius post agnitam litis ordinanda: gratia bonorum posseffionem decefierit, finitam esse inofficiosi querelam qux 11011 patri, sed nomine dabatur filii. §. I. Si qui s , post rem inofficiosi ordinatam , litem dereliquerit 25 , postea non audietur. §. 2. Si Imperator sit heres institutus , posse inofficiosum dici testamentum , fapiffime rescriptum est. §. Z. Papinianus lib. II. Responsorum ait, contra veterani patrisfamilias testamentum esse 26 inofficiosi querelain, etsi ca sola bona habuit, qua in castris qiuefierat. §. 4-, 81 quis in militia Fecerit testamentum , & intra annum post militiam decesserit t dubito, an, quia ad hoc usque temporis jure militari testamentum ejus valet, querela inofficiosi cesset ? & potest dici [querelam inofficiosi cessare.] §. 5. Sed nec impuberis lilii mater inofficiosum testamentum dicit, quia pater ei hoc fecit : & ita^Papinianus respondit, nec patris frater : qnia filii testamentum est: ergo nec frater impuberis ; si patris non dixit. Sed si in patris obtentam est, nec 27 hoc valebit: nisi [si] pro parte patris rescissum est. tunc enim pupillare valet. §. 6. Si quis mortis 28 causa filio donaverit quartam partem ejus , quod ad eum esset perventuram , si intestatus paterfamilias decessisset: puto secure eure» testari. §. 7. Si quis impuberi filio substituit, secundas tabulas faciendo : non ob hoc admittemus ipsum impuberem ad inofficiosi querelam. §. 8. Quoniam autem quarta 29 debitae portionis lum- cit ad excludendam querelam 30, videndum erit , an exheredatus partem faciat, qui non queritur : utputa , fumus duo filii exheredati ? & utique faciet, ut Papinianus respondit. & si dican» inofficiosum, non totam hereditatem debeo , sed dimidiam petere. Proinde si sint ex duobus filiis nepotes ; ex uno plures, tres puta , ex uno unus : unicum , sescuncia ; unum ex illis , semuncia que- S'C. Silan. (18. l■ 58. C- h. t. vide tamen /. 30. inpr. L 34. C. eod. cfiNov. 119. c. 3. in pr. & §. uit. circa fin. (19. Iimno' vide Llg. inpr. infr. qui tejlam. fiicere pojf. (20. v. Lib. 37- hit. 9. (si- de honor, pojef. /ecitnd. tab. (22. I. 12. in pr. infr. dc liber. Sf posthum. I. 141. infr. de verb.Jgn. (23. Hoc mutatum /. pfi. inffiw. C. h. t. (24. L 22. in pr. infr. eod. (25. L 1. C. de in intesrr, re- stit. (26. Iimno vide l. 27. §. r. infr. h. t.. ( 27. §. i.firfi.&e .pupiil.fubtlit. (28. /. 25. in pr. infr. h. t. §. uti. Inst. eod. (sy.KOC mutat. Nov. 18. c. 1. Nov. 22. c. 48. Nov. 3,9. c. I., (30- L 6- C. h. t. §.ult. Inft. eod. [. S. K iefa 28; Digestorum Lib. V. Tit. II. lela excludit. §.9. Quarta autem accipietur, scilicet deducto acre alieno, & funeris impensa, f Sed an & libertates quartam minuant , videndum [est : & nunquid minuant] ? nam fi cum quis ex asse heres institutus est, ideo non potest dicere inofficiosum, quia habet Falcidiam; Falcidia autem libertates non minuit: potest dici, deductis libertatibus quartam ineundam. Cum igitur placet quartam minui per libertates, eveniet, ut qui servos tantum habet in patrimonio suo, dando eis libertatem, inofficiosi querelam excludat: nili forte hic filius , si non fuit in potestate, a patre heres institutus , merito omittit hereditatem , & ad substitutum transmittens, querelam inofficiosi instituet; vel ab intestato, citra Edisti poenam habeat hereditatem. §. 10. Si conditioni parere testator heredem iustit in persona filii, vel alterius, qui eandem querelam movere potest, & sciens is accepit, videndum , ne ab inofficiosi querela excludatur: agnovit enim judicium. Idem est, & si legatarius ei, vel statuliber dedit. Et potest dici, excludi eum: maximesi heredem ei jusserat dare, exterum, si legatarium , nunquid semel natam inofficiosi querelam non perimat legatarii oblatio ? Cur ergo in herede absolute diximus ? quoniam ante -aditam hereditatem ncc nascitur querela. Ergo eventum puto sequendum in hac re : ut si sinte , antequam judicium moveatur, oblatio ei fiat ejus , quod relictum est, quasi ex voluntate testatoris oblato e.- , latis ei factum videatur. §. 11. Unde si quis fuit institutus forte ex semisie, cum [eil sextans ex substantia 1 testatoris deberetur , & rogatus esset, post certum temporis restituere hereditatem : merito diecn-. dum est, nullum judicium movere , cum debitam portionem , & ejus fructus habere possit; fructus enim solere in Falcidiam imputari non est incognitum. Ergo L st ab initio ex semisse heres insti- tutus , rogetur post decennium restituere hereditatem, nihil habet quod queratur : quoniam facile potest debitam portionem , ejusque fructus medio tempore cogere. §. 12. Si quis [&] irritum dicat testamentum, vel ruptum , & inofficiosum: conditio ei deferri debet, utrum prius movere volet. §. 13. Si filius exheredatus in possessione sit hereditatis: scriptus quidem heres petet hereditatem, filius vero in modum contradictionis querelam inducat; quemadmodum ageret, si non possideret, sed peteret. §. 14. Meminisse autem oportebit, eum , qui testamentum inofficiosum improbe dixit , & non obtinuit: id , quod in testamento accepit, perdere, & id fisco vindicari, quasi indigno ablatum 2. sed ei demum aufertur , quod testamento datum est, qui usque ad sententiam judicum lite improba perseveraverit 3 : exterum , si ante sententiam destitit, vel decessit, non ei aufertur, quod datum est. Proinde &, si absente eo secundum präsentem pronnneietur, potest dici, conservandum ei, quod accepit, f Eo autem solo carere quis debet , cujus emolumentum ad eum pertinet: exterum 11 id rogatus fuit restituere , non debet injuria fieri, f Unde non male Papinianus lib. II. Responsorum refert, si heres fuit institutus, & rogatus restituere hereditatem, deinde in querela inofficiosi non obtinuit, id, quod jure Falcnlix potuit habere, solum perdere. §. 1;. Si quis impubes adrogatus sit ex his personis , qiue& citra adoptionem & emancipationem queri de inofficioso possunt: hunc puto removendum a querela, cum habeat quartam ex Constitutione D. Pii. Quod si egit, nec obtinuit, an quartam perdat? & puto , aut non admittendum ad inofficiosum, aut, si admittatur, etsi non obtinuerit, quartam ei, quali xs alienum , concedendam. §. 16. Si ex causa de inofficiosi cognoverit judex , & pronnneiavorit contra testamentum, nec fuerit provocatum : ipso jure rescissum est, & suus heres erit, secundum quem judicatum est, & bonorum possessor, si hoc [se] contendit; & 4 libertates ipso jure non valent; nec legata debentur, sod soluta repetuntur, aut ab eo, qui solvit, aut abeo, qui obtinuit. & hxc utili actione repetuntur. Fere autem, si ante controversiam motam soluta fu ut, qui obtinuit, repetit : & ita D. Hadrianus & D. Pius rescripserunt. §. 17. Plane u post quinquennium 5 inofficiosum dici coeptum est, ex magna & justa causa: libertates non esse revocandas, qux competierunt, ve! prsstitx sunt, sed viginti aureos a singulis prxstandos victori. 284 (:. I. 36. insin.fr. C. eod. (2. I. 13. §. fen. infr. de jure fisci. (3, l. 8. C. de hü quib. ut indign. (4. I. 28. infr. h. t. mutatum Nov. iis. c. 3. in fin. (5. I. 2. C. in quib. citus in integr. rejlit. (6. v. L 1. §. 5. C. de communi serv. manum. [7. v. /. 13. vers. quiisitum. I. 17. in fin.fr. infr. h. t. (8. I. ;. infr. infr. de his qua ; it i iudign. (9. Vide tamen l. 3;. §. 2. C. h. t. (10. Immo vide 9. MODESTINUS lib. singulari de Inofficioso testamento. CI autem intra quinquennium egerit, libertates non competunt 0 Sed Paulus ait, proflaturum fideicommissas libertates, scilicet viginti aureis 6 & in hoc casu ä singulis prostandis. 10. MARCELLUS lib. 3. Digestorum. CI pars judicantium 7 de inofficioso testamento contra testamen. 13 tum, pars secundum id sententiam dederit, quod interdum Seri solet: humanius erit sequi ejus partis sententiam , quxse^mdnai testamentum spectavit, nisi [si] aperte judices inique secandum scriptum heredem pronuueiasse apparebit. §. 1. Illud nonsstmmn est, eum, qui legatum perceperit 8 , non recte dc inofficioso tesia- mento dicturum : nisi id totum alii administravit. u. MODESTINUS lib. 3. Responsorum. ■pTiamsi querela inofficiosi testamenti obtinuerit: non ideo tarne» I donationes, quas vivus ei perfecisse proponitur, infirmari, uc- que in dotem datorum partem vindicari posse , respondi. 12. IDEM lib. singulari dc Proscriptionibus. TVJIhil i utere st, sibi relictum legatum silius exheredatus adgnove- rit, an filio, fcrvove relictum consecutus sit: utrobique enim praescriptione submovebitur. 9 Quin etiam si idem institutum servum prius , quam adire hereditatem juberet, manumiserit, ut ille suo arbitrio adeat hereditatem, id que fraudulento consilio fecerit: summovebitur ai; actione. §. 1. Si a statulibero exheredatus pecuniam petere coeperit, videri adgnovitie parentis judicium. §. 2. Si cum filius ademptum sibi legatum instituerit petere, sir.nmotus repetat inofficiosi querelam , proscriptione removendus non est : quamvis enim agendo , testamentum comprobaverit, tamen est aliquid, quod testatoris vitio reputetur , ut merito repellendus non sit. §. 3. Filius testatoris, qui cum Titio ejusdem pe- ennix reus fuerat, liberatione Titio legata . per acceptilationem Titii liberatus, ah actione inofficiosi non summovebitur. 13. SL/EVOLA lib. 3. Responsorum. Tritiam filiam heredem instituit, filio legatum dedit, eodem testamento [ita] cavit: Ea omnia , qumjiifra dari , fieri justi: 01 dari , fieri volo ab omni herede , honorumve fojcjbre , qui mihi erit etiam jure ab intefiato : Item qiue dari jujjero , ea uti dentur , fiat [que] , fidei ejns committo. Quaesitum est, si soror Centumvirali judicio obtinuerit, an lideicomissa cx capitesuprascripto debeantur ? [Respondi] : Si hoc quxratur , an jure eorum , quos quis sibi ab intestato heredes, honorumve possessores successuros credat, fidei committere possit, respondi posse. Paulus notat; Probat autem, nec 10 fideicommissa ab intestato data deberi, quasi ä demente. 14. PAPINIANUS lib. 5. Quxstionum. T)Ater filium emancipavit, & nepotem ex eo retinuit 11; emancipatus suscepto postea filio , duobus exheredatis, patre praeterito , vita decessit, in quaestione de inofficioso testamento , praecedenti causa filiorum, patris intentio adhuc pendet, quod ii contra filios judicetur : pater 12 ad querelam vocatur, & suam intentionem implere potest. 1;. IDEM lib. 14. Qiisstionum. VAm etsi parentibus non debetur siliorum hereditas , propter vo- ^ tum 13 parentum, & naturalem erga filios caritatem: turbato tamen ordine mortalitatis, non minus parentibus , quam liberis, pie relinqui debet. 14 §. 1. Heredi ejus , qui post litem de inofficioso prxparatam , mutata voluntate , decessit, non datur dc inofficioso querela: non enim sufficit litem instituere, si non in ea perseveret. 13 §• 2. Filius , 'qui [de] inofficiosi actione adversus duos heredes expertus , diversas 16 sententias judicum tulit, & unum vicit, ab altero funeratus est: L debitores convenire, & ipso ä creditoribus conveniri pro parte potest; & corpora vindicare , L hereditatem dividere, verum enim est, familix erciscund* judicium competere : quia credimus eum legitimum heredem pr» parte esse factum : & ideo pars hereditatis in testamento remansit. Nec 17 absurdum videtur, pro parte int estatum videri. iS /. 4. C. de codiczil.' (11. §. 7. Inft. quib.mod. jus fatr. foteft. ; 12. I. 1?. infr. infr. h. t. SVov. Iiz. c. 2. (13. I. 7. in fin.infr' \si tabula: testam, nulla: extab. (14. d. I. 7. in fin. Nov. 115. e. 4. (15. Adde l. 10. §. 6. inf r. de in rem vers. (16. /. 13. C. h. t. L "d- tu pr. infr. de legat. 2. (17. Immo vide /. 7. infr. de re g. M> (18, /. 24. infr. h. t. 16. IDEM De inofficioso testamento. 285___ 16. IDEM lib. 2. Responsorum. •pliiö, rui de inofficioso matris testamento contra Fratrem institu- ~ tum dc parte ante egit, & obtinuit, filia qux non egit, aut non obtinuit, in hercdi.ate legitima fratri non concurrit, i §. i. Contra tabulas filii possessionem jure manumissionis 2 pater accepit £& bonorum poflellionem adeptus est]; postea filia defuncti, quam ipse exheredaverat, quxstionem inofficiosi testamenti reste pertulit: possessio, quam pater accepit, ad irritum recidit, nam priore judicio de jure patris, non de jure testamenti quxsitum est: & ideo universam hereditatem filia? cum fructibus restitui necesse est. ' 17. PAULUS lib. 2. Qiuestionum. Q Ui, repudiantis animo, non venit ad accusationem inofficiosi - testamenti, partem non facit bis, qui eandem querelam movere volunt. Unde, si, de inofficioso testamento patris, alter ex liberis hereditatis ageret: quia, rescisso testamento , alter quoque ad successionem ab intestato vocatur, L ideo universam hereditatem 11011 recte vindicasset; hic, fi obtinuerit, utereturrerjudicatie auctoritate, quasi Centumviri 3 hunc solum filium in rebus humanis esse nuuc, cum facerent intestatum, crediderint. §. 1. Cum contra testamentum , ut inofficiosum, judicatur, testamenti factionem habuisse defunctus non creditur. Non idem probandum est, fi herede respondente, fecundum präsentem judicatum sit: hoc enim casu non 4 creditur jus ex sententia judicis fieri: & ideo libertates competunt, & legata petuntur. 18. IDEM lib. singulari de Inofficioso testamento. I lE quare etiam Constitutio exstat Divorum'fratrum, quxhujus- modi distinctionem admittit. 19. IDEM lib. 2. Quxitionum. MAter decedens, extraneum ex dodrante heredem instituit, fi- liam unam ex quadrante, alteram prxteriit; h«c de inofficioso egit, & obtinuit: Quxro, fcrjptx filis quomodo succurrendum sit? Respondi: Prilia prxterita id vindicare debet, quod intestata matre habitura esset. Itaque dici potest eam , qux omissa est , etiamsi totam hereditatem [ab intestato] petat, & obtineat, solam habituram universam succeffionem, quemadmodum si altera omisisset legitimam hereditatem, sed non est admittendum, ut adversus sororem audiatur, agendo de inofficioso, f Ersteren dicendum est, non esse similem omittenti eam , qux ex testamento adiit: & ideo ab extraneo semissem vindicandum : & defendendum, totum semissem esse auferendum, quali seniis totus ad haue pertineat. Secundum quod 11011 in totum testamentum infirmatur , sed uro par.e intestata efficitur : licet quasi furiose 5 judicium ultimum ejus damnetur, f Cxterum fi quis putaverit, filia obtinente , totum testanientuin infirmari: dicendum est, etiam institutam ab intestato posse adire hereditatem, nec enim 6 qux ex testamento adiit, quod putat valere, repudiare legitimam hereditatem videtur, quam [quidem] nescit sibi deferri : cum & hi, qui sciant jus suum , eligentes id , quod putant sibi competere , 11011 amittant; quod evenit in patrono , qui judicium defuncti, falsa opinione motus , amplexus est; is enim non videtur bonorum posseffionem contra tabulas repudiasse. Ex quibus apparet, non recte totam hereditatem prxteritam vindicare: cum rescisso testamento , etiam Institut« salvum jus sit adeundis hereditatis. 20. SCtEVOLA lib. 2. Quvsrionum. Q Ui de inofficioso vult dicere , licet negetur silius , Carbonianam - bonorum possessionem non debet accipere 7: toties enim ea in- dulgenda est, quotiens, fi vere filius esset, heres esset, aut bonorum possessor; utinterim & poliideat, & alatur , & actionibus prxjndiciuin non patiatur, qui vero de inofficioso dicit, nec actiones movere debet, nec aliam ullam , quam hereditatis petitionem, exercere, nec ali : ne unquam melioris fit conditionis , quam si confitetur adversarius. 21. PAULUS lib. 3. Responsorum. JTUm, qui inofficiosi testamenti querelam instituit, & fraude heredis scripti, quali tertiam partem hereditatis tacite rogatus esset ei restituere, reliquit eam actionem, non videri deseruisse quere- * (1. /. 17. infr.infr. h.t. (2. /. 1. infr.fi a parente quis manum. (3. I. 13 .supr.h.t. (4. Immo vide l. 29. supr. de flatu hom. (5. I. 2. I. 5. in sin. supr. h. t. (6. I. 8. infr. de bered, petit. (7. I. I. §. 8- infr. de Carbon, edici. (8. I. I. §. I. I. 24. 1. 26. §. 3. N 8- l. 62. infr. de condici, indeb. I. 19. §. 6. infr. locati. I. 53. infr. de reg.jur. L 9. in pr, C. de condici, indeb. (9. L 8. in pr. 286 lam : & ideo non prohiberi eum repetere inchoatam [ actionem ]. §. 1. Item quali tum est: an heres audiendus est, ante de inofficioso querelam actam , desiderans restitui libi ea, qux solvit ? Respondit ei, qui sciens indebitum fideicommissum solvit, nullam repetitionem ex ea causa competere. 8 §. r. Idem respondit, evicta hereditate per inofficiosi querelam ab eo, qui heres institutus esset, perinde omnia observari oportere, ac si hereditas adita non fuisset .t . &ideo & petitionem integram debiti heredi instituto adversus euni r quiluperavit, competere, & compensationem debiti. 22. TRl’PHONINUS lib. 17. Disputationum, pllius 11011 impeditur, quominus inofficiosum testamentum matris accusaret, si pater ejus legatum ex testamento matris accipiet, vel adisset hereditatem, quanquam in ejus esset potestate, nec prohiberi patrem, dixi, jure filii accusare: nam indignatio 9 filii est. §. 1. Et quxrebatur, fi non obtinuisset in accusando, an, quod patri datum est, publicaretur ; quoniam alii commodum victori« parat, & in liac eausa nihil ex officio patris, sed totum de meritis filii agitur ? Et inclinandum est, non perdere patrem sibi datuln, si-iecimdum testamentum pronunciatum fuisset. §. 2. Multo magis, fi mihi legatum testator dedit, cujus de inofficioso testamento filius agens decessit, me herede relicto, egoque hereditariam causam peregi, & victus sum, id, quod mihi eo testamento relictum est, n Digestorum Lib. V. Tit. II. IIT. 28$ petieritque legatum, videbimus, an sit fuminovendus ab [hacl accusatione: certum est enim judicium definisti : & rursus n in : l ei ex testamento relictum, verum est: tutius tamen fecerit’ iis abstinuerit a petitione Ie,a-.i. 16 > 1 e 17 T I T. III. DE HEREDITATIS PETITIONE. 1. GAJUS lib. 6. ad Edictum provinciale. UEreditas ad nos pertinet aut vetere jure, aut novo, f Veter«, 1 e Lege duodecim Tabularum 18 , vel ex testamento , quod ju- re factum est. 19 2. ULPIANUS lib. 15. ad Edictum. Cive suo nomine, [sive per se], live per alios essecti sumv.s, 0 3. GAJUS lib. 3. ad Edictum nrnvim-iai» -- x - - - -- - - --*_** , *‘v*u , **411. UVii pUJJil «U cissare: an sequens admittatur, videndum est. & placuit, posse : ut fiat succestioni locus. §. i. Quantum ad inofficiosi liberorum v-el parentum querelam pertinet: nihil filterest, quis sit heres scriptus, ex liberis, an extraneis, vel municipibus. 13 §. 2. Si heres exstiterim ei, qui eo testamento institutus est, quod de inofficioso arguere volo: non mihi nocebit; maxime, fi eam portionem non possideam, vel jure suo possideam. §. 3. Diversum dicemus, si legaverit mihi eam rem , quam quis ex eo testamento acceperat: nam fi eam adgnoseam , repeiiar ab accusatione. 14 §. 4. Quid ergo, fi alias voluntatem testatoris probaverim ? puta in testamento adscripserim , post mortem patris consentire me ? repellendus sum ab accusatione. 32. IDEM lib. singulari de Inofficioso testamento. CI exheredatus petenti legatum ex testamento advocationem prx- 0 buit, procurationemve susceperit, removetur 1; ab accusatione : agnovisse enim videtur , qui qualequale judicium defuncti comprobavit. §. 1. Si legatario heres exstiterit exheredatus, (i. I. 21. C.-de paci. I. 2%. C. de tranfacf. (2. !. 134. i;: fin i n f r facere aots s-i Titio, qui Sejo 30 hc-n-s extitit, nos- heredes facti fumus, sicuti Titii hereditatem nostram [eise] intendere possumus, ita & Seji. 31 Vel ab intestato , forte quod fui 22 heredes defuncto fumus, vel adgnati 23, vel quod ma. niimisimus defunctiim 24, quodve parens noster 25 manumiserit. f Novo 26 jure fiunt heredes omnes, qui [ex] Senatusconsultis, aut ex constitutionibus ad hereditatem vocantur. 4. PAULUS lib. 1. ad Edictum. CI hereditatem petam ab eo , qui unam rem possidebat, de qua 0 sola controversia erat, etiam 27 id , quod postea capit poffi- dere, restituet. 3, ULPIANUS lib. 14. ad Edictum. TAIvus Pius rescripsit, prohibendum possessorem hereditatis, de qua controversia erit, antequam lis inchoaretur, aliquid ex et distraherenili maluerit pro omni quantitate hereditatis, vel rerum ejus restitutione satisdare. iS Causa nutem cognita , cfstnn talis datafitsatisdatio , sed sc. itu cautio , etiam post litem captam i>- minutionem se concessurum Praetor edixit: ne in totum deminutio impedita, in aliquo etiam nnlitates alias impediat; utputa, fi ad funus 29 fit aliquid necessarium (nam funeris 30 gratia deminutionem permittit), item si futurum est, ut, nisi pecunia intra diem solvatur, pignus distrahatur 31. [sed] & propter Pamilix cibaria 32, necessaria erit deminutio, sed & res tempore perituras 33 permittere debet Praetor distrahere. §. 1. D. Hadrianus Trebio Sergiano rescripsit, ut /Elius Asiaticus daret fatis de hereditate, qua: ab eo petitur: & sic falsum dicat. Hoc ideo, quia sustinetur 34 hereditatis petitionis judicium , donec falsi causa agatur. §. 2. Eorum judiciorum, qua de hereditatis petitione sor.t, ea auctoritas est, ut nihil 33 in prxjudicium ejus [judicii] fieri debeat. \ 6. IDEM lib. 74. ad Edictum. CI testamentum falsum esse dicatur 36, & ex eo legatum petatur, 1 vel proritandum est oblata cautione, vei quaerendum, an debeatur. f Et, ii testamentum fassum e sie dicatur, ei tamen, qui falsi accusat, si suscepta cognitio est, 1101137 est dandum. 7. IDEM lib. 14. ad Edictum. .......... i-iv-iai. ix ira ocnaius eeuiuit. Sed N Divus Trajanus rescripsit, disterendum de libertate judicium , donec de inofficioso judicium aut inducatur, aut finem accipiat. §. 1. Ita demum autem sustinentur liberalis judicia, si jam de inofficioso judicium contestatum est: esetenuu, si non contestetur, non exspectantur [Liberalia judicia]. Et ita Divus Pius rescripsit. [Nam] cum quidam Licimuamis de statu suo qusstiimem patiebatur, &, ne 5-infr- d. t. ( 2 ;. „ -. v _-,. I. 47. §. 2. injr. M oo .ii ueiTi. '26. §. 4. circa fin. Infl. de honor, poste f. (27. I. 18. §. t. i- !l ‘ >r. infr. b. t. obst. /. 23 .Jupr. de judiciis. (28. 1 . i^.infin. i: vjr. k \uofl. (29. I. 7. §. ult.infr.de jure deliber. (30. Adde/. H-§‘ / ,/> ,>»,-r - - df - ----- - -- - v*. - T. .......... Vide l. 8. §. 3. Jupr. eod. (5. Adde I. 14. infr. ut in postest'. legat. (6. Adde /. ult. infr. de bered, injiit. (7. I. g. §. 16. Jupr. b. t. (S. stfov. 112. c.l. vers. unde damus. (9. 1 . $.§. 1. /.14. inpr.infr. de appellat. (10. /,3. in pr.jitpr. de trans all. (11. 1. 5. C. de adopt. §. IO. bist. eod. (12. /. 22. iufr.de his quo ut indign. (13. Adde /. 8- §. S.supr. b. t. (14. I. 10. §. 1.Jupr. eod. (r$. Iramo vide l. 14. §. 9, infr. de bonis tibert. facit /. ult. in pr.supr. de postvl. Egulariter definiendum est : Eum demum teneri petitione heredi- tatis, qui vel jus 3 pro herede 4, vel pro poffeffon 3 pojjidet, vel rem kereilitari-.v.n , 10. GAJUS lib. 6. ad Edictum provinciale. T Icet minimam. §. 1. Itaque qui ex asse, vel ex parte heres est, intendit quidem hereditatem suam esse totam, vel pro parte , sed hoc solum ei officio judicis restituitur, quod adversarius poffi- det: aut totum, si ex asse sit heres: aut pro parte, ex qua heres est. 6 ii. ULPIANUS lib. 13. ad Edictum. pRo 7 herede possidet, qui putat se heredem esse. 8 Sed an [&] is, qui scit se heredem non esse , pro herede possideat, qiueritur ? & Arrianus lib. II. de interdictis , putat teneri: quo jure nos uti Proculus scribit. Sed enim & bonorum possessor pro herede vide-- turpolsidere. §. I. [Pro pojsejsore vero possidet prxdo. ] 12. IDEM lib. 67. ad Edictum. sAUi interrogatus , cur possdeat<), responsurus sit, quia pojsdeo : v '*~nec contendet se heredem vel per mendacium : 13. IDEM lib. 15. ad Edictum. "NJEc ullam causam posselsionis postit dicere. & ideo fur , & ra- pior 10 petitione hereditatis tenentur. §. I. Omnibus etiam titulis hic pro pojsejsore tueret, & quasi injunctus est. t Denique & pro emtore titulo haeret: nam si a furioso emero sciens , pro possessore possideo, f Item in titulo pro donato quasritur, an quis pro possessore polsideat; utputa uxor, vel maritus 11 ? & placet nobis Juliani sententia , pro possessore possidere eum ; & ideo petitione hereditatis tenebitur, f Item, pro dote titulus recipit pro p osses- fore possessionem : utputa , li a minore duodecim annis, nupta mihi, quasi 12 dotem sciens accepi, f Et si legatum mihi solutum est ex falsa causa scienti, utique pro possessore possidebo. §• 2. Is autem, qui restituit hereditatem , teneri hereditatis petitione non potest; nisi dolo fecit 13, id est, si scit, & restituit: nam & dolus praeteritus 14 venit in hereditatis petitionem, quasi dolo desierit possidere. §. 3. Neratius lib. vi. membranarum scribit, ab herede 15 peti hereditatem posse, etiamsi ignoret, pro herede , vel pro possessore defunctum possedisse, j Idem esse lib. vn. ait, etiam si putavit heres eas res ex [hac] hereditate esse, qu« sibi delata est. §. 4. Quid, si quis hereditatem emerit: an utilis in eum petitio hereditatis deberet dari, ne singulis judiciis vexaretur ? Venditorem 16 [enim] teneri certum est. f Sed finge non exstare venditorem, vel modico vendidisse, & bonse fidei possessorem fuisse -. an porrigi manus ad emtorem debeant ? Et putat Gajus Cassus dandam utilem actionem. §. 5. Idem erit dicendum , & si parvo [pretio] jussus vendere heres Titio hereditatem vendidit, nam putat dicendum Fapiuianus , adversus fideicommissarium dari actionem : ab herede enim peti non expedit perexiguum pretium habente. §. 6. Sed & ii retenta certa quantitate, restituere rogatus sit, idem erit dicendum. Plane fi, accepta certa quantitate, restituere rogatus- est, non putat Papinianus, ab herede petendam hereditatem : quoniam * pro herede, quod consitionis implenda; gratia accepit, non possidetur, Sed Sabinus in statulibero 17 contra. Et id verius est t quia pecunia hereditaria est. §. 7. Idem & in eo, qui solos fructus ex hereditate retinet, dicendum erit: tenetur enim & is hereditatis petitione. §. 8- Si quis sciens alienam emit hereditatem , quali pro possessore possidet. & sic peti ab eo hereditatem quidam putant; quam sententiam 11011 puto veram. * nemo 18 enim precdo ejl , qui pretium numeravit 19, sed, ut enitor universitatis, utili tenetur. §. 9. Item si quis ä fisco 20 hereditatem, quasi vacantem, emerit, »quiffimum erit utilem [actionem] adversus eum dari. 21 §. 10. Apud Marcellum lib. iv. Digestorum relatum est, si mulier hereditatem in dotem dedit: maritum pro dote quidem poffide- re hereditatem, sed petitione hereditatis utili teneri. Sed & ipsam mulierem directa teneri, Marcellus scribit: maxime, si jam factum divortium est. §. 11. Heredem autem etiam earum rerum nomine, quas defunctus pro emtore possedit, hereditatis petitione teneri constat, quasi pro herede polsideat: quamvis [etiam] earum rerum nomine, quas pro herede , vel pro possessore defunctus possedit, utique teneatur. §. 12. Si quis absentis nomine poffideat hereditatem , eum sit incertum, an ili e ratum habeat, puto, absentis nomine petendam hereditatem , ipsius vero nequaquam : quia * noe videtur pro herede, vel pro pojsejsore possidere, qui contemplatione alterius possidet 22. nisi forte quis dixit, cum ratum non habet, jam procuratorem quasi prsdonem esse : tunc 23 enim suo nomine teneri potest. §. 13. N011 solum autem ab eo peti hereditas potest, qui corpus hereditarium poflidet, sed & si nihil. Et videndum, si 11011 poffidens obtulerit tamen se petitioni, au teneatur ? Et Celsus lib. IV. Digestorum scribit, ex dolo eum teneri; * dolo enim facere'eum, qui se offert petitioni. 24 Quam sententiam generaliter Marcellus apud Julianum probat: * omnem, qui se offert petitioni, quqfipossidentem teneri. 2; §. 14. Item si quis dolo fecerit 26 , quominus possideat, hereditatis petitione tenebitur, f Sed si alius nactns posseffionem , quam ego dolo malo amiseram, paratus sit judicium pati, Marcellus lib. iv. Digestorum tractat, [mim] forte evanescit adversus eum , qui desiit [possidere], litis asstimatio. & magis evanescere 27 ait, nisi petentis filterest. Certe, inquit, fi rem paratus sit restituere, indubitatum erit, evanescere. Sed si is, qui dolo desiit, ante conveniatur : eum , qui possidet, non liberabit. §. 13. Item a debitore 28 hereditario, quasi ä juris possessore: nam & a juris 29 possessoribus posse heredi, atem peti, constat. 14. PAULUS lib. 20. ad Edictum. CEd utrum ex delicto 30, an ex contractu debitor sit, nihil re- f.rt. Debitor autem hereditarius 31 intelligitur is quoque, qui servo hereditario promisit, vel qui ante aditam hereditatem damnum dedit. 13. GAJUS lib. 6. ad Edictum provinciale. , ALEI aliquam rem hereditariam subripuerit. v 16. ULPIANUS lib. 13. ad Edictum. Q Uod si in diem sit debitor, vel sub conditione, a quo petita est -hereditas, non debere eum damnari. Rei plane judicat» 32 tempus spectandum esse secundum Octaveni sententiam, [ut] apud Pomponium scriptum est, an dies venerit. Quod & in stipulatione conditionali erit dicendum, f Si autem non venerit, cavere (1. I. 46. infr. de bonis libert. (2. I. 19. verf. carterum.supr.de inoffic. testam. I. 97. infin. infr.de adquir. vel omitt.hered. I. 3. C. b.t. (3. L 13. infin. insr.h. t. (4. I. 11. in pr. infr. eod. (3. I. II. in fin. I. 13. §. 1. infr. eod. I. 14. §. 2. Jupr. quod met. caus. (6. /.!.§. I. infr.st pars hered. petatur. (7. I. 33. §. 1. infr. de usurp.es ufucap. (§. §. 3. Infi. de interdici. (9. /. II. C. b. t. (10. Adde l. 16. §. 4. in fin. infr. eod. (11. I. 16. infr. de adquir. vel mnitt. poffeff. (12. I. 3. infr. de jure dot. (13. I. 2;. §. 8. infr. b. t. (14. d. I. 25. §. 7. in fin. (15. I. 2. C. h. t. (16. I. 16. §. 5. infr. eod. (17. v. I. 36. infr. de mortiscauf. donat. I. 29. infin. infr. Tom. I. tamen quir. velamitt.poffeff. (23. Fac. /. 4. C.stcert.petatur. I. 16. infin. infr. de admin. U peric. tut. (24. /. 39 .fupr. de dolo malo. I. 45. L 4 / A.» 7 eeam ,i O ••tH t a/ 7 »<• C st 7 Z' - infr. b.t. (23. /. 25. infr. de rei vindicat . (26. /. 25. §. 8. infr. h. t. (27. /. 93. §. 9. infr. desolution. (28. I. 14. infr. h. t. (29. I . <).supr.l. 16. §. 7. 1 . 18- infin. infr. h. t. (30. /. 13. infin. I . 14. in pr. infr. deserv. corrupt. (31. arg. I, 31. in fin. infr. de hered. infiit. (32. v. I. 36. §. pen. infr. h. t. \ T offici* 2Cji Digestorum Iib. V. Tit. Isi. 292 officio judicis debeat de restituendo hoc debito i , cum dies venerit, vel conditio extiterit. §. I. Sed & is, qui pretia i rerum hereditariarum poffidet : item qui ä debitore hereditario exegit: petitione hereditatis tenetur. §. 2. Unde Julianus lib. vi. Digestorum ait, abeo, qui petit hereditatem, & litis xstimationem consecutus est, hereditatem peti posse. §. 3. Non solum autem a debitore defuncti, sed etiam a debitore hereditario z peti hereditas potest. Denique ab eo, qui negotia hereditaria gessit, & Celso, & Juliano videtur peti hereditatem posse, f Sed ii heredis negotium gessit, nequaquam: ab heredis 4 enim debitore peti hereditas non potest. §. 4. Julianus scribit, fi is, qui pro herede poffidebat, vi fuerit dejectus, peti ab eo hereditatem posse , quasi ä juris possessore ? quia habet interdictum unde vi , quo victus cedere debet, sed & eum , qui dejecit i, petitione hereditatis teneri; quia res hereditarias pro possessore poffidet. §. 5. Idem Julianus ait, sive quis possidens , sive non, rem vendiderit 6 , petitione hereditatis eum teneri: live jam pretium recepit 7, sive petere poffit, ut & hic actionibus cedat. §. 6. Idem scribit, patronum hereditatem petere non' posse ab eo, cui libertus in fraudem alienavit 8 : quia Cal- visiana 9 actione ei tenetur: patroni enim iste debitor est, non hereditarius. 10 Ergo nec-ab eo, cui mortis causa donatum est, peti hereditas potest. §. 7. Idem Julianus scribit: si quis ex causa fideicommiili restituerit hereditatem , vel singulas res praestiterit, peti ab eo hereditatem posse: quia habet condictionem 11 earum , qure sunt ex causa soluta , & veluti 12 juris 13 possessor est. Sed & si pretia rerum , quas distraxit, ex causa fideicommissi solvit, peti hereditatem ab eo posse : quia repetere potest. Sed his casibus actienes suas du n taxat eum p rx statur uni: cum & res exstant, & potest petitor [etiam] per in rem actionem eas vindicare. 17. GAJUS lib. 6. ad Edictum provinciale. Q Uod fi possessor hereditatis ob id , quod ex testamento heredem - se [eise] putaret, legatorum nomine de suo solvit, si quis ab intestato eam hereditatem evincat , licet damnum videtur esse possessoris , quod sibi 11011 prospexerit stipulatione evicta 14 hereditate legata reddi: attamen quia fieri potest, ut eo tempore solverit legata , quo adhuc nulla controversia mota sit, & ob id nullam interposuerit cautionem : placet in eo casu , evicta hereditate, dandam ei esse repetitionem. Sed cum , cessante cautione , repetitio datur , periculum est , ne propter inopiam ejus , cui solutum est legatum , nihil repeti poffit: [&] ideo secundum Senatusconsulti 15 sententiam subveniendum ei est , ut ipse [quidem J ex retentione rerum hereditariarum sibi satisfaciat, cedat autem actionibus petitori, ut suo periculo eas exerceat. 18. ULPIANUS lib. 15. ad Edictum. TTem videndum, si possessor hereditatis , venditione per argenta- rium facta, pecuniam apud eum perdiderit: an petirione hereditatis teneatur, quia nihil habet, nec consequi potest? Sed Labeo putat, eum teneri: quia suo periculo male argentario credidit, sed Dctavenus ait, nihil cum , prxter actiones, prxilaturum; ob has igitur actiones petitione hereditatis teneri. Mihi autem in eo, qui mala side possedit, Labeonis sententia placet: in altero vero , qui bona fide possessor est, Octavc-ni sententia sequenda esse videtur. §. 1. Si quis, cum peteretur ab eo hereditas, neque rei, neque juris velut possessor erat, verum postea 16 aliquid adeptus est: an petitione hereditatis videatur teneri ? & Cessus lib. 1 v. Digestorum recte scribit, hunc condemnandum , licet initio nihil possedit §. 2. Nunc videamus, qua: veniunt in hereditatis petitionem. Et placuit, universas res hereditarias in hoc judicium venire, sive jura, sive corpora sint: 19. PAULUS lib. 20. ad Edictum. UT non tantum hereditaria corpora, sed & qua: non sunt hereditaria, quorum tamen periculum ad heredem pertinet; utres pignori data: defuncto 17, vel commodate 18, depositxve. 19 f Et (1. I. 41.Jupr. de judiciis. (2. I. 25. §. I. infr. h. t. (3. I. 13. in sin. I. 14. I. lS-Jupr. eod. (4. v. §. 6. infr. hic. Adde /. 13. inpr.supr. h. t. (6. d.l. 13. §..4 .supr. I. 20. §. 6. infr. eod.. (7. /. 2.5. §. I. infr. eod. (8- l. Z. §. Z. infr. si quid infraud. patroni. (9. I. I. §. II. infr. d. t. (10. v. §. 3.. in sin. supr. hic. (11. /. 2. 3. 4. infr.. de condiit.indeb. v. I. ;i. in sin. infr. de pedulio. (12. 1. 18- §- I- infr. h.. t. adde l. ult. infr. deservitut. I. §. 3. infr. ieitinere.. (13. 1. 13. insih.supr. h. t. (14. 1. I. in fr. C. eod. I. 3. §1 6. infr.si cui plusquam per leg. Falcid. (i;. I. 20 . §. 6. infr. quidem rei pignori date, etiam specialis petitio est, ut & hereditatis petitione contineatur : sicut ili*, quarum nomine Publiciana com. petit. Sed licet earum nomine, qux commodat* vel depolita simt nulla sit faeile actio : quia tamen periculum earum ad nos pertinet’ aequum est eas restitui. §. I. Quod si pro emptore usucapio ab herede impleta fit: non veniet in hereditatis petitionem : quia heres, id est petitor, eam vindicare potest, nec ulla exceptio datur possessori. §. 2. Veniunt & hae res in hereditatis petitionem, in quibus possessor retentionem habuit, non etiam petitionem: veluti si jurav». rat defunctus petitoris rem non esse, & decesserit: debent hs quo- que restitui. Imo & si possessor sua culpa 20 eas amiserit, tenebitur hoc nomine. Idemque erit & in prxdone, licet hic propter culpam non teneatur: quia nec hic debet has res retinere. §. 3. Ser. vitutes in restitutionem hereditatis non venire, ego didici: cum nihil eo nomine poffit restitui, sicut est in corporibus, & fructibus. Sed si non patiatur ire , & agere, propria actione convenietur 20. ULPIANUS lib. 1;. ad Edictum. TTem veniunt in hereditatem [etiam] ea, qux hereditatis causa comparata sunt: utputa mancipia , [pecoraque, & si qua alia,] qua: necessario hereditati sunt comparata. Et si quidem pecuniahe- reditaria sint comparata: sine dubio venient, si vero non pecunia hereditaria: videndum erit. Et puto etiam hxc venire, si magna utilitas hereditatis versetur: pretium scilicet restituturo herede. §. 1. Sed non omnia, qux ex herediraria pecunia comparata sunt, in hereditatis petitionem veniunt. Denique scribit Julianus lib. vi, Digestorum , si posseflor ex pecunia hereditaria hominem emerit, & ab eo petatur hereditas, ita venire in hereditatis petitionem, 11 21 hereditatis interfuit eum emi: at si fui causa emit, pretium venire. §. 2. Simili modo, & si fundum hereditarium distraxit, li quidem sine causa, & ipsum fundum 22 & fructus in hereditatis petitionem venire; quod si ieris exsolvendi gratia hereditarii id fecit, non amplius venire, quam pretium. §. 3. Item non solum ea, quae mortis tempore fuerunt, sed si qua postea augmenta hereditati accesserunt, venire in hereditatis petitionem: nam 23 hereditas & augmentum recipit, & deminutionem, f Sed ea, qux post aditam hereditatem accedunt, si quidem ex ipsa hereditate, puto hereditati accedere: si extrinsecus, non ; quia personx possessoris accedunt, t Fructus autem omnes augent hereditatem, sive ante aditam , sive post aditam hereditatem accesserint, f Sed & partus ancillarum 24 sine dubio augent hereditatem. §. 4. Cum pra- diximus 2; , omnes hereditarias actiones in hereditatis petitionem venire, quaeritur, utrum cum sua natura veniant, an contra: utputa [est] quaedam actio , (qux) inneiatione crescit; utrum cum tuo incremento, an vero in simplum venit, ur legis Aquilia: ? Et Julianus lib. vi. Digestorum scribit, simplum soluturum. §. 5. Idem recte ait, ii noxali judicio condemnatus fit poflessor defuncto , 11011 posse eum dedentem noxx officio judicis liberari: quia tamdiu quis habet noxae dedenda: facultatem, quamdiu judicati conveniatur ; post susceptum judicium non potest noxae dedendo se liberare; suscepit autem per petitionem hereditatis.. §. 6. Pra- ter hxc, multa reperimus tractata & de petitione hereditatis, de distractis 26 rebus hereditariis, de dolo praeterito 27, & de fructibus, [de] quibus cum forma Senatusconsulto sit data, optimum est ipsius Senatusconsulti interpretationem facere, verbis ejus relatis: Fri- die Idus Martias QjdntusJulius Balbus , £5” BubliusJuventius Celsus, Titius Aufidius, Oenus Severianus consules verhafeccnint de his, qu\ [imperator j Cxjar, Trajani Tarthici filius, divi Nerva: nepos, Hadrianus, Augnjlus ( imperator ) maximufqm Trinccps propofuitjhm- to Nonas Martius, qua; proxime fuerunt, libello complexus (( fit,) quid fieri placeat. De quare ita cen/uerunt: cum antequam parta caduca: 28, ex bonis rustici , fisco peterentur , hi , qui se heredes ese existimant, hereditatem distraxerint 29 , placere , redacia ex pretio rerum venditarumpecunue usuras -non este exigendas. 30 Idemque m h. t. (16. I. 4-fupr. eod. (17. /. 10. C. de pignorat. ali. (18. E 3. §. 3. infr. commodati. (19. /. 7. §. 1. infr. depositi, (20./. 2y §. 2. infr. h. t. (21. Adde/. II. §. 4. supr. de minor. (22. /• 21' m sin., infr. h. t .. (23. §.. 12. infr. eod. /.51. infr. I. 2. C. h. t. /.178. §.1. infr. de verb.Jign. (24. /. 27. inpr. infr. h. t. (2?. /.18. insin.supr.cod. (26. v. /. 16. §. 5 .supr. eod. (27. v. /. 25. §T onfr.eod. (28. §. 7 - infr. hic. (29. $. 12 . infr. hic. (ZO, §. tnfi\ hic,. 293 De hereditatis petitione, 294 fimilibus causisservandum, f Item placere , ä quibus hereditas petita fuijfet[, siadversus eos judicatum estet , pretia , qua ad eos rerum ex hereditate venditarum pervenisent , etfi ea ante petitam hereditatem deperiijsent,, deminutive fuissent I, restituere debere, f Item s eos, qui bona invajijfent , cum scirent ad se non pertinere , etiamß ante litem contestatam fecerint ., quo minus pojjiderent, perinde condemnandos, quoji pojjiderent : eos autem, qui justas causas hahuijfent, quare bona ad se pertinere existimastent, usque eo duntaxat , quo z locupletiores ex ea re f adii ejsent. ~ f Petitam autem fisco hereditatem ex eo tempore existimandum este, quo primumsciret quisque eam äse peti, id est, cum primum aut denunciatum estet ei, aut literis, vel ediclo evocatus estet, censucrunt. f Aptanda est igitur nobis singulis verbis Senatusconsulti congruens interpretatio. §. 7. Ait Senatus : Cum antequam partes caduca fisco peterentur. Hoc evenerat [ut partes caduca; fisco peterentur] : sed etfi. ex asse fiat, Senatusconsultum locum habebit, f Idem , & si vacantia bona fisco vindicentur , vel si ex alia quacumque causa bona ad eum pervenerunt. §. z. Senatusconsultum hoc locum habebit, & si civitati 4 peteretur. §. 9. In privatorum 5 quoque petitionibus Senatusconsultum locum habere nemo est, qui ambigit: licet in publica causa factum sit. §. 10. Non solum autem in hereditate utimur Senatusconsulto, sed & in peculio castrensi, vel alia universitate. §. 11. Petitam autem hereditatem elfe. [id est, ex] quo quis scita se peti: nam libi scit, incipit esse mal» fidei possessor 6 , id est , cum primum aut denunciatum estet. Quid ergo , fi scit quidem, nemo autem ei denunciavit ? an incipiat usuras debere pecunia redacta ? & (puto) debere : capit enim mala fidei poffeflor elfe. (Sed) ponamus denunciatum esse, non tamen scit; quia non ipsi, sed procuratori ejus denunciatum est; Senatus ipsi denuntiari exigit. & ideo non nocebit: nisi forte is, cui denunciatum est, eum certioraverit; sed non si certiorare potuit, nec fecit, f A quo denunciatum est, Senatus non exigit. Quicumque ergo fuit , qui denunciavit, ■nocebit. §. 12. Hac adversus bona fidei possessores : nam ita Senatus locutus est, eos, qui se heredes exijlimajfent. Laterum si quis sciens, ad se hereditatem non pertinere, distraxit: sine dubio non pretia rerum , sed ipsa res veniunt in petitionem hereditatis, & Fructus earum. Sed Imperator Severus epistola ad Lelerem idem videtur sectile & in mala fidei possessoribus. atquin Senatus de his est locutus , qui se heredes existimant, nisi forte ad eas res referemus , quas distrahi expedierat 7, qua onerabant magis hereditatem , quam fructui erant: ut sit in arbitrio 8 petitoris , qualem computationem faciat adversus inalx fidei posietTorem, utrum ipsius rei, & fructuum, an pretii, & usurarum , post motam controversiam. §. 13. Licet autem Senatus cie his locutus sit, qui-feheredes existiment, tamen & fi bonorum possessores se existiment, (vel alios successores justos,) vel sibi restitutam hereditatem : in eadem erunt conditione. §. 14. Papinianus autem üb. III. Quaestionum , si possessor hereditatis pecuniam inventam in hereditate non attingat 9 , negat eum omnino in usuras conveniendum. §. 1 Redacta, inquit, pecmii.e ex pretio rerum venditarum. Peduclam sic accipiemus, non solum jam exactam , verum & si exigi potuit, nec exacta est. §. 16. Quid , si post petitam hereditatem res distraxerit? hic ipsa res venient, fructuique earum. Sed si forte tales fuerunt, qua vel steriles erant, vel tempore peritura, & ha distracta sunt (vero pretio) fortasiis possit petitor eligere, ut sibi pretia & usura prastentur. §. 17. Ait Senatus : Placere, « quibus petita hereditas fuijfet, fi adversus eos judicatum eset, pretia, qua ad eos rerum ex hereditate venditarumpervenistent, Ist fi ex ante petitam hereditatem deperiijsent, deminutive ejsent, restituere debere. f Bona fidei possessor, si vendiderit res hereditarias, sive exegit pretium, sive non , quia habet actionem, debebit pretium prasta- re. Sed, ubi habet actionem , fulsi ciet enm actiones prastare. 10 _ §- 18- Sed si vendidit, & evicta re restituit, quod accepit: non videbitur ad eum pervenisse, quanquam postit dici, nec ab initio pretium venire : quia jion fuit res hereditaria, qua distracta est. t Sed etsi Sena tus rerum ex hereditate distractarum , non here- (1. §. ult. infir. hic. I. 21. infr. h. t. (2. /. 25. §. 2. infr. eod. (3. rf. /. 25. §. ii. (4. Immo vide l. 16. infr. de verh.fign. (5. I. 1. in pr. C, h. t. (6. I. 25. §. 7. infr. eod. (7. §. 16. infr. hic. (8. I. 36. §. 3. in sin. infr. h. t. (9. I. 6r. in pr. infr. de rei vini. (10. v. I. 51. in fin. infr. de peculio. (11. Immo vide l. z%.supr. dä negot. gest. (12, l. 1. §, 7. infr. de bered, vel udi. vend. (13. ditariarum fecit mentionem , restitui tamen non debet: quia nihit apud eum. remanet. Nam (&) Julianus lib. vi. Digestorum fcri-< bit, quod indebitum exegit, restituere eum non 11 debere : ne«' imputaturum , quod non debitum solvit. 12 §. 19. Sed si ress.it redhibita, hic utique (&) hereditaria est, & pretium non veniet,, quod refusum est. §. 20. Sed & si ob venditionem obstrictus iit emptori possessor hereditatis: dicendum erit, prospici ei cautio. - ne. 13 §. 21. Restituere autem pretia debebit possestor, etsi deperdita 14 sunt res, vel deminuta. Sed utrum ita demum restituat , si bona fidei possestor est, an & si mala fidei ? Et, si quidem, res apud emtorem exstent, nec deperdita, nec demiuntafunt, sine: dubio ipsas res debet prastare mala fidei possestor : aut fi recipere eas ab emtore nullo modo polfit, tantum, quantum in litem estet juratum. 1; _ At ubi perdita sunt, & deminuta, verum pretium debet prastari; quia si petitor rem consecutus esset, distraxisset, f & verum pretium rei non. perderet. 21. GAJUS lib. 6 . ad Edictum provinciale. JstEperditum * intelligitur , quod ia rerum natura esse desiit: deminutum vero , quod usucaptum esset, & ob id de.hereditate exiit 22. PAULUS lib. 20. ad Edictum. Cl&rem, & pretium habeat bona fidei possessor, puta quod eandem rem emerit: an audiendus sit, fi velit rem dare, non pretium ? in prxdone dicimus, electionem 16 esse debere actoris, an hic magis possessor audiendus fit, si velit rem tradere, licet deteriorem factam , non petitor , fi pretium desideret, quod inverecundum sit tale desiderium i an vero, quia ex re hereditaria locupletior sit, & id, quod amplius habet ex pretio , restituere debeat: videndum. mm.(&] in Oratione Divi Hadrianishz est : Dispicite , Patres conscripti, nunquidJitaquius, pojsejforemnon facere lucrum, & pretium, quod ex aliena re perceperit, reddere : quia potest existimari, in locum hereditaria: rei vendita, pretium ejusfucces- fijse, & quodammodo ipsum hereditarium facium. 17 Oportet igitur possessorem & rem restituere petitori, & quod ex venditione ejus rei lucratus est. 23. ULPIANUS lib. 1;. ad Edictum. TJTrum autem omne pretium restituere debebit bona fidei possessor j an vero ita demum, si factus sit locupletior: videndum, finge pretium acceptum vel perdidisse , vel consumpsisse , vel donasse : & verbum quidem pervenijse 18 ambiguum est : solumne hos contineret, quod prima ratione fuerit, an vero & id , quod durati Et puto, sequentem clausulam Senatusconsulti, etsi hac fit ambigua, ut ita demum computet, si factus fit locupletior. 19 §. 1. Proinde , si non solum pretium , sed etiam poena tardius pretio solut» pervenerit; poterit dici, quia locupletior in totum factus est, debere venire : licet de pretio solummodo Senatus sit locutus. 24. PAULUS lib. 20. ad Edictum. AT ubi vi dejectus Fuit, non debet restituere poenam ex eo com- missam, quod eam actor habere non potest. Sic nec pcena restitui debet, quam adversarius ei promisit, fi ad judicium non venerit. 25. ULPIANUS lib. 15. ad Edictum. OEd & si lege commissoria vendidit, idem erit dicendum : lucrum, O quod sensit lege commissoria, prxstaturum. §. i.Item, si rem distraxit, & cx pretio aliam rem comparavit, veniet pretium 20 in petitionem hereditatis, non res , quam in patrimonium suum convertit. Sed si res minoris valet, quam comparata est, hactenus locupletior factus videbitur, quatenus res valet: quemadmodum, si consumpsisset, in totum locupletior factus non videbitur. §.2. Quod ait Senatus : Eos, qui bona invajijfent, qua scirent ad se non pertinere, etiamsi ante litem contestatam feceri; t, quo minus pojjiderent,perinde condesnnandos, quafipojjiderent: itaintelligendumest* ut & dolus prxteritus in petitionem hereditatis deduceretur : sed & culpa 2i. & ideo ab eo , qui ab alio non exegit, vel asemetipso, si tempore esset liberatus , peti hereditatem posse: hoc utique , si exigere potuit. §. 3. Quod autem ait Senatus, eos , qui bona, inva- fistent, loquitur de prxdonibus 22 : id est, de his , qui cum sci- l. 40. §. 3. infr. h. t. (14. §. 6. vers item placere, supr. hic. /.21. infr. h. t. (1;. /. 2;. §. 10. infr. eod. (16. Fac. I. 20. §. iz.supr. eod. (17. Adde /. 18. supr. quod met. cans. (18. I. 2. §. 3. infr. de bered, vel adi. vend. (19. I. 2;. §. n.infr. h. t. (20. §. 18. infr. hic. I. 16. §. 1. N ‘i-supr. h. t. (ri. I. 19. §. 2, supr. eod. (22. I. II. in fin.l. 19. §. pen.Jupr. cod. T 2 ient '-^5 Digestoruiii Lib. V. Tit. III. I rent ad se non pertinere hereditatem, invasernntjbona; scilicet cum nullam causam haberent polsidendi. §. 4. Sed & fructus , non quos perceperunt, inquit, sed quos percipere debuerunt x , eos prxstatu- r,-)s. §. 5. De eo autem loquitur Senatus, qui ab initio mente p V»donis res hereditarias adprehendit. i" Quod ii ab initio quidem iuftam causam habuit adipiscenda: possessionis , postea vero, conscius ad se nihil hereditatem pertinere, prxdonio more versari coepit : nihil Senatus loqui videtur. Puto tamen , & ad eum mentem Senatusconsulti pertinere : * parvi etenim refert, ab initio quis dolose in hereditate fit versatus, an postea hoc facere coepit. §.6. Scire ad se non pertinere utrum is tantummodo videtur, qui factum scii, an L is , qui in jure erravit; putavit enim recte factum testamentum , cum inutile erat; vel, cum (eum) alius pra;cederet adgnatus , fibi potius deferri ? Et * non puto hunc esse prx- donem ,'qui dolo caret, quamvis in jure erret. §.7. Si ante litem contestatum , inquit , fecerint. Hoc ideo adjectum , quoniam * post litem contestatam omnes incipiunt ir.alx fidei possessores esse 2, quinimo , post controvcrfiam motam. Quanquam enim litis contestate mentio fiat in Senatusconsulto , tamen & post motam controversiam omnes possessores pares fiunt, L quasi praedones tenentur. Et hoc jure hodie utimur : ccepit enim scire rem ad se non pertinentem possidere se is , qui interpellatur, qui vero prxdo est, & ante litem contestatam doli nomine tenebitur; hic est enim dolus praeteritus. 3 §. 8- ferinde , inquit, condemnandos , quasi pojf decent. Merito : nam * is , qui dolo fecit, quo minus possideret, ut ossessor condemnatur 4 : accipies , sive dolo desierit poflidere , ive dido possessionem noluerit admittere. Sive autem ab alio res possideatur, sive in totum non exstet, locum habebit haec clausula. Unde si sit alius possessor , ab utroque hereditas peti postit: & si per multos ambulaverit; possesso, omnes tenebuntur. §. 9. [Sed] utrum is solus, qui poflidet, fructus praestabit: an etiam is , qui dolo fecit, quo minus pofllderet ? Et dicendum erit, post Senatusconsultum, ambo teneri. 6 §. io. H:ec verba Senatusconsulti etiam adversus cum, qui 11011 possidet, jusjurandum 7 inducunt: tam enim adversus eum , qui dolo fecit, quo minus possideat, quam adversus possidentem, in litem juratur. §. 11. Consuluit Senatus bonas fidei possessoribus, ne in totum damno adfieiantur, sed in id duntaxat teneantur , in quo 8 locupletiores facti sunt. 9 Quemcunque igitur sumptum fecerint ex hereditate, si quid dilapidaverunt , perdiderunt, dum re sua se abuti putant, non prxsta- bnnt 10 : nec si donaverint, locupletiores facti videbuntur ; quamvis ad remunerandum sibi aliquem naturaliter obligaverunt. f Planest civ-iduix, id est, reshunerntiones , acceperunt, dicendum est, catenus locupletiores factos, quatenus acceperunt: vellit genus quoddam lioc esset permutationis. §. 12. Si quis re sua lautius usus sit contemplatione delatas sibi hereditatis , Marcellus lib. v. Digestorum putat, nihil eum ex hereditate deducturum, si eam non attingit. §. 13. Simili modo & si mutuam pecuniam accepit, quasi dives se deceperit. §. 14. Si tamen pignori res hereditarias dedit, videndum , an vel sic attingatur hereditas? Quod est difficile, cum ipse sit obligatus. §. 15. Adeo autem qui locupletior factus non est, non 11 tenetur, ut si quis putans l'e ex alle heredem , partem dimidiam hereditatis sine dolo malo consumpserit, Marcellus lib. iv. Digestorum tractat, mim (non) teneatur ; quasi id , quod erogaverit, ex eo fuerit, quod ad eum non pertinebat, sed ari coheredes: nam & si is, qui heres non erat, totum , quidquid apud se fuit, consumpsisset , sine dubio non tenetur, quasi locupletior 11011 factus. Sed in proposita quxstione, tribus visionibus 12 relatis , una prima deinde alia, posse dici totum, quod iuperest, restituere eum debere , quali luam partem consumpserit: tertia utrique, quod consumptum est, decedere: ait utique nonnihil restituendum, de illo (1. I. 1. in sin. C. eoi. (2. /. 2. C. defruclib. lit. expenf l. zc. §. IT. fupr. h. t. (3. §. z.fufr. hic. I. 13. §. 2. I. zo. §. 6. fv.pr. h. t. I. 27. §. 3- infr. de rei vini. (4. §. 9. infr. hic. I. 13. §. z.fupr. h. 1.1. z. §. 42. infr. ne quii in loco pubi. I. 131. infr. de reg.jttr. (;. I. 1 $.fupr. de minoribus. (6. §. S.fupr. hic. (7. I. 20. §. ult.Jupr. h. t. (8- §. i;, infr. hic. I. zo. §. 6. verf. item eos. 1. 23. fupr. I. 30. I. 40. §. I. infr. h. t. I. 3. infr. de condici, indeb. (9. 1 . 36. §. 4. infr. h. t. (io. Adde l. 31. §. 3. infr. eod. (11. H. Ii. fupr. hic. (12. §. 14. in fin. de consirm. Digestor. I. 8- §. 2. infin. infr. ad. SC. Vellej. L 19. §. 5. infr. mandati. I. 25. §. 3. _ 20 dubitat, utrum totum, an partem restituendam dicat. Puto tamen residuum integrum non esse restituendum , sed partem ejus dimidiam. §. 16. Quod autem quis ex hereditate erogavit, utrum totum decedat, an vero pro rata patrimonii ejus; utputa penum r hereditarium ebibit, utrum totum hereditati expensum seratu/ an aliquid & patrimonio ejus : U% in id factus locupletior videatur' quod solebat ipse erogare ante delatam hereditatem: ut si quid la/ tius 14 contemplatione hereditatis impendit, in hoc non videatur fastus locupletior; in statutis vero suis sumptibus videatur facias locupletior, utique enim & li non tam laute erogasset, aliquid 1; tamen ad victum cottidianum erogasset ? nam & D. Marcus in causa Pythodori (qui rogatus erat 16 , quodsibi fuperfuijfet ex heredi, täte reddere') decrevit, ea, qux alienata erant, non minuendi fideicommissi , nec pretium in corpus patrimonii Pythodori redisib (&) ex proprio Pythodori patrimonio , & cx hereditate decedere’ non tantum ex hereditate. Et nunc igitur statuti sumptus utrem ex hereditate decedent exemplo rescripti D. Marci, an ex solo patrimonio , videndum erit. Et verius est, ut ex suo patrimonio decedant ea, qux, etsi non heres fuisset, erogasset. §. 17. Item li rem distraxit bonae fidei possessor , nec pretio factus sit locupletior : an singulas res, si nondum usucaptae sint, vindicare petitor ab emptore possit ? & si vindicet, an exceptione non repellatur qutd prtejudieium hereditati non fiat inter aciorem , (f eum , qui ve. numdedit: quia non videtur venire in petitionem hereditatis pretium earum, quamquam victi emptores reversuri sunt ad eum qui distraxit ? Et puto, posse res vindicari, nisi emptores regressum ad horne sidei possessorem habent. Quid tamen si is, qui vendidit , paratus sit ita defendere hereditatem , ut perinde, atque fi polsideret, conveniatur? Incipit exdeptio locum habere ex perfo. na emptorum. [Certe,] si minori pretio res venierint, L pretium quodcunque illud actor sit consecutus : multo magis poterit dici, exceptione eum summoveri. Nam & si id , quod a debitoribus exegit possessor, petitori hereditatis solvit : liberari debitores 17 Julianus lib. iv. Digestorum scribit, sive boux fidei possessor. sive prxdo fuit, qui debitum ab his exegerat: [&] ipso jure eos liberari. §. 18. Petitio hereditatis, & si in rem actio sit, habet tamen prxstationes quasdam personales : utputa eorum , qux a debitoribus sunt exacta 18 ; item pretiorum. 19 §. 19. Hoc Senatusconsultum ad 20 petitionem hereditatis factum , etiam in familia her- ciscundx [judicio] locum habere placet: ne res absurda isit, nt qux peti polluit, dividi non possint. §. 20. Augent hereditatem gregum & pecorum partus. 26. PAULUS lib. 20. ad Edictum. ririUod si oves natx sunt, deinde cx his alix : hx quoque, qua! augmentum restitui debent. 27. ULPIANUS lib. 17. ad Edictum. ^Ncillarum etiam partus 21, & partuum partus, quanqnam fructus esse non existimantur 22, quia non temere ancillx ejus rei causa comparantur, ut pariant, augent tamen hereditatem: quippe cum ea omnia fiunt hereditaria , dubium non est, quin eapos- lessor, si aut possideat, aut post peritam hereditatem dolo malo fecit, quo minus possideret, debeat restituere. §. 1. Sed & pensiones dp, , qux cx locationibus praediorum libanorum percepta: sunt, venient, licet .24a lupanario percepta: sint: nam [&] in multorum lioncstornm virorum prxdiis lupanaria exercentur. 28. PAULUS lib. 20. ad Edictum. pOst Senatusconsultum enim , omne lucrum 25 auferendum elfe tam bonx sidei possessori, quam prxdoni, dicendum est. 29. ULPIANUS lib. 15. ad Edictum. jypSrcedes plane a colonis acceptx loco sunt fructuum. 26 f Ope- rx quoque servorum in eadem erunt causa, qua sunt pensiones. f Item vecturx navium , & jumentorum. (14. §. 12. fiifr ' i 4 infr. de probat. (13. v. I. 3. infr. de ptnu legat. , hic. (1 v arer. I. ult. infin. C. de uliment. pupillo prasß. (16. 1. it infr. ad SC. Trebell. Kov. 108. c. I. U 2. (17. I. 31. in fin. bist h. t. adde /. 61. infr. de folution. (ig. Adde d. I. 31. §. ult. (19.§ I- fupr. hic. (zo. I. I. inpr. C. h. t. (21. I. zo. §. 3 - in fi' fupr. eod. L 12, in pr. fupr. quod met. catis (22. §. 37. Injl. de rer divis. I. 68. in pr. infr. de ufufr. I. 28. §. I. infr. de stsitr.' (23. M de l. 29. tnfr. h. t. (24. I. 52. /. 56. infr. eod. (25. I. infr. eod (26. Adde /. 27. §. fupr, eoi. L 62. inpr. infr, de rei vini, /.5; infr a de condici, indeb , 30. PAD- 295 Digestorum Lib. V. Tit. III 296 / de Cadaveribus punitorum, pag. 1686» * 48. 24. de Calumniatoribus. 223. * 3. 6. de Capite minutis. 249. * 4. 5. de Captivis & postliminio. 1706. * 49. de Carboniano Edicto. 1179. * 37- ro. de Castrensi peculio. 1717. * 49. 17. , de Censibus. 1751. * 50. 15. de Cessione bonorum. 1395. ¥ 41. J. de Cloacis. 1449. * 43- 23. de Collatione. 1167. * 37. 6. de Collegiis & corporibus. 1627. * 47. 2'Z, de Collusione detegenda. 1342. * 40. 16. Commodati vel contra. 473. * 13. 6. Communia praediorum tam urb. 359, *8-4» Communi dividundo. 406. * 10. 3» de Compensationibus. 528. * 16. 2. de Conceptione Digestorum. 113. de Concubinis. 765. * 25. 7. de Concuffione. 1621. * 47. 13. de Condictione causa data. 449. * 12. 4» ..... ex lege. 466. * 13. 2. ..... furtiva. 463. * 13. 1. ..... indebiti. 453. * 12. 6. ..... ob turpem causam. 452. * 12. f» - - - - - fine causa. 463. * 12. 7. - - - - - triticiaria. 466. * 13. 3. de Conditionibus & demonstrationibus. 1069. * 35. J. ..... institutionum. 875. * 28. 7. de Consestis. 139;. * 42. 2. de Confirmando tutore vel curat. 772. * 26. Z« de Confirmatione Digestorum. 119. de Conjungendis cum emancipato lib. 1174. ¥ 37- fide Constitutionibus Principum. 137. * I. 4. de Contrahenda emptione. 567. * 18- 1. de Contraria tutelae & utili actione. 820. * 27. 4. de Curatore bonis dando. 140S. * 42. 7. de Curatoribus furioso & aliis &c. 8Zi. * 27. 10. de Custodia & exhibitione reorum. 1631. * 48. &* De Hereditatis Petitione. de Cadaveribus punitorum, pag. x686. ¥ 48. 14. de Calumniatoribus, 22z. ¥ 3. 6. de Capite minutis. 149. ¥ 4. s. de Captivis & postliminio. 1706. ¥ 49. de Carboniano Edicto. 1179. ¥ 37. 10. de Castrensi peculio. 1717. ¥ 49. 17. de Censibus. 1751. ¥ ;c>. 15. de Ceffione bonorum. 139;. * 4a. J. de Cloacis. 1445. ¥ 43. 23. de Collatione. 1167. ¥ 37 6. -* de Collegiis & corporibus. 1625. * 47. it. de Collusione detegenda. 1342. * 40. 16. Commodati vel -contra. 473. ' 13. 6. Communia praediorum tam urb. 399. ¥ 8. 4. Communi dividtindo. 40S. * 10. 3. de-Compensationibus. 928. ¥ 16. *. de Conceptione Digestorum, nz. de Concubinis. 765. ¥ 25. 7. de Concussione. 162.1. ¥ 47. 13. de Condictione causa data. 449. ¥ 12. 4, ----- ex lege. 466. * 13. %. ----- Furtiva. 463. * 13. 1. indebiti. 453. * 12. H. - - - - - -ob turpem causam. 452. * 12. $. - - - - - sine causa. 463. * 12. 7. - - - - - triticiaria. 466. * 13. 3. de Conditionibus & demonstrationibus. 1069. * 35. I. ----- institutionum. 87;. ¥ 28. 7. de Consestis. 1^9;. ¥ 42. 2. de Confirmando tutore vel curat. 772. ¥ 26. 3. de Confirmatione Digestorum. 119. de Conjungendis-cum emancipato iib. 1174. * 37. 8. de Constitutionibus Principum. 1.37. ¥ 1. 4. de Contrahenda emptione. 567. ¥ 18. 1. de Contraria tutelae & utili actione. 820. * -27. 4. de Curatore bonis dando. 1408. ¥ 42. 7. de Curatoribus Furioso & aliis &c. 8Zi. * 27. 10. de Custodia & exhibitione reorum. 1631. * 48. 3- 297 ,. . 3o. PAULUS lib. so. ad Edictum. TUliamis scribit , actorem eligere debere , utrum sortem tantum, «J an & usuras velit eum periculo nominum agnoscere, f Atquin secundum hoc non observabimus, quod Senatus voluit i, bonx fidei possessorem teneri, quatenus locupletior iit: quid enim , li pecuniam eligat actor , que servari non potest ? Dicendam itaque est in bona fidei possessore, hac tantummodo eum prxitare debere : id est, vel sortem, & usuras ejus , si [&] eas percepit, vel nomina cum eorum celsione in id facienda , quod ex his adhuc debere tur , periculo scilicet petitoris. zi. ULPIANUS lib. 15. ad Edictum. OI quid poffefl.br solvit creditoribus, reputabit s , quanquam ipso 0 jure o>>!, liberavit- netitorem hereditatis : nam * quod quis luo nomine Juliann.. _ , __ forem, £ caverit, se petityfan ilefcnsiiiniyi^ f Sal & an boax fi~ De hereditatis petitione. 293 petere : finge enim eum, dum ie heredem putat, solviffe sno nomine ? Et videtur mihi Julianus de solo prxdone, ut caveat, sen- siffe: non etiam de bonx fidei pofleffore: condictionem tamen prx- staredebebit, f Sed & petitor fi it creditoribus conveniatur, exceptione uti debebit. §. 1. Sed si ipsi nliquid prxdoni debebatur, hoc deducere non debebit: maxime u id Fuit debitum, quod natura debebatur. "f Quid tamen , si expediebat petitori, id debitum elfe diffoiutum propter poenam, vel aliam causam ? Potest diei, ipsum sibi vel solviffe , vel debuifie solvere. §. 2. Justus autem possessor dubio procul debebit deducere, quod sibi debetur. §. 3. Sicut autem sumptum, quem fecit, deducit: ita si facere debuit, nec fecit, culpx hujus reddat rationem 4 , nisi bonae fidei poffeffor est: tunc enim , quia quasi luam rem neglexit 5 , nulli querelae subjectus est ante petitam hereditatem; postea vero, & ipse 6 praedo est. §. 4. Illud plane praedoni imputari non potest, cur passus est debitores liberari, & pauperiores fieri, & non eos convenit: ciim actionem non habuerit. 7 §. ;. Quod autem possessori solutum est 8, an restituere debeat, videamus ? Et, si bonx fidei poffeffor fuit, sive non , debere restituere placet: & quidem, si restituerit (ut Cassius scribit, & Julianus lib. vi.) liberari ipio jure debitores. 9 32. PAULUS lib. 20. ad Edictum. UEr servum adquisitx 10 res, heredi restituendae sunt; qnod pro- cedit in hereditate [ liberti ] , & cum de inofficioso agitur : cum interim ia bonis esset heredis: 33. ULPIANUS lib. 15. ad Edictum. ATIfi ex re heredis scripti stipulatus sit. §. 1. Julianus scribit, si x hominem poffeffor distraxerit: ii quidem non neceffarium he reditati: petitione hereditatis pretium prxstatnrum; imputaretur enim [ei] , si non distraxisset, quod si neceffarium hereditati, si quidem vivit, ipsum prxftandum : fi decesserit, fortallis nec pretium lucrari, scribit: & verius est. 34. PAULUS lib. 20. ad Edictum, piliifamilias militis 11 puto peti posse hereditatem ex testamento nubis obvenientem. §. 1. Si lervus, vd filiusfamilias res hereditarias teneat, a patre, dominove peti hereditas potest , ii facultatem restituendarnm rerum habet. Certe si pretium rerum hereditariarum venditarum in peculio fervi habeat, [&] Julianus existimat posse s domino , quasi a juris posseflore, hereditatem peti. (1. I. 2;. §. 11. supr. h. t. (2. 1 . ;. C. eod. (3. i. 19. §. I. hifr. de condiit, indeb. I. 28. infr. mandati. 1. 38- §• 2. vers. U magis, infr.defolut. (4. i. 54. g. nlt. infr. b.t. (;. I. 25. §. u.supr. eod,, (6. d.l. 25. §. 7. (7. i. 9. §. 3. infr. de udniin. est peric. tut. I. 6. §. ult. vers. certeJi. supr. de negot. gest. I. 20. vers. de emeris. C. eod. (8- Adde l. 25. §. U.supr. h. t. (9. d. I. 29. §. 17. insin. I. 12. §. 16. in fin.infr.7nand.ati. I. 23. I. 34. §. 9.1 . 61. infr. desolution. (10. v. I. zo,. infr. de adii, edici. (11. I. 3. §. ;. infr. de bonor. postis. Iv.fi'. quib. noti efi permissum facere-testamen- tmn. inpr. (12. I. IZ. in fin.fupr. h. t, (13. /.38. inpr. infr. de peculio. I. 16. circa medium infr. de in retn verso. (14 .1. 24. §. 3. ■supr. de mittor, (i;. v. I. 18. §. 4. infr. de caflrens. pecul. (16. 1. 35. GAJUS lib. 6. ad Edictum provinciale. j^Dem Julianus ait, etiamsi nondum pretia rerum consecutus sit servus, posse a dominii, quasi ii juris, possessore 12, hereditatem peti : quia habet actionem , qua eam pecuniam consequatur: qux quidem actio etiam ignoranti adqmreretnr. 36. PAULUS lib. 20. ad Edictum, gla domino, vel ä patre, qui pretia poslidet, hereditas petatur: an filio vel fervo mortuo, vel fervo manumisso, vel emancipato filio, intra annum agi debeat? & an debitum fibi dominus , vel pater deducere potest? Julianus verius esse ait, id [quod] Proculus quoque respondit, perpetuo 13 actionem dandam : nec deduc» oportere id, quod ipsi debetur; quia non de peculio agatur, sed hereditas petatur. Hxc recte , si pretia 14 habeat servus, vel fi- liusfamilias. quod si propterea hereditas petatur a domino, qnod servus debitor fuit: perinde haberi debebit, atque si de peculio ageretur, f Idem dicendum JVIauricianus ait, etiamsi pecuniam ex pretio perceptam servus, vel filius consumpserit; sed alias ex peculio ejus solvi potest. §. 1. Sed L a filiofamilias peti hereditatem posse, non est dubium: quia restituendi facultatem habet, sicut 15 ad exhibendum. f Multo magis dicimus , posse peti hereditatem i Hiiofamiiias , qui, cum paterfhmilias esset, & possideret hereditatem , ad rogandum se prxstavit. §. 2. Si poffeffor hereditarium servum occiderit 16, id quoquo in hereditatis petitione veniet. Sed Pomponius ait, actorem debere eligere, utrum velit fibi eum condemnari, ut cavqat fe non aciarum lege Aqui- sta 17 t an » iit integram libi esse actionem legis Aquilix, omissa ejus rei xitunatione ä judice. Qux electio locum habet, si ante aditam hereditatem occisus sit servus : nam si postea , ipsius actio propria effecta est, nec veniet in hereditatis petitionem. §. 3. Si prxdo dolo desifsetpoifidere, ros autem eo modo interierit, quo esset interitura 18, etsi eadem causa possessionis mansisset: quantum ad .verba Senatusconsulti, melior est causa prxdonis, quam bonx fidei poffesibris; quia prxdo , si dolo desierit possidere , ita condemnatur, atque si poiiideret 19 , nec adjectum esset , fi res interierit. Sed non est dubium , quin non debeat melioris esse conditionis, quam bonx fidei possessor. Itaque & si pluris venierit res, electio 20 debebit esse actoris, ut pretium consequatur: alioquin lucretur aliquid prxdo. §. 4. Quo tempore locupletior esse debeat bonx fidei possessor, dubitatur ? Sed magis est, rei judicat* tempus spectandum esse. 21 §. 9. Fructus intelliguntar deductis impensis 22 , qux quxrendorum , cogendorum , conservandorum [que] eorum gratia fiunt. Quod non solum in bonx fidei possessoribus naturalis ratio expostulat, verum etiam in praedonibus 23: sicut Sabino quoque placuit. 37. ULPIAJIUS lib. 17. ad Edictum. Q Uod si sumptum quidem fecit, nihil autem fructuum percepe- - rlt: xquiifimum erit, rationem horum quoque in hon* fidei possessoribus haberi. 38. PAULUS lib. 20. ad Edictum. ULane in exteris necessariis , & utilibus impensis posse separari : ut bonx fidei quidem possessores quoque imputent , prxdo autem de fe queri debeat , qui sciens in rem alienam impendit. 24 Sed benignius 29 est, in hujus quoque persona haberi rationem impensarum 26: * 11011 enim debet petitor ex aliena jactura hierum facere 27. & id ipsum officio 28 judicis continebitur : [nam] nec exceptio doii mali desideratur. Plane , potest in eo differentia esse, ut bonx fidei quidem possessor omnimodo impensas deducat, licet res non exstet, in quam fecit; sicut tutor, vel curator consequuntur: prxdo autem non al iter, quam si res melior 29 fit. 23. I. 91. infr. de -verhör . obligat. (17. v. I. 13. §- pen. 1. 14. /. i;, inpr. infr. ad leg. Aquil. (18. v. I. 40. inpr. infr.h. t.l. I. §. 34. infr. devies vi armat. (19. 1. 25. §. 8 .supr. h. t. (20. I. 20. §. 12. in sin. supr. eod. (21. I. 16. inpr. supr. eod. v. I. 30. in pr. infr. de pecul. (22. I. 46. infr. de usur. I. 4. 1. ult. in sin. infr. de operis ferv. I. I. C. defruciib. est lit. expetis. (23. I. 38. infr. b. t. (24. I. 7. §. 12. infr. de adquir. rer. domiti. §. 30. List, de rcr. Uvis. (25. Adde l. 36. in fin.fupr. b. t. (26. I. 5. V. de rei vind. cxcip. l. 14. infr. de donat. I. 2. C. de rei vind. (27. I. 206. infr. de reg. jur. (28. I. ult. in sin. infr. h. t. (29. v. I. 6. §. 3. supr. de ne~ got. gest. T 3 59. GAJUS 299 Digestorum Lib. V. Tit. III« 39. GAJUS lib. 6. ad Edictum provinciale. TJTiles 1 autem , nccessarixque sunt, vcluti quae fiunt reficiendorum e xdificiorum gratia , aut in novelleta 3 ; aut cum servorum gratia litis xicimatio solvitur, cum id utilius Iit, quam ipsos dedi. Denique alias complures ejusdem generis elfe impensas, manifestum est. §. 1. Videamus tamen, ne[&] ad picturarum quoque & marmorum , & exterarum voluptariarum rerum impensas xque proficiat nobis doli exceptio , fi modo bonx fidei possesso- res fimus: nam prxdoni probe dicetur, non debui fe in alienam rem supervacuas impensas facere; ut tamen potestas ei fieret tollendorum eorum, qux sine detrimento ipsius rei tolli poliunt. 4 40. PAULUS lib. io. ad Edictum. ILlud [quoque], quod in Oratione Divi Hadriani est, ut post 5 A acceptumjudicium id actori prostetur, quod habiturus ejset , fi eo tempore , quo petit, restituta efet hereditas , interdum durum est : quid enim , si post litem contestatam mancipia , aut jumenta , aut pecora deperierint? damnari debebit secundum verba Orationis : quia potuit petitor , restituta hereditate, distraxisse ea. Et hoc justum esse in specialibus petitionibus Proculo placet: Cassius contra sensit, in prxdonis persona Proculus recte existimat: in bonx fidei possessoribus Castius. Nec enim debet possessor aut morialita- tem prxstare, aut propter metum hujus periculi temere indefensum jus suum relinquere. §. 1. Prxdo fructus suos non facit, sed augent hereditatem : ideoque eorum quoque fructus prxstabit. 6 In bonx fidei autem possessore hi tantum veniunt, in restitutione, quasi augmenta hereditatis, per quos locupletior factas est. §. Actiones, si quas possesibr nactus est, evicta hereditate restituere debet: veluti [si] interdictum unde vi 7, aut quod precario [concessit ] §. 3. Contra quoque, si possessor caverit damni infecti, cavendum est possessori. 8 §• 4. Ad officium judicis pertinebunt & noxales actiones, ut, si paratus sit possessor noxx dedere servum, qui damnum dederit in [re] hereditaria, vel furtum fecerit 9, absolvatur : sicut fit in interdicto , quod vi aut clam. 10 41. GAJUS lib. 6. ad Edictura provinciale. C'I, quo tempore conveniebatur , possessor hereditatis pauciores res possidebat, deinde aliarum quoque rerum possessionem adsum psit: eas 11 quoque victus restituere debebit; sive ante acceptum judicium, sive postea adquifierit possejffionem. Et, si fidejussores, quos dederat, ad litem non sufficiant, jubere eum debebit Proconsul, ut idonee caveat, f Ex diverso quoque si pauciores postea possidebit, quam initio possidebat, si modo id sine dolo ejus acciderit: absolvi debet, quod ad eas res, quas desiit possidere. §. 1. Fructus computandos etiam earum rerum , quas defunctus pignori accepit, Julianus ait. 42. ULPIANUS lib. 67. ad Edictum. CI debitor hereditarius non ideo nolit solvere, quod se dicat heredem, sed ideo, quod neget, aut dubitet, an hereditas pertineat ad eum, qui petit hereditatem : non tenetur hereditatis petitione. 43. P.4ULUS lib. 2. ad Plautium, postquam legatum a te accepi, hereditatem peto. Atilicinus qui- ^ busdam placuisse ait, non alitcrmihi adversus te dandam petitionem , quam Ii legatum redderem. Videamus tamen, ne non aliter petitor hereditatis legatum restituere debeat, quam [ ut ei J caveatur, fi contra eum de hereditate judicatum fuerit, reddi ei legatum : cum sit iniquum, eo casu possessorem hereditatis legatum , quod solverit, retinere; & maxime si non per calumniam, sed per errorem hereditatem petierit adversarius, idque & Lxlius probat. Imperator autem Antoninus rescripsit, qui legatum ex testamento abstulisset, causa cognita hereditatis petitionem negandam esse: scilicet, si manifesta-calumnia 12 sit. 44. JAVOLENUS lib. 1. ex Plautio. pUm is, qui legatum ex testamento percepit, hereditatem petit, fi ^ legatum quocunque modo redditum non fit, judicis officio continetur, ut victori, deducto eo, quod accepit, restituatur hereditas. (1. /. 79. ir.fr. de verbor.fign. (2. I. 14. i« pr. infr. de impens in res dotal.facl. (3. I. 6. infr. d. t. (4. 1. 5. in fin. C. de rei vind. (5. I. 20. infr. d. t. (6. /. 26. /. 27. inpr.supr. h. t. (7. I. 16. §. 4. supr. cod. (8. 20. §. 20. supr. eod. I. 19. infr. de rei vind. (9. V.1.6S. infr.defv.rt. (10. I. 7. §. I. infr. quod vi aut clam. (II. I. 4.supr. h. t. (12. v. I. 3. §. I. infr. utinpojfef. legat. (13. 1. 35. infr. de rei vind. (14. I. pen.supr. de dolo malo. (15. I. 17. §. 3. jnfr. de usur. 1. 103. infr. de legat. 1. (1,6. /. 14. C. de inoßc. testam. 45. CELSUS lib. 4. Digestorum. Q Ui fe liti obtulit, cum rem non possideret, condemnatur 13 ; nisi [si] evidentifsimis probationibus possit ostendere, actorem ab initio litis scire eum non postid ere: quippe isto modo non est deceptus. & qui fe hereditatis petitioni obtulit, ex doli 14 clau. sula tenetur: xstimari [ scilicet ] oportebit, quanti ejus interfuit non decipi. _ 46. MODESTINUS lib. 6. Differentiarum. pRtedonis loco intelligendus est is, qui tacitam 1; fidem interno- *■ fuerit, ut non capienti restitueret hereditatem. 47. IDEM lib. 8- Responsorum, f Ucius Titius, cum in falsi testamenti propinqui accusatione non ' obtinuerit, quxro, an de non jure facto, nec signato testamento querela illi competere possit ? Respondit, non ideo repelli ab intentione non jure facti testamenti, quod in falsi accusatione non obtinuerit. 16 48. JAVOLENUS lib. 3- ex Cassio. TN xstimationibus hereditatis ita venit pretium venditx heredita. x tis, ut id quoque accedat, quod plus fuit in hereditate , si ea negotiationis causa veniit: sin autem ex fideicommissi causa, nihU amplius , quam quod bona fide accepit. 49. PAPINIANUS lib. 3. Quxstionum. CI bonx fidei possessor [hereditatis] velit cum debitoribus heredi- tariis, aut qui res hereditatis occupaverint, consistere: audietur ; utique, si periculum erit, ne inter moras actiones intercidant. f Petitor autem hereditatis , citra metum exceptionis in rem agere poterit: quid enim, si possessor hereditatis neglieat! quid , si nihil juris habere se sciat ? 50. IDEM lib. 6. Quxstionum. JJEreditas, etiam sine ullo corpore , juris intellectum habet, lf §. 1. Si defuncto monumentum, conditionis implendxgratia , bonx fidei possessor fecerit: potest dici, (quia voluntas defuncti [vel] in hoc servanda est, utique si probabilem modum 19 faciendi momumenti sumptus , vel quantum testator jusserit, non excedat) eum, cui aufertur hereditas , impensas [ratione] dost exceptione aut retenturum, aut actione negotiorum gestorum repetiturum , veluti hereditario negotio gesto. Quamvis enim stricto jure nulla teneantur actione heredes ad monumentum faciendum, tamen Principali vel Pontificali auctoritate compelluntur ad obsequium fupremx voluntatis. ;i. IDEM lib. 2. Responsorum. £-JEres furiosi, substituto , vel sequentis gradus cognato fructui medii temporis, quibus per curatorem furiosus locupletior fe- ctus videtur , prxstabit: exceptis videlicet impensis, qux circa eandem substantiam tam necessarie, quam utiliter factx sunt. Sed & si quid c.rca furiosum necessarie fuerit expensum : & hoc excipiatur ; nisi alia sufficiens substantia est furioso , ex qua sustentari potest. 19 §. 1. Fructuum post hereditatem petitam perceptorum ufurx non 20 prxstantur. 21 f Diversa ratio est eorum, qui ante actionem hereditatis illatam percepti hereditatem auxerunt. 52. HERMOGENTANUS lib. 2. Juris Epitomarum. S^I possessor ex hereditate inhonestos 22 habuerit quxstus: eoi etiam restituere cogetur 23 : ne honesta interpretatio non honesto quxstui lucrum possessori faciat. S3- PAULUS lib. 10. ad Sabinum. [\ On solum ad xs alienum hereditarium exsolvendum necessaria alienatio possessori est , sed & si impensx neccssarix in rem hereditariam factx sunt a possessore , vel si mora periturx 24 dete- rioreive futurx erant. , 54- JULIANUS lib. 6. Digestorum. J^I 25 , qui partes hereditarias , vel totam a fisco mercatus fuerit, non est iniquum dari actionem , per quam universa bona persequatur: quemadmodum ei, cui ex T rebelliano Senatuseon- (17. I. 3. §. I. infr. de honor, pqfef. I. 119. 1. 178. §. 1. /. 208. infr. de ve-,b.Jign. (ig. /. 31. in fin. supr. dencgot.gest. I. 4. C.k. t. (19. l.uU. in fin. C. de ordine cognition. (20. I. 15 .infr. de usur. (21. Vide tamen l. i. in fin. C. h. t. (22. /. 27. in fin.supr. eoi. (,-j. Vide tamen l. 5. infr. de usur. junci. I. ult. in fin. C. b.t. (24. I 5. in pr. supr. cod. I. 22. in fin. C. de admin. tut. (2;. Adde /. 13- §- 9Jupr. b.t. v fulto pi Si pars hereditatis petatur. 302 fulto hereditas restituta est , petitio hereditatis datur, i §. 1. Heres debitoris id , quod defunctus pignori dederat, quin hereditatem petendo consequi possit, dubium non est. §. r. Cum prxdia urbana & rustica, negligeutia pofleflorum, pejora sint facta; vel- uti quia vineae, pomaria, horti extra consuetudinem 2 patrisfami- iias defuncti culta sunt : litis sestimationetn earum rerum, quanto pejores iint factae, possessores pati debent. 55. IDEM lib. 60. Digestorum. "CVicta hereditate 3 , bonae fidei possessor , quod lege Aquilia exe- gisset , non simplum, sed duplum restituet: lucrum enim ex eo, quod pronter hereditatem acceperit, facere non debet. 4 56. AFRICANUS lib. 4. Quxftionum. pUm hereditas petita sit, eos fructus, quos possessor percepit, omnimodo restituendos , etsi petitor eos 5 percepturus non Fuera 1 . 57. NERATIUS lib. 7. Membranarum. pUm idem eandem hereditatem adversus duos defendit, & secun- ^ tium alterum ex his judicatum est: Quxri io i et, utrum perinde ei hereditatem restitui oporteat, atque oporteret, si adversus alium defensa non edet; ut scilicet, si mox & secundum alium fuerit judicatum , absolvatur is , cum quo actum est, quia neque possideat, neque dolo malo fecerit, quo minus possideret, quod judicio revictus restituerit: an , quia possit & fecundum alium judicari , 11011 aliter restituere debeat, quam si cautum ei fuerit, quod adversus alium eandem hereditatem defendit? Sed melius est, officio judicis cautione vel satisdatione 6 victo mederi; cum & res salva fit ei, qui in exeeutione tardior venit adversus priorem victorem. 58. SC/EVOLA lib. z. Digestorum. ■pllius ä patre emancipatus 7 , fecundum conditionem testamenti, -*• matris adiit hereditatem , quam pater, antequam filium emanciparet , possedit, fructiifque ex ea possedit: sed erogationem in honorem 8 filii, cum efiet Senator fecit [ex ea ] : .Ou.cfittun est, cum paratus sit pater restituere hereditatem, habita ratione eorum, qux in eum erogavit, an filius nihilominus perseverans petere hereditatem , doli mali exceptione summoveri possit ? Respondi, & fi non exciperetur, satis per officium 9 judicis consuli. T I T. IV. SI PARS HEREDITATIS PETATUR. 1. ULPIANUS lib. 5. ad Edictum. pOst actionem, quam proposuit Prxtor ei, qui ad se solum lieredi- tatem pertinere contendit consequens fuit & ei proponere , qui partem hereditatis petit. §. I. flui hereditatem , vel partem hereditatis petit, is non ex eo metitur, quod possessor occupavit, sed ex suo 10 jure : & ideo , sive ex asse heres iit, totam hereditatem vindicabit, licet tu unam rem possideas; sive ex parte, partem , licet tu totam hereditatem possideas. §. 2. Quinimo, si duo possideant hereditatem , & dno sint, qui ad se partes pertinere dicant : non singuli a singulis petere contenti esse debent, puta primus a primo, [vel] fecundus a secundo, sed 11 ambo a primo , L ambo a secundo : neque enim' alter primi, alter secundi partem possidet, sed ambo utriusquepro herede, f Et si possessor L petitor possideant hereditatem , cum unusquisque eorum partem dimidiam hereditatis sibi adierat, invicem 12 petere debebunt, ut partem rerum consequantur : aut si controversiam sibi non faciunt hereditatis , familia hercilcundx experiri eos oportebit. §. 3. Si ego ex parte me dicare heredem , coheres autem meus possideat hereditatem cum extraneo, cum 11011 plus coheres haberet sua parte : vtrum äsolo extraneo, an vero & a coherede deberem petere hereditatem, quxritur ? Et Pegasus fertur existimasse, ä solo extraneo me peterie debere ; cumque restituturum , quidquid possidet: & fortassis hoc officio judicis debeat fieri, exterum ratio facit, ut a duobus petam hereditatem , hoc est, & ä coherede meo ; & ille quoque dirigat actionem adversus exterum possessorem. Sed Pegasi sententia utilior 13 est. §. 4. Item fi , cum me ex parte dimidia', heredem dicerem , trientem hereditatis possiderem , deinde residuum sextantem velim persequi ? qualiter agam , videamus ? Et Labeo scribit, utique partem dimidiam me petere debere a singulis s sic fieri, ut ä lingulis sextantem consequar, & habebo bessern.. Quod verum puto : sed ipse tenebor ad restitutionem sextantis ex triente , quem possidebam : & ideo officio judicis invicem compensatio erit admittenda ejus, quod possideo , si forte coheredes fint,. a quibus hereditatem peto. §. 5. Interdum Prxtor incertx partis 14 hereditatis petitionem indulget, idoiieis causis intervenientibus. utputa, est defuncti fratris filius , sunt & uxores defunctorum fratrum prägnantes : quam partem fratris filius hereditatis vindicet, incertum est ; quia, quot edantur fratrum defuncti filii, incertum est. TEquiflimum igitur est, incerta partis vindicationem ei concedi. Non audenter itaque dicitur , ubicunque merito' quis incertus est, quam partem vindicet, debere [ei] incertx i> partis vindicationem concedi. 2. GAJUS lib. 6. ad Edictum provinciale. CI ex pluribus, ad quos eadem hereditas pertinet, quidam adierint , quidam adhuc deliberent : eos , qui adierint,- si petant hereditatem, non majorem partem petere debere, quam habituri efient exteris adeuntibus ; nec eis proderit, fi exteri non adierint- Non 16 adeuntibus autem exteris, poterunt tunc- partes eorum petere : si modo ad eos pertinerent. 3. PAULUS lib. 17. ad Edictum. ^Ntiqui libero ventri ita prospexerunt, ut in tempus nascendi omnia ei jura integra 17 reservarent: sicut apparet in jure hereditatum , in quibus, qui post eum gradum sunt agnationis , quo est id, quod in utero est, non admittuntur 18, dum incertum 19- est, an nasci possit: ubi autem eodem gradu sunt exteri , quo &' venter, tunc quxportio in suspenso esse debeat, quxsierunt, ideo, quia non poterant scire , quot nasci possunt; ideo, [nam] multa-, de hujusmodi re tam varia , & incredibilia creduntur , ut sabulis; adnumerentur. Nam traditum est, [&] quatuor pariter puellas A matrefamilias natas esse : alioquin tradidere non leves auctores,, quinquies quaternos enixam Peloponnensi, multas iEgypti uno - utero septenos. Sed & tregeminos Senatores cinctos vidimus Horatius. Sed & Lxlius scribit, se vidisse in Palatio mulierem- liberam 20, qux ab Alexandria perducta est, ut Hadriano ostenderetur, cum quinque liberis, ex quibus quatuor eodem tempore enixa (inquit) dicebatur : quintum, post diem quadragesimum. Quid [est] ergo? Prudentissime Juris auctores medietatem quandam secuti sunt, ut qnod fieri non rarum admodum potest , intuerentur:: id est, quia fieri poterat, ut tregemini 21 nascerentur ,. quartam' partem superstiti filio adsignaverint. tc 22 }, S;, id! est, quod enim semel, aut bis exiflit (ut ait Theophrastus) ßxhutrtv oi vttuB-irai, id est, pratereunt legislatores.- IdcoquC' &■ si unum paritura sit, 11011 ex parte dimidia , sed ex quarta* interim' heres erit. 4. ULPIANUS lib. 15. ad Edictum.- L)T, fi pauciores fuerint nati, residuum ei pro rata adcrescer#; si plures, quam tres , decrescere de ea parte, ex qua heres f*- ctus est. 5. PAULUS lib. 17. ad Plautium,- TLlud sciendum est , si mulier prxgnans non fit , existimetur' au- tem prxgnans esse, interim filium heredem esse ex asse 23’? quanquam ignoret se ex asse heredem esse. §. I. Idem est in extraneo , si ex certa portione heres institutus sit : ex reliqua , posthumi. f Quod si forte ita institutio facta est, quotcumque mihi nati erunt, & Lucius Titius pro -virilibus portionibus heredesmihi simo habebit hiesitationem, miir.quid adire non possit, atque qni : in- te- (1. /. 1. infr. defideicom. bered, petit. (2. Adde i. 10. infin. l.u. in pr.supr. de negot. gest. (3. Adde l. 17. §. I. -vers. Jed N fructus, infr. de rei vind* (4. I. 28. I. 40. §. I. supr. h. t. (5. V. /. 27. in fin. I. 52. supr. eod. (6. I. 57. in fin. infr. de rei -vind. I. 5. in fin. infr.. de tribut. a 3 . (.7. v. I. 25, C. de inojfic. testum. (8- v. I. 45. in pr.supr. de negot. gest. (9. L 33.supr. h. t. (10. 1 . 10. §. 1 .Jitpr. de hered. petit. (11. v. I. 49. infr. de usufr. (12. I. 15. infr. de except. rei judicat. (13. Arg. I. 53. in fin. infr. de condici, indeb. (14, v. /. ;. infr. h. t. (15. /. 76. §. I. infr. de rei -vind. vide tamen l. 3. in fin. infr. h. t. (16. I. 23.. infin.-jupr - de inoffic. testum. (17. I. 7. 1. ah.supr. de statu hom. i. I. §.- 8. infr'.. unde cognati. (18. d. I. I. §. 8. /■ 2. inpr. infr. desuis & legit.. (19. I. I. §. ult.fupr. h. 1.1. 28. in fin.supr. de judiciis. ( 20. t,- f* inpr. infr. de reb. dub: l. 36. in fin. infr. de solutio',t. (21.- d:l. 73. in pr. infr. de reb. dub. I. 36. circa fin. infr. dejblution’. (r'2.- L 4. 5. 6 .supr. de legib. I. 64. infr. de reg. jur. (23. L 30'. infr, tle adquir. vel omitt. -bered. L Z. §. 10 . infr, de suit & legit* 1 ffawenfd’ gOZ Digestorum Libb. V. Tit. IV. V. VI. IV. Tit. I. ^4 mento portionem suam nescit ? Sed * utilius est , posse eum adire qui 1 nescit portionem , si extera , qux oportet eum .scire , non ignoret. 6. ULPIANUS lib. 6. Opinionum. OOrori, quam coli eredem fratribus quatuor in bonis matris esse O placuit, quinta portio, pro portionibus, qua» ad eos pertinuit, cedet: ita ut singuli in quarta, quam antebac habere credebantur, lion amplius ei quintam conferant. §. I. Sumptus , qui propter onera totius hereditatis justi fiunt, ei, qui patroni 2 jure portionem evicerit, pro rata computentur. 7. JULIANUS lib. 8- Digestorum. TVfOn possumus consequi per hereditatis petitionem id, quod fami- lice herciscundx judicio consequimur, ut ä communione discedamus 3 : cum ad officium judicis nihil amplius pertineat , quam ut partem hereditatis pro indiviso restitui mihi jubeat. 8. IDEM. lib. 48. [ Digestorum ]. pErmittendum erit possessori hereditatis , partem quidem heredi- tatis defendere, parte vero cedere. Nec enim prohibet, aliquem totam hereditatem possidere, & partem scire dimidiam ad se pertimere, de altera parte controversiam non facere. 9. PAULUS lib. 3. Epitomarum Alfeni Digestorum. pUm multi heredes instituti essent, ex his unus in Asia erat, ejus procurator venditionem fecit, & pecuniam pro parte ejus abstulerat ; postea apparuerit, eum, qui in Asia erat, antea decessisse , instituto ex parte dimidia herede procuratore suo, & ex parte alio : tluicsitum est, quemadmodum pecunia ex Hereditate petenda esset? Responsum est, abeo, qui procurator ejus fuisset, totam hereditatem, quia ex hereditate ea pecunia fuisset, qux ad procuratorem ex venditione pervenisset, petere eos oportere; & nihilominus partem dimidiam hereditatis a coheredibus ejus: ita forte , sive omnis ea pecunia penes eum, qui procurator fuisset, resideret, ut omnem per judicem ab eodem resÄiperarent ; sive is partem dimidiam coheredi suo reddidisset, ipsum ex dimidia parte, [&] ex dimidia coheredes ejus condemnarent. 10. PAPINIANUS lib. 6< Quxstionum. pUm heredis ex parte instituti filius, qui patrem suum ignorabat vivo testatore deccffissc, partem hereditatis , nomine patris , [ut] absentis administraverit, & pecunias, distractis rebus, acceperit, hereditas ab eo peti non potest 4: quia neque pro herede , neque pro possessore pretia poffidet, sed, ut filius, patris negotium curavit. Negotiorum autem gestorum actio casteris coheredibus, ad quos portio defuncti pertinet, dabitur. Illud [enim] utique non est metuendum, ne etiam patris (a quo forte exheredatus est) teneatur heredibus , quasi negotia hereditaria gesserit; cum id , quod administravit, non fuerit paternos hereditatis. Nam & li negotiorum gestorum actio sit ei, cujus nomine perceptam est: ei, cujus nomine, restitui aequum est. Sed in proposito neque pai tris negotia fuerunt, qui esse desierat: neque paterna: succdfionfc quo: fuerunt alterius hereditatis. Quod 1) silius iste patri suo heres exritit, & movet controversiam, quod pater ejus, postquam heres extitit, mortem obierit: ille tractatus incurrit, an ipse sibi causam 5 possessionis mutare videatur ? Quoniam tamen , qui negotia hereditaria gestit, & debitor esse coepit, postea laciens controversiam hereditatis, ut juris possessor convenitur: idem etiam in hoc filio respondendum erit. TIT. V. DE POSSESSORIA HEREDITATIS PETITI ONE. i. ULPIANUS lib. 15. ad Edictum. rjRdinarium fuit, post civiles actiones heredibus propositas, ra- w tionem habere Praetorem etiam eorum, quos ipse velut 6 heredes facit: hoc est, eorum, quibus bonorum possessio data est. 2. GAJUS lib. 6. ad Edictum provinciale. pEr quam hereditatis petitionem tantundem consequitur bonorum L possessor , quantum 7 superioribus civilibus actionibus heres consequi potest. T I T. VI. DE FIDEICOMMISSARIA HEREDITATIS PETITIONE. i. ULPIANUS lib. 16. ad Edictum. pX ordine occurrit actio, qua: proponitur his , quibus restituti est hereditas. Nam quisquis suscepit restitutam hereditatem ex Senatusconsulto, ex quo actiones transeunt, fideicommissaria 8 hereditatis petitione uti poterit. 2. PAULUS lib. 20. ad Edictum. fjUx actio eadem recipit 9 , qux hereditatis petitio civilis. ^— 3. ULPIANUS lib. 16. ad Edictum. AJEc interest, mihi quis rogatus fuerit restituere, an ei, cui hem extitiio; sed etsi heres, cui extitisset. [Et] fi bonorum possessor sim ejus, cui fideicommissaria hereditas relicta est, vel alius luccessgr, per hanc actionem experiri potero. §. 1. Hanc actionem sciendum est adversus eum , qui restituit hereditatem, non competere.11 §. 2. Hx autem actiones mihi dantur , qux heredi , & in heredem 12 competunt. (1. /.21. §.ult. infr. de adquir. vel omitt. bered. ( 2 . Adde l.i^.infr. dereligios. (3./.1. inpr.infr.fumil.ercijc. (4. Immo vide/.13.§.12. supr. de bered, petit. (;. /. 3. tz. 19. infr. de adquir. vel umitt. pojsejs. (fi. l. ult. infr. h. t. 1. 2. infr. de bonor.pojsejj'. verf. quos autcm.in pr. Inst.d. t. 1. 138. i»fr. de vcrb.sign . t. 117. infr. de reg.jur. (7. /. 2. infr. tit. prox. verf. aliquando, in pr. Infl. deserpet. 0 temporal, aci. ( 8 - /.54. in pr. fupr. de bered, petit. (9. 1 . ult. supr. tit. prox. (10. /. 3. in pr.fupr. de bered, petit. (11. 1. 27. §. 7. infr. adSC. Treheil. ■ (12. 1. 1. §. 2. infr. d. t. LIBER S TIT. I. DE i R*E I VINDICATIONE. 1. ULPIANUS lib. 16. ad Edictum. "■“VOst actiones, qua: de universitate 2 proposita: sunt, snbjici- wlJ tur actio singularum rerum petitionis. §. 1. Qux specialis | in rem actio locum habet in omnibus rebus mobilibus , tam -E- animalibus, quam his , qux anima carent, & in his, qux solo continentur. §. 2. Per hanc autem actionem libera persona , qua sunt juris nostri, utputa liberi, qui sunt in potestate , non petuntur. [ Petuntur] igitur, aut praejudiciis 3, aut interdictis 4, aut cognitione Prxtoria : & ita Pomponius lib. xxxvil. Nisi forte, inquit, adjccla causa quis vindicet. Si quis ita petit filium suum [vel] in potestate ex jure Romano : videtur mihi [&] Pomponius consentire, recte eum egisse : ait enim , adjecta causa ev /ege H»'- ptium vindicare posse. §. 3. Per hanc autem actionem non solum fiugulx res vindicabuntur, sed posse etiam gregem vindicari 6 , E X T U 8. Pomponius libro lectionum xxv. scribit. Idem L de armento, & de equitio, exterisque, qux gregarim habentur, dicendum est. Sed enim gregem sufficiet ipsum nostrum esse, licet singula capita nostri non sint 7 : grex enim, non singula corpora vindicabuntur. 2. PAULUS lib. 21. ad Edictum. JyEd si par numerus duorum interfuerit, neuter solidum gregem, sed ne partem dimidiam totius ejus vindicabit. Sed si majorem numerum alter habeat, ut detracto alieno, nihilominus gregem vindicaturus sit, in restitutionem non veniunt aliena capita. 3- ULPIANUS lib. 16. ad Edictum. jyiAreellus lib. 1 v. Digestorum leribit: Qui gregem habebat capitum trecentorum , amissis centum redemit totidem capita aliena ab eo, qui dominium eorum habebat, vel [ aliena ab eo, ] qui bona fide ea possidebat: & hxc utique gregis, inquit, vindicatione continebuntur. Sed & si ea sola supersint capita, qua: redempta sunt, adhuc eum posse gregem vindicare. 8 §- 1 - Armamenta na- (1. lib. 3. C. 32. (2. §. ult. Injl. per quaslperfon. cuique acquir. [3. §.13 . jnst. deaciioii. (4. infr. deliber, exhibeni. v. 1. 21$. infr. de verb.sign. (6. 1 . $ 6 . infr. b. t. (7. /. 23. §. 5- verf. at in his. infr. eod. (8- arg. 1. 49. in sin. infr. eod. T» 30 $ De rei vindicatione. 306 vis singula erunt vindicanda: Scapha 1 quoque separatim vindicabitur. §. r. Pomponius scribit, si quid, quod ejusdem naturae est, ita consilium est atque commixtum, ut deduci, & separari non postit: non totum , sed pro parte este vindicandum, utputa* meum & tuum argentum in massam redactum est: erit nobis commune i, & unusquisque pro rata ponderis, quod in massa habemus , vindicabimus; etsi incertum sit, quantum quisque ponderis in masia habet. 4. PAULUS lib. 21. ad Edictum. rYUo quidem casu etiam communi dividundo agi poterit. Sed & Ni- furti & ad exhibendum tenebitur , qui dolo malo confundendum id argentum curavit; ita ut in ad exhibendum actione pretii ratio haberi debeat ; in vindicatione vel communi dividundo actione hoc amplius ferat, cujus argentum pretiosius fuerat. v ULPIANUS lib. 16. ad Edictum. TDem Pomponius [scribit: Si frumentum duorum , non volun- ^ täte eorum, confusum sit, competit singulis in rem actio in id, [in] quantum paret in illo acervo suum cujusque esse. Quod si voluntate 3 eorum commixta sunt , tunc communicata videbuntur, & erit communi dividundo actio. §. 1. Idem scribit, si ex meile meo & vino tuo factum sit mulsum, quosdam existimasse, id quoque communicari. sed puto verius, ut & ipse significat, ejus potius esse , qui fecit 4 : quoniam [suam] speciem pristinam 11011 continet. t Sed si plumbum cum argento mixtum fit, quia deduci ; possit, nec communicabitur, nec communi dividundo agetur, [quia separari potest] : agetur autem in rem [actio] : Sed si deduci, inquit, non possit, [ut] puta, fi aes & aurum mixtum fuerit, pro parte esse vindicandum, nequaquam erit dicendum , quod in mulso dictum est: quia utraque materia, etsi confusa , manet tamen. §. 2. Idem scribit, si equam meam 6 equus tuus prägnantem fecerit, non cisse tuum , sed meum quod natum est. 7 §. Z. De arbore , quae in alienum agrum translata coaluit, & radices immisit, Varus & Nerva utilem in rem actionem dabant: nam ii nondum coaluit, mea esse non desinet. 8 §• 4. Cum in rem agatur : si de corpore conveniat, error autem sit in vocabulo : recte actum esse videtur. 9 §. ;. Si plurcs sint ejusdem nominis fervi, puta plures Erotes, nec appareat, de quo actum sit: Pomponius dicit nullam fieri condemnationem. 6. PAULUS lib. 6. ad Edictum. CI in rem aliquis agat, debet designare 10 rem: & utrum totam, an partem, & quotam petat, appellatio enim rei non genus, sed speciem significat. Octavenus ita definit, quod infecta: quidem materiae pondus , signatae vero numerum 11, facta: autem speciem dici oportet. + Sed & mensura dicenda erit, cum res mensura continebitur, f Et fi vestimenta nostra esse, vel dari oportere 110- j bis petamus , utrum numerum eorum dicere debebimus, an L co-j lorem : Et magis est, ut utriimque: nam illud inhumanum est, cogi nos dicere, trita sint, an nova, f Quamvis & in vasis occurrat difficultas, utrum lancem duntaxat dici oporteat, an etiam quadrata, vel rotunda, vel pura, an calata sint, qua ipsa in petitionibus quoque adjicere difficile est: necita coarctanda res est. licet in petendo homine nomen ejus dici debeat, & utrum puer, an adolescens fit; utique fi plures sint: sed , fi nomen ejus ignorem, demonstratione 12 ejus utendum erit, veluti, qui ex ilia hereditate efi, qui ex ita natus est. f Item fundum petiturus, nomen ejus , & quo loci sit, dicere debebit. 7- IDEM lib. ii. ad Edictum. CI is, qui obtulit & fundi vindicationi, damnatus est, nihilominus a possessore recte petitur 13 : sicut Pedius ait. 8- IDEM lib. 12. ad Effictum. pOmponius lib. xxxvi. probat: si ex aquis partibus fundum mihi tecum communem, tu & Lucius Titius possideatis, non ab utrisque quadrantes petere me debere , sed ä Titio , qui non sit domini. v./. 44. infr. de evici. (2. i. 7. §. 8- 1 . 27. in pr. infr. de ad- \uir. rer. domiti. (3. §.27. 28 . Inst.de rer. divis. (4. §. i^.Infl. i. t. (3. 1 . 12. infin. infr. de adqttir. rer. dotnin. (fi. i. 52. §. 20. infr. de furi. (7. v. I. 84. §■ 10. in sin. infr. de legat. I. /. 7. C. h.t. (8. I. 7 . c f ~ pr. tnsr Tom. nus, totum semissem, f Aliter atque si certis regionibus possideatis eum fundum: nam tunc fine dubio & ä te, L a Titio partes fundi petere me debere. Quotiens enim certa loca polsidebuntur , necessario in his aliquam partem meam esse : & ideo te quoque ä Titio quadrantem petere debere, f Qua distinctio neque in re mobili, neque in hereditatis petitione locum habet; numquam 14 enim pro diviso possideri potest. 9. ULPIANUS lib. 16. ad Edictum. Officium autem judicis in hac actione [in] hoc erit, ut judex in- fpiciat, an reus possideat. Nec ad rem pertinebit, ex qua causa possideat: ubi enim probavi rem meam esse , necesse habebit possessor restituere , qui non objecit aliquam exceptionem, f Quidam tamen, ut Pegasus, eam ioiam possessionem putaverunt hanc actionem complecti, quae locum habet [in] interdicto uti poj/idetis, vel utrubi. Denique [ait] , ab eo , apud quem deposita est , vtl commodata, vel qui conduxerit, aut qui legatorum servandorum causa, vel dotis 16, ventrisque nomine in possessione esset, vel cui damni infecti nomine non cavebatur , quia hi omnes non possident, vindicari non posse. '] Puto autem , ab omnibus 17, qui tenent, L habent restituendi facultatem, peti posse. 10. PAULUS lib. 21. ad Edictum. CI res mobilis petita fit, ubi restitui debeat, [scilicet] si praesens- non sit ? Et [non] malum est, [si] bona: fidei possessor sit is, cum quo agitur, aut ibi restitui, ubi res sit, aut ubi agitur : sed sumptibus petitoris , qui extra cibaria in iter, vel navigationem faciendi sunt: ii. ULPIANUS lib. 16. ad Edictum. jSJIsi [si] malit petitor suis impensis & periculo ibi, ubi judicatur, rem restitui: tunc enim de restitutione cura satisdatione cavebitur. 18 12. PAULUS lib. 21. ad Edictum. CI vero mal® fidei fit possessor , qui in alio loco eam rem nactus 0 fit: idem statui debet. Si vero ab eo loco, ubi lis contestata est, eam subtractam alio transtulerit: illic restituere debet, unde 19 subtraxit, sumptibus suis. 13. ULPIANUS lib. i5. ad Edictum. ■MOn solum autem [rem] restitui, verum & si deterior 20 res fit facta, rationem judex habere debebit. Finge enim debilitatum hominem, [vel verberatum], vel vulneratum restitui: utique ratio per judicem habebitur, quanto deterior sit [factus], quamquam & legis Aquilia: actione conveniri possessor possit. Unde qus- ritur, an non alias judex aestimare damnum debeat, quam fi remittatur actio legis Aquilia ? Et Labeo putat, cavere petitorem oportere, lege Aquilia non acturum : qua sententia vera est. 14. PAULUS lib. [21.] ad Edictum, od si malit actor potius legis Aquilia actione uti: absolvendus est possessor. Itaque electio actori danda est : non ut triplum ; sed duplum consequatur. 1;. ULPIANUS lib. 16. ad Edictum. TTem, si verberatum tradidit, Labeo ait etiam injuriarum com- petere (.actionem petitori]. §. 1. Si quis rem ex necessitate distraxit, fortassis huic officio judicis succurretur, ut pretium dumtaxat debeat restituere. Nam & si fructus perceptos distraxit, ne corrumpantur: aeque nen amplius , quam pretium praestabit. §. 2. Item, si forte ager fuit, qu: petitus est, & militibus adsigna- tus est, modico honoris gratia possessori dato : an hoc restituere debeat? Et puto praedaturum. §. 3. Si servus petitus , vel animal aliud demortuum fit fine dolo malo & culpa possessoris: pretium non esse praestandum plerique ajunt. Sed est 21 verius , fi 22 forte distracturus erat petitor , si accepisset, moram passo debere praedari : nam si ei restituisset, distraxisset, & pretium esset lucratus, y-r 16. PAULUS lib. 21. ad Edictum. L/Tique autem, etiam mortuo homine, necessaria est sententia QS demonfir. (13. Vide tamen /. ;i. in sin. infr. de re judicat. L 34. in pr. infr . de oblig. & aci. (14. 1 . 19- in pr. infr. communi divid. (15. v. I. 3. §. 8- infr. utipoßdet. (16. I. 15. §. 4. infr. de divers, temporal, profer. I. 26. infin. infr. ad municip. (17. 1 . 2. C. ubi in rem aciio. (18. §. 2. Inst. de ojsic.judic. (19. /. 12. §. 3. infr. depositi. (20. Adde l. 36. §. 1. infr. h. t. (21. I . 12. §. 4. infr. ad exhibend. I . $. infr. de rei. cred. Immovide/. 40. in pr. fupr. de- bered, petit. (22. L 14. §. li.Jupr. quod tuet, caif.l. 14. infin. infr. depositi. U propter 3°7 Digestorum Lib. VI. Tit. I. n propter i. fructus, & partus, & stipulationem ile evictione. N011 enim post litem contestatam utique & Fatum possessor prsestare debet. tz. i. Culpa non iutclligitur , si navem petitam tempore navigationis 2 trans mare misit, licet ea perierit: nisi [ si ] minus idoneis hominibus eam commisit. 17. ULPIANUS lib. 16. ad Edictum. J Ulianus lib. vi. Digestorum scribit: Si hominem , qui Maevii erat, emero a Titio, deinde eum eum Mxvius a me peteret, eundem vendidero, eumqueenitor occiderit: xquum esseme pretium Mxvio restituere. 3 §. i. Idem Julianus eodem libro scribit : si moram fecerit in homine reddendo possessor, & homo mortuus sit: & fructuum rationem usque ad rei judicatx tempus spectandam esse, f Idem Julianus ait * , non solum fructus 4 , sed etiam omnem causam pradiandam: & ideo & partum 5 venire in restitutionem, & partuum fructus, f Usque adeo autem & causie veniunt, ut Julianus lib. vit. scribit, si per eum servum pofsefibr adquiiierit actionem legis Aquili e, restituere cogendum. Quod si dolo malo ipse possessor desierit si possidere , & aliquis hominem injuria occiderit: aut pretium hominis, aut actiones suas prxstare cogetur, utrum eorum voluerit actor, f Sed & fructus, quos ab alio possessore percepit, restituere eum oportet: lucrum enim ex eo homine, qui in lite este coeperit, facere non debet. Sed fructus ejus temporis, quo [tempore] poiicCäis est ab eo , qui evicerit ,. restituere non debet, f Sed quod dicit de actione legis Aquili® , procedit, si post litem contestatam usucepit possessor , quia plenum jus incipit habere. 18. GAJUS lib. 7. ad Edictum provinciale, gjl post acceptum judicium possessor usu hominem cepit, debet eum tradere 7 , coque nomine de dolo cavere : periculum est enim, ne eum vel pignoraverit 8, vel manumiserit. 19. ULPIANUS lib. isi. ad Edictum. TPsi quoque reo cavendum esse Labeo dicit, his rebus rccle prtesta- ri 9 , Ii forte fundi nomine damit infeki cavit. 10 20. GAJUS lib. 7. ad Edictum provinciale. pRxterea restituere 11 debet possessor & qua: post acceptum judicium per cum , non ex re sua , adquiiivit: in quo hereditates quoque legataque, qux per eum lervum obvenerunt, continentur , nec enim sufficit , corpus ipsum restitui: sed opus est, iit 12 & causa rei restituatur: id est, ut omne habeat petitor, quod habiturus foret, 11 eo tempore, quo judicium accipiebatur, restitutus ilii homo fuisset. Itaque partus ancilis restitui debet : quamvis postea editus fit, quam matrem ejus, post acceptum scilicet judicium , possessor usuceperit, quo casu etiam de 13 partu , sicut de matre, & traditio & cantio de dolo necessaria est. 21. PAULUS lib. 21. ad Edictum. CI a bonx fidei possessore fugerit servus, requiremus, an talis fuerit, ut & custodiri debuerit 14? Nam si integrx opinionis videbatur, ut non debuerit custodiri: absolvendus est possefior. ut tamen, si interea eum usuceperat 15, actionibus suis cedat petitori, & fructus ejus temporis, quo possedit, prxstet: quod si nondum eum usucepit, absolvendum eum sine cautionibus, ut nihil caveat petitori de^persequenda ea re; quo minus enim petitor eam rem persequi potest“: quamvis interim , dum in fuga sit, usucapiat 16 ? nec iniquum id esse , Pomponius lib. xxxix. ad Edictum scribit. | Si vero custodiendus fuit, etiam ipsius nomine damnari debebit: ut 17 tamen fi usu eum non cepit, actor ei actionibus luis cedat, f Julianus autem , in his casibus , ubi propter fugam fervi possessor absolvitur, etsi non cogitur 18 cavere de persequenda re, tamen cavere debere possessorem, ß rem notius fuerit, ut eam (1. l.S.infr. de re judicat .1. n. infr. judicat.,solvi. [2. /. 36. in fn. infr.h. t. (3. v. /. ult. supr. de negot. gefl. (4. /.5./. 17. €. h. t. (;. I. 20. insin. infr. eod. (6. I. 5. in sin. infr. de reb. cred. (7. I. 20. I. zi. infr. h. t. (8. Vide tamen/. 1. insin. infr. aure res pignori. (9. I . 71. in sin. infr. de verb.sign. (10. I . 40. §• %-fupr. de bered, petit. (11. /. 18. supr.h.t. (12. /. 17. §. 1. fiipr. eod. (13. 1. 1. in sin. C. eod. (14. V. I. 5. §. 6. infr. commodati. (1;./. 18 .fupr. b. t. (16. I . 1. tz. 14. infr. de adquir. vel amitt. fojfef. (17. I . 63. infr. h. t. (18. I . 47. §. 3. infr. de legat. 1. (19. /. 12. infr. denoxal. atlion. I . 131. infr. de reg. jur. (20. §. 4. Inft. de aclion. (21. 1. 43. infr. h. t. (22. /. 14. infr. icauro, argento. (23. I. 9. §. 1. infr. de adquir. rer. domin. restituat. Idque Pomponius lib. XXXIV. [variarum] lectionum probat: quod verius e It. 22. ULPIANUS lib. 16. ad Edictum. ,s)Uod si dolo possessuris fugerit, damnandum eum, quasi poffi. Nc-deret. 19 23. PAULUS Lib. 21. ad Edictum. 1N rem actio competit ei, qui aut jure gentium, aut jure civili do. 1 millium adquiiivit. 20 tz. I. Luca sacra, item religiosa :i, quasi nostra, in rem actione peti n on possunt, tz. 2. Si quis rei lux ali. nam rem ita adjecerit, ut pars ejus neret; veluti, si quis sta. tux sux bracilium 22 aut pedem alienum adjecerit, aut scypho an- lam vel fundum , vel candelabro sigillum, aut meniizpedem : dominum ejus totius rei effici, vereque statuam suam dicturum, & scyphum, plerique recte dicunt, tz. 3. Sed L id, quod in charta mea icribitur, aut in tabula pingitur,' itatim meum fit 23: licet depictura quidam 24 contra senserint, propter pretium pistura, sed necesse est, ei rei cedi, quod sine iila esse 11011 potest. §. 4. I>, omnibus igitur istis , in quibus mea res, per praevalentiam, alie- nam rem trahit, me.imque efficit, si eam rem vindicem, per exceptionem doli [malij cogar pretium ejus , quod accesserit, dare. tz. 5. Item quxeunque alus juncta, si ve’adjecta accessionis loco cedunt 25, ea quam diu cohxrent, dominus vindicare 11011 potest: led ad exhibendum agere potest, ut separentur , & tunc vindicentur: scilicet excepto eo, quod Cassius de ferruminatione scribit Dicit enim , si statux sux ferruminationi junctum brachium iit, unitate majoris partis consumi: & , quod semel alienum [factum] sit, etiam si inde abruptum sit, redire ad priorem dominum non posse. Non idem in eo , quod ad plumbatum sit: quia '/crr,«'. natio per eandem materiam facit confusionem : plumbatura mniiar, efficit. Ideoque in omnibus his casibus, in quibus neque ad exsi bendum, neque in rem locum habet, in factum actio necessaria et f At in his [corporibus,] qux ex distantibus 26 corporibus essen;, constat singulas partes retinere suam propriam speciem : ut fingo! homines, iingulx oves, ideoque posse me gregem vindicare, qnair- vis 27 aries tuus sit immixtus: led & te arietem vindicare polle. f Quod non idem in cohxreutibus corporibus eveniret, nam I statux mex brachium alienx statux addideris ,■ 11011 posse dici brachium tuum esse: quia tota statua uno spiritu 28 continetur. tz. 6. Tignum alienum xdibus junctum nec 29 vindicari potest, propter legem duodecim Tabularum , nec eo nomine ad exhibendum agi, nisi adversus eum, qui sciens 30 alienum junxit as- bus : sed est actio antiqua de tigno juncto , qux in duplum 31 a Lege duodecim Tabularum descendit, tz. 7. Item si quis ex alienis cementis in solo suo xd i fi caverit, domum quidem vindicare poterit, cementa autem resoluta 32 prior dominus vindicabit; etiamsi post tempus usucapionis dissolutum sit xdificium, postquam a boni sidei erutore pohessum sit: nec enim singula cementa usucapiuntur, si domus per temporis spatium nostra fiat. 33 .. 24. GAJUS lib. 7. ad Edictum provinciale. IS, qui destinavit rem petere, animadvertere debet, an aliquo interdicto 34 possit nancisci posseflionem : quia longe commodius est35, ipsum possidere, Ä^adversarinm ad onera36 petitoris compellere, quam alio possidente petere. 25. ULPIA SUS lib. 70. ad Edictum. }S , qui se obtulit rei defensioni sine causa, cum non possideret, nec dolo fecisset, quo minus poflideret, si actor ignoret, non est absolvendus 37, ut Marcellus ait. qux sententia vera est : sed [hoc] post litem contestatam. Cxterum ante judicium acceptum non decipit actorem , qui se negat pojjidere, cum vere non possideret: nec videtur se liti obtulisse , qui disceilit. (24. d. I. 9. tz. 2. tz. 34. In fi. de rer. divis. (29. /. 19. tz. 13. i»fi■ i‘ auro, argento. (26. I. 30. in pr. ir.fr. de tfurp. U usucup. (- 7 - l. l. insin.supr. h. t. (23. d. I. 30. in pr. (29. /. 6. infr. ai ex- hibend. I. ~. §. 10. infr. de adquir. rer. domin. I. 93. insin. infr.it solution. (30. /. 1. §. ult. infr. de tigno junci. (31. d. 1 .1 -infr- (32. /. 59. infr. h. t. (33. Adde /. 30. in pr. infr. deadqttir.vel amitt. pojsejs. I. 23. §.sin. infr. de nsurp. £7 usncap. (34. I - «• 5 ; I. infr. de adquir. vel amitt. pojje f. I. 18. in sin. infr. devi Sf « armat. ^35. tz. 4. vers. commodum. Inft. de interdici. (Z6> T. L 2. C. de probat. (37. /. iz. §, I3 . 1,'^.supr. de kerei. petit. L ult. infr. si ususfr. petatur. 416. PAÜ- )og .De rei vindicatione. 310 26. PAULUS lib. 2. ad Plautium. NJAm si actori scit, tunc is non ab alio, sed ä le decipitur 2: & ideo reus absolvitur. 27. IDEM lib. 21. ad Edictum. CIn autem, cum ä Titio petere vellem, aliquis dixerit, se pojidcre, 0 & ideo liti se obtulit, & hoc ipsum in re agenda testatione probavero : omnimodo condemnandus est. §. 1. Possidere autem aliquis debet, utique & litis contestata; tempore 3 , & quo res judicatur. f Quod si litis contestationis tempore possedit, cum autem res judicatur, sine dolo malo amisit poffeisionem , absolvendus est- possessor. Item, si litis contestata tempore non possedit, quo autem judicatur, possidet: probanda est Proculi sententia, ut omnimodo condemnetur, f Ergo & fructuum nomine , ex quo coepit posti-' dere , damnabitur, tz. 2. Si homo petitus, dolo possessoris deterior factus sit, deinde, fine culpa ejus, ex alia causa mortuus sit: xftimatio 11011 siet ejus, quod deteriorem eum fecerat; quia nihil interest petitoris. Sed hac , quantum ad in rem actionem: Legis autem Aquilia actio durat. §. Z. Sed & is, qui ante litem contestatam dolo desiit rem possidere , tenetur in rem actione: idque ex Senatusconsulto 4 colligi potest , quo cautum est (ut diximus) ut dolus prnterieus in hereditatis petitionem veniat. cum enim in hereditatis petit Ane , qua: 3 & ipsa in rem est , dolus prsteritus fer- tur6: non est absurdum, per consequentias , & in speciali in rem actione dolum prxtcritum deduci. 7 §. 4. Si per lilium , aut per servum pater vel dominus poisideat, & is sine culpa patris, domi- nive, rei iudicand : tempore absit: vel tempus dandum , vc-1 cavendum est de possessione' restituenda. §. 5. In rem petitam si possessor ante litem contestatam sumptus fecit: per doli 8 mali exceptionem ratio eorum haberi debet, ii perseveret astor petere rem suam, non redditis sumptibus. Idem est etiam , si noxali judicio servum defendit, & damnatus prxstititpecuniam : ant in area, quae fuit petitoris , per errorem infulam 9 aedificavit 4 nisi tamen paratus sit petitor pati , tollere eum ledisicium. quod & in area uxori donarii, per judicem , qui de dote cognoscit, faciendum dixerunt. Sed si puerum meum , cum poflideres , crudisscs xo, iionn idem •bservandum Proculus existimat: quia 12 neque carere fervo meo debeam; nec potest remedium idem adhiberi, quod in area diximus. 28. GAJUS lib. 7. ad Edictum provinciale. JpOrte quod pictorem 13 aut librarium docueris , dicitur non aliter officio judicis sestimationem haberi posse, 29. POMPONIUS lib. 21. ad Quintum Mucium. "KTIsi si venalem 14 eum habeas, & plus ex pretio [ ejus ] consecuturus lis propter artificium; 30. GAJUS lib. 7. ad Edictum provinciale. A Ut si ante denuueiatum iit actori, ut impensam solveret, & eo 1 dissimulante 1? posita sic doli mali exceptio. 31. PAULUS lib. 21. aci Plautium. QiEterum , cum cie fructibus fervi petiti quxritur , non tantum pubertas ejus spectanda est; quia etiam impuberis aliqua: opera: esse 16 possunt 17. improbe tamen desiderabit petitor fructus austi- mari, qui ex artificio ejus percipi potuerunt, quod artificium sumptibus possessoris didicit. 32. MODESTINUS lib. 8- Differentiarum. Q Uoci si artificem fecerit, post vicesimum quintum annum ejus, - qui artificium consecutus est, impensie factx poterunt pensari. 18 33. PAULUS lib. 21. ad Edictum. pRuctus non modo percepti, sed & 19 qui percipi [honeste] potuerunt , aestimandi sunt. & ideo si dolo, aut culpa possessoris (1. d. i. 43. fv.pr. de bered, petit. (2. I. 43. §. I. inßn. infr. de contrah. empt. adde/. 1. in sin.infr.de acf. empti. (3. I. 30. in pr. infr. desecui. (4. /. 20. §. (i.supr. de bered, petit. (5. i. 2;. §. 1 %-Jiipr. d. t. (h. d. I. 23. §. 2. U 7. inf.n. (7. I. 69. infr. h. t. I. 137. §. I. infr. de reg. jur. (g. I. 48. infr. b. t. I. 11. C. eod. (9. Adde l. 11. §. 9. infr. dc Public, in rem aci. (io. I. 25. infr. ue pignorut. aci, L 6. infr. de hnpens in res dotal. I. 79. §. 1. infr. de verb.sign. (11. Imr.10 vide l. 43. §. 1. infr. de aci. empti. (12. d. L 23. fis l. 79. §. 1. infin. (13. Adde l. 43. in sin. infr. de aci. empti. (14- L 38- in sin. infr. h. t. (15. I. 2. C. Ji aliena res pignori. (16. Immo viele L 12. §. 3. infr. de nfufr. L ult. §. I. infr. de operis jis vor. (17. I. ult. in sin. infr. de liberuit causa. (18. /. 48. in sin. res petita perierit, veriorem putat Pomponius Trebatii opinionem , putantis eousque fructuum rationem habendam, quousque haberetur, si non, petiisset: id est 20, ad rei judicandae tempus, quod & Juliano piheet. Hac ratione , si nudae proprietatis dominus petierit , & inter 21 moras ususfructus amissus sit, exeo tempore , quo ad proprietatem ususfructus reversus 22, ratio fructuum habetur. 34. ULPIANUS lib. 7. Digestorum. TDem est & si per alluvionem pars fundo accesserit. 23 33. PAULUS lib. 21. aci Edictum. [jCT] ex diverso, si petitor lite contestata usumfructum legaverit, ex eo tempore , ex quo disceflit a proprietate, fructuum rationem non habendam 24, quidam reste putant. §. 1. Ubi j_autem] alienum fundum petii, & judex sententia declaravit meum ese. debet etiam cie fructibus possessorem condemnare : eodem enim errore & de fructibus condemnaturum, non 39 debere enim lucro possessoris cedere fructus , cum victus sit : alioquin , ut Mauricianus ait , nec rem arbitrabitur judex mihi restitui 3 & quare habeat , quod non esset habiturus, possessor, si statirn pos- setiionem restituisset. §. 2. Petitor possessori cie evictione cavere non cogitur 26 rei nomine, cujus xstimationemjaccepit: sibi euim possessor imputare debet, qui non restituit rem. §. 3. Eorum quoque , qux sine interitu dividi non possunt, partem petere posse constat. 36. GAJU.S lib. 7. ad Edictum provinciale. Q Ui petitorio judicio utitur, ne frustra experiatur , requirere -debet 27, anis, cum quo instituat actionem , poffeforJit , vel dolo de/iit possidere. 28 §. I. Qui in rem convenitur , etiam 29 culpx nomine condemnatur, f Culpa autem reus est possessor, qui per insidiosa loca servum misit, ii is periit: & qui servum ä se petitum, in arena esse concessit, & is mortuus fit: sed & qui Fugitivum a se petitum non custodit, si is fugiti- & qui navem a se petitam adverso tempore 30 navigatum misit, si ea naufragi,.» perempta est. 37. ULPIANUS lib. 17. ad Edictum. J Ulianus lib. vili. Digestorum scribit: Si in aliena area xdificas- fem , cujus bona fidei quidem cmtor fui, verum eo tempore aciificavi, quo jam sciebam alicAam, videamus, an nihil mihi exceptio prosit : nisi forte quis dicat, prodesse de damno sollicito? Puto autem huic exceptionem non prodesse: nec enim debuit, jam alienam certus , adificium ponere, sed hoc ei concedendum est, ut sine dispendio domini area tollat adificium , quod posuit. 31 38. CELSUS lib. 3. Digestorum. TN fundo alieno, quem imprudens emeras, sdificasti, aut con- seruisti; deinde evincitur : bonus judex varie ex 32 personis caufifque constituet. Finge & dominum eadem facturum fuisse: reddat impensam , ut fundum recipiat, usque eo duntaxat, quo prrtiosior factus est. [& si plus pretio fundi accessit, solum, quod impensum est.] Finge pauperem, qui, si reddere id cogatur33, laribus , fepulchris avitis carendum habeat: sufficit tibi permitti tollere ex his rebus , qua: poliis; dum ita , ne deterior sit fundus, quam si initio non foret aedificatum. J Constituimus vero, ut, si paratus est dominus tantum dare , quantum habiturus estpossessor, his rebus ablatis, fiat ei potestas, neque 34 malitiis indulgendum est 33 : si tectorium (puta) quod induxeris, picturasque corradere velis, nihil laturus, nisi ut officias. Finge eam personam esse domini, qux receptum fundum mox 36 venditura sit : nisi reddit, quantum prima parte reddi oportere diximus , eo deducto, tu condemnandus es. infr. b. t. (19. I. 62. in sin. infr. eod. (20. Obft. Lpen. infr. eod. (21. I. 28- in pr. infr. de udmin. (si peric. tut. (22. l.iq.inpr. infr. de ujiir. (23. V. §. 22. Inst. derer, divis. L I. C. de aiiuvion. (24. urg.l. 19. infr. verb. neque enim. infr. deusur. (23. v. /. ifi. infr. deexcept. rei judicat. (26. Adde /. 29. infr. fami L ercisc. .. . ( 27 - t- l. 13. §. 2. infr. locati. (31. I. 38. infr, & l. 5. C. h. t. (32. 1 . ult. in sin. infr. de oblig. & aci. (33. V. i- 23. infrde signor aci. (34. I. ult. circa med. C.per quas perfon. firvitut. (36. /. 29 .Jupr. h. t. U 2 (35. Adde L 9. infr. de 39. UL- 311 Digestorum Lib. VI. Tit. I. 312 39. ULPIANUS lib. 17. ad Edictum. "DEdemptores, qui suis caementis aedificant, statim caementa Fa- ciunt eorum, in quorum solo aedificant. 1 Julianus recte scribit , lib. Xli. Digestorum , mulierem , quae intercedens fundum pignori dedit, quamvis a creditore distractum, poste in rem actionem petere 2: 40. GAJUS lib. 7. ad Edictum provinciale. Q Uia nullum pignus creditor vendidisse videtur. 41. ULPIANUS lib. 17. ad Edictum. CI quis hac lege 3 emerit, ut , fi alius meliorem conditionem attu- , Ierit , recedatur ab emptione : post allatam conditionem, jam non potest in rem actione uti. Sed [&] fi cui in diem addictus sit fundus, antequam adjectio fit facta, uti in rem actione potest 4: postea, non poterit. §. 1. Si servus mihi, vel filiusfamilias fundum vendidit, & tradidit, habens liberam peculii administratio- r.em : in rem actione uti potero, f Sed & li, domini voluntate 5 , [domini] rem tradat, idem erit dicendum : quemadmodum cum procurator voluntate domini vendidit, vel tradidit, in rem actionem mihi prrestabit. 42. PAULUS lib. 16. ad Edictum. CI in rem actum sit, quamvis heres possessoris , si non [poflideat, 0 absolvatur, tamen, si quid ex] persona defuncti 6 commissum fit, omnimodo in damnationem veniet. 43. IDEM lib. 27. ad Edictum. Q Uae religiosis 7 abluerent, religiosa sunt, & idcirco nec lapides -inaedificati, postquam remoti sunt, vindicari possunt: in fastum autem actione petitori extra ordinem subvenitur , uti?, qui hoc fecit, restituere eos compellatur. Sed si alieni, sine voluntate domini, inaedificati fuerint, & nondum functo monumento , in hoc detracti erunt, ut alibi reponerentur 8 : poterunt a domino vindicari, quod fi in hoc detracti erum, ut reponerentur: similiter dominum eos repetere posse constat. 44. GAJUS lib. 29. ad Edictum provinciale. URuctus pendentes pars fundi videntur. 9 r 45. ULPIANUS lib. 68. ad Edictum. CI homo sit, qui post conventionem, restituitur, si quidem ä bonK o fidei possessore: puto cavendum, esse de' dolo solo : debere caete- ros etiam de culpa sua ; inter 10 quos erit & bonas fidei possessor post litem contestatam. 46. PAULUS lib. 10. ad Sabinum. PJus rei, quseperin rem actionem petita, [tanti] aestimata est, ' quanti in litem actor juraverit, dominium statim ad possessorem pertinet 11: transegisse enim cum eo & decidisse videor eo pretio 12, quod ipse constituit: 47. IDEM lib. 17. ad Plautium. TJiEc , si res praesens fit. si absens: tunc , cum posseffionem xx ejus possessor nactus sit, ex voluntate actoris. & ideo non est aUennm , non aliter [ litem ] aestimari a judice, quam si caverit actor 13 , quod per se non fiat, possessionem ejus rei non traditum iri. 48. PAPINIANUS lib. 2. Responsorum. CUmptus in praedium, quod alienum esse apparuit, ä bonae fidei O possessore facti, neque ab eo , qui praedium donavit , neque a domino peti possunt : verum exceptione doli opposita 14, per officium 1; judicis aequitatis ratione fervantur : scilicet si 16 fructuum ante litem contestatam perceptorum summam excedant, etenim , admista compensatione , superfluum sumptum, messore praedio facto, dominus restituere cogitur. 49. CELSUS lib. 18- Digestorum. COlum , partem 17 esse aedium existimo 18. nec assoquin subja- 0 cereuti mare navibus. H. 1. Meum est 19, quod ex re mea superest, cujus vindicandi jus habeo. (i. /. 7. §. IO. infr. de adquir . rer. domin. (2. I. 40. infr. h. t. I. II. C. de difratt.pipi. Luit. §. I ..infr. adSO.Veikjan. (3. I. I. infr.de in diem addici. (4- arg. I. 4. §. 3. in fu. infr. d. t. (;. /. 1. H. 2. infr. de except. rei äsend. L 9. §. 2. infr. de adquir . rer. domin. (6. Adde l. $1. infr. b-t. (7. v. I. 23. §. i.fupr. eod. (g. v. I. 59. infr. eod. (9. 1. 12. §. Il.fiz sin. infr. deinjlrait. vel in frument, legat. I. ult. §. 6. infr . qua: in fraitd. ered. L 61. §. 8. infr. defurt. (10. Adde l. 31. §. 3 .fupr. de heredit. petit. (11. I. 1. 1. 3. infr. pro emptore. (12. v. l. f. §. I. infr. de Publiciun. in rem aci. (13. Lmmo vide /. 69. infr,. h. t. (14, l. 27. tz. ult. fupr. eod. §. 30. Insi. 50. CALLISTRATUS lib. 2. Edicti monitorii. CI ager ex emptionis causa, ad aliquem pertineat, non reste hac ° actione agi poterit, antequam 20 traditus sit ager , tuneque possessio amissa tit. §- 1. Sed heres de eo,‘ quod hereditati obvenerit , recte aget, etiamsi possessionem ejus adhuc non habuerit 51. POMPONIUS lib. 17. ad Sabinum. CI in rem actum sit, & in heredem possessoris judicium datum [fit] 0 cuipa quoque, & dolus malus heredis in hoc judicium venit. ' 52. JULIANUS lib. Digestorum. -pUm autem fundi possessor ante litem contestatam dolo malofim. ^ dum possidere desiit, heredes ejus in rem quidem actionem sus- cipere cogendi non sunt: sed in factum actio adversus eos reddi debebit, per quam restituere cogantur, quanto locupletes ex ea re facti fuerunt. 53. POMPONIUS lib. 31, ad Sabinum. CI fundi possessor eum excoluisset, fevissetve , [&postea]fundus o evincatur , consita tollere non potest. 54. ULPIANUS lib. 6. Opinionum. iNtcr officium Advocationis 21, & rei sua defensionem , mnltua x interest : nec propterea quis, si postea cognoverit rem ad fe pertinere , quod alii eam vindicanti tunc ignorans suam esse adfi. stebat, dominium suum amisit. S$. JULIANUS lib. 55. Digestorum. CI possessor fundi, ante judicium acceptum , duobus heredibus 0 relictis , decesserit, & ab altero ex his, qui totum fundi,mpossidebat , totus petitus fuerit : quin in solidum 22 condemnari debeat, dubitari non oportet. 56. IDEM lib. 78. Digestorum. T/Jndicatio non ut gregis 23 , ita & peculii recepta est, sed res ' singulas is , cui legatum peculium est, petet. 57. ALEENUS lib. 7. Digestorum. TS, ä quo fundus petitus erat, ab asio ejusdem fundi nomine con- ventus est. querebatur , si alterutri eorum jussu judicis fundum restituisset, & postea secundum alterum petitorem [res] judicaretur : quemadmodum non duplex damnum traheret? Respondi: uter prior judex judicaret; eum oportere ita fundum petitori reditui jubere, trt possessori caveret 24, vel satisdaret, st alter futi, dum evicisset , eum pra/larr. 53. PAULUS lib. 3. Epitomarum Alfeni Digestorum. A Quo servus petebatur , fe ejusdem servi nomine cum eo furti agebatur, quserebat, si utroque judicio condemnatus esset, quid fe facere oporteret, si prius lervus ab eo evictus esset? Respondit, non oportere judicem cogere, ut eum traderet, nisi ei satisdatum esset (quod pro eo homine judicium accepisset) f quid ob eam na datum esset , idrecte pr,eßuri. Sed si prius de furto judicium factum esset, & hominem noxae dedisset, de nide deiplo homine secundum petitorem judicium factum eilet : non debere ob cam rem judicem, quod hominem non traderet, litem aestimare : quoniam nihil ejus culpa, neque dolo eom: risset , quo minus hominem traderet. 89- JUL r ANUS sio. 6. ex Minicio. UAbitator in aliena a,'.'.licia fenestras & ostia imposuit: eadem, x post annum, dominus sedifieicrum dempsit, q mtro, is, qui imposuerat, possetne ea vindicare? Respondit, pole: nam qui alienis tedificiis connexa essent, ea, quamdiu juncta manerent, eorundem aedificiorum esse: simul atque inde'dempta essent25, continuo in protinam crassam reverti. 60. POMPONIUS lib. 29. ad Sabinum. Q Uod infans, vel furiosus possessor perdidit, vel corrupit, inv- - punitum est. 26 6i- JULIANUS Ub. 6. ex Minicio. jy^Tnicius interrogatus, si quis navem suam asiena materia refeeis- fet, nnm nihilominus eju sdem navis maueret? Respondit, de rer. divis (15. /. 38. I. ult. fupr. de bered, petit. I. II. infr.it noxal. ait. (16. 1.6 5. inpr. infr. h. t. (17. Adde /. 13. in sin. infr.it instruet, vel instrum. legat. I. 93. §. g, verf non est. infr. defolutm, (18. I- 23- inpr. ir.fr. de usurpat. ufucap. (19. I. 12. §. 3. infr. ad exhibtnd. (20. /..40. i.tfr. de aci. empti. I. pen. C. h. t. (21. v. /. 14* §• 9- P * l fr. de bonis libert. L 2. C. de calumniat. (22. I. 2. §• nlt. verf Jedjiunus. infr. desiipulat. prator. (23. I. 1. §.sin. I. 2. L 3.» manete. De rei vindicatione. V3 314 numere. Sed fi in xdificanda ea idem fecisset, non 1 po‘ r e , Jn- lianus notat: nam proprietas totius navis carina; causam sequitur. 62. PAPINIANUS lib. 6. Quxstionum. CI navis a mala fidei possessore petatur, L fructus xstimandi sunt: o ut in taberna & area, qux locari solent. Quod non est ei contrarium, quod de pecunia deposita, quam heres non attingit, usuras prxstare non cogitur 2. nam etsi maxime vectura , sicut usura, non natura pervenit, sed jure percipitur ; tamen ideo vectura desiderari potest, quoniam periculum navis possessor petitori praestare non debet, cum pecunia periculo dantis feneretur. §. 1. Generaliter autem , cum de fructibus aestimandis quaeritur, constat animadverti debere, non an mal» fidei possessor frui- tulus fit, sed an petitor frui potuerit, si ei possidere licuisset: quam sententiam Julianus quoque probat. 63. IDEM lib. 12. Quxstionum. CI culpa, lion 3 fraude quis posseffionem amiserit , quoniam O p 3 ti debet sftimationem, audiendus erit a judice , fi desideret , ut adverjirius actione sua cedat: cum tamen Prxtor auxilium quandoque laturus sit, quolibet alio possidente, nulla captione adficietur. Ipso quoque , qui litis xftimationem perceperit, possidente, debet adjuvari; nec facile audiendus erit ille, fi velit postea pecuniam , quam ex sententia judicis periculo judicati recipit, restituere. 64. IDEM lib. 20. Quaestionum. rUm in rem agitur, eorum quoque [nomine] , qus usui non ^ fructui sunt, restitui fructus certum est. 65. IDEM lib. 2. .Responsorum. ■pMptor prxdium , quod ä non domino emit, exceptione doli po- sita, non aliter restituere domino cogetur, quam fi 4 pecuniam creditori ejus solutam , qui pignori datum prxdium habuit, usnrarunique medii temporis superfluum recuperaverit: scilicet, si 5 minus in fructibus ante litem perceptis fuit: nam eos uiiiris nobis dimtaxat compensari, sumptuum in prxdium factorum exemplo 6 , »quum est. §. 1. Ancillam , qux non in dotem data, sed in peculium [filix] concessa est , peculio filix non 7 legato, mancipium hereditarium esse convenit. Si tamen pater 'dotis, ac peculii contemplatione filiam exheredavit, & ea ratione reddita, nihil ei testamento reliquit, aut eo minus legavit; filiam defensio tuebitur voluntatis. ' 66. PAULUS lib. 2. Quxstionum. "MO11 ideo minus recte quid nostrum e se vindicabimus , quod abire ä nobis dominium speratur 8 , fi conditio legati vel libertatis exstiterit. 67. SCEVOLA lib. 1. Responsorum. A Tutore pupilli domum mercatus, ad ejus refe.'ionem Fabrum induxit, is pecuniam invenit, quxritur , a.l quem pertineat ? Respondi, si non thesauri 9 Fuerunt, sed pecunia forte perdita, vel per errorem abeo, ad quem pertinebat, non ablata: nihilominus ejus eam esse , cujus fuerat. 68. ULPIANUS lib. ;i. ad Edictum. Q Ui restituere jussus, judici non paret, contendens non pojse resti- ■ tuere : fi quidem habeat rem, manu militari 10 officio judicis ab eo possessio transfertur : & frucuum duntaxat, omnifque cau- fx nomine condemnatio fit. f Si vero non potest restituere : siquidem dolo fecit, quo minus possit, is, quantum adversarius in litem 11 sine ulla taxatione in infinitum juraverit, damnandus est. Si vero nec potest restituere, nec dolo fecit, quo minus possit: non pluris, quam [quanti] res est, id est, quanti adversarii interfuit , condemnandus est. Hxc sententia generalis [ est: & ad omnia,] sive interdicta, sive actiones in rem , live in personam sunt, ex quibus arbitratu judicis quid restituitur , locum habet. 69. PAULUS lib. 13. ad Sabinum. LS, qui dolo fecit 12 , quominus possideret, hoc quoque nomine punitur, quod actor cavere ei non 13 debet, actiones, quas ejus rei nomine habeat, fe ei prxstaturum. 70, POMPONIUS lib. 29. ad Sabinum. MEc quasi Publicianam quidem actionem ei (dandam placuit: ne in potestate cujufque fit per rapinam ab invito 14 domino rem justo pretio comparare. 71. PAULUS lib. 13. ad Sabinum. nUod si possessor quidem dolo fecit, actor vero jurare non vult, sed quanti res fit, adversarium condemnari maluit: mos ei gerendus est. - , 72. ULPIANUS lib. 16. ad Edictum. _ Ci a 1; Titio fundum emeris Sempronii, & tibi traditus fit, pre- 0 Lio soluto, deinde Titius Sempronio heres extiterit, & eundem alii vendiderit L tradiderit: xquius est, ut tu potior sis. Nam & si ipse venditor eam rem a te peteret 16 , exceptione eum sum- moveres. Sed & si ipse possideret, & tu peteres: adversus exceptionem dominii replicatione utereris. 73. IDEM lib. 17. ad Edictum. TN speciali actione non cogitur possessor dicere, pro qua parte ejus Jit: hoc enim petitoris munus est, non possessoris. 17 Quod & in Publiciana observatur. §. 1. Superficiario 18 , 74. PAULUS lib. 21. ad Edictum. JD est , qui in alieno solo superficiem ita habet, ut certam pen- ^ sionem prxftet, 75 - ULPIANUS lib. 16. ad Edictum. URxtor causa cognita in rem actionem 19 pollicetur. 76. GAJUS lib. 7. ad Edictum provuiciale. LjUx de tota re vindicanda dicta sunt, eadem & de parte intelli- v '— genda sunt 20: officioque judicis continetur , pro modo partis ea quoque restitui jubere , qux simul cum ipsa parte restitui debent. §. 1. Incertxai partis vindicatio datur , si justa causa interveniat. f Justa autem causa esse potest , si forte legi Falcidi» locus sit in testamento , propter incertam detractionem ex legatis qux vix apud judicem examinatur:. justam enim habet ignorantiam legatarius 22, cui homo legatus est , quotam partem vindicare debeat, itaque talis dabitur actio, eadem & de exteris rebus intelligemus. 77. ULPIANUS lib. 17. ad Edictum. Q Uxdam mulier fundum [ita] non marito donavit per epistolam T - & eundem fundum ab eo conduxit 23. posse defendi in rem ci competere, quali per 24 ipsam adquifierit possessionem, veluti per colonam. Proponebatur, quod etiam in eo agro , qui donabatur , fuisset, cum epistola emitteretur: qux res sufficiebat 2; ad traditam possessionem , licet conductio non intervenisset. 78. LABEO lib. 4. Pithanon a Paulo epitomatorum. CI ejus fundi, quem alienum possideres , fructum non coegisti, nihil ejus fundi fructuum nomine te dare oportet. Paulus: Imo quxritur , hujus fructus idcirco factus est , quod is eum suo nomine rerceperit. ' Perceptionem fructus accipere debemus, non si perfecti collecti, sed etiam coepti 26 ita percipi, ut terra continere se fructus desierint: velnti, fiohvx, uvx lectx , nondum autem vinum , oleum ab aliquo fastum sit: statim enim ipse accepisse fructum existimandus est. 79. IDEM lib. 6. Pithanon a Paulo epitomatorum. CI hominem a me petieris , & is post litem contestatam mortuus sit, fructus , quoad 27 [is] vixerit, xstimari oportet. 28 Paulus : Ita id verum esse puto , fi non prius is homo in eam valetu dinem inciderit, propter quam operx ejus inutiles factx sunt: nam, ne si vixisset quidem in ea valetudine , fructus ejus temporis nomine xstimari conveniret. (1. Obst. I. 26. in pr. infr. de adquir. rer. domin. (2. I. 20. §.14 .Jupr.de hered. petit. (3. i, 69. infr.h. t. fisi. /. 89. §- 4. infr. de legat. 2. (;.d. 48 .supr. b.t. I. 1. in fin. infr. depignorib. (6, d. I. 48. (7. I. 12. C. de collution. (8. L 12. §. 2. infr. somit, ercisc. I. 209. infr. de reg. jur. (9. v. /. 31. §- I. infr. de udquir. rer. domin. I. un. C. dethesaur. (10. v. L 2. vers. fin autem, C. de bis qui Imrones. (11. 1 . 2. /. 5. in pr. U §. 3. infr. dein litem ju- rand. (12. /. 63. supr. h. t. (13. Obst. I. 12. infr. de re judicat. (14. /.9. infr. rer. amotar. (15. /. 4. §. 32. infr. de doli mali zst met. excepi, (16. i. 17. infr. de evictionib. (17. 1 . 4. C. de edendo. (18. 1 . 74. infr. h. t. 1 . 12. §. 3 .infr. dePubliciana iri rem ae't. 1 . 1. 2. infr. desuperficiei. (19. 1. 16. in sin. infr. depignorat. aci. (20. .. 51. in fin. infr. de admin. £f peric. tut. I. Z. infr. pro derelicto . (21. I. 1. §. fin. supr.fi pars hereditatis. L 8. §. I. infr. communi di~ vid. (22. Fac. I. 49. infr. ad leg. Fukid. Cst 3 Adde l. 28. t’. de donationib. (24. v. t. 37. infr. de adquir. vel amitt. pojfejf. (25. v. I. 62. inpr. infr. de evici. (26. Adde l. 25. §. I. in fin. infr. de ufur. L 48. inpr. infr. de adquir. rer. domin.. (22. L°mo vide t. 33. supr. h. t. (28. l.pen. infr. de condiet, tritic. , U 3 *0. FU- 3 ^ Digestorum Lib. VI. Tit. II. 3i6 80. FURIUS ANTHIANUS Iib. 1. ad Edictum. IN rem actionem pati non compellimur : quia licet alicui dicere , se non pojjuiere 1 : ita ut si polfit adversarius convincere , rem ab adversario posiideri, transferat ad se posseffionem 2 per judicem 3 , licet suam eile non adprobaverit. T I T. II. DE PUBLICIANA IN REM ACTIONE. 1. ULPIANUS lib. 6. ad Edictum. A It Procter : fi quis id , quod traditur ex justa causa non ä domino , £9’ nondum usucaptum $ petet: judicium dabo. §. 1. Merito Procter ait: nondum usucaptum : nam , si usucaptum est , habet civilem actionem ; , nec desiderat honorariam. §. 2. Sed cur traditionis duntaxat, cs usucapionis fecit mentionem: cum satis multo- sint Juris partes , quibus dominium quis nancisceretur ? ut puta legatum: 2. PAULUS lib. 19. ad Edictum. A; EI mortis causa donationes facti; nam amifla possessione, com- ' petit Publiciana , quia ad exemplum legatorum 6 capiuntur. 3. ULPIANUS lib. 76. ad Edictum. CUnt [&] alix-pleriquc. §. 1. Ait Procter : Ex justa causa 7 petet. O Qui igitur justam causam traditionis habet, utitur Publiciana. f Et non solum emptori bon:e fidei competit Publiciana, sed & aliis : utputa ci, cui dotis nomine tradita res est , necdum usucapta ; est enim justissima causa 8, sive restimata 9 resin dotem data Iit, sive non. Item si res ex causa judicati sit tradita , 4. PAULUS lib. 19. ad Edictum, y EI solvendi causa 10 , 5. ULPIANUS Iib. 16. ad Edictum, ex causa noxae deditionis 11: sive vera causa sit, sive Falsa. 6. PAULUS lib. 19. ad Edictum. yEi ITein si servum ex causa noxali, quia non defendebatur, jussu Praetoris duxero 12, & amisero poiseflionem : competit mihi Publiciana. 7. ULPIANUS lib. 16. ad Edictum. CEd & si res adjudicata sit 13, Publiciana actio competit. §. 1. Si 0 lis 14 fuerit iftimata, similis 15 est venditioni: & ait Julianus lib. xxil. Digestorum, si obtulit reus asstimationem litis 16, Publicianam competere. §. 2. Marcellus lib. xvir. Digestorum scribit: eum, quia furioso , ignorans eum furere, emit 17, polse usucapere , ergo & Publicianam habebit. 18 §• 3- Sed & si quis ex lucrativis causis rem accepit, habet Publicianam, qui etiam adversus donatorem competit: * est enim jufttts pojscjsor , & petitor , qui liberulitatctn accepit. §. 4. Siä minore quis emerit, ignorans eum minorem elfe, habet Publicianam. §. ;. Sed & si permutatio facta sit, eadem actio competit. §. fi. Publiciana actio ad 19 instar proprietatis, non ad instar possessionis, respicit. §. 7. Si petenti mihi rem, jusjurandum detuleris, egoque juravero 'rem meam ese : competit Publiciana mihi, sed adversus te dumtaxat. 20 Ei enim soli nocere debet jusjurandum, qui detulit. Sed sipos- sestbri 21 delatum erit jusjurandum , & juraverit rem petitoris nen este: adversus c-uni solum petentem exceptione utetur, non ut L habeat actionem. §. 8- In Publiciana actione omnia eadem 22 erunt, quae & in rei vindicatione diximus. §. 9. Hic actio L heredi , & [in] honorariis succosioribus 23 competit. §. 10. Si ego non emero, sed servus meus 24 : habebo Publicianam. Idem est & Ii procurator meus , vel tutor , vel curator, vel quis aluis negotium njeum gerens emerit. §. 11. Proetorait, qui bona fide emit. Non igitur omnis emptio proderit, sed ea, quie bonam fidem habet. Proinde hoc sufficit, me horne fidei emptorem suille , quam- (1. v.l. pfi.Jiipr. b . t. (2. A 'ov. 18- c . id. (3. v. /. 68. supr. h. t. (4. t. 13. infr. b . t. §. 4. §. 31. List , de aclion. (5. I . 8. C. de pru-Jcr. 30. vel 40. annor. (6. I . ult. C. ite donat, catis, mort. (7. I. 13. in pr. infr. b. t. (8. I. I. in pr. infr.pro dote. (9. /. 7. §. 1. infr. h.t. _(ip. I. 46. infr. de nsurp. cs usucap. (11. i. 28. infr. de noxa., aci. (12. L 2. §. I. vers.sedfiservus. Jupr.fi ex noxali causa. (13. v. §.5. infl. de ojjic. judicis. (14. L qG.Jupr. de rei vind, (15. I. 22. infr. infr. rer. amotar. /. 3. infr. pro emptore. {ifi. /.3. in fin.supr. h.t. (17. v. /.2. C. de contrah. empt. (18. Obst. /. 2. §. 16. infr , pro emptore. (19. Adde §. 8- infr. hic. (20. V. L 3- §. 3, in fin. infr. dejurejur. (21. I. II. in pr. infr. d. t. vis non ä domino emerim, licet ille callido consilio vendiderit: neque enim dolus venditoris mihi nocebit. 29 §. 12. In hac actione non oberit mihi, fi 26 successor Ium, & dolo feci, cum is, in cujus locum succelli, bona fide emisiet: nec proderit fi dolo careo, cum emptor, cui succelli, dolo feciiiet. §- 13. Sed enim fi iervus meus emit 27 , dolus ejus erit spectandus , non meus : vel contra. §. 14. Publiciana tempus emptionis continet: Sc ideo neque quej ante emptionem , neque quod postea dolo malo factum est, in hac actione deduci, Pomponio videtur. §. 15. Bonam autem sid-.mfo- lius emptoris continet. §. 16. Ut igitur Publiciana competat, hac 'debent concurrere : ut & bona fide quis emerit, & cires empta e» nomine sit tradita. 28 Caeterum ante traditionem, quamvis bone fidei quis emptor iit, experiri Publiciana non poterit. K. 17 Julianus lib. vn. Digestorum scripsit, traditionem rei emp-x oportere bona fide fieri 29 : ideoque si sciens alienam possessionem adpre- hendit, Publiciana eum experiri non posse : quia usucapere non poterit. Nec quisquam putet, hoc nos existimare, sufficere initio traditionis ignorasse rem alienam , uti quis polsit Publiciam experiri: sed oportere & tunc bona fide emptorem esse. 8. GAJUS lib. 7. ad Edictum provinciale. s)E pretio vero soluto nihil exprimitur. Unde j otest conjestura capi: quasi nec sententia Praetoris ea fit, ut requiratur, a» solutum fit pretium. 9. ULPIANUS lib. 16. ad Edictum. Cive autem emptori res tradita est, sive heredi emptoris: Publiciana competit actio. §. 1. Si qu s rem apud se depositam, vel sibi commodatam emerit, vel pignori sibi datam : pro 30 tradi« erit accipienda, 11 post emptionem apud cum remansit. §. 2. Sed & si praecellit traditio emptionem, idem erit dicendum. §. 3. Itera si hereditatem emero, & traditam mihi rem hereditariam petere velim : Meratius esse scribit Publicianam. §. 4. Si duobus quis separatim vendiderit bona fide ementibus , videamus , quis magis Publiciana uti polsit: utrum is, cui priori res tradita est, an is, qui tantum emit. Et Julianus lib. vil. Digestorum scripsit, ut, fi quidem ab eodem non domino emerint, potior fit, cui priori 31 res tradita est : quod si ä diversis non dominis , melior 32 causa fit possidentis, quam petentis: Quae sententia vera est. §. ?. Hxc actio in his, quae. usucapi non possunt, puta furtivis 33 , vel [in] fervo fugitivo 34, locum non habet. §. fi. SI fenus hereditarius ante aditam hereditatem, aliquam rem emerit , & traditam ii&i possessionem amiserit: recte heres Publiciana utitur, quasi ipse possedisset. Municipes quoque, quorum fervo res tradita est, in eadem erunt conditione: 10. PAULUS lib. 19. ad Edictum. Cive peculiari nomine servus emerit, live non. ii. ULPIANUS lib. 16. ad Edictum. CI ego emi, & mea voluntate alsi res sit tradita: Imperator Scvc- * rus rescripsit, Publicianam [illi] dandam. §. 1. Si de usu- Fructu agatur tradito 35, Publiciana datur. Itemque servitutibus urbanorum praediorum per traditionem constitutis, vel per patientiam 56; forte 11 per domum quis suam passus est aqueductum transiluci; item rusticorum; nam L bic traditionem, & patientiam tuendam constat. §. 2. Partus ancillie furtive, qui apudba- ne fidei emptorem conceptus est, per hanc actionem petendus tft: etiamsi ab eo, qui emit, possessus non est. Sed heres furis hanc actionem non habet: quia 37 vitiorum defuncti successor est. §. 3. Interdum tamen, licet furtiva mater distracta non sit, sil donata ignoranti mihi, & apud me conceperit & peperent, competit mihi in partu Publiciana, ut Julianus ait, si modo eo tempore, quo experiar, furtivam matrem ignorem. §. 4. Idemjulii- (22. Adde §. fi .Jupr. bic. (23. 1 . 12. §. 1. infr. h. t. (24. I fin. infr. eod. (2;. /. 4. §. 31. infr. de doli mali Is met. exceft. (26. v. /. 6. infr. iie itinere actuque privat. (27. v. /. 12. injr.dt contrah. empt. (28. L 10. inpr. l.*%. infr . de tfurp. zffusucap. L 2. infr.pro emptore.. (29. Adde §. n.supr. hic. /. 12. §. 4. ir.fr. h. i. (30. L 62. in pr. infr. de eviti. §. 44. luse, de rer. divis. (31. /• 3 * 1 * * * V. * injin. infr. de aci. empti. (32. L 128. in pr. infr. de reg.jttr. i U- infr. qui potior, mpipi. (33. §, 2. Infi. de- usucap. (34. I I. C.de jery. fugztiv. . (3$. v. I. 43. §, 1. infr. de adquir. rer. domitu ^ 3 - ' in P r - infr. de nsufr. I. 1. in fin. infr. de servii . pr, si forte bona fide mihi tradita sunt. §. 3. Idem est & si superficiariam 6 insulam a non domino bona fide emero. tz. 4. Si res talis sit, ut eam Lex aut Constitutio alienari prohibeat, eo casu Publiciana non competit: quia his casibus neminem Frxtor tuetur, ne contra Leges faciat. §. 5. Publiciana actione etiam de infant»fervo nondum anniculo uti possumus. §. 6. Si pro parte quis rem petere vult, Publiciana actione uti potest. §. 7. Seil etiam is , qui momento possedit, recte hac actione experiretur. 13. GAJUS lib. 7. ad Edictum provinciale. (TUxcnnque sunt justae causie adquirendarum rerum 7 , si ex his '"—caulis nacti res amiserimus, dabitur nobis, earum rerum persequendarum gratia , haec actio. tz. 1. Interdum quibusdam nec ex justis possessionibus competit Publicianum judicium, namque pigneratitix, & precaria: 8 possessiones justae sunt, sed ex his non solet competere tale judicium : iila scilicet ratione, quia neque creditor 9 , neque is, qui precario rogavit, eo animo nanciscitur possessionem, ut credat se dominum esse. §. 2. Qui ä pupillo emit , probare 10 debet, tutore unciore , lege noti prohibente , se emijse. (1. I. 33. in pr. infr. deusurp. B' ufucup. (2. I. I. C. cie donat, antenupt. (3. I. 7. §. 3 .supr. h. t. (4. Obst. t. 15. §. 27. infr. de damno insest. (5. Immo vide l. 9. §.5 .supr. h. t. (6. V. I. 73. infin. supr. de rei vini. (7. Adde l. 3. tz. I . Jupr. h. t. (,8- l. 7. §. 4. infr. communi divid. (9. /. 13. in pr. infr. de usurp.es usucup. (10. I. SS_. §. 1. infr. de probat. (11. Vide tamen /. 1. tz. 2. infr. deexcept. Sed [&] si deceptus falso tutore [auctore] emerit, bona fide emisse videtur. 14. ULPIANUS lib. 16. ad Edictum. pApinianus lib. vi. Qiuestionum scribit: Si quis prohibuit, vel denunciavit, ex causa venditionis trudi rem , qtuefpjius voluntate ä pocnratore fuerat distracta , & is nihilominus tradiderit: emptorem tuebitur Prxtor, sive polsideat, sive petat rem. n Sed, quod judicio empti procurator emptori prxstiterit, contrario judicio mandati coufcquetur. potest enim fieri, ut emptori res auferatur ab eo, qui venire mandavit: quia per ignorantiam non est tiliis exceptione, quam delinit opponere; velati,.A non auctor mens ex voluntate tua vendidit. 15. POMPONIUS lib. 3. ad Sabinum. gl servus meus, cum in Fuga sit, rem ä non domino emat, Publiciana mihi competere debet, licet posseffionem rei tradit» per eum nactus non sim. 12 16. PAPINIANUS lib. 10. Qusstionnm. pAulus notat: Exceptio 13 justi 14 dominii Publicianx objicien- 1 da est. 17. NERATIUS lib. 3. Membranarum. pUbliciana actio non ideo comparata est, ut res domino auferatur: (ejusque lei argumentum est primo aequitas , deinde exceptio, Qfi 15 eu res Pose foris non Jit ); sed ut is, qui bona fide emit, pos- sessionemque [ejus] ex ea causa nactus est , potius rem habeat. T I T. III. SI AGER VECTIGALIS , ID EST , EMPHYTEUTICA- KIUS, PETATUR. I. PAULUS lib. 21. ad Edictum. A Gri civitatum alii vectigales vocantur, alii non. Veftigalcs Vocantur, qui in perpetuum 16 locantur : id est hae lege, ut tam- diu pro illis vectigal pendatur, quamdiu neque ipsis, qui conduxerint, neque his, qui in locum eorum successerunt, auferri 17 eos liceat. Non vetligales sunt , qui ita colendi dantur, ut privatim agros nostros colendus dare solemus. §. 1. Qui in perpetuum fundum fruendum conduxerunt a municipibus, quamvis non efficiantur domini , tamen placuit competere eis 18 in rem actionem adversus quemvis posseiiorem : icd & adversus ipsos municipes. 2. ULPIANUS lib. 17. ad Sabinum. ITa tamen, si vectigal solvant. 19 1 3. PAULUS lib. 21. ad Edictum. (Dem est & si ad tempus 20 habuerint conductum , nec tempus conductionis finitum fit. I. ult. infr. h. t. (14. /. 57. infr. mandati. (1;. i. 28. infr. de no. xal. aci.I. 24. infr. de exccpt. rei judicat. (16. I. 11. §.1. infr. depubiican. adde l. 71- infin. infr. de legat, r. i. 15. §. 26. infr. de damno infeci. (17. I. l.C. de adniiniftr. rerum pubiic. adde l. 2. C. dclocat, pradior. civil. (18- L 16. infin. infr.de pignor. aci. adde l. 12. §. 2.supr. de Public, rurem aci. gi 9 • I. I. in rei vend. (12. v. l.i. §.14. infr. de adquir. vel aniitt. pojfejs. (13. v. fin. infr. de loco pubiic. fruend. (20. v. I. I- §. 3 - infr. de fuperficieb. LIBER SEPTIMUS. T I T. I. DE USUFRUCTU 1 , ET QUEMADMODUM QUIS UTATUR FRUATUR. U i. PaULUS lib. 3. ad Vitellium. Susfructus 2 est jus alienis 3 rebus utendi fruendi , salva rerum substantia. 2. GAJUS lib. 18. Digestorum. pSt enim ususfructus jus in corpore: quo sublato 4, & ipsum tolli necessc est. 3. GAJUS lib. 2. Rerum cottidianarum, vel aureorum. QMnium praediorum, jure legati 5, potest constitui ususfructus , ut heres jubeatur dare alicui ufumfructum. Dare autem intelli- gitur, si induxerit in fundum legatarium, eiimve patiatur 6 uti- frui. Et sine 7 testamento [autem] si quis velit usumfructum constituere , pactionibus 8 , & stipulationibus id efficere potest. §. 1. Constitit autem ususfructus non tantum in fundo , & »ilibus , verum etiam in fervis , & jumentis , exterisque 9 rebus. §. 2. Ne ic tamen in universum inutiles essent proprietates, semper abscedente usufructu , placuit certis modis extingui usumfructum , & [ad] proprietatem reverti. 11 §. Z. Quibus autem modis ususfructus [&] constitit, & finitur, iisdem modis etiam' nudus usus solet & constitui 12, & finiri. 4. PAULUS' lib. 2. ad Edictum. T TSusfructus in multis casibus pars 13 dominii est: & exstat, quod ^ vel prxscns, vel ex die 14 dari potest. (1. lib. 3. C. 33. Lib. 2. Inst. 4. (2. pr. Inst. h. t. (3. /. 5. in pr. infr. Ji ufusfr. petatur. (4. pr. Infl. h. t. v. I. 23. infr. quib, mod. ajusfr. amitt. [$. I. 6. infr. infr. h. t. §. I. Inst. eod. I. 69. infr. «2 leg. Falcii. (6. v. I. 20. in fin. infr. de fervitut. (7. §. I. Inst. k. t. (8. L 4. infin. C. eod. (9. 1 , 7. inpr. infr. eod. §. 2. Inst. eod. (10. tz. I. in fin. Inst. eod. (11. v. infr. quib. mod. nsutfr. amitt. (12. Vide tamen /. 19. infr. de usu U habitat. (13. I . 8- inpr.infr. de reb. autlor. judic. postid. obst. /. 25. in pr. infr. de verb.fign. (14. I. un. §. 3. infr. quando dies ufusfr. legat. I. 16. tz. 2- infr. fa- mil. ereife. vide tamen l. 4. inpr. infr. defervitni. S- PAPB- 319 Digestorum Lib. Vis. Tit. I. 5. PAPINIANUS lib. 7. Qpseftioniun. T^Susfructus [&] ab initio pro parte 1 indivisa vel divisa consti- tui, & legitimo tempore similiter 2 amitti, eademque ratione per legem Falcidiam minui potest, 3 Keo quoque promittendi defuncto , in partes hereditarias uiiisfructus obligatio dividitur : & , si ex communi prscdio debeatur, uno ex sociis defendente, pro parte defendentis fiet restitutio. > 6. GAJUS lib. 7. ad Edictum provinciale. TTSusfructus pluribus modis constituitur: ut ecce, si legatus4 ^ fuerit, f Sed & proprietas deducto usufructu legari potest, ut apud heredem maneat ususfructus. §. 1. Constituitur adhuc ususfructus , & in judicio familia: ercifcundae, & communi divi- dundo, si judex alii proprietatem adjudicaverit, alii usumfru- ctum. ; §. 2. Adquiritur autem nobis ususfructus non solum per 6 nosmetipsos, sed etiam per eas quoque personas , quas juri nostro subjectas habemus. §. 3. Nihil autem vetat, fervo meo herede instituto , legari proprietatem deducto usufructu. 7. ULPIANUS lib. 17. ad Sabinum. TISufructu legato Smnis fructus rei ad fructuarium pertinet. Et ^ aut [rei] soli, aut rei mobilis ususfructus legatur. §. 1. Rei soli, utputa xdium, usufructu legato, quicumque reditus est, ad usufructuarium pertinet: qureque obventiones sunt ex aedificiis, ex areis, & exteris, quacunque xdium sunt. Unde etiam mitti cum in possessionem vicinarum sedium causa damni infecti 7 , placuit: & jure do . posseisurum eas sedes, si perseveretur non caveri: nec quicquam amittere finito usufructu. Hac ratione Labeo scribit. nec aedificium licere domino 8 , te invito, altius tollere: sicut nec, arex usufructu legato, potest in area sedisicium poni. Quam sententiam pnto veram. §. 2. Quoniam igitur omnis fructus rei ad eum nertine t. rejicere unomic eum-sedes ner arbitrum cod ^. CellusTcribit [Celsus] lib. xvi 11. Digestorum: Hactenus ta- Tr.en , ut sartaq tecta lmbeat. ii qua tamen vetustate corruissent, neutrum cogi reficere : sed fi heres refecerit, paliurum fructuarium uti. Unde Celsus de modo farta tecta habendi quaerit, fi quae vetustate corruerunt, reticere non cogitur, modica igitur refectio ad eum pertineat, quoniam & alia onera 10 adgnoscit, usufrndtu legato: utputa stipendium , vel tributum n , vel salarium, vel alimenta ab ea re relicta. & ita Marcellus lib. xm. scribit. ' §. 3. Castius quoque scribit lib. vm. Juris civilis , fructuarium per arbitrum cogi reficere, quemadmodum adserere 12 cogitur arbores. & Aristo notat, hxc vera esse. Neratius autem lib. iv. Membranarum ait, non posse fructuarium prohiberi, quo minus reficiat; quia nec arare prohiberi potest, aut coiere: nec solum necessarias refectiones facturum , sed etiam voluptatis causa, [ut] tectoria, & pavimenta, & similia [facere] : neque autem ampliare, nec inutile 13 detrahere posse , 8. IDEM lib. 40. ad Edictum, vis melius repositurus fit. Quae sententia vera est. <). IDEM lib. 17. ad Edictum. TTem, [si fuiidil ususfructus fit legatus, quidquid in fundo na- -* icitur, quidquid 14 inde percipi potest , ipsius fructus est: sic tamen , ut boni viri arbitratu fruatur. Nam & Celsus libro osta- vodecimo Digestorum scribit, cogi eum posse reste colere. §. x. Et, si apes in eo fundo sint , earum quoque ususfructus ad eum pertinet. §. 2. Sed si lapidicinas 1; lmbeat, & lapidem taedere velit, vel cretifodinas habeat, vel arenas: omnibus siis usurum Sabinus ait, quasi bonum patremfamilias. Quam feilten tiam nuto veram. §. 3. Sed si haec metalla post usuinfructum le gatum sint inventa , cum totius agri relinquatur ususfructus , noi _ 520 ritim non pert nere , stegas s scribit; lieet proprietati accedat: esse enim vcluti proprium fundum , cuj is uiiisfructus nd te noii pertineat, quae lententia non est sine ratione. Nam ubi latitet incrementum ,, & ususfructus augetur : ubi autem apparet separatum , fructuario non accedit. §. ß . Aucupiorum quoque & venationum 16 reditum , Caifius ait lib. vm. Juris civilis, ad fructuarium pertinere. Ergo & pdeationum. §. 6. Seminarii autem fructum puto ad fructuarium hernnere: ita tamen, ut & vendere ei, & seminare liceat, debet stamen, conserendi agri causa, seminarium paratumfemper renovare, quasi instrumentum agri: ut, finito usufructu , domino restituatur. §. 7. Instrument! autem fructum habere debet: vendendi tamen facultatem non habet. Nam & si fundi uiiisfructus fuerit legatus; & sit ager, unde palo in fundum , cujus ususfructus legat is est , solebat paterfamilias uti, vel salice, vel arundine: puto fructuarium hactenus uti posse, ne ex eo vendat, rusi forte salicti ei , vel silvae palaris , vel arundineti ususfructus sit legatus: tunc enim & vendere potest. Nam & Trebatius scribit, silvam exduam 17 & arundinetum poste fructuarium taedere , sicut paterfamilias caedebat: & vendere, licet paterfamilias non solebat vendere, sed ipse uti: admodum enitn referendum est, 11011 au qualitatem utendi. 10. POMPONIUS lib. 5. ad Sabinum. 17X silva 18 caulua pedamenta, & ramos ex arbore usufructuarium sumpturum: ex non caedua, in vineam sumpturum, dum ne fundum deteriorem 19 satiat. ii. PAULUS lib. 1. Epitomaram Alfeni Digestorum. GEd , fi grandes arbores essent, non posse eas cadere. ' ° 12. ULPIANUS lib. 17. ad Sabinum. ARboribus evulsis, vel vi ventorum de>ectis, usque ad lstua ^ suum 20 & villa posse usufructuarium ferre, Labeo ait: nes materia 21 eum pro ligno usurum , si habeat, unde utatur ligno. Quam sententiam puto veram : alioquin , & si totus ager fit hunc ; casum passus. > omnes arbores auferret fructuarius, materiam t!- ' ineu ipsum succidere, quantum ad villa: refectionem, putat posse: quemadmodum calcem (inquit) coquere, vel arenam fodere, alind- ve quid xdisicio necessarium sumere. §. 1. Navit usufructu legito , navigatum mittendam puto, licet naufragii periculum immineat: navis etenim ad hoc paratur, ut naviget. §. 2. U fnfnictna. rius 22 vel iple frui ea re. vel alii fruendam concedere, vel locare 22 - Ustve nd e repotest : nam'■ «<* H- Fuicid. (4. /. 3. in pe. fupr. h. t.§. I. Infi. coi. (;. /. 6. tz. 10. infr. communi divid. (6. I. 21. I. 22. I. 23. I. 24. infr. h. t. (7. /. 13. §■ 8. infr. de damno insedi. (8- l. IZ. §. 7- in fi”- in f‘- - ,J - * l - (9- L 7- C- eod. (10./. 27. §- 3- infr. eod. v. I. 28. infr. de usu , U usufr. U reditu. (11. /. 52. infr. h. t. v. I. 13. infr. de impens. inresdotal. (12. I. 18. infr. h. t. (13. V. L 13. §• 4- N 7- infr. e °i- ()4- l-fi9- 8- I- infr. eod. (i;. I. 13. §. z. infr, eod. (16. I. 62. in pr. infr. eod. 'dit [utitur. 1 'Sed & h alii precario concedat vel donet, nuto eum uti: atque ideo retineri ufumfructum. & hoc Calsius & Pegasus responderant, & Pomponius lib. V. ex Sabino probat, f Non solum autem, si ego locavero , retineo ufumfructum , sed & Ii alius negotium meum gerens locaverit usumfructnin , Julianus lib. XXXV. scripsit, retinere me ufumfructum. Quid tamen si non locavero, feil absente & ignorante me, negotiinu meum gerens utatur quis, & fruatur? Nihilominus retineo 24 ufumfructum. Quod & Pomponius lib, v. probat per hoc, quod negotiorum gestorum actionem acquiiivi. §. 3. De illo Pomponius dubitat: si fugitivus , in quo meus ususfructus est, stipuletur aliquid ex re mea, vel per traditionem accipiat: an per hoc ipsum, quasi utar,retineam ufumfructum? magifque admittit, retinere, nam scepe, etiam [si] prurientibus fervis non utamur, tamen ufumfructum retinemus ; utputa sgrotante fervo 25, vel infante 26, cujus operte nullte sunt 27, vel defecta senectutis homine: nam & si agrum aremus, licet tam sterilis fit, ut nullus fructus nascatur , retinemus ufumfructum. Julianus tamen lib. xxxv. Digestor. scribit, etiam si non stipuletur quid servus fugitivus, retineri [tamen] ufumfructum: nam qua rasione (inquit) retinetur k proprietario possessio, etiam 28 si in fuga servus sit; pari ratione etiam iifusf 'lictus retinetur. §. 4. Ide n tractat : quid, si quis possessionem ejus narius Iit, an, quemadmodum ä proprietario polhderi delinit, ita etiam ususfructus amittatur? (17. i. 40. §. 4. infr. de centrah. empt , (18. /. 30. in pr. iiifr.it vcrb.fgn. (19. I. 13. §, 4. infr. h. t. adde 2. Feudor. 8- §> >> (20. Vide tamen l. 7. §. 12. circe fin. infi-. soluto matrim. (21. v. L in pr. infr. de legat. 3. (22. L 38. infr. h. 1.1. II. i 2. infi. de pignorib. (23. Vide tamen l. 15. §. 4. {nsr. h. t. (24. L i-6' infr. quemadm. servit, amitt. (25. /. uli. §. 1. infr. de operisser- vor. (2 6.1. infr. h. t. (27. linmo vide /. 31./; tpr. de rei vini. L ult. in fin. infr. de liberali caus. (28. /. 3. §. IO. infr. de adquir. vel amitt. pojsejs. 321 De ufnfriicto , & quemadmodum quis utatur fruatur. 3 ‘ Et primo quidem ait , posse dici amicti nsmnfructum ; sed, licet amitta rc quo usumfructimi , , „ _ ab herede possideatur, vel abjatio, cui hereditas vendita [sit, ] vel cui proprietas legata iit, an a prxdone : sufficere enim ad retinendum ufumfractum, esse affectum retinere volentis, & servum nomine fructuarii aliquid facere, qua sententia habet rationem. §. 5. Julianus üb. xxxv. Digestorum tractat: Si fur decerpserit vel desecuerit fructus maturas pendentes, cui condictione teneatur : domino fundi, an fructuario ? &; putat, quoniam fructus non fiunt fructuarii, nifi 1 ab eo percipiantur, licet ab alio terra separentur, magis proprietario condictionem competere 3 : fructuario autem , furti actionem; quoniam interfuit ejus, fructus non esse ablatos. Marcellus autem movetur eo, quod, si postea fructus istos nactus fuerit fructuarius, fortassis fiant ejus, nam, si fiunt, qua ratione hoc evenit, nifi ea , ut interim fierent proprietarii; mox apprehensi, fructuarii efficientur: exemplo rei sub conditione legata , qux 4 interim heredis e it, existente autem conditione , ad legatarium transit ? verum est enim, condictionem competere proprietario. f Cum autem in 5 pendenti' est dominium, (ut ipse Julianus ait in fcetu (-, qui fnmmittitur , & in eo , quod servus 7 fructuarius per traditionem accepit, nondum quidem pretio soluto , sed tamen ab eo satisfacto) . dicendum est, condictionem pendere , magisque in pendenti esse dominium. 13. IDEM lib. 18. ad Sabinum. CI cujus rei ususfructus legatus erit, dominus potest in ea re fatis- 0 dationem desiderare 8, ut officio judicis hoc fiat: nam finiti debet fructuarius uti frui, ita & proprietatis dominus securus esse f debet] de proprietate. Hxe autem ad 9 omnem usumfnictum pertinere, Juiianus lib. XXXVIII. Digestorum probat. [Si ususfructus legatus fit] , non prins dandam actionem usufructuario , quam satisdederit, se boni 10 viri arbitratu usurum f ruiturum, sed & fi plures sint, a quibus ususfructus relictus est, singulis 11 satisdari oportet. §. 1. Cum igitur de usufructu agitur, non solum quod factum est, arbitratur, sed etiam, insuturum, quemadmodum uti frui debet. §. 2. De praeteritis autem damnis fructuarius etiam leae Aquilia 12 tenetur , & interdicto , quod vi aut clam, ut Julianu&ait, nnm'tructinsrium quoque teneri his actionibus, nec- Ticsjrfurti, certum est: sicut quemlibet alium , qui in aliena re tale quid commiserit, j- Denique consultus , quo bonum fuit, aclio- ttempolliceri Prxtorem, cum competat legis Aquilix actio? Respondit , quia sunt casus, quibus cessat Aquilia: actio : ideo^judicem dari, ut ejus arbitratu utatur, nam qui agrum non proscindit, qui vites non subserit, item aquarum ductus corrumpi patitur, lege Aquilia non tenetur, f Eadem & in usuario dicenda sunt. §. 3. Sed si inter duos fructuarios sit controversia, Julianus lib. XXXVIII. Digestorum scribit, xquiffimum esse, quasi communi dividuiido 13 judicium dari: vel stipulatione inter fe eos cavere , qualiter f ruantur, cur emm (inquit Julianus) ad arma & rixam procedere patiatur Prator , quos potest jurisdictione sua componere ? Quam sententiam Celsus quoque lib. x\. Digestorum probat: & ego puto veram. §. 4. Fructuarius causam proprietatis deteriorem facere non debet 14 : meliorem facere potest. 13 f Etaut fundi est ususfructus legatus, & non debet neque arbores frugiferas excidere, neque villam diruere, nec quicquam facere in perniciem proprietatis, f Et ii forte voluptarium fuit praedium viridaria vel gestationes, vel deambulationes arboribus infructuosis opacas atque amoenas 16 habens, non debebit dejicere, ut forte hortos olitorios faciat, vel aliud quid , quod ad reditum spectat. §. 3- Inde est quxsitum , an lapidicinas, vei cretifodinas, vel arenifodinas ipieinstituere possit ? Et [ego] puto etiam ipsum institue- re posse, fi non agri 1.artem necessariam huic rei occupaturus est. f Proinde venas quoque lapidieinarum 17, & hujusmodi metallorum inquirere poterit : Ergo & auri, & argenti, & sulphuris, & aeris, & ferri, & exterorum fodinas, vel quas paterfamilias instituit, exercere poterit, vel ipseinstiiiiere, si nihil agricultura nocebit. Et si forte sii hoc, quod instituit, plus reditus fit, quam in vineis , vel arbustis , vel olivetis, quae fuerunt, forsitan etiam luec dejicere poterit, siquidem ei permittitur meliorare 18 proprietatem. §. 6. Si tamen , qux instituit usufructuarius, aut coelum corrumpant agri, aut magnum apparatum sint desideratura, opificum forte, vel legulorum , qua: 11011 potest sustinere proprietarius: non videbitur viri boni arbitratu frui. Sed nec aedificium quidem positurum in fundo , nisi quod ad fructum percipiendum necessarium fit. §. 7. Sed, si ordium ususfructus legatus sit, Nerva filius ,& lumina immittere eum posse , ait: sed & colores, & picturas, & marmora poterit, & sigilla, & si quid ad domus ornatum, sed 19 neque dixtas transformare, vel conjungere, aut separare ei permittetur : ves aditus, poltieafve vertere : vel refugia 20 aperire : vel atrium mutare : vel viridaria ad alium modum convertere, excolere enim quod invenit, potest, qualitate »dium non immutata. Item Nerva, eum , cuixdium ususfructus legatus sit, altius tollere non posse, quamvis lumina 11011 obscurentur : quia tectum magis turbatur, quod Ea .eo etiam in proprietatis domino 21 scribit. Idem Nerva, nec obstruere eum posse. §. 8- It ni si domus ususfructus legatus sit, meritoria illic facere fructuarius non debet: nec per coenacula dividere domum, atquin locare potest'22 ; sed oportebit, quasi domum , locare, nec balneum ibi faciendum est. Quod autem dicit, meritoria non faci urunt, [ita] accipe, qux vulgo diversoria, vel fullonica appellant. Ego quidem , & si balneum sit in domo usibus dominicis solitum vacare in intima parte domus, vel inter dixtas amoenas: 11011 recte , ncc cx boni viri arbitratu facturum, si id locare cceperit, ut publice lavet: non magis, quam fi domum ad stationem jumentorum locaverit: aut si stabulum, quod erat domui jumentis & carrucis vacans, pistrino locaverit. 14. PAULUS iib. 3. ad Sahinum. I Icet multo minus ex ea re fructum percipiat. ^ 15. ULPIANUS lib. 18. ad Sabinum. SJEd , si quid inxdificaverit, postea 23 eum neque tollere hoc , o neque refigere posse : refixa plane posse vindicare. §. 1 . Jllun- fiipiorum quoque ususfructus legato non debet abuti, sed secundum conditionem eorum uti. Nam si librarium rus mittat, & qualum & calcem portare cogat; histrionem , balneatorem faciat; vel de symphonia atriensem ; vel de pahestra stercorandis latrinis praeponat : abuti videbitur proprietate. §. 2. Sufficienter autem alere , & vestire debet, fecundum ordinem & dignitatem mancipiorum. §. 3. Et generaliter Labeo ait, in omnibus rebus mobilibus modum eum tenere debere , ne sua feritate, vel saevitia t a corrumpat: alioquin etiam lege Aquilia eum conveniri. §.4. Et, si veftimen- torum ususfructus legatus sit, non sicut quantitatis ususfructus legetur , dstendum est, ita uti eum debere, ne abutatur : nec 24 tamen locaturum ; quia vir bonus ita non uteretur. §. 3. Proinde, & si fcenicx vestis ususfructus legetur, vel aulxi, vel alterius apparatus : alibi, quam in fcena, noti ntetur. Sed an & locare possit, videndum est? Et puto locaturum : & licet testator commodare , non locare fueritfolitus , tamen ipsum fructuarium locaturum tam fcenicam , quam funebre n vestem. §. 6. Proprietatis dominus 11011 debebit impedire fructuarium [ita] utentem , ne deteriorem ejus conditionem faciat. f De quibusdam plane dubitatur, si eum uti prohibeat, an jure id faciat: utputa doliis, si forte fundi ususfructus sit legatus ? Et putant quidam , & si defossa sint, uti prohibendum, idem & in feriis, & [ in ] cuppis , & [ in ] cadis & amphoris putant: idem & in specularibus, ii domus ususfructus legetur. Sed ego puto , nisi sit contraria voluntas , etiam instrumentum fundi vel domus contineri. §. 7- Sed nec servitutem imponere fundo potest proprietarius , nec amittere servitutem, f Ad- (1. /. 25. in fin. infr. de liberati cauf. (2. /.13. in fin. infr. quib. modis ufusfr. amitt. I. 23. §. I. infr. de ufur. §. 36. Injl. de rer. divis (3. /. I. infr, de condici, furtiv. (4. I. 32. §. 1. infr. de legat, 2. (3. v. I. 169. in fin. infr.de reg.jur. (fi. I. 70. §. I. infr. b* t. (7. I. iz. §. I. infs. eod. (z. /. 8. §. 4. verf. item de re restituenda. fupr. quifatifd. cog. (9. I. 4. in fin. Q. h. t. (10. I. 9. tu pr. fupr. eod. I. i. in pe. infr. ufufruci. quemudm. caveat. (11. I. 9. in sin. infr. d .», ufufruci. qnsmadm. (12. 1. 15. §. 3. infr. h. t. Tom. I. 13. /. 7. §. 7- infr. communi divid. 1. 4. in fin. infr. de aqua quotid. (14. 1. io '.fupr. I. 13. §. 3. infr. h. t. (13. §. 5. in fin. infr. h. I. Imrao vide l. 7. in fin. I. 8. fupr. eod. (16. d. I. 7. in fin. (17. 1. 9. §. 2 .fupr. eod. (18. §. 4. fupr. h. I. (19. I. 7. in fin. I. 8. fupr. eod. (20. I. I. §. 2. infr. defervo corrupt. (21. I. 7. §. i.supr. h. t. (22. I. 27. §. i. infr. eod. §. 1. in fin. Injl. de usu & habitat. I. 9. §. 1. infr. locati. (23. v. /. 12. infr. de usu N ufufr. iegnt. (24. Vide tamen§. 3 .infr. hic. X quirere 32 ?' Digestorum Lih. VII. Tit. I 324 quirere plane servitutem eum posse , etiam invito fructuario, Julian, scripsit. f Quibus consequenter, Fructuarius quidem adqui- rere fundo servitutem non potest, retinere autem potest: & si forte fuerint, nonutente fructuario, amisse, hoc quoque nomine tenebitur. f Proprietatis dominus ne quidem consentiente fructuario servitutem imponere potest: 16. PAULUS lib. 3. ad Sabinum. "VTlii qua deterior fructuarii conditio non stat: veluti fi talem servi- L ’ tutem vicino concesserit , jus sibi non esse altius tollere. 17. ULPIANUS lib. 18. ad Sabinum. T Ocum autem religiosum facere potest, consentiente usufrnctua- ^ rio. 1 Ut hoc verum est favore religionis, f Sed interdum & solus proprietatis dominus locum religiosum facere potest: finge enim , eum 2 testatorem inferre, cum non esset tam opportune ubi sepeliretur. §. 1. Ex eo , ne deteriorem conditionem fructuarii faciat proprietarius , solet quaeri, an servum dominus coercere possit? Et Aristo apud Cassium notat, plenissimam eum coercitionem habere, ii 3 modo sine dolo malo faciat: quamvis usufru .uiarius nec 4 contrariis quidem ministeriis, aut inusitatis, artificium ejus corrumpere polfit; nec servum cicatricibus deformare. §. 2. Proprietarius autem & servum noxa: dedere poterit , si hoc sine dolo malo faciat: quoniam noxa: deditio jure non perimit usumfructum 3 :. non magis, quam usucapio proprietatis, quse post constitutum usumfructum contingit, f Debebit plane denegari ususfructus persecutio, si ei, qui noxa; accepit, litis aestimatio non osseraturä fructuario. §. 3. Si quis servum occiderit, utilem actionem exemplo Aquili:« 6, fructuario dandam, nunquam dubitavi. - 18. PAULUS lib. 3. ad Sabinum. j^Gri 7 usufnictu legato, in locum demortuarum 8 arborum alioe substituend» sunt: & priores ad fructuarium pertinent. 19. POMPONIUS lib. 7. ad Sabinum. pRocuhis putat, insulam posse [ita] legari, ut ei servitus impona- 1 tnr, qus alteri 9 infulse hereditärste debeatur , hoc modo ; Si ific heredi meo promiserit, ferse non fore, quo altius ea ledificia tollantur, tum [er] eorum aedificiorum ufitmfruiimn do, lego. vel sic : sedium illarum, quoad altius, quam [uti] nunc sunt, adificata non erunt, ilii usumfructum do, lego. §. 1. Si arbores vento dejectas dominus non tollat, per quod incommodior [is] sit ususfructus , vel iter: silis actionibus usufructuario, cum co experiundum. 20. ULPIANUS lib. 18 ad Sabinum. CI quis ita legaverit 10 : Fructus 1 intutos fundi Corneliani Gajo fluvio do , lego : perinde accipi debet hic sermo , ac si ususfructus Fundi esset legatus. 2t. IDEM lib. 17. ad Sabinum. CI fervi ususfructus sit legatus, quidquid [is ex] opera sua adqui- rit, vel ex re fructuarii , ad eum pertinet 11, sive stipuletur, sive ei possesso fuerit tradita. Si vero heres institutus sit, vel legatum acceperit: Labeo distinguit, cujus 12 gratia vel heres instituitur , vel legatum acceperit. 22. IDEM lib. 18. ad Sabinum. CEd fi quid donetur fervo in quo ususfructus alterius est : qux- 0 ritur, quid fieri oporteat ? Et in omnibus istis , si quidem contemplatione fructuarii [aliquid] ei relictum vel donatum est , ipsi adquiret: sin vero proprietarii, [proprietario]: Ii ipsius fervi, adquiretur domino. Nec distinguimus , unde cognitum eum , & cujus merito habuit, qui donavit, vel reliquit. J Sed & si conditionis implenda: causa quid servus frustuarius consequatur, & constiterit, contemplatione fructuarii eam conditionem adseri- ptam : dicendum est, ipsi adquiri. nam & in mortis causa donatione idem dicendum est. (1. /.2, §. 7 . in fin. infr. de religiös. §. 9. Inst. de rer. di vis. (2. i. I. 2. §. 7- (3. Adde l. 7. in fin. I. 6. infr. ad leg. Aqail. v. I. 23. §. I. infr. h. t. (4. I. 15.- §.I .fupr. eod. (7. 1 . 19. infr. quih. mod. usisframitt. I. 44. §. 5. itifr. de usurp. U usucap. (fi. /. II. in fin. 1 . 12. infr. adleg. AquiL (7. v. Nov. 64. c. 1. circapr. (8. §. 38. Inst. derer.- divis. (9. L 34. infr. de servit, prad. urb. I. 3. /. fi. infr. commitn. prad. (10. /. 41. infr. deusu est ttsufr. legat. (11. /. 23. §. I. infr. h.t. (12. t. 22. infr. eod„ 1 . 63. §.. 4. in fiu. infr. ad S.C. Trebell. (13. /. 11. inpr. infr. de acceptil. (14. I. 21. fupr. h. t. L io. §. 3. infr. de adquir.rer.. domin , (17. 1. 17. §. l. fupr. b. t. 23. IDEM lib. 17. ad Sabinum. CEd sicuti stipulando Fructuario adquirit, ita etiam paciscendo eum ° adquirere exceptionem fructuario, Julianus lib. xxx.DiKft 0 rnm scribit. Idemquc , & si acceptum rogaverit, liberationem ei parere. 13 §. 1. Quoniam autem diximus 14, quod ex operis „1 quiritur, adfrucluurium pertinere : sciendum est, etiam cogendum eum operari, etenim modicam quoque castigationem fructuario competere 15 , Sabinus respondit, & Cassius lib. vin. Juris civi- lis scripsit, vi neque torqueat, neque flagellis cadat. 24. PAULUS lib. 10. ad Sabinum. CI quis donaturus usufructuario , spoponderit servo, in quem ° iisim-fructum habet, stipulanti: ipsi usufructuario oblhmbj. tnr: quia, ut 16 ei servus talis stipulari pofiit, usitatum ei£ 25. ULPIANUS lib. 18. ad Sabinum. CEd & si quid stipuletur ./ibi aut Sticho fervo Friruario, donandi o causa , dum vult fructuario pnestitum; dicendum, si ei stiva- tur, fructuario adquiri. §. I. Interdum tamen in pendenti 17 e ft, cui adquiratiste fructuarius servus: utputa , [si] servum emit, & per traditionem accepit, necdum pretium numeravit, sed tantum- modo pro eo fecit 18 latis; interim cujus fit, quaeritur ? Kt Julianus lib. xxxv. Digestorum scripsit, in pendenti 19 esse dominium ejus , & numerationem pretii declaraturam cujus sit. nam fi exre fructuarii, re ro fructuarii fuisse, f Idcmque [est] & si forte fti. pulatns sit servus, numeraturus pecuniam: nam muneratio dala. rabit, cui sitadquisita stipulatio. Ergo ostendimus , in pendenti esse dominium, donec pretium numeretur. 20 f Quid ergo, £ amisso usufrustu, tunc pretium numeretur? : Julianus (iiifl-m lib. xxxv. Digestorum scripsit: \ •IVic interess-. unde lit pretium numeratum: Marcellus vero . & Ma-.:r;e : anns, a:-.itio ulufwdn, jam putant dominium ajquisitum prcprie’atis doriino. Sed Juliani sententia humanior e.'f. Q, -d si ex ~e utrimque pretiim fuerit follitum, ad r.trnmque doi.uuiuu: perrinere , Julianus scripsit : scilicet pro rata pretii soluti. f ':iid . fi forte simul solverit ex re utrinijiie ? ut, uta decem .ri pretii nominelle, bebat, & dena solvit ex re singulorum : cui magis servus adquirit! Si numeratione solvit, intererit, cujus priores minimos solvat: nam, quos postea solverit, aut vindicabit, aut fi fuerint nummi consumpti, ad condi i. mein pertinent 21. fi vero simili ,11 sacculi solvit, nihil fecit acciuientis : & ideo nondum adquilisie quisquan dominium viiierur : quia, cum pius pretium solvit servus, non si. ciet nummos accipientis. .§. 2. Si oneras suas iste servus locaverit, &in annos singulos certum aliquid stipuletur: eorum quidem annorum stipulatio , quibus ususfructus mansit, adquiretur fractario ; sequentium 22 vero stipulatio ad proprietarium transit, semel adquisita fructuario, quamvis non soleat stipulatio semel cui qmeC- ta ad alium transire; nisi ad heredem , vel adrogatorem. 23 Proinde, si forte ususfructus in annos singulos fuerit legatus, & iste servus operas suas locavit, & stipulatus est, ut supra scriptum est: prout capitis minutione 24 amissus [fuerit] ususfructus, mox te- stitutus, ambulabit stipulatio : profectaque ad heredem, redibit »1 fructuarium. §. 3. Qiuestionis est , an id , quod adquiri frustua- rio non potest, proprietario adquiratur ? Et Julianus quidem lib. xxxv. Digestorum scripsit, * quod fructuario adquiri 11011 potest, proprietario quaeri. 2; Denique scribit, eum, qui ex re fraterni stipuletur nominarim proprietario, vel jussu ejus, ipsi adquirere. Contra autem nihil agit, si non ex re fructuarii, nec ex operis inis fructuario stipuletur. §. 4. Servus fructuarius, siusirai- Fructum in le dari stipuletur, aut sine nomine, aut nominarim proprietario, [ipsi proprietario] adquirit: exemplo fervi communis, qui stipulando rem alteri ex dominis, cujus res est, nihil agit; quoniam rem suam 26 stipulando quis, nihil agit; alteri stipulando , adquirit solidum. fi. 7. Item Julianus eodem lib. scripsit: l. q. in fin. 1 . 6 . infr. ad'.jeg. Aqu.il. i. 24. §._/?«. infr. de pignorat. all. (16. v. I. 63. infr. defolution. (17. I. 43. in fin. infr. deadquir.rir. domin. (18. 1 . 12. in fin.fupr. h. t. i. 5. §. 18. infr. de tributor, aci. L 19. 1-fi, 3- infr. de contrah. empt. (19. 1.12. §. sin.fupr. h.t. I. 43' in fin. infr. de adii. edici. I. 43. in fin. infr. de adquir. rer. devthi. (20. 1 . 18. in fin. infr. de ftipul.serv. (21. 1 . 27. I. 26. infr. de co. 1. in dominus lolitus fuit tabernis ad merces iiias uti, vel ad negotiationem, utique permittetur fructuario locare eas & ad alias merces. & illud solum observandum, ne vel abutatur usufructuarius, vel contumeliose injuriofeve utatur [ufufructu]. §. 2. Si servi ususfructus legatus est, cujus testator quasi ministerio vacuo utebatur, si eum disciplinis, vel arte instituerit usufructuarius : arte ejus vel peritia utetur. §. 3. Si quid 7 cloacarii nomine debeatur, vel si quid ob formam aquaeductus, quae per agrum transit, pendatur , ad onus fructuarii pertinebit. 8 Sed & li quid ad collationem vte, puto hoc quoque fructuarium subiturum. Ergo & quod ob transitum exercitus confertur ex fructibus, sed & si quid municipio : nam solent possessores certam partem fructuum municipio , viliori pretio, addicere, solent & fisco fusiones prxstare. Hxc onera ad fructuarium pertinebunt. §. 4. Si qua servitus impolita est fundo , necesse habebit fructuarius sustinere: unde & fi per stipulationem servitus debeatur, idem puto dicendum. §. ;. Sed & si servus sub poena emptus sit, interdictis certis quibusdam , an, si ulusfructus ejus fuerit legatus , observare hxc fructuarius debeat ? Et puto debere eum observare , alioquin non boni viri arbitratu utitur [ & ] fruitur. 28. POMPONIUS lib. ad Sabinum. j^Omismatum 9 aureorum vel argenteorum veterum , quibus pro geminis uti solent, ususfructus legari potest. 29. ULPIANUS lib. 18. ad Sabinum. QMniumio bonorum usumfructum posse legari, nisi 11 excedat dodrantis 12 xftimationem, Celsus lib. xxxix. Digestorum, & Julianus libro sexagesimo primo scribit: & est verius. q, _ 3 °. PAULUS lib. 3. ad Sabinum, ol is, qui binas xdes habeat , aliarum usumfructum legaverit , (i- L 37- §- ttlt. infr. depecul. (2. Immo vide l. 27. in sin. infr. deftipul.serv. (3. §. 3 .supr. kic. L. 37. §. infr. de adquir. rer. dotnin. L 22. infin. I. 39. infr. deflipui.serv. (4. L 21. supr. h. t. (5. L 25. §. 2. supr. eod. (si. V. I. un. infr. quando dies ususfr. legat, ced. (7. v.,/. 30. §. I. in fin. infr. de legat. 3. I. 39. §. $.infr. de legat, i. (8. I. 7. §. 2. in fin. supr. h. t. (9. I. 9. §. 4. infr. ad ex- hibend. (10. 1. 34. §. 2. infr. h. t. (11. Immo vide /. 37. infr. de usu N usufr. legat. (12. Ad deNov. 18. c. 3. (10. I. 10. infr. . Infi. de usu & habitat. I. 13. C. h. t. (17. v. I. 6. §. i. infr. de usufr. adcresc. adde L%. §. I. infr. ujufr. quemadm. caveat (18. l. 4 .Jitpr. h. t. (19. L 14. §. I. infr. de exccpt. rei judicat. (20. d. I. in. §. I- (21. L 2. §.sin. infr. quib. rnod. ujusfir. amitt. (22. v. /. 57. inpr. infr. h. t. (23. L 9. in sin. I. 10. L 24. m fin infr. locati. (24. I. ?. tz. 2. infr. quib. modis ususfr. amitt. (25. v./.si. infr. de usu & usufr. legat. (26.L3si.tz. ult. 1 . 37. infr. h. t. I. areae 7, nec elementorum usumfructum deberi. & ita [&] Julianus. §. 3- Si arex sit ususfructus legatus , & in ea aedificium sit positum , rem mutari 8 , & usumfructum extingui, constat, f Plane si proprietarius hoc fecit, ex testamento , vel de dolo tenebitur. 9 6. POMPONIUS lib. 5. ad Sabinum. CEd & interdictum quod i ) T- TERENTIUS CLEMENS lib. 18. ad Legem Juliam & Rapiam. sVPeris fervi legatis, usum datum intelligi I , & ego didici & Ju- lianus existimat. 6. ULPIANUS lib. 55. ad Edictum. pUm de fervi operis artificis agitur, pro modo restituenda: sunt: ^ sed mediastini secundum ministerium. & ita Mela scribit. §. 1. Si minor r annis quinque, vel debilis 3 servus fit, vel quis alius, cujus nulla opera esse apud dominum potuit, nulla xstima- tio het. §. 2. Item voluptatis vel affectionis adliraatio non habebitur : veluti, fi dilexerit eum dominus , aut in decliciis habuerit. §. 3. Cattorum , deductis necessariis 4 impensis , fiet aestimatio. N"» T I T. VIII. DE USU;, ET HABITATIONE. 6 1. GAJUS lib. 7. ad Edictum provinciale. Jnc videndum de usu, & habitatione. §. 1. Constituitur etiam nudus usus, id est, fine 7 fructu : qui & ipse iisdem 8 modis constitui solet, quibus & ususfructus. 2. ULPIANUS lib. 17. ad Sabinum. PUm usus relictus est, uti potest , fmi non potest. Et de singulis videndum. §. 1. Domus usus relictus est aut marito, aut mulieri : si marito , potest illic habitare non solus, verum 9 cum familia quoque sua. f An & cum libertis, fuit qnxstionis ? Et Celsus scripsit, & cum libertis; posse hospitem quoque recipere: nam ita lib. xvill. Digestorum scripsit. Quam sententiam & Tubero probat, f Sed an etiam inquilinum recipere possit, apud Labeonem memini tractatum libro pofterionim. Et ait Labeo, eum, qui ipse habitat, inquilinum 10 posse recipere. [Idem : & hospites, & libertos suos: ] 3. PAULUS lib. 3. ad Vitellium. ■CT clientes. 4. ULPIANUS lib. 17. ad Sabinum. piEtcrumsine 11 eo ne hos quidem habitare posse. Proculus autem de inquilino notat, non belle inquilinum dici, qui cum eo habitet, f Secundum hxc , & ii pensionem recipiat, dum ipse quoque inhabitat, non erit ci invidendum : quid enim , ii tam spatiosi« domus usus sit relictus homini mediocri, ut portiuncula contentus sit ? Sed & cum his, quos loco fervorum in operis habet, habitabit: licet liberi sint, velfervi alieni. §. 1. Mulieri autem fi usus relictus sit, posse eam & cum marito habitare 12, Quintus Mucius primus admisit, ne ei matrimonio carendum foret, cum uti vult domo. Nam per contrarium , quin uxor cum marito postit habitare, nec fuit dubitatum, f Quid ergo , si viduos legatus sit ? an, nuptiis contractis post constitutum usum , mulier habitare cum marito poffit? Et est verum (ut& Pomponius lib. v. & Papinianus lib. xix. Quaestionum probat) posse eam cum viro & postea nubentem habitare, f Hoc amplius Pomponius ait, & cum socero habitaturam. 5. PAULUS lib. 3. ad Sabinum. TMo & socer cum nuru habitabit: utique cum vir una sit. 6. ULPIANUS lib. 17. ad Sabinum. J^On solum autem cum marita : sed & cmn liberis libertisque ha- bitare, & cum parentibus poterit. Et ita & Aristo notat apud Sabinum. Et huc usque erit procedendum, ut eosdem , quos masculi , recipere & mulieres possint. 7. POMPONIUS iib. ;. ad Sabinum. ^On aliter autem mulier hospitem recipere potest, quam si is sit, qui honeste cum 13 ea , qux usum habeat, habitaturus sit. 8- ULPIANUS lib. 17. ad Sabinum. JgEd neque locabunt seorlum , neque concedent habitationem sine se 14, nec vendent usum. §. 1. Sed, si usus aedium mulieri legatus sit ea conditione, fi « viro divortijfct: remittendam 1; ei conditionem , & cum viro habitaturam. [ Quod & ] Pomponius ' libro quinto probat. 9. PAULUS lib. 3. ad Sabinum. rssEterarum quoque rerum usu legato , dicendum est, uxorem cum viro in promiscuo usu eas res habere posse. 10. ULPIANUS iib. 17. ad Sabinum. £1 habitatio legetur, an perinde sit , atque si usus , quaeritur? & essectu quidem idem pene esse legatum usus & habitationis, & Papinianus consensit lib. XVIII. Quxftiouum. Denique donare non poterit, sed eas personas recipiet, quas & usuarius. Ad here- » era tamen nec ipsa transit 16: nec, non utendo , amittitur, nec capitis diminuturae. 17 §. 1. Sed si sit relicta, an-usus iit, videndum? & Papinianus lib. VII. relponsorum ait, usum esse , non etiam fructum relictum. §. 2. Sed [si) sic relictus sit, illi domus ususfructus habitandi causa : utrum habitationem solam , a« vero & usumfructjim habeat, videndum. Et Priscus, [&] Nera- tius putant, solam habitationem legatam, quod est verum. Plane, si dixisset testator , usum habitandi causa : non dubitaremus, quin valeret. §. 3. Utrum autem unius anni sit habitatio, an usque ad vitam, apud veteres qmesitum est. Et Rutilius, donec vivat, ha- bitatior.em competere ait. quam sententiam & Celsus probat lib. XVIII. Digestorum. §. 4. Si usus fundi sit relictus , minus 18 utique esse, quam fructum, longeque, nemo dubitat. Sed, quid in ea causa sit, videndum. Et Labeo ait, habitare eum in fundo posse, dominumque prohibiturum illo venire : sed colonum non 19 prohibiturum, nec familiam, [scilicet eam,] qua agri colendi caussa illic sit. exterum, si urbanam familiam ilio mittat, qua ratione ipse-prohibetnr , & familiam prohibendam, ejusdem rationis est. f Idem Labeo ait, & cella vinaria & olearia eum solum usurum: dominum vero invito eo non usurum. 11. GAJUS lib. 2. Rerum cottkiianarum sive aureorum. 1 Nque 20 eo fundo hactenus ei morari licet, ut neque domino fun- di molestus sit, neque his , per quos opera rustica fiunt, impedimento [sit], nec ulliulii jus, quod habet, aut vendere, aut locare 21 , aut gratis concedere potest. 12. ULPIANUS lib. 17. ad Sabinum. TJLenum autem usum debet habere, fi & vilis & praetorii [ei] re- , lictus est. f Venire plane proprietarium ad fructus percipiendos, magis dicendum est: &, per temporafructiuun colligendorum etiam habitare illic posse, admittendum est. §. 1. Praeter habitationem , quam habet, cui usus datus est, deambulandi quoque & gestandi jus habebit, f Sabinus & Cassius, & lignis ad usum cottidianum , & horto , & pomis , & oleribus, & floribus, & aqua usurum: non usque ad compendium , sed ad usum, scilicet non usque ad abusum, f Idem Nerva; & adjicit, stramentis etiam uiurum ; sed neque foliis , neque oleo ,_ neque frumento , neque frugibus usurum. Sed Sabinus, & Cassius, & Labeo , & Proculus hoc amplius [etiam] ex his, qua: in fundo nascuntur, quod ad victum sibi, suis sufficiat, sumpturum, & ex bis, qux Nerva negavit. Jubcntius , etiam cum convivis & hospitibus posse uti. Qux sententia mihi vera videtur: aliquo enim largius cum usuario agendum est pro 22 dignitate ejus, cui relictus est usus, f Sed litetur is (ut puto) dumtaxat in villa. Pomis autem & oleribus , & floribus , & lignis , videndum , utrum eodem loco utatur dnn- taxat, an etiam in oppidum ei deferri possint ? sed melius est accipere , & in oppidum deferenda : neque enim grave onus est horum, si abundent in fundo. §. 2. Sed ii 23 pecoris ei usus relictus est, puta gregis ovilis , ad stercorandum uiurum duntaxat, Labeo ait: led neque lana, neque agnis, neque lacte usurum i haec enim magis in fructu esse. Hoc amplius , etiam modico lacte usurum puto : neque enim tam stricte 24 interpretandae sunt voluntates defunctorum. §. 3. Sed si boum armenti usus relinquatur , omnem usum habebit, & ad arandum, & ad extera, ad qux boves apti sunt. §. 4. Equitii quoque legato usu , videndum, ne & domare postit, & ad vehendum sub jugo uti ? & li forte auriga fuit, cui usus equorum relictus est, non puto eum Circensibus his usurum : quia quasi Locare eos videtur, sed si testator sciens eum hujus (1. Obst. /..i. §.9. verf.Jed operis, infr. ad leg. Falcid. (2. /.12. s-a-fupr. deiisv.fr. (3. I. 7. infr. de usu £7 usufr. legat. (4./.4. infin. supr. h. t. (?• Lib. 3. C. 33. U Lib. 2. Infi. ;. (6. v. I. 10. infr. h. t. 17- L 2. inpr. I. 14. §. 1. 2. infr. eod. (8. I. 3. infin. supr. de usufr. Inft. inpr. h.t. (9. §. 2. Infi. eod. V. I. 21. infr. de precario. (io. r. I. 4. inpr. infr. h. t. (11. L 8. in fr. infr. eod. (12. §. 2. de usufr. (17. I. 10. supr. de capite minut. (18. §. I. Infi. h.t. (19. I. 1;. in sin. infr.eod. (20. d. §. I. infin. Infi. h. t. (21. I. 8. in pr.supr. eod. (22. v. I. $2. tz. 2 .supr. ik judic. (23. §. 4. Ir.fi. h. t. (24. I. 12. infr. de reg.jur. Y i esse 343 _ Digcftorum lib. VII. Tit. VIII. IX._ _ _ 344 esse instituti & vitee, reliquit, vitietur etiam ile hoc usu ienlitle. Si usus ministerii alicui fuerit relictus, ad suum ministerium Ute tu r, & [ad] liberorum conjngisque: [neque] videbitur alii con- eeffisse, si simul cum ipsis utatur. Quamquam, si filiofamilias usus fervi fit relictus, vel fervo , patri, dominove adquisitus , ipsius duntaxat usum exigat, non etiam eorum, qui sunt in potestate. §. 6. Operas i autem fervi usuarii non locabit, neque alii utendo concedet: & ita Labeo. Quemadmodum enim concedere alii operas poterit, cum ipse uti debeat? Idem tamen Labeo putat, fi fundum conduxerit quis, usuarium servum posse ibi operari. Quid enim interest, in qua re opera ejus utatur? quare & si lanam conduxerit usuarius expediendam , poterit etiam per usuarias ancillas opus perficere. Idemque, si vestimenta texenda redemerit, vel insulam , vel navem fabricandam , poterit ad hxc operis uti usuarii. Nec offendetur illa Sabini sententia, ancillis usu dato, ad lanificium eam non mitti, nec ex operis mercedem capi; sed sibi lanam facere jure cogere : Jibi enim facere videtur , qui non operas ejus locavit, sed opus, quod conduxit, expediit. Idem & Octavenus probat. 13. GAJUS lib. 7. ad Edictum provinciale. OEd ipsi fervo ancillieve pro opera me.cedem imponi posse, Labeoni placet. 14. ULPIANUS lib. 17. ad Sabinum. T)Er 2 servum usuarium si stipuler, vel per traditionem accipiam, A an adquiram, quaeritur, si ex re mea, vel ex operis ejus ? & , fi quidem ex operis ejus, non valebit: quoniam nec locare operas ejus possumus 3. sed si ex re mea: dicimus servum usuarium stipulantem , vel per traditionem accipientem , mihi adquirere 4 , cum hac opera ejus utar. §. I. Ususfructus, an frutius legetur , nihil interest: nam fructui & usus inest : usui, fructus deest. & fructus quidem sine usu esse non 5 potest; usus fine fructu potest. f Denique si tibi fructus, deducto usu , legatus fit: inutile esse legatum 6 , Pomponius lib. v. ad Sabin. scribit, &, si forte usu- fructu legato , fructus adimatur, totum videri ademptum scribit. f Sed, si fructus fine usu : videri constitutum , qui & ab initio constitui potest. Sed si, fructu legato, usus adimatur, Aristo scribit, nullam 7 esse ademptionem : Qure sententia benignior est. §. 2. Usu legato, si eidem fructus legetur, Pomponius ait confundi eum cum usu. f Idem ait, & 11 tibi usus, mihi fructus, legetur, concurrere nos in usu, me solum fructum habiturum. §. 3. Poterit autem apud alium esse usus , apud alium fructus sine usu 8 , apud alium proprietas : veluti fi, qui habet fundum , legaverit Titio usum, mox heres ejus tibi fructum legaverit, vel asio modo constituerit. 15. PAULUS lib. 3. ad Sabinum. ■pUndi usu legato, licebit usuario & ex penu, quod in annum duntaxat sufficiat, capere; licet mediocris praedii eo modo fructus consumantur: quia & domo & servo ita uteretur, ut nihil alii fructuum nomine fuperesset. §. 1. Sicut is , cui usus fundi legatus est, quominus dominus agri colendi 9 causa ibi versetur , prohibere non potest, alioquin & frui dominum prohibebit; ita nec heres quidqnam facere debet, quo minus is , cui usus legatus est , utatur, ut bonus paterfamilias uti debet. 16. POMPONIUS lib. 5. ad Sabinum. CI ita legatus esset usus fundi, ut inftruclus 10 ejfet: carum re- 0 rum, quos in instrumento [fundi] essent, perinde ad legatarium usus pertinet, ac si nominatim ei earum rerum usus legatus fuisset. §. 1. Dominus proprietatis , etiam invito usufructuario, vel usuario, fundum , vel aedes , per saltuarium 11, vel insularium custodire potest: interest enim ejus , fines praedii tueri. Eaque omnia dicenda sunt, quolibet modo constitutus ususfructus vel usus fuerit. §. 2. Servo, cujus usum duntaxat, non etiam fructum, habemus, potest [&] a nobis quid donari 12 , vel etiam ex pecunia nostra negotiatum esse : ut, quidquid eo modo adquisie- rit, in peculio nostro sit. (1. §- 3- I n ft- h. t. 1 . 14. inpr. infr. eod.. (2. 23. infr. de fti- pul. fervor. (3. I. 12. §. ult. in pr.fupr. h. t. immo vide/. 2. infr. de usu (st ususr. legn t. (4. /. 16. infin. I. 2Q. infr. b. t. ($. Obst. §. ult.infr. hic. I. $. §. 2. infr. ufufr.quemaim.. caveat. (6. Immo vide dd. U. (7. Adde /. i-, infr. de adimend. legat. (8. /. 5 - §. 2. infr. ufyfr. quemudm, caveat» __ (g. /. 10, §. ult.supr. b. t. 17. AFRICANUS lib. ;. Quxstiontim. T/Iliofamilias vel fervo xdium usu legato , [&] utile legatum esse existimo, & eodem modo persecutionem ejus competituram quo competeret, si fructus quoque legatus esset. Itaque non mil nus absente, quam präsente filio , servove , pater, dominusve in his aedibus habitabit. 18. PAULUS lib. 9. ad Plautium. CI domus usus legatus fit finefruciu : communis refectio est [reil in sartis tectis, tam heredis, quam usuarii. Videamus tamen, ne si fructum heres accipiat, ipse reficere debeat: si vero talis fit res' cujus usus relegatus est, ut heres fructum percipere non possit, fi! gatarius reficere cogendus est. Qute distinctio rationem habet. 19. IDEM lib. 3. ad Vitellium. TJSus pars legari non potest : nam frui quidem , pro parte podii- mus 13 ; uti, pro parte non possumus. 20. MARCELLUS lib. 13. Digestorum. gErvus, cujus mihi usus legatus est, acquirit mihi 14, siinfti- tor erit, & operis ejus utar in taberna: nam mercibus vendendis emendisque adquirit mihi, sed & si jussu meo , per traditionem accipiet. 21. MODESTINUS lib. 2. Regularum. TJSus aqiae personalis est: & ideo ad heredem usuarii transmitti non potest. 22. POMPONIUS lib. ;. ad Quintum Mucium. TVIvus Hadrianus, cum quibusdam usus fylvx legatus esset, statuit fructum quoque eis legatum videri: quia , nisi liceret legatariis caedere fylvam , & vendere , quemadmodum usufructuariis licet, nihil habituri essent ex eo legato. §. 1. Licet tam angustus est legatarius, cui domus usus legatus est, ut non possit occupart totius domus usum : tamen eis, quae vacabunt, proprietarius non utetur: quia licebit usuario, aliis & aliis temporibus, tota dom» uti: cum interdum domini quoque aedium , prout temporis conditio exigit, quibusdam utantur [quibusdam non utantur]. §. 2. Usu legato, si plus usus sit legatarius, quam oportet, officio judicis, qui judicat, quemadmodum utatur, [quid] continetur? ne aliter , quam debet, utatur. 23. PAULUS lib. 1. ad Neratium. J^Eratius: Usuariae rei speciem ia, cujus proprietas est, nullo modo commutare potest. [ Paulus : ] deteriorem enim causam usuarii facere non potest: facit autem deteriorem , etiam inM- siorem statum commutata. T I T. IX. USUFRUCTUARIUS Q UE MADMO DUM Cavea t» 1. ULPIANUS lib. 79. ad Edictum. CI cujus rei ususfructus legatus sit, aequissimum Prstori visum est, de utroque 15 legatarium cavere : (st usurum se isi boni viri «r- bitratu; (st, cum ususfruilus ad eum pertinere desinet, restituturmil quod inde exstabit. §. 1. H:ec stipulatio, sive mobilis res sit, sive soli, interponi debet. §. 2. Illud sciendum est, ad fideiconimissa etiam aptari eam debere, f Plane, & [si] ex mortis causa donatione ususfructus constituatur, exemplo legatorum debebithtec cautio proeliari, f Sed L fi ex alia quacunque causa constitutus fuerit ulusfructus, idem dicendum est. §. 3. Cavere autem debet, eni boni arbitratu perceptum irilfumfruclum : hoc est, non deteriorem fe causam ususfructus facturum, cmteraque ftictiirum, qum in te sua faceret. §. 4. Recte autem facient & heres & legatarius, qualis res sit, cum frui incipit legatarius , si in testatum redegerint, ut inde postit apparere, an, & quatenus rem pejorem legatarius fecerit. __ §. Utilius autem visum est, stipulatione de hoc caveri, ut, si quis non viri boni arbitratu utatur, committatur stiou- latio statim : necexpectabimus, nt amittatur ususfructus. §.6.Habet autem stipulatio ista duas 1 8 causas: unam, fi aliter quis utatitr, quam vir bonus arbitratur; aliam de ufufructu restituen- (10. I. 5. in sin. infr. de infimU. vel instrum. legat. (11. /. 60. §. fin. infr. de legat. (12. v. /. 37. §. 1. infr. de aiquir. rer. domin. (13. v. 1 .1. §.9. infr. ad leg. Falcid. I. 72. in pr. infr. de verb. oblig. (14. /. 14. inpr.fupr. h. t. (i;. §• 6. infr. hic. (16. I. 13. in sin. pr. fupr. I. 4. C. ieusufr. (17. l. 8 .§.q,vcrsitem de rc.supr.qui f ut iss cog. (18 .In pr.supr. hic. do, 545 De servitutibus. 546 do, quarum prior statim committetur, quam aliter fuerit usus & saepius committetur ; lequens committetur, finito usufructu. §. 7. Sed quod diximus , id, quod inde exstabit , restitutum iri , non ipsam rem stipulatur proprietarius; inutiliter enim rem suam stipulari videretur 1 : sed stipulatur restitutum iri , quod inde ex- Jlabit. Interdum autem inerit proprietatis aestimatio, si forte fructuarius , eum possit usucapionem interpellare, neglexit: omnem enim rei curam suscipit. i. PAULUS lib. 7;. ad Edictum, "VTAm fructuarius custodiam prastare debet. 3. ULPIANUS lib. 79. ad Edictum. (VMnes autem casus continentur huic stipulationi, quibus usus- fructus amittitur. §. I. Desinere pertinere usumfruclum accipiemus, etiam si nec cmperit 1 pertinere, quair. vis legatus sit: & committetur nihilominus stipulatio, quasi desinat pertinere, quod nec coepit. §. 2. Si ususfructus repetitus 3 erit legato, quoties- que amijfus fuerit: nisi utiliter fuerit cautum , committetur ista stipulatio , sed exceptione opus erit. §. 3. Sed & st quis ufumfru- ctum tibi legaverit, & sub conditione , Ji liberos habueris , proprietatem : amisso usufructu , committetur quidem stipulatio, sed exceptio locum habebit. §. 4. Si heres alienaverit proprietatem, & postea amittatur ususfructus , an ex stipulatu agere possit, videamus ? Et fortius dici potest, ipso jure non committi stipulationem : quia neque heredi , successoribusve ejus restitui potest : neque is , cui potest, (id est, ad quem pervenit proprietas) pertinet ad stipulationem. 4 Sed is , ad quem pervenit, tempore qiuesiti dominii sibi prospicere alia cautione debet: quod etsi non fecerit, nihilominus in rem actione uti potest. 4. VENULEJUS lib. 12. Stipulationum. CI fructuarius proprietatem adsecutus fuerit, desinit quidem ususfructus ad eum pertinere, propter confusionem ; : sed si ex stipulatu cum eo agitur, aut ipso jure inutiliter agi dicendum est,si viri boni arbitrium huc usque porrigitur, aut in factum excipere debebit. ;. ULPIANUS lib. 79. ad Edictum. TJUic stipulationi dolum malum »beste, abfuturumque esse conti- A netur : &, cum in rem fit doli mali mentio concepta, omnium dolum comprehendere videtur, successorum , & adoptivi 5 patris. §. 1. Sed Ji ususfine fruttu legatus erit, ademptafrucius causa , satisdari jubet Putor. Hoc merito : ut de solo usu 7 , 11011 etiam de usufructu caveatur. §. 2. Ergo , & si fructus sine 8 usu obtigerit, stipulatio locum habebit. §. 3. Et si habitatio 9 , vel opera hominis, vel cujus alterius animalis relicta: fuerint: stipulatio locum habebit; licet per omnia hxcusumsinictmn non imitantur. 6. PAULUS lib. 75. ad Edictum. JDem est [&] in reditu pradii: sicuti si vindemia legata esset, vel melsis : quamvis ex usufructu ea percipiantur, quae legata, morte legatarii, ad heredem redeunt. 7. ULPIANUS lib. 79. ad Edictum. n?T] fi ususfructus nomine, re tradita, satisdatum non fuerit, Proculus ait, posse heredem rem vindicare : & , si objiciatur exceptio, de re ufiisfrnctns nomine tradita, replicandum erit : Qu;e sententia habet rationem , sed & ipsa stipulatio condici 10 poterit. §. 1. Cum usiisfructus pecunia legatus esset, exprimi debent hi (1. I. 29. §. 1, /. 82. iupr. infr. de verb. oblig. (2. Vide tamen L 96.inpr.infr. de condit. & demonstr. (3. v. in pr.supr.quib. modis ususfr. I. 23. infr. de usu U ltsusr. legat. (4. arg. I. 38. §. 17. infr. de verb. oblig. (5. /. 27 .supr. qitib. mod. ususfr. amitt. §. 3. Jnft. de ufufr. (6. I. Z8- §. 1;. infr. de verb. oblig. (7. infin. I. 10 .supr. de ufufr. ear. rer. (8. v. I. 14. in fin. supr. de usu U duo casus in stipulatione : cum morieris , aut capite minueris, dari , idcirco hi duo 11 soli casus, quoniam pecunia usus aliter amitti non potest, quam his casibus. 8- PAULUS lib. 7;, ad Edictum. CI tibi ususfructus, & mihi proprietas legata sit: mihi 1 r cavendum est. sed si mihi sub conditione [proprietas] legata fit: quidam , & Marcianus, & heredi, & mihi cavendum esse, puiant: Qu;e sententia vera est. t Item, si milii legata sit, &, cum ad me pertinere desierit, alii: & hic utrisque cavendum , ut supra , placuit, f Quod si duobus conjuiictim ususfructus legatus sit: [&} invicem 13 sibi cavere debebunt, & heredi in casum illum: fi tui socium non pertineat usuifruclus , heredi reddi. 9- ULPIANUS lib. 51. ad Edictum. CI ususfructus mihi legatus sit, cumque restituere sim Titio rogatus , videndum est , quis deheat cavere : utrum Titius, an ego, qui legatarius sum ? an illud dicimus, mecum heredem acturum : cum fideicommissario me agere“debere ? & est expeditius, hoc dicere : Si mihi spes aliqua durat ususfructus, &, cum tu amiseris , potest ad me recidere, hoc est, ad legatarium : ita rem expediri, ut tu mihi,ego domino proprietatis caveam.Quod si fideicommissarii causa ususfructus mihi relictus est, nec est ulla spes ad me revertendi fructus: recta via fideicommissarium cavere oportet domino proprietatis. §. 1. Illud sciendum est: sive jure ipso quis usum- fructum habet, sive etiam per tuitionem 14 Praetoris, nihilominus cogendum esse fructuarium cavere , aut actiones suscipere. §. 2. Plane si ex die proprietas alicui legata fit, ususfructus pure : dicendum esse Pomponius ait, remittendam [elfe] hanc cantionem fructuario ; quia certum sit, ad eum proprietatem, vel ad heredem, ejus perventuram. §. 3. Si vestis ususfructus legatus sit, scripsit Pomponius, quamquam heres stipulatus sit, finito usufructu, vestem reddi, attamen non obligari promissorem, si eam sine dolo mal» adtritam reddiderit. §. 4. Si plures domini sint proprietatis, unusquisque pro 15 sua parte stipulabitur, 10. PAULUS lib. 40. ad Edictum. CI servi, qui nobis communis erat , usumfructum tibi legavero „ 0 necessaria erit hxc cautio heredi meo: quamvis enim de proprietate postit communi dividundo experiri, tamen causa ususfructus , qui tuus proprius estad officium communi dividundo Judicis non pertinebit. 11. PAPINIANUS lib. 7. Responsorum, TJSu quoque domus 16 relicto, viri 17 boni arbitratu cautionem’ ^ interponi oportet: Nec mutat, si pater heredes filios simul habitare cum uxore legataria voluit. 12. ULPIANUS lib, 18. ad Sabinum. CI vasorum [ ipsorum] ususfructus relictus sit, non erit cautio' o Senatusconsulti necessaria; sed illa sola , boni viri arbitratu ' usurumfruiturum. Si igitur tradita sunt fruendi causa, nemo dubitat, non fieri ejus, qui accepit: non enim ideo traduntur,, ut dominium recedat ab eo, qui tradit, sed ut utatur Fruatur legatarius. Ergo, cum non fiant fructuarii vasa , vindicari a proprietario possunt, cautione non data, f Videndum est de condictione, an possit locum habere? Et proditum est, neminem rem suam, nisi furi 18 condicere posse. habitat. (9. I. II. infr. h. t. (10. /. §. l.supr. de ufufr. ear. rer. (11. I. 9. supr. d. t. (ii.l.6.inpr.supr.d.t. (13. d. I. 6. in fin. (14. I. 1. in pr.supr. quib. mod. ususfr. amitt. (15. I. 13. in fin. pr. Jitpr. de ufufr. (16. I. ?. §- Z- supr. h. t. (17. I. I, in pr. stj tz. 6.supr. eod. (18. §. 26. Inft. de rer. divis. §. 14. vcrs. plane. Inft. de a£lion, L i B T I T. I. DE SERVITUTIBUS. I S i. MARCIANUS lib. 3. Regularum. Ervitutes aut personarum 2 sunt, ut usus, L ususfructus: aut rerum, ut servitutes rusticorum praediorum, & urbanorum. 2. ULPIANUS lib. 17. ad Edictum. TJNus ex dominis communium sedium servitutem imponere non potest. 3 f (i- Lib. 3. C. 34. 59^2. Inft. 3. (2. I. 15. inpr. infr. h.t. t.3- i. ii. I. 34. in pr , infr. de servit, pr^i, ruftic. L ult. in fin, infr. ER OCTAVUS. 3. PAULUS lib. 21. ad Edictum, CErvitutes praediorum alioe in solo , allse in superficie consistunt. O 4, PAPINIANUS lib. 7. Quaestionum. CErvitutes ipso quidem jure neque 4 extempore, neque ad tem- 0 pus, neque sub conditione, neque ad certam conditionem, (verbi gratia , quamdiu volam) constitui possunt: sed tamen , si haec adjiciantur , pasti, vel per doli exceptionem occurretur , contra placita servitutem vindicanti: Idque & Sabinum respondisse Cassius commun. pried. (4. /. 44. §. I. infr. de oblig. est aci . Y.3 retulit, 347 Digestorum Lib. VIII. Tit. I. II. __J4$ vel iileo, quia tales sunt servitutes, ut non habeant certam conti »namque possessionem; nemo enim tam perpetuo, tam continenter ire potest , ut nullo momento poffelno ejus interpellari videatur f idem & in servitutibus praeliorum urbanorum observatur. ' §. i. Servitus itineris ad sepulchrum, privati juris manet: {• ideo remitti domino fundi lervientis [potest:] & adquiri etiam post religionem sepulchri haec servitus potest. §. i. publico loco interveniente 21, vel via pnbüca, haustus servitus imponi potest aquadtillus non potest: ä 2 2 Principe autem peti solet, ut per vim publicum , aquam ducere Jme incommodo publico liceat. Sacri ft religiosi loci interventus 23 etiam itineris servitutem impedit • cum servitus per ea loca nulli deberi potest. 13. POMPONIUS lio. 33. ad Sabinum. QUotiens nec hominum , nec 24 prxdionim servitutes sunt, quii V '- nihil vicinorum interest, non valet: veluti, ve per funium .5 tuum eas , aut ibi conjiftas. & ideo , li mihi concedas , jus tibi m ej/e fundo tuo utifrui , nihil agitur; aliter atque li concedas mihijd jus tibi non ejfe infundo tuo aquum quarere, minuenda:aepuemej gratia. §. 1. Servitutum non 27 ea natura est, ut aliquid faciat quis (veluti viridaria tollat, aut amoeniorem prospectum praestet aut in hoc ut in suo pingat)sed 28 ut aliquid patiatur,aut non faciat! 16. JULIANUS lib. 49. Digestorum, pi, qui pignori fundum accepit, non est iniquum, utilem petitionem servitutis dari 29 , sicuti iplkis fundi utilis petitio dabitur. f Idem servari convenit & in eo, ad quem vectigalis fundus pertinet. 17. POMPONIUS lib. singul. Regularum. “yls, itineris, actus , aquxductus pars in 30 obligationem deduci non potest: quia usus eorum indivisus- 31 est 32. & ideo, si stipulator 33 decesserit pluribus heredibus relictis , singuli fosi- dam 34 viam petunt: & si promissor decesserit, pluribus heredibus relictis , ä iingulis 33 heredibus loiida petitio est. 18. PAULUS lib. 31. Qiixltionum. pApinianus notat: In oftinibus servitutibus, quae aditione confu- sie 36 sunt, responsum est , doli exceptionem nocituram legatario , si non patiatur eas iterum imponi. 19. LABEO lib. 4. Posteriorum d Javoleno epitomatorum. pi Fundo, quem quis vendat, servitutem imponi, etsi non utilis fit, posse existimo; veluti, si aquam alicui [debere] ducere non expediret, nihilominus constitui ea servitus poisit: quidam enim [debere] habere possumus, quamvis ea nobis utilia non sunt. 20. JAVÜLENUS lib. 5. ex posterioribus Labeonis. QUotiens via aut aliquod jus fundi emeretur, cavendum putat ^esse Labeo, per tenon feri, quo minus eo jure uti paßt: qua nulla ejusmodi juris vacua traditio eiset. Ego puto , usum ejus juris pro 37 traditione possessionis accipiendum elfe. Itieoque [&] interdicta 38 veluti possesibria constituta sunt. 39 retulit , & sibi placere. §. 1. Modum adjici servitutibus posse constat : veluti quo genere vehiculi agatur, [vel non agatur,] veluti ut equo duntaxat: vel ut certum pondus vehatur, vel grex ille transdiieatur , aut carbo'portetur. §. a. Intervalla dierum & horarum , non ad temporis causam , sed ad modum pertinent jure constituti servitutis. 5. GAJUS lib. 7. ad Edictum provinciale. \slz, iter, actus, ductus aqux iisdem fere modis constituitur, qui- ’ bus & ufumsructum constitui diximus. §. 1. Usus servitutum temporibus 1 secerni potest: forte, ut qui spofi horam tertiam usque in horam decimam eo jure utatur, vel, ut alternij 2 diebus utatur. 6. PAULUS lib. 21. ad Edictum. AD certam partem fundi servitus tam remitti, quam constitui potest. 3 7. ULPIANUS lib. 13. ad Legem Juliam & Papiam. JUs cloaca mittendae servitus 4 est. S. PAULUS lib. 13. ad Plautium. tu _ _ . sive -tu mei: per partes servitus retinetur 5 , licet ab initio per partes 6 adquiri non poterit. 9. CELSUS lib. 5. Digestorum. CT cui simplicius via per fundum cujuspiam cedatur , vel relin 0 qnatur, in infinito (videlicet per 7 quamlibet ejus partem ) ire agere licebit 8 : civiliter modo. Nam * quxdam in sermone tacite excipiuntur : non enim per villam ipsam 9 [ nec per me dias vineas ire agere sinendus est , cum id xqne commode per alteram partem facere poisit, minore servientis fundi detrimen to. Verum constitit, ut, qua 10 primum viam direxisset, ea demum ire agere deberet, nec amplius mutandi ejus potestatem haberet: sicuti Sabino quoque videbatur ; qui argumento rr-ri n utebatur, quem primo qualibet ducere licuisset, posteaquam ductus esset, transferre non liceret: quod & in via servandum elfe verum est. 10. IDEM lib. 18- Digestorum. C/ifcr legatum sit, qua, nisi 12 opere facto, iri non poisit, licere ** fodiendo, substruendo , iter Facere , Proculus ait. 11. MODESTINUS lib. 6. Differentiarum. T)Ro parte dominii servitutem adquiri non 13 posse , vulgo tradi- tur. f Et ideo si quis fundum habens, viam stipuletur, & partem 14 fundi fui postea alienet, corrumpit stipulationem, in eum casum deducendo, d quo stipulatio incipere non poflit. 1; f Pro 16 parte quoque neque legari, neque adimi via potest : L, si id factum est, neque legatum , neque ademptio valet. 12. JAVOLENUS lib. 4. Epistolarum. ■jVjOn dubito, quin fundo municipum per servum 17 recte servi- tus adquiratur. 13. POMPONIUS lib. 14. ad Quintum Mucium. CI tam angusti loci demonstratione facta, via concessa fuerit, 0 ut 18 neque vehiculum , neque jumentum ea inire poisit: iter magis, quam via, aut actus acquisitus videbitur, sed si jumentum ea duci poterit, non etiam vehiculum : actus videbitur adquifitus. 14. PAULUS lib. 15. ad Sabinum. CErvitutcs prxdiorum rusticorum , etiam 19 si corpor bus acce- O dunt, incorporales tamen sunt: & ideo usu non capiuntur 20, DE T I T. II. SERVITUTIBUS PRAEDIORUM UKBANOKU M. 40 I. PAULUS lib. 21. ad Edictum. CI intercedat 41 solum publicum, vel via publica, neque itineris, astusve, neque altius tollendi servitutes impedit, ied immitten- (l. I. 19. infr. commun. divid. I. 3. in pr. infr. de aqu. quo- tid. (2. /. 7. in sin. infr. quemudm. servit, amitt. (3. Immovide /. II. infr. h. t. (4. I. 2. infr. infr. de servit. prtcd.rufi.ic. (;./. 3o.§.l. infr. de servit, prad. urbun. I. 34. infr. infr. deservit, prad. ruflic. (6. /. 6. §. I. infr. commun. prad. (7. V. /.>3. §. 1. infr. de servit, prad. ruflic. adde l. ult. infr. de aqua quotid. (8-Vide tamen l. 26. infr. de servit, prad. ruflic. (9. v. L Z8. in fin.sufr. de rei vind. (io. I. 13. §. I. infr. de servit, prad. ruflic. I. 20. §. 4. 5. infr. de servit, frad. urban. (i 1. l.l. §.15. infr. de aqua quotid. (12. Adde /. 20. §. 1. infr. de servit, prad. urban. (13. Immo vide l. (t.supr. h.t. (14. I. 136. in fin. infr. dc verb. oblig. (15. I. 16. infr. ad leg. Äqail. (16. I. 14. in fin. infr. dc udimend. legat. (17. /.3. infr. de flipul. servor. (18. L23. in pr. infr. deservit, prad. ruflic. (19. §. 2. Inft.dc rcb. corporal. (20./. 43. §. I. infr. dc adquir. rer. domin. I. 4. %.fin. infr. df usurf. usucap. adde i. 3. cfi 25. infr. d. t. junci. L 32. in fin. infr. deserv. prad. urban. (21. l.l. in pr.infr. tit. prox. I. 7. in sin. infr. de servit, frad. rujlic. (22. /. 18. in fin. infr. de aqua & aqua fluv. (23. L 17. §. 3. »'*/»• infr.d.t. (24. /. l.sufr. h. t. (23. V. 1 ,'pen.sttfr. depaclii. (26. /.I. §. 28. infr. de uqua quotid. (27. Vide tamen /. 33- iiifi'M servit, prted. urban. (28. /. 6. §. 2. inf r,fifervit, vind. I. I. ir.f-i. infr. de aqua U aqua fluv. (29. 1 . 9. infr. de operis novi umiciat.l. un. in fin. infr. dc remijjtonib. (30. /. 8. in fin.sufr. h.t. I. 13. §. >- infr. dc acceptil. (31. /. I. §. 9. infr. ad leg. Falcid. I. 2. §.l. i-V- in pr. infr. de verb. oblig. I. 4. §. 4. infr.fi servit, vind. (3 2. Inims vide l. 23. in fin. infr. deservit, prad. ruflic. (33. I. 23. §. 9- <"/ r - famil. crcisc. (34. 1 . 4..§. 3. infr.fi fervit, vind. (33. f 1- + §4 /. 25. §. 10. infr. famil. crcisc. (36. V. I. I. infr. quemadm.Jir-vit. amitt. (37. /. I. in fin. infr. de servit, frad. ruflic. & arg. I. 3-j" pr. vers darc.supr. de usttfr. (38. /. 2. C. h.t. 8- §-3- i>’fi' * 1 - ,3 / r ' si servit, vind. (39. Adde /. 11. §. 1. supr. de 1 ’ublic. inrem ali. (40. Lib. 2. Infl. 3. (41. v. L 14. §. fin.sufr. tit. frox. ?49 ■De servitutibus praediorum urbanorum. 350 cli, protegendi, prohibendi; item fluminum & stillicidiorum servitutem impedit: quia ccelum i , quod sapra id iolum intercedit, liberum esse debet. 2 §. i. Si ususfructus tuus lit , st dium proprietas mea , qux onera vicini sustinere debeant, mecum in solidum agi potest; tecum nullo modo. 2. GAJUS lib. 7. ad Edictum provinciale. TlRbanorumprxdiorum jura talia3 sunt: altius tollendi, & offi- ciendi luminibus vicini, aut non extollendi. J Item stillicidium avertendi in tectum , vel aream vicini, ant non avertendi. f Item immittendi tigna in parietem vicini : & denique projiciendi 4, protegeiidive : exteraque istis similia. 3. ULPIANUS lib. 29. ad Sabinum. ■pSt & hxe servitus , ne prospectui ; officiatur. ■*-' 4. PAULUS lib. 2. Institutionum. J Uminum [in] servitute constituta, id adquiiitum videtur , ut ' Lj vicinus lumina nostra excipiat. Cum autem servitus imponitur , ne luminibus officiatur, hoc maxime adepti videmur, ne jus sit vicino, invitis nobis altius xdificare , atque ita minuere lumina nostrorum xdificiorum. 5. ULPIANUS lib. 17. ad Edictum. jNvitv.m autem in servitutibus accipere debemus, non eum, qui contradicit, sed eum , qui 6 non consentit. Ideo Pomponius lib. xl. [&] infantent & furiosum invitos recte dici, ait: non enim ad factum, sed ad jus servitutis hxc verba referuntur. 6. GAJUS lib. 7. ad Edictum provinciale. TJ/Ec autem jura similiter, ut rusticorum quoque prxdiorum, cer- n totempore 7 non utendo pereunt: nili quod hxc dissimilitudo est, quod non omnimodo pereunt non utendo , sed ita, si vicinus simul libertatem 8 usucapiat, veluti si xdes tuae aedibus meis serviant, ne altius tollantur, ne luminibus mearum sedium officiatur, & *go per statutum tempus fenestras meas perfixas habuero vel obstruxero: ita demum jus meum’ amitto, si tu per hoc tempus xdes tuas altius sublatas habueris; alioquin, si nihil novi feceris , retineo servitutem, f Item si tigni innnijjt xdes fuX servitutem debent, & ego exemero tignum , ita demum amitto jus meum, st tu foramen , unde exemptum est tignum, obturaveris, & per constitutum tempus ita habueris 1 alioquin, si nihil novi feceris, integrum jus suum permanet. 7. POMPONIUS lib. 26. ad Quintum Mucium. s~)Uod autem aedificio meo me posse consequi, ut libertatem usu- v '"- caperem , dicitur 9, idem me non consecuturum, 11 arborem eodem loco sitam habuissem , Mucius ait: L recte ; quia non ita in suo statu & loco maneret arbor , quemadmodum paries, propter motum naturalem arboris. 8. GAJUS lib. 7. ad Edictum provinciale. pArietem, qui naturali ratione communis est, alterutri vicinorum demoliendi 10 eum , & reficiendi jus non est : quia non solus dominus est. 9. ULPIANUS lib. 53. ad Edictum. PUm eo , qui tollendo obscurat vicini xdes , quibus non serviat 11, nulla competit actio. 10. MARCELLUS lib. 4. Digestorum. PAurus Marcello. Binas xdes habeo,alteras tibi lego ; heres xdes alteras altius tollit, & luminibus tuis officit: quid cum illo agere potes ?& an irsteresse putes, suas x.ies altius tollat, an hereditarias ? & de illo qutero, an per alienas ades accessum heres ad eam rem, qux legatur , prxstare debet: sicut solet quxri 12, eum ususfructus loci legatus est, ad quem locum accedi, nisi per alienum,non potest ? Marcellus respondit: Qui binas xdes habebat, si alteras legavit, non dubium est, quin heres [alias] poffit altius tollendo obscurare IZ lumina legatarum xdhim. Idem dicendum est, si alteri ades, alteri aliarum usumfrustum legaverit. Non autem [femper] simile est itineris argumentum: quia * sine accessu nullum est fructus legatum: habitare autem potest , & xdibus obscuratis. Laterum , usufructu ioci legato , etiam accessus 14 dan- Q- U i dus est: quia, & haustu relicto , iter quoque 15 ad hauriendum praestaretur. Sed ita officere luminibus & obscurare legatas xdes conceditur, ut 16 non penitus lumen redludatur, sed tantum relinquatur, quantum sufficit habitantibus in usus diurni moderatione.. 11. ULPIANUS lib. 1. de Officio Consulis. QUi luminibus vicinorum officere, aliudve quid facere contra '-commodum eorum vellet, sciet se formam 17 ae statum antiquorum xdificiorum custodire debere. §. 1. 81 inter te & vicinum tuum non convenit, ad quam altitudinem extolli xdifieia , qux facere instituisti, oporteat, arbitrum accipere poteris. 12. JAVOLENUS lib. 10. ex Cassio. /PDificia , qux servitutem patiantur, ne quid altius tollatur , viridia supra eam altitudinem habete possunt: at, si de prospcBu est , caque obstatura sunt, non possunt. IA. PROCULUS lib. 2. Epistolarum. Uidam Hiberus nomine, qui habet post horrea mea insulam, -balnearia fecit secundum 18 parietem communem: non licet autem tubulos habere admotos ad parietem communem, fienti ne parietem quidem suum per parietem communem. De tubulis eo amplius hoc juris est, quod per eos flamma torretur paries: qua de re , volo cum Hibero loquaris , ne rem illicitam faciat. Proculus respondit: Nec Hiberum pro ea re dubitare puto, quod rem non permissam Facit, tubulos secundum communem parietem extrnen- do. §. 1. Parietem communem incrustare licet, secundum Capitonis sententiam : sicut licet [mihi] pretiosissimas picturas habere in pariete communi, exterum , ii demolitus sit vicinus, & ex stipulatu actioue damni infecti agatur : non pluris , quam vulgaria tectoria, xstimari debent. Quod observari & in incrustatione oportet. 14. PAPIRIUS JUSTUS lib. 1. de Constitutionibus. TMperatores Antoninus & Verus Augusti rescripserunt, in area r quae nulli servitutem debet, pose dominum vel alium voluntate ejus atdificare , intermiffo legitimo spatio d vicina insula. 15. ULPIANUS lib. 29. ad Sabinum. jNter servitutes ne luminibus officiatur , & ncfrospcHui offendatur, aliud & aliud observatur : quod in prospeUu plus quis habet, ne quid ei officiatur ad gratiorem prospectum, & liberum; in luminibus autem [11011 officere] , ne lumina cujusquam obscuriora fiant, quodeunque igitur faciat ad luminis impedimentum , prohiberi potest, si servitus debeatur: opusque ei novum nuneiari potest 19, li modo sic faciat, ut lumini noceat. 16. PAULUS lib. 2. Epitomarum Alfeni Digcstorum- T Urnen , id est, ut ccelum videretur. & interest' inter , K prospectum: nam prospectus etiam ex inferioribus locis est: lumen ex inferiore ioco eiie non potest. 17. ULPIANUS lib. 29. ad Sabinum. CI arborem ponat, ut lumini officiat, seque dicendum erit, contra impolitam servitutem eum facere : nam & arbor efficit, quo minus costi videri poffit. Si tamen id , quod ponitur, lumen quidem nihil impediat, solem autem auferat T liquidem eo loci, quo gratum erat eum non elfe , potest dici, nihil contra servitutem facere, sin vero heliocamino, vel solario, dicendum erit, quia umbram facit in loco, cui sol fuit necessarius, contra servitutem impositam fieri. §. I. Per contrarium , fi deponat xdificium , vel arboris ramos , quo facto locus opacus quondam coepit solis esse plenus: non facit contra servitutem, haue enim debuit, ne luminibus officiat: nunc non luminibus officit, se 1 plus xquo lumen facit. §. 2. Interdum dici potest, eum quoque, qui tollit xdificium, vtl deprimit, luminibus officere: si forte xur x xvTct dxhotow, id est, per refradtionem , seu repere.slion.ni, vel pressura quadam lumen in eas xdes devolvatur. §. 3. Hxc lex traditionis , JUllicidia 20 , uti nunc sunt, ut ita fint , hoc significat, impositam vicinis necessitatem stiljicHio- rum excipiendorum : 11011 illud , ut etiam emptor stillicidia suscipiat xdificiorum vicinorum, hoc igitur pollicetur venditor, si- (1. L uit. §. 4. infr. quod vi aut clam. (2. /. 24. infr.b. t. (3. §. I. Inft. deservit, prad. (4. v. I. 242. §. 1. infr. de verb.ffign. I. I?. 16. infr. h. t. (6. /. 45. §. infr. deritunupt. adde/. 8- §. l.fitpr. deprocur. (7./. 13. C. deservitut. (8. 1 . 4. in fin. infr. de usitrp. & usucap. (9. /. b.supr. b. t. (io. v. I. 12. ef 28. infr. communi divid. (11. L 1;. in fin, infr.h, 1 . 1 . 8. 9. C. de servit. (12. I. i.§. s.supr.Ji asusfr.petatur. (iz. t.$o.supr.de ufitfr. (14. I. 1. §. 1 '.supr.Ji ususfr. petatur. I . 44. infin. infr. de legat, i . [15. 1. 3. §. idt. infr. de servit, pned. rujtic. [16. /.3 o. in fin.supr. de usufr. (17. I. 1. /. 12. §. I. C. de leiific. pri vat. (18- /. 19. i« pr. infr. h. t. (19. I. 6. in fin. infr.Jiservit, vind. (20, /-33- infr. de contrab. empt r hi 3 "! 'Digestorum Lib. VIII« Tit. II. bi quidem stillicidiorum servitutem deberi, se autem nulli debere. 4. Qux de stillicidio scripta sunt, etiam in exteris servitutibus accipienda sunt, si in contrarium nihil nominatim actum est. 1 18 . POMPONIUS lib. 10. ad Sabinum. CI fistula;, per quas aquam ducas, aedibus meis applicate, da- " mnum mihi dent, in factum actio mihi competit: sed & damni infecti stipulari 2 a te potero. 19. PAULUS lib. 6. ad Sabinum, tlstulam junctam parieti communi, quae aut ex castello 3 , aut ex coelo aquam capit, non jure haberi , Proculus ait. sed non posse prohiberi vicinum , quominus balineum 4 habeat secundum parietem communem , quamvis humorem capiat paries : non magis, quam si vel in triclinio suo , vel in cubiculo aquam effunderet. Sed Neratius ait, si talis sit usus tepidarii, ut adsiduum humorem $ habeat, & id noceat vicino , pofle prohiberi eum. §. 1. Juxta communem parietem cameram ex figlino opere factam , si ita retineatur , ut etiam sublato pariete maneat, si modo non impediat refectionem communis parietis, jure haberi licet. §. 2. Scalas pofle me ad parietem communem habere , Sabinus recte scribit: quia removeri lue possunt. 20. IDEM lib. 15. ad Sabinum. OErvitutes, qua: in superficie consistunt, posseflione retinentur. O J 4 am , fi forte ex icdibus meis in aedes tuas tignum immissum habuero , hoc , ut immitium habuero , per causam tigni polsideo habendi consuetudinem, f Idem evenit & fi moenianum in tuum immissum habuero , aut stillicidium in tuum projecero : quia in tuo aliquid utor , etsi quasi facto quodam possideo. §. 1. Si domo mea altior area tua esset, tuque mini per aream tuam in domum meam ire agere ceflisti, nec ex plano aditus ad domum meam per arcam tuam e flet: vel gradus, vel clivos, propius januam meam jure facere possum 6 : dum ne quid ultra, quam quod necesse est , itineris causa demoliar. §. 2, Si sublatum fit aedificium , ex quo stillicidium cadit, ut eadem specie & qualitate reponatur , utilitas exigit, ut idem intelligatur : namalioquin, si quid strictius interpretetur 7, aliud est, quod sequenti loco ponitur. & ideo , sublato xdificio , ususfructus interit 8 : quamvis aro,a 9 pars est xdi- ficii. §. 3. Si servitus stillicidii imposita fit, non licet domino servientis arex ibi aedificare, ubi caflitare coepisset stillicidium. §. 4. Si antea ex tegula caflitaverit stillicidium : postea ex tabulato , vel ex alia materia caflitare non potest. 10 §. ;. Stillicidium, quoquo modo adquisitum fit, altius tolli potest: levior enim fit eo facto servitus; cum quod ex alto cadet, lenius, & interdum direptum , nec perveniat ad locum servientem, inferius demitti non potest: quia fit gravior servitus, id est, pro stillicidio flumen. Eadem causa, retro duci potest stillicidium : quia in nostro magis incipiet cadere, produci non potest: ne alio loco cadat stillicidium, quam in quo posita servitus est : lenius facere poterimus, acrius lion. f Et omnino sciendum est, meliorem vicini conditionem fieri fojse, deteriorem non poste : nisi aliquid nominatim, servitute imponenda, immutatum fuerit. §. 6. Qui in area , in qua stillicidium cadis, xdificat, usque ad eum locum perducere xdificium potest, unde stillicidium cadit [reste], sed [&] fi in xdificio cadit stillicidium , supra aedificare ei conceditur, dum tamen stillicidium [recte] recipiatur. 21. POMPONIUS lib. 33. ad Sabinum. CI domus tua aedificiis meis utramque 11 servitutem deberet', ne 0 altius tolleretur, & ut stillicidium aedificiorum meorum recipere deberet, & tibi concessero , jus ejfe , invito me, altius tollere adificia tua: quod ad stillicidium meum attinet, sic statui debebit, ut, si altius sublatis aedificiis tuis stillicidia mea cadere in ea non poflint, ea ratione altius tibi xdificarc non liceat; si non impediantur stillicidia mea, liceat tibi altius tollere, p. 22. JULIANUS lib. 2. ex Minicio. V£Ui aedificium habet, potest servitutem vicino imponere : ut non (1. d. I. 33. (2. I. 29. infr. b. t. I. 17. in fin. infr.Jiservit, vind. (3. I. 1. §. 39. in fin. infr. de aqua quotid, (4. I. 13. supr. b. t. (*v v. I. 57. infr. locat, conduci. (6. 1, lo.supr. deservit. (7. 1. 36. in pr. supr. de usnfr. I. 63. in fin. infr. de legat. 1. (8. I. §. 2. supr. quibus modie ususfructus amitt. (9. 1. 98. §. ult. vers non eß hü. infr. desolution. (10. v. I, q.supr. deservit. I. 13. §. 1. infr. de fervit, prted. ruftic. (11. Adde/. 20. inpr. infr. tit. prox. (12. Adde l. 17. §. 3, supr. b. t. (13. Adde /. 76. §. 1. 1 . 89. 1. 125. solum de his luminibus , qux in praesentia erunt, sed etiam de his qiuc postea fuerint, caveat. ’ 23. POMPONIUS lib. 33. ad Sabinum. CI servitus impossa fuerit, lumina 12, qua nunc sunt, utitastnt 0 de futuris luminibus nihil caveri videtur. 13 Quod si ita fit cautum, ne luminibus officiatur : ambigua est scriptura : utriamic his luminibus offiaiatur , qux nunc sunt, an etiam his, quspoftej quoque fuerint ? [Et] humanius est, verbo generali omne lumen significari, sive quod in praetenti, sive quod post tempus conventionis contigerit, tz. I. Futuro quoque xdificio 14, quod nondum est , vel imponi vel adquiri servitus potest. 24. PAULUS lib. 15. ad Sabinum. rUjus aedificium jure superius est , ei jus est in infinito 15 supra suum xdificium imponere : dum inferiora xdificia non graviore servitute oneret, quam pati debent. 2;. POMPONIUS lib. 33. ad Sabinum. LIOc, quod dictum 16 est de immistis, locum habet ex aedificio 1 alio in aliud : aliter enim supra alienum xdificium superius habere nemo potest. §. 1. Si ex tribus sedibus in loco impari positis , xdes medix superioribus serviant xdibus , inferiores autem nulli serviant, & paries communis , qui sit inter xdes inferiores & med as, altius i domino inferiorum xdium sublatus sit: jure eum altius habiturum Sabinus ait. 26. PAULUS lib. 15. ad Sabinum. |N re communi nemo dominorum, jure servitutis neque facere quicquam invito 17 altero potest; neque prohibere, quo .ninus alter faciat; nuili enim res sua servit. 18 Itaque propter immensas contentiones plerumque res ad divisionem pervenit 19: sed per communi dividundo actionem consequitur socius, quo minus opus fiat, aut ut id opus, quod fecit, tollat 20; si modo toti societati prodest opus tolli. 27. POMPONIUS lib. 33. ad Sabinum. gEd si inter me & te communes sunt Titianx xdes , & ex his ali. quid non jure in alias xdes meas proprias immissum sit, nempe tecum mihi agere licet 21, aut rem perdere. | Idem fiet, si ex tuis propriis xdibus in communes meas & tuas xdes quid similiter esset projectum ; mihi enim soli tecum est actio. §. 1. Si in area communi xdificare velis , socius prohibendi jus habet 22, quamvis tu xdificand jus habeas a vicino concessum : quia, invito socio, in jure communi non habeas jus xdificandi. 28. PAULUS lib. 15. ad Sabinum. pOramen in imo pariete conclavis , vel triclinii, quod esset proluendi pavimenti causa , id neque flumen esse, neque tempore adquiri placuit. Hoc ita verum est, si in eum locum nihil ex coelo aqux veniat: neque enim perpetuam causam habet, quod manu fit. at quod ex coelo cadit, etsi non aflidue fit, ex naturali tamen cansi fit: & ideo perpetuo fieri existimatur. * Omnes autem servitutes prxdiorum perpetuas causas habere debent: & ideo neque ex lacu, neque ex stagno concedi aquxductus potest. Stillicidii quoque immittendi naturalis & perpetua causa esse debet. 29. POMPONIUS lib. 32. ad Quintum Mucium. JsJI quid igitur ex eo foramine, ex quo servitus non consistit, damnum vicinus sensisset: dicendum e st, damni infesti '•] stipulationem locum habere. 30. PAULUS lib. i;, ad Sabinum. £JI quis xdes, qux suis xdibus servirent, cum emisset, traditas sibi accepit, confusa 24 sublataque servitus est: & fi rursus vendere vult, nominatim imponenda servitus est; alioquin liberi veniunt. §. 1. Si partem prxdii nactus sim, quod mihi, aut cui ego serviam : non confundi servitutem placet: auia pro parte fa- vitus retinetur 25. itaque si prxdia mea prxdiistuis serviant, & tuorum partem mihi, & ego meorum partem tibi tradidero, manebit servitus, f Item ususfructus in alterutris prxdiis adquifi- tus, non interrumpit servitutem. infr. de verb. oblig. (14. /. 10. infr. deservit, prasd. ruftic. (i;> V. 1. I. inpr.supr. h. t. (16. /. 2. I. 20 .supr. eod. (17. /. 28 M r - communi divid. (18. /. 5. inpr.spr.ji ususfr. petatur. I. 33. -»/»' infr. deservit, prani. ruftic. I. 10. infr. commun. pr9 Digestorum lib. VIII. Tit. IV. 36s iri potest, aut pontem habeat. Diversum, si pontonibus trajiciatur. Hxcita, si per unius prxdia flumen currat: alioquin si tua praedia mihi vicina sint, deinde flumen, deinde Titii praedia, deinde via publica,'-in quam iter mihi acquiri volo , dispiciamus , ne nihil vetet, a te mihi viam dari usque ad flumen , deinde a Titio usque ad viam publicam 'i Sed videamus , nutu & , fi tu eorum prxdiorum dominus sis, quae trans flumen intra viam publicam fint, idem juris sit: quia via 1 consummari solet, vel civitate tenus , vel usque ad viam publicam, vel usque ad flumen, in quo 'pontonibus trajiciatur, vel usque ad proprium aliud ejusdem domini prxdium ? Quod si est , * non videtur interrumpi servitus-, quamvis inter ejusdem domini prxdia flumen publicum intercedat. T I T. IV. COMMUNIA PR 2 EDIORUM , TAM URBANORUM, QUAM B.USTICOB.UM. i. ULPIANUS lib. 2. Institutionum. IpDificia urbana quidem praedia appellamus : exterum , & si in villa aedificia sunt, reque servitutes urbanorum prxdiorum constitui possunt. §. I. Ideo 2 autem hx servitutes pro:diorum appellantur, quoniam fine prxdiis constitui non poflunt. Nemo enim potest servitutem anquirere, vel urbani, vel rustici prxdii, nisi qui habet prxdium. 2. IDEM lib. 17. ad Edictum. T)E aqua per rotam 3 tollenda ex flumine, vel haurienda, vel si quis servitutem castello imposuerit, quidam dubitaverunt, ne hx servitutes non esient. Sed rescripto Imperatoris Antonini ad Tullianum adjicitur, licet servitus jure non valuit, si tamen hac lege comparavit seu alio quocunque legitimo modo sibi hoc jus ad- quisivit, tuendum elfe eum, qui hoc jus possedit. 3. GAJUS lib. 7. ad Edictum provinciale. jrjUorum prxdiorum dominus , si 4 alterum ea lege tibi dederit, ut idpradium, quod datur, serviat ei, quod ipse retinet, vel contra: jure imposita servitus intelligitur. 4. JAVOLENUS lib. 10. ex Cassio. r * 1 Averi, ut ad certum altitudinem monumentum aedificetur , non " potest: quia id,, quod humani juris esse desiit, servitutem non recipit: fient nec illa quidem servitus consistere, potest, ut certus numerus hominum in uno loco humetur. IDEM lib. 2. Epistolarum. pRoprium solum vendo , an servitutem talem injungere poffim , ut mihi & vicino serviat ? Similiter si commune solum vendo , ut mihi cs socio serviat, an consequi poffim ? Respondi: * Servitutem recipere , nisi sibi ; , nemo potest. Adjectio itaque vicini pro supervacuo 6 habenda est: ita ut tota servitus ad eum : qui receperit, pertineat. Solum autem commune vendendo , ut mihi, U Jocio serviat , efficere non possum : quia per unum socium com- .muni solo servitus adquiri non potest. 6. ULPIANUS lib. 28. ad Sabinum, gl quis duas xdes habeat, & alteras tradat, potest legem traditio i:i dicere 7 : ut vel istae quae non traduntur, serva fint his, qux traduntur, vel contra : ut tradita retentis assibus serviant: parvique refert, vicinx sint ambx xdes, an non. t Idem erit & in prxdiis rusticis; nam L si quis duos fundos habeat, alium alii potest servum facere, tradendo. Duas autem xdes simul tradendo non potest efficere alteras alteris servas : quia neque adquirere alienis g xdi- bus servitutem, neque imponere potest. §. 1. Si quis partem xdium tradat,, vel partem fundi, non potest servitutem imponere : quia per 9 partes servitus imponi non-potest, sed nec acquiri. f Plane, si divisit Fundum regionibus, & sic partem.tradidit pro diviso 10,' potest alterutri servitutem imponere: quia non est pars fundi, sed Fundus : Quod & in xdibus potest dici, si dominus, pariete medio xdificato , unam domum in duas diviserit (ut plerique faciunt): nam & hic pro duabus domibus accipi debet. §. 2. Item, (1. /. ult. §. 1. infr. de locis & itinerib. . (2. §. 3. Infi. de servit, praed- (3. I. 40. in fin. in fr. dccdKrub. empt. (4. 1.6. in pr. infr. eod. (§. I. 8- infr. eod. (6-1. 64. in fin. infr. decontrub. empt- (7. l.^.supr. eod. I. 19. ■ in p/. supr. deijufr. I. 33’.. iupr.supr. tit. pr.ox. (8. I. 8- infr. h. t. (9, l. 8. in fin.sufr. de servii., (ia. V. I. 2;. in fin. infr. de verb.fign. (11. I. 33. in pr. stp\ tit. prox. (j.z,.Lult. inpr.infr.b-t. (13. l.%^.supr.de fi duo hontines binas 11 xdes communes habeamus, simiil tradendo , idem efficere possumus, ae si ego solus proprias binas xdes ha. herein. Sed, & si separarim tradiderimus , idem fiet; sic tamen ut novilsima 12 traditio efficiat etiam prxcedentem traditionem ef. ficacem. §. 3. Si tamen alterx uuius proprix sint xdes, altera communes : neutris servitutem vel adquirere , vel imponere ra; posse , Pomponius lib. vm. ex Sabino scripsit. Si in venditione quis dixerit inservas fore aedes, quas vendidit, necesse non habet liberas tradere. Quare vel suis xdibus eas servas Facere potest vel vicino concedere servitutem, scilicet ante traditionem. Plane si Titio servas fore dixit, si quidem Titio servitutem concesserit absolutum est: si vero alii concesserit, ex empto tenebitur. A quo non abhorret, quod Marcellus lib. vi. Digestorum scribit: si q n j S in tradendo dixerit/»»-!»»- Titio servire, cum ei non serviret, esset autem obligatus venditor Titio ad servitutem prxstandam, an age. re possit ex vendito, ut emptor servitutem imponi patiatur pr*. dio, quod mercatus est ? Magisque putat, permittendum agere. Idem que ait, L si postit venditor Titio servitutem vendere, neque agere permittendum. Hxc ita demum , si rccipieridx servitutis gratia id in traditione expressum est. Exterum , si quis (inquit) veritus, ne servitus Titio debeatur, ideo hoc excepit: non erit ex vendito actio , si nullam servitutem promisit. 7. PAULUS lib. ;. ad Sabinum. TN tradendis unis xdibus ab eo , qui binas habet, species servitu- 1 tis exprimenda est: ne, si generaliter servire dictum erit, aut nihil valeat, quia incertum sit, qux servitus excepta sit, aut omnis servitus imponi debeat. §. I. Interpositis quoque alienis xdibus imponi potest 14: [vehitfj; ut altius tollere, vel non toBere Ikeat: vel etiam, si iter debeatur, ut ita 1; convalescat, Ji mediis ajjki servitus postea impofita fuerit, sicuti per plurium prxdia servitus imponi etiam diversis temporibus potest. Quamquam dici potest, ii tria prxdia 16 continua habeam, & extremum tibi tradam, vel tuo, vel meis prxdiis servitutem adquiri posse : si vero extremo, quod retineam, quia & medium meum fit, servitutem consistere: sed si rursus, aut id, cui adquisita fit servitus, aut medium alienavero, interpellari eum, donec medio prxdio servitus imponatur. 8. POMPONIUS lib. 8- ad Sabinum. OI, cum duas haberem infulas, duobus eodem momento tradidero , videndum est, an servitus alterutris impofita valeat: quia * alienis quidem xdibus , nec imponi, nec adquiri 17 seivitus potest: sed , ante traditionem peractam, suis magis anquirit, vel imponit is , qui tradit, ideoque valebit servitus. 9. IDEM lib. 10. ad Sabinum. CI ei, cujus prxdium mihi serviebat, heres extiti, & eam hereditatem tibi vendidi, restitui in pristinum statum servitus debet: quia id agitur, ut quasi tu heres videaris extitisse. 10. ULPIANUS lib. 10. ad Sabinum. (AUidquid venditor, servitutis nomine, sibi recipere vult, nomi- v ^- natim recipi oportet, nam illa generalis receptio, quibus [tjl ] servitus, utique est , ad extraneos pertinet , ipsi nihil prospicit venditori ad jura ejus conservanda: nulla enim habuit; quia nemo 18 ipse sibi servitutem debet, quinimo, Sc si debita fuit servitus, deinde dominium 19 rei servientis pervenit ad me * consequenter dicitur extingui servitutem, 11. POMPONIUS lib. 33. ad Sabinum. TJEFectionis gratia, accedendi ad ea loca, qux non serviant, fa- *- cultas tributa est his , quibus servitus debetur : qua tamen accedere eis fit necesse; nisi in ceffione servitutis nominarim pretini- tumlit, qua accederetur. & ideo nec secundum rivum, nccinpn eum , si forte sub terra aqua ducatur, locum religiosum doninns soli facere potest, ne servitus intereat: & id vernm est. sed & it- pressurum vel allevaturum rivum 20 , per quem aquam jurc-duci potestatem habes : nisi fi, ne id faceres, cautum sit. § i. Si prope tuum fundum jus est mihi f.neeaw rivo ducere, tacita h *'C jnra sequuntur , ut 21 reficere milii rivum liceat r ut adire, qi:a presi- servit. praed. urban. (14. Vide tamen l. §. I. I. 7. tz. l.jupr. it servit, praed. ruftic. (1;. I. 4. in fin. L ;. infr.fi servit, vir dic. i. 17 - in fin. infr. de aqua sf aquae pluv. (16. V. I. 3*1 .supr. tit.prox. (17. 6. in pr. supr. h. t. I. iq.supr. tit. prox. (18. /. *6- supr. de fervit. praed. urban. (19. l. i. infr. qusmadm.servit. amitt. (20. Immo vide i. 3. §. pen. infr. de iiin. allnquc pri vato, (si. v. I. 4. iupr. insr. d. t.. ’ hic 361 81 servitus vindicetur, vel aci alium pertinere negetur. 362 me poffim ail reficiendum eum ego, fabrique mei; item ut spatium relinquat mihi dominus fundi, quo , dextra & sinistra ad rivum adeam, & quo terram, limum, lapidem, arenam, calcem jacere poffim. 12. PAULUS lib. 1;. ad Saomum. pUm fundus fundo servit, vendito quoque fundo, servitutes se- ^ quuntur. I /Editicia quoque fundis , & fundi xdificiis eadem conditione serviunt. 13. ULPIANUS lib. 6. Opinionum. ■SsEnditor fundi Geroniani, fundo Botroiano , quem retinebat, ' legem dederat, ne contra 'eum piscatio thynnaria exerceatur. Quamvis mari, quod natura omnibus 1 patet, servitus imponi privata 3 lege non poteit, quia tamen * bona 4 fides contractus legem servari venditionis 5 exposcit, personae possidentium , aut in jus eorum succedentium , per stipulationis vel venditionis legem obligantur. §. 1. Si constat, in tuo agro lapidicinas elfe, invito te 6, nes privato , nec publico nomine quisquam lapidem cx- dere potest , cui id faciendi jus non est: nisi talis consuetudo in illis lapidicinis consistat, ut, si quis voluerit ex his caedere , non aliter hoc faciat, nisi prius solitum solatium pro hoc domino prae-i stat: ita tamen lapides cadere debet, postquam satisfaciat, domino, ut neque usus necessarii lapidis intercludatur , neque commoditas rei, jure, domino .adimatur. 14. JULI A MUS lib. 41. Digestorum. TTer nihil prohibet, sic constitui, ut quis interdiu duntaxat eat: quod fere circa p.radia urbana etiam necessarium est. 15. PAULUS lib. 1. Epitomarum Alfeni Digestorum. Q Ui per certum locum iter, aut actum alicui ceffilset, eum plu- -ribus 7 , per eundem locum , vel iter , vel actum cedere poi- fe , verum est. Quemadmodum ii quis vicino suas ades servas fecisset, nihilominus aliis, quot vellet, multis eas ades servas fatere potjest. 16. GAJUS lib. 2.. Rerum cottidianarum [sive aureorum], ■potest etiam in testamento 8 heredem siium quis damnare, ne al- tius eeiessuas toBae , ne luminibus sedium -vicinarum officiat , vel, -ut satiatur eunt tignum in parietem immittere , vel ,ftillicidia adversus eum habere , vel, ut patiatur vicinum per fundum suum , vel heredis ire , agere , aquumve ex eo ducere. 17. PAPINIANUS lib. 7. Quastionum. CI precario vicinus in tuo maceriam duxerit, interdicto, quod pre- o cario [habet] , agi non poterit: nec maceria posita , donatio servitutis perfecta intelligitur : nec utiliter intendetur, jusJibi ejse , invito te adificatum habere; cum adificium soli conditionem secutum , inutilem faciat intentionem. Laterum , si in suo maceriam precario, qui servitutem tibi debuit, duxerit: neque libertas usucapietur , L interdicto, quod precario [habet ], utiliter cum eo agetur. Quod si donationis causa permiseris : & interdicto agere non poteris, & servitus donatione tollitur. 18. PAULUS lib. r. Manualium. T)Eceptum est, utplures domini, & non pariter cedentes, servitutes imponant, vel adquirant: ut tamen ex noviffimo 9 actu etiam superiores confirmentur; perindeque fit, atque si eodem tempore omnes Geffissent. &ideo, fi is, qui primus eeffit, vel defunctus fit, [vel alio genere, ] vel alio modo partem suam alienaverit, post deinde socius cesserit, nihil agetur : cum enim postremus cedat , non retro adquiri servitus videtur; sed perinde habetur, atque si [post], cum postremiis cedat, omnes cessissent. Igitur rursus hic actuspendebit, donec novus socius cedat, f Idem juris est, & si uni ex dominis cedatur , deinde [in persona socii] aliquid horum acciderit, f Ergo & ex diverso, si ei, qui [non] eeffit, aliquid [tale] eorum contigerit, ex integro omnes cedere debebunt; tantum enim tempus eis remissum est, quo dare, facere [poffiintj , vel diversis temporibus possint: & ideo non potest uni, vel unus cedere, f Idemque dicendum est, [&] fi alter cedat, alter lege' servitutes, nam, si omnes socii legent servitutes, & pariter eorum adeatur hereditas, potest dici, utile esse legatum : si diversis temporibus , inutiliter dies legati cedit. * nec enim sicut viventium, ita & defunctorum actus suspendi, receptum est, T I T. V. SI SERVITUS VINDICETUR, VEL AD ALIUM PERTINERE NEGETUR. i. ULPIANUS lib. 14. ad Sabinum. A Ctiones de servitutibus rusticis , sive urbanis, eorum sunt, quorum pnedia sunt. Sepnlchra autem nostri dominii non sunt. Atquin viam ad sepulchrum possumus vindicare. 2. IDEM lib. 17. ad Edictum. nE servitutibus in rem 10 actiones competunt nobis (ad exemplum earum, quos ad usumfructum pertinent) tam confessoria, quam negatoria : confe feria ei, qui servitutes sibi competere contendit : negatoria domino, qui negat. §. 1. Hxc autem in rem actio confejsoria nulli alii, quam domino fundi, competit II : servitutem enim nemo vindicare potest, qua m is, qui dominium in fundo vicino habet, cui servitutem dicit deberi. §. 2. Recte Neratius scribit, li medii loci ususfructus legetur,, iter 12 quoque sequi: per ea scilicet loca fundi, per quae [qui] usumfnistiun cessit, constitueret, quatenus est ad fruendum necessarium, namque sciendum est, iter, quod Fruendi gratia frudhiario prxstatur, non esse servitutem ; neque enim potest soli fructuario servitus deberi: sed si Fundo debeatur, & ipse fructuarius ea utetur. §. 3 . Pomponius dicit, fructuarium interdicto 13 de itinere uti posse , si hoe anno uius est : alibi enim de jure, id est , in confessoria actione ; alibi de facto, ut in hoe interdicto, quaeritur, quod & Julianus lib. Xlviii. Digestorum scribit. Pro sententia Juliani facit, quod Labeo scribit, etiam si testator usus sit, qui legavit usumfructum, debere utile interdictum fructuario dari : quemadmodum heredi vel emptori 14 competunt hxc interdicta. Z. IDEM lib. 70. ad Edictum. SUEst , & si partem fundi quis emerit, idem dicendum est. I? 4. IDEM lib. 17. ad Edictum. f Oci corpus non est dominii ipsius, cui servitus debetur, led jus ^ eundi habet. 16 §. 1. Qui iter fine actu , vel actum sine itinere habet, actione de servitute utetur. §. 2. In confessoria actione, qiue de servitute movetur, fructus 17 etiam veniunt, f Sed videamus, qui eKefinidius servitutis possunt? Et est verius , id demum fructuum nomine computandum , si quid [fit, quod] intersit agentis , servitute non prohiberi. Sed & in negatoria actione (ut Labeo ait)fructus computantur, quanti interest petitoris, non uti fundi fui itinere adversarium. & hanc sententiam & Pomponius probat. §. 3. Si fundus, cui iter debetur, plurium sit, unicuique in solidum 18 competit actio (& ita & Pomponius lib. Xli. scribit) : sed in xstjmationem id, quod interest , veniet; scilicet quod ejus 'nterest, qui experietur. Itaque de jure quidem ipso singuli experientur , & victoria & aliis proderit 19, aestimatio autem ad quod ejus interest revocabitur : quamvis per 20 unum adquiri servitus: non possit. §.4. Sed & si duorum fundus sit, qui fervit, adversus unumquemque poterit ifh agi. & (ut Pomponius libro ■ dem scribit) quisquis defendit, solidum debet' restituere : quia divisionem 21 haec res non recipit. §. 5. Si quis mihi itineris, vel actus, vel vix controversiam non faciat, sed reficere, sternere 22 non patiatur : Pomponius libro eodem scribit, confessoria actione mihi utendum., nam & si arborem impendentem habeat vicinus,qua viam vel iter invium , vel inhabile facit: Marcellus quoque apud Julianum notat, iter petendum , Vel viam vindicandam, sed de refectione vix & interdicto uti possumus , quod de itinere actuque rdt- (1. v. I. 23. §. i. supr. tit. prox. (2. §. 1. Jnft. de rer. divis. (z. V. I. 14. infr. deinjur. (4. /. 4. C. de oblig. D' aci. (5. I. I. §. I. infr. de aci. empti. (6. L 2. inpr.supr'. de his qui fui. I. ult. infin. C. de paci. (7. I. 2. §. I .supr.tit. prox. (8. 1. 3. inpr. I. 6. inpr.supr. de usus r. junci, i. 5. inpr.supr. de servit. I. fl.supr. de servit, pned.urban. §. uit. Infl. deservit, pned. (9. t. 6. §. i. supr. h.'t. I. 11 '.supr. de servit, pr.rd. ruftic. (10. §.2 . Inst. de aclion. (n. Vide tamen/. 16. supr. de servit. I. uu. §. 4. infr. de remiffionib. (12. /. I. §. I. 2. %. sv.fr. si. ufussr. fetatur. (13. I. 3, §, infr. de itinere aHuque. , (14. I, 1. §. 37. infr. de aqua qv.otid. (15. v. Z. 76. inpr.supr. de rei vsnd. I. $1. ttt fin. infr. de admin. Sy perit, tut. (16. v. Z. 30 .supr. defervit, pr. Veniunt Lfructus 10 in hac actione : id est , commodum , quod haberet., si onera adium ejus vicinus sustineret. §. 7. Parietem autem meliorem quidem , quam in servitute impositum est , facere licet: deteriorem si facit, aut per hanc actionem, aut per operis novi nuncialionem 11 prohibetur,. 7. PAULUS lib. 21. ad Edictum. TjAnmi actionum eventus hic est, ut victori officio judicis aut 11 res prastetur, aut cautio. Jies ipsa hac est, ut jubeat adversarium judex emendare vitium parietis, & idoneum prastare. Cantio [ hac est, ] ut eum jubeat de reficiendo pariete cavere : neque se , neque succejsores suos prohibituros altius tollere , fublatum- que habere: L, si caverit, absolvetur. si vero neque rem prastat, neque cautionem , tanti condemnet, quanti actor in litem juraverit 12 (1. Adde /. 17. §. 1. infr. de aquu U aqua piuv. (r. I. 7. §. 1. supr. commun. prad. (3. /. ;. §. 10. infr. de novi operis nunciat. (4. 1. 1;. infin.supr. dejervit. (;. Immo vide l. 33. supr. de servit. prted. urban. (6. Adde /. 48. in pr. I. 64. supr. de usufr. (7. I. 2. §. I. supr. b. t. (8- L 4- §. ".supr. eod. (9. I. 5.supr. de usufr. (io. I. 4. §. i.Jupr. h.t. (ii. I. 15. I. 20, §. pen. supr. ^p luv ULPIANUS lib. 17. ad Edictum? 364 Olcut autem refectio parietis ad vicinum 13 pertinet, ita fultura o Kdificiorum vicini, cui servitus debetur, quamdiu paries refi. cietur, ad inferiorem vicinum non debet pertinere. nam,fino n vult superior fulcire , deponat: & restituet, cum paries fuerit rc- stitutus. Et hic quoque, sicut in cateris servitutibus, actio con- traria dabitur : hoc est, jus tibi non ese me cogere. §. 1. Competit mihi actio adversus eum , qui cessit mihi [talem] servitutem, ut in parietem ejus tigna immittere mihi liceat, supraque ea tigna (verbi gratia) porticum ambulatoriam facere, superque eum parietem colu, mnas structiles imponere, qua tectum porticus ambulatoria sustiumt. §. 2. Distant autem ha actiones inter se : quod superior quidem locum habet etiam ad compellendum vicinum 14 reficere parietem [meum; ] hac vero locum habet ad hoc lohnn , ut tigna suscipiat, quod 11011 est contra genera servitutum. §.3. Sed si quxritnr, quj S possessoris, quis petitoris partes sustineat, sciendum est, poflelfo. ris partes sustinere , si quidem tigna immissa sint, eum, qui sessi, tutem sibi deberi ait: si vero non sunt immissa, eum, qui negat. §. 4. Et si quidem is obtinuerit, qui servitutem sibi defendit, non debet ei servitus cedi: sive recte pronunciatum est, quia ha. bet; sive perperam , quia * per sententiam non debet servitus con- stitui, sed , qua est, declarari. Plane si non utendo amisit, dolo malo domini adium , post litem contestatam , restitui ei oportet, quemadmodnm placet in domino adium. §. ;. Aristo Cerellio Vitali respondit, non putare se, ex taberna casearia fumum in supe- riora adificia jure immitti posse , nisi ei rei servitus talis admittatur. Idemque ait, & ex superiore in inferiora non aquam, nta quid aliud immitti licet: * in suo enim alii hactenus facere licet, quatenus nihil in alienum immittat, fumi autem, sicut aqua, ef> immiffionem : posse igitur superiorem cum inferiore agere, jm it: non ejse id ita facere. Alfenum denique scribere ait, posle ita agi, jus illi non ejfe in suo lapidem cadere , ut in meum fundum fragmenti cudunt. Dicit igitur Aristo , eum, qui tabernam caseariam a Min- turiieiisibus conduxit, a superiore prohiberi posse fumum immit- tere, sed Minturnenses ei ex conducto, teneri, agique iic posse dicit cum eo , qui eum fumum immittat, jus ei non ejfe fumum in:- mittere, ergo per contrarium agi poterit, jus ejfe [ fumum immitti- re: ] quod & ipsum videtur Aristo probare. Sed & interdictum»/: pojstdetis poterit locum habere , si quis prohibeatur, qualiter velit suo uti. 1; §.6. Apud Pomponium dubitatur lib. X li. lectionum, an quis poffit ita agere , licere fumum non gravem, puto ex foco, ii suo facere, aut non licere} Et ait, magis non posse agi: sicut agi non potest , jus ejfe insuo ignem facere , aut sedere , aut lavare. §. 7. Idem in diversum probat: nam & in balineis (inquit) vaporibus , cum Quintilia cuniculum pergentem in Ursi Julii instruxisset , placuit, potuisse tales servitutes imponi. 9. PAULUS lib. 21. ad Edictum. QI eo loco, per quem mihi iter debetur, tu aedificaveris: possum intendere, jus mihi ejfe ire, agere, quod fi probavero, inhibet« opus tuum, f Item Julianus scripsit: si vicinus in suo aedificando effecerit, ne stillicidium meum reciperet, posse me agere de juti meo , id est , jus ejfe immittendi stillicidium : sicut in via diximus. Sed fi quidem nondum aedificavit: sive usumfructum, sive viam habet, jusjibi ejfe ire , agere, vel f rui, intendere potest. Qiiodsi jam aedificavit dominus: is, qui iter & actum habet, adluic potest intendere jus sibi esse : fructuarius autem non potest, quia amisit usumfructum : & ideo de dolo 16 actionem dandam hoc casu, Julianus ait. Contra si in itinere, quod per fundum tibi debeo, » 11 - fices : recte intendam , jus tibi non ejfeadisicare , veladificatumh- bere : quemadmodum si in area mea quid aedifices. §. I. Qui latiore via vel angustiore usus est, retinet servitutem 17: sicuti qui aqua, ex qua jus habet utendi, alia mixta usus est, retinet jus suum. 10. ULPIANUS lib. 53. ad Edictum, gl quis diuturno usu , & longa quasi posseflione jus aquae ducenfa nactus fit, non est ei necesse docere 1,8 de jure, quo aqua con- dejervit. prad. urban. (12. arg. I. 2. in fin. L 5. in pr. »a/r.dc!» litem jurand. (13.1. 33• supr. deservit, prad. urban. L 6. $■- | supr. h. t. (14. dd. 11 . (1;. Adde l. 13 . §. ult.l. 14 .wfr.it* jur. (16. I. 5. in fin. supr. quib. mod. ususfr. ainht. (17- f. 11,111 pr. infr. quemadm.J'ervit. amitt. (1$. I. uit. infr. dc uqwiS ° 5 al flitut-: 365 Quemadmodum servitutes amittuntor. z66 ftituta eit, velati cx legato, vel alio modo : sed utilem habet actionem , ut ostendat, per Minor forte tot usum se , non vi, non clam , nonprecario [pqsedije]. §. I. Agi autem hac actione poterit 11011 tantum cum eo, in cujus agro aqua oritur , vel per cujus fundum ducitur : verum etiam cum omnibus agi poterit, quicunque aquam [non] ducere impediunt, exemplo exterarum servitutum. f Et generaliter, quicunque 1 aquam ducere impediat, hac actione cum eo experiri potero. 11. MARCELLUS lib. 6. Digestorum. AN unus ex sociis in communi loco invitis'exteris jure xdificare postit, id est, an , si prohibetur a sociis, postit cum his ita experiri, jusJibi ese cedisicare , L an socii cum eo ita agere poflint, jusJibi prohibendi eje , vel iüi [jus ] tediscandi non eje r & si xdi- siöatum jam sit, non postit cum eo ita experiri , jus 'tibi non eje ita müsicatum habere , quaeritur ? Et magis dici potest, * prohibendi potius, quam faciendi 2 , este jus socio : quia [magis] ille, qui facere conatur (ut dixi) , quodammodo sibi alienum quoque jus prxripit, si, quasi solus dominus, ad suum arbitrium uti jure communi velit. 12. JAVOLENUS lib. 2. Epistolarum. JPGi, ius illi non eje tigna in parietem meum iminijfa habere : an & de futuris non immittendis cavendum est ? Respondi: Judicis officio contineri puto, ut de futuro quoque opere caveri debeat. 13. PROCULUS lib. 5. Epistolarum. ■Cistulas, quibus aquam duco, in via publica habecr; & hx ruptx inundant parietem tuum, puto, posse te mecuu recte agere , jus mihi non ese sumina ex meo in tuum parietem suere. 14. POMPONIUS lib. 33. ad Sabinum. CI , cum meus proprius esset paries, passus sim [te] immittere o tigna, qnx antea habueris, si nova velis immittere, prohiberi ä me potes: imo etiam agere tecum potero, ut ea, qua nova immiseris , tollas, e, §. 1. Si paries communis, opere abs te facto , in xdes meas se inclinaverit 4 , potero tecum agere , jus tibi non eje parietem illum ita habere. 15. ULPIANUS lib. 6. Opinionum. ALtiusxdes suas extollendo , aut luminibus domus, minoris annis viginti quinque, vel impuberis, cujus curator vel tutor erat, officiatur ; efficit, quamvis hoc quoque nomine, actione ipse heredesque teneantur ; quia * quod alium facientem prohibere ex officio necesse habuit, id ipse committere non debuit: tamen & adversus possidentem easdem xdes danda est impuberi vel minori actio , ut quod non jure facium ejl , tollatur. ; 16. JULIANUS lib. 7. Digestorum, a te emero, ut mihi liceat ex mdibus meis in ades tuas fiillici- dium immittere : & postea , te sciente , ex causa emptionis immissum habeam: Quaero, an ex hac causa, actione quadam, vel exceptione tuendus sim ? Respondi, utroque auxilio me usurum. 17. ALFENUS lib. 2. Digestorum. CI quando inter xdes binas paries esset, qui ita ventrem faceret , ut in vicini domum semipedem , aut amplius procumberet 6 : agi- oportet, jus non eje , illum parietem ita projectum in suum eje invito se. §. 1. Cum in domo Gaji Seji locus quidam aedibus Annii ita serviret, ut in eo loco postum, habere jus Sejo non ejfet , A Sejus in eo silvam sevisset, in qua labra, & [tenes] cucumellas positas haberet: Annio consilium omnes Jurisperiti dederunt, ut cum eo ageret, jus ei non eje, in eo loco eaposta habere invito se. §, 2. Secundum cujus parietem vicinus stereulinum 7 fecerat, ex quo paries madescebat, consulebatur , quemadmodum posset vicinum cogere , ut fterculinum tolleret ? Respondi, si in loco publico id fecisset , per Interdictum cogi posse : sed ,. fi in privato, de servitute agere oportere, fi damni infecti stipulatus esset, postit per eam stipulationem 8 , si quid ex ea re sibi damni datum esset, servare. 18 . JULIANUS lib. 6. ex Minicio. JS , cujus familia vicinum prohibebat aquam ducere , fui potestatem non faciebat, ne fecum agi posset : quxrit actor , quid sibi faciendum esset? Respondi, oportere Prxtorem, causa cognita, jubere bona adversariipajsderi 9,. cs non ante inde discedere , quum s* is actori ius aqiue ducentia conflituijset: esß quid, quia aquam ccre prohibitus ejet, siccitatibus detrimenti cepijet, Veluti si prata arborefve exaruistent. 19. MARCIANUS lib. 5. Regularum. CI de communi servitute quis bene quidem deberi intendit, sed aliquo modo litem perdidit culpa sua , 11011 est xquum , hoc exteris damno esse : sed , si per collusionem 10 cessit litem adversario , exteris dandam esse actionem, de dolo,. Celsus- scripsit. Idque' ait Sabino placuisse. io, SCJEVOLÄ lib. 42 Digestorum'.- '"PEstatrix.fundo , quem legaverat, casas junctas habuit :■ Qjixsi- ' turnest, fi hx fluido legato non cederent, cumque legatarius: vindicasset, an iste fundus aliquam servitutem casis deberet: aut si ex fideicommisti causa eum sibi dari legatarius desideraret,, heredes servitutem aliquam casis excipere deberent? Respondit, deberi. §. 1. Flures ex municipibus,qui diversa prxdia poffidebant, saltum communem, ut jus compascendi haberent, mercati sunt: idque etiam ä successoribus eorum est observatum:. sed nonnulli ex bis. qui hoc jus habebant, prxdia sua illa propria venundederunt: Qiix - ro , anin venditione etiam jus illud secutum sit prxdia ,, cum ejus voluntatis venditores fuerint , ut [&] hoo alienarent ? Respondit, id ohservandum , quod actum inter contrahentes eflet: sed , si voluntas contrahentium manifesta non sit, & hoc jus ad emptores transire. 11 f Item quxro, an, cum pars illorum propriorum fundorum legato ad aliquem transmissa sit, aliquid juris fecum [hujus] compascui traxerit? Respondit: eum id quoque jus fundi, qui legatus esset, videretur : id quoque cessurum legatario- 21. LABEO lib. 1. Pithanon- a Paulo- epitomatorum- CI qua aqua nondum apparet, ejus iter ductas canstituf non potest. Paulus: Imo puto idcirco id falsum-esse , quia cedi potest 12, ut aquam quaereres , cis inventam ducere liceret. T I T. VI. QUEM ADMODUM SERVITUTES A MI T- T V N T U R. 1. GAJUS lib. 7. ad Edictum provinciale. CErvitutes prxdiorum confunduntur,- si idem utriusque prxdii-dominus esse coeperit. 13, i. PAULUS lib. 21. ad Edictum - 6\Ui iter & astum habet, fi 14 statuto tempore tantum ierit, non v '*—perisse astum, sed manere, Sabinus, Caffins, Octavenus ajunt: nam ire quoque per se eum posse, qui actum haberet. 3. GAJUS lib. 7. ad Edictum provinciale. TUra prxdiorum morte & capitis deminutione non perire vusgo tra- J ditum est. 4. PAULUS lib- 27. ad Edictum- ^ TTer sepulchro debitum , non utendo nunquam amittitur- 5. IDEM lib, 66,- ad Edictum. CErvitus & per socium 1; , & fructuarium-, & bonx fidei posse s- 0 forem 16 nobis retinetur : 6. GELSUS lib., Digestortim- “Vr Am fatis est fundi nominei7 itum esse. §. 1. Si ego via 1 , quos nobis per vicini fundum debebatur, usus fuero, tu autem constituto tempore cestaveris, an jus tuum amiseris ? & e contrario, si vicinus, cui via per nostrum fundum debebatur , per meam partem ierit egerit, tuam partem ingressus non fuerit, an partem-tuam: liberaverit? [Celsus] respondit: Si divisus-est fundus inter socios: regionibus, quod ad servitutem attinet, qux ei fundodebebatur , perinde est, atque si ab initio duobus fundis debita fit: & filii quisque dominorum usurpat servitutem, sibi non utendo deperdit: nec: amplius in ea re causx eorum [fundorum] miscentur, nec fit tilia: injuria ei, cujus fundus-servit, imo si quo melior : quoniam alter: dominorum utendo, sibi, 11011 toti fundo profieit. f Sed li is; fundus, qui servierit, ita divisus est, plusculum-dubitationis ea: res habet. Nam si certus ac finitus vix locus est, tunc, fi per longitudinem ejus fundus divisus est, eadem omnia: servanda erunt,, (i. V. /. 3. C. deservit. (2. 1 . 28. infr.-commun. tlivid. I. 27. §. T. supr. deservit, prad.-urb. (3. I. &.C. deservit.■ (4. I. 26. supr. de servit, preed. urban. (;. I. 5. I. 9. C. de servit .. (6. /. 14. in sin. supr.k.t. (7,. Add e l. 57. infr.. locat. conduci. (8. i. 18. /- 29. supr. deservit, prad. urban. (9. /. 4^. infr. de damno infeci, (lO. Adde i.~. §. pen. supr. dedola mulo,- (i 1. v. /. 23. §. 2. supr.de servit, pr/td. ruftic. (12. I. 10. supr. d. t. (13. /..30. in pr.-supr.- de servit, pued. urban. I. lö. insn.supY. commutt.prted-. /.116. §./«. infr.-de legat.-i.. (14. /..20 .supr. quib.. mod. ususfr.■ amitt. (15. /. 12. I. 16. vers. quodß. I. 20; infr. h-t - (16. 1 . 12. §. 2.supr. de ususr. (17. Adde /. 20; 21 ,-insr. h. t. 6 ? Digestorum Lib. VIII. Tit. VI. qu»fi initio cpnstituendx ejus servitutis similiter hic duo fundi ruissent, ii vero per latitudinem vise fundus divisus fest], nec multum refert, »qualiterid factum eis, an inxqualitcr); tunc manet idem jus servitutis quod, fundo indiviso , fuerat; aut usu detineri, aut, non utendo deperire, nisi tota via poterit: nec, si forte inciderit, ut semita, qua per alterum duntaxat fundum erit, uteretur , idcirco alter fundus liberabitur : quoniam unum, atque eo modo individuum vi» jus est. Possunt tamen alterutrum fundum liberare , si modo hoc specialiter convenit. Certe si is, cui servitus debebatur , alterum ex ea divisione fundum redemerit, num ideo minus ea re fundi alterius servitus permanebit ? nec vi deo, quid absurde consecuturum fit eam sententiam, fundo altero manente servo : si modo & ab initio potuit i angustior constitui via, quam lege 2 finita est: & adhuc id locisuperest in eo fundo , cui remista servitus non est, ut sufficiat viae. Quod si minus loci superest , quam viae sufficiat, uterque fundus liberabitur: alter propter redemptionem : alter, quia 3 per eum locum, qui superest, via constitui non potest. Caetcrum si ita constitutum est jus viae, ut per quamlibet partemfundi ire agere liceat , idque vel subinde mutare [nihil prohibet] ; atque ita divisus est fundus, fi per quamlibet ejus partem »que ire atque agi postit, tunc perinde oblerva- bimus, atque si ab initio duobus fundis duae servitutes injunctae fuissent, ut altera retineri, altera non utendo postit deperire. Nec me fallit, alieno facto jus alterius immutatum iri; quoniam ante satius fuerat, per alteram partem ire agere, ut idem jus ei in altera parte fundi retineretur. Contra , illud commodum accesiiifc ei, cui via debebatur, quod per duas pariter vias ire agere postit: bisque octonos in porrectum , & senos denos in anfractum. 7. PAULUS lib. 13. ad Plautium. CI sic constituta sit aqua, ut -vel reflate ducatur tantum , vel uno mense , quaeritur , quemadmodum non utendo amittatur : quia non est continuum tempus : quo , cum uti non potest, non sit usus, itaque & si alternis annis vel mensibus quis aquam habeat, duplicato 4 constituto tempore amittitur, idem & de itinere custoditur. Si vero alternis diebus , aut dic toto , aut tantum nocle , statuto legibus tempore amittitur : quia una servitus est. Nam ' & fi alternis horis, vel una hora quotidie servitutem habeat: Servius scribit, perdere eum, non utendo , servitutem : quia id, quod habet, cottidianum sit. 8- IDEM lib. i;, ad Plautium. CI stillicidii immittendi jus habeam in aream tuam, & permisero 0 jus tibi in ea area xdificandi: stillicidii immittendi jus amitto. Et similiter fi per tuum fundum via mihi debeatur, & permisero tibi, in eo loco, per quem via mihi debetur , aliquid facere, amitto jus vi». §. 1. Is , qui per partem 5 itineris it, totum jus usurpare videtur. 9. JAVOLENUS lib. 3. ex Plautio. A Qua, si in partem aquagii influxit, etiamsi non ad ultima loca " n " pervenit, omnibus tamen partibus usurpantur. 10. PAULUS lib. 15. ad Plautium. CI communem fundum ego & pupillus haberemus, licet uterque " non uteretur, tamen propter pupillum & ego viam retineo. §. 1. Si is, qui nocturnam 6 aquam habet, interdiu per consti tutum ad amissionem tempus usus fuerit: amisit 7 nocturnam servitutem, qua usus non est. 8 Idem est ineo, qui certis horis aquaeductum Italiens, aliis usus fuerit, nec ulla parte carum horarum. 11. MARCELLUS lib. 4. Digestorum. TS , cui via vel astus debebatur, ut -vehiculi certo genere uteretur , alio genere fuerat usus : videamus , ne amiserit 9 servitutem ; fcalia sit ejus conditio, qui amplius oneris, quam licuit, vexerit, magisque hic plus, quam aliud, egisse videatur : sicuti si latiore itinere usus esset, aut si plura jumenta egerit, quam licuit; aut aqu» admiscuerit aliam. Ideoque in omnibus istis quxstionibus servitus quidem non amittitur : non autem conceditur plus, quam pactum est, in servitute habere. §. 1. Heres, cum legatus esset fundus sub conditione, imposuit ei servitutes 10: extinguentur, (1. I. 23. inpr.Jupr. de servit, pued. ruflic. (2. /. ft.supr. d.t. (ß. d. I. 2%. in pr. (4. Fac. l.ult. C. deservitutib. (;. l.iS.supr. deservit, preed. ruflic. (6. I. 17. inpr. insr. de aqua & aqiuepluv. /. 2. infr. de aqua quotid. (7. l.\%. inpr. infr.h.t. (8- Videta- m en /. J. §. I. infr. de aqua quotid. (9. 1, 9. in fu. supr. ß servit. si legati conditio existat. 11 Videamus, an adquisits sequantur legatarium ? Et magis dicendum est, ut sequantur. 12. CELSUS lib. 23. Digestorum. QUi fundum alienum bona fide emit, itinere, quod ei fundo de, '<-betur, usus est. retinetur id jus itineris: atque etiam si precario, aut vi dejecto domino, possidet. * fundus enim qualiter se habens, [ita,] cum in suo habitu possessus est, jus non deperit: neque refert, juste , necne, possideat, qui talem eum possidet! Quare fortius , & si aqua per rivum sua sponte 12 perfluxit, jus ■aqu» ducend» retinetur: quod & Sabino recte placuit, ut apud Neratium libro quarto membranarum scriptum est. 13. MARCELLUS lib. 17. Digestorum. CI quis ex fundo , cui viam vicinus deberet, vendidisset locum 0 proximum servienti fundo , non imposita servitute, & intra legitimum tempus 13, quo servitutes pereunt, rursus eum locum adquisisset: habiturus; est servitutem, quam vicinus debuisset. 14. JAVOLENUS lib. 10. ex Cassio. CI locus, per quem via, aut iter aut actus debebatur, impetu fluminis occupatus esset, & intra tempus, quod ad amittendam servitutem sufficit, alluvione facta, restitutus est: servitus 14 quoque in pristinum statum restituitur. Quod si id tempus praeterierit, ut servitus amittatur , renovare eam cogendus est. §. 1. Cum via publica [vel] fluminis impetu, vel ruina amissa est: vicinos proximus viam pr»stare debet. i>. IDEM lib. 2. Epistolarum. CI, cum servitus mihi per plures fundos deberetur, medium fundum adquisivi, manere servitutem puto, quia * totiens servitus confunditur, quotiens uti ea is, ad quem pertineat, non potest : medio autem fundo adquiiito, potest consistere, ut per pri, mnm , & ultimum , iter debeatur. 16. PROCULUS lib. 1. Epistolarum. A Quam , qu» oriebatur in fundo vicini, plures per eundem rivum jure ducere soliti lunt, ita ut suo quisque diei capite duceret: primo per eundem rivum, eumque communem; deinde, ut quisque inferior erat suo quisque proprio rivo : [&] unus statuto tempore, quo servitus amittitur, non duxit, existimo eum jus ducend» aqu» amisisse: nec per c»teros , qui duxerunt, ejus jus usurpatum esse, proprium enim cujusque eorum jus fuit: neque per alium usurpari potuit. Quod si plurium fundo iter aqu» debitum esset: per unum eorum omnibus his, inter quos is fundus- communis fuisset, usurpari potuisset, f Item si quis eorum, quibus aqu»ductus servitus debebatur, & per eundem rivum aquam ducebant, jus aqu» ducend» , non ducendo eam , amisit: nihil juris eo nomine c»teris , qui rivo utebantur, aderevit. idque commodum ejus est, per cujus fundum id iter aqu» , [quod], noa utendo, pro parte unius amissum est : libertate enim hujus parti: servitutis fruitur. 17. POMPONIUS lib. 11. ex Variis lectionibus. j^Abeo ait : Si is, qui haustum habet, per tempus, quo servitus amittitur, ierit ad fontem , nec aquam hauserit: iter quoque eum amisisse. 15 18. PAULUS lib. 15. ad Sabinum. CI quis alia aqua usus fuerit, quam de qua in servitute imponenda actum est: servitus amittitur. 16 §. 1. Tempus, quo non est usus pnecedens fundi dominus, cui servitus debetur , imp”tatur ei, qui [in] ejus loco successit. §. 2. Si, cum jus haberes immittendi , vicinus statuto tempore »dificatum non habuerit, ideoque nec tu immittere poteris: non ideo magis servitutem amittes, quia * non potest videri usucepisse vicinus tuus libertatem »dium suarum , qui jus tuum non interpellavit. 19. POMPONIUS lib. 32. ad Sabinum. j^I partem fundi vendendo, lege caverim, uti per eam partem in reliquum fundum meum aquam ducerem, & statutum tempus intercesserit, antequam rivum facerem : nihil juris amitto , quia 17 nitidum iter aqu» fuerit; sed manet mihi jus integrum, quod fi recitiern iter, neque usus essem, amittam. §. I. Si per fundum ■vind. (so. y.l. 12. tz. ult. infr. famil. ercisc. (11. I. 105. i» fi«- infr. de condit. dcnwnftr. (12. /. 1. §. 21. iifr. de aqua quotis (13. v. I. 13. C. de servit. (14. Adde /. 23. 1 . 24.supr.quib.moi. ususfr. amitt. (15. arg. I. 129. §. j. I. 178. infr. de reg.jur. (16. 1 . 10. §. i.fupr. h. t, (17. I. 174. §. 1 .infr. dereg.jur. me u» 369 _ Si quadrupes pauperiem fecifle dicatur. 37a meum viam tibi legavero, & adita mea hereditate, per constitutum tempus ad amittendam servitutem ignoraveris eam tibi legatam esse: amittes viam non utendo, quod si intra [idem] tempus , antequam rescires tibi leaatam servitutem, tuum fundum vendideris: ad emptorem via pertinebit, fi reliquo tempore ea usos fuerit ; quia scilicet tua esse coeperat; ut jam nec jus repudiandi legatum tibi postit contingere, cum ad te fundus 11011 pertineat. 20. SC/EVOLA lib. 1. Regularum. TTSu retinetur servitus, cum ipse, cui debetur, utitur, qnive i u so possessione ejus est , aut mercenarius , aut hospes 2 ; aut medicus, Tpiive ad visitandum dominum venit, vel colonus , aut fructuarius; 21. PAULUS lib. ;. Sententiarum. URuctuarius, licet soo nomine ; x 22. SC/EVOLA lib. 1. Regularum. ["AEnique quicunque quasi debita via usos fuerit: 23. PAULUS lib. 3. Sententiarum. Cive ad fundum nostrum facit, vel ex fundo : 24. SC/EVOLA lib. 1. Regularum. T Icet malx fidei possessor sit 3 , retinebitur servitus. 25. PAULUS lib. 3. Sententiarum. OErvitute usos non videtur, nisi is 4, qui soo jure uti se credidit: ideoque, si quis pro via publica vel pro alterius servitute usu* fit, nec interdictum, nec actio utiliter competit. (1. /.m. in fin. infr. deverb. oblig. (2. 1 . 1. §. 7. infr. de itinere uciuqueprivat. (3. 1 . 12 .Jitpr. b. t. (4. 1 . ult. infr. de itinere attuque privut, LIBER NONUS. T I T. I. SI r QUADRUPES PAUPERIEM % FECISSE DICATUR. i. ULPIANUS lib. 18. aci Edictum. S I quadrupespauperiem feciste dicatur , actio ex Lege duodecim Tabularum descendit: qux Lex voluit , aut dari [/ii,] quod .nocui:, id esc, id animal, quod noxiam commisit; aut afiima- tionem noxia: qß'erre. tz. I. Noxia 3 autem est iptum delictum. §. 2. Qux actio ad omnes 4 quadrupedes pertinet. §. 3. Ait Prsstor, pauperiem fecisse. Pauperies ; est damnum fine injuria facientis datum : nec enim potest anima! injuria fecisse, quod sensu caret. §. 4. Itaque, ut Servius scribit, tunc haec actio locum habet, cum commota feritate 6 nocuit quadrupes : puta si equus calcitrosus calce percusserit; aut bos cornu 7 petere tolitns, petierit. au; m.dx propter nimiam ferociam. Quod ii propter loci iniquitatem 8 , aut propter culpant mulionis , aut si plus justo onerata quadrupes in aliquem onus everterit: haec actio cessabit , damnique injurix agetur. §. Sed & si canis, cum duceretur ab aliquo , asperitate sua evaserit, & alicui damnum dederit v si contineri firmius ab alio poterit, vel [sij per cum locum induet non debuit: hxc actio cessabit: & tenebitur qui canem tenebat. §. 6. Sed & si instigatu 9 alterius fera damnum dederit, cessabit hxc actio. §. 7. Et generaliter hxc actio locum habet, quotiens contra naturam 10 fera mota pauperiem dedit. Ideoque fi equus dolore concitatus calce petierit, cessare istam actionem : sed eum, qui equum percusserit, aut vulneraverit, in factum magis, quam lege Aquilia teneri; utique ideo, quia non ipse suo corpore damnum dedit. At si , cum equum permulsisset quis, vel palpatus est, [&] calce eum percusserit, erit actioni locus. §. 8- Et, si alia quadrupes etiam concitavit, ut damnum daret, ejus, qux concitavit, nomine agendum erit. §. 9. Sive autem corporesuo pauperiem quadrupes dedit, sive per aliam rem, quam tetigit quadrupes: hxc actio locum habebit, utputa, si plaustro bos obtrivit aliquem , vel alia re dejecta. §. 10. In bestiis autem propter naturalem 11 feritatem, hxc actio locum non habet. & ideo , si ursus fugit, & sic nocuit, r.on potest quondam dominus conveniri: quia desinit 12 dominus esse, ubi fera evasit. L ideo, & si eum occidi, meum corpus est. §. 11. Cum arietes vel boves commisissent,alter alterum occidit: Quintus Mucius distinxit, ut, si quidem is periisset, qui adgressus erat 13, cessaret actio: si is, qui non provocaverat, competeret actio, quamobrein eum sibi aut noxam sarcire, aut in noxam dedere oportere. §. ir. Et, eum etiam in quadrupedibus noxa caput sequitur , adversus dominum hxc actio datur , non cujus fuerit quadrupes , cum noceret, sed cujus nunc est. §. 13. Plane, si ante litem contestatam decesserit animal, extincta erit actio. §. 14. Noxa autem dedere , est, animal tradere vivum, f Demum, fi commune plurium (1. Lib. 4. Inst. 9. (2. v. I. 1. §. 3. infr. h. t. (z. §. I. Infl. de noxal. action. (4. Excip. §. 10. infr. b. I. ($. Infin.pr.Inft. h.t. (6. d. pr. Inst. (7. I. 52. §. 3. infr. ad leg. Aquil. (8. d. I. 32. §. 2. (9. 1 . ii. §. q. infr. d. t. (10 . Inpr. Inst. h. t. (11. d. pr. fi 2. /. 3. §. fin. infr. de adquir. rer. domiti. §. 12. Inst. de rer. divis. (13. v. I. 52. §. 1. infr. tit. prox. & i. 10. in fin. infr. de T 0 M. I. A sit animal, adversus singulos erit in solidum noxalis actio , ficuti in homine. §. 13. Interdum autem dominus in hoc 11011 convenietur , ut noxx dedat, fed etiam in solidum : utputa ; si in jure interrogatus 14 , an sua quadrupes esset, responderit, non essestuim. nam si constiterit esse ejus, in solidum condemnabitur. §. 16. Si 1; post litem contestatam , ab alio fit animal occisum : quia domino legis Aquilix actio competit , ratio in judicio habebitur [ legis Aquilix ] , quia dominus noxx dedendx facultatem amiserit. Ergo ex judicio proposito , litis xstimationem icteret , nisi paratus fuerit actionem mandare adversos eum ., qui occidit. §. 17. Hanc actionem nemo dubitaverit, heredi dari exterisque successoribus: item adversus heredes, exterosque, nou jure succeiSonis, sed e» jure, quo domini sint, [competit]. 2. PAULUS lib. 22. ad Edictum. TJ/Ec actio non solum domino, fed etiam ei, cujus interest, com- petit: velutiei, cui res commodata est, item fulloni: quia eo, quod tenentur, damuum videntur pati. §. 1. Si quis aliquem evitans, Magistratum forte, in taberna proxima se immisisset, ibique a cane feroce lxsus esset, non posse agi canis nomine, quidam putant: at, si solutus fuisset, contra. 3. GAJUS lib. 7. ad Edictum provinciale. "CX hac lege, jam non dubitatur, etiam liberarum personarum 1-1 nomine agi posse: forte si patremfamilias aut filiumfamilias vulneraverit quadrupes, scilicet, ut non deformitatis 16 ratio habeatur , cum * liberum corpus aftimatioucm non recipiat 17 : led impensarum in curationem factarum ; L operarum anullarum , quasque amissurus quis esset, inutilis factus. 4. PAULUS lib. 22. ad Edictum. LT/Ec actio utilis competit, etsi non quadrupes , fed aliud animal 1 pauoeriem fecit. 3. ALFENUS lib. 2. Digestorum. A Gaso cum in tabernam equum deduceret, mulam equus olfecit, -O- mula calcem rejecit, & crus agasoni fregit. Consulebatur, possetne cum domino mulx agi, quod ea pauperiem fecisset? Respondi, posse. 18 TIT. II. AD LEGEM AQUILIAM. 19 1. ULPIANUS lib. 18. ad Edictum, s Ex Aquilia omnibus legibus , qux ante se de damno, injuria lo- cutx sollt , derogavit; sive duodecim Tabulis , sive alia qux Alit: quas [leges] nunc referre non est necesse. §. 1. Qux lex Aquilia plebiscitum est 20 : cum eam Aquilius Tribunus plebis a plebe rogaverit. 2. GAJUS lib. 7. ad Edictum provinciale. I Ege Aquilia capite primo cavetur 21: [ut] qui servum fervamve, 1 „liemrmve. auadruPedem vel pecudem , ini uria occiderit. servo corrupt. (14. I. 7. infr. de interrogat, in jure faciend. (15. I- 37- §• I. infr. tit. prox. (16. I. ult. in fin. infr. de bis, qui eßud. ' (17. I. I. §. 3. I. ult. in fin. infr. d. t. I. 2. §. 2. ver/, corporum. infr. de lege Rhodia. (18. hamo vide /. 2. insin.fupp. h. t. (19. Lib. s. Inst. 3.N3. C - 35- (-0. Nov. 18. c. 8. in pr. (21. In pr. Inst. h. t. A a quanti 1 37i Digestorum Lib. IX. Tit. II. 572 quanti iii in eo anno plurimi fuit , tantum a s dare domino i damnas tfto. §- i. Et infra deinde cavetur, ut adversus inficiantem in duplum 2 uBio ejfet. §. 2. Ut igitur apparet, servis [nostris] exxquat quadrupedes, qux pecudum Z numero sunt, & gregarim habentur: veluti oves, caprae, boves, equi, muli, asini- f Sed, an sues pecudum appellatione continentur , quaeritur ? Et recte Labeoni placet, contineri: sed canis inter pecudes non est. Longe magis bestix in eo numero non sunt, veluti urii, leones, pantherae, elephanti autem, & cameli, quali mixti sunt: nam & jumentorum operam prxliant, & natura eorum fera est: & ideo primo capite •ontineri eas oportet. g. ULPIANUS lib. i8- ad Edictum. CI servus servave, injuria occisus occisave fuerit, lex Aquilia lo- O cnrn habet. Injuria [occisum e'Te] merito adjicitur: non enim sufficit occisum , sed 4 oportet injuria id este factum. 4. GAJUS lib. 7. ad Edictum provinciale- TTaque 5 , si servum tuum latronem inlidiantem mihi occidero , securus ero : Nam adversus periculum naturalis ratio permittit se defendere. 6 §. I. Lex duodecim 'Tsousitvim furem noBu depre- bensum occidere permittit 7 : ut tamen id ipsum cum clamore testi- ficetur, interdia 8 autem deprehensum ita permittit occidere, fl is se telo defendat: ut tamen xque cum clamore testificetur. 5. ULPIANUS lib. 18. ad Edictum. CEd&si quemcunque alium ferro se petentem quis occiderit, non 0 videbitur injuria occidisse : & , fi metu quis mortis furem occiderit, non dubitabitur, quin lege Aquilia non teneatur. Sirr autem, cum posset adprcl.endere, maluit occidere, magis est, ut injuria fecisse videatur,: ergo & Cornelia tenebitur. §. I. Injuriatu autem hic accipere nos oportet, non quemadmodum circa injuriarum actionem , contumeliam 9 quandam : sed quod non jure factum est , hoc est, contra jus , id est, fi culpa quis occiderit- & ideo interdum [utraque] actio-concurrit , & legis- Aquilis , & injuriarum : sed dux erunt xstiinationes. alia damni, alia contume- !ix. Igitur injuriam 10 hic damnum accipiemus culpa datum, etiam ab eo , qui nocere noluit. §. 2. Et ideo quxrimus 11, si furiosus damnum dederit, an legis Aquilix- actio sit? Et Pegasus negavit : Qux enim in eo culpa.sit, cum sux mentis non sit ? Et hoc est verissimum, cessabit igitur Aquilia actio : quemadmodum si quadrupes damnum dederit, [Aquilia cessat] , [aut] fi tegula occiderit. f Sed Si. si infans damnum dederit, idem erit dicendum. f Quod fi impubes id fecerit, Labeo ait, quia furti 12 tenetur, teneri & Aquilia eum : & hoc puto verum, si Iit jam injurix capax. §. 3. Si magister in disciplina 13 vulneraverit servum, vel occiderit, an Aquilia teneatur, quasi damnum injuria dederit ? Et Julianus scribit 14, Aquilia teneri eum , qui elufcavcrat discipulum in disciplina. Multo magis igitur in occiso idem erit dicendum. f Proponitur autem apud eum species talis : sutor (inquit) puero discenti, ingenuo,, filiofamilias , parum bene facienti quod demonstraverat, forma calcei cervicem percussit, ut oculus puero perfunderetur. Dicit igitur Julianus, injuriarum quidem actionem non competere : quia non facienda: injurix causa percusserit, sed monendi & docendi causa, an ex locato , dubitat: quia * levis 1; duntaxat castigatio concessa est docenti- Sed lege Aquilia posse agi non dubito. 6. PAULUS lib. 22. ad Edictum. pRxceptoris 16 enim nimia sxvitia culpx adsignatur, 7. ULPIANUS lib. 18. ad Edictum. Q Ua actione patrem consecuturum ait, quod minus 17 ex operis -filii fui propter vitiatum oculum sit habiturus : & impendia, qux pro ejus curatione fecerit. §. 1. Occisum autem accipere debemus , sive gladio, sive etiam fuste, vel alio telo; vel manibus, si forte strangulavit eum ; vel calce petiit, vel capite, vel qualiter qualiter- §. 2. Sed fi quis plus justo oneratus, dejecerit onus, & servum occiderit, Aquilia locum habet: fuit enim [in] ipsius arbitrio, ita se non onerare- Nam & si lapsus aliquis lervum alienum onere presserit, Pegasus ait, Lege Aquilia eum teneri: ita demum, si vel plus justo se oneraverit, vel negligentius per lubricum trans! ierit. §. 3. Proinde si quis alterius impulsu 18 damnum dederit Proculus scribit, neque eum, qui impulit: teneri, quia non ocri dit, neque eum, qui impulsus est, quia damnum injuria non dedit: secundum quod in factum actio erit danda in eum , qui impulit. §. 4. Si [quis] in colluctatione, vel in pancratio, vel pugiles dum inter se exercentur, alius alium occiderit , fi quidem in pu! blico certamine [alius alium occiderit], cessat Aquilia: quia glo. rix causa & virtutis , non injurix gratia videtur damnum datum. Hoc autem in fervo non procedit: quoniam ingenui solent certa! re 19: in filiofamilits vulnerato-procedit. Plane, si cedentem vulneraverit, erit Aquilix locus: aut si non in certamine servum occidit; nisi [li] domino committente hoc factum sit, tunc enim Aquilia cessat. §. Sed si quis servum xgrotum leviter percusserit, & is obierit, recte Labeo dicit, Lege Aquilia eum teneri: quia aliud alii mortiferum esse solet. 20 §. 6. Celsus autem multum ii Interesse [dielt], occiderit, an mortis causam p nesti terit; ut, * qui mortis causam prxstitit 22, non Aquilia, sed in fastum actione teneatur. Unde adfert eum , qui venenum pro medicamento dedit: & [ait] , causam mortis prxstitisse, quemadmodum eum , qui furenti gladium porrexit: nam nec hunc Lege Aquilii teneri, sed in factum- §. 7. Sed si quis de 23 ponte aliquem pri- eipitavit, Celsus ait, sive ipso ictu perierit, aut continuo submersus est , aut lassatus vi fluminis victus perierit, Lege Aquilia teneri: quemadmodum, si quis puerum saxo inlisisset. §. 8. Proculus ait, si medicus servum imperite 24 secuerit, vel ex locato vel ex Lege Aquilia competere actionem. 8. GAJUS lib. 7. ad Edictum provinciale. JDem juris est, si medicamento perperam 25 usus fuerit. Sed & qui bene 26 secuerit, & dereliquit curationem, sic urus non erit: sed culpx reus intelligitur. §. 1. Mulionem quoque 27, si per im. peritiam impetum mularum- retinere non potuerit, si ea alienam hominem obtriverint, vulgo dicitur culpx nomine teneri. Ideir- dicitur, & si propter infirmitatem sustinere mularum impetum non potuerit- Nec videtur iniquum , li * infirmitas culpx adnumere- tur : cum affectare quisque non debeat, in quo vel inteliigit, vel intelligere debet infirmitatem suam alii periculosam futuram. Idem juris est in persona ejus , qui impetum equi , quo vellebatur, propter imperitiam, vel infirmitatem retinere non poterit. 9. ULPIANUS lib. 18. ad Edictum. J^Tem si obstetrix 28 medicamentum dederit, & inde mulier perierit, Labeo distinguit: ut, si quidem suis manibus supposuit, videatur occidisse j sin vero dedit, ut sibi mulier offerret , in fictum actionem dandam 29. qux sententia vera est: magis enim caulam mortis prxstitit, quam occidit. §. 1. Si quis per vini, vel sualum, medicamentum alicui infundit, vel ore, vel clystere, vel si eum unxit malo 30 veneno, Lege Aquilia [eum teneri: ] quemadmodum obstetrix supponens tenetur. §. 2. Si quis hominem fime 31 necaverit, in factum actione teneri 32, Neratius ait. §. 3. Si servum meum equitantem, concitato equo effeceris in flumen prxeipitari, atque ideo [homo] perierit; in factum effe dandam actionem Ofilius scribit : quemadmodum si servus meus ab alio in insidias deductus, ab-alio esset occisus. §. 4. Sed si perln- sum 33 jaculantibus servus fuerit occisus, Aquilix locus est. Sed si , cum alii in campo jacularentur, servus per eum locum transierit , Aquilia cessat: quia non debuit per campum jaculatorium iter (i. I. 11. 6. infr. eod. (2. I. 23. %.pen. infr. I. 4. 5. C. eod. Nov. 18-C.8. in pr. §. i.vers. at adversus. Infi. de pana temere litt g- (3- v. I. 65-§. 4. infr.- de legat. 3. (4. /.4- infr. h. t. (5. §. 2. Inst. eod. (6- l. 45- §. 4. infr. eod.l. 3, supr. dejufiit. & jure. I. 1. §. 27. infr. de vi & vi armat. (7. L 9. infr, ad leg. Cornei, deflear , (8. I- 54- §■ 2. infr. de furt. (9. /. 1. in pr. infr.de in- jur. (10. d.l.l.inpr. (11. i. 49. §. I. infr.h. t. js d. l. 1. §. 2. Inst. h. t. (12. /- 9. §. 2. supr. de minor. I. 23. infr. de furt. (13. v. I. 6. infr. h. t. (14. I. 13. §. 4, infr. locati conduci. (15. Adde i. 15. §. 38. infi- de injur. (16. I. 5. §. ult. in pr. U sin. supr. h. t. J- 1*- §-1 .supr, de usufr.l. 13. §. 4 .infr, lotas i conduci. I. 16. - - rn Is- de pten. (17. /. ult. infr. de his, qui effud. (18. <-5 : - 5- -■ infr. h. t. (19. arg. I. 2. tz. ult. I. 3. /. 4. supr. de bis, qui infam. (20. Vide tamen L 24. H. 5. in fin. infr. de damno iufid- (21. Immo vide /. 15. inpr. infr. ad leg. Corn. deflear. (21. v.si- tnpr. l. 49 inpr. infr. h. t. (23. §. ult.vers.sed ß quis. Inst. eoi. §• 7 ' dnft. eod. (25. /. 6. §.q.supr. de offic. prosi. (26. §.b. Infl. h. t. (27. §. 8. Inst. eod. (28. Adde /.15. infr. ai leg. Cornei. deflear (29. I. 7. §. 6-supr. h. t. (30. v. L 3. §. 2. infr. leg. Cornei, deflear. (31. v. I. C. h. t. (32. Immo vide §> ult. m pr. Inst. eod. (33. §.4 .Inst. eod. iflri«- •373 Ad Legem Aquiliam. 374 intempestive Facere. <$ui tamen data opera in eum jaculatus est, utique Aquilia tenebitur. io. PAULUS lib. 22. ad Edictum. "VTAm lusus quoque noxius in culpa est. x ii. ULPIANUS lib. iZ. ad Edictum. TTem Mela scribit, si , cum pila r quidam luderent, vehemen- tius quis pila percussa in tonsoris manus eam dejecerit, & sic servi , quem tonsor radebat, gula fit praecisa adjecto cultello, in quocunque eorum culpa fit, eum Lege Aquilia teneri: P.oculus in tonsore esse culpam. Et sane, si ibi tondebat, ubi ex consuetudine ludebatur, vel ubi transitus frequens erat, est, quod ei imputetur : quamvis nec illud male dicatur, fi in loco periculoso sellam habenti tonsori se quis commiserit, ipsum de se queri debere. Z §. i. Si alius tenuit, alius interemit, is £ qui tenuit, quasi causam mortis prxbuit, in fastum actione tenetur. §. r. Sed si plurcs servum percusserint, utrum omnes, quasi occiderint, teneantur , videamus? & si quidem apparet, cujus ictu perierit: ille, quasi occiderit, tenetur, quod si non apparet, omnes, quasi occiderint, teneri Julianus ait. &, si cum uno agatur, exteri non liberantur : nam * ex Lege Aquilia quod alius prxsiitit, alium non relevat, : cum fit poena. §. Z. Celsus scribit, si 4 alius mortifero vulnere percusserit, alius postea exanimaverit, priorem quidem non teneri, quasi occiderit, sed quasi vulneraverit; quia ex alio vulnere , periit: posteriorem teneri, quia occidit, quod & Marcello videtur, & est probabilius. §.4. Si plures trabem dejecerint, & hominem oppresserint, sque veteribus placet, omnes lege Aquilia teneri. §. 5. Item cum eo, qui canem itritaverat 5 & effecerat, ut aliquem morderet, quamvis eum non tenuit, Proculus respondit, Aquiliae actionem, esse. Sed Julianus eum demum Aquilia teneri [ait] , qui tenuit, & effecit, ut aliquem morderet: exterum, si non tenuit, iu factum agendum. §. 6. Legis autem Aquilis actio hero 6 competit, hoc est , domino. §. 7. Si in eo homine, quem tibi redhibiturus essem, damnum injuria datum esset, Julianus ait, Legis Aquilis actionem mihi competere, meque, cum coepero redhibere, tibi 7 restituturum. §. 8- Sed, si servus bona fide alicui serviat, an ei competit Aquilis actio? Et magis in factum [actio] erit danda. §. 9. Eum, cui vestimenta commodata sunt, non posse , si scissa fuerint, Lege Aquilia agere , Julianus ait: sed domino eam competere. §. 10. An fructuarius vel usuarius Legis Aquilis actionem haberet, Julianus tractat: Et ego puto melius, utile 8 judicium ex hac causa dandum. 12. PAULUS lib. 10. ad Sabinum. CEd & si proprietatis dominus vulneravit servum, vel occiderit 9 , 0 in quo ususfructus meus est: danda est mihi, ad exemplum legis Aquilis , actio in cum pro portione ususfructus; ut etiam ea pars anni in sstimationem veniat , qua nondum ususfructus meus fuit. IZ. ULPIANUS lib. 18. ad Edictum, r Iber homo, suo nomine utilem Aquilis habet actionem -. dire- ^ ctam enim non habet, quoniam * dominus membrorum suorum nemo videtur. Fugitivi autem nomine dominus 10 habet. §. 1. Julianus scribit, si homo liber bona fide mihi serviat,ipsum lege Aquilia mihi teneri. 11 §.2. Si 12 servus hereditarius occidatur, qusritur, quis Aquilia agat, cum dominus nullus sit hujus fervi ? Et ait Celsus, legem domino damna salva esse voluisse: dominus ergo hereditas 13 habebitur. Quare, adita hereditate , heres poterit experiri. §. z. Si servus legatus, post aditam hereditatem sit occisus, competere legis Aquilis actionem legatario, fi non post mortem fervi adgnovit legatum : quod fi repudiavit, consequens esse ait Julianus dicere , heredi competere. 14. PAULUS lib. 22. ad Edictum. CEd si ipse heres 14 eum occiderit, dictum est, dandam in eum legatario actionem. 15. ULPIANUS lib. 18. ad Ediiuim. T-lUic scripturs consequens est dicere: ut, fi ante aditam heredi- L tatem occidatur legatus servus, apud heredem 1; remaneat Aquilis actio, per hereditatem adqnisita. Quod si vulneratus sit ante aditam hereditatem, in hereditate quidem actio remansit, sed cedere ea legatario heredem oportet. §. 1. Si servus vulneratus mortifere, postea ruina, vel naufragio, vel alio ictu maturius per- ierit: de occiso agi non posse, sed quasi de vulnerato. 16 Sed si manumissus, vel alienatus, ex vulnere periit, [quasi] de occiso agi posse Julianus ait. Hsc ita tam vario, quia verum est, eum 1 te occisum tunc, cum vulnerabas ; quod mortuo eo, demum apparuit. in superiore non est passa ruina apparere , an sit occisus. Sed si vulneratum mortifere, liberum & heredem esse jusseris, deinde decesserit: heredem ejus agere Aquilia non posse : 17 16. MARCIANUS lib. 4. Regularum. Q Uia 18 in eum casum res pervenit, a quo incipere xion pS- -test. 18 17. ULPIANUS lib. 18. ad Edictum. CI dominus servum suum occiderit, bons fidei possessori *0, vel ei, qui pignori accepit 21, in factum actione tenebitur. x §. 1. Si conjunctim 22 duobus legetur Stichus, & alter eorum occisum repudiaverit: puto , conjunctum solum posse Aquilia agere ; quia retro 23 accrevisse dominium ei viSetur. ] 18. PAULUS lib. 10. ad Sabinum. CEd & si is, qui pignori servum accepit, occidit eum , vel vulneravit : lege Aquilia & pignoratitia conveniri potest, sed alterutra contentus esse debebit actor. 19. ULPIANUS lib. 18. ad Edictum. CEd fi communem servum occiderit quis, Aquilia teneri eum, Cessus ait. Idem est & si vulneraverit. 20. IDEM lib. 42. ad Sabinum. CCilicet pro ea parte, pro qua dominus est, qui agat. 0 21. IDEM lib. 18- ad Edictum. A It lex , quanti \is homo ] in eo 24 anno plurimi fuiffht. Qux claa- sula xstimationem habet damni, quod datum est. §. 1. Annus autem retrorsus 25 computatur, ex quo quis occisus est. Quod si mortifere fuerit vulneratus , & postea post longum intervallum mortuus fit, inde annum numerabimus, fecundum Julianum, ex quo vulneratus est: licet Cessus contrascribit. §. 2. Sed utrum corpus ejus solum xstimatnus, quanti fuerit, cum occideretur , aii potius, quanti interfuit nostra , non esse occisum ? Et hoc jure utimur, ut ejus, quod interest 26, fiat x [limatio. 22. PAULUS lib. 22. ad Edictum. pRoindc, fi servum occidisti, quem sub poena tradendum promisi, utilitas venit in hoc judicium. §. 1. Item causx corpori cohx- rentes xstiniantur , si quis ex comcedis 27 , aut symphoniacis, aut gemellis, autquadriga, aut ex pari mularum , unum, vel unam occiderit: 11011 solum [enim] perempti corporis xstimatio facienda est , sed & ejus ratio haberi debet, quo extera corpora depretiata sunt. 23. ULPIANUS lib. 18. ad Edictum. TNde Neracius scribit, li servus heres institutus occisus 28 fit, etiam hereditatis xstimationem 29 venire. 30 §. 1. Julianus ait, fi servus liber L heres esse jussus, occisus fuerit: neque substitutum, neque legitimum, actione legis Aquilix, hereditatis x (limationem consecuturum, qux fervo competere non potuit. Qux sententia vera est. Pretii igitur solummodo fleri xstimationem, quia hoc interesse solum substituti videretur. Ego autem puto, nec pretii fieri xstimationem: quia, si heres esset Zi, & liber esset. §. 2. Idem Julianus scribit, si institutus fuero sub conditione, f Stichum manumisero, & Stichus sit occisus post mortem testatoris, in xstimationem etiam hereditatis pretium me consecuturum : propter (1. §. y. supr. Conflit, ai Antecessor. I. 50 .in sin. insir. de furt. (2. Adde /. 52. in sin. infr. h. t. (3. Adde l. ult. infr. commodati. (4. I. 15. §. 1. /. 51. r« pr. infr. h. t. (5. L 1. §. 6.supr. tit. prox. (6. I. 2. in pr.supr. I. 13. /. 43. infr. h. t. (7. v. I. 24. infr. de tedi- lit. editi. (8. I. 12. infr. h. t. I. 17. in sin. supr. de usus r. (9. I. 7. §. 4. I. 18- §. 2. supr. de dolo mal. (10. v. I. II. §. 6.supr. h.t. (11. I. 54. §. 2. infr. de adquir. rer. domin. (12. I. 43. infr. b. 1.1. 36. §. 2.supr. de hered. petit. (13. I. 31. in fin. infr. de bered, insiit. (14. 1. 7. §. 5. supr. de dolo mal. (15. I. 60. §. 2. infr. *dSC'. TrcbcU. (16. L ll.§. 2-fupr. h. t. (17. L 16. /. 36. §. I infr. eod. (1,8. §. 6. versi unde ß. Inst. denoxal. aciion. (19. /. II. supr.de fervit. I. 83. §■ l.infr. de rcg.jur. (20. I. II. §. 8. supr. h.t. (21. /. 27. infr. depignorib. (22. /. 34. infr. b. t. (23.1.39. infr. eod. (24. I. 2. in pr.supr. I. 23. §. 3. infr. eoi. (25. d. I. 23. §. 2. infin.infr. eod. (26. L 22. I. 23. §. 1. 4. (. L 37. §. I. I. 51. ult. L vers. quanti igitur, infr. eod. (27. §.10. Inst. eod. 1. 34. in sin. I. 38. in sin. infr. de adii, edici. (28. d. §. 10. (29. /. II. in pr. infr. adexhib. I. $2. §. 28. infr. de furt. (30. Obst. I. 63. inpr. vers.sed nec. infr. cui leg. Falcid. (31. §. I. Inst. de hered. instit. I. pen. C. de nece far. serv. hered. instit. , ’ A a 2 oecisio- m Digestorum Lib. IX. Tit. II» 3?6 occisionem enim defecit conditio. Quod si vivo testatore occisus fit, hereditatis xstimationem cessare: quia retrorsum i , quanti plurimi fuit, inspicitur. §. 3- Idem Julianus scribit, xstimatio- nem hominis occisi ad id 2 tempus referri, quo plurimi in eo anno fuit, S: ideo , & si pretioso pictori pollex fuerit prxcisus, & intra annum , quo praecideretur , fuerit occisus , poste [eum] Aquilia agere: pretioque eo aestimandum , quanti fuit prius, quam artem cum piillice amiliflet. §. 4. Sed & si servus, qui magnas fraudes in meis rationibus commiserat, fuerit occisus , de quo quaestionem habere diftinaveram, ut 3 fraudiiun participes eruerentur: re- ctistime Labeo scribit, tanti xitimandum , quanti mea intererat, fraudes fervi per eum commissas detegi, non quanti noxa ejus servi valeat. §. 5. Sed & si bonae frugi servus, intra annum mutatis moribus, occism. sit, pretium id aestimabitur, quanto valeret prius, quam mores mutaret. §. 6. In summa, omnia commoda , quae intra annum, quo interfectus est, pretiosiorem servum facerent, hic accedere ad aestimationem ejus, dicendum est. §. 7. Si infans sit occisus nondum anniculus , verius est sufficere hanc actionem: ut aestimatio referatur ad id tempus , quo intra annum vixit. §. z. Hanc actionem & heredi 4 exteriique successoribus dari .constat. Sed in heredem vel exteros hxc actio non dabitur, cum sit poenalis 5 : nisi forte ex damno locupletior heres factus sit. <4. 9. Si dolo servus occisus sit, & Lege Cornelia 6 agere dominum poste constat: & , si lege Aquilia egerit, praejudicium fieri Cornelia: 7 non debet. 8 §. 10. Hxc actio adversus confitcntem competit in simplum : adversus negantem, in duplum. 9 §. 11. Si quis hominem vivum falso confiteatur occidisse, & postea paratus fit ostendere , hominem vivum esse : Julianus scribit, cessare Aquiliam ; quamvis confessus sit se occidisse, hoc enim solum remittere actori confessoriam actionem, neneccste habeat docere, eum occidisse. exterum occisum esse hominem a quocunque oportet. 10 24. PAULUS lib. 22. ad Edictum. UOc apertius est circa vulneratum hommem : nam fi confessus sit vulnerasse, nec fit vulneratus, xstimationem cujus vulneris faciemus? vel ad quod tempus recurremus ? 25. ULPIANUS lib. 18. ad Edictum. "DRoinde si occisus quidem non sit, mortuus autem iit, magis est, ut non teneatm in mortuo , licet falsus sit §. 1. Si procurator, ant tutor, aut curator, aut quivis alius confitetur [aut] ab sentem vulnerasse, confessoria in eos utilis actio danda est. §. 2. Notandum, quod in hac actione , qux adversus confitcn- tem datur, judex non rei judicandx, ied xstimandx datur : nam •* nullx partes sunt judicandi in confitentes. 26. PAULUS lib. 22. ad»Edictum. PUta enim , quod qui convenitur, fateatur se occidisse, & para- tus sit xstimationem solvere, & adversarius magni litem xsti- :mat. 27: ULPIANUS lib. 18. ad Edictum. CI servus servum alienum subripuerit, & occiderit, [&] Julianus & Celsus scribunt, & furti & damni injurix 11 competere actionem. §. 1. Si servus communis , id est, meus & tuus , servum meum occiderit, legi Aquilia locus.est adversus te, situavolun- -tate 12 fecit: & ita Proculum existimasse, Urie jus refert. Quod fi non voluntate tua fecit: cessare noxalem actionem: ne sit in potestate fervi 13 , ut tibi soli serviat: quod puto verum esse. §. 2. Item si servus communis, meus & tims 14 , sit occisus ä fervo Titii, Celsus scribit, alterum ex dominis agentem, aut litis xstimationem consecuturum pro parte, autnoxx dedi ei insolidum oportere: quia hxcres divisionem 11011 recipit. §.3. Servi autem occidentis nomine dominus tenetur 15.: is ver,-, cui bona side fervit,. non 16 tenetur. Sed an is, qui servum in fuga habet, teneatur nomine ejus Aquilix actione , quxriiur? & ait Julianus, teneri 17: Et est veriisimum, cum & Marcellus consentit. H. 4. Hujus legis secundum quidem-capitulum in desuetudinem (r, L ri. H. 1 Jiipr. h. t. (2. v. d. I. 21. (3. v. I. 1-;. §. 41. infr. At injnr.. (4. /.. 1. §. 1 .infr.. de privat. deliti'. (;. i. nr. in fin. infr.-Aereg.jur. §. 9. Inst. I-. t. (6. v. L 3. C. eod. (7. /.2. §. I. inf i'- vi bonor. r aptor. (8. Vide tamen. /. 4. infr. Ac accusat. (9. i. 2. §. l.supr. h. r. (10. Adde l. 24. infr. eotL L. 4. iv.fr. Ac confcjfis. (11. L 2. §. 1. infr. de privat, delici. (12. /. 1. §. 1;. infr. Af vi ast vi armat. (13. Adde /. 16. §. 4. in fin. infr. de pu~ biicun. I. 13,. in f.n.pr. infr. de adquir.vel amitt. pojsejf. (14. /. 19. abiit. 18 §. Tertio 19 autem capite ait eadem lex Aquilia; ceterarum rerum, preter hominem & pecudem occisos, fi quis niteri damnum suxit , quod ufferit, fregerit, ruperit injuria, quanti :o ea res erit in diebus triginta proximis, tantum es domino dare damnas esto. §. 6. Si quis igitur non occiderit hominem vel pecudem, sed usserit, fregerit, ruperit: sime dubio ex his verbis legis agendum erit. Proinde, si facem fervo meo objeceris, & eum adufleris, teneberis mihi. §. 7. Item, si arbustum meum vel villam meam incenderis 21, Aquilix actionem habebo. §. 8- Si quis infulam voluerit meam exurere , & ignis etiam ad vicini insulam pervenerit: Aquilia tenebitur etiam vicino : non minus etiam inquilinis tenebitur , ob res eorum exustas. §. 9. Si fornicarius servus coloni ad fornacem ob-.iormisset, & villa fuerit exusta: Neratius scribit, ex locato conventum prxstare debere : si negligens in eligendis ministeriis fuit, exterum si alius ignem subjecerit fornaci, alius negli- genter custodi-, rit: an tenebitur, qui subjecerit ? nam, qui culfo- diit, nihil fecit; qui recte ignem subjecit, non peccavit: quid er- go [est] ? Puto utilem competere actionem tam in eum, qui ad fornacem obdormivit, quam in eum, qui negligenter custodiit. Nec quifquam dixerit in eo, qui obdormivit, rem eum humanam S; naturalem passum : cum deberet vel ignem extingiicre, vel i:a munire , ne evagetur. §. 10. Si furnum fecundum parietem comma- nem haberes, an damni injuria tenearis ? Et ait Proculus, agino« posse: quia nec cum eo, qui focum haberet. & ideo xquius puto, in factum actionem dandam : scilicet, si paries exustus sit. si autem nondum mihi damnum dederis, sed ita ignem habeas, ut metuam, ne mihi damnum des, damni infecti puto sufficere caaticueir.. tz. 11. Proculus ait, cum coloni fervi villam exuisideut, colonum vel ex locato, vel [ex] lege Aquilia teneri: ita ut coionui polsit servos noxx dedere : & , si uno 2: judicio res esset indicata, altero amplius non agendum. Sed hxc ita , si culpa coioaus careret: exterum, si noxios servos habuit, damni eum inj uria teneri, cur tales habuit. Idem servandum & t irca inquilinorum iniuix personas scribit : Qux sententia habet rationem. §. 12. Si cum anesmex ad tuas advolassent, tu eas exusseris, legis Aquilis actionem competere Celsus ait. §. 13. Inquit lex, ruperit. [RupijJe]i] verbum fere omnes veteres sic intellexerunt,corruperit. §• 14. fit ideo Celtiis quxrit: si lolium aut avenam in segetem alienam injeceris, quo eam [t«] inquinares, non solum quod vi aut ciam dominum posse agere, vel, si locatus fundus sit, colonum; ied & in factum agendum: & si colonus eam exercuit, cavere eum debere, amplius non agi scilicet, ne dominus amplius inquietet, nam alia quantam species damni est, ipsum quid corrumpere, & imitare , ut lex Aquilia locum habeat : alia , nulla ipsius mutatione ap. plicare aliud, cujus molesta separatio sit. tz. 15. Cum eo plane, qui vinum 24 spurcavit, vel effudit 25 , vel acetum fecit, vel alio modo vitiavit, agi posse Aquilia, Celsus ait: quia etiam effusum, & acetum factum , corrupti appellatione continetur. §. 16. Et non negat, fractum ct ustum contineri corrupti appellatione : sed non esse novum, ut lex, specialiter quibusdam enumeratis, generale subjiciat verbum, quo specialia complectatur: Qui sententia vera est. §. 17. Rupijfe eum utique accipiemus, qui vulneraverit: vel virgis, vel loris, vel pugnis cecidit, vel telo, ve! quo alio , ut scinderet alicui corpus : vel tumorem fecerit: ied ita demum, si damnum injuria datum est. exterum si nuilo iervum pretio viliorem deterioremve fecerit, Aquilia cessat: injuriarum- que 2 si erit agendum dumtaxat: Aquilia enim eas ruptiones, qui damna dant, persequitur. Ergo, etsi pretio quidem non sit deterior servus factus, verum sumptus in salutem ejus & sanitatem facti sunt: in hxc mihi videri damnum datum, atque ideo lege Aquilia agi posse. §. 18. Si quis vestimenta sciderit, vel inquinaverit, Aquilia, quasi ruperit, tenetur. §. 19. Sed & si quis milium ve! frumentum meum 27 effuderit in flumen, sufficit Aquilix actio. §. 20. Item, si quis frumento arenam vel aliud [quid] ii nmiscitit , l. 20. supr. h. t. (17. Immo vide l. n.-infr. de noxal. actioa^ (isi. Immo vide d. I. 11. gf /. 13. infr. d. t. (17. Immo vide i. i? §. ult. vers movet questionem, insr. de furt. (l8- §. 12. Inst.k. 1 ’ (19. §. leinst, eod. (20. /. 29. §. ult. infr.eod. (21. V./- 3 °‘ §• 3 - infr. I. 1. & 2. C. eod. (22. I. 43. infr. locati. (23. §. Iy vers ruptum. Inst. h. t. _ (24. d. §. 13. in fin. (2;. Adde §. 19. tnfr. hic. (26. I. 9. in fin. infr. de injur. (27. Adde §. lyjefi- hic.- 57 1 Ad Legem Aquiliam. 578 ut difficilis I separatio sit, quasi de corruptolagi poterit. §. 21. Si quis de manu mihi nummos excusserit s , Sabinus existimat, damni injuri» esse actionem, si ita perierint, ne ad aliquem pervenirent; puta si in flumen z , vel in mare, vel in cloacam ceciderunt. Quod si ad aliquem pervenerunt , ope 4, conjilip. furtum factum agendum : quod & antiquis placuit. Idem, etiam in factum dari posse actionem ait. §. 21. Si mulier pugno , vel equa ictu a te percussa ejecerit 5 : Brutus ait, Aquilia teneri, quasi rupto. §• ' . . perit cium scribit. „ . ilesccueritimmaturam, vel vineas crudas, Aquilia tenebitur: quod fi jam maturas , cessat Aquilia; nulla enim injuria est, cum tibi etiam impensas donavferit, qux in collectionem hujusmodi fructuum impenduntur. Sed !i collecta Irce interceperit, furti 8 tenetur. Octavenus in uvis adjicit : nisi (inquit) in terram uvas projecit, ut effunderentur. §. 26. Idem & in lylva csdua lcribit, ut, fi immatura 9 , Aquilia 10 teneatur : quod si matura interceperit, furti teneri eum, & arborum 11 furtiin casarum. §. 27. Si salictum maturum ita, ne stirpes laederes, tuleris , cessare Aquiliam. §. 28. Et, si puerum quis castraverit, & pretiosiorem fegst . damni injuria tenebitur : si [vero] non imperitia fregit, sed rimas habebat vitiosas , potest esse cxcusatns. & ideo plerumque artifices convenire solent, cum ejusmodi materia dantur , non periculo luo se facere : quaeres, ex locaro tollit actionem , & Aquili». §. 30. Si cum marinis uxori margaritas extricatas dedisset in usu, eaque invito vel inscio viro perforasset, ut pertusis in linea uteretur : teneri eam Lege Aquilia 13, sive divertit, sive nupta est adhuc. §. 31. Si quis aedificii mei fores confregerit, [vel refregerit , ] aut !i ipsum aedificium 14 diruit, -Lege Aquilia tenetur. §. 32. Si quis aquKuuctum meum diruerit, licet cxmenta mea silist , qux diruta sunt, tamen , quia terra mea non lit, qua aquam ducam , melius est dicere , actionem utilem dandam. §. 33. Si ex plostro lapis ceciderit, & quid ruperit, vel fregerit, Aquili» actione ploltrarium teneri, placet, si male composuit lapides , & ideo lapsi sunt. §. 34. Si quis servum coiulu-.ura 1; ad mulum regendum , commendaverit ei mulum , ille ad pollicem [suum] eum alligaverit de loro , & mulus eruperit sic, ut & pollicem avelleret fervo, & se praecipitaret: Mela scribit, si pro perito imperitus locatus sit, ex conducto agendum cum domino ob mulum ruptum vel debilitatum ; sed , si ictu aut terrore mulus turbatus sit, tum dominum ejus , (id est , muli, & fervi) cum eo , qui turbavit, habiturum Legis Aquili» actionem. Mihi autem videtur, & eo casu, quo ex locato actio est, competere etiam Aquili». §. 35. Item si tectori locaveris Iaccum vino plenum curandum , & ille eum pertudit, ut vinum sit effusum , Labeo scribit, in Factum agendum. 28. PAULUS lib. 10. ad Sabinum. QUi foveas ursorum cervorumque capiendorum causa faciunt, fi in itineribus 16 fecerunt, coque aliquid decidit, fastumque deterius est , Lege Aquilia obligati sunt: at fi in aliis locis , nbi fieri solent, fecerunt, nihil tenentur. §. 1. Hxc tamen actio ex causa danda est: id est, si neque denunciatum est 17 , neque scierit , aut providere potuerit : [& multa hujusmodi deprehenduntur, quibus summovetur petitor, fi evitare periculum poterit.] 29. ULPIANUS lib. 18. ad Edictum. QUemadmodum fi laqueos eo loci posuisses, quo jus ponendi non haberes, & pecus vicini in eos [laqueos] incidisset. §. 1. Si protectum meum , quod supra domum tuam nullo jure habebam , recidisses, posse me tecuni damni injuria agere , Proculus scribit: debuisti enim mecum , jus v.iihi nor. cfeproteclnm habere agere nec esse »quum, damnum me pati, recisis a te meis tignis, f Aliud est dicendum ex rescripto Imperatoris Severi, qui ei, per cujus' domum trajectus erat aquaeductus citra servitutem , rescripsit, jitrt suo poje eum intercidere.. & merito; listetest enim, quod hic in suo protexit, ille in alieno fecit. §. 2. Si navis tua impasta sia meam scapham, damnum mihi dedit, quaesitum est, qux actio mihi competeret ? Et ait Proculus, si in potestate nautarum fuit, ne id accideret , & culpa eorum fastum sit, Lege Aquilia cum nautis agendum : quia parvi refert , navem immittendo , aut serraculum ad navem ducendo , an tua manu damnum dederis ; quia omnibus his modis per te damno adficior. sed si fune rupto , aut, cuma nullo regeretur navis , incurrisset, cum domino agendum non esse. §. 3. Item Labeo scribit, si cum vi ventorum navis impulsa in funes anchorarmn alterius , [&] nautae funes prxeidissent, si 18 nullo alio modo , nisi praecisis funibus explicare fe potuit, nullam actionem dandam, ldemque Labeo & Proculus, & circa retia piscatorum , in qux navis [piscatorum] inciderat, aestimarunt. Plane, si culpa nautarum id factum esset, Lege Aquilia agendum. Sed ubi damni injuria agitur , ab retia, non piscium , qui ideo capti non sunt, fieri aestimationem; cum incertum fuerit, an caperentur, ldemque & in venatoribus, & in aucupibus probandum. §. 4. Si navis alteram contra fe venientem obruisset, aut in gubernatorem T aut in ducatorem, actionem competere damni injuri» , Assentis ait. Sed si tanta vis navi fasta sit, qu» temperari non potuit, nullam in dominum dandam actionem : sin autem culpa nautarum id factum fit, puto Aquili» sufficere. §. ;. Si Funem quis, quo religata navis erat, praeciderit, de nave,. qux periit, in factum; agendum. §. 6. [Hac actione] ex hoc Legis capite, de 19 omnibus animalibus lxsis, qu» pecudes non sunt, agendum est: pista, ut de cane. Sed & de apro , & leone , cxterisqne feris & avions ' idem erit dicendum. §. 7. Magistratus municipales, si damnum injuria dederint, posse Aquilia teneri. Nam & cum pecudes aliquis pignori cepisset, & fame eas 20 necavisset, dum non patitur [tel eis cibaria adferre : in factum actio danda est. Idem si, dum putat fe ex lege capere pignus, non ex lege ceperit: & res tritas corruptafqne reddat, dicitur Legem Aquiliam locum habere : quod dicendum est, & si ex lege pignus cepit. Si quid tamen Magistratus adversus 21 resistentem violentius fecerit, non tenebitur Aquilia. Nam & cum pignori servum cepisset, [&] ille se suspenderit , nulla datur actio. §. 8 - Hxc verba, quanti 22 in triginta diebus proximis fuit , etsi non habent plurimi , sic tamen esse accipienda constat. 23 30. PAULUS lib. 22- ad Edictum. QUi occidit adulterum deprehensum servum alienum 24, hac Le- ge non tenebitur. §. 1. Pignori datus servus , si occisus sit, debitori actio competit, f Sed an & creditori danda sit utilis, quia potest interesse ejus, quod debitor .solvendo non sit, aut quod litem tempore amisit, quaeritur? Sed [hic] iniquum est, & domino, & creditori eum teneri, nisi si quis putaverit nullam in ea re debitorem injuriam passurum , cum prosit ei ad debiti quantitatem 25 y & , quod fit amplius , consecuturus fit ab eo: vel ah initio in id , quod amplius sit, quam in debito , debitori dandam actionem. & ideo in his casibus , in quibus creditori danda est actio propter inopiam debitoris , vel quod litem amisit , creditor quidem usque ad modum debiti habebit Aquili» actionem, ut prosit hoc debitori r ipsi autem debitori in id, quod debitum excedit, competit Aquili»; actio. §. 2. Si quis alienum vinum vel frumentum consumpserit, non videtur damnum injuria dare : ideoque utilis danda est actio, §. 3. In hac 26 [quoque] actione,, qux ex hoc capitulo oritur dolus & culpa puni? ir. Ideoque si quis in stipulam suam , vel spinam , comburenda ejus causa , ignem immiserit, & ulterius evagatus & progressus ignis alienam segetem vel vineam laeserit, requiramus, num imperitia ejus, aut negligentia id accidit. Nam , si dic ventoso id fecit, cuipx reus est: nam & * qui occnjionem pine- (l. §. 14 . ihsin.sapr.hic. (2. 1 . 52. §. 13. infr.desiurt. (3. Adde/. 14. §. 2 ..infr. de pr.escr.verb. (4. v. I. 50. §. I. infr. de siurt. (-;. /. 39. in pr. infr. h. t. (6. /. 30. §. 2. infr. locuti. (7. Adde /, 23. rfr. de injur .- (z. /. 2;. in sin,- infr. de fur t. (9. /. "18- inpr. infr. quod vi aut clam. I. 1. C. h.- t. (10. Immo vide d. I. 1$./j 1 pr. (n. I. 1. infr. arbor, furtiin casiir. (12. /. 13- §• ?• infr. locati. (13. I. pcn. infr. h. t. I. 2. C. rer. amotar. i. 37. infr. di Aouit, inter vir. uxor. (14. I. $0. infr. h. t. (15. Inft. h. t. (2^. £iuu, .. y. y. —• * ..... .. ,,, (iy . . wg/tiy',.. — her. I. 2. §. 20. infr* ari bonor. rapt. (21. /. 4. C. de his , qui ad eccles. (22. §. 14. in sin. Inst. h. t. (23. §,15., Inft. eod . (24,. V. /. 24. in pr. infr. ad leg. Jul. de adult % (25. V, l. 24. §, 2, infr. depignorat. aci, (,26. §. 14 . inpr, Inst. h, t . A a 5 stat,- 379 Digestorum Tib. IX. Tit. I T . 38© flat , damnum fecijse videtur. In eodem crimine est & qui ncn observavit , ne ignis longius procederet. At si omnia quas oportuit observavit, vel subita vis venti longius ignem produxit, caret culpa. §. 4. Si vulneratus Fuerit servus, non mortifere, negligen- tia autem perierit, de vulnerato actio erit, non de occiso. 31. IDEM lib. xo. ad Sabinum. CI putator 1 , ex arbore ramum cum dejiceret, vel machinarius " hominem praetereuntem occidit: ita tenetur, si is in publicum decidat, nec ille proclamavit, ut casus ejus evitari postit. Sed Mucius etiam dixit, si'in privato idem accidisset, poste de culpa agi: * culpam autem este, quod, cum a diligente provideri poterit, non esset provisum 2; aut tum denuntiatum esset, cum periculum evitari non postit. Secundum quam rationem nom multum refert per publicum , an per privatum iter fieret: cum plerumque per privata loca vulgo iter fiat. Quod fi nullum iter erit, dolum dumtaxat praestare debet, ne immittat in eum , quem viderit transeuntem : nam culpa ab eo exigenda non est : cum divinare 3 non potuerit , an per eum locum aliquis transiturus sit. 32. GAJUS lib. 7. ad Edictum provinciale. I Llud quaesitum est, an quod Proconsul in furto observat, quod a ■*- familia factum fit, (id est , ut non in singulos detur pcenx persecutio, sed sufficeret 4 id prxstari, quod praestandum foret, si id furtum unus liber fecisset) debeat & in actione damni injurii observari. Sed magis visum est , idem esse observandum ; : & merito : cum enim circa furti actionem haec ratio sit, ne ex uno delicto tota familia dominus careat, ea que ratio similiter & in actionem damni injurias interveniat, sequitur, ut idem debeat »stimari: praesertim cum interdum levior sit hxc causa delicti; veluti si culpa, & non dolo, damnum daretur. §. 1. Si idem eundem servum vulneraverit, postea deinde etiam occiderit, tenebitur & de vulnerato, & de occiso ; duo enim sunt delicta : aliter , atque si quis uno impetu pluribus vulneribus ali uem occiderit ; tunc enim una erit actio de occiso. 33. PAULUS lib. 2. ad Edictum. CI servum meum occidisti, non 6 affectiones aestimandas esse pu- ^ to , (veluti si filium tuum naturalem quis occiderit, quem tu magno emptum velles), sed quanti omnibus valeret. Sextus quoque Pedius ait ,* pretia 7 rerum, non ex affectione, nec utilitate singulorum , sed communiter fungi. Itaque eum, qui filium naturalem possidet, non eo locupletiorem esse, quod eum plurimo, si alius possideret, redempturus fuit: nec illum , qui filium alienum possideat, tantum habere , quanti eum patri vendere posset: in Lege enim Aquilia [damnum] consequimur, & amisisse dicemur, quod aut consequi potuimus, aut erogare cogimur. §. 1, In damnis, qux Lege Aquilia non tenentur, in factum datur actio. 8 34. MARCELLUS lib. 21. Digestorum. Tuitio & Sejo Stichum legavit: deliberante Sejo, cum Titius vindicasset legatum, Stichus occisus est : deinde Sejus repudiavit legatum, perinde 9 Titius agere possit, ac si soli legatus esset: 35. ULPIANUS lib. 18 . ad Edictum. fjUia retro 10 accrevisse dominium divideretur. 36. MARCELLUS lib. 21. Digestorum. "VTAm sicut repudiante legatario legatum , heredis est actio , per- -*■ ’ inde ac si legatus non esset: ita hujus actio est , ac si soli legatus esset. §. i. Si dominus servum, quem Titius mortifere vulneraverat II , liberum & heredem esse jusserit, eique postea Ma;- vius [exstiterit heres , non habebit Mxvius] cum Titio Legis Aquili» actionem : scilicet secundum Sabini opinionem , qui putabat, ad heredem actionem non transmitti, qux defuncto competere non potuit. Nam sane absurdum accidet, ut heres pretium quasi occisi consequatur ejus, cujus heres exstitit. Quod si ex parte eum dominus heredem cum libertate esse jusserit, coheres ejus mortuo eo , aget Lege Aquilia. (1. §. ;. Inst. eod. I. 7. in fin. infr. ad leg. Corn. deflear. (2. 1 . 26. §. 7 .supr. ex qtiib. catis, major. I. 9. §. I. vers. N ait. infr. locati. (3. I. 29. §. 2. infr. mandati. I. 4. §. 23. infr. de doli mali N met. except. (4. I. l. in fin. pr. infr. si fantil. furtum feci fle dicatur. (;. Vide tamen l. q.supr. dejurisd. (6. Immo vide l. 54. infr. infr. mandati. (7. I. 62. §. 1 . 1 . 63. in pr. infr. ad leg. Falcid. (8. /. II. in fin. infr. de prtescr. verb. §. ult. in fin. Infl. h. t. (9. Adde l. 3;. J, 36. in pr. infr.l. 17. §. l.fupr. eod. (io. d. I . 17. infin. (11. 37. JAVOLENUS lib. 14. ex Casso. T Iberhomo, si jussu alterius, manu injuriam dedit, adtio leds • L ' Aquili* cum eo est , qui jussit, si modo 12 jus imperandi ha. buit : quod si non habuit, cum eo agendum est , qui fecit. §. 1. Si quadrupes, cujus nomine actio esset cum domino, quod pauperiem fecisset 13, ab alio occisa est , & cum eo Lege Aquilia agitur , xstiinatio non ad corpus quadrupedis, fed ad causam ejus, in quo de pauperie actio est, referri debet: & tanti damnandus eii is, qui occidit, judicio Legis Aquili», quanti actoris interestno« potius deditione defungi, quam litis xftimatione. 38. IDEM lib. 9. Epistolarum. CI eo tempore, quo tibi meus lervus, quem bona fide emisti, o serviebat, ipse ä servo tuo vulneratus est, placuit, omnimodo me tecum recte Lege Aquilia expcri.i. 39. POMPONIUS lib. 17. ad Quintum Mucium. QUintus Mucius scribit: Equa, cum in alieno pasceretur, in cogendo, quod pnegnans erat, ejecit 14; Quxrebatur,domi, nus ejus possetne cum eo , qui coegisset, Lege Aquilia agere, quia equam in iciendo ruperat. 1; Si percussisiet, aut consulto vehementius egisset, visum est agere polle. §. 1. Pomponius: Quamvis alienum pecus in agro suo quis deprehendisset, sic illud expellere debet, quomodo si suum deprehendisset: quoniam , si quid ex ea re damnum cepit, habet proprias actiones. Itaque qui pecus alienum in agro suo deprehenderit, non jure id includit: nec agere illud aliter debet, quam (ut supra diximus) quasi suum : sed vel abigere debet sine damno, vel admonere dominum, ut suum recipiat. 40. PAULUS lib. 3. ad Edictum. TN Lege Aquilia , si deletum chirographum mihi esse dicam, in 1 quo sub condictione mihi pecunia debita fuerit, &interim testibus quoque id probare possim , qui [testes] possunt non elfe eo tem- pore , quo conditio extitit, & si fummatim re exposita, ad suspicionem Judicem adducam , debeam vincere : sed tunc condemna, tionis exactio competit, cum debiti conditio extiterit: quod si defecerit , condemnatio nullas vires habebit. 41. ULPIANUS lib. 41. ad Sabinum. CI quis testameutum deleverit 16 , an damni injuri» actio competat, videamus? & Marcellus lib. v. Digestorum dubitans negat competere : quemadmodum [enim] (inquit) xstimatio inibi- tur ? Ego apud eum notavi, in testatore quidem hoc esse verum j quia quod interest ejus , aestimari non potest : veruntamen in herede vel legatariis diversum , quibus testamenta pene chirographi sunt, f Ibidem Marcellus scribit, chirographo deleto 17, competere Legis Aquili* actionem. Sed & si quis tabulas testamenti apud se depositas 18 deleverit, vel pluribus prxsentibus legerit, utilius est, in factum & injuriarum 19 agi: si injuri* faciendi causa, secreta judiciorum publicavit §. 1. Interdum eveniri Pomponius eleganter ait, ut quis tabulas delendo, furti non teneatur, fed tantum damni injuri* , utputa si non aniino furti faciendi , fed tantum damni dandi delevit: nam furti non tenebitur: ’ cum facto enim etiam animum furis furtum exigit. 20 42. JULIANUS lib. 48. Digestorum. Q Ui tabulas testamenti depositas 21, aut alicujus rei instrumen- - tum ita delevit, ut legi non possit, depositi actione, & ad exhibendum tenetur : quia corruptam rem restituerit, aut exhibuerit. Legis quoque Aquili* actio ex eadem causa competit. Curru- pijse enim tabulas recte dicitur & qui eas interleverit. 43. POMPONIUS lib. 19. ad Sabinum. 011 id , quod antequam hereditatem adires, damnum admissum in res hereditarias est 22 , Legis Aquili* actionem habes: quod post mortem ejus, cui heres sis, acciderit, dominum enim lex Aquilia appellat, non utique eum , qui tunc fuerit, cum damnum daretur : nam isto modo ne ab eo quidem , cui heres quis erit, transire ad eum ea actio poterit: neque ob id , quod tum commissum fuerit, l. 15. in fin.supr. h. t. (12. I. 10. in fin. infr. de hü, qux utinh- gnü. I. 13. infr. ad leg. Falcid. I. 167. in fin. I. 169. in pr. infi.it reg.jur. (13. /. 1. §. pen.fupr. tit. prox. (14. I. 27. §• i’, t. (15. §. ult. Infl. eod. (16. I. 42. infr. eod. I. 31. "fi-f furt. (17. I. 27. 28. 29. 30. 31. 32. infr. d. t. (18. l- 4]- h . t. I . 35-7 'upr. de dolo malo. (19. I. 1. §. 38. infr. depofiti. (so* v. I. 53. iupr. infr. de furt. (21. I. 41. in fin. pr.fupr. h. t. l. 13- §- i-supr. eod. .mim 53i Ad Legem Aquiliam. ;3r cum in hostium potestate esses, agere postliminio reversus poteris. & hoc aliter constitui sine magna captione posthumorum liberorum, qui parentibus stetestes erunt, non poterit, f Eadem dicemus & de arboribus eodem tempore furtim caesis. Puto, eadem dici posse etiam de [hac] actione , quod vi aut clam : si modo quis aut prohibitus fecerit, aut apparuerit eum intelligere debuisse, ab eis, ad quos ea hereditas pertineret, fi rescissent, prohibitum iri. 44. ULPIANUS lib. 42. ad Sabinum. TN Lege Aquilia L levissima culpa 1 venit. §. 1. Quotiens scien- ■*- te 2 domino servus vulnerat, vel occidit, Aquilia dominum teneri dubium non est. 45. PAULUS lib. 10. ad Sabinum. CCientiam hic pro patientia accipimus, ut, qui prohibere potuit 3 , 0 teneatur, si non fecerit. §. I. Lege Aquilia agi potest, & sanato vulnerato servo. §. 2. Si meum servum, cum liberum putares 4, occideris, Lege Aquilia teneberis. §. 3. Cum stramenta ardentia transilirent: duo concurrerunt, amboque ceciderunt, & alter flamma consumptus est. Nihil eo nomine potest agi, si non intelligitur, uter ab utro eversus sit. §. 4. Qui,'cum aliter tueri se non possunt, damni culpam dederint, innoxii sunt. l'im enim 5 vi defendere omnes leges, omniaque jura permittunt. Sed si, defendendi mei causa , lapidem in adversarium misero, sed non eum , sed prstereuntem percussero , tenebor Lege Aquilia: illum enim solum, qui vim infert, ferire conceditur; & hoc, si tuendi dumtaxat , non etiam ulciscendi causa fastum sit. §. 5. Qui idoneum parietem sustulit, damni injuria domino ejus tenetur. 46. ULPIANUS lib. 50. ad Sabinum. OI vulnerato fervo , Lege Aquilia actum sit, postea mortuo ex eo ^ vulnere , agi Lege Aquilia nihilominus potest; 6 47. JULIANUS lib. 86. Digestorum. CEd fi priore judicio xstimatione facta, postea mortuo fervo , de 0 occiso agere dominus instituerit, exceptione doli mali opposita compelletur: ut ex utroque judicio nihil amplius consequatur, quam consequi deberet , si initio de occiso homine egisset. 48. PAULUS lib. 39. ad Edictum. CI servus ante aditam hereditatem damnum in re hereditaria dederit , & liber fastus in ea re damnum det: utraque actione tenebitur, quia alterius, & alterius facti , hae res sunt. 49. ULPIANUS lib. 9. Disputationum. CI quis fumo facto apes alienas fugaverit, vel etiam necaverit, magis causam mortis prsstitisse videtur, quam occidisse : & ideo in festum actione tenebitur. §. 1. Quod dicitur 7, damnum injuria datum Aquilia persequi , sic erit accipiendum, ut videatur damnum injuria datum, quod cum damno injuriam attulerit: nisi magna vi cogente fuerit factum. Ut Celsus scribit circa eum , qui incendii arcendi gratia, vicinas 8 sedes intercidit: nam hic scribit cessare Legis Aquili» actionem. justo enim metu ductus, ne'ad se ignis perveniret, vicinas ades intercidit: &, sive pervenit ignis, sive ante extinctus est, existimat, Legis Aquilis actionem cessare. 50. IDEM lib. 6. Opinionum. TYUi domum alienam invito domino demolit 9, & eo loco balneas exstruxit: praeter naturale jus, quod superficies ad dominum soli pertinet, etiam damni damni nomine actioni subjicitur. ?i. JULIANUS lib. 86. Digestorum. JTa vulneratus [est] servus, ut eo ictu certum eiset moriturum : medio deinde tempore heres institutus est, & postea ab alio ictus decessit: Quaero, an cum utroque de occiso, Lege Aquilia agi possit ? Respondit: ' Occidijse dicitur vulgo quidem, qui mortis causam 10 quolibet modo prabuit: sed Lege Aquilia is demum teneri visus est, qui adhibita vi, & quasi manu, causam mortis prsebuiffet ; tracta videlicet interpretatione vocis ä cadendo , & ä cade. 1 Rursus Aquilia Lege teneri existimati sunt non solum , qui ita vulnerassent , ut confestim vita privarent, sed etiam hi, quorum [ex] vulnere certum esset aliquem vita excessurum. Igitur, si quis fervo mortiferum vulnus inflixerit, eundemque alius ex intervallo ita percusserit, ut maturius interficeretur, quam ex priore vulnere moriturus fuerat: statuendum est, utrumque xi eo- (1. I. 13. in fin. pr. infir. de liberali caus. (2. I. 2. in pr. infr. de noxal. aclion. (3. I. 3. infr. d. t. (4. I. 15. §. 4;. infr, de injur. (i- v. I. 4. in pr.fupr. h. t. (6. /. 32. itt fin.fitpr. L 47. infr. eod. (7. I. 1. 1 . 5. fupr. eod. (H. I. 3. §. pen. infr. de inceni. (9. I. 27. rum Lege Aquilia teneri. §. 1. Idque est consequens auctoritate veterum : qui, cum a pluribus, [idem] servus ita vulneratus esset, ut non appareret 12, cujus ictu petiisset, omnes Lege Aquilia teneri judicaverunt. §. 2. /Estimatio autem perempti non eadem in utriulque persona fiet, nam qui prior vulneravit, tantum proeliabit, quantum in anno proximo homo plurimi fuerit, repetitis ex die vulneris trecentis fexaginta quinque diebus: posterior in id tenebitur, quanti homo plurimi venire poterit in anno proximo, quo vita excellit; in quo pretium quoque hereditatis erit, t Ejusdem ergo fervi occisi nomine alius majorem, alius minorem cesti- mationem prrestabit. Nec mirum: cum uterque eorum ex diversa causa & diversis temporibus, occidisse hominem intelligitur. Quod si quis absurde ä nobis hoee constitui putaverit, cogitet longe absurdius constitui, neutrum Lege Aquilia teneri, aut alterum potius : cum * neque impunita maleficia esse oporteat 13, nec facile constitui possit, uter potius Lege teneatur. * Multa autem Jure civili , contra rationem disputandi, pro utilitate communi recepta esse , innumeralibus rebus probari potest : unum interim posuisse contentus ero. Cum plures 14 trabem alienam furandi caufe sustulerint , quam fingusi ferre non possent, furti actione omnes teneri existimantur: quamvis subtili ratione dici postit neminem eorum teneri; quia neminem verum sit eam sustulisse. 52. ALFENUS lib. 2. Digestorum. OI ex plagis servus mortuus esset, neque id medici inscientia, aut domini negligentia 15 accidisset: recte de injuria occiso eo agitur. §. i. Tabernarius in semita noctu supra lapidem lucernam posuerat, quidam pr»teriens eam sustulerat; tabernarius eum consecutus lucernam reposcebat, & fugientem retinebat: ille flagello, quod in manu habebat, in quo dolon inerat, verberare tabernarium coeperat, ut se mitteret; ex eo majore rixa 16 facta, tabernarius ei, qui lucernam sustulerat, oculum effoderat. Consulebat, num damnum injuria [non] videtur dedisse, quoniam prior flagello percussus e stet ? Respondi, nisi data opera effodisset oculum, non videri damnum injuria fecisse : culpam enim penes eum , qui prior 17 flagello percussit, residere. Sed, si ab eo non prior vapulasset, sed cum ei lucernam eripere vellet, rixatus esset , tabernarii culpa factum videri. §. 2. In clivo Capitolino duo plostra onusta mulse ducebant : prioris plostri muliones conversum plostrum sublevabant, quo facile mulae ducerent: interim superius plostrum cesiim ire coepit, & cum muliones, qui inter duo plostra fuerunt, e medio exissent, posterius plostrum a priore percussum , retro redierat, & puerum cujusdam obtriverat dominus pueri consulebat, cum quo [se] agere oporteret? Respondi, in causa jus esse positum. Nam si muliones, qui superius plostrum sustinuissent, sua sponte se subduxissent, & ideo factum esset, ut mulas plostrum retinere non poflint, atque onere ipso retraherentur : cum domino mularum nullam esse actionem; cum hominibus, qui conversum plostrum sustinuissent , Lege Aquilia agi posse : nam nihilominus eum damnum dare, qui, quod sustineret, mitteret sua voluntate, ut [id] aliquem feriret; veluti si quis asellum, cum agita stet, non retinuisset; »que, si quis ex manu telum, aut aliud quid immisisset, damnum injuria daret. Sed si mul», quia aliquid reformidassent, & muliones timore permoti, ne opprimerentur, plostrum reliquissent, cum hominibus actionem nullam esse, cum domino mularum esse. Quod si neque mulse, neque homines in causa essent, sed mulse retinere onus nequissent, aut, cum continerentur, lapsie concidissent, & ideo plostrum cesiim redisset, atque hi, quo conversum fuisset, onus sustinere nequissent: neque cum domino mularum , neque eum hominibus esse actionem, f Illud quidem certe, quoquo modo resse haberet, cum domino posteriorum mularum agi non posse, quoniam non sua sponte, sed percussa: retro redissent. §. 3- Quidam boves vendidit ea lege, uti daret experiundos : postea dedit experiundos : emptoris servus in experiundo percussus ab altero bove cornu est: Quaerebatur, num venditor emptori damnum prxstare deberet ? Respondi, si emptor boves emptos haberet, non debere praestare : sed si non haberet emptos, tum, si culpa hominis factum esset, ut a bove fe- §. 31. I. 45. in sin. fupr. 1. 2. C. h. t. (10. v. I. 7. §. 6. fupr. eod. (11. /. 11. §. 3. fupr. eod. (12. i.l. II. §. 2. (13. v.l. 14. C. de pcen. (14. I. 21. §. 9. infr. de fürt. (l$-. L 30. in sin. fupr. h.t. (16. v. L 4. §. 3. infr. vi bonor. rapt. (17. I.l. §.11. fupr. tit. prox. 383 ___Digestorum Lib. IX. Tit. IT. III« __3^4 riretur, non-deberi: [prxstari] ; si vitio bovis, debere. tz. 4. Cum pila 1 complures luderent , quidam ex his servulum , cum pilam percipere conaretur, impulit, servus cecidit, L crus fregit: Querebatur , an dominus servuli Lege Aquilia cum eo , cujus impulsu ceciderat, agere potest? Respondi, non posse: cum casu magis, quam culpa , videretur factum. 53. NERATIUS lib. 1. Membranarum. II Oves alienos in angustum locum coegifii , coque effectum est, ! ut dejicerentur 2 : datur in te , ad exemplum Legis Aquiliae , in factum actio. 54. PAPINIANUS lib. 37. Qusstionum. T Egis Aquilix debitori 3 competit actio, cum reus stipulandi " ante moram promissum animal vulneravit. Idem est & si occiderit animal. Quod si post moram promissoris , qui stipulatus fuerat , occidit, debitor quidem liberatur , Lege autem Aquilia hoc casu non recte experietur: nam creditor ipse sibi potius, quam alii, injuriam fecisse videtur. 55. PAULUS lib. 22. Questionum. CTichum aut Pamphilum promisi Titio : cum Stichus esset decem [millium] Pamphilus viginti, stipulator Stichum ante moram occidit: Quccsitnm est de actione Legis Aquilia: ? Respondi: Cum viliorem occidisse proponitur: in hunc tractatum nihilum differt ah extraneo creditor. Quanti igitur fiet aestimatio? utrum decem [ millium ] , quanti fuit occisus ; an 4 quanti est , quem ne celse habeo dare ; id est , quanti mea filterest? Et quid dicemus, si [&] Pamphilus decesserit sine mora ? Jam pretium Stichi minuetur , quoniam liberatus est promissor: & sufficiet fuisse pluris, cum occideretur, vel intra annum. Hac quidem ratione, etiamsi post mortem Pamphili intra annum occidatur, pluris videbitur fuisse. ;<>. IDEM lib. 2. Sententiarum. JVIUlier , si in rem ■: viri damnum dederit, pro tenore Legis A Aquilia: convenitur. 57. JAVOLENUS lib. 6. ex Posterioribus Labeonis. jAQuum tibi commodqyi, in eo tu cum equitares , & una complu- ■*"' res equitarent , unus ex his irruit in equum, teque dejecit ,■ & eo casu crura equi fracta sunt: Labeo negat, tecum ullam actionem esse ; sed si equitis culpa factum esset, cum equite sane, non cum equi domino agi posse, verum puto. T I T. III. DE HIS, QUI EFFUDERINT, VEL DEJECERINT. 6 i. ULPIANUS lib. 13. ad Edictum. pRtetor ait de his , qui dejecerint, vel effuderint: Unde in eum locum , quo vulgo 7 iter fiet, vel in quo conjifietur , dejectum vel 8 effusum quii e\tit, quantum ex ea re damnum datum faclumve erit , in eum 9 , qui ibi habitaverit , in duplum judicium dabo. Si eo i diu homo liber perijsc dicetur, quinquaginta 10 aureorum judicium dubo. Si vivet, nocitumque ei ejse dicetur , quantum ob eam rem tequum judici videbitur , eum , c um quo agetur , condemnari, tanti judicium dabo. Si servus inficiente domino feciffe dicetur , in judicio adjiciam, aut noxam dedere. §. 1. Summa cum utilitate id Prx- torem edixisse , nemo est, qui neget: publice enim utile est, sine metu & periculo per itinera commeari. 11 §.2. Parvi autem interdie debet, utrum publicus locus sit, an vero privatus : dummodo per cum vulgo iter fiat, quia iter facientibus prospicitur, 11011 publicis viis studetur: semper enim ea loca, per quae vulgo iter solet fieri, eandem securitatem debent habere. Ceterum si aliquando vulgus in illa via non commeabat, & tunc dejectum quid , vel effusum, cum adhuc secreta loca essent, modo ccepit commeari, non debet hoc Edicto teneri. §. 3. Quod cum 12 suspenderetur, decidit, magis dejectum videri, sed & quod suspenlum decidit 13 , pro dejecto haberi magis est. Proinde & li quid pendens effusum sit, (1. 1 . 11. in pr.fiupr. h. t. (2. §. uit. List. h. t. (3. l.qq.infr. eod. (4. v. I. 21. in fin.Jupr. eod. (;. /. 27. §. ^o.Jitpr. eod. ( 6 . Adde §. 1. U Infi. deoblig. qua quasi ex delici. (7. v. K. 1. infr. h. I. (8- §. 3- infr. si. si (y. §. 4. infr. h. I. (10. §. 5. infr. h. I. (11. In pr.fiupr. §. 2. infr.hic. I. 6. in pr. infr. h. t. I. 31 .J'upr. ad leg. Aquil. I. 42. in pr. in fr. de adii, edici. (12. Adde 1 . 7. §. 2. Jupr. dejurisd. (iZ. /. y §• 12. infr. h. t. (14. Iu pr. snpr, hic. (15. V. L 6. §. pen. infr. b. t. (16. I. 2. §. i.fiupr. ad quamvis nemo hoc effuderi t, Edictum tamen locum habere dicendum est. tz. 4. Hxc in factum actio in eum 14 da ur, qui inhabitet cum quid dejiceretur, vel effunderetur; non in dominum sedium; culpa enim penes eum est. 1 > Nec adjicitur culpx mentio, vel inficiationis, ut in duplum detur actio , quamvis damni injuria; utrumque exiget. 16 §.5. Sed cum homo liber feriri,damni aestimatio non fit in duplum : quia * in homine libero nulla corporis sftin, a . tio fieri potest 17: sed quinquaginta aureorum 18 condemnatio fit. §. 6. Hac autem verba, fi vivet, nocitumque ei esc dicetur, noa pertinent ad damna, quae in rem hominis liberi facta sunt, fi forte vestimenta ejus , vel quid aliud scissum, corruptumve est: sed ea, quee in corpus ejus admittuntur. - §. 7. Sifiliusfamilius 19 cenaculum conductum habuit, Linde dejectum, vel effusum quid It de peculio in patrem non datur: quia 20 non ex contractu venit! in ipsum itaque filium haec actio competit. §. 8- Cum servus ha- bitator est , utrum noxalis actio danda sit, quia non est ex negotio gesto: an de peculio, quia non ex delicto fervi venit; neque enim recte fervi dicitur noxa , cum servus nihil nocuerit? Sed ego puto, impunitum servum, esse non oportere : sed extra ordinem officio judicis corrigendum. §. 9. Habitare autem dicimus, vel insuo, vel in conducto , vel gratuito. 21 f Hospes plane non tenebitur: quia non ibi habitat , sed tantisper hospitatur : sed is tenetur, qui hospitium dederit. Multum autem internst inter habitatorem, & hospitem : quantum internst inter domicilium habentem L pe- regrinantem. §. 10. Si plures in eodem c cenaculo habitent, uiide dejectum est, in quemvis hac actio dabitur: 22 2. GAJUS lib. 6. ad Edictum provinciale. PUm sane impossibile est scire , quis dejecisset, vel effudisset, 3. ULPIANUS lib. 23. ad Edictum. TAT quidem , in solidum. Sed, si cum uno fuerit actum, exteri liberabuntur , 4. PAULUS lib. 19. ad Edictum. UErceptione, non litis contestatione 23 ; prxstaturi partem damri, societatis judicio vel utili actione ei , qui solvit. 5. ULPIANUS lib. 23. ad Edictum. CI vero plures, diviso inter se c cenaculo, habitem, actio in eum jj o solum datur, qui inhabitabat eam partem, unde effusum ell. §. 1. Si quis gratuitas 25 habitationes dederit libertis, & dien. tibus , vel 1'uis , vel uxoris , ipsum eorum nomine teneri Trebatius ait: Quod verum est. f Idem erit dicendum , & si quis amicis suis modica hospitiola distribuerit. Nam & si quis coenacula- riam exercens, ipse maximam partem c cenaculi habebat, fota tenebitur. Sed & si hospitaculi habeat, solus tenebitur, [sed si quis coenaculi, ipse foliis eque tenebitur.] Sed si quis c cenaculariam exercens, modicum sibi hospitium retinuerit, residuum locaverit pluribus , omues tenebuntur , quasi in hoc c cenaculo habitantes, unde dejectum effusumve est. §. 2. Interdum tamen., quod fine captione actoris fiat, oportebit Prxtorem , equitate motum, in eum 26 potius dare actionem , ex cujus cubiculo vel exedra dejectum est, licet plures in eodem ccenaculo habitent: quod si ex mediano c cenaculi quid dejectum sit, verius est, omnes teneri. §. 3. Si horrearius aliquid dejecerit, vel effuderit, aut conductor apothecae, vel qui in hoc duntaxat conductum locum habebat, utili opus faciat, vel doceat, in factum actioni locus est: etiam si quis operantium dejecerit, vel effuderit; vel [si quis] discentium. tz. 4. Cum autem legis Aquiliae actione propter hoc quis condemnatus est : merito ei, qui ob hoc, quod hospes, vel quis alius de ccenaculo dejecit, in fastum dandam esse Labeo dicit adversus dejectorem. Quod verum est. Plane, si locaverat dejectori, etiam ex locato habebit actionem, tz. ;. Hxc autem actio, qux competit de effujis, eff dejectis, perpetua est: & heredi competit, [in heredem vero non datur. 27] Qux autem de eo competit, quod Überpreis dicitur, intra annum duntaxat competit : neque [in heredem, sed nec heredi , similibusque] personis; nam est poenalis, & popula- leg. Aquil. (17. I. ult. infin. infr. h. t. I. 2. tz. 2. verj'. corporum, infr. de Leg. Rhodia. I. 103. infr. de verb. oblig. (18. Inpt.fi}'- h. t. §, 1. in med. Infi. de oblig. qua quis ex delici. (19. tz' -• ' d. t. (20. I. 58. infr. de reg. jur. (21. I. 5. tz. I .infr. L <• (22. v. I. 1. in fin. infr. de exercitor, ait. (23. /. 18.1» fin. infr.it constit. pecun. I. 32. in fin. pr. infr. de pecul. (24. tz. 2. iufr.h.L (25. I. 1. tz. 9 Jupr. h. t. (26. in pr. fiupr. h. I. (27, v. verj.r.» efit. ctf tz. uit. infr. hic. 385 Digestorum Lib, IX. Tit. II. III. 384 ik Damno infecto, pag. 1247. * 39. 2. de Decretis ab ordine faciendis. 1744. * $0. 9. de Decurionibus & filiis eorum. 1728. * 50. 2. Depositi vel contra. $30. * 16. 3. de Distractione pignorum. 639. * 20. 4. de Diversis temporalibus pnefcript. 1470. * 44. ?. de Divisione rerum & qualitate. 146. * I. 8. de Divortiis & repudiis. 740. ¥ 24. 2. de Doli mali & metas exceptione. 1473. * 44. 4. de Dolo malo. 232. * 4. 3. de Donationibus. 1271. * 39. 5. de Donationibus inter virum & ux. 72;. * 24. I. de Dote prslegata. 1007. * 33. 4. de Dotis collatione. 1172. * 37. 7. de Duobus reis constituendis. 1420. * 44. 2. 38 585 De noxalibus Actionibus. 586 ! de Damno infesto, pag. 1247. * 39. 2. de Decretis ab ordine faciendis. 1744. * 50. 9. de Decurionibus & filiis eorum. 17:8. * 50. 2. Depositi vel contra. 530. * 16. 3. de Distrastione pignorum. 639. * 20. 9. de Diversis temporalibus prascript. 1470. * 44. de Divisione rerum & qualitate. 146. * i. 8. de Divortiis & repudiis. 740. ' 24. r. de Doli mali & metes exceptione. 1473» * 44. 4. de Dolo malo. 232. * 4. 3. de Donationibus. 1271. * 39. 5. de Donationibus inter virum & ux. 72;. * 24. I. de Dote praelegata. 1007. * 33. 4. de Dotis collatione. 1172. * 37. 7. de Duobus reis constituendis. 1320. * 4;. 2. NB. Der Buchbinder muß inlkgende it. Bogen alle von einander schneiden, und sodann die Blatta nach ihren Foliis in die Institutiones, Pandecttti und Codicem mit einbinden. 585 De noxalibus actionibus. 5^ ris i: dummodo sciamus, ex pluribus desiderantibus hanc actionem ei potissimum dari debere i, cujus filterest ; vel qui adfiui- tate cognationeve defunctum contingit. Sed , li libero nocitum fit, ipsi perpetua erit actio. Sed fi alius velit experiri, annua erit hoec actio : nec enim heredibus jure hereditario competit, quippe * quod in corpore libero damni datur , jure hereditario transire ad successores non debet, quasi non sit damnum pecuniarium: nam ex bono & »quo oritur. §. 6. Pr.ctorait: ne quisinsuggruendapro- teciove, supra eum locum, qua -vulgo iter fiet, inve quo conjistetur, id postum habeat, cujus casus nocere cui pojjit. Qid adversus eu fecerit, in eum solidorum decem in facium judicium dabo: fi jcrvus inficiente dominofecijje dicetur, [aut afiimationcm dartj aut noxae dedi jubebo. §. 7. Hoc Edictum superioris portio esi. consequens etenim fuit, Praetorem etiam in hunc casum prospicere: ut si quidni his partibus sedium periculose positum effet, non noceret. §. 8. Ait Pnetor , v.e quis iit suggruendu proteitove. Haec verba ne quis ad omnes 3 pertinent, vel inquilinos, vel dominos aedium: sive inhabitent, sive non, habent tamen aliquid expositum his locis. §. 9. Supra eum locum, qua vulgo iter fieret, inve quo conjijlere- tur, id pojitum [habe:it.} Accipere debemus postum, sive ia habitationis, vel ccenaculi, sive etiam in horrei vel cujus alternis aedificii. §. 10. * Fojitum habere etiam is recte videtur, qui ipse quidem non posuit, verum ab alio positum patitur. 4 Quare, si servus posuerit, dominus autem positum patiatur , non noxali judicio dominus, sed suo nomine tenebitur. §. 11. Praetor ait, cuju: casiis nocerepojfet. Ex his verbis manifestatur , non omne , quidquid positum est, sed quidquid sic positum est, ut nocere possit, hoc solum prospicere Praetorem, ne possit nocere : nec Ipe'taniiis, nt noceat; sed omnino, si nocere possit, Edicto locus fit. Coercetur autem, qui positum habuit, sive nocuit id, quod positum erat, sive non nocuit. §. 12. Si id, quod positum erat, deciderit & nocuerit, in eum competit actio, qui posuit, non in eum, qui habi- raverit: quasi hxc actio non sufficiat; quia positum habuisse non utique videtur, qui posuit, nisi vel dominus fuit sedium, vei inhabitator. Nam & cum pictor in pergula clypeum, vel tabulam expositam habuisset, eaque excidifiet, & transeunti damni qnid dedisset, Servius respondit, ad exemplum hujus actionis, dari oportere actionem : hanc enim non competere palam esse; quia neque in suggruenda , neque in protecto tabula fuerat posita. Idem servandum respondit, & si amphora ex reticulo suspensa decidisset, & damni dedisset, quia & legitima & honoraria actio deficit. §. 13. Ista autem actio popularis est i , & heredi, similibusque competit: in heredes autem non competit, quia 6 poenalis est. 6. PAULUS lib. 19. ad Edictum. JJOe Edictum non tantum ad civitates, & vicos, sed & ad viao 7, per quas vulgo iter fit, pertinet. §. 1. Labeo ait locum habere hoc Edictum, si interdiu dejectum fit, non nocte : sed quibusdam locis & nocte iter fit. §. 2. Habitator suam suorumque 8 culpam pnestare debet. §. 3. Si de nave dejectum sit, dabitur actio utilis in eum , qui navi praepositus sit. 7. GAJUS lib. 6. ad Edictum provinciale. (jUm liberi hominis corpus ex eo , quod dejectum effufumve quid erit, laesum fuerit, judex 9 computat mercedes medicis praestitas , exteraque impendia , qiuc in curatione facta sunt: praeterea operarum 10, quibus earuit, aut cariturus est ob id , quod inutilis factus est. Cicatricum autem aut deformitatis 11 nulla fit asstimatio : quia * liberum 12 corpus nullam recipit aesti- mationem. T I T. IV. DE NOXALIBUS 13 ACTIONIBUS. I GAJUS lib. 2. ad Edictum provinciale. G.rales aedones appellantur , quae non ex contractu , sed ex noxa atque maleficio j4 servorum adversus nos instituuntur: gnaram actienum vis & potestas luec est, ut, fi damnati fuerimus, (1. d. §. ult. (2. /. q.§. i. infr.de popul. aclion. (3. Adde/. 1. infr. de ■vcrb.jign. (4, Adde l. 18. infr. mandati, vide tamen l. 3. in fin. ir.fr. tit. prox. (5. Adde §. 5 .fiupr.h.l. ( 6 . §. I .Inst.de perpet. U tempor. aclion. (7. /. 1. §. 2 .supr. h. t. (ß. v. L i. §. 4. supr. eod. (9. §. 1. in fin. Inft. de.oblig. qua quafi ex delici. (10. I. 3. in fin. Jupr. Ji quadrupes pauper, l.y. in pr. J'upr. ad leg. Aquil. fn. ii./. 3. supr.fi quadrupes. (12. I. I. §. \.supr. h. t. T U H. I. liceat nobis deditione ipsius corporis, quod deliquerit, evitare litis aestfinationenu 2. ULPIANUS lib. 18. ad Edictum. _ CI servus sciente 15 domino occidit, in solidum dominum obligat. ipse enim videtur dominus occidisse, fi autem inferente, noxalis est: nec enim debuit ex maleficio fervi in plus teneri, quam ut noxa eum dedat. §. 1. Is, qui non prohibuit, sive dominus manet, sive desiit esse dominus, hac actione tenetur: sufficit enim, si eo tempore dominus , quo non prohibeat, fuit, in tantum , ut Celsus putet, si fuerit alienatus servus in totum, vel in partem, vel manumissus, noxam caput non sequi: nam servum nihil deliquisse , qui domino 16 jubenti obtemperavit. Et sane, si juflit, potest hoc dici: si autem non prohibuit, quemadmodum factum servi excusabimus ? Celsus tamen differentiam facit inter Legem Aquiliam, & legem duodecim Tabularum, nam in Lege antiqua, fi servus J"ciente domino furtum fecit, vel aliam noxam commifit , fervi nomine allio eft noxalis , uec dominus suo nomine tenetur, at in Lege Aquilia [inquit] dominus suo nomine tenetur, non fervi. Utri usque Legis reddit rationem: duodecim Tabularum, quasi voluerit servos dominis in hac re non obtemperare : Aquiliae, quasi ignoverit fervo . qui domino paruit, periturus si non fecisset. Sed si placeat, quod Julianus libro octogesimo sexto scribit; si servus furtum fax it. noxiamve nocuit, etiam ad posteriores leges pertinere : poterit dici, etiam fervi nomine cum domino agi posse noxali judicio, ut, quod detur Aquilia adversus dominum, non servum excuset, sed dominum oneret. Nos autem secundum Julianum probavimus: quae [lententia] habet rationem, & a Marcello apud Julianum probatur. 3. IDEM lib. 3. ad Edictum. ! N omnibus noxalibus actionibus , ubicunque scientia exigitur * domini, sic accipienda est, ii 17, cum prohibere posset, non prohibuit. Aliud 18 est enim, auctorem esse servo delinquenti: aliud , pati delinquere. 4. PAULUS lib. 3. ad Edictum.. TN delictis servorum , scientia domini quemadmodum accipienda * est ? utrum cum consilio, an & si viderit tantum, quamvis prohibere lien potuerit? Quid enim, fi ad libertatem proclamans, domino sciente faciat? aut quid si contemnat dominum ? vel, cum trans flumen sit servus, vidente quidem , sed invito domino, noxiam noceat? Rectius itaque dicitur, scientiam ejus accipiendam, qui prohibere potest: 9 : & hoc in toto Edicto intelligendum eft cvccnscientia verbum. §. 1. Si extranen-s servus sciente me fecerit, cumque redemero, noxalis actio in me dabitur, quia non videtur domino sciente fecisse, cum eo tempore dominus non fuerim. §. 2. Cum dominus ob scientiam teneatur, an servi quoque nomine danda sit actio , videndum eft. nisi forte Praetor unam pie- nam a domino exigi voluit, ergo dolus servi impunitus erit; quod est iniquum ? Imo utroque modo dominus tenebitur : una autem poena exacta, quam actor elegerit, altera tollitur- §.3. Si detracta noxae deditione, quasi cum conscio domino actum sit, qui non erat conscius, absolutione facta, & finito judicio, amplius agendo cum noxae deditione, exceptione rei judicate summovebitur : quia res in superius judicium deducta, & finita est. Donec autem prius judicium agitatur, licentia agenti est, si eum de scientia domini arguenda peeniteat, tunc ad noxalem causam transire. 20 Contra quoque, si cum eo, qui scit, cum nox» deditione actum fit: amplius in dominum , detracta noxae deditione, danda actio non est. In ipso autem judicio , si voluerit & scientiam domini arguere, non est prohibendus. 5. ULPIANUS lib. 3. ad Edictum. CI plurium servus deliquerit omnibus ignorantibus: noxale jndi- ° ciumin quemvis 21 dabitur. Sed si omnibus scientibus: quivis eorum tenebitur, detracta noxa deditione; quemadmodum si plu- res deliquissent: nec altero convento alter liberabitur. Sed, ii alter scit, alter ignoravit 22: qui scit, detracta noxae deditione, (13. Lib. 3. C. 41. L? 4. Lust. 8- (14. Infi- *'» t r - h - ri (i;, v. I. 3. I. 4. in pr. infr. eod. (16. Vide tamen /. 157. in pr. infr. de reg.jur. (17. I. 45. in pr. supr. ad leg. Aquil. {18. Immo vide /. 5. §. 10. Jupr. de his , qui effud. (19. I. ?o. I. 109. infr. de reg. jur. (20. v. §. 3 q. Infi. de aclion. (21. I. 8. infr. h. t. I. 4. supr. fi ex noxali. 1. 11. §. 3. infr. de aqua & aqua pluv. (22. I. 17. z« j>r. infr. h. t. B b eon- 387 Digestorum Lib. IX. Tit. IV. _ 38 8 an vero vel omnibus dedi debeat, vel cavere debeat defensa-,n ui adversus exteros ? L* verius est, occubantis 16 melicnmefe conii- ttonem. Ei itaque debetur, non qui prior egit; sed qui 17 pr j or ad sententiam pervenit: L ideo ei, qui postea vicerit, actionem denegari judicati. §. 1. Sed & si statuliber sit, & ante deditio- nem exstiterit conditio , per fideicommissum libertas fuerit ante prxstita , vel existente conditione legati dominium fuerit translatum : arbitrio judicis absolvi eum oportet. Et officii judicis 18 hoe quoque erit - ut caveatur ei, cui deditur, ob evictionem ob liium factum contingentem. 15. GAJUS lib. 6. ad Edictum provinciale. pRxtor decernere debet translationem judicii in statuliberum fieri. L f Si vero rei judicandae tempore adhuc in suspenso sit statuta libertas, Sabinus & (iassius liberari heredem putant, tradendo servum : quia toto suo jure cederet. Quod & verum est. 16. JULIANUS lib. 22. Digestorum. CI heres dolo malo fecerit, ne statuliberum in potestate haberet. 0 & propter hoc judicium sine noxx deditione acceperit: [ & j impleta conditione statutae libertatis , condemnari debebit; ficuti mortuo fervo, condemnaretur. 17. PAULUS lib. 22. ad Edictum. CI ex duobus dominis uno sciente, altero ignorante, serras delin- 0 quit, si ante cum altero, qui nesciebat, actum sit, & noxx dediderit servum, * iniquum est, vilisiimi hominis deditione aberam quoque liberari, f Igitur agetur & cum altero : & , ii qmd amplius est in damni persecutione, consequetur, computato pretio hominis noxx dediti, ipsi tamen inter le Llicj debent pensare communi dividundo judicium, ut [li] ilie , quo sciente fecit, praesti- terit: non totius partem ferat, sed partem ejus, quanti servus est: sic, & si alter aliquid prxstiterit, ejus partem fieri, f Illud ini- quum est, eum, qui juisit servum facere, consequi aliquid a locio 19, cum ex suo delicto damnum patiatur. §. 1. Si piares, ejulita servi nomine , noxali mecum agere velint; vel [fi] uniis pluribus judiciis ejusdem servi nomine agat, in quo ususfructus tuus, proprietas mea fit: officio judicis cont nebitur , cum eum noxx dedero , ut etiam usumfructum actoris faciam, sed per Prstorem id consequar ego dominus proprietatis , ut aut cogat Prxtor te pro «Minatione ususfructus conferre ad litis aestimationem, autusii- fructu cedere, si hoc expediat; &, si ego dominus proprietatis eum servum nolui defendere, defensio tibi permittenda est : &, fi damnatus hominem tradas, [&] adversus me tueris. 18. POMPONIUS lib. 18. ad Sabinum. [ S, qui usmnfructum in servo habet, perinde 20 cum domino habet actionem furti, atque fi quilibet alius effiet: sed cum eo non est, quamvis serviat ei: & ideo dominus damnatus fructuario noxa; dedens liberabitur. 19. PAULUS lib. 22. ad Edictum. CI in re communi mea & tua damnum nobis dederit Titii servus, Osi cum eo agemus, erit noxali Aquilis actioni locus: ne damnatus in solidum singulis noxx dedere cogatur. Sed potest dici, quali unius damnum sit & una obligatio, aut 21 utrisque pecuniam offerendam , aut officio judicis simul utrisque noxx dedendum. Sed & si alterutri nostrum in solidum noxx deditus fuerit, & ob id ad utroque dominus sit absolutus, recte dicitur, eum, cui nox« deditus sit, alteri teneri communi dividundo judicio, ut communicet servum noxx sibi deditum , cum ob rem communem [aliquid] ad socium pervenerit. §. 1. Si servi, in quo ususfructus alienus est , dominus proprietatis operas conduxerit, verba efficiunt, ut cum noxx deditione damnetur. §. 2. Si servus tuus navem exercuerit , ejusque vicarius & idem nauta in eadem nave damnum dederit: perinde ui te actio danda est, ac si is exercitor liber, & hic vicarius servus ejus effiet, ut de peculio fervi tui ad noxam dedere vicarium damneris : ut tamen li iervi tui jussu , vel sciente & patiente eo, damnum vicarius dederit, noxalis actio fervi tui nomine esse debeat. Idemque fit, etiam si nautam facere juflerit. convenitur; qui nescit, cum noxx deditione. §. 1. Disserentia autem harum actionum non solum illa est, quod qui icit, in solidum 1 tenetur, verum illa quoque, quod sive alienaverit servum, qui scit, live manumiserit, sive decesserit servus, dominus tenetur : sed, si ipse dominus decesserit, heres ejus non tenetur. 6. IDEM lib. 18. ad Edictum. CEd [&] ipse servus manumissus tenetur. 7. IDEM lib. 3. ad Edictum. ■VfOxalis [autem] non alias datur, nisi 2 apud me sit servus : & si apud me sit, licet eo tempore non fuit, quo delinquebat, teneor; & heres meus tenetur, si noxius vivat. §. 1. Pomponius ait, si emptor fervi noxali conventus sit, venditorem, quo sciente factum est, conveniri jam non posse. 8. IDEM lib. 37. ad Edictum. CI servus communis furtum fecerit, quivis 3 ex dominis in fbli- 0 dum noxali judicio tenetur, coque jure utimur. Sed non alias poterit [ is, ] qui conventus est, evadere litis xstimationem , nisi in solidum noxx dederit servum 4 : nec ferendus, etsi partem dedere fuerit paratus. Plane, si propter hoc, quod socii dedere parati non fuerint, in solidum fuerit condemnatus , communi dividundo, vel familix erciscundx judicio, adversus eos experietur. Ante noxale sane judicium acceptum poterit sua parte cedendo securitatem consequi 5, ne necesse habeat suscipere judicium. Quamquam qui s polsit dicere evenire, ut, dum pars ei cedatur, amittat actionem : dominus enim pro parte fastus, non potest cum locio noxali experiri 6 : fortailis nec communi dividundo agere possit ejus maleficii nomine, quod ante communionem admissum est. Quod si non potest, evidenti injuria adficietur. Sed melius est dicere , competere ei communi dividundo judicium. 7 9. PAULUS lib. 39. ad Edictum. CI 8 communis familia vel communis servus furtum fecerit, altero ex dominis sciente, is , qui scit, omnium nomine tenebitur: & conventus alterum quoque liberat: nec ä socio quicquam debebit consequi 9 : sui enim facti nomine poenam meruit. Quod li is, qui ignoravit, duplum prxstiterit, a socio simplum consequetur. 1 10. IDEM lib. 22. ad Edictum. CEd & eo nomine agere cum socio poterit, quod servum commu- 0 nem deteriorem fecit: quemadmodum cum quolibet alio , qui rem communem deteriorem fecisset. Cxterum, si nihil prxterea post noxx deditionem commune habebit, pro socio , vel si socii non fuerunt, in factum agi poterit. 11. ULPIANUS lib. 7. ad Edictum. T1 Ona fide servi possessor 10 , ejus nomine, furti actione tenebitur : dominus non 11 tenetur, sed noxx dedendo non facit quidem actoris: cum autem coeperit istum servum dominus vindicare, doli 12 exceptione summovebitur; vel officio judicis consequetur, ut indemnis maneat. 12. PAULUS lib. 6. ad Edictum. CI bona fide possessor eum servum , quem bona fide possidebat, dimiserit, ne agi cum eo ex noxali causa possit, obligari eum actione, qux datur adversus eos, qui servum in potestate habeant, aut dolo fecerint 13 , quo minus haberent: quia per hoc adhuc possidere videntur. 13. GAJUS lib. 13. ad Edictum provinciale. ATOn solum adversus bona fide possessorem 14, sed etiam adversus eos, qui mala fide pullulent, noxalis actio datur. *Nam [&] absurdum videtur , eos quideln, qui bona fide poisiderent, excipere actionem: prxdones vero securos esse. 15 14. ULPIANUS lib. 18. ad Edictum. CI quis i multis conveniatur ex noxa ejusdem servi, vel [si] ab O uno, ex pluribus tamen delictis: non necesse habet, quia omnibus dedere non potest, litis xstimationem offerre his, quibus dedere non potest. Quid ergo est, si a pluribus conveniatur ? si quidem unus occupavit, an melior sit conditio , ut ipsi soli dedatur ? (1. 1.2. inpr. jiipr. h. t. (2. /.14. §. I. /.42. §. ult. infr. §.5. Inji. eod. (3. 1 . 5. in pr.supr. eod. (4. 1 . 27. §. 2. supr. ud leg. Aquil. (5. Vide tamen /. 4. snpr.fi ex noxali. (6. I. 43. infin. infr. defurt. (7. 1 . 61. inpr. infr. d. t. (8./.;. infr.fi ftmil. fur t. fecisse dicatur. (9. I. 17. infin.pr. infr. h . t. (10. 1 . 21. C. defurt. (11. Obst. /.27. §. $.supr. ad leg. Aquil. (12. /. 27. infin. I. 28. infr. b. t. (13. i. 21. inpr. infr. eod. v. 1 . 22 .supr. de rei vind. (14. Immo vide l. 27. §. a-s u pr. ad leg. A./uil. (1;. I. 36. §.3. supr. de bered, petit. (16. /- 32. supr. de procurat. I. 10. /. 52. inpr. vers. merito igitur, infr.it pecul. I. 19. ni pr. infr. de re judicat, excip. I. 6. infr.de tribut.sd. I. 3. infr. quod cum eo , qui in ulien. potest. (17. d. I. 10. in fi», infide pecul. (18. v. i.ifin.pr. infr. deverb. oblig. (19. i. 9 -fis' b. t. l. \ 46. §. 5. in fin. supr. de procurat. (20. I. 17. §. 9. infr. i 1 injur. (_2l. Adde l. 26. infin. infr. de condici, indeb. - 0 . Gh- 389 De noxalibus actionibus. 39 r- Q * 1 ;o. GAJUS lib. 7. ad Edictum provinciale. t Ui ex pluribus noxis diversis temporibus experitur, ex una 110- -xia fervi dominium nactus, nullam amplius actionem halset adversus eum , qui dominus fuerat: cum actio noxalis caput sequatur. t At si maluit dominus priori judicio litis »Limationem sufferre : vel eidem, vel alii ex alio maleficio agenti nihilominus tenetur. I ai. ULPIANUS lib. 23. ad Edictum. pvUotieiis dominus ex noxali causa convenitur , si nolit suscipere V- judicium, in ea causa res est, ut 2 debear nox» dedere euin, cujus nomine judicium non suscipitur : aut, si id non faciat, judicium suscipietur omnimodo: sed non alias condemnabitur, quam si in potestate habeat 3 , dolove malo fecerit 4 , quominus haberet. §. 1. Eos, quorum nomine noxali judicio agitur, etiam absentes defendi poste placuit 5: sed hoc ita demum , si proprii sint servi, nam, si alieni, präsentes esse oportet; aut Ii dubitetur, utrum proprii sint, an alieni. Quod ita puto accipiendum , ut , si constet/vel bona fide servire, etiam absentes polsint defendi. §. 2. Prxtor ait: Si is , in cujus potestate esc dicetur, negavit se in sua potestate servum habere : utrum actor volet 6, vel dejerare jubebo 7, in potestate sua non este, neque se dolo malo fecisse , quo minus eset i vel judicium dabojine noxa deditione. §. 3. In potestate sic accipere debemus , ut Facultatem & potestatem exhibendi ejus habeat: exterum , * si in Fuga sit, vel peregre , 11011 8 videbitur esse in potestate, y §. 4. Quod si reus jurare nolit, similis est ei, qui neque defendit absentem , neque exhibet : qui condemnantur quasi contumaces. §. 5. Si tutor vel curator extent, ipsi jurare debent, in potestate domini non esse : ii autem procurator sit, dominus ipse ruret, necesse est. §. fi. Si jusjurandum exegit actor, reusque juravit, deinde postea noxali velit astor experiri: videndum est, an exceptio jurisjurandi debeat adversus actorem dari ? Et Sabinus putat, non esse dandam , quasi de alia re sit juratum , hoc est, tunc non fuisse in potestate: modo vero 10, cum in potestate deprehendatur, de fasto ejus posse agi. Neratius quoque dicebat, post exactum jusjurandum polle actorem, detracta nox» deditione, experiri: fi modo hoc contendat, posteaquam juratum est , e cepisse in potestate habere. 22. PAULUS lib. 18. ad Edictum. CI servus depositus vei commodatus sit, cum domino agi potest o noxali actione: ei enim servireintclligitur. L quod ad hoc Edictum attinet, in potestate ejus est : maxime si copiam habeat reci- perandi hominis. §. 1. Is, qui pignori accepit, vel qui precario rogavit, non tenetur noxali actione : licet enim juste poifideant 11, non 12 tamen opinione 13 domini poffident 14. sed hos quoque in potestate domini intelligi, fi facultatem repetendi eos dominus habeat. §. 2. Quid est habere facultatem repetendi ? habeat pecuniam, ex qua liberari potest: nam non debet cogi vendere res suas, ut solvat pecuniam , & repetat servum. §. 3. Dominus, qui servum in sua potestate ese confitetur , aut exhibere eum debet, aut absentem defendere : quod nisi faciat, punitur , atque si präsentem non nox» dederit. §. 4. Si negavit dominus in sua potestate ejlc servum : permictit Prxtor actori arbitrium, utrum jurejurando id decidere lq , an judicium dictare sine noxa deditione velit , per quod vincet, si probaverit eum in potestate esse , vel dolo ejus factum, quo minus esset: qui autem non probaverit in potestate adversarii esse servum , rem amittit. 23. GAJUS lib. 6. ad Edictum provinciale, gEd etli postea 16 adversarius ejus in potestate habere coeperit servum, tenetur ex nova possessione, denegata ei exceptione. • 24. PAULUS lib. 18. ad Edictum. P)E illo videndum, utrum adversus eum tantum, qui dolo Fecit, quominus in potestate haberet, actio locum habeat noxalis, fi ex dolo ejus acciderit, ut cesset noxalis actio, forte si fervo suo fu- (1. L I. :ti fin. I. 2. inpr. supr.fi ex noxali. (2. /. 29. infr. h. t. ( 3 - L 42. §. /?«. infr. eod. (4. I. 12. insin. fupr. eod. Excip. I. I. cS 2.infr.de publicun. (6. /.34. §. fi. infr, de jurejur. (7. §.4. infr. hic. i. 22. infr. h. t. (8. Immo vide l. 27. §. 3 .Jiipr. ad leg. Aqiiil. (9. I. 5. in fin. infr. ad exhiber.d. I. 215. vers. ut cum. infr. de verb.fign. (10. /. 23. infr. b. t. (11. /. I. §. 15. infr. de adquir. vel tanitt. postes. I. 4. §. 1. infr. dc precario. (12. Excip. I. 101. in fin. pr. ir.fr. de legat. 3. (13. I. 21. vers. cum igitur. C. de furtis. (14. /. 27. in fit. infr. k. t. (15. /. 21. §.2 .fupr. eod. (16. d. gam mandavit : au & [si] possit nihilominus cum alio agi ; quod accidit, eum alienatus inaiiiunissusve en ! Quod est verius: in quo casu electio est actoris , cum quo velit agere, f Julianus autem ait de eo , qui manumisit, fi paratus sit defendere se manumissus, exceptionem dandam ei, qui manumisit. Hoc & Labeo. 25. GAJUS lib. fi. ad'Edictum provinciale. IDem est, & si novus dominus fervi judicium patiatur. 2fi. PAULUS lib. 18. ad Edictum. pLectio vero alterum liberabit 17. id enim Pr»tor introduxit, ne J eluderetur actor : 11011 ut etiam lucrum faceret, ideoque exceptione ä sequenti summovebitur. §. 1. His consequens c-lst, ut si plures 18 dolo fecerint, quo mimis in potestate haberent, eligere debeat astor, quem velit convenire'. §. 2. Item, si ex pluribus dominis quidam dolo malo partes suas desierint possidere , electio erit actoris, utrum directo agere velit cum eo , qui possidet, an Praetoria eum eo , qui desiit possidere. §. 3. Si servum alienum alius in jure./;««» ese responderit, altero solvente, alter liberatur. §. 4. Si is , quem desieris dolo possidere, decesserit 19 prius, quam hac actione convenireris 20, liberaris: quia h»c actio in locum direct» actionis succedit. Diversum dicemus, li moram feceris in judicio accipiendo. §. ;. Neque heredi, neque in heredem , quod defimcttis mentitus est , actio danda est: nec iu ipsum quolibet tempore, nam liberum esse debet defendenti absentem servum , hujus Edicti poenam evitare : id est , ut sine nox» deditione conveniatur, f Et ideo, si negaveris servum in tua potestate esse, postea fateri poteris : nisi si jam lis adversus te contestata est: nam tunc audiri non debebis 21 , ut Labeo ait. Octavenus , ex causa etiam lite contestata tibi succurrendum : utique , si »tas tua ea sit, ut ignosci tibi debeat. §. fi. Si, absente domino, ductus fit servus, vel etiam präsente , & in eadem causa sit, ut in integrum restitui postit: defensio permittitur ejus nomine, qui ductus est. postulantibus enim exhiberi eum ad defendendum , indulgere Prxtor debet. 1 Idem concedendum est fructuario, vel cui pignoris 110- inine obligatus est, siprxfcns dominus defendere noluerit: ne alterius dolus aut desidia aliis noceat. Idem prxstandum est in fervo „ communi, quem alter ex dorninis [prxsens] noluit defendere. Sed & actori his casibus succurrendum est 22: quia placet, dominii adquisitione extingni actionem: jussu enim Prxtoris ductus 23, in bonis sit cjns, qui duxit. 27. GAJUS lib. fi. ad Edictum provinciale. CI noxali judicio agitur de fervo, qui pignoris jure tenetur, aut 0 de eo, cujus ususfructus alterius est, admonendi fumus, ii creditor vel usufructuarius prxsens defensionem suscipere noluerit 24 , Proconsulem interventurum, & pignoris persecutionem, vel ususfructus actionem liagaturiim. Quo casu dici potest, ipso jure pignus liberari; nullum enim pignus est, cujus persecutio negaturi Ususfructus autem , etiamsi persecutio [ejus] denegetur , ipso jure durat , eo-.ffquc donec non utendo constituto tempore pereat. 25 §. 1. Ex liis, qux diximus de fervo, qui alicui pignoris jure obligatus elt 26, deque statulibero 27, & [de eo], cujus ususfructus 28 alienus est : apparet, eum, qui alienum lervum in 29 jure suum ejse responderit, quamvis noxali judicio teneatur , non tamen posse nox» deditione ipso jure liberari: quia nullum ad actorem dominium transferre possunt, cum ipsi domini non sint. 30 Certe tamen, fi ex ea causa traditum postea dominus vindicet, nec litis xstimationem offerat, poterit per exceptionem doli mali repelli. 28. AFRICANUS lib. fi. Qtixstionum. pT generaliter, fi alieni fervi nomine, qui tibi justam servitutem ■ L ' serviret, noxali tecum egerim, tuque eum mihi nox» dederis: sive , me possidente , dominus eum vindicet, exceptione 31 doli mali, nili litis xstimationem offerat, eum fummovere postum ; sive ipse possideat, Publiciana 32 mihi datur. & adversus exeipien- /. 21. in fin. (17. I. 9. fupr. eod. I. 13. §.iq.supr. de bered, petit. 1. 95. §. 9. infr. desolution. (i%.l. ;. in pr.fupr. h. t. (19. V. /. 45. infr. deoblig. & aci. (20. v. I. 13. §. 3- infr. de publicati. (21. I. 2;. in fin. fupr. de rei vini. v.l. 11. in fin. infr. de interrog. injure. (22. I. 2. in fin.supr.fi ex noxali. (23. (i. I. 2. in fin. (24. /. 3. fupr. fi ex noxali. (25. v. /. 69. infr. desolution. (26. I. 22. §. I.supr. h. t. (27. 1. 14. §. I. Jiipr. eod. [28- 1- 19- §• l-.jupr. eod. (29. I. 8. infr. de interrogat. (30. v. I. 22. §. i.supr. h. t. (31. L 11. I. 27. in sin. . fupr. eod. (32. /. 5 .fupr. de Public, in rem all. Bb 2 tem 39 * Diuestornm Lib. IX. Tit. IV. 392 tem fi do,nimis ejus fit , utilem mihi replicationem doli rnali profuturam. & fecnmhtm hoec, usu quoque me capturum, quamvis sciens alienum poffideam 1. alioquin , fi aliter constituatur , Futurum , ut lumina iniquitate horne fidei pelletier adficiatur : si , cum ipso jure noxalis actio adversus eum competit, necessitas ei imponatur , ut litis testiinationern sufferat, 's Eademque dicenda sunt, & fi, cum ah eo non defenderetur, jussu Praetoris eum duxerim 2 : quoniam isto quoque casu justam causam possidendi habeo. 29. GAJUS lib. 6. ad Edictum provinciale. ATOn solum autem qui in potestate non habet, reculare [potest noxale judicium , verum etiam habenti in ] potestate liberum est 3 evitare judicium, si indefensam eam personam relinquat: sed huic lieccsse est, jus suum ad actorem transferre, perinde ac si damnatus esset. 30. IDEM. lib. ad Edictum Fricturis urbani, titulo de damno infecto. TN noxalibus actionibus eorum, qui bona fide absunt, jus non corrumpitur , sed reversis 4 defendendi ex bono & icqiio potestas datur, si domini sunt: sive aliquid in ea re jus habeant ; qualis est creditor , & fructuarius. 31. PAULUS lib. 7. ad Plautium. Q Uod ait Pnetor: Cian fumiliu furtum faciat , ad cum modum se - actionem daiturum , ut tantum udior consequatur, quantum , Ji liber feciset <, , consequeretur: qiueritur, utrum ad pecunia: prie- stationem respiciat, an etiam ad noxie deditionem ; utputa [si] ex pretiis nox* deditorum duplum colligatur , sequente:; actiones inhibeantur? Sabinus & Castius putant, pretium quoque noxx deditorum imputari debere : quod Pomponius probat: & est verum, nam , & II servus indefensus ductus fit , »ftimatio ejus imputanda est. Certe 11011 tantum duplicationis, sed & condictionis 6 rationem habendam, Julianus putat, sed & furti faciendi tempus spectandum eise , an ejusdem familia sint servi: nam si hi , qui plurium dominorum erunt, unius esse postea coeperint, locus Edicto non erit. 32. CALLISTRATUS lib. 2. Edicti monitorii. 'IS, qui in aliena potestate est , si noxam commisisse dicatur, si non defendatur, ducitur: &, sipr.esens est dominus , tradere eum, & dedolo malo promittere debet. 33. POMPONIUS lib. 14. ad Sabinum. "VTOxali judicio invitus nemo cogitur alium defendere7: sed ca- ' rere debet eo , quem non defendit 8 , si servus est. quod si liber est, qui in potestate sit, indistincte ipsi fui defensio danda est. 9 34. JULIANUS lib. 4. ad Urfejiim [Ferocem.] fjUotiens enim nemo filiumfamilias ex causa delicti defendit, in eum judicium datur. 35. ULPIANUS lib. 41. ad Sabinum. fT, fi condemnatus fuerit filius, judicatum facere debet: tenet ■*“' enim condemnatio, qninimo etiam illud dicendum esi , patrem quoque post condemnationem filii, duntaxat de 10 peculio posse conveniri. 36. IDEM lib. 37. ad Edictum. bitur. quod fi post litem contestatam eum redemero, condemna», diis erit venditor : 38. ULPIANUS lib. 37. ad Edictum. { jUemadmodiim, si alii vendidisset, parvi enim refert, cui ven- v <-diderit: adversario, an alii. * suaque culpa litis »fumationem sublaturum, qui vendendo , noxx deditionem sibi ademit. §. 1. Julianus autem lib. xxn. Digestorum scribit, si servum pro derelicto 14Tabeam , qui tibi furtum fecerat, liberari me: quia statim meus esse desinit, nc ejus nomine , qui fine domino sit, furti sit actio. §. 2. Si servus mens rem tuam subtraxerit, & vendiderit, tu que nummos, quos ex pretio habebat, ei excuderis 1 $., locus erit furti actioni ultro citroque: nam & tu adversus me furti ages noxali fervi nomine, L ego adversus te nummorum nomine. §. 3. Sed & si fervo creditoris mei solverim nummos, ut is eos domina luo det, xque locus erit furti actioni, si is num- mos acceptos interceperit, isi 39. JULiANUS lib. 9. Digestorum. QI plurium servus furtum fecerit, & omnes dolo fecerint, quo o nuims eum in potestate haberent: subsequi debet Praetor juris civilis actione, & judicium honorarium, quod ex hac causa nolli- eetur, in eum [nare] , quem actor elegerit 17. neque enim am- pl.us prxstare actori debet, quam ut detracta noxx deditione agere postit ciun eo : cum noxali judicio experiri potuisset, n servus exhiberetur. §. 1. Qui alienum lcrvum suum ese fatetur, quamvis noxali actione obligetur, nihilominus, causa cognita, satisdare debet. Qui autem pro fer-, u convenitur, satisdatione onerandus non est: non enim offert se defensioni alieni fervi. §. :. Si qu.s dicet dominum dolo fecisse, quo minus in potestate ejus servus esset, ille autem contendat 1$ , eum servum ab alio defenJi cum satisdatione : doli mali exceptioni locus erit §. 3. Sc'. &-11, post judicium acceptum cum domino, servus apparuerit, &, quia non defendebatur, ductus sit: exceptione doli mali posita domi- nus abioivecur. §. 4. Sed [&] mortuo serva 19, antequam judicium accipiatur, omn.no hac actione non tenebitur dominus. 40. IDEM lib. 2:. Digestorum. v^I servus legatus, ante aditam hereditatem, rem heredis Futuri lubtraxent, poterit is cum legatario ? qui legatum agnoverit, furti agere, led, si idem iervip hereditariam rem subtraxerit, furti actio ceiiabit: quia 20 hujalmodi rerum furtum non fit: ad exhibendum, autem actio competit. 41. rUEM lib. 2. ad Urfejiim Ferocem. £JUm servus communis alteri dominorum damnum injuria dedit, idcirco Legis Aqasiue actio non est 21, quia , si extraneo damnum dediitet, cum altero in solidum Lege Aquilia agi posset: licun cuiir iervus comuum-s furtum fecerit, cum altero 22 do.nino furti agi 11011 potest, leti 23 communi dividundo [agi potest.] 42. ULPIANUS lib. 37. ad Edictum. que & si ä minore quis viginti quinque annis emerit, vel in frau dem creditorum sciens, hi enim , quamvis auferri eis dominium poisit, interim tamen conveniendi linit. 37. TRYPHON INUS lib. 15. Disputationum. CI alienus servus 12 furtum mii.i fecerit, qui postea in meum do- 0 minium pervenerit: extinguitur furti actio, qux mihi competierat, nondum in judicium deducta, nec , si postea alienavero 13 eum, quem ante-litem contestatam emeram, furti actio restaura- (l. v.l. 7. §. 4. insr. pro emptore. (2. /. %'Z.iiifr.b. 1.1. 2 .in fin. Jiipr.fi ex noxali.. (3. v. /. 33. infr. h. t. (4. zb. §. ult. supr. eod. (5. I. I. in fin. infr.fi familia furtum fecise dicetur, (fi. 1.1. infr. d. t. (7. I. 29. Jupr. h.t. I. 156. in prsinfr.de reg. jur. (z. /.17. in fin. supr. h.t. I. $,supr. fi ex noxali. (9. /.34. infr, §. ult. Inft. h. t. (ro. I. 3. §. 11. infr. depecul. (n. §. 7. Infl. de aciion. (12. §. 6. verf. unde Ji ulienus, Inft. h. t. (13. d. §. 6. ver/, ideo que. 1. 18. si; fin. infr. de fur t. (14. L i. I. 2.1. ult. judicium exercebitur : h liber 24, inutile videbitur. §. 1. Si quis pro fervo mortuo , ignorans cum decellisse, noxale judicium acceperit, absolvi debet: quia desiit verum esse propter eum dare opor- """ S -- r — 1 locumque habebunt tam- habemus, f Nec tantum , _competent, f Itemad- vcrhis luccessores : led non quasi in successores, sed jure dominii. rubide L si servus ad alium pervenisse proponatur: jure dominii, noxali judicio novus dominus convenietur. 43- PUMP UNIUS lib. 8- Epistolarum. v^Ervi, quorum noxa caput sequitur, ibi defendendi sunt, ubis_6 Jehqiidie arguentur, itaque servos dominus eodem loco exhibere debet, ubi vim intulisse dicentur ; & carere omnium dominio potest, si eos non defendat. infr. pro derelicto. I. 3<>. infr. deJtipul.servor. (15. 1. 27. §.2I./n?i'- r.dlcg. Aquil. I. 52. §. 13. infr. defurt. §. 11. Inft. de oblig. qn £ £ ~ aehfi. (16. v.l. 7. C. defurt. (17. /. 26. §. 1 .supr. b. t. (18-T- 24. in fin.supr. eod. (19. I. 15. in fin. infr. de interrogat, (sto. l- 68- infr. defurt. (21. 1 . 27. §. 1. supr. ad leg. Aquil. (22. 1 . 16. §. «k. infr. famis ereije. (23. d. I. 16. tz. ult. I. 61. in pr, infr. de fi rt - 1-4 -fi 3. in fin. infr. de interrogat. I. 21. in fin. C. defurt. v: pr, jupr. h. t. (2(3. L i . 2. C. ubi de criminib. UBER Finium regundonim, 394 593 LIBER DECIMUS. T I T. I. FINlUMi REGUNDORUM, i. PAULUS lib. 13. ad Edictum. F inium regundorum actio in perbonam 2 esc,' licet pro vindicatione rei est. 2. ULPIANUS lib. 19. ad Edictum. J^iEc actio pertinet ad priedia rustcta 3, quamvis redificia interve- an ut dirimat: , _ . aliam regionem fines dirigere judex velit» potest hoc facere per adjudicationem , & s condemnationem. 3. GAJUS lib. 7. ad Edictum provinciale. ("jUo casu opus est, ut ex alterutrius prxdio alii adjudicandum sit: V '~-quo nomine is , cui adjudicatur , [invicem pro eo, quod ei adjudicatur] , certa pecunia condemnandus est. 6 4. PAULUS lib. 23. ad Edictum. CEd & loci unius controversia in partes scindi adjudicationibus po- ° test, prout ciijulque dominium in co loco judex compererit. §. 1. In judicio finium regundonim etiam ejus ratio sit, quod filterest. Quid enim , fi quis aliquam utilitatem ex eo loco percepit, quem vicini esse appareat ? inique damnatio eo nomine net. Sed & fi mensor ab altero solo conductus 7 sit, condemnatio er t facienda ejus, qui non conduxit, in partem mercedis. §. 2. Post litem nutem contestatam 8 etiam fructus venient 9 in hoc judicio: nam & culpa & dolus exinde prustantiir. sed ante judicium percepti non omnimodo hoc in judicium venient: aut enim bona fide percepit , & lucrari eum oportet, si eos consumpsit j aut mala fide, & condici oportet. §. 3. Sed & si quis judici non pareat in succidenda arbore, vel ledificio in fine posito deponendo, parteve ejus, condemnabitur. §. 4. Si dicantur termini dejecti vel exarati, judex, qui de crimine cognoscit, etiam de finibus cognoscere potest. §. 5. Si alter fundus duorum , alter trium sit, potest judex uni parti adjudicare locum, de quo qusritur, licet plures dominos habeat: quoniam magis fundo, quam personas adjudicari fines intelliguntur. hic autem , cum fit adjudicatio pluribus , unusquisque portionem habebit, quam in fundo habet, & pro indiviso. §. 6. Qui communem fundum habent, inter se non condemnantur: neque enim inter ipsos accipi videtur judicium. §. 7. Si communem fundum ego & tu habemus, & vicinum fundum ego solus , an finium re- gundorum judicium accipere possumus ? Et scribit Pomponius,non posse [nos accipere] : quia ego & socius meus in hac actione adversarii esse non possumus : sed unius loco habemur. Idem Pomponius, ire utile quidem judicium dandum dicit, cum possit, qui proprium habeat, vel communem vel proprium fundum alienare , & sic experiri. §.8. Non solum autem inter duos fundos, verum etiam inter tres plurefye fundos accipi judicium finium regundonim potest: utputa, singuli plurium fundorum confines sunt, trium forte, vel quattuor. §. 9. Finium regundonim actio & in agris vectigalibus 10, & inter eos, qui usumfructum habent, vel fructuarium, & dominum proprietati: vicini fundi, L inter eos, qui jure pignoris poflident, competere potest. §. 10. Hoc indicium locum habet in confinio preediorum rusticorum 11 : urbanorum , displicuit. neque enim confines hi, sed magis vicini dicuntur, & ea communibus parietibus_plerumque disterminantur : & ideo etsi in agris xditicia juncta lmt , locus huic actioni non erit. & in urbe hortorum latitudo confugere potest , ut etiam finium regiin- dorum agi postit. §. 11. Sive via publica intervenit, confinium nouintelligitur: & ideo finium regundonim agi non potest: 5- IDEM lib. 15. ad Sabinum. QUia magis in confinio meo via publica , vel flumen sit, quam asrer vicini. (1. lib. 3. C. 39. U §. 6. Infi. de officio judicis. (2. v. §. 20. Inft. de uciion. (3. /. 4. §. IÜ. infr. b. t. (4. §. 6. Inji. deoffic. juAic. (5. /. 3. infr. h. t. (6. d. §. 7. (7. V.°de tamen /. 1. in fr r infr.Ji mensor fuls. mod. dixerit. (8. Adde L 8. §. 6. infr. de precario. (9. l.pen. infr. tit. prox. (10. I. e,.infin. infr.arbor, furtim Cicsir. (11. /. 2. in pr.supr, h. t. (42. Adde i. 4- C - . h. t. 6. IDEM lib. S3. ad Edictum, QEd , fi rivus privatus intervenit, finium regundorum agi potest. 7. MODESTINUS lib. 10. Pandectarum. J)E modo agrorum arbitri dantur: & is, qui majorem locum ir, territorio habere dicitur, exteris , qui minorem locum possident , integrum locum adfignare compellitur. Idque ita rescriptum est. 8- ULPIANUS lib. 6. Opinionum, irrup tione fluminis fines agri confudit inundatio, ideaque usurpandi quibusdam loca, in quibus jus non habent, occasionem p nefiat: Prcdes provinciae alieno eos abftinere 12 , w*. , ..... - 7 .- r* XiT-iia QiVTivztv' TX Z' u&x Uvtir* J •nbxi rrodotf ul eK, *31 qtiu sepem ad alienum pradtum fixerit , infioderitque , terminum ne excedito: Si maceriam y pedem rlinquito : Sidero domum , pedes duos : Si fepalchrum aut scrobem foderit , quantum profunditatis habuerint , tantum spatii relinquito: Si puteum , pafus latitudinem: At vero oleam , aut ficum , abalieno ad novem pedes plantato : exteras arbores , ad pedes quinque. TIT. II. F A M I L I M 19 ERCISCUNDJE. x. GAJUS lib. 7. ad Edictum provinciale, OiEc actio proficiscitur a Zfgr duodecim Tabidarum. Namqlie co- heredibus volentibus 20 ä communione discedere, necessarium videbatur aliquam actionem constitui , qua inter eos res hereditarii« distribuerentur. §. 1. Qux quidem actio nihilominus ei quoque ipso jure competit, qui suam partem non possidet 21: sed fi is, qui possidet, neget eum sibi coheredem esse, potest eum excludere per hanc exceptionem 22, Ji in ea re , qua de agitur , prajadictum hereditati non fiat. Quod si poflideateam partem, licet negetur esse (13. /. 3. C. eod. (14. I. 37. §. 1. infr. de oblig. £f aci. (15. /. 10. infr. de probat. (16. v. I. 4. inpr. infr. de ccnjib. (17. L 2. C. h. t. (18. v. /. 1. C. eod. (19. Lib , 3. C. 36. £f §. 4. Inst. de oblig. qua quas ex contraEl. §. 4. Inft. de officio judicis. (2 o.v.Lfin. f. communi dic id. I. r;. §. 2, infr. h. t. (rr- v. I. 16. /. 18. infr. de except. B b 3 coheres, 395 Digestorum Lib. X. Tit. II. coheres, non nocet talis exceptio: quo fit, ut co casu ipse judex, apiul quem hoc judicium agitur, cognoscat, an coheres sit: nisi enim coheres sit, neque adjudicari quicquam ei oportet, neque adversarius ei condemnandus elt. i 2. ULPIANUS lib. 19. ad Edictum. pEr familia’, erciscundse actionem dividitur hereditas, sive ex testa- ■*- mento, sive ab intestato, sive ex Lege duodecim Tabularum 2 , sive ex aliqua Lege deferatur hereditas, vel ex Senatusconsulto, vel etiam 3 Constitutione. * Et generaliter eorum duutaxat dividi hereditas potest, quorum peti potest [hereditas]. §. 1. Si quarta ad aliquem ex Constitutione D. Pii adrogatum deferatur 4, quia hic neque heres , neque bonorum possessor sit, utile erit familia: erciscundx judicium necessarium. §. 2. Item si filiifamilias militis peculium sit, fortius defendi potest , hereditatem effectam per Constitutiones: & ideo hoc judicio locus erit. §. 3. In familia: erciscundx judicio unusquisque heredem , & rei & actoris partes sustinet. 3 §• 4- Dubitandum autem non est, quin familix erciscundae- judicium & inter 6 pauciores heredes ex pluribus accipi postit. §. 5. In hoc judicium , etsi nomina non veniunt 7 , tamen si stipulationes interpositae fuerint de divisione eorum , ut stetur ei, & [ut] alter alteri mandet actiones , procuratoremque eum in suam rem faciat, stabitur divisioni. 3. GAJUS lib. 7. ad Edictum provinciale. pLane ad officium judicis nonnunquam pertinet, ut debita & cre- dita singulis pro solido, aliis alia adtribuat: quia * saepe & solutio & exactio partium non minima incommoda habet. 8 Nec ta- ir.en scilicet hxc adtributio illud efficit, ut quis solus totum debeat, vel totum alicui soli debeatur : sed ut sive agendum sit, partim suo, partim procuratorio nomine agat; sive eum eo agatur, partim suo, partim procuratorio nomine conveniatur. Nam licet libera potestas [esse] maneat creditoribus eum singulis experiundi, tamen & his libera potestas est, suo loco substituendi eos, in quos onera actionis officio judicis translata sunt. 4. ULPIANUS lib. 19. ad Edictum. piEterx itaque res prater nomina 9 veniunt in hoc judicium. Sin ^ autem nomen uni ex heredibus legatum sit, judicio familia; erciscundx hoc heres consequitur. §. I. JHalit medicamenta & venena 10 veniunt quidem in judicium, sed judex omnino interponere se in his non debet. Boni enim & innocentis viri officio eiun fungi oportet. Tantumdcm debebit facere [&] in libris 11 improbata lectionis (Magicis forte , vel [his] similibus), hac enim omnia protinus corrumpenda sunt. §. 2. Sed & 11 quid ex peculatu , vel ex sacrilegio adquisitum erit, vel vi, aut latrocinio, aut adgressura , hoc non dividetur. §. 3. Sed & tabulas testamenti debebit aut apud eum , qui ex majore 12 parte heres est, jubere manere , aut in ade deponi. Nam & Labeo scribit, vendita hereditate tabulas testamenti descriptas deponi oportere : heredem enim exemplum debere dare, tabulas vero authenticas ipsum retinere , aut in ade deponere. 9. GAJUS lib. 7. ad Edictum provinciale. CI quae sunt cautio»« hereditaria, eas judex curare debet, ut apud 0 eum maneant, qui majore 13 ex parte heres sit: exteri descriptum & recognitum faciant, cautione interposita, ut, cum res exegerit, ipsa 14 exhibeantur, f Si omnes iisdem ex partibus heredes sint, nec inter eos conveniat, apud quem potius esse debeant, sortiri eos oportet: aut ex consensu vel suffragio eligendus est amicus, apud quem deponantur: vel in ade sacra 1; deponi debent. 6. ULPIANUS lib. 19. ad Edictum. "M"Am ad licitationem rem deducere, ut, qui licitatione vicit, hic habeat instrumenta hereditaria , non placet neque mihi, neque Pomponio. 7. VENULEIUS lib. 7. Stipulationum. Si heres unus, cum sub conditione adjectum coheredem, aut apud _ __39o hostes adjectum [eo] haberet, dixerit/e heredem ese, & actione expertus vicerit, deinde conditio heredis extiterit, vel postliminio redierit : an victoria commodum debeat cum eo communicari? nam indubitate judicati actio ei in solidum competit. E't electionem coheredi dandam, [id est] aut communicandam eam, aut experiundi faciendam potestatem huic, qui post victoriam coheredis effectus St heres,aut reversus sit in civitatem, fldemque observandum,si postea natus sit posthumus : non enim his personi:, silentium imputari potest, cum ad hereditatem post victoriam coheredis pervenerint. 8. ULPIANUS lib. 19. ad Edictum. pOmponius scribit, si uni ex heredibus prxlcgatx fuerint rationis, 1 non prius ei tradendas, quam coheredes descripserint. Nam & fi servus actor (inquit) fuerit legatus , non alias eum tradendum quam rationes reddiderit. Nos videbimus, numquid & cautio Iit interponenda: ut quotiens dejiderata fuerint rationes, vel actor pt. legatus , copia eorum fiat ? * plerumque enim authentica 16 rationes sunt necessaria actori ad instruenda 17 ea, qux postea emergunt, ad notitiam ejus spectantia. Et necessarium est, cautionem ab eo super hoc coheredibus praestari : Idem [Pomponius]. §. 1. Pomponius ait, columbas, qua emitti solent de columbario, venire in familia erciscundse judicium : cum nostra sint tannliu, quamdiu 18 consuetudinem habeant ad nos revertendi. Quaresi quis eas adprchendisset, furti nobis con petit actio, fldeni&in apibus dicitur : quia in patrimonio nostro computantur. §. Sed & si quid e pecoribus nostris a bestia ereptum sit, venire in familiae ercilcunda judicium putat, si feram evaserit: nam * magis esse, ut non desinat nostrum esse, inquit, quod 19 a lupo eripitur, vel alia 'bestia, tamdiu , quamdiu abeo fuerit consumptum. 9. PAULUS lib. 23. ad Edictum. ■yEniunt in hoc judicium res, quas heredes usuceperunt, cum defuncto tradita essent. Ha quoque res, qua heredibus tradita sunt, cum defunctus emisset. 10. ULPIANUS lib. 19. ad Edictum. j)Pem pradia, qua: nostri patrimonii sunt: sed L vectigalia, vel superficiaria. Nec minus ha quoque res , quas alienas defu«- cttis bona fide possedit. ii. PAULUS lib. 23. ad Edictum. pArtum quoque editum [&] post aditam hereditatem; 12. ULPIANUS lib. 19. ad Edictum. JdT post litem contestatam, Sabinus scribit in familia erciscundi judicium venire, & adjudicari posse. §. 1. Idem erit, & st servis hereditariis ab extraneo aliquid datum sit. §. 2. * Res, ipic sub conditione legata est , interim heredum est :o : & ideo venit io familia erciscundse judicium, & adjudicari potest: cum sita scilicet causa, ut existente conditione eximatur ab eo, cui adjudicata eft, aut deficiente conditione ad eos revertatur , a quibus relicta eil f Idem & in statulibero 21 dicitur: qui interim 21 est heredum, existente autem conditione ad libertatem perveniat 13. PAPINIANUS lib. 7. Quxstiomim. A Lienationes enim post 23 judicium acceptum interdicta sunt, x duutaxat voluntaria: non qua vetustiorem causam, & originem juris habent necessariam. 14. ULPIANUS lib. 19. ad Edictum. CEd & si usucapio Fuerit coepta ab eo , qui heres non erat ante litem contestatam , & postea impleta Fuerit, rem de judicio subducit. §. 1. Ususfructus 24 an in judicium deducatur, ne caveatur his , quibus adjudicat. §. 22. Si pecunia, qux domi relicta non est, per praeceptionem relicta iit, utrum universa ä coheredibus prxftanda sit, an pro parte hereditaria: quemadmodum si pecunia in hereditate relicta eilet , dubitatur ? & magis diceidum est, ut id prxstandum sit, quod prxstaretur, si pecunia eiset inventa. 30 26. GAJUS lib. 7. ad Edictum provinciale. QFficio [autem] judicis convenit, jubere rem hereditariam venire unam , pluresve : pecuniamque ex pretio 31 redactam ei numerari, cui legata sit. (l. 1. 15. infr. adexkib. I. 31. §. I. infir. ile adquir. rer. domin. (2. v. I. 3. supr. h. t. (3. i. 7. H. I. 1. 18. infr. tit. prox. (4. I. 4. §. 3. infr. tit. prox. (;. I. 31. infr. h. t. I. 11. infr. tit. prox. (6. v. /. 2. infr. de honor, posses. (7. /. 40. infr. h. t. (8. v. I. 16. §. 6. infin. infr. ad S’C. TrcbeU. (9. I. i. §.fin. I. 4. in pr. I. 51, in fin. infr. I. 6. C. h. t. (10. 1. 1. §,l .supr, eod. I. pett. infr. tit. prox. (11. /. 52. §. 14. infr.pro socio. (12. I. 2. §. 2. infr. de verh. oblig. (13. I. 17 .supr. deservit. (14. d. L 2. §. 1. infr. de verh. oblig. (15. d. I. 17 .supr. de servitiitib. d. I. 2. §. 2. infr. de verh. oblig. (16. 1, 46. §. I. infr. de evici. (17. L 2. §. t. vers. fid quo casu. infr. de verh. oblig. (18. v. L 44. §. infr. h. t.l. 11. §. :Z. bifide legat. 3. I. 3. infin. L 85. tz. 3. infr. deverb. oblig. (l9- l - i'§' pen. infin. infr. d. t. (20. 1. 44. %.fin. infr. h. t. (21. 1-6. L« diflract. pignor. (22. I. 16. §. 4. supr. b. t. (23. Imino vide l. 40. supr. de negotiis gefi. (24. V. tz. 3. lnfi. de oblig. qua: quajiex eer.- truci. (25. Vide tamen /. 3. in pr. V. commun. delegat. (26. v. §. 22. lnfi. de legat. (27. Excip. L 16. in fin. infr. defundo deteib. (28. V. L 18. infin. C. h. t. (»9. I. 14. . v. I. 6. C. eod. (7. v. I. 41. in pr. infr. de reb. cred. (8- Immo vide /. 29. §. 6.supr. h. t. (9. §. 5. vers. quod ß commode. Infl. de oßc.judic. (10. i. 22. §. 1 .Jupr. h. t. (11. I. 44. §. 3./rij!,'. 1. 9. I. 17. C. eod. (12. Vide tamen /. 9. I. 10. in pr. supr. qui sutisd. cog. (13. /. 34. in sin. supr. de minor. (14. Lib. 3. C. 37. §. 3. Infl. de oblig. qua: quqji ex contract. (15. y. I. 43. infr. pro socio. (16. I. 9. C. commun. utriusque judicii. (17. §.3. Infl. de oblig. qua quqfi ex contract. (18. L 31. infr. pro socio. (19. d. §. 3. (20. v. I. 10 .supr.sin. rtgund. (21. I. 13. I. 29. Jupr. dejudic. (22. I. 3. I. 4- C. h. t. (23. v. L 4. §. Z. I. 14. §. 1 . infr. I. 4. in sin. C. cod. (24. Vide tamen /. 7. §. 7. N 10. 1. 19. §. ult. infr. cod. (25. 1. 14. §. I. infr. eod. §. 28. Infl. de aclion. (26. I. 22. §. H-supr. tit.prox. (27. V. I. 14. §. I. infr. h. t. (28. Adde %.fin. infr. hic. fac. I. 49. in sin. supr. tit. prox. (29. I. 14. §. I. vers. diversum. I. 29. in pr. infr. h, t. Cea munis 407 Digeftorum üb. X. Tit. III. m munis esse desiit. §. 2. Sive autem locaiuio fundum communem, sive colendo, de fundo comimini quid socius consecutus sit, communi dividundo judicio tenebitur. & fi quidem communi nomine id fecit, neque lucrum , neque damnum lentire eum oportet: si vero non communi nomine, sed ut 1 lucretur solus , magis die oportet, ut & damnum ad ipsum respiciat. Hoc autem ideo proc- Jfat communi dividundo judicio, quia videtur partem suam non potuisse expedite locare. Cxtcrnm, non alias communi dividundo judicio locus erit, (ut & Papinianus scribit) nili id demum gessit, sine quo partem suam recte administrare non potuit: alioquin , si potuit, habet negotiorum gestorum 2 actionem, eaque tenetur. §. Z. Si quid, post acceptum communi dividundo judicium, fuerit impensum : Nerva recte existimat, etiam hoc venire. §. 4. Sed & partum venire , Sabinus & Atilicinus responderunt. §. 5. Sed & aeceisionem & decessionem huc judicium accipere iidem existimaverunt. §. (>■ Si quis in communem locum mortuum intulerit, an religiosum fecerit, videndum [est]? Sane, jus quidem inferendi in 1'epnlehuun unicuique in solidum competit; locum autem purum alter non potest facere religiosum. Trebatius autem , & Labeo, quanquam putant non esse locum religiosum factum , tamen putant in factum agendum. 3 §. 7. Si damni infecti in solidum prxdibus cave is , Labeo ait, communi dividundo judicium tibi non esse : cum necesse tibi non fuerit in solidum cavere 4, sed sufficere pro parte tua. Qux lententia vera est. §. 8- Si fundus communis nobis sit, sed pignori datus a nie , venit quidem in communi dividundo : sed jus pignoris creditori manebit», etiamsi adjudicatus fuerit, nam & si pars socio tradita fuisset, in- ugrv.m maneret. Arbitrum autem communi dividundo hoc minoris partem xstimare debere , quod ex pacto vendere eam rem creditor potest, Julianus ait. §. 9. Idem [Julianus]scribit, sus, cum quo servum communem habebam , partem suam milii pignori dederit, & communi dividundo agere coeperit, pigneratitia exceptione eum summoveri debere : sed , si exceptione usus 11011 fuero, officium judicis erit, ut, cum debitori totum hominem adjudicaverit, partis xstimatione eum condemnet: manere enim integrum jus pignoris. Quod si adjudicaverit judex mihi: tantiduntaxat me condemnet, quanto pluris pignus sit, quam pecunia credita, & debitorem ä me jubeat liberari. §. 10. Officio judicis etiam talis adjudicatio fieri potest, ut alteri fundum, alteri ufnmfructuni adjudicet. 6 §. 11. Cxtera eadem 7 sunt, quae in familiae erciseun- d.e judicio tractavimus. 8 §• ir. Ursejus ait, cum incommuni sdisicio vicinus nunciavit, ne quid operis fieret , si unus ex sociis ex hae causa damnatus fuisset, posse eam poenam a socio pro parte servare. Julianus autem recte notat, ita demum hoc verum esse, si interfuit »dium hoc fieri. 7. IDEM lib. 20. ad Edictum. r^Ommur.i dividundo judicium locum habet & in vectigali agro. f Vectigalis agqj an regionibus dividi possit, videndum ? Magis autem debet judex abstinere hujusmodi divisione : alioquin prustario vectigalis confundetur. 9 §. 1. N cratius scribit arbitrum, si regionibus fundum 11011 vectigalem, diviiiun duobus adjudicaverit , posse, quasi in duobus fundis , servitutem imponere. 10 §. 2. ■ Qui in rem Publicianam habent, etiam communi dividundo judicium possunt exercere. §. 3. Ex quibusdam autem caulis vindicatio cessat : si tamen justa causa est possidendi, utile communi dividundo competit: utputa ii ex caula indebiti soluti res poisi- deatur. §. 4. Inter praedones autem hoc judicium locum non habet. nec, si precario possideant, locum habebit : nec, si clam: quia injusta est possessio ista 11 : precaria vero justa quidem , led quu non pergat ad judicii vigorem. 12 §. ;. Julianus scribit, si alter possessor provocet, alter ditat eum vi possidere , non debere hoc judicium dari, nec post annum quidem : quia placuit, etiam 13 post annum in eum, quivi dejecit, interdictum reddi. &, si precario (inquit) dicat emn possidere, a'huc cessabit iioc judicium: quia & de precario interdictum datur. Sed & si clam dicatur pos. sidere qui provocat, dicendum esse ait, cessare hoc judicium: nani de clandestina possessione competere interdictum inquit. §. Ergo , & si duo ventres, iii em erit dicendum. Quod habet rationem. §. 9. Plane, si jam damni infecti missus, jussus sit possidere, non erit huic utili judicio locus, eum vindicationem habere postit. §. 10. Cum de ufiisiuLa communi dividundo judicium agitur, judex officium suum ita diriget, ut vel regionibus 17 eis uti frui permittat, vel locet usum, fructum uni [ex illis], vel terti» personae, ut hi pensiones sine ulla controversia percipiant: vel ii res mobiles sint, etiam sic poterit ut intercos conveniat, caveantque, per tempora 18 se usuros L fruituros: hoc est , ut apud singulos mutua vice certo tempore fit ususfructus. §. 11. Neque colonis , neque eis, qui depositum susceperunt, hoc judicium competit, quamvis naturaliter poffi. deant. 19 §. 12. Inter eos , qui pignori acceperunt, talis divisio fieri debet, ut 11011 vere pretio xstimetnr pars, sed in tantum dim- taxat, quantum pro ea parte debetur. & adligueUr quidem pienus uni ex creditoribus , licentia tamen non denegetur debitori, [sebi, tum offerre, & pignus suum luere, f Idemque dicitur & [si] possessor pignoris , litis »minationem pigneratitiam in rem agenti offerat. §. 13. Si debitor comm unis praedii partem pignori dedit, & a domino alterius partis provocatus creditor ejus, aut ab alio creditore alterius debitoris, licendo superavit, & debitor ejus, cui res fuit adjudicata, velit partem suam pnedii recuperare, soluto eo, quod ipse debuit, eleganter dicitur, non esse audiendum, nisi &eam partem paratus sit recuperare, quam creditor per adjudicationem emit. Nam & 20 si partem vendideris rei, & prius quam traderes emptori, communi dividundo judicio provocatus fueris, aliaque pars tibi adjudi.ata sit, consequenter dicitur, exempto agi 11011 posse : nisi totam rem suscipere fuerit paratus: quiahxc pars beneficio alterius venditori aecelsit. Quinimo etiam ex vendito posse conveniri emptorem , ut recipiat totum. Solum illud spectandum erit , num forte fraus aliqua venditoris intervenit. f Sed & si distracta parte , cesserit victus licitatione venditor, »que, pretium ut restituat, ex empto tenebitur, f Hxc eadem £ in mandato cstcrisque hujus generis judiciis fervantur. 8- PAULUS lib. 23. ad Edictum. JsTsi non omnes 21, qui rem communem habent, sed certi ex bis dividere desiderant, hoe judicium inter eos accipi potest. §. 1. Si incertum sit, an lex Faleidia locum habeat, inter legatarium & heredem communi dividundo agi potest: aut incera n partis vindicatio, f Similiter fit, & si peculium legatum sit, quia in quantum res peculiares deminuit, id, quod domino debetur, incertum est. §. 2. Venit in communi dividundo judicium, etiam si quis rem communem deteriorem fecerit: forte servum vulnerando , aut animum ejus corrumpendo , aut arbores ex fundo excidendo. §. 3. Si communis fervi gratia, nox» nomine pius prxstiterit; xstimabitur servus , & ejus partem consequctur. §. 4. Item, si unus in solidum de peculio conventus 23, & damnatus sit , est cum socio communi dividundo actio, ut partem peculii consequatur. 9. AFRICANUS lib. 7. Qurestionum. J^Ed postquam iocius , fervi communis nomine , de peculio insolidum damnatus esset, si apud socium res peculiares intercidant 24, nihilominus utile erit judicium connmmi dividundo, ad recuperandam partem pecunis : alioquin iniquum fore , si tota ea res ad damnum ejus, qui judicium acceperit, pertineat; cum utnulque domini periculum in rebus peculiaribus esse debeat. Jiam ct^eum, qui mandatu domini defensionem fervi suscepit, omne, (1. V. I. 5. V. de ccdific. frivat. (2. /. 40. fnpr. de lieget, gest. (3. Adde l. 2. §. I. in sin. infr. de religiös. L 39. infr. pro socio. (4. Iimno vide l. 23. infr. de dmr.no infeci. (5. v. L 7. in fin. infr. fupr. Jupr prox. ( cte vi c3 vi armat. U 4 - v - S- 12 .mjr.v.i fin. infr. de aqua quotii ■ snpr. de usufir. I. | (16. v. I. II. infr. de adquir. vel amitt. pofejs. ( 17 - I- 3 - f• ^ 1 '(19- L 3 - inß '- 1 - 1 (12. i. 13. §. 1 fupr. de Public, in rem act. 409 Communi dividundo. 410 quoti bona fide prxftiterit, servaturum , quamvis peculium postea interciderit. 1 Hxc ita , si neutrius c.ilpa intervenerit. Etenim dominum, cum quo de peculio agitur, si paratus fit rebus peculiaribus petitori cedere, ex causa audiendum putavit: scilicet, si fine dolo malo & frustratione id faciat. 10. PAULUS lib. 23. ad Edictum. ■fTem, quamvis Legis'Aqnilire actio in heredem 2 non competat , tamen hoc judicio heres socii praestet, si quid defunctus in re communi admisit: quo nomine Legis Aquilis actio nascitur. §. 1. Si usus tantum noster sit, qui neque venire 3, neque locari potest, quemadmodum divisio potest fieri iu communi dividundo judicio, videamus? Sed prator interneniet, Lr rem emendabit: ut, si judex alteri usum adjudicaverit, non videatur alter, qui mercedem accepit, non uti : quasi plus faciat, qui videtur fvui, quia hoc propter necelsitatem fit. §. 2. In communi dividundo judicio, justo pretio rem aestimare debebit judex : & deevi- clione quoque cavendum erit. II. GAJUS lib. 7. ad Edictum provinciale. IN summa admonendi fumus, quod si .post interitum rei commu- " L nisis, cui aliquid ex communione prrestari oportet, eo nomine agere velit, communi dividundo judicium u:ile datur : veiuti si actor impensas aliquas in rem communem fecit, sive socius ejus solus aliquid ex ea re lucratus est, vclut operas fervi mercedefve : hoc judicio eorum omnium ratio habetur. ir. ULPIANUS lib. 71. ad Edictum. CI cedes communes sint, aut paries communis, & cum reficere , vel demolire, vel in eum immittere quid opus Iit: communi dividundo judicio erit agendum , aut interdicto uti possidetis experimur. 13. IDEM lib. 75. ad Edictum. TN judicium communi dividundo omnes res veniunt: nisi si quid fuerit ex communi consensu exceptum nominatim , ac veniat. 14. PALLUS lib. 3. ad Plautium. TN hoc judicium [hoc] venit, quod communi nomine astum est, aut agi debuit ab eo, qui scit se socium habere. tz. 1. Impendia 4 autem, qux , dum proprium meum fundum existimo , feci, qux scilicet, si vindicaretur fundi pars, per exceptionem doli retinere pesiem, au etiam, fi communi dividundo judicio mecum agetur, aequitate ipsius judicii retinere possim, considerandum est ? Quod quidem magis puto: quia bonae fidei judicium est communi dividundo 5. sed hoc ita, fi mecum agatur. Cxterum, fi alienavero partem meam , non erit , unde retinere poffim. Sed is , qui a me emerit, an retinere possit, videndum est: nam [&] si vindicaretur ab eo pars, impendiorum nomine, qnx ego fecissem, ita, ut ego, poterat retentionem facere ? & verius est, ut & in hac specie expensx retineantur. Quae cum ita sint, rectiflime dicitur , etiam impendiorum nomine utile judicium dari debere mihi in socium , etiam manente rei communione. j* Diversum est enim , cum quasi in rem meam impendo , quae sit aliena , aut communis, hoc enim casu, ubi quasi 6 in rem meam impendo, tantum retentionem 7 habeo : quia neminem mihi obligare volui. At cum puto rem Titii esse, quae sit Maevii, aut esse mihi communem cura alio, quam est; id ago , ut alium mihi obligem. & sicut negotiorum gestorum actio datur adversus eum, cujus negotia curavi, cum putarem alterius ea esse, ita & in proposito. Igitur & si abalienavero praedium , quia in ea causa fuit , ut mihi actio dari deberet, danda mihi erit (ut Julianus quoque scribit) negotiorum gestorum actio. §. 2. Si conveniat, ne omnino divisio fiat 8, hujusmodi pactum nullas vires habere, manifestilsimum est. Sin autem in- tira 9 certum tempus , quod etiam ipsius rei qualitati prodest, valet. §• 3- Si inter socios convenisset, ne intra certum tempus societas divideretur , quin vendere io liceat ei , qui tali conventione tenetur , non est dubium. Quare emptor quoque communi dividundo agendo, eadem exceptione suinmovebitur , qua auctor ejus sum- m “ veretur - §• 4- Si paciicatur socius, ne partem suam petat , eftestu tollitur societas. (i. arg. I. 37. I. 50. in fit. infir. mandati. (2. /. 23. §.8 .supr. adleg. Aquil. (3./. 8- in pr.supr. deusu & babit, (4.i. 3. inpr. I. 4- ß. Z. 1. 11. supy. I. 4. in sin. C. h. t. (;. I. 4. §[ 2.supr. eod. (6. I. 29. in pr. vers. diversa, infr. eod. (7. inimo vide i. 58. §. 2. verj. quodji. infr. ad S'C. Tr-elicU. (8- 1. 70. infr. pro socio.. . (9. i. 14. infr. d. t. (10. I. 16. iu sin. infr. A. t. (11. I. 27. 1. 28- 15. IDEM lib. 5. ad Plautium. HI socius fervi communis nomine conventus, & condemnatus sit, aget communi dividundo, & antequam praestet, nam, & si noxali judicio cum uno actum sit, statim aget cum socio , ut ei pan traderetur: cautionibus interpositis, ut , si non dederit, reddet. 16. IDEM lib. 6. ad Plautium. QUm socii dividunt societatem , de eo , quod sub conditione deberetur 11, cautiones intervenire solent. 17. MODESTINUS lib. 9. Regularum. QUi coheredes habet, fi fundum pignori datum a testatore suo, comparaverit a creditore, non debet ä coheredibus judicio communi dividundo conveniri. 18. JAVOLENUS lib. 2. Epistolarum. T fundus hereditarius fundo non hereditario serviat, arbiter disponere non potest 12 : quia ultra id, quod in judicium deductum est, excedere potestas judicis non potest. 19. PAULUS lib. 6. ad Sabinum. ^Rbor, qua: in confinio nata 13 est, item lapis, qui per utromque fundum extenditur, quamdiu cohxret fundo, e regione cnjus- que finium , utriufque lunt: nec incommuni dividundo judicium veniunt, sed cum aut lapis exemptus, aut arbor eruta, vel succisa est, communis pro indiviso fiet: & veniet in communi dividundo judicium: nam quod erat finitis partibus, rursus confunditur. Quare duabus massis duorum dominorum conflatis , tota massa communis est 14, etiam si aliquid ex prima specie separatum maneat : ita arbor & lapis separatus a fundo , confundit jus dominii. §. 1. De vestibulo communi binarum sedium arbiter communi dividundo invito utrolibet dari non debet: quia * qui de vestibulo liceri cogituraccesse habet interdum totarum sedium pretium facere , li alias aditum non habet, tz. 2. Si per eundem locum via nobis debeatur, & in eam impensa facta sit, durius ait Pcmponius, communi dividundo vel pro socio agi posse : qux enim communio juris feparatim inteiligi potest? Sed negotiorum gestorum agendum. tz. 3. Judex communi dividundo , item familia; ercifcundx, de fervo, qui in fuga est 1; , jubere debet liceri eos , inter quos judex est: & tunc eum adjudicare [ei] , penes quem licitatio remansit. nec erit periculum , ne ex Senatusconsulto prena Legis Favix committatur, tz. 4. Aquarum iter 16 in judicium communi dividundo non venire, Labeo ait. nam aut ipsius fundi est; & ideo in judicium non venit: aut separatum a fundo, divisum tamen aut mensura, aut temporibus. Sed possunt jura interdum & separata a fundo esse, [&] nec mensura, nec temporibus divisa: veiuti cum is, cujus fuerunt, plure; heredes reliquit. Quod cum accidit, consentaneum est, & ea in arbitrio familix ercifcundx venire, nec videre inquit Pomponius, quare 17 minus in communi dividundo, quam familix ercifcundx judicium veniat. Igitur in hujusmodi speciebus [etiam] in communi dividundo judicio venit» ut prxfata jura aut mensura, aut temporibus dividantur. 18 20. POMPONIUS lib. 13. ad Sabinum. CI is, cum quo fundum communem habes, ad delictum non respondit, & ob id motu judicis villa diruta est, ant arbusta succisa sunt, prxstabitur tibi detrimentum judicio communi dividnn- do. Quidquid enim culpa socii amissum ejl , eo judicio continetur. 21. ULPIANUS lib. 30. ad Sabinum. J Udicem in prxdiis dividendis, quod omnibus utiliisifflum 19 est, vel quod malint litigatores , sequi convenit. 22. POMPONIUS lib. 30. ad Sabinum. CI meo & vicini nomine parietem xdificem, vel. repetiturus ab eo pro parte impensam , vel donationis gratia 20 , communis fiet paries. 23. ULPIANUS lib. 32. ad Edictum. CI convenerit inter te & socium tuum ,ut alternis annisfruciumper- ^ ciperetis, & non patiatur te socius tui annffructum percipere , videndum, utrum ex coi.ducto sit actio , an vero communi dividundo? t*Eademquxstiq,est,' & si socius, qui convenerat, ut alternis annis frucretur, pecus immisit,'& effecit, ut futuri anni Fru- infr. d. t. (12. lUi. tz. $~f*pr. tit. prox. Jit. L tz. 27. it&stii socio. (14. I. 5. supr. de rei vini, tz 15. /. 6. C. udleg. Fab. de flagiar. .(16. 83- infr. pro di Yer. V.. /. 4. inpr. suprsW. t, 17 . v. 1.6. §.~pen.supr. eod. (18. V. l. $. §. i.stiprsuiesprvi^L s. : pr. infr. de aqua quotid. (19. Adde l. 6$. §. 5. in sin. infr. pro socio. (20. arg. I. 2. in sin. C. de rei vini. Ce 3 > ctuv, 4il Digestorum ü b. X. Tit. III. IV. An ctas , qims socium percipere oportuit, corrumperentur ? Et puto magis communi dividundo judicium , quam ex conducto locum habere; qum enim locatio est, cum merces non intercesserit i ? aut certe actionem incerti civilem reddendam. 24. JULIANUS lih. g. Digestorum. r'Omnumis servus si ex re alterius dominorum adquisierit, nihilo- ^ minus 2 commune id erit, sed is, ex cujus re ad quifitum fuerit , communi dividundo judicio eam summam percipere potest : quia fidei bon* convenit, ut unusquisque pnscipiium habeat, quoti ex re ejus servus adquisierit. tz. 1. Cum agere tecum communi dividundo vellem , partem tuam Titio tradidisti, mutandi judicii causa: teneris mihi Praetoria actione , quod fecisses, ne tecum communi dividundo ageretur. 25. IDEM lib. 12. Digestorum. CI Stichus communis meus & tuus servus habuerit Pamphilum " vicarium aureorum decem , & mccuin astum de peculio fuerit, condemnatufque decem praestitero : quamvis 3 postea Pamphilus decesserit, nihilominus actione communi dividundo , vel pro socio quinque [millia] prmstare debebis ; quia te hoc «re alieno liberavi. Longe magis consequar , si Stichus post mortem Pamphili alium vicarium adquisicrat. 26. ALFENUS Varus lib. 2. Digestorum. pOmmunis servus , cum apud alterum esset, crus fregit 4 in ^ opere: Qtuor.bntur, alter dominus quid cum eo , penes quem fuisset, ageret? Respondi: si quidem culpa illius magis ,rquam casu , res communis damni cepisset, per arbitrum communi dividundo posse recuperare.' 27. PAULUS lib. 3. Epitomarum Alfeni Digestorum. lAE communi fervo unus ex lnciis qusstionein habere, nisi com- munis negotii causa , jure non potest. 18. PAPINIANUS lib. 7. Quxstionum. CAbinus, in re communi neminem dominorum jure facere quic- ° quum ;, invito altero, pojse. Unde manifestum est, prohibendi jus esse 6 : * in re enim pari potiorem causam esse prohibentis, constat. Sed etsi in communi prohiberi socius a socio, ne quid faciat , potest, ut tamen factum opus tollat, cogi non potest 7 , si, cum prohibere poterat, hoc prxter misit: & ideo per communi dividundo actionem damnum larciri poterit. Sin autem facienti consensit , nec pro damno habet actionem. Quod si quid absente socio , ad laesionem ejus fecit, tunc etiam tollere cogitur. 29. PAULUS lib. 2. Quxstionum. CI quis f,, cum existimaverit fundum communem sibi cum Mte- 0 vio esse , quem cum Titio communem habebat, impendisset: recte dicitur etiam communi dividundo judicium ei sufficere, hoc enim est, fi sciam rem communem esse , ignorem autem, cujus socii: neque enim negotia socii gero , sed propriam rem tueor: & magis ex re, in quam impenditur, quam ex persona socii, actio nascitur. Denique ea actione pupillum teneri dicimus 9, ut impendia restituat officio judicis, f Diversa causa est ejus, qui putat se in rem propriam impendere, cum sit communis: huic enim nec communi dividundo judicium competit, nec utile dandum est. Ille enim, qui icit rem esse communem, vel aliena negotia, eo animo gerit, ut aliquem sibi obliget, & in personala- bitur. §. 1. Pomponius scripsit, posci 10 judicem poste ä quolibet sociorum : sed , etiam si unus ex sociis mutus erit, recte cum eo communi dividundo agi. 30. SCiEVOLA lib. 1. Responsorum. s'Ommuni dividundo judicio recte agi, sive neuter possideat, sive ^ alter sociorum fundum non possideat, n 31. PAULUS lib. 1;. Responsorum. Ina mancipia , qnx ex hereditate paterna jussu Prxtoris pupillis , ministerii causa, reservata essent, divisa non videri, sed omnium communia permansisse. B 1 (1. /, 52. in pr. ir.fr. de donat, inter vir. tjf uxor. Inst. de locat, in pr. (2. I. 45. infr. de adquir. rer. domin. (3. v. I. 9. supr. b. t. (4. Hdde l. pen. in fr. infr. de adi. empt. I. 27. §. 1 .supr. de servit, fraxi. ttrban. (5. Vide tamen /. 6. §. 4. supr. dc divis, rer. (6. /. 27. §, l.supr.'de servit, p r&d. urban. (7. Vide tamen/. 26. in sin. supr. d. t. (8- /. 6. inpr. I. 14. §. 1. vers. diversum, supr. h. t. I. I. 4;. §. tilt. supr. de negot. gejl. (9. /. 46. infr. deoblig. & aci. {id. l.fin. C. h. t. (11. V. /. 25. §. 2.supr. tit.prox. TIT. IV. AD EXHIBENDUM. i2 1. ULPIANUS lib. 24. ad Edictum. LI/Ec actio perquam necessaria 13 est, & vis ejus in usu cottidiano "est: & maxime propter vindicationes 14 inducta est. 2. PAULUS lib. 21. ad Edictum. pXbibere 17 * est facere in publico potestatem, ut ei, qui agat experiundi sit copia. ’ 3. ULPIANUS lib. 24. ad Edictum. TN hac actione actor omnia nosse debet, & dicere argumenta rei A de qua agitur. §. 1. Qui ad exhibendum agit, non utique dominum se dicit, nec debetostendere : cum multae sint cauCe ad exhibendum agendi. §. 2. Praeterea in hac actione notandum eft quod reus contumax per in litem jusjurandumiö petitoris damnari postit ei, judice quantitatem taxante. §. 3. Eft autem personalis hxc actio : & ei competit, qui in rem acturus est , qualicunqne in rem actione: etiam pigneraticia, Serviaita, sive hypothecaria, qui creditoribus competunt. §. 4. Sed & usumfructum petituro competere ad exhibendum , Pomponius ait. §. q. Sed & si quis interdicturus , rem exhiberi desideret, audietur. §. 6. Item, si optare velim servum, vel quam aliam rem , cujus optio mihi relicta est 17: ad exhibendum me agere posse constat, nt exhibitis possim vindicare. §. 7. Si quis noxali judicio experiri velit, ad exhibendum ei actio est necessaria. Quid enim, 11 dominus quidem paratus sit defendere, actor vero designare non poffit, nisi ex prasenti- bus; quia aut servum non recognoscit, aut nomen non tenet: nonne xquum est ei familiam exhibere, ut noxium servum adgnoscat 18? Quod ex causa debet fieri, ad designandum eum, cuius nomine noxali quis agit, recensitione fervorum Facta. §. 8. Si quis extra heredem 19 tabulas testamenti, vel codicillos, vel quid aliud ad testamentum pertinens exhiberi velit, dicendum est, per hancaftio- nem agendum non elfe : cum sufficiunt [sibi] interdicta 20 in hanc rem competentia: Et ita Pomponius. §. 9. Sciendum est autem, non solum eis, quos diximus, competere ad exhibendum actionem, verum ei21 quoque, cujus filterest exhiberi. Judex igitur sum- matim debebit cognoscere , an ejus intersit; 11011, an ejus res sit: & sic jubere vel exhiberi ; vel non, quia nihil interest. §. 10. Plus dicit Julianus, etsi vindicationem 11011 habeam, inte- rim posse me agere ad exhibendum, quia mea interest exhiberi, utputa, st mihi servus legatus sit, quem Titius optajfet: agam enim a«fi- “ tabui, exhibenti. I. 22. /. ult. in pr. infr. de verb.sgn. (16. /• i* ** pr. infr. de in lit. jurando. (17. I. g 0 . §. 2. infi-.'defurt. (iS. v> /. 3. §. 2. infr. de publicem. (19. /. 3. infr. tejlam. quemaim. »F- (20. v. I. 3. §. 10. infr. de tabui, exhibenti. (21. Adde d. 1 . 3 > §■ w ’ (22. v. /. iZi. infr. dereg.jur . (23. /. 7. C. h. t. 4'Z Ad exhibendum. 414 quamvis ad exhibendum agi non possit, in factum tamen actio detur, ut Julianus tractat. Servus (inquit) uxoris meae rationes meas conscripsit : h» rationes ä te possidentur: desidero eas exhiberi. Ait Julianus, si quidem [in] mea charta scriptae sint, locum esse huic actioni : quia & vindicare eas possum, nam cum charta mea fit, & quod scriptum est , meum est. 1 Sed si charta mea non fuit, quia vindicare non possum , nec ad exhibendum experiri. In factum igitur mihi actionem competere. §. 15. Sciendum est, adversus possessorem hac actione agendum : non solum eum, qui civiliter, sed & eum, qui naturaliter incumbat possessioni, f Denique creditorem, qui pignori rem accepit, ad exhibendum teneri placet. 2 4. POMPONIUS lib. 6. ad Sabmum. T^Am & cum eo, apud quem deposita, vel cui commodata, vel locata res sit, agi potest. 5. ULPIANUS lib. 24. ad Edictum. pElfus scribit: si quis merces, quas ex vehendas conduxit, in ^ horreo posuit, eum conductore ad exhibendum agi potest. Item, fi mortuo conductore heres existat, cum herede agendum, led , si nemo heres sit, cum horreario agendum 3 : nam sia nullo (inquit) possidentur , verum est, aut horrearium possidere , aut certe ille est, qui possit exhibere. Idem ait: Quomodo autem possidet, qui vehendas conduxit ? an quia pignus tenet ? Qiue species ostendit, e iam eos, qui facultatem exhibendi habent , ad exhibendum teneri. 4 §. 1. Julianus autem ita scribit, ad exhibendum actione teneri eum, qui rerum, vel legaturum servandorum causa in possessione sit. sed & eum, qui ususfructus nomine rem teneat : quamvis nec h ; c 5 utique possideat, f Inde Julianus quierit quatenus hos oporteat exhibere? Et ait, priorem quidem sie , uc actor posseffionem habeat: is autem , cum quo agetur, rei servandae causa sit in pollMHone. eum vero , qui iiliunsructum habeat, sic, ut actor rem possideat: is. cum quo agetur, utatur fruatur. §. 2. Idem Ju/iamis scribit, emptorem, qui ruta cassa 6 non restituit, ad exhibendum teneri, in quantum in litem juravero. Sed ibi adjicit, si emptor possideat, aut dolo fecit, quo minus possideat. §. 3. item Celsus scribit, stercus, quod in aream meam congessisti, per ad exhibendum actionem posse te consequi, ut tollas : sic tamen , ut totum tollas; exterum alias non posse. §. 4. Sed & si ratis7 delata sit vi fluminis in agrum alterius, posse eum conveniri ad exhibendum , Neratius scribit. 1 Unde quxrit Ne- ratius, utrum de futuro duntaxat damno , an L de pra terito, domino agri cavendum sit ? Et ait, etiam de praeterito 8 caveri oportere. §. 5. Sed & fi de ruina aliquid in tuam aream, vel in tuas aedes deciderit, teneberis ad exhibendum, licet non possideas. §. 6. Item , si quis facultatem restituendi non habeat 9, licet possideat, tamen ad exhibendum non tenebitur : utputa , si in fuga sentus sit, ad hoc plane solum tenebitur , ut caveat se exhibiturum 10, Ji in potestatem ejus pervenerit: sed & si non sit in fuga , permiseris autem ei, ubi velit, morari, idem erit dicendum; aut peregre a te missus sit, vel in prxdiis tuis agat, ad hoc solum teneberis , ut caveas. 6. PAULUS lib. 14. ,;d Sabinum. QEmms inclusa auro alieno , vel sigillum candelabro vindicari non potest: sed 11, ut excludatur, ad exhibendum agi potest. Aliter atque in tigno juncto xdibus : de quo nec ad exhibendum ag' potest, quia lex duodecim 12 Tabularum solvi vetaret: sed actione de tigno juncto ex eadem Lege in duplum agitur. , 7- ULPIANUS lib. 24. ad Edictum. jslgni 13 appellatione omnem materiam in Lege duodecim Tabu- / larum accipimus, ut quibusdam reste videtur. §. 1. Sed, si rotam meam vehiculo aptaveris, teneberis ad exhibendum. Et ita Pomponius scribu : quamvis tunc civiliter non possideas. §._ 2. Idem L fi. armario vel navi tabulam meam, vel ansam scypho junxeris, vel emblemata 14 phialx : vel purpuram vestimento intexeris , aut brachium ftatux 13 coadunavris. §. 3. Item municipes ad exhibendum conveniri possunt: quia facultas est resti- tuendi. nam & possidere 16, & usucapere eos posse constat. Idem (r. I. 9. §. I. infr. de adquir. rer. domin: (2. I. \(>.infr. de ufurp, gst ufucup. (3. /. 12. §,fin. infr. h. f,- (4. Adde l,y. infin, supr. de reiyiud. (5. I. 1. §. 8. infr. de adquir. vel amitt, pojsejj. L 6. §. 2. infr. de precario. (6. I. 17. §. 6. infr, de aci, empt. (7. I. 9. §. 3. infr. de damno infeci. (8. I. 8- infr, de' inccr.il. (9. L II. infin. infr. h. t. I. 21. §. 3. supr. de noxal. aci. (10. Adde 1. 12. §. pen, inf r. h. t, 23. Z. %.fupr, de rei vini. (12. 1.1. [&] in collegiis, exterisque corporibus dicendum erit. H. 4. Si quis non possideat litis contestatx tempore , [sed] postea ante sen- .tentiam possidere coiperit, oportere dici putamus, debere condemnari, nisi restituat. §. 3. Si quis, cum judicii accepti tempore possideret, postea sine ilolo malo possidere desierit, absolvi eunt oportet: quamvis sit, (inquit Pomponius) quod ei imputetur v cur non statim restituit, sed passus est fecum litem contestari. §. 6. Idem scribit, si quis litis contestatx tempore possederit» deinde desierit possidere, mox coeperit sive ex eadem causa, sive ex alia: condemnari eum oportere, nisi restituat. §. 7. Ibidem non male Pomponius jungit, ejus, qui ad exhibendum egit, utroque tempore interfuisse oportere , rem ei restitui: hoc est, & quo lis: contestatur, & quo fit condemnatio. Et ita Labeoni placet. 8- JULIANUS lib. 9. Digestorum. CI ad exhibendum actum est cum eo, qui neque possidebat, neque dolo malo fecerat, quo minus possideret, deinde eo defuncto heres eius possidet rem , exhibere eam cogendus erit. Nam fi fundum, vel hominem petiero, & heres ex eadem causa poffidere coeperit , restituere cogitur. 9. ULPIANUS lib. 24. ad Edictum. J Ulianus scribit, si quis hominem, quem possidebat, occiderit » sive ad alium transtulerit posseffionem 3 sive ita rem corruperit». ne haberi possit, ad exhibendum tenebitur: quia dolo 17 fecit,- quo minus possideret- f Proinde & si vinum , vel oleum, vel quid aliud effuderit 18 , vel confregerit, ad exhibendum tenebitur. §. 1. Glans ex arbore tua in fundum meum incidit, eam ego immisso pecore depasco: qua actione possum teneri? Pomponius scribit, competere actionem ad exhibendum, si dolo pecus immisi, ut glandem comederet. Nam L si glans extaret, nec patieris me tollere, ad exhibendum teneberis, quemadmodum , si materiam meam delatam in agrum suum quis auferre non pateretur. Et placet nobis Pomponii sententia, sive glans extet, sive consumpta sit. sed si extet, etiam interdidi 0 de glande legenda , ut mihi tertio 19 quoque die legenda: glandis facultas ejfet, uti potero, si damni infecti cavero. §. 2. Si quis rem fecit ad alium pervenire, videtur dolo fecisse, quo minus possideat: si modo hoc dolose fecerit. §. 3. Sed Ii quis rem 20 deteriorem exhibuerit, xque ad exhibendum eum teneri, Sabinus ait. Sed [hoc] ibi utique verum est , si dolo malo in aliud corpus res sit translata : veluti, si ex scypho massa facta sit. quanquam enim massam exhibeat, ad exhibendum tenebitur : nam* mutata forma prope interemit substantiam rei. §. 4. Marcellus scribit, si tibi decem nomismata sint sub conditione legnta» & mihi decem ususfructus 21 pure, deinde heres pendente conditione , non exacta cautione , decem fructuario solverit , ad exhibendum eum actione teneri; quasi dolo fecerit, quo minus possideret : dolus autem in eo est, quod cautionem exigere supersedit * fructuario : effectumque, ut legatum tuum evanesceret , cum jam; nummos vindicare non possis. Ita demum autem- locum habebit atf exhibendum actio, si conditio extiterit legati. Potuisti tamen- tibi prospicere stipulatione legatorum : £ & , ] si prqspexistiy non erit tibi necessaria ad exhibendum actio. Si tamen ignarus legati tui» a fructuario satis non exegit, dicit Marcellus, cessare ad exhibendum : scilicet quia nullus dolus est. succurrendum 22 tamen legatario, in factum adversus fructuarium actione , ait. §.5. Quantum [autem] ad hanc actionem attinet, exhibere est 23 , m eadem causa prxstare , in qua fuit, cum judicium acciperetur : ut quis copiam rei habens possit exsequi actione, quam destinavit, in-milio 1 casu, quam .intendit, lxsa : quamvis non de restituendo » sed de exhibendo agatur. §. 6. Proinde si post litem contestatam usucaptum exhibeat, non videtur exhibuisse 24 : cum petitor intentionem suam perdiderit. & ideo absolvi eum non oportere , niu- paratus iit, repetita die, intentionem suscipere : ita ut fructus fecundum legem x Illinentur. §. 7. Q_uia tamen causa petitori in hac’ actione restituitur, Sabinus putavit, partum quoque restituendum ; ssve pruegnans fuerit mulier, sive postea conceperit. Quam seuten- in pr. infr.de tigno junci. (13- i. I- r- §• 1. {• 62 .infr. de verh. fign . (14. v. I. 3. §. I. infr. de critico. (13. v. I. 23. §. 2. supr, ie "rei vini, (l5. I, 2. infr. de adquir. vel amitt. pesef, (17. L 5, C, h. t. (18. v. /. 27. §. 15. supr. ad leg. Aquil. (19. I. un. infr: dic glande legend, (20. L 7. C. h. t. (21. I. 28. supr, de usufr, (22. L 63. infr. de legat, 2. (23. Adde l. I.fupr. h. t. I, fis,infr, de verb.jign. (24. §. 3. Inft. de ofic. judic, tiam-. 4 N Diffefloinm Libb. X. Tit. IV. XL Tit. I. §. 8- Priterea utilitates i, fi qnx antiffie sunt ob hoc , quod non exhibetur , vel tardius [quid] exhibetur , istimaruli ä judice sunti Et ideo Neratius ait, utilitatem actoris venire in istimationem , non quanti res fit: qua: utilitas , inquit, interdum minoris erit, quam res [erit]. io. PAULUS lib. 26. ad Edictum. CI optione intra certum tempus data, judicium in id tempus ex- " tractum est, quo frustra exhibetur, utilitas petitoris confervetur. Quod si per heredem non stetit, quo minus exhiberet tempore judicii accipiendi, absolvendus est heres. 11. ULPIANUS lib. 24. ad Edictum. QEd & si hereditas am illa fit ob hoc , quod servus non exhibeatur, o xquiffimnmest , illimari officio judicis damnum hereditatis. 2 §. 1. Qtto autem loco exhiberi rem oporteat, vel cujus sumptibus , videamus. Et Labeo ait, ibi 3 exhibendum, ubi suerit, cum lis contestaretur: periculo & impendiis actoris perferendam , per- ducendamve eo loci, ubi actum fit. Pascere plane servum, vestire, curare, polTessorem oportere, ait. Ego autem arbitror, interdum etiam luce actorem agnoscere oportere , fi Forte ipse servus ex operis, vel artificio suo solebat se exhibere, nunc vero cogitur vacare. Proinde & li apud officium fuerit depositus exhibendus , cibaria debebit agnoscere , qui exhiberi desideravit, si non solebat possessor servum pascere : nam si solebat, fi cuti pascit, ita & cibaria potest non recusare. Interdum 4 tamen co loci exhiberi debet luis sumptibus: ii forte proponas , data opera cum in locum abditum res contulisse , ut actori incommodior esset exhibitio, nam in hunc casum, suis sumptibus & periculo, debebit exhiberi in eum locum, ubi agatur: ne ci calliditas sua prosit. §. 2. Si de pluribus rebus quis conveniatur, & litis contestate tempore omnes possedit, licet postea quasdam desierit, quamvis sine dolo [malo] , possidere: damnandum , nisi exhibeat eas 5 , quas potest. 12. PAULUS lib. 26. ad Edictum. TAE co exhibendo, quem quis in libertatem vindicare velit, huic actioni Locus elfe potest. 6 §. 1. Et filinsfamilias ca actione tenetur, si facultatem rei exhibenda: habet. §. 2. Saepius ad exhibendum agenti, si ex eadem causa agat, obstaturam exceptionem , Julianus ait. Novam autem causam intervenire, st is, qui vindicandi gratia egisset, post 7 acceptum judicium eam ab aliquo accepit: & ideo exceptionem ei non officere. + Item, si ei, qui furti acturus, ad exhibendum egisset, iterum furtum Factum sit. f Denique, si quis optandi 8 gratia ad exhibendum egisset, &, post litem contestatam , alterius testamento optio data sit, ad exhibendum agere potest. §. 3. Si quis ex uvis meis mustum fecerit, vel ex olivis oleum, vel ex lana vestimenta, cum sciret bic aliena esse: utriusque nomine ad exhibendum actione tenebitur, quia * quod ex re nostra fit, nostrum esse , verius est. 9 §. 4. Si post judicium acceptum homo mortuus sit, quamvis sine dolo malo , & culpa possessoris, tamen interdum tanti damnandus est, quanti actoris interfuerit per eum non effectum, quominus tunc cum judicium acciperetur , homo exhiberetur : tanto magis, si apparebit, co casu mortuum esse, qui non incidisset, si tum exhibitus fuisset. §. 5. Si justa 10 ex causa statim exhiberi res non possit, jufsn judicis cavere debebit, se illo die exhibiturum. §. 6. He- (1. I. 10. /.11. in pr. infr. h. t. (2. /. 9. in fin. I. 10. Jupr. eod. I. 23. inpr.supr. ad leg. Aquil. (3. V./. 12. §. I. infr. deposti. I. IO .supr. de rei vind. (4. /. 12. supr. d. t. I. 47. in pr. infr, de legat. 1. (5. I. 5. §. fin. Jupr. h. t. (6. Vide tamen /. 13. infr. eod. ,(7. l - 3- c - eoA - (8- l - 3- §- io. supr. eod. (9. /. 49. in fin. _ 416 res, non quasi heres , sed suo nomine hac actione uti potest, st. ^ heres poilessoris suo nomine tenetur. 11 f Igitur non procedit merere , an heredi L in heredem danda sit. Plane , ex dolo de functi danda est in heredem hic actio , li locupletior hereditas c* nomine facta Iit: vel uti quod pretium r ei consecutus sit. 13. GAJUS lib. ad Edictum Pritoris Urbani, titulo de liberali causa. gl liber homo detineri ab aliquo dicatur , interdictum adversus eum , qui detinere dicitur , de exhibendo co potest quis n | la . here, nam ad exhibendum actio in eam rem inutilis videtur p- quia hic actio ei creditur competere. cujus peculialiter iutcrcst? 14. POMPONIUS lib. 14. ad Sabinum. CI vir nummos ab uxore sibi donatos sciens suos factos non elfe pro re empta dederit, dolo malo fecit, quo minus poffidtat: & ideo ad exhibendum actione tenetur. 15. IDEM lib. 18. ad Sabinum. 'T'Hcsaurus 14 meus in tuo fundo est , nec eum pateris me effode. re: cum eum loco non moveris, furti quidem, aut ad exhi. bemb.im , eo nomine agere recte non posse me, Labeo ait: quia ne. que possederis eum, neque dolo feceris, quo minuspossulcres, utpo- te cum lieri possit, ut nescias [eum] thesaurum in tuo fundo elfe. N011 esse autem iniquum, juranti mihi non talumnue causa postulm vel interdictum , vel judicium ita dari, ut, fi per me non stetit] quo minus damni infecti tibi operis nomine caveatur, ne vimjhh'i mihi, quo minus eum thesaurum effodiam, tollam, exportem. Quod si etiam furtivus iste thesaurus est, etiam furti agi potest. 16. PAULUS lib. 10. ad Sabinum. QUm servus tenet aliquid, dominus ad exhibendum suo nomine tenetur: liantem servus, citra scientiam domini, dolo fecit, quo minus habeat, vel furti actio, vel de dolo malo noxalis, fervi nomine danda est: ad exhibendum autem , utilis nulla constituenda est. 17. ULPIANUS lib. 9. dc omnibus Tribunalibus, gl quis hominem debilitatum exhibeat, vel eluscatum, ad exhibendum quidem absolvi debet 5 [exhibuit enim , & nihil impedit directam actionem talis exhibitio ; ] poterit tamen agere actor ex lege Aquilia de hoc damno. 18. IDEM lib. 6. Opinionum. gOlutione chirographo inani 15 facto, & pignoribus liberatis, nihilominus creditor , ut instrumenta ad eum contractum pertinentia ab alio, quam debitore , exhibeantur, agere potest. 19. PAULUS lib. 4. Epitomarum Alfeni. ^D exhibendum possunt agere omnes, quorum interest. Sed quidam consuluit, an postit efficere hic actio, ut rationes adversarii sibi exhiberentur, quas exhiberi magni ejus intereffet? fie- fpondit, ¥ non oportere jus civile calumniari, neque verba captari, sed, qua mente quid diceretur, animadvertere convenire. Kam iila ratione etiam studiosum alicujus doctrinx poste dicere, sua in- teresse, illos, aut illos libros libi exhiberi: quia, si essent exhibiti, cum cos legisset, doctior & melior futurus e fiet. 20. ULPIANUS lib. 2. Regularum. rtUxstionis habendi causa ad exhibendum agitur ex delictis fer- votum ad vindicandos conscios suos. Jupr. de rei ■vind. (10. /.;. in fin.supr. h. t. §.3. Inst. dcofic.julic. (11. /. 5. inpr. I. %.fupr. h. t. (12. 1. 3. §. 9. infr. de homine libo' * 1 exhibend. (13. Vide tamen /. 12. inpr.supr. h. t. (14. v. I ,;[• §. I. infr. de adquir. rer. domiti. I. 22. in pr. Jupr, fami l. ereije. C tc . L «*r. in fir. LIBER UNDECIMUS. TIT. I. DE INTERROGATIONIBUS IN JURE 1 FACIENDIS, ET INTERROGATORIIS ACTIONIBUS. i. CALLISTRATUS lib. 2. Edicti monitorii. Oticus heres [ in jure ] interrogandus est, qua 2 ex parte heres fit, quotiens adversus eum actio instituitur, & dubitat actor, qua ex parte is , cum quo agere velit, heres fit. (r. /. 10. infr. eod. (3. v./. 11. Est autem interrogatio tunc necessaria, cum in personam sit actio, & ita , si certum petetur: ne, dum ignoret actor, qua ex parte adversarius defuncto heres exstiterit, interdum plus petendo aliqui“ damni sentiat. §. 1. Interrogatoriis autem actionibus hodie no® utimur: quia * nemo cogitur ante judicium de suo jure aliquid re- ipondere 3. ideoque minus frequentantur , & in desuetudinem abierunt: sed tantummodo ad probationes litigatoribus fuihciunt C. de petit, hered. e», (I. v. I. 4. §. I. infr. h. t. 41 ? De interrogationibus in jure faciendis, &c. 4 ! 5 en, qux ab adversa parte expressa fuerint apxui judices, vel in hereditatibus, vel in aliis rebus, qua; in caulis vertuntur. i. ULPIANUS lib. 22. ad Edictum. pDictum de interrogationibus ideo Prxtor proposuit, quia sciebat •* J difficile esse ei, qui heredem, bonormnve pnsseUbrem convenit , probare aliquem esse heredem, bonorumvc poflesiorem. z. PAULUS lib. 17. ad Edictum. Q Uia plerumque difficilis probatio [adita: ] hereditatis est. 4. ULPIANUS lib. 22. ad Edictum. YOluit Praetor adstringere eum ,“ qui convenitur , ex sua in judi- ' cio responsione , -ut vel confitendo, vel mentiendo sese oneret, sunul etiam portionis, pro qua quisque heres extitit, ex interrogatione certioretur. §. I. Quod ait Prstor, qui in jure interrogatus responderit : sic accipiendum est, apud Magistratus populi Romani, vel Praesides provinciarum , vel alios judices. Jus enim 1 eum solum locum esse, ubi juris dicendi vel judicandi gratia consistat; vel si domi, vel itinere hoc agat ;. GAJUS lib. 3. ad Edictum provinciale. Y)Ui interrogatur, au 2 heres , vel quota ex farte fit, vel an in pptestate habeat cum, cujus nomine noxali judicio agitur , ad deliberandum tempus 3 impetrare debet: quia, si perperam confessus fuerit, incommodo adficitur 4 ; 6. ULPIANUS lib. 22. ad Edictum. TAT quia hoc * defunctorum in tere st, ut ; habeant successores , x ~' interest & viventium, ue prxeipitenturj qaaradiu juste deliberant. §. I. Interdum interrogatus quis, an heresfit , non cogitur respondere: utputa, si controversiam hereditatis ab alio patiatur. [ & ita D. Hadrianus constituit: ] ne aut negando [ se ] heredem, priejudioet sibi; aut diceifila heredem, illigetur etiam ablata sibi hereditate. 7. IDEAI lib. 18. ad Edictum. CI quis in jure interrogatus, an quadrupes 6 , qiue pauperiem fecit, ^ ejusfit , responderit: tenetur. 8- PAULUS lib. 22. ad Edictum. CI quis interrogatus de fervo, qui damnum dedit, respondit, suum 7 eje servum: tenebitur Lege Aquilia , quasi dominus 8- & si cum eo actum sit, qui respondit, dominus ea actione libera- *ur. 9 9. ULPIANUS lib. 22. ad Edictum. CI sine interrogatione quis responderitTf heredem, pro interrogato habetur. 10 §. 1. Interrogatum non solum ä Prxtore accipere debemus, sed & ab adversario. §. 2. Sed Ii servus interrogetur, lui i la erit interrogatio : non magis , quam si servus interroget. §. 3. Alius pro alio non debet relpondere cogi, an heres fit ? de se enim debet quis in judicio interrogari; hoc est , cum ipse convenitur. §. 4. Cessus lib. v. Digestorum scribit i si defensor in judicio interrogatus, an is, quem defendit, heres, vel quota ex parte fit, faiso respon..erit: ipse quidem defensor adversario tenebitur 11; ipii autem, quem defendit, nullum facit praejudicium. Veram itaque esse Celsi sententiam . dubium non est. f An ergo non videatur defendere , fi non responderit, videndum? Quod utique & coulequens erit dicere: quia non plene defendit. §. 5. Qui inter- seum] puto ad interrogatum respondisse. §.6. Illud quaeritur, an quis cogatur respondere, utrum ex testamento heresJit: Jf utrum Juo nomine ei quJfitajil hereditas ; an per eos, quos suo juri subjeltos habet, vel per eum, cui heres extitit > Summatim igitur Prxtor cognoscere deoebit, cum quaeratur, an quis respondere debeat, quo jure heres sit: ut, si valde Interesse compererit, plenius responderi jiibeat. qua obtinere debent non solum in heredibus, sed etiam in honorariis succe Isoribus. §. 7. Denique Juiianus scribit, eum quoque, cui est hereditas restituta, debere in jure interrogatum respondere , an ei hereditas fit restituta. §. 8- Si ile peculio agatur , non oportere responderi a patre , vel domino , an in pote- (1. Lpen. in fn.supr. de jufiit. N sure. (2. I. I. §. 12. infr. de fucceßor. edici. (3. d. l. 1. §. 12. insn. (4. v. I.11. §. 3. infr. b.t. (5./1. l' d f r - infr. de fucceßor. edis!. §.;. vas. adhuc. Iust. de honor, f fi'■[!]'• (6. /. i.§. 15. Jupr.fi quadrupes pauper. (7.1 . 27. §. 1. Jhpr. ic noxal. aci. (8. Adde l. 6. §. 2. verf. estfi alia, infr. de confejjis. r i' a U. I. jlatc habe.:t filium , vel servum : qui i hoc solum queritur, an peculium apud eum , cum quo agitur , est. 10. PAvLUS lib. 48. ad Edictum. J^On alienum est, eum 12, a quo damni infecti stipulari velimus, interrogare in jure : an tedes ejus vel locus fit , ex quo damnum timeatur j & pro 13 qua parte: ut, si neget suum prxdium esse , nec caveat damni infecti. aut cedere, aut resistendum putaverit, quasi dolo versatus , tradere compellatur. 11. ULPIANUS lib. 22. ad Edictum. jJE mrate quoque [interdum] interrogatus respondere debebit. §. 1. Si quis, eum heres non esset, interrogatus responderit, exparte heredem eßc : sic convenietur 14, atque fi ex ea parte heres efiec. fides enim ei contra se habebitur. §. 2. Qui ex quadrante heres, vel omnino cum heres non esset, responderit Je heredem ex uje: in assem instituta actione convenietur. §. 3. Si cum esset quis ex semilse heres , dixerit se ex quadrante : mendacii hanc poenam feret, quod in solidum convenitur, non enim debuit mentiri, dum ie minoris portionis heredem adseverat. f Interdum tamen justa ratione potest opinari esse heredem ex minore parte. Quid enim, si neicit sibi partem adereviue, vel ex incerta parte fuit institutus : cur ei responsum noceat ? §. 4. Qui tacuit [quoque] apud Prsetorem , in ea causa est ; ut instituta actione in solidum conveniatur, quasi negavit se heredem esse, nam qui omnino non respondit, -contumax est : contumaci;«-' autem poenam hanc ferre debet, ut ni ioiidum conveniatur, quemadmodum si negasset; quia Praetorem contemnere videtur. §. ;. Quod autem ait Pnetor, omnino non rcjponiifie: posteriores sic exceperunt, ut ‘omnino non rc- Ipondilie videatur, qui ad interrogatum non respondit, id est., n.l; t ns;. §. 6. Si interrogatus quis, an cx affe heres eßht, reipon-, derit exparte : si ex dimidia esset, nihil ei nocere responsum, qua lententia humana est. §. 7. Nihil interest, neget quis, an taceat interrogatus , an obscure respondeat, ut incertum dimittat interrogatorem. §. 8- Ex causa succurri ei, qui interrogatus respondit, non dubitamus, nam & si quis interrogatus , i m putri heres t'stet, responderit; mox prolato testamento, inventus fit exheredatus: tequiilhmun est, succurri ei. 15 Et ita Celsus scribit. Hic quidem & alia ratione, quod ro, * qux postea emergunt, auxilio indigent. Quid enim, si occulte tabulx, & remota, postea prolate sunt? cur noceat ei, qui id responderit, quod impraesentiarum videbatur? Idem dico & si, qui heredem se respon,Ierit, mox falsum, vel inofficiosum, vel irritum testamentum suerit pronunciatum: non enim improbe respondit, sed scriptura ductus. §. 9. Qui interrogatus responderit, sic tenetur, quasi ex contractu obligatus ? pro quo pulsabitur 16, dum ab adversario interrogatur. Sed & si a Praetore suerit interrogatus , nihil facit Praturis auctoritas : sed ipsius responsum, sive mendacium.. §. 10. Qui justo errore ductus negaverit, je heredem, venia dignus est. 17 §. 11. Sed & fi ouis line dolo malo , culpa tamen responderit, dicendum erit , absolvi eum debere: nisi 18 culpa dolo proxima sit. §. 12. Celsus scribit , licere responsi poenitere , si nulla captio ex ejus poenitentia sit actoris. Quod verillimum mihi videtur : maxime si quis postea plenius instructus quid faciat , instrumentis , vel epistolis amicorum juris fui edoctus. 12. PAULUS lib. 17. ad Edictum. QI filius, qui abstinuit le paterna hereditate, in jure interrogatus O responderit se heredem [eße} : tenebitur, nam ita respondendo , pro herede gcjfijse videtur, f Sin autem filius, qui se abstinuit, interrogatus tacuerit, succurrendum est ei: quia hunc, qui abstinuit, \,l;xtcr non habet heredis loco. §. 1. Exceptionibus, qua: institutis in judicio contra reos actionibus opponuntur , etiam is uti potest, qui ex sua responsione convenitur: veluti pacti conventi , rei judicate, & exteris. 13. IDEM lib. 2. ad Plautium. QOnfeffionibusfalsis respondentes ita obligantur, fi ejus nomine, de quo quis interrogatus sit, cum .aliquo sit actio : quia, qux cum alio actio esset, si dominus esset, in nosmet consessione nostra conseremus. Et si eum, qui in potestate patris esset, respondissem, 9. I. 20. inpr. infr. h. t. (10. Adde/. 3. infr. de auctor, tuter., [n. /. 25. §. i.Jupr. adleg. Aquil. (12. I. 20. §. fin.insr.~h. t, (13. /. i.inpr.supr. eod. (\q.l.\t.inpr. infr. eod. (1?. v. §.1©. infr. hic. I. 57. infr. de ohlig-if aci. (16. I. q.supr, h. t, (17. V. §. S-Jiipr. h. I. si&. Adde /, 11. infr, oV incendio, D d flirrn 419 Digestorum Lib. XI. Tit. I. II. III«____4£3 filium meum eß'e , ita me obligari, si xtas i ejus pateretur, ut illius meus efle possit: quia * kalbe confessiones naturalibus convenire deberent, propter qu» fiat,, ut patrisfamilias nomine respondendo, non obliger. §. i. Eum, qui patremfamilias, suum ejse responderit servum , non teneri noxali actione : ac ne si bona fide liber r homo mihi serviat, mecum noxali judicio agi potest: & si actum fuerit, manebit integra actio cum ipso, qui admisit. 14. JA VOLENUS lib. 9. ex Caffio. OI is, cujus nomine nox» judicium acceptum est, manente judi- ^ cio liber judicatus est , reus absolvi debet, nec quidquam interrogatio in jure facta proderit. * quia ejus peisson» , cujus nomine quis cum alio actionem habet, obligationem transferre non potest in eum , qui in jure suum esse confitetur; velut alienum servum , suum eje confitendo : liberi autem hominis nomine, quia cum alio actio non est, ne per interrogationem quidem , aut confeffionem transferri poterit, quo casu eveniet, ut non recte hominis liberi nomine actum sit cum eo, qui confessus est. §. 1. In totum autem confesliones ita rat» sunt, si id, quod in confessionem venit, L jus & naturam recipere potest. 5 15. POMPONIUS lib. 18. ad Sabinum. CI ante aditam hereditatem , servum hereditarium meum ejse re- 0 spondeam, teneor: quia domini loco habetur hereditas. 4 §. 1. Mortuo fervo, quem in jure interrogatus suum ejse confessus sit, non tenetur is, qui respondit: quemadmodum, si proprius ejus fuisset, post mortem ejus non teneretur. ; 16. ULPIANUS lib. 37. ad Edictum. CI servus ab hostibus captus fit, de quo quis injure interrogatus responderit, in sua potestate ejse : quamvis jura postliminiorum possint efficere dubitare nos: attamen non puto locum esse noxali actioni, quia non est in nostra potestate. §. 1. Quanquatn autem placet, etiam eum teneri, qui alienum servum suum fassus esset: attamen rectissime placuit, eum demum teneri, qui suum potuit habere. C»terum, fi dominium qu»rere non potuit, non teneri. 17. IDEM lib. 38. ad Edictum. CI servus non sit unius, sed plurium, & omnes mentiti sunt, eum in sua potestate non ejse, vel (juidam ex illis ; aut dolo fecerunt, quo minus fit in potestate: unulquifque illorum tenebitur in solidum 6. quemadmodum tenerentur , si haberent in potestate. Is vero , qui nihil dolo fecerit, quo minus in potestate haberet, vel non negavit, non tenebitur. r8- JULIANUS lib. 4. ad Ursejum Ferocem. QUi ex parte dimidia heres erat, cum absentem coheredem suum '— defendere vellet, ut satisdationis onus evitare poflit, respon- iitsesolum heredem ejse , & condemnatus est: qu»rebat actor, cum ipse solvendo non eiset, an, rescisso superiore judicio, in eum, qui revera heres erat, actio dari deberet ? Proculus respondit, rescisso judicio posse agi. Idque est verum. 19. PAPINIANUS lib. 8- Quastionum. CI filius , cum pro patre suo ageret, taceat interrogatus, omnia perinde observanda erunt, ac si non esset interrogatus. 7 20. PAULUS lib. 2. Quxftionum. Q Ui servum alienum responderit suum ejse, si noxali judicio con- - ventus fit, dominum liberat 8- aliter atque fi quis confessus fit ,se occidiß’e J'ervnm, quem alius occidit; vel si quis responderit se heredem : nam his casibus non liberatur, qui fecit, vel qui heres est. Nec hac inter se contraria sunt: nam superiore cani ex persona servi duo tenentur; sicut in servo communi dicimus , ubi altero convento alter quoque liberatur 9. at is, qui confitetur se occidisse , vel vulnerasse, suo nomine tenetur, nec debet impenitum esse delictum ejus , qui fecit, propter eum , qui respondit : nisi quasi defensor ejus, qui admisit, vel heredis, litem subiit hoc genere; tunc enim in factum exceptione data, fummovendus est astor, quia ille negotiorum gestorum, vel mandati actione recepturus est, quod prostitit, t Idem est in eo , qui mandatu heredis heredem se ejse respondit, vel cum eum alias defendere vellet. §. I. In jure interrogatus, an fundum poßident : quaero , an respondere cogendus sit, & quota ex parte fundum possideat ? Respondi: J,. volenus scribit, possessorem fundi 10 cogi debere respondere, quota ex parte fundum possideat: ut, si minore ex parte possidere se dicat, in aliam partem , qu» non defenderetur 11, in possessio, nem actor mittatur. §. 2. Idem & si damni infesti 12 caveamus; nam & hic respondere debet, quota exparte ejus fit prtedimn, ut ad eam partem stipulationem accommodemus. Pcena autem non repromittentis hxc est , ut in possessionem eamus: & ideo [eo] pei- tinet scire, an possideat. 21. ULPIANUS lib. 22. ad Edictum. TTBicunque judicem »quitas moverit, »que oportere fieri intern. u gationem 13, dubium non est. 21. SCAEVOLA lib. 4. Digestorum. pRocuratore Cassaris ob debitum fiscale interrogante , tinus er 1 filiis, qui nec bonorum possessionem acceperat, nec heres erat, respondit, se heredem ejse: an quasi interrogatoria creditoribus casseris teneatur? Respondit, ¥ ab his , qui in jure non interro- gassent, ex responso suo conveniri non posse. tit. n. DE 14 QUIBUS REBUS AD EUNDEM JUDICEM EATUR. i. POMPONIUS lib. 13. ad Sabinum. CI inter plnres familiae erciscund» agetur , & inter eosdem com> 0 muni dividundo, aut finium regundorum : eundem judicem Iu- mendum. Praeterea, quo facilius coire coheredes, vel socii pn- sint, in eundem locum omnium prassentiam fieri oportet. 2. PAPINIANUS lib. 2. Qusstionum. pUm ex pluribus i tdrer i,ii, id est, ex mediis ( scilicet verbis ) ejl: nam & bomim consilium quis dando potest suadere, & malum: & ideo Praetor adjecit, ib/J malo , quo tum deteriorem faceret: neque enim delinquit, udi qui tale aliquid servo persuadet, ex quo eum faciat deteriorem. Qui igitur servum sollicitat 20 ad aliquid vel faciendum, vel cogitandum improbe, hic videtur hoc Edicto notari. §. 4. Sed utrum ita demum tenetur, si bon» frugi servum perpulit ad delinquendum, an vero & si malum hortatus est, vel malo monstravit, quemadmodum faceret? Et est verius, etiamsi malo monstravit, in quem modum delinqueret, teneri eum. Imo & si erat servus omnimodo fugiturus, vel furtum facturus , hic vero laudator hujus propositi extitit, tenetur. Pson enim oportet laudando augeri malitiam. Sive ergo bonum servum fecerit malum , sive malum fecerit deteriorem , corrupisse videbitur. §. Is quoque deteriorem facit, qui fervo persuadet, ut injuriam faceret, vel furtum, vel fugeret, vel alienum servum ut sollicitaret, vel ut peculium intricaret, aut amator existeret, vel erro 21, vel malis artibus esset deditus, vel in spectaculis nimius , vel seditiosus; vel si actori suasit verbis, (i. v. /. 14. in fin. infir. h. t. (2. I. 21. infin. C. defurt. (3. I. X^.supr.k.t. (4. I. 31. infir. Ae bered, infiit. /. 39. in fin. supr. de noxal. uti. (6. v. /. 5. 1 . 26. §. 1. 1 . 39. inpr.supr. d. t. (7-, v-1- 9- §- D-s‘pr. h. t.. (8. I. 8- supr. eod. v. I. 23. infir. deso- tution. (9./. 14. §.2 .in fin. infir. defervo corrupt. (10. /. 36. in fr.supr, de rei vini. (n. /. 7. §. 17. infir, quib. ex cai/s. in posejs. (12. /. \o.s:pr. h. t. (13. I. 9. C. iejitdic. (14. Adde /. n. §. 1. supr, de jurislici. I. 22. supr. de juüt, (1 y.-/. ;. C. arhilr. tutela. ( i 6 . Iib . 6 . C . z . §.8. Jnji. deoblig. qua ex deliti. (17. §.:. htfr.bl C18- /- 9 - §• z- -»/>'- eod. (19 .In pr. supr. hic. 1 . 2 . 1 . 9. C. ad leg. M de plugiur. (20. /.4. C. iefurt. (21. /. 17. §. 14. infir. de adii, e diä. i De servo corrupto. 42L sive pretio , ut rationes dominicas intercideret, adulteraret, vel etiam, ut rationem sibi commissam turbaret. 2. PAULUS lib. 19. ad Edictum. yEl luxuriosum vel contumacem 1 fecit; quive, ut stuprum pa- ' teretur 2, persuadet. 3. ULPIANUS lib. 23. ad Edictum. T\Oio-malo adjecto calliditatem 3 notat Praetor ejus, qui persua- det. Cxterum, si quis fine dolo deteriorem Fecerit, [non notatur : ] & si lusus gratia fecit, non tenetur. 4 §. I. Unde quaeritur , si quis servo alieno suaserit, in tettian ascendere , vel in puteum $ descendere-, & ille parens ascenderit vel descenderit, & ceciderit, crusque 6 vel quid aliud fregerit, vel perierit: an teneatur? Et, si quidem sine dolo malo fecerit, non tenetur: si dolo malo , tenebitur. 4. PAULUS lib. 19. ad Edictum. _ CEd commodius est, utili Lege Aquilia eum teneri. 7 " ;. ULPIANUS lib. 23. ad Edictum. T)Oli verbum etiam ad eum, qui recepit, referendum est: ut non alius teneatur, nisi qui dolo malo fecerit, exterum si quis, ut domino custodiret, recepit vel humanitate vel misericordia ductus, vel adprobata atque justa ratione : non tenebitur. §. 1. Si quis dolo malo peisnaferit quid fervo, quem liberum putabat, mihi videtur , teneri eum oportere: majus enim delinquit, qui liberum putans corrumpit: L ideo, si servus fuerit, tenebitur. tz. 2. Haec actio etiam adversus fatentem in duplum est, quamvis Aquilia infi- ciantem duntaxat coerceat. 8 §. 3. Si servus servave fecisse dicetur , judicium cum hoxx deditione redditur. §. 4. Hxc actio refertur ad tempus fervi corrupti, vel recepti, non ad praisens. & .ideo [&] si decesserit, vel alienatus 9 sit, vel manumissus, nihilominus locum habebit actio , nec extinguitur manumilfione semel nata actio. 10 6. PAULUS lib. 19. ad Edictum. pRxteritx enim utilitatis xstimatio in hoc judicium versatur. A 7. ULPIANUS lib. 23. ad Edictum. "^Am & mali servi forsitan consequuntur libertatem : & posterior causa interdum tribuit manumisiionis justam rationem. 8. PAULUS lib. 19. ad Edictum. ty£d & heres ejus, cujus servus corruptus est, habet hanc actionem ii: non solum , fi manserit in hereditate servus, sed & si «-xierit, forte legatus. 9. ULPIANUS lib. 23. ad Edictum. CI quis servum communem, meum & suum corruperit, apud Julianum lib. IX. Digestorum quxritur, an hac actione teneri possit? Et ait, teneri eum socio, prxterea, poterit & communi di- ▼iilundo, [& pro socio, si socii sint] teneri, ut Julianus ait. Sed cur deteriorem facit Julianus conditionem socii, si cum socio agat, quam si cum extraneo agit ? nam qui cum extraneo egit, sive recepit, sive corruperit, agere potest; qui cum socio , sine alternatione, id est, si corrupit, nisi forte non putavit Julianus, hoc cadere in socium 12 : nemo enim suum recipit. Sed si celandi animo recepit, potest defendi, teneri eum. §. 1. Si in fervo ego habeam usumfructum, tu proprietatem, si quidem ä me sit deterior factus, poteris mecum experiri: si tu id feceris , ego agere utili actione possum, ad omnes enim corruptelas hxc actio pertinet: & Interesse fructuarii videtur, honte frugi servum esse, in quo usumfructum habet. Et si forte, alius eum receperit, vel corruperit, utilis actio fructuario competit. §. 2. Datur autem actio , quanti 13 'ea res erit, ejus dupli. 14 §. 3. Sed qutestionis est, xstimatio utrum ejus duntaxat fieri debeat, quod servus in corpore, vel in animo damni senserit, hoc est, quanto vilior servus factus sit, an vero & exterorum? Et Neratius ait, tanti condemnandum corruptorem, quanti 1; servus ob id , quod subreptus sit, minoris sit. -j- 10. PAULUS lib. 19. ad Edictum. IN hoc judicium etiam rerum xstimatio 16 venit, quas fecum Q. T E U T J servus abstulit: quia omne damnum duplatur, neque intererit, ad eum perlata: fuerint res, an ad alium : sive etiam consumpte sunt, etenim justius est, cum teneri, qui princeps 17 fuerit delicti , quam eum quaeri, ad quem res perlatae sunt. 11. ULPIANUS lib. 23. ad Edictum. J^Eratius ait, postea furta facta in aestimationem non venire. Quam sententiam veram puto : nam & verba Edicti, quanti eu reserit, omne detrimentum recipiunt. §. 1. Servo persuasi, ut chirographa debitorum corrumpat, videlicet tenebor. Sed si consuetudine peccandi postea L rationes 18, exteraque similia instrumenta subtraxerit vel interleverit, deleverit: dicendum erit, corruptorem horum nomine non teneri. §. 2. Quamvis autem , rerum subtractarum nomine , fervi corrupti competat actio, tamen & 19 furti agere possumus; ope enim consiliove sollicitatoris videntur res abesse 20. nec sufficiet, alterutra actione egisse : quia altera alteram non minuit. Idem & in eo, qui servum recepit, & celavit, & deteriorem fecit, Julianus scribit: sunt enim diversa 21 maleficia furis, & ejus, qui deteriorem servum facit. Hoc amplius, & condictionis nomine tenebitur. Quamvis enim condictione hominem, ptenarn -autem furti actione consecutus sit, tamen & quod interest, debebit consequi actione servi corrupti. 12. PAULUS lib. 19. ad Edictum. Uia manet reus obligatus, etiam rebus redditis. 13. ULPIANUS lib. 23. ad Edictum. ,c actio perpetua est; non temporaria: & heredi 22, exterisque successoribus competit: in heredem non dabitur, quia p«- nalis est. §. 1. Sed L si quis servum hereditarium corruperit, hac actione tenebitur, sed & petitione hereditatis, quasi prxdo , tenebitur : 14. PAULUS lib, 19. ad Edictum, tantum veniat in hereditatis petitionem , quantum in hane actionem. §. 1. De filio filiave familias corruptis huic Edicta locus non est: quia fervi corrupti constituta actio est, qui in patrimonio nostro esset; & pauperiorem se factum esse dominus probare potest, dignitate &fama domus integra manente, sed utilis competit , officio*judicis xstimanda : quoniam * filterest nostra, animum liberorum nostrorum non corrumpi. §. 2. Si servus communis, meus & tuus, proprium meum servum corruperit 23 , Sabinus, non posse agi cum socio-: perinde atque li proprius meus servus corrupisset conservum. Item, si servus communis extraneum corruperit, videndum est, utrum cum duobus agi debeat, an & cum singulis , exemplo exterarum noxarum ? Et magis est, ut unusquisque in solidum teneatur , altero autem solvente, alterum liberari. 24 §. 3. Si is , in quo usumfructum habeo , servum meum corruperit, erit mihi actio cum domino proprietatis. §. 4. Pignoris dati nomine debitor habet hanc actionem. §. ;. In hac actione non extra rem duplum est: id enim, quod damni datum est , duplatur. 25 §. 6. His consequenter & illud probatur, [ut] , si servo meo persuaseris, ut Titio furtum faciat, non solum in id teneris, quo deterior servus essectus est, sed & in id , quod Titio prx- staturussim. §. 7. Item non solum , si mihi damnum dederit consilio tuo, sed etiam si extraneo , eo quoque nomine mihi teneris , quod ego Lege Aquilia obnoxius sim: aut si ex conducto 26 teneor alieni, quod ei servum locavi, & propter te deterior factus sit, teneberis & hoc nomine. Et si qua talia sint. §. 8- tEstimatio autem habetur in hac actione, quanti 27 servus vilior factus sit: quod officio judicis expedietur. §. 9. Interdum tamen & inutilis sit, ut non expediat talem servum habere. Utrum ergo & pretium cogitur dare sollicitator, & servum dominus lucrifaciat ? an vero cogi debet dominus restituere servum, & pretium servi accipere ? Et verius est, electionem domino dari: sive servum detinere cupit, & damnum, quanti deterior servus factus est, in duplum accipere : vel, fervo restituto, si copiam hujus rei habeat, pretium consequi ; quod si non habeat, pretium quidem simili modo accipere (1. §. 23. Inft. de aclion. (2. I. 6. inpr, infr. ad leg. Jul. de adult. (3. I. 1. §. z.fupr. de dolo malo. (4. Vide tamen l. 10. supr. adleg. Aqnil. (5. §. ult. Inst,. de leg. Aquil. (6. Adde/. 54. inpr. infr. de uci. empt. (7. d. tz. ult. (8. I. 23. tz. 10 .fupr. ad leg. Aquil. (9. v.l.ult. infr. arborum furtim cresar. (10. /.56. infr. de oblig. U aci. (11. I. i$.inpr. infr. h. t. (12. V. I. $1. infr. pro socio. (13. /. 1. infr. supr. h. t. (14. d. I. 1. in pr. I. 5. j. r. I. 14. §. ;. infr. eoi, (1;. d. 1. 14. tz. z. (16. tz. *3- in sin. Inst. deaction. (17. Fac. I. l. §. ll. supr. J quadrupes. I. 52. tz. 1. supr. ad leg. Aquil. (18. /. I. tz. ult.supr. h. t. (19. /. 16. tnsin. • /V /" 1 n / t C - Aa s* T TTor» 7 n £ YlPIf (27. /, 9. in sin. supr. h. t. debet, 42 z Digestorum Lib, Tit. III, IV. V. VI. 424 debet, cedere autem sollicitatori , periculo ejus , de dominio (ervi actionibus. Quod tamen de restitutione hominis dicitur, tunc locum habet, cum de homine vivo agitur. Quod autem si manumisso eo agatur, non facile apud judicem audietur, dicendo ideo se manumisisse , quoniam habere noluerat domi: ut & pretium habeat , & libertum. , 15. GAJUS lib. 6. ad Edictum provinciale. pOrrumpitur animus fervi, & si persuadeatur ei, ut dominum con temneret. 16. ALFENUS [Varus] lib. 2. Digestorum. TAOminus servum dispensatorem manumisit: postea rationes ab eo accepit: & , cum cis non constaret, comperit apud quan- dam mulierculam pecuniam eum consumpsisse: Quxrcbatur, pos- setne agere servi corrupti cum ea muliere, cum is servus jam liber esset? Respondi [ §. 11. infr. de fideicom. libert. (1. I. 8. C. h.t. (3. Adde l. 33. infr. eod. (4. /. 6. C. eod. (;. I. 5. §. 10. infr. de donat. inter vir. (f uxor. (6. I. 41.. in fin. infr. h. 1.1. 6. in fin. I. 7. fupr. de divis, t er. (7. I. 39. infr.\h. t. (8. v. 1. i. §. i.fttpr. eod. (9- Adde I.38. infr. coi. (10. 1 . 14. C. eod. adde /.44. in fin.infr. tod. I. ult. infr. ut in postes, legat. (ii. I. I. §. 6. infr. de injur. (is. v. 1 . 1. §. 4. 1 . 6. §. t.fttpr. h. t. (13. Adde l. 1. §. 1. infr. 4. fupr. eod. (14. d. I. i. §. 7. §. 8. (ij. I. I. §. I. infr. de mortuo inferend. (16. 1. 1.§. 4. infr. d. t. (17. I. 31. jii sin. infr. h.t. (18. v. /. 5. infr. de fepukhro violat. (19. L 12. ia pr. st h. t. (20. Vide tamen l. 4%.fupr. de paclis. (21. 1 . 14. infin.mji h. t. (si. Adde d. I. 14. §. 2. (23. v. I. pen. in fin. C. le lp; (24. d. I . 14. §. 6. in medio (fi fin. infr. h . t. (15. d. L 14- §• ^ 1 pr. I. 21. infr. eod. v. I. 12. §. 3. infr. de admin. perit, tu (26. §. 13. infr. hic. (27. I . 137. infr. dereg.jur. (:8- v.Lf in fin. infr. de rcg. jur. (29.. Adde l. 12. §. 4 .fupr. h. t. (zo. M« I. Z 7 - infr. eod. (31. t. 112. §. pen. infr. decondit. leinonfi- 429_ De religiosis, £ sumptibus funerum, £c. 45 ® ,si I : nec quid aliud hujusmodi, quod homines simpliciores faciunt. §. 6. Hxc actio, qu & funeraria dicitur, ex bono & sequo oritur: continet zcAcra funeris car-/btantum impensam, non etiam exterorum sumptuum, f JEquum autem accipitur ex dignitate r ejus, qui funeratus est, ex causa , extempore, & ex bona fide : ut neque plus imputetur sumptus nomine, quam Factum est: neque tantum, quantum factum est, fi immodice factum est. deberet enim haberi ratio facultatum ejus , in quem factum est : & ipsius rei, qux ultra modum sine causa consumitur. Quid ergo, si ex voluntate testatoris impensum est? Sciendum est, nec voluntatem sequendam 3, si res egrediatur justam sumptus rationem : pro modo autem facultatum sumptum fieri. §. 7. Sed interdum is, qui sumptum in funus fecit, sumptum non recipit , si pietatis 4 gratia fecit, non hoc animo, quasi recepturus sumptum, quem fecit: & [ita] Imperator noster rescripsit. Igitur xstimandnm erit arbitro , & perpendendum, quo animo sumptus factus sit: utrum negotium quis vel defuncti, vel heredis gerit, vel ipsius humanitatis; an vero misericordis , vel pietati tribuens , vel affectioni. Potest tamen distingui & misericordis modus, ut in hoc fuerit misericors, vel pius, qui funeravit, ut eum sepeliret, ne insepultus jaceret, non etiam, ut suo sumptu fecerit: quod si judici liqueat, non debet eum, qui convenitur , absolvere : * quis enimfine pietatis intentione alienum cadaver funerat ? Oportebit igitur testari, quem quo animo funerat: ne postea patiatur quxftionem. §. 8. Ple- rique filii, cum parentes suos funerant, vel alii, qui heredes fieri possunt; licet ex hoe ipso neque pro herede geritio 5, neque aditio prxsumitur: tamen ne vel miscuisse se necessarii, vel exteri pro herede gefisfe. videantur, solent testari, pietatis gratia facere se sepulturam. Quid si supervacuo fuerit factum ? ad illud se munire videntur, ne miscuisse se credantur: ad illud non, ut sumptum consequantur: quippe protestantur , pietatis gratia id se facere. plenius igitur eos testari oportet, ut & sumptum possint servare. §.9. Fortassis quis possit dicere, interdum partem sumptus facti posse recuperari, ut quis pro parte quasi negotium gerens, pro parte pietatis gratia id faciat. Quod est verius, partem igitur sumptus consequetur, quem non donandi animo fecit. §. 10. Judicem , qui de ea xquitate cognoscit, interdum sumptum omnino non debere admittere modicum factum, si forte in contumeliam defuncti hominis locupletis modicus factus sit: nam non debet hujus rationem habere, cum contumeliam defuncto fecisse videatur, ita eum funerando. §.n. Si quis, dum se heredem putat, patrem- familias funeraverit, funeraria actione uti non poterit: quia non hoc animo fecit, quasi alienum negotium gerens. & ita Trebatius & Proculus putat. Puto tamen, & ei ex causa dandam actionem funerariam. 6 §. 12. Labeo ait, quotiens quis aliam 7 actionem habet de funeris impensa consequenda , funeraria eum agere non posse: & ideo, fi familia erciscundee agere possit 8 , funeraria non acturum, plane, si jam familia erciscunda judicio actum fit, posse agi. _§. 13. Idem Labeo ait, si prohibente herede funeraveris testatorem , ex causa competere tibi funerariam. Quid enim , si filium testatoris heres ejus prohibuit ? Huic contradici potest, ergo pietatis gratia funerasti, sed pone me testatum : habiturum me funerariam asionem : de suo 9 enim expedit mortuos funerari. & quid, si testator quidem funus mihi mandavit , heres prohibet, ego tamen nihilominus funeravi? r.onne xqiium est, mihi funerariam competere? & generaliter puto,-* judicem [justum] non meram negotiorum gestorum actionem imitari, sed solutius requitatem sequi; cum hoc ei & actionis natura indulget. §. 14. Divus autem Marcus rescripsit, cum heredem, qui prohibet funerari ab eo , quem testator elegit, non recie facere : ptenam tamen in eumstatu- tamnon ejse. §. 1$. Qui mandatu alterius funeravit, non habet funerariam actionem, sed is scilicet, qui mandavit funerandum, [sive] solvit ei, cui mandavit, sive debet. Quod si pupillus mandavit sine tutore auctore, utilem funerariam dandam adversus heredem ei, qui impendit: lucrari enim heredem iniquum est. Si autem pupillus funus ad se pertinens sine tutoris auctoritate mandavit, dandam in eum actionem arbitror, si & heres extitit ei, qui funeratus est, solvendoque hereditas est. Contra si quis mandatu heredis funeravit, non posse eum funeraria agere 10, Labeo scribit: quia habet mandati actionem. §. 16. Si tamen quasi negotium heredis gerens funeravit, licet ratum non habeat, tamen funeraria eum agere posse, Labeo scribit. §. 17. Datur autem haec actio adversus eos, ad quos fimus pertinet 11, utputa adversus heredem, bononimve possessorem, exterosque successores. 12 19. POMPONIUS lib. 5. ad Sabinum. pUneris impensam & patronus 13 , qui bonorum possessionem petit contra tabulas, prxstat. 16. ULPIANUS lib. 29. ad Edictum. ^N eum, ad quem 14 dotis nomine quid pervenerit, datPrxtoi funerariam actionem: * xquiffimum enim visum est veteribus, mulieres , quasi de 15 patrimoniis suis , ita de dotibus funerari: & eum, qui morte mulieris dotem lucratur , in funus conferre debere , sive pater mulieris est, sive maritus. 17. PAPINIANUS lib. 3. Kefponsonim. CEd si nondum pater dotem recuperaverit, vir solus convenietur: reputaturus patri, quod eo nomine prxstiteriti 18. JULIANUS lib. 10. Digestorum, TMpensa enim funeris , :es alienum dotis est. 19. ULPIANUS lib. 15. ad Sabinum. TDeoque etiam dos sentire hoc xs alienum debet. 20. IDEM lib. 25. ad Edictum. ^Eratius quxrit, si is, qui dotem dederat pro muliere, stipulatus est duas partes dotis reddi, tertiam apud maritum r; manere , pactus sit, ne quid maritus in fumis conferret , an funeraria maritus teneatur? Et ait, fi quidem ipse stipulator mulierem funeravit, locum esse pacto, & inutilem ei funerariam fore, si vero alius funeravit , posse eum maritum convenire: quia * pacto hoc publicum jus infringi non possit. 16 Quid tamen , si quis dotem hac lege dederit pro muliere : Ut ad ipsum rediret, ß in matrimonio mortua esset, aut quoquo modo soluto matrimonio ? nunquid hic in funus non conferat ? Sed cum dos morte mulieris ad eum pervenerit, potest dici, conferre eum. §. 1. Si maritus 17 lucratur dotem, convenietur funeraria: pater autem, non. Sed in hunc casum puto , si dos, quia permodica fuit, in funus non sufficit, in superfluum in patrem debere actionem dari. 18 §. 2. Cum materfiamilias decedit , nec [est] ejus solvendo hereditas, funerari eam ex dote tantum oportet: & ita Celsus scribit. 21. PAULUS lib. 27. ad Edictum. TN patrem 19, cujus in potestate fuerit is, cujus funus factum erit, competit funeraria actio , pro dignitate & facultatibus. 20 22. ULPIANUS lib. 2;. ad Edictum. QElsus scribit: Quotiens mulier, decedit, ex dote, quie penes virum remanet, & exteris mulieris bonis, pro portione 21 funeranda est. 23. PAULUS lib. 27. ad Edictum. yEluti, si in dote centum sint, in hereditate ducenta: duas partes heres, unam vir conferet; 24. ULPIANUS lib. 25. ad Edictum. TUlianus scribit, non deductis legatis , i 25. PAULUS lib. 27. ad Edictum. VTEc pretiis manumissorum, ^ 26. POMPONIUS lib. 15. ad Sabinum. \TEc xre alieno deducto. L> 27. ULPIANUS lib. 25. ad Edictum. •'Ic pro ra!a & maritum L heredem conferre in funus oportet. §. 1. Maritus funeraria non convenietur, si 22 mulieri in ma- rimnnio dotem solverit, ut Marcellus scribit. Oux sententia vera (1. v. I. IIZ. in fin. infr. delegat, i.l. ult. in fin. infr. ile auro , argento. (2. 1 . 12. §. q.supr. h. t. (3. Adde 7 . I. in fin. infr. ad leg.Falcid. (4. v. /. 27. §. i.supr. de r.egot. gest. l.%2.§.pe>i. infr. de condici, indeb. (;. I. q.supr. h. 1 . 1 . 20. §. 1. infr. de ad- quir.velomitt. bered, (6. I. 32. in pr. infr. h. t. (7- §. 15. in fin. infr. hic. (8. v. I. 49. infiu.supr.famil. ercisc. (9. §. i.supr. hic. (xo. §. t i.supr.hic. (n. I. 12. §. 2 .supr.h.t. (12. Adde /. 15. I. si. I. Ai. in pr. infr. eod. (iz. I. 6. in fin. supr. fi pars bered. (14. I. 17. 1 . 18. 1 . 19. 1 . 20. §. 1. infr. h. t. I. 13. C. de negot.geft. (15. v. I. Z. §. 5 .infin.supr. de minor. I. 4. infr. de collat. (16. I. A8- supr. de paci. I. 1. §. 9. infr. de Magistrat, con- •ven. 1. 19. §. I. infr. ad leg. Fulcid. (17. 1. 16 . supr. h. t. arg. I. 29. infin. infr. cod. (18. 1.2%. infr, eod. (19. I. 16. 17. 18 .supr. I. 28. I. 31. in pr.infr. eod. (20. /. 12. §. 5. supr. eod. (21./. 23. 24. 2;. 26. 27. 1 . 30. in fn. infr. eod. (22. Adde l. 29. §. 1. infr. eod. est: Digestorum Lib. XL Tit. VII. VTIL - tur, nevc prohiberentur, quo minus via publica transferrentur aut quo minus is sepelirentur, Pnesidis provincia: ofnpium eR ' 39. MARCIANUS lib. 3. Institutionum. r)Ivi Fratres Edicto admonuerunt, ne jujLe sepultura: traditum id est , terra conditu,» , corpus inquietetur. Videtur autem ter! ra conditum , & ii in arcula conditum hoc animo sit, ut non Mi transferatur. Sed arculam ipsam , si res exigat, in locum comico, diorem licere transferre . non est denegandum. 40. PAULUS lib. 3. Quxitionum. CI quis [enim] co animo corpus intulerit, quod cogitaret inde asio postea transferre, magifque temporis gratia deponere quam quod ilii sepeliret mortuum , & quasi seterna sede daredelii! naverit: manebit locus profanus. 41. CALLISTRATUS 1 b. 2. Institutionum. CIplures sint domini ejus loci, ubi mortuus infertur, omnes con- sentire debent, cum extranei inferantur": nam ex ipsis dominis quemlibet recte ibi sepeliri constat,' etiam sine exterorum consensu ; maxime , -eum alius non fit locus, in quo sepeliretur. 41. FLORENTINUS lib. 7. Institutionum. 2 y£ 0 nmnenttim i/> generaliter res est memoris cauta in poltere» prodita: in qua si corpus vel reliquia: inferantur, fiet/rpn/. cbrmtt i si vero nihil eorum inferatur , erit monumentum memoriae causa factum , quod Gneci 17 , id est, inane fipil. chrum appellant. 43. PAPINIANUS lib. 8. Qiixftiouum. CUnt persona:, quae quanquam religiosum locum facere non pos. ' sunt, Interdicto tarnende mortuo inferendo utiliter agunt utputa dominus proprietatis J8 , si in fundum , cujus fructus alienus est, mortuum inferat, aut inferre velit: nam, si intulerit, noi faciet justum fer ulearum ; sed, si prohibeatur, utiliter Interdidi, qui de jure dominii.juaritur, aget. Eademque sunt in socio, qui in fundum communem invito socio mortuum inferre vult, iian propter publicam utilitatem , ne infepnlta Cadavera jacerent, siti clam rationem insuper habemus : qtuc nonnutuuiam in ambiguis n- iigionum quaflionibus f mitti sätet j nenn summam eje rationem, qit pro religione facit. 44. PAULUS lib. 3. Quaftionimi. PUm in diversis locis fepultum est, uterque quidem locus reiigia- sus non sit: quia * una sepultiua plura fepulchra efficere non potest, mihi autem videtur , illum religiosum elfe , ubi quod di principale , conditum est, id est, caput, cujus i:ra;o£t, inde cognotcimur. §. 1. Cum autem impetratur, ut reliquia transferantur , definit locus religiosus esse. 4;. MARCIANUS lib. 8- Fideicommissorum. JMpensa funeris semper cx hereditate deducitur, qua etiam onu( creditum solet praecedere , cum bona solvendo non sint. 46. SCiEVOLA lib. i. Quaeftionimi. CI plura prxdia quis habuit, & omnium uliimfructum separatia o legaverit, poterit in unum inferri: St electio erit heredis i gratiiicationi locus, sed fructuario utilem actionem 19 in heredes dandam ad id recipiendum , quod propter eam electionem minutas est ususfructus. §. 1. Si heres mulieris inferat mortuam in hereditarium fundum, ä marito, qui debet in funus conferre, pn xstimatione loci consequatur. §. z. Ei, cui vestimenta legantur, i: in funus erogata sint, utilem actionem in heredem dandam placuit: & privilegium funerarium. est: in his tamen casibus , in quibus hoc ei facere legibus permissum 1 est. §. z. Praeterea maritum puto funeraria in id demum teneri, quod facere potest: id enim lucrari videtur, quod prostaret mulieri, si conveniretur. j 8. POMPONIUS lib. 1;. ad Sabinum. Q Uod si nulla dos esset, tunc omnem impensam patrem z prostare debere, Atilicinus ait: aut heredes ejus mulieris , puta emancipato. Quod si neque heredes habeant, neque pater solvendo sit, maritum in quantum facere potest, pro hoc conveniri: ne injuria ejus videretur , quondam uxorem ejus insepultam relinqui. 29. GAJUS lib. 19. ad Edictum provinciale. CI mulier post divortium alii nupta decesserit, non putat Fnlcinius " priorem maritum , licet lucri dotem faciat, funeris impensam prostare. §. 1. Is, qui liliamfamilias funeravit, antequam 3 dos patri reddatur, cum marito recte agit: reddita dote patrem obligatum habet. Utique autem, si cum marito actum fuerit, is eo minus patri mulieris restituturus est. 30, POMPONIUS lib. 15. ad Sabinum. f’Ontra quoque , quod pater in funus silis impendit, aut alio ^ agente fccurn funeratitia prostitit, ipse actione de dote ä marito recipit.4 §. 1. Sed si emancipata in matrimonio decedat, colia- turos heredes, bonorumve possessores, & patrem, [proportione dotis, quam recipit , & virum ] pro portione dotis, quam lucratus est. 31, ULPIANUS lib. 29. ad Edictum. C,I fiiinsfamiliasmiles sit, & habeat castrense peculium, puto fuc- ^ cessores ejus ante teneri : sic deinde ad patrem venire. §. 1. Qui servum alienum vel ancillam sepelivit, habet advdrfus dominum lu- ricrnrimr actionem. §. 2. H'ec actio non est annua, sed perpetua ; : Ü. beid , c.ctcrifque fuccesicribus, & in successores datur. 32. PAULUS lib. 27. ad Edictum. CI possessor hereditatis funus fecerit, deinde vi-.Ius, in lefritutione **■ non deduxerit quod impenderit, utilem esse ei funerariam. 6 §. 1. Si eodem momento 7 temporis vir & uxor decesserit, Labeo ait, in heredem viri pro portione $ dotis dandam hanc actionem quoniam id ipsum dotis nomine ad cum pervenerit. 33. ULPIANUS lib. 68- ad Edictum. CI quis fuit heres, deinde hereditas ablata fit ei, quasi indigno, o magis est, ut penes eum jura sepuichrorum remaneant. 34. PAULUS lib. 64. ad Edictum. CI locus sub conditione legatus sit, interim heres inferendo mor- " tuum, non facit locum religiosum. 35. MARCELLUS lib. 5. Digestorum. 7 V 1 In ime majores lugendum 9 putaverunt eum , qui ad patriam delendam, & paren es, & liberos interficiendos venerit: quem fi filius patrem , aut pater lilium occidisset, sine scelere, etiam prxmio adficiendum omnes constituerunt. 36. POMPONIUS lib. 26. ad Quintum Mucium. T'Urn loca capta sunt ab hostibus 10, omnia desinunt religiosa vel sacra esse: sicut homines liberi in servitutem perveniunt. Quod fi ab hac calamitate fuerint liberata, quasi [quodam] postliminio reversa, pristino statui restituuntur. 37. MACER lib. 1. ad legem 20. hereditatum. f'Uneris sumptus accipitur , quidquid II corporis causa , veluti ■*- unguentorum 12, erogatum est: & pretium loci, iu quo defunctus humatus est : & si qua vectigalia sunt, vel sarcophagi, & vectura. & quidquid corporis causa, antequam sepeliatur, consumptum est , funeris impensam esse existimo. §. 1. Manumen- tum autem sepulchri id este, Divus Hadrianus rescripsit, quod 13 monumenti, id est , causa muniendi cjusloci factum iit, in quo corpus impositum sit. Itaque si amplum quid aedificari testator jus- serit, veluti in circuitum porticationes, eos sumptus funeris cau a nor. esse. •»i 38- ULPIANUS lib. 9. de omnibus Tribunalibus. JXE corpora aut ossa mortuorum detinerentur 14 , aut vexaren- (1. V. I. 22. §. 8. in fin. infr.soluto matriin. Nev. 97. c. 6. in pr. etters. quia enim. (2. I. 20. §. 1. I. zi.supr. h. t. (3. Adde L 17. I. 20. §. 1. 1 . 27. §. l.supr. eod. (4. /. 60. infr.soluto matrimonio, (q. I. 9. insin.supr. h. t. (6. v. 1. 14- §.n. supr. eod. (7. v. I. 9. »• 3- infr. dereb. dubiis, (ß. v. I. zz.fupr. h. t. (9. t. 11. §. 3. supr. de his, qui notantur infam. (IO. Adde/. 4. infr. defepulchro vitiat. (n. /. 14. §. 3, 4. q.fupr. h. t. (12. v. /. 7. §. 3. infirA T I T. VIII. DE-MORTUO INFERENDO ET SEPULCHRO ADIFICANDO. i- ULPIANUS lib. 63. ad Edictum. pPuetor ait: jQjto qua ve iiii mortuum inferre invito te ixseß ,^ * 1 minus iiii eo cave mortuum inferre, jf ibi sepelii e lient, vi* fieri veto. tz. 1. Qui inferendi mortuum jus habet, 11011 pruaihcw de m rem verso. (13. /. 2. §. 6. supr. L 42. infr. h. t. (14- i- r §.4. infr. defepulchro violat, v. Kov. 60. ir.pr. circa sin. 5 ? r- 1 - §. 1. sisov. II9. c. ;. §. 1. (ij. I. z. infr. defepulchro vidit.!- L 6. C. eod. (16. L 2. §. (>.Jupr. h.t. (17. I. 6. iusin.Jupr.coL (ig. I. 2. §. 8- supr. eod. I. 1. 2. infr. tit. prox. (19. Lib* pr. supr, de usufr. I. 66. §. 4. infr. 1 h' kgat. 2. itifcir - - 454 435 De rebus creditis , si certum petetur , & de condictione. inferre, i Prohiberi autem inferre videtur, sive in locum inferre prohibeatur, sive itinere arceatur. §. 2. Hoc Interdicto 2 de mortuu inferendo dominus proprietatis 3 uti potest: quod etiam de loco puro competit. §. 3. Item si mihi in Fundum via debeatur, in quem fundum inferre volo, & via prohibear, hoc Interdicto passe me experiri, placuit, quia inferre prohibeor, qui via uti prohibeor : idijue erit probandum, & si alia servitus debeatur. §. 4. Hoc Interdictum prohibitorium 4 esse, palam elf. §. ;. Praetor ait: fifito ilii jus ejl invito te mortuum inferre , quo minus illi in eo loco fepuichrumsine dolo malo cedificare liceat , -vim fieri veto. §. 6. Interdictum hoc propterea propositum eit, quia * religionis filterest, monumenta exstrui & exornari. §. 7. Facere Fepulchrum , sive monumentum in loco, in quo ei jus est, nemo prohibetur. §. 8- JEdisicare videtur prohibere, & qui prohibet eam j materiam convehi, q me aedificio necessaria fit. proinde &, si operi necessarios prohibuit quis venire , Interdictum locum habet: & fi machinam alligare quis prohibeat; si tamen eo loci prohibeat, qui servitutem debeat, exterum si in meo solo velis machinam ponere, non tenebor Interdicto , si jure te 11011 patiar. §. 9. .JEdificare autem non solum, qui novum opus molitur, intelligcndus est , verum is quoque , qui vult reficere. §. to. Is, qui id agit, ut labatur fcnulchrum, hoc Interdicto tenetur. 2. MARCELLUS, lib. 28. Digestorum. l^pSgat lex Regia , mulierem, quae praegnans6 mortua fit, humari, antequam partus ei excidatur: qui contra fecerit, spem animantis cum gravida peremisse videtur. 3. P0M: 0 IUS lib. 9. ad Sabinum. gl propius xdes tuas quis nidificet [&] fepulchrum, opus novum [tu] mmciare poteris : sed facto opere , nullam habebis actionem, nisi quod vi aut clam. §. I. Si propius aedificium alienum intra legitimum 7 modum mortuus illatus sit , postea eum prohibere non poterit aedilicii dominus, quo minus alium mortuum eo inferat, vel monumentum icdificet, si ab initio domino sciente hoc fecerit. 4- ULFIANUS lib. 2. Responsorum. TOuga possessione jus sepulchri 11011 tribui ei, cui jure non com- petit. 8 5. IDEM lib. 1. Opinionum. JsJI in eo monumento, quod imperfectum esse dicitur , reliqui* hominis condit* iiint, n;hi! impedit, quo minus id perficiatur. §. 1. Sed si religiosus locus jam factus sit, Pontifices explorare debent, quatenus , salva religione, desiderio reficiendi operis medendum sit. (1. I. 8. in fin.fiipr. tit. prox. (2. d. I. 8. in sin. (3. I. 43. finpr. tit.prox. (4. l.q.fupr. d. t. §. I. Infi. de interdici. (;. I. 4. in pr. I. 5. in pr. infr. de itinere actuque privat. (fi. I. 18. fupr. de jiatu horni:;. I. 3. infr. de panis. (7. v. l.ult. fupr. sin. rcgttnd. (8. Vide tarnen l. 6. C. de religiös. DIGESTORUM SEU PANDECTARUM PARS TERTIA. LIBER DUODECIMUS. T I T. I. DE REBUS CREDITIS, SI CERTUM i PETETUa, ET DE CONDICTIONE. E i. ULPIANUS lib. 26. ad Edictum. Re est, prius quam ad verborum interpretationem perveniamus , pauca de significatione ipsius Tituli referre. Quoniam igitur multa ad contractus varios pertinentia jura sub boo Titulo Fractor inseruit , ideo rerum creditarum titulum prsmilit. omnes enim contractus , quos alienam fidem secuti instituimus, complectitur: nam, ut lib. I. Quxltionmn Celsus ait, credendi generalis appellatio est. ideo sub hoc Titulo Praetor, & de commodato, & de pignore edixit: nam cuicunque rei adientiamur, aLenam fidem secuti, mox recepturi quid ex hoc contractu, credere dicimur, f Rei quoque verbum , ut generale, Prxtor elegit. 2. PAULUS lib. 28. ad Edictum. jy^Utmim damus recepturi 11 >11 eandem speciem , quam dedimus talioqiun commodatum erit , aut depositum) , sed idem genus: nam ii aliud genus, veluti, ut pro tritico vinum recipiamus , non erit mutuum. §. 1. Mutui 2 datio consistit in his rebus, qu* pondere, numero, mensura consistunt : quoniam eorum datione possumus in creditum ire, quia in genere suo functionem recipiunt per solutionem, quam specie, nam in exteris rebus ideo in (1. Lib. 4. C. 2. cfi Infi. quib. modis re contrah. oblig. in pr. (2. k I. §. 2. infr. de oblig. jf aci. U in pr. Infi. quib. modisre contrah. oblig. (3. /. 16. /. 17. C. desobition. i. 9. C. de refeind. vend. T D Jl. I. | creditum ire non possumus, quia aliud pro alio invito 3 creditori solvi non potest, g. 2. Appellata est autem mutui datio ab eo , quod de meo tuum fit 4: &ideo si non fiat tuum, non nascitur obligatio. §. 3. Cr.editum e rgo ä mutuo differt, qua genus ä specie: nam creditum exisrit extra eas res, qux pondere, numero, mensura continentur : sicut, si eandem rem recepturi sumus , creditum est. ■f Item mutuum non potest esse, nisi proficiscatur pecunia: creditum autem interdum , etiamsi nihil proficiscatur , veluti si post nuptias dos promittatur. §. 4. In mutui datione oportet dominum esse dantem, nec obest, quod filiusfamilias & servus , dantes peculiares nummos , obligant: id enim tale est, quale , si voluntate mea tu des pecuniam : nam mihi actio adquiritur , licet 5 mei minimi non fuerint. §. ;. Verbis quoque credimus, quodam astu ad obligationem comparandam interposito: veluti stipulatione. 3. POMPONIUS lib. 27. ad Sabinum. PUm quid mutuum dederimus, etsi non cavimus, ut aque bonum ^ nobis redderetur , non lices'debitori deteriorem rem, qux ex eodem genere sit, reddere: veluti vinum novum pro vetere. nain * in contrahendo quod agitur , pro cauto habendum esi: id autem agi intelligitur , ut ejusdem generis, & eadem bonitate solvatur, qua datum sit. 4. ULPIANUS lib. 34. ad Sabinum. CI quis nec causam , nec propositum fenerandi Imbuerit, & tu ° empturus praedia , desideraveris mutuam pecuniam , nec vola pr. Infi. quib. modis tollitur oblig. (4. Insiti, pr. Infi. quib. modis re contrahitur oblig. (5. I. 9. §. 8- infr. h. t. E * hieris 435 Dige!torum Lib. XII. Tit. L _456 lueris credite nomine, antequam emittes, .suscipere , atque ita ■creditor , quia neeeffitatcm forte proficiscendi habebat, deposuerit apud te hanc eandem pecuniam, ut,Ji emijses, crediti nomine obligatus ejfis , hoc depositum periculo est ejus , qui iuscepit. Nam & qui rem'vendendam acceperit , ut pretio uteretur, periculo suo rem habebit. §. i. Res pignori data, pecunia soluta, condici potest: & fructus ex injusta causa percepti condicendi sunt. Nam & si colonus post lustrum 1 completum, fructus perceperit, condici eos constat: ita demum , si non ex voluntate domini percepti sunt: nam, fi ex voluntate, procul dubio cenatcondictio, §. 2.. Ea, iiute vi fluminum importata sunt, condici 2 pofiunt. 5. POMPONIUS lib. 22. ad Sabinum. C yUodtemihi dare oporteat, si id postea perierit, quam per te fa- ctum erit, quo minus id mihi dares , tuum fore id detrimentum constat, f Sed cum quxratur, an per te fidum sit, animadverti debebit, non solum in potestate tua fuerit id , necne; aut dolo 3 malo feceris, quo minus eilet vel fuerit, necne; sed etiam, si aliqua justa causa sit, propter quam intelligere deberes te dare oportere. 6. PAULUS lib. 28. ad Edictum. ssErtum est4, cujus species vel quantitas, quas in obligatione ^ versatur, aut nomine suo, aut ea demonstratione , qnx nominis vices fungitur, qualis quantaque iit, ostenditur. Nam & Pedius libro primo de stipulationibus * nihil referre ait, proprio nomine res appelletur, an digito ostendatur, an vocabulis quibusdam demonstretur: quatenus mutua vice fungantur, qutetan- tundem pradient. 7. ULPIANUS lib. 26. ad Ed.ctum. (JMnia, qute inseri stipulationibus possunt, eadem possunt etiam J numerationi pecunia: : L ideo & conditiones. 8. POMPONIUS lib. 6. ex Plautio. pRoinde mutui datio interdum pendet, ut ex postfacto confirme- tur 6. vsluti, si dem tibi mutuos nummos, utfi conditio aliqua extiterit, tui fiunt, fis que mihi obligatus : item, si legatam pecuniam heres 7 erfcdiderit, deinde legatarius eam noluit ad se pertinere,; quia heredis 8 ex die adite hereditatis videntur nummi fuisse, ut credita pecunia peti postit. Nam Julianus ait, & traditiones ab herede factas ad id tempus redigi, quo hereditas adita fuerit, cum repudiatum sit legatum aut adpolitnm. 9. ULPIANUS lib. 26. ad Edictum. fErti condictio competit ex omni causa, ex omni obligatione, ex ^ qua certum petitur: sive ex certo 9 contra«!u petatur, sive ex incerto, licet enim nobis ex omni contractu certum condicere, dummodo prttfens sit obligatio : exterum ii in diem iit vel sub conditionem obligatio , ante diem 10 vel conditionem 11 non potero agere. §. 1. Competit htec actio etiam ex legati causa, & ex lege Aquilia : sed L ex causa furtiva per hanc actionem condicitur. Sed & si ex Senatusconsulto agetur , competit htec actio : veluti si is , cui fiduciaria hereditas restituta est, agere volet. §. 2. Sive autem suo nomine quis obligatus sit, sive alieno, per hanc actionem recte convenitur. §. 3. Quoniam igitur ex omnibus contractibus htec certi condictio competit, sive re fuerit contractus factus, sive verbis , sive conjunctim, referenda: sunt nobis quadam species , qua dignum habent tractatum , an hac actio ad petitionem eorum sufficiat. §. 4. Numeravi tibi decem, & hac alii stipulatus fmr.: nulla est stipulatio. 12 An condicere decem per hanc actionem possim, quasi duobus contractibus intervenientibus: lino, qui re Fastus est , id est, numeratione : alio , qui verbis, id est, inutiliter : quoniam alii 13 stipulari non potui? Et puto, poste. §. 5. Idem erit, ü ä pupillo Fuero sine tutoris' auctoritate stipulatus , cui tutore [aiactore] credidi: nam & tunc manebit niihi condictio ex numeratione. §. 6. Item quxri potest , & si , quod numeravi, sub Impossibili conditione stipuler: cura enim nulla fit stipulatio, manebit condictio. §, 7. Sed &, si ei numeravero, eni postea bonis interdictum est, mox ab eo stipuler, puto, pupillo eum comparandum: quoniam & stipulando sibi ad quiri t. 14 §. 8- Si nummos meos tuo nomine dedero, vehit tuos, absente te & ignorante, Aristo scribit, adquiri tibi condictionem. 15 Julia, nns quoque de hoc interrogatus lib. x. scribit, veram efie Aristonis sententiam , nec dubitari, quin , si meam pecuniam tuo nomine , voluntate tua, dedero, tibi adquiratur obligati» ; cum quotidie credituri pecuniam mutuam, ah alio poscamus , ut nostro nomine creditor [meus &J faturo debitori nostro.. §. 9. Deposui apud te decem, postea permisi tibi uri. Nerva, Proculus, etiam antequam moveantur, condicere, quasi mutua, tibi htec posse ajunt. Et est verum, ut & Marcello videtur , animo enim ecepit possidere: ergo transit 16 periculum ad cum , qui mutuum rogavit, & poterit ei condici. 10. IDEM lib. 2. ad Edictum. i \Uod si ab initio , cum deponerem , uti tibi ,ß voles, permisero, v 4 -crcditam non efie, antequam mota sit: quoniam debitum iri 11011 est certum. ii, IDEM lib. 26. ad Edictum. st?Ogastime, ut tibi pecuniam crederem, ego, cum non haberem, lancem tibi dedi, vel massam auri, ut eam venderes, & nummis utereris : si vendideris , puto mutuam pecuniam factam. Quod si lancem , vel massam sine tua culpa perdideris prius, quam venderes, utrum mihi, an tibi perierit, qiuestionis est? mihi videtur Nervx distinctio verissima, existimantis, multum Interesse, venalem habui hanc lancem, vel massam, necne ; ut, si venalem habui, mihi perierit; quemadmodum si alii dedissem vendendam; quod si non fui proposito hoc, ut venderem, sed hxc causa fuit vendendi, ut tu utereris, tibi eam periisse; L maxime, si sine usuris credidi. §. I. Si tibi dedero decem [sic,] ut novem debeas : Proculus ait, & recte , non amplius te ipso jure debere , quam novem. Sed si dedero, ut undecim debeas, putat Proculus, amplius, quam decem condici non posse. 17 §. 2. Si fugitivus servus nummos tibi crediderit, an condicere tibi dominus possit, quaeritur? Et quidem si servus meus , cui concenaeit peculii administratio, crediderit tibi, erit mutua. Fugitivus autem, vel aiius servus contra voluntatem domini credendo, 11011 facit accipientis. 1 8 Quid ergo? Vindicari nummi poisuiit , si extant: aut, fi doio malo desinant possideri , ad exhibendum agi. Quod si siue dolo malo consumpsisti , condici tibi poterunt. 12. POMPONIUS lib. 6. ex Plautio. J^I a 19 furioso, cum eum compotem mentis esse putares, pecuniam quasi mutuam acceperis, eaqneinrem tuam versa fuerit, comnitionem furiolo adquiri , Julianus ait: nam ex quibus causis ignorantibus notis actiones adquiruntur, ex iisdem etiam fhralu adquiri. f Item li is, qui servo crediderat, furere coeperit, deinde 2j servus in rem domini id verterit: conuiei furiosi nomine poste, t Ec ii alienam pecuniam 21 credendi caula quis dederit, deinde furere ceeperit, & consumpta sit ea pecunia , condictionem furioso adquiri. 13. ULPIANUS lib. 26. ad Edictum. ^ st s ur nummos tibi credendi animo dederit, accipientis non facit; ted, ccniumptis 22 eis, naieitur condictio. §. 1. Unde bapiuianus iib. Vili. Quxstioaum a:t: Si alienos nummos tibi mutuos dem, non ante muti teneris , quam eos conlimipsiris. (ctiod st for partes eos conlumpieris , an per partes tibi condicam, qi.terit ? Et ait, condicturum, si admonitus alienos nummos fuifie, ideo per partem condico, quia a mdim totos consumptas coaipe- reram. §. 2. Si servus commue; decem crediderit, puto, sive ad- minn.tratio .ervo conceha est, sive umi. & consumantur numini, qmuu-T* competere aaiorrem. Nam & si communes 23 tibi 111 ni- muS credisero ceat.m, poste me quinjiiaginca condicere, iib. vili. Quantionuin Papinianus scribit: euanisi singula corpora couuv.uuia fuerint. (i- L 67. insin. infr.de furt. (2. Adde i. 9. §. 1. infr. de damno infeci. (3. I. 17. §.1. verf. quodfi dolo.Jupr. dereivind'. (4. /.74. I. 75. infr. deverh. obliga (5. I. 34. inpr. infr. de condit. & Ae- monflr. (6. v. I. 19. in pr. infr. b. t. (7. 1. 15. infr. de rebus dub. (8. i. 44. §. I. infr. de legat, I. (o. V. I. 74. infr. de verb. obiig. (IO. L 44. §. I. infr. de oblig. M aci. I. 137.- in sin. §. 2. iv.fr. de verb. oblig. I. 186. infr. de reg.jur. §. 2. Jnjl. de verb. .oblig. {t I. 1. 36. infr. b. 1.1. 213. infr. de verb.jign. L 169. infin. infrsde reg. ’ur. (12. 1. 3. C. de contrab. L? commiit. JlipuU (13. I. 38 S' 17' infr de verb. oblig. §. 4. §. j 9 , J n fi m innlil. fiipul. (14 l. h.vijT.de verb, obiig, (15- i. 2. §. pen.supr. b.t, i. 126. §.2.verj plane, infr. de . PAULUS lib. 32. ad Sabinum. CI socius propriam pecuniam mutuam dedit, omnimodo creditam ^ [pecuniam] facit, licet exteri dissenserint. Quod si communem numeravit, non alias creditam efficit, niu exteri quoque consentiant. quia sux 2 partis tantum alienationem habuit 17. ULPIANUS lib. l. Disputationum. PUm filiusfamilias viaticum 3 suum nmtumn dederit, cum stn- diorum causa Romx ageret: responsum est d Sex vola , extraordinario judicio esse ilii subveniendum. 18. IDEM lib. 7. Disputationum. CI ego pecuniam tibi quasi donaturus dedero , tu quasi mutuam 0 accipias: Julianus scribit, donationem non esse. Sed an mutua sit, videndum. Et puto , nec mutuam esse: magisque nummos accipientis non fieri 4, cum 5 alia opinione acceperit. Quare, ficos consumpserit, licet condictione teneatur, tamen doli exceptione uti poterit: quia fecundum voluntatem dantis nummi sunt consumpti. §. 1. Si ego quasi deponens tibi dedero, tu quasi mutuam accipias: nec depositum, nec mutuum est. Idem est, & si tu quasi mutuam pecuniam dederis, ego quasi commodatam ostendendi gratia accepi. Sed in utroque casu, consumptis numinis , condictioni sine doli exceptione locus erit. 19. JULIANUS lib. 10. Digestorum. JyOn omnis numeratio eum, qui accepit, obligat, sed quotiens ' id ipsum agitur, ut confestim obligaretur. Nam & is , qui mortis causa pecuniam donat, munerat pecuniam : sed non aliter obligavit accipientem , quam 6 fi exstitisset casus, in quem obligatio callata fuisset; veluti, fi donator convaluisset 7, aut is, qui accipiebat, prior deceffisset. Et cum’ pecunia daretur, nt aliquid fieret, quamdiu in pendenti esset, an id futurum esset, cessa- nix versic iunt: alioquin ipsi soli, t"tobligatio : cum vero certum esse coepisset, futurum id non esso, , itas, tenebuntu obligatur, qui accepisset; veluti, si Titio decem dedero, ut Stichum intra Kalendas manumitteret , ante Kalendas nullam actionem habebo, post Kalendas ita demum agere potero, si manumissus non fuerit. §. 1. Si pupillus 8 sine tutoris auctoritate crediderit 9 , aut solvendi causa dederit, consumpta pecunia condictionem habet, vel liberatur 10 : non alia ratione , quam quod fasto ejus intelligitur ad eum, qui acceperit, pervenisse. Quapropter si eandem pecuniam is, qui in creditum vel in solutum acceperat, abi porro in crcdirum vel in solutum dederit, consumpta ea, L ipse pupillo obligatur , vel eum a se liberabit; & eum , cui dederit, obligatum habebit, [vel se ab eo liberabit.] nam omnino qui alienam pecuniam credendi causa dat, consumpta ea habet obligatum eum, qui acceperit: item qui in solutum dederit, liberabitur ab eo , qui acceperit. 20. IDEM lib. 18 . Digestorum. tibi pecuniam Jonaficm ii, ut tu mihi eandem crederes, an credita feret? Dixi, in 'Hujusmodi propositionibus non propriis verbis nos uti.: nam talem contractum neqift donationem esse, neque pecuniam creditam, donationem non esse , quia non ea mente pecunia daretur , ut omnimodo penes accipientem maneret, creditam non esse, quia exsolvendi .causa magis daretur , qnara altepius obligandi. Igitur si is, qui pecuniam hac conditione accepit, Jit milii ;n creditum daret, acceptam dederit, non fore creditam : magis eirim meum accepisse inteliigi debeo. Sed hxc intelligent sunt propter lubtilitateni verborum : benignius tamen est, utrum- que valere. 21. IDEM lib. 48. Digestorum. QUidam existimaverunt, neque eum, qui decem peteret, cogen- j*—dum quinque accipere , & reliqua persequi : neque eum, qui fundum luimi diceret, partem dumtaxat judicio persequi, sed iu utraqlie causa humanius facturus videtur Prxtor , si actorem compulerit ad accipiendum id, quod 11 offeratur : cum ad officium ejus pertineat 13 , lites diminuere. 22. IDEM lib. 4. ex Minicio. "yIuum, quod mutuum datum erat, per judicem petitum est. quxsitum est , cu ius temporis xstimatio fieret: utrum eum datum esset, an,eum litem contestatus fuisset, an cum res judicaretur ? Sabinus respondit, si 14 dictum esset, quo tempore reddentur , quanti 1; tuuc fuisset : (si 16 non , quanti tunc) cum petitum esset. 17 f Interrogavi, cujus loci pretium sequi oporteat ? Respondit 18, Ji convenisset, ut certo loco redderetur , quanti eo loco esset: ii dictum non esset, quanti ubi esset petitum. 23. AFRICANUS lib. 2. Quxstionmn. eum servum, qui tibi legatus sit, quali mihi legatum possederim , & vendiderim : mortuo eo , posse te mihi pretium, condicere , Julianus ait; quasi ex re tua locupletior factus sim. 24. ULPIANUS lib. singulari Pandectarum, i jvjl quis certum 19 stipulatus fuerit, ex stipulatu actionem non 2«5 habet: feiln illa coudicfitia actione id persequi debet, per quam certum petitur. 25. IDEM lib. sing. [de Officio] Consularium. QReditor, qui ob restitutionem 22 xdi fidorum crediderit, in pecuniam, quam crediderit, privilegium exigendi habebit. 26. IDEM lib. ;. Opinionum. gl pecuniam militis, procurator ejus mutuam dedit, fidejussoremque accepit : exemplo eo, quo si tutor pupilli, aut curator juvenis pecuniam alterutrius eorum creditam stipulatus fuerit, actionem dari militi, cujus pecunia fuerit, placuit. 27. IDEM lib. 10. ad Edictum. (Mvitas mutui datione obligari potest , si ad utilitatem ejus pecu- qui contraxerunt, 11011 ci- (1 1.19- tn pr. i. 40. iri gr. infr. de condici, inieb. I. 9. §. pen. cis als. infr. de SC. illuccd. (2. /. 6H,- in pr. infr. pro Jocio. (3. /. 18 . §- l.supr. dejudic. (4. Immo vide l. 36. in fin. infr. de adquir. rer.domin. v. I. 37. infr. dc »bis. U aci. (6. I. %.supr. h. t. ("■ !■ 12. infr. de condiB. caus. data. I. 7 Cy. infr. dc jure dotium. I. AS- §. 2. irfr. de mort. caus. donat. (3. §. 2. Inft. quia, alienare licet. (9. I. 9. in pr. infr. de auä. tutor. (10. d, i. 9. §. 2. L 14. msin. infr. Aesolut. (n. /. i.§. 1. infr. de donat. (12. L %.in fin. snpr.ß pars kerei. L ult. infr. q;:ib. moii. plgn. (13. Vide tamen L 41. §. 1. infr. de ufur. (14. Immo vide l. 22. infr. deohlig. GAJUS lib. 21. ad Edictum provinciale. ss'Reditor, qui non idoneum pignus accepit, non amittitexactio- v " / nem ejus debiti quantitatis, iu quam pignus non sufficit. 23 29. PAULUS lib. 4. ad Plautium. CI institorem servum dominus habuerit, posse dici Julianus ait, etiam condici ei 24 posse : quasi jussu ejus contrahatur , a quo prxpositus sit. 30. IDEM lib. s. ad Plautium. Q Ui pecuniam creditam accepturus, spopondit creditori futuro, • in potestate 25 habet, ne accipiendo se [ei] obstringat. 31. IDEM lib. 17. ad Plautium. pUm fundus vel homo per condictionem petitus esset, puto, hoc nos jure uti , ut post judicium acceptum 26 causa omius restituenda sit: id est, omne , quod habiturus esset actor, si litis con- £suet. (15. /. ult. inpr. infr. de condici, tritic. (16. d.l.ult. (17. Vide tamen l. 3. inpr. d. t. (18. d. I. ult. mfin. (19. v. /. 74. infr. deverb. oblig. (20. Vide tamen l. 1. §. ,-supr. de eo per quem faä. I. 2i.insin.supr. de rccept. qui arbitr. I. 28. infr. de aci. em.pt. I. 14. C. depaB. junci. I. 68- infr. de verb. oblig. (21. In pr. Inft. d. t. (22. 1 . 1. infr. in quib. caus. pign. 1 . 1. infr. de cef. bonor. t. 24. §. I. infr. de reb. audior, judic.pojjid. (23. /.9. tz.l. infr. de disiraB. pignor. L 3.C. eoi. (24. /. 17. in fin. infr. de inft it. 11B. §./». Inft. quod cum eo, qui in aiien. potest. (2$./. 4. infr. qua res pignor. I. 11. insin.pr. infr. quipotior. in pignor. (26. I. 2. infr, de ufur. f: : 1 tostui.ix 439 Di&eftorum Lib. XII. Tit. I. 44 © testandx tempore solutus fniflet. §. i. Servum tuum imprudens i a fure bona fide emr; is ex peculio, quod ad te pertinebat, liomi- nen: paravit, qui mihi traditus est: Sabinus, Calnus, pollete mihi hominem condicere: 'led , liquid mihi abellet ex negotio, quod is gelüstet , invicem me tecum adluruin. . Et hoc verum est : nam & Julianus ait, videndum , ue dominus integram ex empto actionem habeat, venditor autem condicere postit bonx fidei em- pt .ri. Quod ad peculiares nummos attinet, fi exstant, vindicare eos dominus potest , led actione de peculio tenetur venditori, ut pretium solvat; si consumpti sint, actio de peculio evanescit. Sed adiiccredebuit Julianus, non aliter domino fervi venditorem ex enipto teneri, quam sii ei pretium [olidum & quacunque, ficum libero contraxi .tet, deberentur, dominus fervi prxstaret. Idem dici delet, fi bome fidei possessori lolvissem : fi tamen actiones , quas adversus eum habeam, prxstare domino paratus sim. 31. CELSUS lib. 5. Digestorum. CI [&] me, & Titum mutuam pecuniam rogaveris, & ego meum ° debitorem tibi promittere jufierim , tu st.pulatus Iis , cum putares eum Titii debitorem este : an mihi obligaris ? Subsisto : si quidem nullum negotium mecum contraxisti, sed propius est, ut obligari te existimem: non quia pecuniam tibi credidi (hoc enim nisi inter consentientes fieri non potest:) sed quia pecunia mea, (quies ad te pervenit, eam mihi ä te reddi bonum & equum est. 33. MODESTINUS lib. 10. Pandectarum. pRincipalibus Constitutionibus cavetur , ne Z hi, qui provinciam A regunt, qui ve circa eossunt, uegotientur, mutuamve pecuniam dent, fcenusvc exerceant. 34. PAULUS lib. 2. Sententiarum. pRxfidis provincix officiales, quia perpetui sunt, mutuam pecu- niam dare ,& fenebrem exercere possunt. §. 1. Präses provincix mutuam pecuniam ftenebrem sumere non prohibetur. 35. MODESTINUS lib. 3. Responsorum. pEriculum nominum ad eum 4, cujus culpa deterius factum probari potest, pertinet. 36. JAVOLENUS lib. 1. Epistolarum. pEcuniam, quam mihi sine conditione debebas , jussu meo promi- 1 sisti Attio sub conditione, cum, pendente conditione, in eo statu sit obligatio tua adversus me , tanquam sub contraria conditione eam mihi spopondisti : si pendente conditione petam, an nihil acturus sum? Respondit: Non dubito , quin mea pecunia , quam ipse fine conditione stipulatus sum, etiamsi conditio in persona Attii , qui ex mea voluntate eandem pecuniam sub conditione stipulatus est, non extiterit, credita este permaneat: perinde est enim, ae si milia stipulado intervenisset. pendente autem eaula conditionis 5 , idem petere non postum : quoniam, cum incertum sit, an ex ea stipulatione deberi poffit, ante tempus petere videor. 37. PAPINIANUS lib. 1. Definitionum. fUm ad prxsens tempus conditio confertur, stipulatio non sus~ ^ penditur 6. & , si conditio vera sit, stipulatio tenet: quamvis tenere contrahentes conditionem ignorent; veluti, Ji rex Parthorum vivit, centum \sni!lia\ darespondes i Eadem sunt, & cum in prxteritum conditio confertur. 38. SCrEVOLA lib. 1. Quxstionum. TJEspiciendurn enim este , an, quantum innatura hominum sit, postit scire eam debitum iri. 39. PAPINIANUS lib. 1. Definitionum. [Taque tunc potestatem conditionis obtinet, cum in futurum con- 1 fertur. 40. PAULUS lib. 3. Quxstionum. T Esta est in Auditorio lEmilii Papiniani, Prxfecti Prxtorio, Jurisconsulti, cautio hujusmodi: Lucius Titius scripßme accepijje /) Publio Pluvio quindecim mutua numerata mihi de domo: & ha c quindecim proba 7 recte dari ludendi s futuris stipulatus est Publius Pluvius, spopondi ege Lucius Titius. Si die supra scripta summet Publio Maevio, cive ad quem ea res pertinebit, data, soluta, satisve eo nomine faiium non erit, tunc eo amplius, quo post solvam , f cenae nomine, in dies triginta ,- inque denarios centenos, denarios singulos dari stipulatus est Publius Mavius,spopondi ego Lucius Titius. C01-,- vevitque inter nos, uti pro Mavio ex summa supruscripta menstruos refundere debeam denarios tricenos ex omni summa ei , beredive ejus. Quaesitum est de obligatione usurarum: quoniam numerus mensium , qui solutioni competebat, transierat? Dicebam, quia pacta in continenti facta stipuiationiiuesse creduntur, perinde elfe, ac si per singulos menses certam pecuniam stipulatus, quoad tardius soluta esset, usuras adjecisset, i ;itur , finito‘primo mense, primx pensionis usuras currere: & similiter post fecundum & tertium tractum usuras non foiutx [peeunis] pensionis crescere : nec ante sortis non Iolutx usuras peti poste , quam ipsa sors peti potuerat. f Pactum autem, quod subjectum est,' qmdam dicebant ad fortis solutionem tantum pertinere, non etiam ad usurarum, qux priore parte simpliciter in stipulationem 'venissent: pactumque id tantum ad exceptionem prodesse. L ideo, non soluta pecunia statutis pensionibus, ex die stipulationis usuras deberi, atque si id nominati« esset expressum. f Sed cmn sortis petitio dilata sit, consequens est, ut etiam uiurx ex eo tempore, quo moram fecit, accedant. &, si ( ut ille putabat) ad exceptionem tantum prodesset pactum , (quamvis sententia diversa obtinuerit), tamen usurarum obligatio ipso jure non committetur : non 8 jeniin in mora est is, a quo pecunia propter exceptionem peti non potest. Sed [si] quantitatem, qux medio tempore colligitur, stipulamur , cum conditio exstiterit, sicut est in fructibus, idem & iri usuris potest exprimi, ut ad diem non soluca pecunia , quo competit usurarum nomine, ex die interpolitx stipulationis prxstctur. 41. AFRICANUS lib. 8. Quxstionum. PJus, qui in provincia Stichum servum R'alendario prxposuerst, Rornx testamentum recitatum erat, quo idem Stichus liber & ex parte heres erat scriptus; qui status fi,i ignarus , pecunias defuncti aut exegit, aut credidit, ut interdum stipularetur, & pignora acciperet: consulebatun, quid de his juris esset ? Placebat', debitores quidem, ei, qui solvissent, liberatos 9 esse; si modo ipsi quoque ignorassent dominum decessisse: earum autem summarum nomine, qux ad Stichum pervenissent, famiiix ercileundx quidem actionem non 10 competere coheredibus 11, sed negotiorum gestorum dari debere 11. quas vero pecunias ipse credidisset, eas non ex majore parte, quam ex qua i pie heres sit, alienatas esse. Nam enim , ita hoe quoque receptum, ut credendo nummos alienaret. Quare, ii nulla stipulatio intervenisset, neque, [ut] creditam pecuniam, pro parte coheredis peti polle, neque pignora teneri. Quod si stipulatus quoque esset, referrer, quemadmodum stipulatus esset, nam si nominarim , forte 'Titio domino suo , mortuo jam . duri stipulatus iit, procul dubio inutiliter eilet stipulatus, quod ii sibi dari iripu- iatus esset , dicendum hereditati eum adquifiise; fient enim nobis* met ipsi.?, ex ve nostra per eos, qui liberi, vel alieni lei vi bona fide lervumt, adquiratur, ita hereditati quoque ex re hereditaria ad- qmri: post aiiitam vero ä contretuous hereditatem, 11011 xqueidem aici [poteltj , utique ii scierint eum nui eoeredem datum; quoniam tunc 11011 poliunt videri bonx tidei poffeisoies esse, qni nec possidendi animum .haberent. Quod 1, proponatur, coheredes ejus dignoiafie, qeon forte i pii quoque ex novenariis fuerint: potest adhuc niem reiponderi. quo quidem caiu illud eventurum, ut, si iux conditionis coheredes iste lervus habeat, invicem bona fide iervire videantur. 4-- CELSUS lib. 6. Digestorum. Js) e S° decem stipulatus a Titio 14, deinceps stipuler a Sejo, quanto minus \t, u U itio consequi poJstm,ü dccei n petiero a Titio,non liberatur Sejus : alioquin nequicquam mihi cavetur, at, fi judicatum fecerit iitius, nihil ultra Sejus tenebitur. Sed ii cmn Sejo egero, quantumcumque est, quo minus a Titio exigere potuero eo temjiois, quo juti eaun inter me L Sejum acceptum est, tanto minus a l itio postea petere postum. §. 1. Labeo ait, cum decem au a. i 16 stipu latus lis, ideo non posse te decem itari oportere in- (1. i. 24. §. I. infr. de ali. empt. (2. I. 13. §. 8. infr. I. 8. in de reg. jur. ,(9. /. 31. infr. dTjbiZson. (10. Obst l i 1 supr. fin. C.d t. <3. I. 3. C.Ji certum petatur. (4. v. I. 37- §- 1 .supr.sumil.ercisc. (u. v. L i6. tz. 4. i. 49. citra ßn.Jupr.ftmfiL ercisc. denegat gest t. 57. m pr msr.de udnnn. & pene. tut. l.z.C. arbitr. | ( 12. /.31. ».fr.ji.pr. dc procur. (13. /. 2. §. i. infr. de donat. • ' e /;> m ? r ' { uir - h ' *: (6. L 100. I. I2t>. infr. tz. 6. Inft. j (>4- /. 21. infr. de Jolut. ( i5 . /A 16. infr. deverb oblig. ue verhör, obkg. (j. I. -4. infr. de conßit. pecun. (ß. i. 88. infr. j ^16. L 67. §. i. infr. ii. ^ * tendere ? 4 4 T De iurejurando, sive voluntario, &c, 442 temlere , quia etiam reum locupletiorem ,lamio promiiTor liberari poffit: quo scilicet significet, non esie cogendum eum accipere judicium, li reum locupletem offerat. . TIT. II. DE JUREJURANDO 1 , SIVE VOLUNTARIO, SIVE NECESSARIO, SIVE JUDICIALI. I. GAJUS lib. 6. ad Edictum provinciale. 1. PAULUS !.o. 17. ad Edictum. TUsjnrandnm speciem transactionis 3 continet: majoremque ha- «J bet auctoritatem , quam res judicata. 4 3. ULPIANUS lib. re. ad Edictum. A It Prxtor : Si is , cum quo agecur , conditione delata, juraverit. Eum, cum quo agetur, accipere debemus ipium reum. Nec trullia adjicitur, conditione delatu 5 .' nam li reus juravit , nc-miue ei jusjurandum deferente, Prxtor id jusjurandum non tuebitur; libi enim juravit; alioquin facillimus quisque ad jusjurandum decurrens, nemine libi deserente jusjurandum, oneribus actionum ie liberabit. §. 1. Quacumque 6 autem actione quis conveniatur , ii juraverit, proficiet ei jusjurandum: live in personam, live in rem, livein factum, sive poenali actione, vel quavis alia agatur ; sive de Interdicto. §. 2. Sed & si de conditione peribi:X fuerit juratum , Prxtor jusjurandum tuebitur: utputa, detuli jusjurandum , 6.; jurasti, tif potestate mea ie non este: tuendum erit jusjurandum. §. 3. Unde Marcellus scribit, etiam de eo jurati pone ,an 7 prägn uns Jit mulier, vel nonJit: & itinjuraniio itandum. Denique, «it, si de poileilione erat quaestio, servari oportere : si forte quasi prxgnans ire in.poffeffionem volebat, & cum ei contradiceretur, vel ipsa juravit se prägnantem , vel contra eam juratum eit: nam siipfa, ibit in posseisionem sine metu ; si contraeam, non ibit, quamvis vere pr.xgnans fuerit, prorieritque , inquit Marcellus , mulieri juranti jusjurandum, ne conveniatur, quasi calumnia: cauia ventris nomine fuerit in poileilione, neve vim patiatur in poileilione. Sed an jusjurandum eo uique prosit, ut post editum partum non qnxratur, ex eo editus, an non iit, cujus eiie dicitur, Marcellus tractat? Et ait, veritatem elfe q merendam : quia * jusjurandum alteri 8 neque prodest, neque nocet, matris igitur jusjurandum partui 9 non proficiet; nec nocebit ,Jii mater detulerit, & juretur ex eo prxgnans non esse. §. 4. Jurare autem oportet, ut 10 delatum est jusjurandum, caeterum, si ego detuli, ut per Deutn ju- Tares, tu per caput tuum jurasti; 4. PAULUS lib. 18. ad Edictum. \'E1 filiorum tuorum : S- ULPIANUS lib. 22. ad Edictum, erit ratum habendum jusjurandum : Quod si exegi, ut per salutem n tuam jurares, & jurasti, stabitur: omne enim omnino licitum jusjurandum, per quod voluit quis sibi jurari, idoneum est; &, si ex eo fuerit juratum, Prxtor id tuebitur. §.1. Divus Pius jurejurando, quod propria superstitione juratum est, standum rescripsit. §. 2. Dato jurejurando, non aliud quxritur, quam an 12 juratum fit: remissa quxstione, an debeatur, quasi saris probatum sit jurejurando. §. 3. Sed ii quis illicitum jusjurandum detulerit, scilicet improbate publicx religionis, videamus an pro eo habeatur, atque fi juratum non esset ? Quod magis existimo dicendum. §. 4. Si neque juratum est, neque remissum jusjurandum, proco debet haberi, atque si res in jusjurandum admissa non esset, proinde si postea jurare paratus sit, nihil ei hoc jusjurandum proficiet: quia ex eo, quod delatum eit, juratum non est. td , 6. PAULUS lib. 19. ad Edictum. aSEmittit jusjurandum , qui, deferente se, cum paratus esset adversarius jurare , gratiam 13 ei facit, contentus voluntate suscepti jurisjuramli. Quod ii non suscepit jusjurandum, licet postea 14 parato jurare actor nolit deferre, non videbitur remissum : nam , quod susceptum est , remitti debet. 7. ULPIANUS lib. 22. ad Edictum. Pnetor : Ejus rei, de qua jusjurandum delatum f iterit, neque iit- ipjuin, neque in cum, ud quem ea res pertinet, actionem 17 dabo. Ejus rei ito erit accipiendum , sive de tota re , sive de parte sit juratum. Nam ue eo, quod juraturn est, pollicetur se actionem non daturum: neque in eum, qui juravit, neque in eos, qui in locum ejus, cui jusjurandum delatum est, succedunt; 16 8- PAULUS lib. 18. ad Edictum. L'Tiamsi in rem snecesserint 9. ULPIANUS lib. 22. ad Edictum. Am, postquam juratum eit, denegatur actio : aut si controversia erit, id eit, 11 ambigitur, an jusjurandum datum iit, exceptioni locus est. §. i. Jurejurando dato, vel remisso, reus quidem adquirit exceptionem 17 sibi, aliisque ; actor vero actionem adquirit, in qua hoc scium quxritur , an juraverit, darifibi opot- terejvul, cum jurare paratus esset, jusjurandum ei remissum sit. §. 2. Si damnetur quis post jusjurandum ex famoso judicio , saniosum esse magis est. §. 3. Siis, qui temporaria actione milii obligatus erat, detulerit jusjurandum, ut jurem eum dure oportere, egoque juravero, tempore non liberatur: quia post 18 litem contestatam cuin eo perpetuatur adversus eum obligatio. §. 4. Si minor viginti quinque anilis detulerit, & hoc ipso captum se dic:-u, adversus exceptionem jurisjurandi replicari debebit, ut Pomponius ait. Ego autem puto, hanc replicationem non ieinpcr esse dandam; icd plerumque ipium Prxtorem debere cognoscere, an captus iit, & iic in integrum restituere : nec enim utique, qui minor est, statim & circumscriptum se docuit. Praeterea exceptio ista, live cognitio, statutum tempus 19 post annum xxv. non debet egredi. §. Sed & si quis in fraudem creditorum jusjurandum detulerit debitori , adversus qxceptionem jurisjurandi, replicatio fraudis creditoribus debet dari, prxterca si fraudator detulerit jusjurandum creditori, ut juret Jiiii decem dari oportere, mox, bonis ejus venditis, experiri colet: aut denegari debet actio, aut exceptio opponitur fraudatorum creditorum. §. 6. Jusjurandum defensoris 20, vel procuratoris, ei ab adversario delatum , prodeste, exceptionemque domino rarere 21, Julianus scribit, + Idem ergo dicendum erit, L si datus ad petendum procurator, reo deferente , juraverit dari mihi oportere : nam actionem mihi parit. Qux sententia habet rationem. §. 7. Si petitor jura r it, possessore deferente, rem suam iste, actori dabitur actio, sed hoc dumtaxat adversus eum, qui jusjurandum detulit; eofque, qui in ejus locum siiccesserunt: exterum adversus alium 22 si velit prierogativa jurisjurandi uti , nihil ei proderit: oy 10. PAULUS lib. 18. ad Edictum, ia non deberet alii nocere , quod inter alios actum 23 esset. 11. ULPIANUS lib. 22. ad Edictum. CEd si pofiessori 24 fuerit jusjurandum delatum , jiiraveritque rem petitoris non eje , quamdiu quidem poliidet, adversus eum, qui detulit jusjurandum, si petat, exceptione jurisjurandi utetur ; ilvero amiserit possessionem, actionem non habebit, ne quidem si ispossnleat, qui ei jusjurandum detulit; non enim rem suum ese juravit, i 'odejusnonejje. §. 1. Proinde si, cum poffidtret, [&j deferente petitore rem suam juravit, consequenter dicemus, amissa quoque poileilione, siis, qui detulit jusjurandum, nactus sit possessionem , actionem in facium ei dandam , & fructus perceptos ex re, quam meam eße juravi, restitui milii placuit, sed & partum editum , fuitufque pecorum restituendos constat post jusjurandum delatum, tz. 2. item si juravero, usumfructum alicujus rei vel meum eße , vel dari mihi oportere, eatenus mihi competit actio, quate- (1. Lib. 2. C. 59. £7 Lib. 4. C. 1. (2. I. 3. §. 8- infin. C. dejurc- jur. propter calumn. (3. /. 21. supr. de dolo malo. (4. /. 13. infr. quib. mo.L pign. vel bypotb. Jblv. I. I. in pr. infr. quur. rer. iteiio. I. 25. §. I. infr. de conflit, pecun. (6. I. 34. in pr. infr. h. t. (7. I. 10. injj.de Carbon, edifl. ($. I. 9. in fin. I. 10. I. 11. 1 . 12. in fin. infr. h. t. i. 7. C. de reb. cred. I. 7. §. 7 .supr. de Fublic. in rem aci. I. 1. hi pr. infr.fi mulier ventr. nomine. (9. d. I. 1. in jin. fr. (10. l.Jl. infr. h. t. (11.tU.33. (12. /. 9. §. J. I. 28. in fin. infr. tud. §. 11. Injl. de nclion. (13. I. 32. 1 . 41. infr. h. t. (14./. $. in fin. supr. lod. (15. /. 9. in pr. infr. eod. (16. t. 1.^.2. infr. quur. rer. actio. (17. 1 . 40. infr. h. t. (18. 1 . ult. in fin. infr. de fidejuß. tutor. I. 29. infr. de novat, adde l. 28. §. 2. supr. dejudic. (19. l.ult. inpr. C. dc temper. in integr. rejiit. minor. Nov. 155. c. 1. (20. l.ult. §. pen. infr. h. t. (21. Iinmo vide /. 39. §. 1. supr. de procur. (22. I. 3. tz. pen. in sin. supr. h. t. (23. d. L 3. §. pen. in sin. L 27. §. 4. in sin. supr. de paci. I. 7. C. de rcb. cred. I. 1. C. inter aiios acia. (24. I. 7-§. 7. verf fedjipojfejsori. supr. de.Fu- elic. in rem aci. E e 3 nus, Digestorum Lib. XII. Tit. Ist nus , si vere usumfnictum haberem duraret : quibus vero calidus amitteretur , non competit mihi actio. Sed ii rerum , in quibus nsiisfructu« propter abusum constitui non potest, juraverit usiiwfruclum fi habere, vel sbi deberi, effectum jurisjurandi sequendum arbitror : ideoque tunc quoque videri cum recte jmasse, puto; & ex eo jurejurando posse petere usumfructum, cautione oblata, i §. 3. Si, pum de hereditate inter me .& te controveriia effet, juravero bereilitutem meum es , id consequi debeo, quod haberem , si secundum me de hereditate pronuntiatum eilet. & non solum eas res restituere debes, quas tunc possidebas, sed & ii quas postea coepisses possidere, perindeque haberi, quod juratum est, atque si probatum eisct: idcirco utilis actio milii competit. Quod Ii ego ex eadem hereditate possiderem , tuque e cepisses petere eam L me , eum adversus te jurassem , exceptione me uti debere juris- jnrandi. f Plane si alius ä me hereditatem petere cceperit, :dn- bium non erit ( ut & Julianus scribit j nihil, mihi jusjurandum prodesse. 12. JULIANUS lib. 9. Digestorum. TDem est &siegn [a] quolibet alio possidente res hereditarias pete-j •*- re velim : quiq & si petissem a te hereditatem, Stlprobassem meam, nihilominus ab aitero petendo, id ipsum probare necesse haberem. 13. ULPIANUS lib. 22, ad Edictum. CI duo patroni essent, & libertus altero deferente 2 jurasset, se o ubertum ejus von esc, utrum alteri [totius] debita: patronis portionis , an vero dimidix debitx cis partis bonorum possessio competeret? Et ait, ii is, cui juratum est, patronus fuisset, alteri sua: partis bonorum poffeflionem competere, ucc ei prodesse, quod .adversus alterum libertus jurasset. multum tamen fidei & auctoritatis ap.iul judicem patronum habiturum, quo magis solum se patronum probaret, quod libertus jutastet, alterum patronum non este. §. 1, Julianus ait, eum, qui fundum suum esc, post longi tcmporisprasscrlptionem etiam utilem actionem habere debere. §, 2. Idem Julianus scribit, eum, qui juravit furtum fe nonfe- cijje , videri dc toto jurasse, atque ideo neque furti, neque 3 con- dictitin tenetur: quia eondictitia (inquit) iolus fur tenetur. 1 ' Nn.nqnid ergo, qui jimvitfifurtumnon fecis e, hoc solo nomine, condictione si .conveniatur, exceptione utatur? exterum si contendat, qui.condicit, quasi cum herede se furis agere, non .debet repelli? & quasi uweiA-sc , id est, unimembris condictio dari debet adversus furis heredem : nec pati eum judex dehet, si coeperit ten- tare, probare furem. §. 3. Si quis juraverit, vendidijfe mg ei rem centum , ex empto agere poterit, ut ei extera prxstentur : id est, res tradatur, & de evictione-caveatur. An ta wen ad pretium consequendum , ex vendito conveniri postit, videndum ? Etsi quidem [&] de hoc ipso juratum est, quod pretium solutum est, milia pro pretio actio superest: si vero hoc non fuerit juratum , tunc consequens est , de pretio eum teneri, ß. 4. Idem dicemus, & ii quis societatem fecijje juraverit : nam & is pro socio poterit conveniri. §, 5. Marcellus etiam scribit, si quis juraverit, ob decem pignori dedise fundum , 'non alias eum pignoratitia agere posse, quam si decem solverit: sed & illud adjici, fortassis cum etiam in decem ex jurejurando suo posse conveniri. Quod magis probat, cui Quintus Saturninus consentit: argumentoque utitur eius, qui juravit. eam , qua uxor sua fuerit, rem sibi in dotem dedise. nam & hic uxori, ait, utilem de dote actionem dandam. Qux 11011 esse extra i aquitatem posita, non negaverim. §. 6. Si quis juraverit in re tentus eo cum defer ,-pc pecuniaria per 4 genium Principis, darefe non oportere, & pejera- rare -'quia sciens 19 sali-re C, ” :tin J ViS P u pdlus non videatur peje- fc drti-e non oportere. Idem est , cum de pecunia constituta jusjurandum exigitur. 1?. IDEM lib. 6. ari Edictum. AD personas egregias?, eoique, qui valetudine impediuntur, ** domum mitti oportet aci jurandum. 16. ULPIANUS lib. 10. ad Edictum. CI Patronus libertam suam uxorem duxerit, non compelletur ju- O rare de rerum amotarum judicio, sed &ii i pie dererat jusjurandum libertxsiuc , de calumnia non debet jurare. 6 17. PAULUS lib. 18. ad Edictum. TUsjurandum , quod ex conventione extra judicium defertur, 'J referri non potest. 7 §. 1. Pupillus tutore auctore jusjurandum deferre debet. quod si sine 8 tutore auctore detulerit, exceptio quidem obstabit, sed replicabitur : qui a rerum administrandarum jus i'i non competit. §. 2. Si tutor 9 , qui tutelam gerit, aut curator furiosi, prodigive, jusjurandum dctnlerir: ratum id haberi, debet, nam & alienare res , & solvi cis potest: & agendo, rem in judicium deducunt, §. 3. Procurator quoque quod detulit, ratum habendum est: scilicet, li aut 10 universorum bonorum admini- , strationem sustinet, aut fi id ipsum nominarim mandatum sit, aut si in 11 rem suam procurator sit? 18. ULPIANUS lib. 26. ad Edictum. A Lias autem procuratorem deferentem jusjurandum non esse au- diendiim, Julianus lib. x. Digestorum scribit. Nec postea kus , qui semei juravit, a domino conveniatur: nec multum ci proficere, si fuerit ei de rato cantum, sive enim dominus petat, cogetur docere reus liqui.Use jurus.ponta scilicet exceptione: sive ex itipulation.e de rato agat,nccesse habebit ipse de perjurio luo docere, 19. IDEM lib. 26. ad Sabinum, CI itaque mandatum fuit procuratori, ut petat, ille jusjurandm» detulit, aliud fecit, quam quod mandatum est. 20. PAULUS lib. ljj. 3 d Edictum. QErims quod detulit vel juravit, fervetur 12, si peculii admim- Arationem habuit?" 21. GAJUS lib. 9. ad Edictum provinciale. tJUic enim lblvi 13 quoque recte potest; & 14 novanda: 1; obii- *■ ■ gatioois jus habuit. ' 22. PAULUS lib. 18. nd Edictum, Q Uidam & de peculio actionem dandam iu dominum,fi actori detu> -Ierit servus jusjurandum, f Eadem AefiliofamiHas dicenda sunt» 23. ULPIANUS lib. e6. ad Edictum. CI servus juraverit, dominum dare non oportere , exceptio domino 16 indulgenda est , iibique adversarius imputabit, qui sery« detulit jusjurandum. 24. PAULUS lib. 28. ad Edictum, jVIUIto magis proderit patri 17 religio filii, cum quo etiam judi- eium consistere potest, t Ipsi autem referentes conditionem, eorum , quibus subjecti sunt, non faciunt deteriorem. 25. ULPIANUS lib. 26. ad Edictum. CEd & si servus 18 meus delato vel relato [ei] jurejurando, juravit, rem domini ese, vel ei dari oportere, puto dandam mihi actionem vel pacti exceptionem, propter religionem & conventionem. 26. PAULUS lib. 18. ad Edictum. QUi jurasse dicitur, nihil refert, cujus sexus, xtatisvc sit: omni ^ enim modo custodiri debet jusjurandum adversus eum, qui con- veritj vel darisbi oportere: vel intra certum tempus juraverit fe soluturum, uee solvit: Imperator noster cum Patre rescripsit, Fustibus cum castiga ndnm dimittere; & ita ei superdici niomrü; ,o.r %u.\oi, id est, temere ne jurato. 14. PAULUS lib. 3. ad Edictum. Q Uotiens propter rem juratur, nec parenti, nec patrono remittitur jusjurandum. propter rem autem jusjurandum exigitur, Veluti de pecunia ci edita: cum jurat actorii; dari oportere i vel reus, (1. v. /. 2. fvpr. de usufr. car. rer. (2. L. 30. §. 4, infr. h. t. (3. Obst. /. 52. H. 27. infr. defurt.. (4. i. 2. iufin. C. de rcb. cred. (?. v, A r ov. 123. c. 7. adde l. 2, §. 1. C. de jurejur. propter calumn, Nov. 124. c, I. circa tned. (fi. I. 7. §, 3. infr. deobsequ. obst. i. 34. §. 4. infr. h. t. (7. Vide tamen l. 38. infr. eoi. (8. 1 . 1. §. 1. infr. quar. rer. aclio. (9. I. 35. inpr. infr. h. t. fio. L 12. supr. de fsi. i. ?8- A 62. supr. de procurat. (ii. /. 13. §. i.supr. de paci. , . ... . . §. 1. Si pater, filium dure non oportere, juraverit: Cassius respondit, & patri & filio dandam exceptionem jurisjurandi. Si pater juraverit, in peculio nihil esc , filius conveniri poterit: sed & pater ita convenietur, ut post adquisiti peculii ratio habeatur. §. 2. Jurisjurandi conditio ex numero eile potest videri novandi, delegandive ; quia proficiscitur ex conventum e: quamvis habeat & instar ' - 27. GAJUS lib. 5. ad Edictam Jusjurandum etiam loco 20 solut minar judicii, provinciale, itionis cedit. (12. V. L 23. I. 24. infr. h. t. (13. I. 3?. infr. de salutiern. (14. Lult.inpr.iv.fr. de novat. (15. Obit. /. 27. in fin. pr.fuj t. 16. I. 2?. infr. de novat. _ . ,,_ ...jupr. depact. (16. v. I. to.fupr.b.t. (17. l.ult. infr. de exccpt. (18. v. /. 20. supr. h. t. (19. kddcl.ult.infr.de iur. cfi falli ign. i. 2. §. 2. C. de jurefi, propt. calumn. (20. L 28. §. I. i. 35. §. I. infr, b. t. *«. P.MI- 445 De jurejurando, sive voluntario, &c. 446 28. PAULUS lib. 18. ad Edictum. ■1N duobus reis stipulandi, ab altero delatum jusjurandum etiam "*■ alteri nocebit. §. 1. Ouod reus juravit 1 , etiam fidejussori proficit, a fidejussore exactum jusjurandum, prodesse etiam 2 reo, Cassius & Julianus ajimt: nam quia in locum 3 solutionis fucce- mulier juraverit, decem dotis sibi deberi , tota ea summa pr.estan- da est. sed li juravit, decem se dedife in dotem , hoc solum non erit qiuerendum , an data sint : sed, quasi data sint, quod ex eo reddi oportet, prxstandum erit. §. 3. In popularibus actionibus jus- — „ . , 1 jurandum exactum ita demum adverius alios proderit, si bona dit, hic quoque eodem loco habendum est ; si modo ideo interposi-j fide exactum fueritnam & si quis egerit, ita demum consumit n: per colhisioncm astum fit. §. 4. Si 0110 , juravit se libertum non eje , ra- . -randum : ut nec operarum petitio, nec se omnino exhibitionem .ejus non promptjje : prodeste debitori bonorum possessio contra tabulas dari debeat. H. 81 juravero _id 11011 debet, si vero juraverir,yb nihu vn-.h: prufave oportere : i nsumfrucium mihi duri oportere, non aliter dari debet, quam si distinguendum sit, & replicatione emendandum, utrum ideo jura- caveam boni n viri arbitratu me usurum , (si finito usufruciu re verit, [an] quia postpromiisiouem exhibuerit, au vero quia solve- fiitutnrum. nt, ineo v . rit. Quod & in fidejussore debiti distinguendum est. §. 3. lix duobus reis promittendi ejusdem pecunia; alter juravit: alteri quoque prodesse debebit. §. 4. Exceptio jurisjurandi, non tantum si ea actione quis utatur, cujus nomine exegit jusjurandum, opponi debet: sed ; etiam si alia, si modo eadem quxstio in [hoc] judicium deducatur: forte fi ob actionem mandati, negotiorum gestorum, societatis, casterasq ;e similes jusjurandum exactum sit, deinde ex iisdem causis certum condicatur: quia per alteram actionem alter.; quoque consumitur. §. 5. Si quis juraverit, se non rapuijsv , non debet adjuvari hoc jurejurando in actione furti, aut condictione : quia aliud est furtum fecisse, quod vel clam fieri potest: §. 6. Colonus , cum quo propter succisas forte arbores agebatur ex locato, fi juraverit/e non succidisse, sive 6 e ’ bularmn de arboribus succisis, sive d lege Aquilia damni injuria , sive interdicto 7 quod vi aut clam postea convenietur, per exceptionem jurisjurandi defendi poterit. §. 7. Quce juravit, divortii causa rem se non amovijs:, non debet defendi per exceptionem, si cum ea in rem agatur : &, si contendat suam ejse, asio jurejurando »pus est. contra , si juraverit suam ejse , debet in actione rerum amotarum defendi. Et omnino hoc observandum est , licet 8 per aliam actionem eadem quxstio moveatur, ut exceptio jurisjurandi locum habeat. §. 8- Igitur si quis juravit, se non cje condemna- _i. GAJUS lib. 30. ad Edictum provinciale. ^Dmonendi iumiis, interdum etiam post jusjurandum exactum permitti Constitutionibus Principum, exintcpxo causam agere, sirpe judices i__ caulis , exacto jurejurando , fecundum eum judicare, qui juraverit. Quod si ia alias inter ipsos jurejurando transactum fit negotium , non conceditur eandem causam retractare. 32. MODESTINUS lib. [3]. Differentiarum, I Urisjurandi gratiam 13 facere pupillus non potest. _ 33- ULPIANUS lib. 28. ad Sabinum. Lege duodecim Ta- I)Ui persalutem 14 suam jurat, licet per Deum jurare videtur : (respectu enim divini numinis ita jurat) , attamen , si non ita specialiter^jusjurandum ei delatum est, jurasse non videtur 15 : & ideo ex integro solennster jurandum est. 34- IDEM lib. 26. ad Plautium. TUsjurandum & ad pecunias, & ad omnes res locum habet. J Etiam «J de operis jusjurandum deferri potest: nec de injuria queri adversarius potest, cum pOisit jusjurandum referre, f Quid tamen, si ideo dicat reus se liberatum, quoniam Stichum, quem promiserat, putat deceflisse ? Non erit tutus per relationem : & ideo ex hac cauto, etiamsi ex stipulatu judicatum solvi, oh rem judicatam coii-j sa putat Marcellus , & recte, aut remittendum ei jusjurandum, veniatur, defendetur per exceptionem. Contra , li cu.i c.x stipu-j aut spatium dandum, ut certioretur, &sic juret. §. 1. Defen- latli judicatum solvi conveniretur, juravit Je dare non oportere , I sor municipum vel cujtisvis corporis , jusjurandum deferre potest , agenti judicati non utique obstaoit exceptio : potest enim fieri, ut 11011 iit commissa stipulatio, licet res judicata sit: nisi ideo jurasset, quod nec damnatum se esse diceret. §. 9. Item Pomponius ait, eum, qui fertumsibi facium alicujus rei juravit , non statim etiam condictionis causam nancisci. §. 10. Item eum ex hac parte jusjurandum & actionem & exceptionem inducat, si forte reus extra judicium, actore inferente, juraverit, se non dare oportere, & actor, reo deferente, dari Jioi oportere, vel contra : posterior causa jurisjurandi potior habebitur, nec tamen prsjudi&Htm perjurio alterius fiet: quia non quxretur, an dare eum opertet y, sed an actor juraverit. 29. TRYPHQNINUS lib, 6. Disputationum. QUod si juravi, te deferente, non jtrrajse te, dare tibi oportere , _ [&] adversus utilem actionem , qua hoc qnsritur, an juraveris, tibi dar; oportere, opponenda est exceptio jurisjurandi perimentis qusstionem actione comprehensam. 30. PAULUS lib. 13. ad Edictum. J?Um, qui juravit, ex ea actione, qnx insiciando crescit, aliquid sibi deberi, simpli, non dupli persecutionem sibi adquirere , Pedius ait: abunde enim sufficere, exonerare petitorem probandi necessitate; cum, omissa hac parte Edicti, dupli actio integra maneat. & potest dici, hoc judicio non principalem causam exerceri , sed jusjurandum actoris conservari. §. 1. Si juravero, te Stichum mihi dare oportere, qui non fit in rerum natura, nec xstimntionem mini prxstarereus debet, nisi ex caufii furtiva,,- vel propter moras: tunc enim etiam polt mortem fervi vdumatio rr vftatur. §. 2. Si (i. I. ult.insin.ir.fr. eoX. (2. d. i. ult. §. I. (3. I. vj.sitpr. tcd. (4. tz. 2. infr. hic. I. ult. §. 1. infr. cod. I. 1. §. 3. infr. quar. rer. actio. (5. §. -7. infr. h. I. (6. I. I. ir.fr, arbor, furtim cujur. (7. /. IZ. in pr. infr. quod vi aut clam. (fi. tz. n.supr. h. I. (9. A;. §■ 2 .Jupr. I . 29. infr. I . 1. C . h . t. i. 21. supr. de dolo malo. (10. I . 13. in pr.supr. h. t. (11, /. 1. in pr.supr. usufr. quemadm. caveat. (12. /. I. C. de reb. cred. adde l. 29. C. de transaci. (13. I. 6 .supr. i. ut . infr. h. t. (14. I . 5. inpr.supr. eod. (15. I. 3. in sin. I. 4. li super hoc mandatum 16 habeat. tz. 2. Pupillo non defertur jusjurandum, tz. 3. Procurator non compellitur jurare, nec defensor. & ita Julianus scribit lib. x. Digestorum , defensorem jurare non compelli 17: sufficereque ad plenam defensionem, si paratus sit judicium accipere. tz. 4. Qui jusjurandum defert, pr.or 18 de calumnia debet jurare, si hoc exigatur: deinde sic ci jurabitur. Hoc jusjurandum , de calumnia, neque patrono 19, neque parentibus remittitur. 20 tz. 5. Si de qualitate juramenti fuerit inter partes dubitatum, conceptio 21 ejus in arbitrio judicantis est. tz. 6. AitPrxtor: Eum, d quo jusjurandum petetur , solvere, aut jurare a cogam. Alterum itaque eligat 23 reus: aut solvat, aut ; ; uret. iinon jura't, solvere cogendus erit a Prxtore. tz. 7. Datur autem & alia facultas reo, ut, li malit, referat jusjurandum. & si is, qui petet, conditione jurisjurandi n on utetnr, judicium ei Prxior non dabit: xquilsime enim hoc facit, cum non deberet displicere conditio jurisjurandi ci, qui detulit, sed nec jusjurandum de calumnia referenti defertur: quia non est ferendus actor, ii conditionis , quam ipse detulit, de calumnia velit sibi jurari. tz. 8- 1NV11 semper autem consonans est, per omnia referri jusjurandum, quale defertur: forsitan ex diversitate rerum 24, vel personarum, quibusdam emergentibus, qute varietatem inducunt, ideo- que, li quid tale inciderit, officio judicis conceptio 2; hujusmodi jurisjurandi terminetur, tz. 9. Cum res in jusjurandum demissa sit,judex jurantem absolvit 26: referentem audiet. &, si actor juret, condemnet reum, nolentem jurare reum, fi iolvat, absolvit: non solventem condemnat, ex relatione non jurante actore, absolvit reum. 1 . 5. in pr.supr. eod. (16. I. 17. §. ult.Jupr. eod. (17. v. /. 11. tz. 2. infr. rer. umetur. (18. A 37- in sin. infr. b. t. I. 9. C. de reb. cred. Nov. Leon. 99. (19. Obst. A 16. f ‘pr. h. t. I. 13. tz. 14. infr. de damno infeci. (20. /. 14. supr. h.t. (21. Adde tz. H. infr. b. I. (22. /. 38. infr. h.t. I. 9. C. de reb. cred. I. 21. tz. i.supr. de noxul. adi. (23. v. A 10. in sin. infr. de jure dot. (24. Adde A 4. tz. I. in sin. infr. de incerni, ruiu. nuufrag. (2;. tz. $ .supr. hic. I. 12. tz. C. de reb. cred. (26. Adde A 40. infr. h. t. 33- P4.Ö- 447 Digestorum Lib. X II. Tit. II. III 448 z;. PAULUS lib. -8- ait Ediiium. , . 'T'Utor pupilli, omnibus probationibus aliis deficientibus, jnsju- 1 randum deferens i audiendus est : quandoque enim pupillo denegabitur actio. §. i. Prodigus, li deferat jusjuiandum, audiendus non eft. r f Idemque in cateris similibus ei dicendum est : nam sive pro pacto convento, sive pro solutione , sive pro judicio lioc jusjurandum cedit , non ab alus delatum probari debet, quam oui ad'lixc habiles sunt. §. -- Qui non compelluntur Ro- m:e ; jiidicium accipere, nec jurare compellendi sunt: ut Legati provinciales. z«. ULPIANUS lib. -7. ad Edictum. CI actor deferat jusjurandum de sola constituta pecunia , & reus o juraverit: exceptione litetur, ii de constituta conveniatur, sed, si de forte, id eft, de priore obligatione, conveniatur, exceptio cessabit: nisi de hac quoque juraverit, adversario deferente. 7- ULPIANUS lib. 33. ad Edictum. Ierit, sed de denegari e iirisjuraiuli, nec prius de calumnia juravit : ut sit iste remittenti similis 38. PAULUS lib. 37. ad Edictum. TyYAnifestx turpitudinis, & confessionis est, nolle nec jurare , nec jusjurandum referre. 4 39. .JULIANUS lib. 10. Digestorum. debebit, & solutum repeti poterit, est enim justa conventio, si qwclibet causa in conditione jurisjurandi deducta fuerit. 40. IDEM lib. 13. Digestorum. TUsjurandum a debitore exactum efficit, ut pignus liberetur ; : 4 est enim hoc acceptilationi simile, perpetuam certe exceptionem parit, idcirco poenam quoque petentem creditorbm exceptione Cummoveri oportet; & follitum repeti potest: utpote cum interposito eo, ab omni controversia discedatur. 41. POMPONIUS lib. singulari Regularum. T Abeo. etiam absenti 6 , & ignoranti jurisjurandi gratiam 7 ^ fieri posse, respondit : scii & per epistolam gratia jurisjurandi fieri potest. 41. IDEM lib. ig. Epistolarum. U'Rediture, qui de mutua pecunia contra pupillum contendebat, ^ jusjurandum deferente, pupillus juravit, se dare non oportere , eandem pecuniam a fidejussore ejus petit: an excludendus sit exceptione .jurisjurandi ? Quid tibi placet, rescribe mihi. Eam rem apertius explicat Julianus. Nam si controversia inter creditorem & pupillum fuerit, an omnino pecuniam mutuam accepisset; & convenit, ut ab omni conditione discederetur, si pupillus jurasset; ilque juraverit, se sere non oportere : naturalis 8 obligatio hac pactione tolletur, & soluta pecunia repeti poterit, sin vero creditor quidem se mutuam dedisse contendebat, pupillus autem hoc solo defendebatur, quod tutor ejus non intervenisset, & hoc tale jusjurandum interpositum est : hoc casu fidejussorem Prietor non tuebitur. Si autem liquido probari non potest, quid actum sit, & in obscuro erit, (ut plerumque [ fit ]) , de facto, an de jure, inter ' creditorem & pupillum controversia fuerit, deferente creditore pupillum jurasse, intelligere debemus, id actum inter eos , ut, li jurasset sedare non oportere, ab omni conditione discederetur : atque ita & sol iitam pecuniam repeti posse; & fidejussoribus exceptionem dari debere existimavimus. §. r. Si fidejussor juraverit, se dare non oportere , exceptione jurisjurandi reus promittendi tutus 9 est. Atquin si 10 quasi omnino idem non fidejustistet, juravit, non debet hoc jusjurandum reo promittendi prodesse. §. 2. Sed & si actore deferente, defensor 11 absentis vel praesentis juravit, eum, (i. i. 17. §. 2. snpr. eoi. (2. nrg. d. L 17. §. I. &7 2. (3. I. 28. §. 2. snpr. de indic. (4. Vide tamen l. 12. §. 2. C. de reb. cred. (;. 1 . 1 %-. infr. quib.vioi.pi^n. t'C iypoib. solv. (si. I.I2. §. 4. C. Je reb. cred. (7. I. 6. /. 32. snpr. b. t. (8. /. 95. §. 4. infr. deso- liition. v. I. 59. infr. de obiig, fis aci. (9. I. 28. §. I .snpr. h. t. (Jxo. I. 1. §. 3. infr. qiiar. rcr. ut ff, (11. L 9. §. pen.supr. h. t. (12. /. 28. §. l.supr. eod. (1Z- sib. 5. C. 33. (14. Adde L 9. infr.deadquir.velomitt.be- quem defendit, dare non oportere: exceptio jurisjurandi ei, cujus nomine jurandum fuerit, dari debebit, f Eadem ratio est , & si fidejussoris defensor juraverit: reo enim detur exceptio. §. 3. Item, si reus 12 juravit, fidejussor tutus sit: quia, &res judicata fecundum alterutrum eorum , utrique proficeret. T i I . III. DE IN LITEM 13 JURANDO, • . ULPIANUS lib. 41. ad Sabinum. DEm in judicio deductam non idcirco pluris eile opinamur , quia n crc-lcere [condemnatio] potest, [exj contumacia 110,1 restituentis , per jusjurandum in litem :'non enim res pluris iit per hoc , Icil ex contumacia aestimatur ultra rei prerium : 2. PAULUS lib. 13. ;ui Sabinum. Cive nostrum quid petamus, live ad exhibendum agatur. §. 1.1,,. terbum quod interiit agentis , solum aiirimatur, v eluti cum culpa non restituentis, vel non exhibentis punitur: cum vero dolus, aut contumacia non restituentis , vel non exhibentis, quanti iu litem juraverit actor. 3. ULPIANUS lib; 30. ad Edictum. AJUmmis depolitis, judicem non oportet in litem jusjurandum ■*" deferre, ut juret quisque, quod sua interfuit: cum certa iit nummorum ajstiniajio , niti forte de eo quis juret, quod sua interfuit, nummusJibisua Me redditus ejje : quid er.im , h luo pienap .- cumam debuit, aut sub pignore, quod, quia depolita ei pecunia aunegacaest, distractum e;t? 4. iUEM lib. 36. ad Edictum. yideamus in tutelari cauia, quis jurare, L adversus quem possit ? Et quidem ipse pupillus, ii impubes e it, non potest 14 : lu.c enim Unissime rescriptum eft. Sed nec tutorem cogendum vss niatrem pupilli admittendam , etsi parata esset jurare, O. Fratres refcripferuiu : grave enim videbatur, & ignorantes 15, & invitos tutores, sub alieni compendii emolumento, etiam perjurium anceps iubirc. f Curatores quoque pupilli, vel adolescentis non die cogendos in lite.n jurare, rescriptis Imperatoris nostri, & D. Patris ejus continetur, ii tamen tantam alfectionein pupillo luo, vel adolescenti, tutores vel curatores prxstare volunt, auctoritas juris non refragabitur, quin judicio , quod inter ipsos acceptum est, finis ejusmodi postit adhiberi: 1101116 enim ad luam utilitatem jurisjurandi referenda sestimatio est, sed ad domini, cujus nomine tutela ratio postuletur. Adolescens vero , si velit jurare , potest. §. i- Deferre autem jusjurandum judicem oportet, exterum si alius detulerit jusjurandum, vel 11011 delato juratum sit, nulla erit religio, nec ullum jusjurandum. Et ita Conltitutionibus expressum eit Imperatoris nostri, 6b Divi Patris ejus. §. 2. Jurare autem in infinitum liccjt. Sed, an judex modum jurijurando statuere pollit, ut intra certam quantitatem juretur, ne arrepta occasione, in im- menlum juretur, qurcro ? Et quidem in 17 arbitrio elfe judicis, deferre jusjurandum, necne, constat. An igitur , qui postit jusjurandum non deferre, idem polfit & taxationem jurijuramlo adjicere, quaeritur? Arbitrio tamen bona: fidei judicis etiam hoccon- gruic. §. 3. Item videndum , an postit judex, qui detulit jusjurandum , non iequi id: sed vel prorsus ablbivcre, vel etiam minutis condemnare, quam juratum est ? Et magis est, ut ex magna eauia, & postea repertis probationibus postit. §.4. Ex 18 culpa autem non este jusjurandum deferendum,constat: sed ssiimationeiu a judice faciendam. MARCIANUS lib. 4. Regularum. j^N actionibus ili rem 19, &in ad exhibendum 20, & ili bonae fidei judiciis 21 in litem juratur. §. 1. Sed judex potest proefiiiire certam summam , ulque ad quam juretur; licuit 22 enim & a primo nec deterre. §. 2. Item & ii juratum fuerit, licet judici vel absolvere, vei minoris condemnare. §. 3. Sed in liis omnibus ou 23 dolum solutu in litem juratur, 11011 24 etiam ob culpam : liree er.iin red. (15. V. /. II. §. prn. infr. -rcr. amatur. (16. 1 . 14. in Itet. Jitor. ji quis cautioni». (17. i. 5. tj. 1. infr. b. t. (18. d. /. ;. §.°3. (19. i. 6 $. snpr. de rei vind. I . 16. §. 3. vers.Jin vero. infi\ de pignori». (20. L 3. §. 2,snpr. ad exbibend. (21. 1 . 3. C. de ycb. cred. I. 25. §.. 10 .stpr. de bered, petit, i. 3. §. 2. infr. commodati. I. I. §. 26. i. 3. inpr. infr. depositi. 1 . 48. §. 1. infr. locati, junci. §. 28. l»h de ctciion. (22. I. 4. §. 2 .Jupr. b. t. (23. L 41. §. 1. infr. de re judicat. (24. /. 4- §.fit.supr.h.t. judex 4" , -> 449 De condictione causa data causa non secuta. judex xitimat. §. 4- Plane interdum & in actione striiti judicii i in litem jurandum est ; voluti, si promissor Stichi murum fecerit, 6 Stichus devellerit ; quia judex xstimare, sine reiatsime jurisju- randi, non potest rem , qiue non extat. si. PAULUS lib. 26. ad Edictum. A Lias, si ex stipulatu vel ex testamento 2 agatur, non solet in litem jurari. 7. ULPIANUS lib. 8. ad Edictum. VUlgo prsesumitur, alium in litem non debere jurare, quam do- ’ minum litis, denique Papinianus ait, alium non posse jurare , quam eum , qui litem suo nomine contestatus est. 8. MARCELLUS lib. 8. Digestorum. r I'Utorrem adulti, quam possidet, restituere ei non vult : Quiero, utrum, quanti res est, an quanti in litem juratum fuerit, condemnari debet? Resp. N011 est leqiuim, pretio (id est, quanti res est,) litem xitimari: cum & contumacia 3 punienda sit; & arbitrio potius domini rei pretium statuendum sit, potestate petitori in litem juranti concessa. 9. JAVOLENUS lib. 15. ex Cassio. PUm furti agitur. jurare ita oportet, tanti rem fuisse , cumfur- tum factum sr . non adjici, eo , plurisve, quia quod res pluris est, utique tauf. est. 10. CALLISTRATUS lib. 1. Qucestionum. IN instrumentis 4, quie quis non exhibet, actori permittitur in J litem jurare , quanti sua interest , ea proferri: ut tanti condemnetur reus. i.Ique etiam Divas Commodus rescripsit, it. PAULUS lib. 3. Responsorum. 7 AE perjurio ejus, qui ex necessitate juris in litem juravit, quxri facile non solere. T I T. IV. DE CONDICTIONE 5 CAUSA DATA CAUSA NON SECUTA. I. ULPIANUS lib. 26. ad Edictum. CI ob rem non inbouestam data sit pecunia , ut silius emanciparetur , vel servus manumitteretur , vel a lite discedatur , causa secuta, repetitio cessat. §. 1. Si parendi conditioni causa, tibi dedero decem , mox repudiavero hereditatem vel legatum , possum condicere. 2. HERMOGENIANUS lib. 2. Juris Epitomaram. CKd & fi falsum testamentum fine scelere ejus , qui dedit, vel 0 inofficiosum pronuncietur , veluti causa non secuta, decem repetentur. 3. ULPIANUS lib. 26. ad Edictum. j AEdi tibi pecuniam, ne ad judicem iretur : quasi decidi, an possim condicere, si mihi non caveatur, ad judicem non iri ? Et est verum, multum Interesse , utrum ob hoc solum dedi, ne eatu.r , an ut N mihi repromittatur , non iri : si ob hoc, ut [fis] repromittatur , condici poterit , si non repromittatur : si, ut ne cutur , condictio cessat; quandiu non itur. §. 1. Idem erit, & si tibi dedero, ne Stichum manumittas: nam secundum distinctionem supra scriptam, aut admittenda erit repetitio, aut inhibenda. §. 2. Sed si tibi dedero, ut Stichum manumittas , si non facis, possum condicere : aut fi me pomiteat [condicere possum.] §. 3. Quid , si ita dedi, ut intret certum tempus manumittas ? si nondum tempus praeteriit. inhibenda erit repetitio, nisi preniteat: quod si prxteriit. condici poterit. f Sed si Stichus decesserit, an repeti, quod datum est , possit? Proculus ait, fi post id temporis decesserit, quo manumitti potuit, repetitionem este : si minus , cessare. §. 4. Quinimo & si nihil tibi dedi, ut manumitteres, placuerat tamen, ut darem, ultro tibi competere actionem , qiue ex hoc contractu nascitur , id est, condictionem , defuncto quoque eo. §. 5. Si liber homo , qui bona fide servienat , mihi pecuniam dederit, ut eum manumittam, & fecero: postea liber probatus, an mihi condicere pioisit , quaeritur? Et Julianus lib. xi. Digestorum scribit: competere manumisso repetitionem. Neratius etiam libro Membranarum refert, Paridem pantomimum a Domitia Neronis filia decem , qux^ei pro libertate dederat , repetisse per judicem; nec Fuisse quaesitum, an Domitia sciens liberum accepisset. §. si. Si quis, quasi statuliber, mihi decem dederit, cum jussus non esset, condicere eum decem , Celsus scribit. §. 7. Sed si servus, qui testamento heredi jussus erat decem dare , & liber ejfe, codicillis pare libertatem accepit, & id ignorans dederit heredi decem, an repectere postit ? Et refert, patrem suum Celsum existimasse, repetere eum non posse. Sed ipse Celsus naturali xquitate motus, putat repeti posse. Qua: sententia verior est : quanquam constet (ut & ipse ait) eum, qui dedit ea spe, quod se ab eo, qui acceperit, remunerari existimaret, vel amiciorem sibi esse eum Futurum , repetere non posse, opinione salsa deceptum. §.8. Subtilius illud quoque tractat, an ille, qui fe statuliberum putaverit, nec Fecerit nummos - accipientis : quoniam heredi dedit, quasi ipsius heredis nummos daturus, non quasi suos, qui utique ipsius fuerunt, adquisiti scilicet post libertatem ei ex testamento competentem? Et puto , st hoc animo dedit, non fieri ipsius : nam & cum tibi nummos meos , quasi tuos do , non facio tuos, f Quid ergo , si hic non heredi, led alii dedit, cui putabat fe jussum? Si quidem peculiares dedit, nec fecit accipientis : si autem alius pro eo dedit, aut ipse dedit jam liber Factus: lient accipientis. §.9. Quamquam permissum 6 sit statulibero , etiam de peculio dare implenda: conditionis causa , si tamen vult heres nummos faivos facere, potest eum vetare dare, sic enim fiet, ut [&] statuliber perveniat ad libertatem, quasi impleta conditione, cui parere prohibitus est: & nummi non peribunt, led is, quem testator accipere voluit, adversus heredem in Factum actione agere potest, ut testatori pareatur. 4. IDEM lib. 39. ad Edictum. CT quis accepto 7 tulerit debitori suo , cum conveniret, ut 8 expromissorem daret , nec ille det: potest dici, condici posse ei, qui accepto sit liberatus. 5. IDEM lib. 2. Disputationum. CI pecuniam ideo acceperis , ut Capuam eas , deinde parato tibi ad proficiscendum conditio temporis, vel valetudinis impedmiento fuerit, quo minus proficiscereris: an condici polsit, videndum ?. Et, cum per te non steterit, potest dici repetitionem cessare, sed cum liceat poenitere ei, qui dedit, procul dubio repetetur id , quod datum est : nili forte tua interiit, non accepisse te ob hanc causam pecuniam, nam si ita res fe habeat, ut iicet nondum profestus sis, ita tamen rem composueris , ut necesse habeas proficisci, vel sumptus , qui necessarii fuerunt ad profectionem, jam fecisti, ut manifestum sit, te plus forte , quam accepisti, erogasse , condictio cessabit: sed , Ii mimis erogatum sit, condictio locum habebit; ita tamen, ut indemnitas tibi prostetur ejus, quod expendisti. §. 1. Si (ervum quis tradiderit alicui ita, ut ab eo intra certum tempus manumitteretur , si pcen.tuerit eum, qui tradiderit, L super hoc eum certioraverit, & fuerit niauuniissus post poenitentiam : attamen actio propter poenitentiam competit ei, qui dedit. Plane si non manumiserit, constitutio succedit, facitque eum liberum, si nondum p(enituerat eum , qui in hoc dedit. §. 2. Item si quis dederit Titio decem, ut servum emat, cs manumittat, deinde poe- niteat: si quidem nondum emptus est , poenitentia dabit condictionem , si hoc ei manifestum fecerit; ne , si postea emat, damno adficietur. Si vero jam iit emptus, poenitenda non facit injuriam ei, qui redemit, sed pro decem, quae accepit, iplum servum, quem emit , restituet, aut si ante deceflilse proponatur, nihil prostabit; si modo per eum factum non est: quod ii Fugit, nec culpa ejus contigit, qui redemit, nihil prostabit, plane repromittere eum oportet, ji in potestatem suam pervenerit , restitutum iri. §. 3. Sed fi accepit pecuniam , ut servum manumittat , isque Fugerit prius , quam manumittatur, videndum an condici postit, quod accepit ? Et, si quidem distracturus erat hunc servum , & propter hoc non distraxit, quod acceperat, ut manumittat, non oportet ei condici. Plano cavebit, ut , Ji in potestatem suam pervenerit Jervns , restituat id , quod uccepit, eo minus , quo vilior servus Factus est propter Fugam, f Plane si adhuc cum manumitti velitis, qui dedit, ille vero manumittere nolit propter Fugam offensus, totum , quod accepit, restituere eum oportet. Sed si eligat is, qui decem dedit, ipsum servum consequi: nccesse est, aut Ipsum ei dari, aut, quod dedit, restitui. Quod si distracturus non erat eum , oportet id , quod accepit, restitui: nisi forte diligentius eum habiturus esset, (1. Adde l. 5. infin.infr.Jiquid in fruud. patroni. (2. Vide ta- (5. Aii). 4. C. 6 . tuen l. sio. §. 1. infr. ad leg. Fttlcid. (3. /. 68- t? seqj. supr. de rei (7. Adde l. 10. infr. h. vir.d. (4. I. 4. C’. h. t. T O M. I. (6. /. 3 - §• I- L 13- §• I- infr. defiatulih, t. (8- Adde l. 9. infr. deprascr. verb. F f L 45i Digestorum Lib. XII. Tit. IV. V. 452 ii non accepisset, ut manumitteret: tunc enim non est aequum 1, euin & servo, & toto pretio carere. §. 4. Sed ubi accepit, ut manumitte et , deinde servus deceffit : ii quidem moram fecit manumissioni, consequens est, ut dicamus refundere eum, quod accepit, quod si moram non fecit, sed , cum profectus esset ad Prxfidem, vel apud qi em manumittere posset, servus in itinere decesserit, verius est , si quidem distracturus erat, vel quo ipse usurus, oportere dici, nihil eum refundere debere: cnimvero si nihil eorum Facturus , psi adhuc servum dicimus obiisse. decederet enim & si non acceriset, ut manumitteret; nili forte profectio manumilsionis gratia , 1 o:ti causam praebuit, ut vel k latronibus sit interfectus , vel ruina m stabulo oppressus, vel vehiculo obtritus, vel alio quo modo, quo non periret, nisi manumilsionis causa proficisceretur. 6. IDEM lib. 3. Ditbutatiomim. CI extraneus pro muliere dotem dedisset, & pactus esset, ut, quo- o q U0 modo finitum e set matrimonium , tlos ei redderetur, nec fuerint nuptiae secuta : quia de his casibus solummodo fuit conventum, qui matrimonium sequuntur, nuptix autem secutas non sint: quaerendum erit, utrum mulieri condictio, an ei, qui dotem dedit competat? Et verisimile est, in hunc quoque casum, eum, qui dat, sibi prospicere, nam, quasi causa non secuta , habere potest condictionem , qui ob matrimonium dedit, matrimonio non copulato: nisi forte evidenriffimis probationibus mulier ostenderit, hoc eum ideo fecisse, ut ipsi magis mulieri, quam sibi prospiceret. §. 1. Sed si pater pro filia det, & ita convenit, nisi evidenter aliud actum sit, condictionem patri competere, Marcellus ait. 7. JULIANUS lib. 16. Digestorum. Q Ui se debere pecuniam mulieri putabat, jussu ejus, dotis nomine • promisit sponso, & solvit; nuptix deinde non intercesserunt: qnxfitum est, utrum ipse potest repetere [eam] pecuniam , qui dedisset, an mulier? Nerva & Atilicinus responderunt, quoniampu- tasset quidem debere pecuniam, sed exceptione doli mali tueri se potuisset, ipsum repetiturum, sed si , cum sciret se nihil mulieri debere, promisisset, mulieris esse actionem 2.' quoniam pecunia ad eam perlineret; si autem vere debitor fuisset, & ante nuptias solvisset, & nuptia secutx non fuissent, ipse postit condicere, causa debiti integra mulieri ad hoc solum manente, ut ad nihil aliud debitor compellatur, nisi ut cedat eicondictitia actione. §. I. Fundus dotis nomine traditus , si nuptise insecuta: non fuerint, condictione repeti potest: fructus3 quoque [condici] poterunt. Idem juris est de ancilla , & partu ejus. 8. NERATIUS lib. 2. Membranarum. ]Uod Servius in libro de dotibus scribit, si inter eas personas, qua- ■ rum altera nondum justam atatem 4 habeat , nuptise facheßnt , quod dotis nomine interim datum Jit, repeti pojfe, sic intelligendum est : ut si divortium intercesserit prius , quam utraque persona justam xtatem habeat, fit ejus pecunix repetitio, donec autem in eodem habitu matrimonii permanent, non magis id repeti postit, quam quod sponsa sponso dotis nomine dederit, donec maneat inter eos adfimtas : quod enim ex ea causa, nondum coito matrimonio datur [cum sic detur, tanquam in dotem perventurum:] quam diu pervenire potest, repetitio ejus non est. 9. PAULUS lio. 17. ad Plautium. CI donaturus mulieri, jussu ejus sponso muneravi, nec nuptix secutxsunr, mulier ; condicet. Sed Ii ego contraxi cum sponso, & pecuniam in hoc dedi, ut, Jiunptuc secutu: ejsent , mulieri dos adquireretur tjinon essent secuta :, mihi redderetur: quasi ob rem datur, &, re non secuta , ego ä sponso condicam. §. 1. Si quis indebitam 6 pecuniam, per errorem , jussu mulieris, sponso ejus promisisset, & nuptix secutx fuissent, exceptione dost mali uti non potest, maritus enim suum 7 negotium gerit: & nihil dolo facit, nec decipiendus est ; quod sit, si cogatur indotatam uxorem habere. Itaque adversus mulierem condictio ei competit: ut aut renetat ab ea quod marito dedit: aut ut liberetur, si nondum solverit. Sed si, soluto matrimonio, maritus peterer, in eo duntaxat exceptionem obstare [debere], quod mulier receptura esset. E (i. I. ult.§.sin. infr. quar. rer. actio. (2. arg. i. 53. infir. de reg. jur. I. 9. iupr. infr.b. t. (3. I. $$.§. 1. infr. de usiir. (4. v./. 4. infr. de ritu nupt. (;. I. 7. in pr. verssedJi.supr. h. t. (6. I. 78. 8- fi". insr. de jure dot. (7. v. /. infr. de reg. jur. (8. V. I. 115. in pr. infr. d. t. (9. 1 . 3. §. pett. infr. de collatione, (Io. I. • . 8- 9 - lo.fupr. de nego t, gcjl, l. 57. in sin. infr. de condici, inieb. I. 80. 10. J AVOLENUS lib. 1. ex Plautio. CI mulier ei, cui nupfcura erat, cum dotem dare vellet, pecu- 0 niam , qux sibi debebatur, acceptam fecit, neque nuptix insc- cutx sunt, recte ab eo pecunia condicetur, quia nihil interest, utrum ex numeratione pecunia ad cum sine cania, an per acceptilationem 8 pervenerit. 11. JULIANUS lib. 10. Digestorum. CI heres arbitratu Uberti cerra simma monumentum jussus facere , O dederit liberto pecuniam, & is accepta pecunia monumentum non faciat, condictione tenetur. 12. PAULUS lib. 6. ad Legem Juliam & Papiam. pUm quis mortis causa donationem , cum convaluisset donator, condicit, fructus quoque donatarum rerum, & partus, & quod aderevit rei donatx, repetere potest. 13. MARCIANUS lib. 3. Regularum. CI filius contulerit9 fratri, quali adgniturnstonorum possessio- o nemj & non adgnovit, repetere cum posse, Marcellus lib. v. Digest, scribit. 14. PAULUS lib. 3. ad Sabinum. CI procuratori falso indebitum solutum fit, ita demum a procura- ^ tore repeti non potest, si dominus ratum habuerit 10: sed ipse dominus tenetur, ut Julianus scribit. Quod si 11 dominus ratum 12 non habuisset, etiam si debita pecunia soluta fuisset, ab ipso pro. curatore repetetur, non enim quasi indebitum datum [ repetetur, ] sed quasi ob rem datum, nec res secuta sit, ratihabitione non intercedente : vel quod furtum faceret pecunix falsus procurator; cum quo non tantum furti agi, sed etiam condici ei poste. 15. POMPONIUS lib. 26. ad Sabinum. pUm servus tuus in suipiejonem furti Attio venisset, dedisti eum in quxstionem iub ea causa , ut, si id repertum in eo non ejfet, redderetur tibi: is eum tradidit Prxfecto Vigilum, quasi in facinore deprehensum: Prxfectus Vigilum eum summo supplicio adfecit. Ages cum Attio , dare eum tibi oportere: quia & ante mortem dare tibi eum oportuerit. Labeo ait, posse etiam ad exhibendum agi , quoniam fecerit, quominus exhiberet.' Sed Proculus dari oportere ita ait, si fecisses ejus hominem: quo casu ad exhibendum agere te non posse, sed si tuus nuniitiet, etiam furti te actunnn cum eo: quia re aliena ita iit usus, ut sciret le invito domino uti, aut dominum, ii sciret, prohibiturum esse. 16. CELSUS lib. 3. Digestorum. pEditibi pecuniam , ut mihi Stichum dares: utrum id contractus genus pro portione emptionis & venditionis est ? an nulla hic alia obligatio est, quam ob rem dati re non secuta ? in quod 13 proclivior sum. & ideo, si mortuus est Stichus, repetere possum 14: quod ideo tibi dedi, ut mihi Stichum dares. Finge alienum esse Stichum, sed te tamen eum tradidisse : repetere ä te pecuniam potero, quia 1; hominem accipientis non feceris. L rursus si tinis Stichus, & pro evictione ejus promittere non vis , non liberaberis , quo minus pecuniam repetere possim. T I T. V. DE CONDIC T I ü NE 16 OB TURPEM, VEL 1 NJDSHM CAUSA M. i. PAULUS lib. io. ad Sabinum. QMne , quod datur , aut 00 rem datur, aut ob causam : & ob rem, am tu. pem aut honestam : turpem autem, aut ut dantis fit turpitudo , non accipientis; aut iutjaccipiciuis duntaxat, non etiam dantis ; aut utriuique. §. i.. Üb rem 17 igitur honestam daturn ita repeti potest, ii res, propter quam datum est, secuta non est. tz. 2. Quod si turpis 18 causa accipientis fuerit, etiamfi res secuta iit, repeti po-cit. 2. ULFl ANcS lib. 26. ad Edictum. ^jT puea, dedi tibi, ne fac-> elegiumfacias, ne furtum j ne hominem occidas, in qua specie Julianus scribit, Ü tibi dedero, ne hominem occinas , condici poste. §. 1. Item fi t.bi dedero 19, utrem 8- infr. defurt. (11. /. 14. in pr. Infr. defolution. (12. /. 6. §. 1. infr. de condici, inde». (13. Immo vide l. 5. §. 1. infr. deprtefer. Verb. ^14. Immo vide d. I. §. I. in sin. (• 5. V. I. 167. in pr. infr. de reg. jur. (16. Z/h. 4. C 7. (17. /. 52./.65. §.4. infr. de condici, inieb. (18. /.4.C.0.L (19. l.ult.infr,depq/iti.!.$. infr. de tutel. esi rution. dijlrah, mihi 45 ? De condictione indebiti. 454 mihi reddas depositam apud te, vel ut instrumentiern. [utili redderes]. §. 2. Sed si dedi, utfictmdum me in bona censa judex pronuntiaret, est quidem relatum, condictioni locum elfe : Ied hic. quoque crimen contrahit; judicem enim corrumpere videtur; & non ita pridem Imperatori noster constituit, litem eum perdere. z. PAULUS lib. io. ad Sabinum. T]Bi autem & dantis 2, & accipientis turpitudo versatur, non posse repeti dicimus : voluti si pecunia detur, ut male judicetur. 4. ULPIANUS lib. 26. ad Edictum. TDem, li ob stuprum datum sit; vel 11 quis in adulterio deprehen- -*• sus, redemerit se: cessat Z enim repetitio, idque Sabinus & Pegasus responderunt. §. I. Item si dederit fur, ne proderetur , quoniam utriutque turpitudo versatur, cessat repeti io. §. 2. Quotiens autem solius accipientis turpitudo versatur, iCelsus ait, repeti posse: v eluti, si tibi dedero, ne mihi injuriam facias. §. 3. Sed quod meretrici datur, repeti non potest : ut Labeo & Marcellus scribunt, sed nova ratione, non ea, quod utriusque turpitudo versatur , sed solius dantis : illam enim turpiter facere, quod sit meretrix ; non turpiter accipere, cum sit meretrix, si. 4. Si tibi indicium dedero, ut fugitivum 'meum indices, vel furem rerum mearum : non poterit repeti 4, quod datum est: nec enim turpiter accepisti. Quod si a fugitivo meo acceperis, ne eum indicares , condicere tibi hoc, quasi furi, possim : sed si ipse fur indicium a me accepit, vel furis, vel fugitivi socius , puto condictionem locum habere. 5. JULIANUS lib. 3. ad Ursejum Ferocem. CI a servo meo pecuniam quis accepisset, «e 5 furtum ab eofa- ^ dium indicaret i sive indicailet , sive non , repetitionem fore ejus pecunia, Proculus respondit. 6. ULPIANUS lib. 18. ad Sabinum. existimantium, e condici. 6 ln pErpetuo Sabinus probavit veterum opinionem , ei A * id , quod ex injusta caitfu apud aliquem Jit, pojfe qua sententia etiam Celsus est. 7. POMPONIUS lib. 12. ad Sabinum. PX ea stipulatione , qux per vim extorta esset, si exacta esset pe cuiiia , repetitionem esse constat. 8. PAULUS lib. 3. Quaestioniim. CI ob turpem causam promiseris Titio, quamvis, fi petat, exce- 0 ptione doli mali, vel in factum summoverc eum postis : tamen, fi solveris, non posse [te} repetere: quoniam sublata proxima causa stipulationis, qus propter exceptionem inanis esset, pristina pecuniam causa, id est, turpitudo fuperesset : porro autem si & dantis , & accipientis turpis causa sit, possessorem 7 potiorem esse. Et ideo repetitionem cessare , tametsi ex stipulatione solutum est. 9. IDEM lib. 5. ad Plautiilm. CI vestimenta utenda tibi commodavero, deinde pretium , ut re- O ciperem , dedissem , condictione ;ne recte acturum , responsum est : quamvis enim propter rem datum sit, & causa secuta sit, tamen turpiter datum est. §. 1. Si rem locatam tibi, vel venditam ä te, vel mandatam, ut redderes , pecuniam acceperis, habebo tecum ex locato, vel vendito , vel mandati actionem, quod si , ut id, quod ex testamento, vel ex stipulatu debebas , redderes mihi, pecuniam tibi dederim: condictio duntaxat pecunixdatse eo nomine erit idque & Pomponius scribit. quod .postea faLum, vel inofficiosum 10, vel irritum, vel ruptum apparuerit, repetetur: vel si post multum temporis emerserit oss alienum, ve’ codicilli diu celat/, prolati, qui ademptionem continent legatorum solutorum, vel deminutionem per hoc, quia aliis quoque legata relicta linit. Nam Divus Hadrianus circa inofficiosum L falsum testamentum rescripsit, actionem dandam 11 ei, secundum quem de hereditate judicatum est. 3. PAPINIANUS lib. 28. Quaestionum. J Dem est, & si, solutis legatis, nova & inopinata causa hereditatem abstulit: vellit!, nato posthumo, quem heres in utero Fuisse ignorabat; vel etiam ah hostibus reverso filio, quem pater obiisse Falso prsesumpserat. nam utiles actiones posthumo, vel lilio, qui hereditatem evicerat, dari oportere in eos, qui legatum perceperunt ; Imperator Titus Antoninus rescripsit: scilicet quod honte fidei possessor, in quantum locupletior fastus est, tenetur, nec periculum hujusmodi nominum ad eum, qui sine culpa solvit, pertinebit. 4. PAULUS lib. 3. ad Sabinum. TDem Divus Hadrianus rescripsit, & si aliud testamentum proferatur. ' J. ULPIANUS lib. 16. ad Sabinum. XlEc novum, ut 12 quod alius solverit, alius repetat : nam & cum minor viginti quinque annis , inconsulte adita hereditate, solutis legatis, in integrum restituitur, non ipsi repetitionem competere , sed ei 13 , ad quem bona pertinent, Arrio Titiano rescriptum est. 6. PAULUS lib. 3. ad Sabinum. CI procurator tuus indebitum solverit, & tu ratum non habeas , posse repeti Labeo libris posteriorum scripsit: quod si debitum fuisset, non 14 pone repeti. Celsus: ideo, quoniam 1; 'cum quis procuratorem rerum suarum constituit, id quoque mandare videtur, ut solvat creditori: neque postea expectandum sit, ut ratum habeat. §. i. Idem Labeo ait, si procuratori indebitum solutum sit, & dominus 16 ratum non habeat, posse repeti. §. 2. Celsus ait, eum , qui procuratori debitum solvit, continuo liberari: neque ratihabitionem considerari, quod si indebitum acceperit, ideo exigi ratihabitionem , quoniam nihil de hoc nomine exigendo mandasse videretur. [&] ideo, si ratum non habeatur , a procuratore repetendum. §. 3. Julianus ait, neque 17 tutorem, neque procuratorem solventes, repetere posse : neque interesse , suam an pupilli vel domini solvant. 7. POMPONIUS lib. 9. ad Sabinum. OUod indebitum per errorem solvitur , aut ipsum, aut tantun- v '-- dem repetitur. 8. PAULUS lib. 6. ad Sabinum. T I T. VI. DE 8 CONDICTIONE INDEBITI. 1. ULPIANUS lib. 26. ad Edictum. J^Unc videndum de indebito soluto. §. 1. Et quidem , si quis ’ indebitum ignorans lolvit, per hanc actionem condicere potest : ied si sciens 9 se non debere solvit, cessat repetitio. 2. IDEM lib. isi. ad Sabinum. £JI quis sic solverit, ut Ji appuruijjet cjfe indebitum , vel Falcidia emerserit, reddatur , repetitio locum habebit: negotium enim contractum est inter eos. §. 1. Si quid ex testamento solutum sit, (1. I. 1. §. 3 . supr. de calumniat. I. 1. C. de ptena jttdic. qui male fudic. (2. I. 4. §. 3. I. 8. infuJt.tsr.-T.'i. €. h. t. I. 5. §. I .sv.pr. de calumniat. I. 9. infr. dc doti mali e3 tnet. except. (3. Immo vide l. 7. §.!./. 8- in pr.supr. quod met. cauj'. (4. 1. 15. infr. dc praefer, ■verb. (;. /. 4. infin.snpr. h. t. (si. /. 25. infin. infr.rer. amatur. .(7- L 5- §• i.supr. de calumniat. (8- Lib. 4. C. 5. (9. I. 9. in pr. C.h.t. (io. /. 8- §. isi. supr. rjUod nomine mariti, qui solvendo non sit, alius mulieri solvis- set, repetere non potest: adeo debitum esset mulieri. 9. ULPIANUS lib. 66. ad Edictum. NJ Am & maritus, si , cum facere nihil possit, dotem solverit 18 » in ea causa est, ut repetere non possit. 10. PAULUS lib. 7. ad Sabinum. IN diem debitor, adeo debitor est , ut ante diem solutum repetere non possit. 11. ULPIANUS lib. 35. ad Sabinum. Olis, cum quo dc peculio actum est, per imprudentiam plus, ^ quam in peculio est, solverit, repetere non potest. 12. PAULUS lib. 7. ad Sabinum. CI fundi mei usumsructum tibi dedero, falso existimans me eum o j-jpi debere, &, antequam repetam, decesserim: condictio ejus ad heredem quoque meum transibit. 13. IDEM lib. 10. ad Sabinum. jVTAturaliter 19 etiam servus obligatur. & ideo si quis nomine -L' ejus solvat, vel ipse manumissus 20 ( ut Pomponius scribit) ex peculio , cujus liberam administrationem habeat, repeti non poterit: & ob id & sidejnssor pro fervo acceptus [tenetur 21] : & de inojjic. testam. (11. L 5- infin. infr. h. t. (12. I. 2. infin. L 3. 4 supr. I. 46. infr. end. (13. d. I. 2. infin. (14. I. 87- *«/>'■ de fi. lution. (1;. d. I. 87- adde l. 4<>- «'/>•• dc H-Jupr. de condici, caus.dat. (17. I. in pr.infr. h. t. Qg- /•>■§• z.ufr. de liberat, legat. (19. I. 14. -«/>'- dc oohg. U act. (20. /. 21. §. 2. infr. desidejuff. 1. 83- ->/>-. defilutton. (21. /. 16. §. 3. rnfr. de fidejusi'. F f 2 p:g!«TS 455 Diueftornm Lib. XII. Tit. VI. 456 pignus pro eo datum tenebitur : si servus , qui peculii admini- strationeni habet, rem pignori in iil, quod debeat, dederit, utilis pigneratitia reddenda est. §. 1. Item quod pupillus sine tutoris auctoritate mutuum accepit, & locupletior 1 factus est , si pubes factus solvat, non repetit. 14. POMPONIUS lib. ii. ad Sabinum. AT Am * hoc naturae requuin est, neminem cum alterius detri- mento fieri locupletiorem. 15. PAULUS lib. 10. ad Sabinum. JNdebitisoluti condi-slio naturalis 3 est. Et ideo etiam quod rei fo- 1 lutx acceiht, venit in condictionem : ut puta partus 4, qui ex ancilla natus sit; vel quod alluvione accessit; imo & fructus, quos is, cui solutum est, bona fide percepit, in condictionem venient. §. 1. Sed & si nummi alieni dati sint, condictio competet, ut vel possessio eorum reddatur: quemadmodum si falso existimans possessionem me tibi debere alieujus rei, tradidissem 5 , condicerem. Sed & fi possessionem tuam fecissem , ita ut tibi per longi temporis praescriptionem avocari non possit, etiam sic recte tccum per indebitam condictionem agerem. §. 2. Sed & si ususfructus in re follita alienus fit, deducto usufructu, a te condicam. 16. POMPONIUS lib. 15. ad Sabinum. OUb conditione debitum, per errorem solutum 6, pendente qui- 0 dem conditione, repetitur, conditione autem existente repeti non potest. §. 1. Quod autem sub incerto die debetur, die existente non repetitur. 17. ULPIANUS lib. r. ad Edictum. WAmsi, cum moriar dare promisero , & antea solvam : repete- 1 re me non posse, Celsus ait. Qiise sententia vera est. 18. IDEM lib. 47. ad Sabinum. sAUod si ea conditione debetur, qua omnimodo exstatura est, so- lutum repeti non potest : licet sub alia conditione, qux an impleatur, incertum est, si ante solvatur , repeti possit. iß. POMPONIUS lib. 12. ad Sabinum. CIptEn3t7 causa ejus, cui debetur, debitor liberatus est , natu- 0 ralis obligatio8 manet: & ideo solutum repeti non potest. §. I. Quamvis debitum sibi quis recipiat, tamen si is, qui dat, non debitum dat, repetitio competit: veluti si 9 is , qui heredem se, vel bonorum possessorem , falso existimans, creditori hereditario solverit; hic enim neque 10 verus heres liberatus erit, & is, quod dedit, repetere poterit, [quamvis enim debitum sibi quis recipiat, tamen si is, qui dat, non debitum dat, repetitio competit. 11] §. 2. Si falso existimans debere, nummos solvero, qui pro parte alieni, pro parte mei fuerunt, ejus summa; partem dimidiam , non corporum, condicam. §. 3. Si putem , me Stichum aut Pamphilum debere , cum Stichum debeam , & Pamphilum solvam, repetam quasi indebitum solutum : nec enim pro eo, quod debeo, videor id solvisse. §. 4. Si duo rei, qui decem debebant, viginti pariter solverint: Celsus ait, singulos quina repetituros : quia, cum decem deberent, viginti solvissent: L quod amplius ambo solverint , ambo repetere possunt. 20. JULIANUS lib. 10. Digestorum. CI reus, & fidejussor solverint pariter , in hac causa non differunt a duobus reis promittendi: quare omnia, qua: de his dicta sunt, & ad hos transferre licebit. 21- PAULUS lib. 3. Quxstionum. pLane fi duos reos non ejusdem pecunix , sed alterius obligationis, constitueris , ut puta Stichi aut Pamphili, & pariter"duos datos, anttogam, vei denaria mille : non idem dici poterit in repetitione , ut partes repetant; qu.a nec solvere ab initio sic 12 poterunt. Igitur hoc casu electio est creditoris, cui velit solvere, u alterius repetitio impediatur. 22. POMPONIUS lib. 22. ad Sabinum. oKd [&] si me putem tibi aut Titio promisisse , cum aut neutrum (1. I. 4. §. 4. infr. de doti mali &s mit. except. (2. I. 66. infr. h. t. I. 206. infr. de rcg.jur. v. I. 2. §. 10. infr. ne quii in loco suhl. I. 12. §. I. infr. ie iistr. fign. I. 6. in fin. infr. de jure dot. i. 17. §. 4. infr. de instit. alt. I. 6. §. 3. fupr. de negot. gest. (3. /. 66. infr. b.t. (4. Z. 26. §. 12. /. 6>. §. 5. infr. eoi. I. 38. §- 2. infr. de nfitr. L 27. in fin. infr. de usu fis ufufr. legat. I. 16. in fin. fupr. ie bered, petit. (6. Z. 48. infr. h. t. I. 38. §- %injr. dcfolution. (7. /,40. inpr. infr. b.t. (8. I. 10. infr. de SC. Mucedon. (9. Z. 65. in fin. infr. h. t. (io. Z. 31. inpr. factum sit, aut Titii persona in stipulatione comprehensa non iit, & Titio solvero : repetere ä Titio potero, tz. 1. Cum iter excipere deberem, fundum liberum per errorem tradidi, incerti condicam 13, ut iter niTSi concedatur. 23. ULPIANUS lib. 43. ad Sabinum. petiioni? Et ait, repeti posse: ex fassa enim causa datum est. f Idem puto dicendum, & si transactio secuta non fuerit, propter quam datum est. f Sed & ii reioiuta ':t transactio , idem erit dicendum. §. 1. Si post 14 rem judicatam quis transegerit, & solverit, repetere poterit: idcirco, quia placuit transactionem nullius esse momenti. Hoc enim Imperator Antoninus cum D. Patre suo rescripsit, ret neri tamen 15, atque compensari in causam judicati , quod ob talem transactionem solutum est, pot st. f Quid ergo, si 16 appellatum lit; vel hoe ipsum incertum sit, an judicatum sit, vel an sententia valeat ? Magis est , ut transactio vires habeat: tunc enim rescriptis locum esse credendum est, cum de sententia indubitata, qux nullo remedio attemperari potest, transigitur. §. 2. Item , si ob transactionem alimentorum testamento relictorum datum Iit, apparet, posse repeti, quod datum est: quia t ansactio Senatusconsulto 17 infirmatur. §.3. Si quis post transactionem nihilominus condemnatus fuerit, dolo quidem id fit, sed tamen sententia valet, potuit autem quis , si quidem ante litem contestatam transegerit , volenti litem contestari opponere doli exceptionem : sed ii post litem contestatam transactum est, nihilominus poterit exceptione doii uti post secuti, dolo enim facit, qui contra transactionem expertus , amplius petit: & ideo condemnatus repetere potest, quod ex causa transactionis dedit. Sane quidem oh causam dedit: neque repeti solet, quod ob causam datum est, causa secuta, sed hic non videtur causa secuta, cum trantactioni non. stetur. Cum igitur repetitio oritur , transactionis exceptio locum non habet: neque enim utrumque debet locum habere , &• repetitio , & exceptio. §.4. Si qua lex ab initio dupli vel quadrupli statuit actionem, dicendum est, solutum ex falsa ejus causa repeti posse. 24. IDEM lib. 46. ad Sabinum. JsJI is, qui perpetua exceptione tueri se poterat, cum sciret 18 sibi exceptionem profuturam , promiserit aliquid , ut liberaretur : condicere non potest. 25. IDEM lib. 47. ad Sabinum. QUm duo proreosidejuffissentdecem, deinde reus tria solvisset, & postea fidejussores.qnina, placuit eum, quia 19 posterior solverit , repetere tria posse, boc merito, quia tribus d reo solutis septem sola debita supererant: qu.bus persolutis , tria indebita soluta sunt. 26. IDEM lib. 26. ad Edictum. gl non sortem quis, sed usuras indebitas solvit, repetere 20 non poterit, si iortis debitx solvit: sed si supra legitimum modum solvi;: D. Severus rescripsit, (quo jure utimur) repeti quidem nou posse , sed sorti imputandum 21; & si postea sortem solvit, sortem quasi indebitam repeti poste. Proinde <8b si ante 22 sors fueritsolu- ta, usura; supra legitimum modum soluta: , quasi sors indebita, repetuntur. Quid , fi simul solverit ? Poterit dici, & tunc repetitionem locum habere. §. 1. Supra 23 duplum autem usura. & usurarum 24 usurx, nec in stipulatum deduci, nec exigi possunt: & solut:e repetuntur: quemadmodum futurarum usurarum usura:. §. 2. Si quis falso se sortem debere credens, usuras solverit, potest condicere: nec videtur sciens indebitum solvisse. §. 3. Indebitum autem solutum accipimus, non solum, si omnino non debeatur, sed & fi per aliquam exceptionem perpetuam 25 peti non poterat, q.iare hoc quoque repeti poterit: nisi sciens 26 se tutum exceptio- supr. de bered, petit. (11. Obst. Z. 44. infr. b. t. I. 5. C. ie petit, bered. (12. Z. 34. §.1. infr. desolution. (13. Z. 3 q.supr. de servit, prai. urban. (14. Z. 32. C. de transuis. (1;. Z. 7. §. 1. fis 2.fupr. d.t. (16. d. I. 7. in pr. fis l. li.supr. d.t. (17. lmnio vide Z. 8- inpr. fupr. d t. (iq. Z. 26. §, 3. infr. h. t. (19. Z. ult. §. 2. in fin. iftn\ eod. (*o. L Z. C. de usur, (21. L 102. infin. infr . desolution. (22. Z. 18. C. deujitr. (23. Z. 4. §. I. infr. de muticofunor. (24. Z. 28. V. de usur. (25. Z. >0. inpr. infr. h. t. (26. Z. 24 .fupr. coi. I. 21. §. l.Jupr. de inojfic. testam, ne, 4 ^7 ____ ne, solvit. §. 4. Si centum debens, quasi ducenta deberem, fundum ducentorum solvi : competere repetitionem Marcellus lib. XX, Digeftormn scribit. & centum manere stipulationem. Licet enim placuit, rem 1 pro pecunia solutam parere liberationem: tamen si ex falsa debiti quantitate majoris 2 pretii res soluta est, non fit confusio partis rei cum pecunia: ¥ nemo enim invitus 3 compellitur ad communionem. Sed & condictio integra: rei manet, & obligatio incorrupta : ager autem retinebitur, donec deluta pecunia solvatur. §. 5. Liem Marcellus ait, si pecuniam debens, oleum dederit pluris pretii, quasi plus debens, vel cum oleum deberet, oleum dederit, quasi majorem modum debens : superfluum olei esse repetendum, non totum. & ob hoe peremptam esse obligationem. §. 6. Idem Marcellus adjicit, si cum fundi pars mihi deberetur, quasi' totus deberetur, asstimatione facta solutio pectinis solidi pretii fundi facta sit, repeti posse non totum pretium , sed partis indebita: [pretium]. §. 7. Adeo autem perpetua 4 exceptio purit condictionem, ut Julianus lib. X. lcripsit : si-emptor fundi damnaverit heredem suum , ut venditorem nexu venditi liberaret, mox venditor ignorans rem tradiderit, posse cum fundum condicere. Idemque, & si debitorem futim damnaverit liberare , & f ille] ignorans solverit. §. 8- Qui filiofamilias solverit,'cum esset ejus peculiaris debitor , si quidem ignoravit ademptum ei peculium, liberatur : si scit; , & solvit, condictionem 11011 habet; quia sciens indebitum solvit. §. 9. Filitisfainilias contra Macedo- niatuun mutuatus si solverit, & patri suo heres effectus, velit vindicare nummos, exceptione summovebitnr ä vindicatione nummorum. §. 10. Si quis quasi ex compromisso condemnatus, falso solverit,repetere potest. §. 11. Hereditatis vel bonorum pusieilo- ri, si quidem defendat hereditatem , indebitum solutum condici poterit: si vero is non defendat, etiam debitum solutum repeti potest. §. 12. Libertus, cum se putaret operas patrono debere, solvit. condicere 6 eum non posse , quamvis putans ie obligatum solvit, Julianus lib. x. Digestorum scripsit. Natura enim operas patrono libertus debet. | Sed & si non operae patrono sunt solutae, sed, cum officium ab eo desideraretur, cum patrono decidit pecunia & solvit, repetere non potest, f Sed si operas patrono exhibuit, non officiales, sed fabriles, veluti pictorias, vd alias, dum putat se debere, videndum, an possit condicere? Et Celsus üb. I. Digestorum putat, eam esse causam operarum, ut 11011 sint eadem, neque ejusdem hominis: neque eidem exhibentur: nam plerumque 7 robur hominis, stas temporis , oportuuitalque naturalis mutat causam operarum , & ideo nec volens quis reddere potest. Sed his (inquit) operae recipiunt «stimationem. & interdum licet aliud prsstemus, (inquit) aliud condicimus: utputa, fundum indebitum dedi, & fructus 8 condico : vel hominem indebitum , & hunc sine fraude modico distraxisti , nempe hoc solum refundere debes, quod ex pretio habes; vel meis sumptibus pretiosiorem hominem feci, nonne sstimari hac debent? Sic & in proposito ait, posse condici, quanti operas essem conducturus. Sed, fi delegatus sit a patrono officiales operas, apud Marcellum lib. xx. Digestorum quxritur ? Et-dic.t Marcellus, non 9 teneri eum : nisi forte in artificio sint, h« enim, jubente patrono, & alii edenda: sunt. 10 Sed si solverit officiales delegatus, non potest condicere, neque ei, cui solvit, creditori, cui alterius contemplatione solutmn est, quique suum recipit; neque patrono, quia natura ei debentur. §- IZ. Si decem aut Stichum st.tulatus, solvam quinque: quaeritur, an possim condicere? Quastst. ex hoc descendit, an liberer in quinque: nam, si liberor 11, cedat condictio si non liberor, erit condictio? Placuit autem , (ut Celsus lib. vi. & Marcellus lib. XX. Digestorum scripsit) , non per:mi partem dimidiam obligationis. ideoque eum, qui quinquesolvit, in 12 pendenti habendum , an liberaretur, petique ab eo poste rthqua quinque, aut Stichum : &, si prastiterit residua quinque, videri eum & in priora debita solvisse; si autem Stichum pr.vstitislet, quinque eum posse ccndi- cere, quasi indebita. Sic posterior solutio comprobabit, priora De condictione indebiti. 45 § (i. I. 17. C. de solutiinibus. (2. I. 84. in pr. infr. ile rcg.jur. (3. Luit. C. communi ,livid. excip. Nov.Leon. 102. (4. I. 40. in pr. infr. h. t. ($. I. 21. §. i.supr. de htojfic. testam. (si. I. 2;. infr. deprascr. verb. (7. Adde /.31. irfr. desolution. (fi. L 15. mpr. flipr. I. si;. §. mfr. h. t. (9. V 1 . 9. §. I. in fr. infr. ile oper.libcrt. (10. J . i. 9. infin. (11. vJ. 34. in fin. infr. de solu- tion. (12. I. 2. §.1, infr. de verb. oblig. (13. Hoc mutatum l. 10. quinque utrum debita , an indebita solverentur. Sed & si post soluta quinque , & Stichus solvatur , & malim ego habere quinque, & Stichum reddere , an sim audiendus ,. q uteri t Celsus? Et putat, natam esse quinque condictionem : quamvis utroque simul soluto, mihi 13 retinendi, quod vellem, arbitrium daretur. §. 14. Idem ait, & si duo heredes sint stipulatoris, non sic posse, alteri quinque solutis , alteri partem Stichi solvit Idem & si duo sint promissoris heredes. Secundum qute liberatio non contingit, nisi aut utrique quina, aut utrique parces Stichi fuerunt solutae. 27. PAULUS lib. 28. ad Edictum, ()Ui loco certo debere existimans indebitum solvit, quolibet loco repetet: non enim existimationem solventis eadem species repetitionis sequitur. 28. IDEM lib. 32. ad Edictum. | Udex fi male absolvit, & absolutus sua sponte solverit, repetere •J non 14 potest. ULPIANUS lib. 2. Disputationum, jfmerdum persona locum facit repetitioni: utputa, si pupillus 15 sine tutoris auctoritate, vel Furiosus , vel is, cui bonis interdi- lm est, solverit, nam in his personis generaliter repetitio ■ repetitioni lo- ctum cum eile non ambigitur. Et, si quidem exstant nummi , vindicabuntur : consumptis vero ,. condictio locum habebit. . _ 3°- IDEM lib. 10. Disputationum. ss)Ui invicem creditor , idemque debitor est , in [his] casibus , in 77 quibus compensatio locum non habet, si solvit, non habet condictionem, veluti indebiti soluti; sed sui crediti petitionem. 3 1 - IDEM lib. 1. Opinionum. jS , qui plus , quam hereditaria portio efficit, per errorem creditori caverit, indebiti promiss habet condictionem. 32. JULIANUS lib. 10. Digestorum. 0Um is , qui I‘umphiium aut Stichum debet, simul utrumque sol- verit, si posteaquam utrumque solverit, aut iiterque, aut alter ex his desiit in rerum natura esse, nihil repetet: id enim remanebit in soluto, quod snperest. §. 1. Fidejussor cum paciscitur , ne ab eo pecunia petatur , & per imprudentiam solverit, condicere stipulatori poterit: & ideo reus quidem manet obligatus, ipso autem iua exceptione tutus est. nihil autem filterest, fidejussor , an heres ejus solvat. Quod 11 huic fidejussori reus heres extiterit & solverit, nec repetet , & liberabitur. §. 2. Mulier, si in ea opinione sit, ut credat le pro dote obligatam, qtiicquid dotis nomine dederit, non reoetit: sublata, enim falsa opinione, relinquitur pietatis cau- §. 3. Qui hominem ge- hominem aut decem debet, promisisse , eum dederit, condicet: alinm autem quemlibet 19 dando, liberari poterit. 33; IDEM lib. 39. Digestorum, glin area tua xdineassem, & tu «des possideres, condictio locum non habebit: quia nniiuni negotium inter nos contraheretur, nam is, qui non debitam pecuniam solverit, hoc ipso aliquid negotii gerit: cum autem aedificium in area sub ab alio positum dominus occupat, nullum negotium contrahit. t Sed [&] si is , qui in aliena area «ddicaflet, ipse pofleisiouem tradidiflet, condictionem non 20 habebit: quia nihil accipientis faceret, sed suam rem dominus habere incipiat. Et ideo constat, si quis, cum existimaret fe heredem esse , infulam hereditariam fulsisset, nullo alio modo, quam per retentionem impensas servare posse. 34. IDEM lib. 40. Digestorum. jS, cui hereditas tota per fideicommissum relicta est, & pneterea fundus, Jidecem dediset heredi , & heres suspectam hereditatem dixerit, & eam ex Trebelliano restituerit, causam danda: pecunite non habet: & ideo , quod eo nomine, quasi implenda’ conditionis gratia, dederit, condictione repetet. 35. IDEM lib. 45. Digestorum. / tUi ob rem non defensam 21 solvit, quamvis postea defendere ''—paratus est, non repetet, quod solverit. C.h.t. (14. 1 . 6 O. in pr. infr. eod. (1;. /. 14. §. fin. infr. deso- uition. §. fin. List. quib. alienare. (16. v.l. 3. C. h. t. I. in fu. infr. de ait. empt. I. 2. §. 3. 4. infr. de donat. (17. 1. 14. §. 7 .supr. de religiös (18. L 2. §. I. infr. de -uerbbr. oblig. (19, 1 . 5 - 2 . infr. mandati. (20. immo vide l. 40. §. I. in fin. infr. h. t. (21. Adde l. 14. infr. judicatum solvi. Ff ? 36. PAU- 459 Digestorum Lib. XII. Tifc. VI. 460 36. PAULUS lib. 3. Epitomarum Alfeni Digestorum. OErvus cujusilam , infciente domino, magidem commodavit; is, cui commodaverat, pignori eam posuit, & fugit; qui accepit, non aliter se redditurum ajebat, quam si pecuniam accepisset; accepit ä servulo, & reddidit magidem : shuejitum est, an pecunia ab eo repeti possit? Respondit, siis, qui pignori accepisset magidem, 'alienam icit apud se pignori deponi, furti eum se obligasse : ideo- que, si pecuniam a servulo accepisset redimendi furti causa, posse repeti, sed si nc-scisset alienam apud se deponi, non esse furem. f Item si pecunia ejus nomine, a quo pignus acceperat, ä fervo ei soluta esset, non posse ab eo repeti. 37. JULIANUS lib. 3. ad Ursejum Ferocem. CErvum meum insciens a te emi 1 , pecuniamque tibi solvi. Eam ^ me ä te repetiturum, & eo nomine condictionem mihi esse , omnimodo puto : sive scisses meum esse, sive ignorasses, 38. AFRICANUS lib. 9. Quaestionum. "PRater ä fratre, cum in ejuidem potestate essent, pecuniam mu- " Matus, post mortem patris ei solvit. Quießtum est, an repetere possit? Respondit, utique quidem pro ea parte, qua ipse patri heres extitisset, repetiturum: pro ea vero, qua frater heres exti- terit, ita repetiturum, si non minus ex peculio suo ad fratrem pervenisset; naturalem enim obligationem , qua- suisset, hoc ipso sublatam videri, quod peculii partem frater fit consecutus, adeo ut, si prxlegatum 2 filio, eidemque debitori [id] fuisset, deductio hujus debiti a fratre ex eo fieret, idque maxime consequens esse ei lententis, quam Julianus probaret: si extraneo quid debuisset, & ab eo post mortem patris exactum esset, tantum judicio eum fani i lix 3 erpiscundx recuperaturum ä coheredibus fuisse , quantum ab his creditor actione de peculio consequi potuisset. Igitur, [&] si re integra familix erciscündx agatur , ita peculium dividi aequum esse, ut ad quantitatem ejus indemnis a coherede prxste- tur. porro eum, quem adversus extraneum defendi oportet, longe magis in eo, quod fratri debuisset, indemnem [esse] proritandum. §. I . shucfitum est, si pater filio crediderit, ifque emancipatus solvat, an repetere poisit ? Reff ndit, si nihil ex peculio apud patrem remanserit, non repetiturum : nam manere naturalem obligationem , argumento esse , quod extraneo agente intra annum de peculio., deduceret pater, quod sibi filius debuisset. §. 2. Contra fi pater , quod filio debuisset, eidem emancipato solverit, non repetet: nam hic quoque manere naturalem obligationem, eodem argumento probatur: quod si extraneus intra annum de peculio agat , etiam quod pater ei debuisset , computetur. Eademque erunt, & si extraneus heres exheredato filio solverit id , quod ei pater debuisset. §. 3. Legati satis accepi, & ctun fidejussor mihi solvisset, apparuit indebitum fuisse legatum : posse cum repetere existimavit. 39. MARCIANUS lib. 8, Institutionum. CI quis, cum a fideicommissario sibi cavere poterat, non caverit, O quali indebitum 4 plus debito eum solutum repetere posse, Divi Severus & Antoninus rescripserunt. 40. IDEM lib.' 3. Regularum. s)Ui* exceptionem perpetuam habet, solutum fer errorem repetere potest. 5 Sed hoc non est perpetuum , nam si quidem ejus causa exceptio datur , cum quo agitur , solutum repetere potest; ut accidit in Senatusconsulto de intercelfionibus : ubi vero in odium Cjus , cui debetur, exceptio datur, perperam solutum non repetitu 1 6 5 veluti si filiusfamilias contraMacedonianum mutuam pecuniam acceperit, & paterfamilias factus solverit, non repetit. §. 1. Si pars domus, qux in diem per fideicommissum relicta est: arserit ante diem fideicommissi cedentem , & eam heres sua impensa refecerit, deducendam esse impensam ex fideicommisso, constat: fi sine deductione domum tradiderit, posse'incerti condici 7 . quasi plus-debito dederit. §. 2, Si pactus fuerit patronus cum li berto , ne opera ab eo petantur , quidquid postea solutum 8 fuerit a liberto , repeti potest. 9 41. NERATIUS lib. (. Membranarum. QUod pupillus sine tutoris auctoritate stipulanti promiserit, sol. ^verjt, repetitio est: quia 10 nec natura debet. 11 42. ULPIANUS lib. 68. ad Edictum. pCEnc non solent repeti,, cum depensis sunt. 12 JL 43. PAULUS lib. 3. ad Plautium. CI quis ju raffet /e dare non oportere, ab omni contentione discede-. ^ tur : atque itq solutam pecuniam repeti posse dicendum est. 44. IDEM lib. 14. ad Plautium. T? Epetitio nulla est ab eo, qui suum 13 recepit, tametsi ah alio 14, quam vero debitore , solutum est. 4;. JAVOLENUS lib. 2. ex Plautio. CI is , qui hereditatem vendidit, & emptori tradidit, id, quod 0 sibi mortuus debuerat, non retinuit, repetere poterit 15 : qui* * plus debito solutum per condictionem recte recipietur. 46. IDEM lib. 4. ex Plautio. QUi heredis nomine legata non debita ex nummis ipsius heredis '^-solvit, ipse quidem repetere non potest , sed si ignorante herede nummos ejiis tradidit, dominus [ait] eos reste vindicabit, f Eadem causa rerum corporalium est. 47. CELSUS lib. 6. Digestorum. TNdebitam pecuniam per errorem promisisti: eam, qui pro te side. juflserat, solvit: Ego existimo, si nomine tuo solverit fidejussor, te fidejussori, stipulatorem tibi obligatum fore, nec exspectandum est, ut ratum habeas : quoniam potes videri id ipsum mandasse, ut tuo nomino solveretur, sin autem fidejussor suo nomine solverit quod non debebat, ipsum a stipulatore repetere posse: quoniam indebitam jure gentium pecuniam solvit, quo minus autem consequi poterit ab eo, cui solvit, ä te mandati judicio consecuturum; si modo, per ignorantiam , petentem exceptione non summoverit. 48. IDEM lib. 6. Digestorum. f JUi promisit, fi aliquid dse facium ßt , vel, cum aliquid facium K ^~ßt , dare se decem, si prius 16, quam id fastum fuerit, quod promisit, dederit,' non videbitur fecisse, quod promisit: atque ideo repetere potest. 49. MODESTINUS lib. 3. Regularum. Uls solis pecunia condicitur, quibus quoquo modo soluta est: ■ non quibus proficit. 50. POMPONIUS lib. 3. ad Quintum Mucium. Q Uod quis sciens 17 indebitum dedit hac mente 18 , ut postea - repeteret, repetere non potest. 31. IDEM lib. 6. ad Quintum Mucium. CX* quibus causis retentionem quidem habemus, petitionem au* tem non habemus , ea, si solverimus, repetere non possumus. 52. IDEM lib. 27. ad Quintum Mucium. IAAmus aut ob causam, aut ob rem. f Ob causam, prxteritam : U veluti cum ideo do, quod 19 aliquid (i te consecutus sunt, vel quia aliquid ä te facium est: ut etiam si salia causa sit, repetitio ejus pecunia: non sit. f Ob rem vero datur, ut aliquid sequatur: quo non sequente 20, repetitio competit. 53. PROCULUS lib. 7. Epistolarum. TAOminus testamento fervo suo libertatem dedit, fi decem det ; u servo ignorante id testamentum non valere, data sunt mihi decem: Quxritur , quis repetere potest? Proculus respondit: Si servus peculiares nummos dedit, cum ei ä domino id permissum non esset, manent nummi domini, eosque non per condictionem, sed in rem actione petere debet, si autem alius rogatu servi suos nummos dedit, fasti sunt mei, eosque dominus fervi, cujus nomine dati sunt, per condistionem petere potest. Sed tam benignius, quam utilius est, recta via ipsum, qui nummos dedjt, Inum recipere. (1. /. 16. in pr. I. 34. §. 4. infr. de contrah. erns t. (2. 1 . 12. C, de eoliation, (3. /.13, C.famil. ercific. (4. /. 3. §. 5. Stf ult. infr.ß cui plus, quam per leg;. Falcid. (3. I. 26. §. %.su.ps. I. 54. infr. b, t. I. 34. §. fin, infr. desolution. ( 6 . I. 19. in pr.supr. h. t. I. 9. §.fen. £fi ult. infr. de SC. Macedon. [7. I. 21. infr. adSC. Trebeii. immo vide l. S3.supr. h. t, (8. 1, 5. in fin. C. de paci. (9. I. 32. §. I. Jupr. h . t. (10. I . 1. §. 2. infr. de conflit, pecutt. I. 59. infr. de obligat. c?’ ali. (11. Obst. I. 21, in pr. infr. ad leg. Falcid. (12. 1 . 22. in pr. infr. de pignorat. aci. I. 46. infr. de reg. jur. (13. I. 21. in pr.infr. de donat. I. 3. §. 3. infr. de doli mali met. cycept. I. 1. §. IO. infr. quar. rer. alito. (14. Obst. I. 19. §. I. Jupr. h. t. (15. I. 2. §. pen. ult. -infr. de hered. mei aci. vend. (16. I. Z8- §. 16. iufr.de rerb. oh ./> . (17. /. 9. in pr. C. h. t. (18. Fac. /. ?• C. de condici, ob c ais. (19. I. 65. <)• 2. infr. h. t. (20. /. I. §. I- supr. dc condici, ob turfa cttus. ? 4 - PA- 4'5i De coruliäione indebiti. 462 JgUfficit : 54. PAPINIANUS lib. 2. Qujestionum. rX his omnibus 1 caulis , quae jure non valuerunt r , vel non & habuerunt effectum , secuta per errorem solutione , condictioni locus erit. 55. IDEM lib. 6. Qusestionum. CI urbana praedia locaverit prsdo, quod mercedis nomine ceperit ^ ab eo , qui solvit, non regeletur: sed domino erit obligatus. f Idemque juris erit in vecturis navium , quas ipse locaverit, aut exercuerit, item mercedibus servorum, quorum opera: per ipsum fuerint locatae. nam ii lervus non locatus merce dem- , ut domino, praedoni retulit, non liet accipientis pecunia : quod si vecturas navium, quas dominus locaverat, item pensiones infularum acceperit, ob indebitum ei tenebitur , quia non est liberatus solvendo. Quod ergo dici lolet, prmdoni f rudus posti condici , tunc locum habet, cum domini fructus fuerunt. 56. IDEM lib. 8- Quxstionum. ; ad causam indebiti, incertum die , temporaria sit, an perpetua exceptionis defensio: nam 11 quis ,• r.e conveniatur , donec Titius Consul fiat , paciscatur, quia potest Titio decedente perpetua Heri exceptio , quae ad tempus est, Titio Consulatum lucunte , summa ratione dicetur, quod interim solvitur , repeti, ut enim pactmn, quod in tempus certum collatum est, non magis inducit condictionem , quam si ex die debitor solvit: ita prorsum defensio juris , quae causam incertam habet, condictionis instar obtinet. 57. IDEM lib. 3. Responsorum. rsm indebitum3 impuberis nomine tutor numeravit, imptibe- ris condictio est. §. i. Creditor, ut procuratori suo debitum redderetur, mandavit, majore pecunia soluta, procurator indebiti 4 causa convenietur. Quod si nominatam , ut major pecunia solveretur, delegavit, indebiti cum eo, [ qui ] delegavit, erit actio: qua: non videtur perempta, st frustra cum procuratore lis fuerit instituta. 58. IDEM lib. 9. Responsorum. CErvo manumisso fideicommissum ita reliquit, fiail libertatem ex U testamento pervenerit i post acceptam sine judice pecuniam, ingenuus pronuiiuiatus est : indebiti fideicom misti repetitio erit. $9. IDEM lib. 2. Definitionum. CI fidejussos jure 5 liberatus , solverit errore pecuniam , repetenti non oberit: si vero reus promittendi per errorem , & ipse postea pecuniam solverit, non repetet, cum prior solutio , qute fuit irrita, naturale vinculum non dissolvit, nec civile , si reus promittendi tenebatur. 60. PAULUS lib. 3. Quaestionum. J Ulianus verum debitorem post litem contestatam, manente adhuc judicio, negabat solventem repetere posse : quia ncc absolutus , nce condemnatus repetere pollet, licet enim absolutus sit, natura tamen debitor permanet: similemque esse ei dicit, qui ita promisit, five navis ex Afia venerit, five non venerit: quia ex una causa alterius solutionis origo proficiscitur. §. 1. Ubi autem quis, quod pure debet, [sub conditione] novandi animo promisit, plerique putant , pendente novatione solutum repetere posse : quia , ex qua obligatione solvat, adhuc incertum sit. idemque esse, etiam si diversas personas ponas eandem pecuniam pure , & sub conditione , novandi animo promisisse, sed hoc dissimile est ; in stipulatione enim pura, & conditionali, eundem debiturum certum est. 61. S si/E VOLA lib. 5. Responsorum. 'JTJtores pupilli quibusdam creditoribus patris ex patrimonio paterno solverunt: ded postea , non sufficientibus bonis, pupillum abstinuerunt 6 : Quaeritur , an quod amplius creditoribus per tutores pupilli solutum est, vel totum quod acceperunt, restituere debeant ? Respondi, si nihil dolo factum esset, tutori quidem , vel pupillo non deberi: creditoribus autem 7 aliis in id, quod amplius fui debiti lolutum est, teneri, r , 6r. MAJUIANUS üb. 4. Fideicommissorum. ■Tldeicommisssim in stipulatione deductum', tametsi non debitum fuisset, quia tamen a sciente 8, fidei 9 explendae causa promissum esset, debetur. 63. GAJUS lib. singulari de casibus. j^Eratius casum refert, ut quis id, quod solverit, repetere non postit, quasi debitum dederit, nec tamen liberetur: vehit, si is, qui cum certum hominem deberet, statuliberum 10 dederit, nam ideo eum non ir libes ari , quod non in plenum stipulatoris hominem fecerit: nec tamen repetere eum posse , quod debitum dederit. 64. TRYPHONINUS lib. 7. Disputationum, gl quod dominus fervo debuit, manumisso solvit, quamvis existimans ei [se] aliqua teneri actione, tamen repetere non poterit: quia naturale agnovit debitum, ut enim libertas 12 naturali jure continetur, & dominatio ex gentium jure introducta est, ita debiti vel non debiti ratio in condictione naturaliter intelligenda est. 6;. PAULUS lib. 17. ad Plautium, summa, ut generaliter de repetitione tractemus, sciendum est dari , aut ob iranj actionem 13 , aut ob causam 14, aut propter conditione»! 15, ant ob rem 16, aut indebitum 17; in quibus omnibus quxritur de repetitione. §. 1. Et quidem quod transactionis nomine datur, licet res nulla media fuerit, non repetitur : nam fi lis fuit, hoc ipsum, quod a lite disceditur, causa videtur esse. Sin autem evidens calumnia detegitur, & transactio imperfecta est, repetitio dabitur. §. 2. Id quoque, quod ob causam datur, puta quod negotia mea adjuta ab eo putavi, licet non fit Factum : quia donari volui, quamvis falso 18 mihi persuaserim, repeti non posse. §. 3- Sed agere per condictionem propter conditionem legati vel hereditatis , sive non sit mihi legatum , sive ademptum legatum , possum, ut repetam, quod dedi; quoniam non contrahendi animo dederim, quia causa, propter quam dedi, non est secuta. f Idem, & si hereditatem adire nolui, vel non potui. N011 idem potest dici, si servus meus sub conditione heres institutus fit, & ego dedero, deinde manumissus adierit: nam hoc casu secuta res est. §. 4. Quod ob rem 19 datur, ex bono & aequo habet repetitionem : veluti, si dem tibi, ut aliquid facias , nec feceris. §. 5. Ei, qui indebitum repetit, & fructus 20 & partus restitui debent, deducta impensa. §. 6. In frumento indebito soluto & bonitas est : & , si consumpsit frumentum , p/sstium repetet. §. 7. Sic habitatione data , pecuniam condicam : non quidem quanti locare potui, sed quanti tu conducturus fuisses. §. 8- Si servum indebitum tibi dedi, euinque manumisisti, si sciens hoc Fecisti, teneberis 21 ad pretium ejus: si nesciens, non teneberis; sed propter operas ejus liberti, & ut hereditatem ejus restituas. §. 9. Indebitum est non tantum, quod omnino non debetur, sed & quod alii debetur, si alii solvatur: aut fi id, quod alius debebat, alius , quasi ipse debeat, solvat. 66. PAPINIANUS lib. 8- Questionum. ssis/Ec condictio ex bono & equo 22 introducta, quod alterius apud alterum sine causa deprehenditur , revocare consuevit. 67. SCiEVOLA lib. 5. Digestorum. CTichus testamento ejus, quem dominum suum arbitrabatur, libertate accepta,// decem annis ex die mortis annuos decem heredi- has pnefiitijet , per octo annos praefinitam quantitatem, ut jussus erat , dedit : postmodum se ingenuum comperit: nec reliquorum annorum dedit :& pronunciatus est ingenuus : Qiuesitum est, an pecuniam, quam heredibus dedit, ut indebitam datam repetere , &fqua actione postit'? Respondit, si eam pecuniam dedit, quae neque ex operis suis, neque ex re ejus, cui bona fide serviebat, quae- iita sit, posse repeti. §. 1. Tutor creditori pupilli sui plus, quam debebatur, exsolvit: & tutelae judicio pupillo non imputavit : Quaero, an repetitionem adversus creditorem haberet ? Respondit, habere. §. 2. Titius, cum multos creditores haberet, in quibus & Sejum, bona sua privatim Facta venditione Maevio concessit, ut satis creditoribus faceret: sed Maevius solvit pecuniam Sejo , tan- quam debitam, qua: jam ä Titio fuerat soluta : Quaesitum est, eum postea reperiantur apochae apud Titium debitorem partiin solutx pe- (1. Junge l. 27. infr. de oblig. & ad. (2. I. 40. inpr. I. 53. Jupr.h.t. (3. I. 6. §.sin.Jkpr. eod. (4. d.l. 6. §. 1. (5. /.32. §. i.supr. h, t. (6. v. C.fi mitior ab bered. (7. Fac. I. $.Jupr. h. t. (8. I, 21. §. 1. fiupr. de inqffic. tejiam. (9. I. 9. §. 15. infr. de donat, inter vir. U uxor. (10. I. 72. tz. pen. infr. de Jblulion. (iJ. Obit. /. 92. infin. infr. d. t. (12. I. ^.supr. dcjuftit.es jure. I. 4. supr. de statu homin. pr. Inft. de libertin. (13. §. 1. infr. h. I. (14. §. 2. infr. h. I. (i;. §. 3. infr. h. I. (i6. h. 4. infr. h. I. (17. tz. 8. infr. h. I. (18. L 5 i.supr. b. t. _ (19. d. I. 52. 1. 1. §. I. supr.de condiet, oh turp. caus. (20. I. 15. in pr. I. 26. §. 12. supr. ; h. t. (21. I. 39. infr. de mort. caus. donat. (22. I. 65. §. 4. supr. I h. t. v. /. 2;. in fin. infr. rer. umotar. I cunix, 463 Digestorum Libb. XII. Tit. VI. VIL XIII. Tit. T._ 464 cunis , cui magis repetitio pecunia: inciebits soluts competit, Titio debitori, an Maevio, qui in rem suam procurator fartus est ? Respondit, secuiulum ea, qux proponerentur, ei i, qui postea solvisset. §. 3. Mein quxsiit, an partum, quod in pariationibus adseribi solet in hunc modum , ex hoccontrallu nullam i^tcr se controversiam amplius ejse , impediat repetitionem ? Respondit, nihil proponi, cur impediret. §. 4 - Lucius Titius Gajo Sejo minori annis vigtoti quinque pecuniam certam credidit, & ab eo aliquantum usurarum nomine accepit: [&] Gaji Seji minoris heres adversus Publium Maevium a Prssule provincix in integrum restitutus est, ne debitum hereditarium solveret: [&] nec quicquam de usuris ejusdem sortis, quas Sejus minor annis viginti quinque exsolveret, repetendis tractatum apud Praesulem , aut ab eoestpro- nunciatum. Quxro, an usuras , quas Gajus Sejus minor annis viginti quinque, quoad viveret, creditori exsolveret, heres ejus repetere possit ? Respondit, secundum ea, qua: proponerentur, condici id, quod usurarum nomine defunctus solvisset, non posse, f Item quxro , si existimes repeti non posse , an ex alio debito heres retinere eas possit? Respondit, ne hoc quidem. mino pretium, ex locato conventus, prxstiterit, posteaque dominus invenerit vestimenta : qua actione debeat consequi pretium, quod dedit ? Et ait Caffius , eum 11011 solum ex conducto agere , verum condicere domino posse. Ego puto, ex conducto onni'mo.'.u eum habere actionem. An a utera & condicere possit, quxiitum est, quia non indebitum dedit ? nisi forte, quasi sine causa datum, [ sic ] putamus condici posse : etenim vestimentis inventis, quasi sine causa datum videtur. 3. JULIANUS lib. 8- Digestorum, ryji fine causa obligantur , incerti condictione consequi possunt, ''i-ut 6 liberentur: nec refert, omnem quis obligationem fine causa suscipiat, an majorem 7 , quam suscipere etirr. oportuerit: nisi quod alias condictione id agitur , ut omni obligatione liberetur, alias, ut exoneretur, veluti qui decem promisit: nam, si quqicm nullam causam promittendi habuit, incerti condictione consequitur, ut tota stipulatio accepto fiat; at si , cum quinque promittere deberet, decem promisit, incerti [condictione] consequetur, ut [in] quinque liberetur. 4. AFRICANUS lib. 8- Quxstionum. "MLhil refert, utrumne 8 ab initio sine causa quid datum sit, au causa , propter quam datum sit, secuta non iit. 5. PAPINIANUS lib. 11. Quxstionum. AVunculo nuptura, pecuniam in dotem denit, neque nupsit: au eandem repetere possit, quxiitinr. eii '! Lsi.i, eum ob turpem causam dantis & 9 accipientis pecunia numeretur , cessare camli- ctionem; L in delicto 10 pari potiorem esse possessorem : quam rationem fortalsis aliquem secutum respondere, non habituram mulierem condictionem. Sed recte defendi, non [tam] turpem causam in proposito, quam nullam fuifle : cum pecunia, qux daretur, in dotem converti nequiret 11. non enim stupri , sed matrimonii gratia datam esse. §. 1. Noverca privigno , nurus socero pecuniam dotis nomine dedit, neque nupsit. Cestare condictio prima facie videtur , quoniam jure 12 gentium incestum committitur: atquin [vel] magis in ea specie nulla causa dotis damis fuit. Condictio igitur competit- T I T. VII. DE CONDICTIONE SINE CAUSA, j i. ULPIANUS lib. 43. ad Sabinum. TTSt &hxc species condictionis , si quis sine causa promiserit , vel ■*-' si solverit quis indebitum. Qui autem promisit sine causa, condicere quantitatem non potest, quam 11011 dedit: sed ipsam 3 obligationem. §. 1. Sed etsi ob causam promisit, causa tamen secuta 11011 est, dicendum est, condictionem locum habere. §. 2. Sive 4 ab initio sine causa promissum est, sive fuit causa promittendi, qua: Snita est vel secuta non est, dicendum est, condictioni locum fore. §. 3. Constat id demum posse condici alicui , quod vel non ex justa causa ad eum pervenit, vel 5 redit ad non justam justam. 2. IDEM lib. 32. ad Edictum. Si fullo vestimenta lavanda conduxerit, deinde, amissis eis, do- (1. 1, 25. supr, b. t, (2. Lib. 4. C. 9. (3. /.3. infr.h. t. (4. /.4. infr. eod. (;. 1. 54, supr. de condici, indeb. 1. 6. infr. dc donat, inter vir. & uxor. is>. 1. 1. in pr. supr. h. t. (7. 1. 4. C. de condiclion. ob caus. dat. (8. /. 1. §. 2.supr. h.t. (9. /. 3. supr. de condici, ob turp. causam. (10. v. 1. 2. V. d. t. (11. §. 12. lnfi, de nupt. (12. /. ult. infr. di ritu nupt. LIBER TERTJ TIT. I. DE CONDICTIONE FURTIVA. 1 T 1. ULPIANUS lib. 18- ad Sabinum. 1 N furtiva re , soli domino 2 condictio competit. -*■ 2. POMPONIUS lib. 16. ad Sabinum. QOndictioiie ex causa furtiva & furiosi, & infantes obligantur, u cum heredes necessarii exstiterunt : quamvis cum eis agi non polsit. 3. PAULUS lib. 9. ad Sabinum. CI condicatur servus ex causa furtiva, id venire in condictionem 0 certum est, quod intersit agentis : veluti si heres sit institutus, & periculum subeat dominiis hereditatis perdenda:. Quod [fc] Julianus scribit, f Item si mortuum hominem condicat , consecuturum ait pretium hereditatis. 3 4. ULPIANUS lib. 41. ad Sabinum. CI servus , vel filiusfamilias furtum commiserit , condicendum 1 est domino 4 id , quod ad eum pervenit : in residuum , nox» servum dominus dedere potest. PAULUS lib. 9. ad Sabinum. "PX furtiva causa filiofamilias 5 condici potest: nunquam enim ea J condictione alius , quam qui fecit, tenetur, aut heres ejus. 6. ULPIANUS lib. 38. ad Edictum. pRoinde & si ope 6 eonsiliove alicujus furtum factum sit, condictione non tenebitur : etsi furti 7 tenetur. [ U S DECIMUS. 7. IDEM lib. 42. ad Sabinum. QI pro fure 8 damnum decisum sit , condictionem non impediri veriffimum est: decisione enim furti quidem actio, 11011 autem condictio tollitur. §. 1. Furti actio pan am 9 petit legitimam : condictio , rem ipsam, ea res facit , ut neque Farti actio pcrcon-. dictionem, neque condictio per furti actionem consumatur. Is itaque, cui furtum factum est, habet actionem furti, & condictionem , & vindicationem : habet & ad exhibendum actionem. §. 2. Condictio rei furtivx, quia rei habet persecutionem , heredem 10 quoque furis obligat: nec tantum, si vivat servus furtivus , sed etiam fi decesserit, sed & fi apud furis heredem diem suum obiit servus furtivus, vel non apud ipsum, post mertem tamen furis, dicendum est, condictionem adversus heredem durare. f Qux in herede diximus , eadem erunt & in exteris successoribus. 8- IDEM lib. 27. ad Edictum. JN re furtiva condictio ipsorum corporum competit: sed utrum tamdiu, quamdiu exstent; an vero & si desierint esse in rebus il humanis? Et, si quidem obtulit fur, fine dubio nulla erit condictio, si non obtulit, durat condictio xstimationis ejus: corpus enim ipsum prxstari non potest. §. 1. Si ex causa furtiva res condicatur, cujus temporis xstimatio fiat, quxritur. Placet tamen, id tempus Ipectandum , quo 12 res unquam phuimi fuit : maxime ,' cum deteriorem rem factam fur dando non liberatur. * femper 13 enim (1. Lib. 4. C. 8. (2. V. /. II. infr. h. t. (3. 1. 52. §. 28. infr. defurt. (4. 1. 3. §. 12. infr. de secui, adde l. 19. infr. h. t. 1. 3, §. pen. infr. de peculio. ( 6 . L 53. §. ult. infr. de verb.Jign. (7. §. II. hiß. de oblig. qua ex delicio. (8- /. 46. §. infr. defurt. (9. /. uit.'infin. C, de noxcil. cui. 1. 12. C. defurt. L 1. in pi\ infr. ile privat, delici, (io. cl. l, 1. in py. infr. de privat, deliit. L 9. infr. h. t, (ii. 1. ult. infr. eod. (12. L pen. in fin. infr. rer. atnotur. (13. Excip. /, 29. infin. infr. de verb. oblig. moram De condictione ex lege. 461'» moram Fur fecere videtur. 1 §. 2. Novissime dicendum elf, etiam fructus in hac actione venire. 9. IDEM lib. 30. ad Edictum. IN condictione ex cauta furtiva non pro parte, qux pervenit, sed in solidum tenemur, dum soli heredes fumus: pro parte au- tem heres, pro ea parte, pro qua heres eit, tenetur. 10. IDEM lib. 38. ad Edictum. Cive manifestus fur , sive nec manifestus sit, poterit ei condici, o ita liemum autem manifestus fur condictione tenebitur, si deprehensa non fuerit ä domino polle Isio ejss. Cxterum * nemo furum condictione tenetur, posteaquam dominus [posseffionem] ad- prehendit. L ideo Julianus, ut procedat in fure manifesto tractare de condictione, ita proponit: furem deprehensum aut occidisse, aut fregisse, aut effudisse id, quod interceperat. tz. 1. Ei quoque, qui vi bonorum raptorum 2 tenetur, condici posse Julianus lib. XXII. Digestorum lignisicat. §. 2. Tatndiu autem condictioni locus erit, donec domini facto dominium ejus rei ab eo recedat; & ideo si eam rem alienaverit 3, condicere non poterit. §. 3. Unde Celsus lib. xii. Digestorum scribit, si rem furtivam dominus pure legaverit furi, heredem ei condicere non posse, f Sed & fi non ipsi furi, sed alii , idem dicendum est , cessare condictionem , quia dominium facto testatoris , id est, domini, difceilit. 11. PAULUS lib. 39. ad Edictum. CEd ncc legatarius condicere potest. * ei enim competit condictio, o cui 4 res subrepta est, vel heredi ejus, sed vindicare rem legatam ab eo potest. 12. ULPIANUS lib. 33. ad Edictum. UT ideo eleganter Marcellus desinit lib. vil. ait enim : Si res mi- ^ hi subrepta, tua remaneat , condices : sed & fi dominium 11011 tuo facto amiseris, xque condices. §. 1. Iu communi igitur re eleganter ait interesse, utrum tu provocasti communi dividundo judicio, an provocatus es : ut, si provocasti communi dividundo judicio, amiseris condictionem: si provocatus es, retineas. §. 2. Nera- tius libris membranarum Aristonem existimasse refert, eum, cui pignori res data si:, incerti condictione acturum, si ea subrepta eit. 5 13. PAULUS lib. 39. ad Edictum. PX argento subrepto pocula 6 facta condici posse, Fulcinius ait. Ergo in condictione poculorum , etiam cxlaturx xstimatio fiet, qiue impensa furis facta est : quemadmodum , si insons 7 subreptus adoleverit, xstimatio fit adolescentis ; quamvis cura & sumptibus furis creverit. 14. JULIANUS lib. 22. Digestorum. £JI servus Furtivus sub conditione-legatus fuerit, pendente ea, heres 8 condictionem habebit. & si lite contestata, conditio exstiterit, absolutio sequi debebit, perinde ac si idem servus sub conditione liber esse jussus fuisset, & lite contestata conditio exstitisset: nam nec petitoris jam filterest hominem recipere , & res sine dolo malo furis ejus esse desiit. J Quod si pendente condictione judicaretur , judex xstimare debebit, quanti emptorem invenerit. §. 1. Cavere autem ex hac actione petitor ei, cum quö agitur, non debebit. §. 2. Bove subrepto, & occiso, condictio 9 bovis, & corii, & carnis, domino competit; scilicet & si corium, & earo contrectata fuerunt: cornua quoque condicentur. Sed si dominus condictione bovis pretium consecutus fuerit, & postea aliquid eorum, de quibus iupra dictum est, condicet, omnimodo exceptione fummovetur. f Contra ii corium condixerit, & pretium ejus consecutus bovem condicet, offerente fure pretium bovis, detracto pretio corii, doli mali exceptione fummovebitur. §. 3. Idem juris est, uvis iiibre- ptis 10 : nam & multum, & vinaria jure condici possunt. r;. CELSUS lib. 12. Digestorum. QUod ab alio servus subripuit, ejus nomine liber furti tenetur : condici autem ei non potest . nisi liber contrectavit. -• tnj I . nnnmuaail. .1. 23. mjr. u. . .J.. .... . , . ,. „. J. .. ...J . . "positi. , (16. Immo vide l. 1. §. 2 c,. infr. d. t. (17. /. 72. §. 3. fr. desolution. (18. /. 29. §. ult. infr. de-verb. oblig. (19. 1. 38- T 0 «. I. 16. POMPONIUS lib. 38. ad Quintum Mucium. QUi furtum admittit, vel re commodata 11, vel deposita 12 utera - '—do, condictione quoque ex furtiva causa obstringitur, qua- differt ab actione commodati hoc, quod etiamsi sine dolo malo & culpa ejus interierit 13 res , condictione [tamen] tenetur: cum in commodati', actione non facile ultra culpam 14, & in depositi [non 15] ultra, dolum 16 malum teneatur is , cum quo [depositi] agetur. 17. PAPINIANUS lib. 10. Qusstionnm. pArvi refert ad tollendam condictionem, offeratur 17 servus furtivus, an in aliud nomen, aliumque statum obligationis iz transferatur. Nec me movet, pnefeus homo fuerit, necne: cuul mora, qux eveniebat ex furto, veluti quadam delegatione finiatur.» 18. SCiEVOLA lib. 4. Qusstionuin. QUoniam furtum sit, cum 19 quis indebitos nummos scieris acce- perit, videndum, si procurator suos nummos solvat, an ipsi., furtum fiat? Et Pomponius Epistolarum lib. vili, ipsum condicere- ait ex causa furtiva : sed & uie condicere , si ratum habeam , quod indebitum datum sic. sed altera condictione altera tollitur. , 19. PAULUS lib. 3. ad Neratium. ■; J Ulianus ex persona filis , qus res amovit, dandam in patrem 2(9- condictioncm in peculium respondit. 20. TRYPHONTNUS lib. ig. Disputationum. j s Icet fur paratus fuerit excipere condictionem, & per me steterit, dum in rebus humanis res fuerat, condicere eam, postea autem perempta est 21, tamen durare condictionem veteres voluerunt : quia videtur, qui primo invito domino reni contrectaverit, femper in restituenda ea , quam nec debuit auferre, moram 22 socere. 8i T 1 T. II. DE CONDICTIONE EX LEGE. 23 ' 1. PAULUS lib. 2. ad Plautium, obligatio Lege nova introducta sit, nec cautum eadem Lege , quo genere actionis experiamur , ex Lege agendum est. 24 T I T. III. DE CONDICTIONE TRITI CARIA. j. ULPIANUS lib. 27. ad Edictum. CYUi certam pecuniam numeratam petit, illa actione utitur, si '■i- certum petetur: qui autem alias res , per triticariam condictionem petet, t Et generaliter dicendum est, eas res per hanc actionem peti, [si ] quse sint prKter pecuniam numeratam: sive [in] pondere, sive [in] mensura constent: sive mobiles sint, sive soli. Quare Fundum quoque per hanc actionem petimus, & si vectigalis sit: sive jus stipulatus quis sit, veluti ufumFructum, vel servitutem utrorumque prxdiorum. §. 1. Rem autem suam per hanc actionem nemo petet, nisi ex causis , [ex] quibus potest, veluti ex caula furtiva 2;, vel [re] mobili vi abrepta. 26 2. IDEM lib. 18- ad Sabinum. CEd & ei 27, qui vi aliquem de fundo dejecit, posse Fundum con- ^ dici Sabinus scribit. Et ita & Celsus. Sed ita, si dominus sit, qui dejectus condicat: exterum, si non sit, posseisionem eum condicere , Celsus ait. 3. IDEM lib. 27. ad Edictum. F s hac actione si quxratur res, qux petita est, cujus temporis xsti- mationem recipiat, verius est, quod Servius ait, condemnationis 28 tempus spectandum. Sivero desierit esse in rebus humanis, mortis tempus, ied iv ntfru 29, q. d. latius, fecundum Celsum , erit spectandum, non enim debet noviisimum vitii tempus xihma- ri • ne ad exiguum pretium xstimatio redigatur in servo forte mortifere vulnerato, t I” utroque autem , fi post moram deterior res Facta sit, Marcellus scribit lib. XX. habendam astimationem, quan- (t x. infr. de solution. I. 21. §. l. infr. defurt. (20. /. 3. 8- 1 2 3 -• tnfr. de pecul. (si. I. 7. tz. ult. I. 8- in fr. I. i6.supr. L ult. C h.t. I. 30. in pr. infr. de aci. empti. I. i. tz. 34- i« fi"- *«/’'. f e $ 'f l. tf.inpr. circa sin. I. 67. in sin. infr- d.c furt. i. ult. C. de condici, ob turp. catis. (22. /. 8- §■ >• infin.Jupr. h. t. . (23. Lib. 4. C. 9. (24. Vide tamen /.41.»; pr.tnfr. de oblig. ST aci. (s\. I. l.fupr. de condici, furt. tz. 14. Injl. de axlion. [26. i. 2. L 26 infr. vi honor. raptor. (27. I. 2$. §. I. infr. defurt. (28. Vide tamen i. ult. infr. h. t. (29. L -8- infr. de probat. L 13. tnfr. de solution. I. 12. tz. 2. infr. ratam rem haberi. G g t* '467 Digestorum Lib. XIII. Tit. IV. 468 io deterior res facta fit. Et ideo, fi quis post moram servum elu- fcatum dederit, nec liberari eum. Quare ad tempus mors in his erit reducenda xstimaiio. 4. GAJUS lib. 9. ad Edictum provinciale. CI x merx aliqua, qux certo die dari debebat, petita sit, velnti O vinum, oleum, frumentum : tanti litem aestimandam, Castius ait, quanti fuisset eo die, quo dari debuit, si de die nihil convenit, quanti tunc, cum judicium acciperetur, f Idemque juris in loco esse: ut primum aestimatio fumatur ejus loci, quo dari debuit: si de loco nihil convenit, is locus spectetur, quo peteretur. Quod & de caiteris rebus juris est. T I T. IV. DE EO, QUOD CERTO LOCO DARI OPORTET. 2 i. GAJUS lib. 9. ad Edictum provinciale. A Lio loco, quam in quem sibi dari quisque stipulatus esset, non videbatur agendi facultas competere : sed quia iniquum erat, si promissor ad cum locum, in quem daturum fe promisisset, nunquam accederet, (quod vel data opera faceret, vel quia aliis locis necessario distringeretur , non posse stipulatorem ad suum pervenire, ideo visum est, utilem actionem in eam rem comparare. z. ULPIANUS lib. 17. ad Edictum. ARbitraria Z actio utriufque 4 utilitatem continet, tam actoris , quam rei. Quod si 5 reiinterest, minoris fit pecunia: condemnatio, quam intentatum est: aut Ii actoris 6 , majoris [pecunia:] fiat. §. 1. Hsc antem actio ex illa stipulatione venit, ubi stipulatus sum a te , Epheß decem duri. §. 2. Si quis Epheß decem , aut Capua hominem dari stipulatus experiatur, non debet, detracto altero loco, experiri: ne auferat loci utilitatem reo. §. 3. Scxvola lib. XV. Quaestionum ait, non utique ea, quae tacite insunt stipulationibus, femper in rei esse potestate : sed quid debeat, esse in ejus arbitrio; an debeat, non esse. Et ideo eum, q m Stichum aut Pamphilum promittit, eligere 7 posse, quod solvat, quamdiu ambo vivunt : exterum ubi 3 alter decessit, extingui ejus electionem: ne fit in arbitrio ejus, an debeat, dum non vult vivum prxstare, quem solum debet. Quare & in proposito cum, qui promisit Epheji, aut Captae, si fuerit in ipsius arbitrio, ubi ab eo petatur, conveniri non potuisse: femper enim alium locum electurum; sic evenire, ut sit in ipsius arbitrio , an debeat, quare putat posse ab eo peti altero loco, & fine loci adjectione. Damus igitur actori electionem 9 petitionis. Et generaliter definit Scxvola *, petitorem electionem habere, ubi petat: reum , ubi solvat.’ scilicet ante petitionem. Proinde mixta (inquit) rerum alternatio locorum alternationi, ex necefiitate facit actoris electionem, & in rem propter locum: alio- quin tollis ei actionem, dum vis reservare reo optionem. §. 4. Si quis ita stipulatur, Epheß, & Captas, hoc ait, ut Ephesi partem, & Capux partem petat. §. 5. Si quis insulam sicri stipuletur , & locum 10 non adjiciat, non valet stipulatio. §. 6. Qui ita stipulatur, Epheß decem dari, si ante diem , quam Ephesum pervenire poffit, agat, perperam ante diem agi: quia & Julianus putat, diem tacite 11 huic stipulationi inesse. Quare verum puto, quod Julianus ait, eum, qui Romae stipulatur, hodie Carthagine dari, inutiliter 12 stipulari. §. 7. Idem Julianus tractat, anis, qui Epheß ßhi , aut Titio dari stipulatus est, fi alibi Titio solvatur, nihilominus poffit intendere, libi dari oportere ? Et [Julianus] scribit, liberationem non contigisse : ‘atque ideo posse peti, quod iuterest. Marcellus autem & alias tractat, & apud Julianum notat, posse dici, & si mihi alibi solvatur, liberationem contigisse: quamvis invitus accipere non cogar, plane, si non contigit liberatio , dicendum ait, fuyeresse petitionem integrx summa: ; quemadmodum si quis insulam alibi fecisset, quam ubi promiserat, in nihilum liberaretur. Sed mihi videtur summa solutio distare ä fabrica infusi. /. zz.supr. de reb. cred. (z. lib. z. C. 18. (3. I. 3. I. 4. §. I. infr. h. t. (4. I. 8. infr. eod. I. un. C. ubi conven. qui certo loco. (;. §. ult. inpr. infr. h. I. §- 33- vers. propter quam causam. Infl. de aclion. (6. d. §. ult. infr. h.l. (7. /. 10. in fin. infr. de jure dot. (g. /. 95. in pr. & §, i. infr. de solutior.. (9. 1. 19. §.ßn.supr. dcjudic. immo vide /, S* f ■ tn fin. infr. deposti. (10. I. 95. I. 115. in pr. infr. de verb. obiig. (11. I. 24. infr. de oper. libert. I. 41. §. pen. I. 73. in pr.l. 1 37- §. i. infr. & §. 5. l?iß. de verb. obiig. (12. d. §. %. Infl. de sie: & ideo quod filterest, solum petendum. §. g. Nunc de ojjieio judicis hujus actionis loquendum est: utrum quantitati contractus debeat servire, an vel excedere, vel minuere quantitatem [debeat]: ut si interfuisset rei, Ephesi potius solvere, quam eo loci, quo conveniebatur, ratio ejus haberetur? Julianus Labeonis opinionem secutus, etiam actoris habuit rationem : cujus interdum potuit internste, Ephesi recipere. Itaque utilitas quoque actoris veniet, quid enim, fi trajectitiam pecuniam dederit, Ephesi recepturus, ubi sub ptena debebat pecuniam , vel sub pignoribus ; & distracta pignora sunt, vel poena commissa mora tua ? vel sileo aliquid debebatur, & res stipulatoris viliffimo distracta est? in baue arbitrariam, quod interfuit, veniet: & quidem ultra legitimum modum ulularum. Quid, si merces solebat comparare? & an & lucri ratio habeatur, non solius damni ? Puto & lucri 13 habendam rationem. 3. GAJUS lib. 9. ad Edictum provinciale. T Deo in 14 arbitrium judicis refertur hxc actio, quia scimus, quam A varia 15 sint pretia rerum per singulas civitates, regionesque: maxime vini, olei, frumenti: pecuniarum 16 quoque, licet videatur una & eadem potestas ubicunque esse, tamen aliis locis facilius, 8c levibus usuris inveniuntur , aliis difficilius, £ gravibus usuris. 4. ULPIANUS lib. 27.. ad Edictum. Q Uod fi Ephesi petetur, ipsa sola summa petetur , nec amplius -quid: nisi si quid esset stipulatus, vel si temporis utilitas intervenit. §, 1. Interdum judex, qui ex hac actione cognoscit, cum sit arbitraria 17, absolvere reum debet, cautione ab eo exacta de pecunia ibi solvenda, ubi promissa est. quid enim , si ibi vel oblata pecunia actori dicatur, vel deposita, vel ex facili solvenda ? Nonne debebit interdum absolvere? In summa, aequitatem [quoque] ante oculos habere debet judex, qui huic actioni addictus est. ;. PAULUS lib. 28. ad Edictum. CI heres ä testatore jussus sit, certo loco quid dare, arbitraria actio competit. 6. POMPONIUS lib. 22. ad Sabinum. A Ut mutua pecunia [sic] data fuerit, ut certo loco redda- tur. 7. PAULUS lib. 28. ad Edictum. rmn se quis stipulatus fit, hac actione utendum erit. 8- AFRICANUS lib. 3. Quxstiomim. ([Entum Capux dari stipulatus, fidejussorem accepisti, ea pecunia ab eo 18 similiter, ut ab ipso promissore peti debebit: id est, ut, si alibi 19, quam Capux, petantur, arbitraria agi debeat: lifque tanti xftimetur, quanti 20 ejus vel actoris interfuerit, eam summam Capux potius, quam alibi solvi. Nec oportebit , quod forte per reum steterit, quo minus tota centum Capux solverentur, obligationem fidejussoris augeri. neque enim hxc causa recte comparabitur obligationi usurarum : ibi enim dux stipulationes sunt, hic autem una pecunix [creditxj est : circa cujus exsecutionem, xlti- mationis rasio arbitrio judicis committitur. Ejulque differentis manifestiffimuni argumentum esse puto, quod si post moram factam pars pecunix soluta sit, & reliquum petatur, officium judicis tale efie debeat, ut xstimet, quanti actoris intersit, eam duntaxat summam , qux petetur, Capux solutam esse. 9. ULPIANUS lib. 47. ad Sabinum. TS, qui certo loco dare promittit, nullo 21 alio loco, quam in quo promisit, solvere invito stipulatore potest. 10. PAULUS lib. 4. Quxstionum. Cjl post moram factam, quo minus Capux solveretur, cum arbitraria vellet agere, fidejussor acceptus sit ejus actionis nomine: videamus, ne ea pecunia, qux ex sententia judicis accedere potest, non debeatur, nec sit in obligatione ; adeo ut, nunc quoque forte verb. obiig. vide tamen l. ult. §. 4. infr. eod. (13. v. I. iz. in pr. infr. ratam rem haberi. (14. U 2. inpr.sttpr. h.t. (15. I. 63. §. ult. tnfr. ad leg. lalcid. §. 33. vos qua: utilitas. Infl. de aclion. (16. d. §. 33. verf. sed & pecunia. (17. /. 2. in pr. /. %. Jitpr. b. t. (18. l.%. infr. de fidejussor. tutor. (19. §. 33. verf. propter quam Tttsr .Io usiln«* f m. — . J _ /> , - * . » ., r T /1 3 ‘f. ^ /-'• S* 0" 03’ vt-ejo snwytvi ijtnwr caujum. Infl. ne aclion. (20. I. un. C. ubi conven. qui certo loco. infr.depofiti. I. 122. in pr. infr, de verb, obiig. 1. 16, (21. /.$.§. I. „ .... r ... §- 1 - infr, dcfdejnjjor. 1. 9 . C, desolution. soluta, 469 De pecunia constituta. 47 '*' soluta, vel si Capua- petatur, arbitrium judicis cessat, nisi [si] quis dicat, II judex centum & viginti condemnare debuerit, centum solutis ex universitate, tam ex sorte, quam ex poena, solutum videri; ut supersit petitio ejus, quod excedit fortem, & accedat pcena pro eadem quantitate ? Quod non puto admittendum : tanto magis quod * creditor, accipiendo pecuniam, etiam remisisse poenam videtur. T I T. V. D E 1 PECUNIA CONSTITUTA. 1. ULPIANUS lib. 27. ad Edictum. UOc Edicto Praetor favet naturali aquitati, qui constituta ex con- " sensu facta custodit: quoniam * grave est fidem 2 Fallere. §. 1. Ait Prator : Qui pecuniam debitam constituit. Qui 3 sic accipiendum est, qiuevc: nam & mulieres de constituta tenentur , si non intercesserint. §. 2. De pupillo, etsi niliil sit expressum Edicto, attamen sine tutoris auctoritate constituendo non obligatur. 4 §. 3. Sed fi filiusFamiiias constituerit, an teneatur, quaeritur ? Sed puto verum , & ipsum constituentem teneri, & patrem de peculio. §. 4. Eum, qui inutiliter stipulatus est, cum stipulari voluerit, non constitui libi, dicendum est de constituta experiri non posse: quoniam non animo constituentis , sed promittentis fastum iit. §. An potest aliud constitui, quam quod debetur, quaesitum est? Sed cum jam placet, rem pro re solvi posse 5, nihil prohibet, & aliud pro debito constitui: denique si quis centum debens, frumentum ejusdem pretii constituat, puto valere constitutum. §. 6. Debitum autem ex quacunque causa potest constitui, id est, ex quocunque contractu 6, sive cerri 7, sive incerti: & si ex causa emptionis quis pretium debeat, vel ex causa dotis, vel ex causa t titelte , vel ex quocunque alio contractu. §. 7. Debitum autem vel natura sufficit. §. 8- Sed L is, qui honoraria actione, non jure civili obligatus est, constituendo tenetur : * videtur enim debitum, & quod jure honorario debetur. & ideo & pater, & dominus de peculio obstricti, fi constituerint, tenebuntur usque ad eam quantitatem , quiE tunc fuit in peculio, cum constituebatur : caeterum , si plus suo nomine constituit, non tenebitur in id, quod plus est. 2. JULIANUS lib. 11. Digestorum. Q Uod fi filii nomine constituerit se decem soluturum , quamvis -in peculio quinque fuerint, de constituta in decem tenebitur. 3. ULPIANUS lib. 27. ad Edictum. QUod si maritus plus constituit ex dote, quam facere potuerat: quia debitum constituerit, in solidum quidem tenetur , sed mulieri, in quantum facere potest, condemnatur. §. 1. Si quis autem constituerit, quod jure civili debebat, jure praetorio non debebat, id est, per exceptionem : an constituendo teneatur, quae, ritur ? Et est verum, ut [&] Pomponius scribit, eum non teneri: quia debita juribus non est pecunia, quae constituta est. §. 2. Si is, qui [&] jure civili, & praetorio debebat, in diem 8 sit obligatus, an constituendo teneatur ? Et Labeo ait, teneri, [constitutum]: quam sententiam & Pedius probat. & adjicit Labeo, vel propter has potiffimum pecunias, qua: nondum peti possunt, constituta inducta, quam sententiam non invitus probarem: habet enim utilitatem , ut ex die obligatus, constituendo se eadem die soluturum , teneatur. 4. PAULUS lib. 29. ad Edictum. CEd &, si citeriore die constituat se soluturum , similiter tenetur. ;. ULPIANUS lib. 27. ad Edictum. jPUm, qui Ephesi promisit se soluturum, si constituat alio loco se soluturum, teneri constat. §. 1. Julianus legatum Roma constituentem, quod in provincia acceperat, putat conveniri debere 9 : quod & verum est. Sed [&] si non cum Roma esset, sed in provincia adhuc , constituit se Roma soluturum, denegatur in eum actio de constituta. §. 2. Quod exigimus 10, ut sit debitum, quoti constituitur, in rem exactum est: non utique iit is , cui constituitur , creditor sit. nam & quod ego debeo , tu constituendo teneberis 11 : & quod tibi debetur, si mihi constituatur, debetur. §- 5- Julianus quoque üb. XI. scribit ; Titius epistolam ad me talem emisit : Scripß [me] fecundum mandatum Seji, ß quid tibi debitum adprobatum erit , me tibi canturum , soluturum ßne con- troveißa. tenetur Titius de constituta pecunia. §. 4. Sed si qui* constituerit alium soluturum, non se pro alio, non 12 tenetur: & ita Pomponius lib. viu. scribit. §. 5. Item , si mihi constituas, te soluturum, teneberis. Quod si mihi constitueris, Sempronio tr soluturum, non teneberis. §. 6. Julianus lib. xi. Digestorum, scribit, procuratori constitui posse: quod Pomponius ita interpretatur , ut ipsi procuratori constituas te soluturum, non domino. §. 7. Item tutori pupilli constitui potest, & actori municipuni y & curatori furiosi. §. z. Sed & ipsi constituentes tenebuntur. §- 9- Si actori municipum, vel tutori pupilli, vel curatori furiosi , vel adolescentis, ita constituatur, municipibus solvi, vel pu- pillo, y&furioso, .vel adolescenti: utilitatis gratia puto dandam municipibus, vel pupillo, vel furioso, vel adolescenti utilem 13 actionem. §. 10. Servo quoque constitui posse constat: & si servo constituatur, domino solvi, vel ipfiservo, qualem qualem servum domino adquirere obligationem. 6. PAULUS lib. 2. Sententiarum. TDem est, & si ei, qui bona fide milii iervit, constitutum fuerit. 7. ULPIANUS lib. 27. ad Edictum. CEd & si filio familias constituatur, valet constitutum. §. 1. Si ° mihi, aut Titio stipuler, Titio constitui suo nomine non posse, Julianus ait: quia non habet petitionem 14, tametsi solvi 1; ei postit. 8. PAULUS lib. 29. ad Edictum. CI vero mihi , aut Titio constitueris te soluturum , mihi competit actio. Quod si posteaquam soli mihi te soluturum constituisti, solveris Titio , nihilominus mihi teneberis. 16 9. PAPINIANUS lib. 8- Quaestionum. TTtius tamen indebiti condictione tenebitur ; ut, quod ei perperam solutum est, ei, qui solvit, reddatur. 10. PAULUS lib. 29. ad Edictum. TDem est , & si ex duobus reis stipulandi post alteri constitutum , alteri postea solutum est: quia loco ejus, cui jam solutum est, haberi debet is , cui constituitur. 11. ULPIANUS lib. 27. ad Edictum. TJActenus igitur constitutum valebit, si, quod constituitur 17 , *"*■ debitum sit, etiamsi nullus apparet, qui interim debeat: utputa , si ante aditam hereditatem debitoris, vel capto eo ab hostibus , constituat quis se soluturum : nam & Pomponius scribit , valere constitutum , quoniam debita pecunia constituta est. §. 1. Si quis centum aureos debens, ducentos constituat, in centum tantummodo tenetur: quia 18 ea pecunia debita est. ergo & is, qui sortem, & usuras, quae non debebantur, constituit, tenebitur in sortem duntaxat. 12. PAULUS lib. 13. ad Edictum. CEd & fi decem debeantur, non tenetur: quia nihil intersit, quemadmodum satisfaciat. 22. IDEM lib. 6. Brevis Edicti. CI post constitutam tibi pecuniam, hereditatem ex Senatusconsulto Xrebelliano restitueris , quoniam sortis petitionem transtulisti ad alium, deneganda est tibi pecunix constitute actio, f Idem est in hereditatis possessore post evictam hereditatem. Sed magis est, ut fideicommissario, vel ei, qui vicit, decernenda esset actio. 15 23. JULIANUS lib. ii. Digestorum. TfRomissur hominis, homine mortuo, cum per eum staret, quo minus traderetur, etsi hominem daturum fe constituerit, de constituta pecunia tenebitur 16 , ut pretium ejus solvat. 24. MARCELLUS lib. singul. Responsorum. M itius Sejo epistolam emisit in haec verba : Remanserunt apud me quinquaginta ex credito tuo , ex contractu pupillorum meorum , qiios tibi reddere debebo Idibus Maji probos 17; quodJi ad diemJu- praferiptum non dedero tunc dare debebo usuras tot. Quaero , an Lucius Titius in locum pupillorum hae cautione reus successerit? Marcellus respondit, si intercelsisset stipulatio, succeffilte. f Item quKro , an, fi non succelfisset, de constituta teneatur ? Marcellus respondit, in sortem teneri 18 : est enim humanior L utilior ista interpretatio. 25. PAPINIANUS lib. 8- Qiuestionum. JLlud, atit illud debuit, & constituit alterum : an vel alterum, quod non constituit, solvere poffit, qutesitum est? Dixi, non esse audiendum, si velit hodie fidem 19 constituta: rei frangere. §. I. Si, jurejurando delato , deberi tibi juraveris, cum habeas eo nomine actionem , recte de constituta agis. Sed & Ii non ultro detulero jusjurandum, sed referendi necessitate 20 compulsus id fecero, quia nemo dubitat, modestius facere qui referat, quam ut ipse juret: nulla distinctio adhibetur , tametsi ob tuam facilitatem ad meam verecundiam subsecuta fit referendi necessitas. 26. SCAÜVOLA lib. 1. Responsorum. QUidam ad creditorem literas ejusmodi fecit: Decem , qute Lucim v ''- Titius ex arca tua mutuo acceperat, fulva ratione usurarum habes penes me , Domine. Respondit, secundum ea, quae proponerentur , actione de constituta pecunia eum teneri. 27. ULPIANUS lib. 14. ad Edictum. JJTrum praesente debitore, an absente, conintiiat quis, parvi refert : Hoc amplius, etiam invito 21 constituere eum posse, Pomponius lib. XXXIV. scribit. Unde falsam putat opinionem Labeonis existimantis, fi, postquam qui constituit pro alio, dominus ei denuneiet, ne solvat, in factum exceptionem dandam, nec immerito Pomponius: nam cum semel fit obligaais , qui constituit, factum debitoris non debet eum excusare. 28. GAJUS lib. 4. ad Edictum provinciale. {JBi quis pro alio constituit fe soluturum , adhuc 22 is , pro qua constituit, obligatus manet. 29. PAULUS lib. 24. ad Edictum. QUi injuriarum , vel furti , vel vi bonorum raptorum tenetur ^-actione, constituendo tenetur. 23 30. IDEM lib. 2. Sententiarum, gl quis duobus pecuniam constituerit, tibi aut Titio , etfi stricto jure propria: actioni pecunia: constituta: manet obligatus, etiamsi Titio solverit, tamen per exceptionem adjuvatur. 3 >- SCiEVOLA lib. Digestorum. J^kcius Titius Sejorum debitor deceffit: hi persuaserunt Fuhlio Maevio, quod hereditas ad eum pertineret, & Fecerunt, ut epi- jtolam in eos exponeret, debitorem Fese eise, quali heredem patrui Fui, conhix’uteni : qui & addidit epiUolx lute, quod in rationes suas tamen §. 2. in pr. Injl. I. 41. §. 1. infr. de verb. ohli%. L 14. infr. <+e reg. jur. (14. v. /. 10$.infr. defolution. (15. Iminovide /. 17. f). pen.Jupr. dc pafl. (16. Adde L 21; fupr. h . t. (17. L 40. inpr. fupr. dc reb . cred. (iR. Vide tamen l. ult. infr. de institor, aci. V. I. 1, in pr.fupr. h. t. (22. /. 3. ijipr. I. 3 %.fupr. dc jurejur, • 12. $>. 1. C.dercb. cred. (21. I. 91. infr. de folution. im'movide , - Tm . ^ I9 ’ de domtion. (22. L 15. infr. de h (13. Vide (23. M-F. /. i. §. 6. inpr.supr . k.t. verso. 47 l Digestorum Lib. XIll. Tit. V. 472 il- Edendo, pag. 177. * .2. 13. de Effractoribus & expilatoribus. 1613. * 47. 18. de Eo, per quem factum. 172. * s. 10, - - - qui pro tutore. 822. * 27. 5. - quod certo loco dari oportet. ,467. ■* IZ. 4, de Evictionibus. 662. * 21. 2. Eum, qui appellaverit in Prov. 1696. * 49. II. de Exceptione rei judicat». 146;. * 44. 2. - - - - - rei vendit» & trad. 674. * 21. 5. de Exceptionibus., praescriptionibus. 1461. * 44. I, de Excusationibus. 801. ' 27. 1. de Exercitoria actione. 485. * 14. i. ad Exhibendum. 412. * 10. 4. Expilat» hereditatis. 1624. * .47. 19. Ex quibus causis majores XXV. annis. 271. ‘ ¥ 4. 6. de Extraordinariis cognit. 1749. * 50. 13. criminibus. 1618. * 47. 11. Commodati, vel contra.’ 474 de Edendo, pag. 177. * 2. 15. de Effractoribus & expilatoribus. 1623. * 47. 18. de Eo, per quem factum. 172. * 2. 10. - - - qui pro tutore. 822. * 27. - - - quod certo- loco dari oportet. 467. * IZ. 4. de Evictionibus. 662. * 21. 2. Eum, qjii appellaverit in Prov. 1696. * 49. 11. de Exceptione rei judicate. 1465.- * 44. 2. - - - - - rei vendite & trad. 674. * 21. Z. de Exceptionibus-, ytelcriptionibus. 1461. * 44. l. de Excusationibus. 801. * 27. 1. de Exercitoria actione. 48;- * 14, i. ad Exhibendum; 412; * 10. 4, Expilat* hereditatis. 1624. *' 47. rp k - Ex qpibns caulis majores XXV. annis. 25-1. * 4, 6. de Extraordinariis cognit. 1749. * 50. 13. , - - - - - criminibus.-1618. * 47- 11. . - . . 4~!3 Commodati, vel contra. 474 ealciit pecunia pervcr.it : Qtxelituni esi, cum ad Publium Maevium ex hereditate Lucii Titii nihil pervenerit, an ex scriptura proposita de constituta pecunia conveniri possit ? & an doli exceptione uti possit ? Respondit, nec civilem eo nomine actionem competere: sed nec de constituta, secundum ea , quae proponerentur. + Idem quaesiit, usurarum nomine quod ex causa suprascripta datum sit, an repeti possit? Respondit, secundum ea, qua proponerentur, posse, i T I T. VI. COMMODATI 2, VEL CONTRA. 1. ULPIANUS lib. 28. ad Edictum. A It Pnctor, quod qr.is commoda ffi dicetur , de co judicium dabo. §. i. Hujus Edicti interpretatio non est ditnciiis. Unum solummodo notandum : quod, qui Edictum concepit, commodati fecit mentionem, cum Pacuvius utendi fecit mentionem. Inter commodatum autem, & utendum datum Labeo quidem ait tantum interdie, quantum inter genus , & speciem : commodari enim rem mobilem , non etiam soli; utendam dari etiam soli. Sed, ut apparet, proprie commodata res dicitur. & qu:e soli est. idque [&] Callins existimat: Vivianus [amplius] etiam habitationem commodari posse ait. 3 §. 2. Impuberes commodati actione non tenentur 4 : quoniam nec constitit commodatum in pupilli persona sine tutoris auctoritate. usque adeo, ut, etiam 5 si pubes saccus dolum aut culpam admiserit, hac actione non <> tenetur: quia ab initio non constitit. 2. PAULUS lib. 29. ad Edici um. ■VjEe in furiosum commodati actio danda est 7. sed ad exhibendum adversus eos dabitur, ut res exhibita vindicetur. 3. ULPIANUS lib. 28. ad Edictum. CEd mihi videtur, si locupletior 8 pupillus fastus sit, dandam ° utilem commodati actionem, fecundum D. Pii rescriptum. §. 1. Si reddita quidem sit res commodata, sed deterior reddita, non videbitur reddita, [qua: deterior 9 facta redditur,] nisi quod internst, praestetur: * proprie enim dicitur res non reddita, quic deterior 10 redditur. §. 2. Iu hac actione, sicut in casteris bonx fidei judiciis, similiter in litem 11 jurabitur: & rei judicanda: tempus, quanti res sit, observatur, quamvis in stricti, litis contestate tempus spectetur. §. 3. Heres ejus, qui commodatum accepit, pro ea parte 12, qua heres est, convenitur : nisi 13 forte habuit facultatem totius rei restituenda:, nec faciat, tunc enim condemnatur in solidum ; quasi hoc boni judicis arbitrio.conveniat. §. 4. Si filiofamilias scr- vove commodatum sit, dumtaxat de peculio agendum erit: cum filio autem familias ipso & directo quis poterit, f Sed & si ancilla: vel filisfamilias commodaverit, duntaxat 14 de peculio [erit] agendum. §. 5. Sed non tantum ex causa doli carum personarum sater vel dominus condemnetur, sed & ipsius quoque domini vel patris fraus dumtaxat venit: ut Julianus lib. xi. circa pignera titiam actionem distinguit. §. 6. Non potest commodari id, quod usu consumitur 15 : nisi forte ad pompam vel ostentationem quis accipiat. 4. GAJUS lib. 1. de Verborum Obligationibus. ^sJiEpe etiam ad hoc commodantur pecunia:, ut dicis 16 gratia numerationis loco intercedant. 5. ULPIANUS Mb. 28. ad Edictum. J^I, ut certo loco , vel tempore reddatur commodatum, convenit, officio judicis inest, ut rationem loci, vel temporis habeat. §. I. Si quis hac actione egerit, & oblatam litis xstimationem susceperit, rem offerentis facit. 17 §. 2. Nunc videndum est, quid veniat in commodati aclionem: utrum dolus, an & culpa? an vero & omne periculum? Et quidem in contractibus interdum dolum solum, interdum & culpam p rasta iniis: dolum 18, in deposito, nam, quia nulla utilitas ejus versatur, apud quem deponitur, merito dolus prxstatur loliis: nisi forte & merces 19 accessit; tunc enim (ut est & constitutum) etiam culpa exhibetur : aut si hoc ab initio convenit 20 , ut & culpam , & periculum prastet is , penes quem deponitur. Sed ubi utriusque utilitas vertitur, ut in empto 21, [ut] in locato, [ut] in dote, [ut] in pignore, [ut] in societate: & dolus, & culpa pnestatur. f Commodatum autem plerumque 22 solam utilitatem continet ejus , cui commodatur. & ideo verior est Quinti [Mucii] lententia, existimantis, & culpam praestandam, & diligentiam. 23 §. 3. Et si forte res ;estimata 24 data fit, omne periculum pr.eftaintum ab co, qui sestunationem & pr.vstaturum recepit. §. 4. Quod 25 vero senectute contigit, vel morbo, vel vi latronum ereptum est: aut quid simile accidit, dicendum est, nihil 26 eorum esse imputandum ei, qui commodatum accepit: nisi 27 aliqua culpa interveniat. Proinde & si incendio 28, vel ruina aliquid contigit, vel aliquod damnum fatale, non tenebitur: nisi 29forte, cum possit res commodatas salvas facere, suas 30 praetulit. §. 5. Custodiam plane commodate rei etiam diligentem debet prestare. §. 6. Sed, an etiam hominis commodati custodia praestetur, apud veteres dubitatum est. nam interdum & hominis custodia prxstanda est: si 31 vinctus commodatus est: vel ejusxtatis, ut custodia indigeret. Certe si hoc actum est, ut custodiam is, qui rogavit, p restet, dicendum erit prxstare. §. 7. Sed interdum & mortis damnum ad eum, qui commodatum rogavit, pertinet: nam si tibi equum commodavero, ut ad villam adduceres, tu ad bellum duxeris, commodati teneberis. Idem erit & in homine, f Plane, ii sic commodavi, ut 32 ad bellum duceres, meum erit periculum, f Nam & si servum tibi tectorem commodavero, & de machina ceciderit, periculum meum esse Namusa ait. Sed ego ita hoc verum puto , si tibi commodavi, ut [Ö*] in machina operaretur, exterum si , utile plano opus faceret, tu eum imposuisti in machina, aut si machina: culpa factum minus diligenter non ab ipso ligatx, vel Funium , per- ticarumque vetustate : dico periculum, quod culpa contigit rogantis commodatum , ipsum prxstare debere. Nam & Mela scripsit, si servus lapidario commodatus sub machina perierit, teneri fabrum commodati, qui negligentius machinam colligavit. §. 8- Quinimo & qui alias re commodata utitur, non solum commodati, verum furti 33 quoque tenetur, ut Julianus lib. XI. Digestorum scripsit. f Denique ait, si tibi codicem commodavero, & in eo chirographum debitorem tuum cavere feceris, ego que [hoc] interlevero, si quidem ad hoc tibi commodavero, ut caveretur tibi in eo, teneri me tibi contrario judicio : si minus, neque me certiorasti ibi chirographum esse scriptum, etiam teneris mihi (inquit) commodati, imo (ait) etiam furti: quoniam aliter re commodata usus es: quemadmodum qui equo (inquit) vel vestimento aliter, quam commodatum est, utitur, furti tenetur. §. 9. Usque adeo autem diligentia in re commodata praestanda est, ut etiam in ea 34, qux sequitur reni commodatam, prrestari debeat: utputa, equam tibi commodavi, quam pullus comitabatur, etiam pulli [te] custodiam pr.estare debere, veteres responderunt. §. 10. Interdum plane dolum solum in re commodata , qui rogavit, prxstabit: utputa si quis ita convenit; vel si sua 35 dumtaxat causa commodavit, sponsae forte sux, vel uxori, quo honestius culta ad se deduceretur; vel si quis ludos edens Praetor seenicis commodavit, vel [ipsi] Praetori quis ultro commodavit. §. 11. Nunc videndum , in quibus speciebas commodati actio locum habeat} Et est apud veteres de hujusmodi speciebus dubitatum. §. 12. Rem tibi dedi, ut creditori tuo pignori dures, de- (1. I. 26. §. i. supr. de ccndict. iudeb. (2. Lib. 4. c. 23. §. 2. Iufl. quib. mod. re contrah. oblig. (3. I. Ip. in pr. infr. de prascr. verb. (4. Excip. 1 . 3. in pr. insr. h. t. (5. Vide tamen l. 1. §. 1 infr. depojiti. (6. Immo vide l. I. C.fi ttdvers. delici. I. 2. infr. de fidejujfor. (7. V. I. 5. infr. de reg.jur. (8. L 13. in fin. supr. de condici, inieb. I. 10. infr. de institor, aci. I. 5. in pr. es §. I. infr. de auctor, tutor. (9. v. I. IO. in pr. infr. b.t. (10. I. i. §. 16. infr. depositi. (11. I. $. in pr.Jupr. de in litem jurand. (12. Excip. I. 17. §. 2. infr. h. t. (13. I. 6. §. I. ftipr. de edendo. (14. I. 27. in pr. infr. de pecul. (15. arg. I. 2. in pr.s-cpr. de reb. cred. I. i. §. 3. infr. de oblig. ist aci. Fl6. I. I. §• 34 - tnfr.de i'C. Silan. (17. 'v. I. 3. infr. pro emptore. (18. /. 1. §- 8. in sin. infr. depojiti. L 23. infr. de reg. jur. (19. V. d. I. 1. 9. I. 2. §. 24. infr, vi honor, rapi. (20. ii. /.!.§. 6. L 7. §• 1;. supr. de paci. (21. I. cp,.J ifr. de reg. jur. (22. v. §. 10. infr. hic. !. 18. in pr. verf. ut Ji utriusque. infr. h. t. (23. L 18. in pr. infr. h. 1 . 1 . 13. in sin. infr. de pignorat. aci. I. 8- §- Z. infr. de precar. (24. I. 1. in fin. infr. de aestimator. (2;. L 18. inpr. infr. h. t. (26. I. 23. in fin. infr. dc reg. jur. I. 6 . C. de pignorat. a£l. (27. §. 2. vers. sed propter. Inft. quib. mod. re contrah. oblig. (28. /. I. §. 4. infr. de oblig. est aci. (29. Adde l. 13. §. I. infr. de ud- min. tutor. (30. Vide tamen /. 14. inpr. infr. de praefer, verb. I. 6 . C. de servit. (31. /. 23. in sin. infr. de reg.jur. L 21. in pr. supr. de rei vind. (32. v. I. 13. §. 3. infr. locatu (33. /. 16. supr. de condiet, furt. I. 34. §. I. infr. de oblig. est aci. §. 6 . Inft. de oblig. qu.e ex delici, excip. §. 7. ist 8- in pr. Inft. cod. I. 76. in pr. infr. de furt. (34. I. 14. H. 15. infr. d. t. (3;. L 10. §. 1. I. 12. in pr. infr. h. t I G g 3 'sisti: 475 Digestorum Iib. XTTT. Tit. VI. 476 disti: nun repignoras i,ut mihi reddas: Labeo ait,commodati actionem locum habere, quod ego puto verum esse, nisi 2 merces intervenit: tunc enim, veiinfactmn, vel ex locato conducto agendum erit. Plane, si ego pro te rem pignori dedero tua voluntate, mandati erit actio, f Idem Labeo recte dicit, si a me culpa absit repi- gnorandi, creditor autem nolit reddere pignus, competere tibi ad hoc dumtaxat commodati, ut tibi actiones adversus eum prxstem. Abesse autem culpa ä me videtur, sive jam solvi pecuniam, sive solvere sum z paratus. Sumptum plane litis exteraque aequum est eum agnoscere, qui commodatum accepit. §. 13. Sime rogaveris, ut servum tibi cum lance commodarem, & servus lancem perdiderit , Cartilius ait, periculum ad te respicere : nam & lancem videri commodatam: quare culpam in eam quoque praestandam. Plane, fi servus cum ea fugerit, eum, qui commodatum accepit, non teneri: nisi fugae praestitit culpam. §.14. Si de me petisses, ut triclinium tibi sternerem, V argentum mi ministerium früherem, St fecero : deinde petiisses, ut idem sequenti die facerem, & cum commode argentum domi referre non possem, ibi hoc reliquero, & perierit : qua actione agi postit, & cujus esset periculum ? Labeo de periculo scripsit, multum 4 Interesse , custodem posui, an non : si posui, ad me periculum spectare: si minus, ad eum, penes quem relictum est. Lgo puto commodati quidem agendum, verum custodiam eum praestare debere, penes quem res relicta: sunt: nisi aliud nominatimconvcr.it. §. 1;. Si duobus vehiculum commodatum fit, vel locatum simul, Celsus filius scripsit Iib. vi. Digestorum, quaeri posse, utrmn unusquisque eorum in solidum , an pro parte teneatur? Et ait, * duorum quidem in solidum dominium s , vel possessionem 6 esse non posse, nec quemquam partis corporis dominum esse : sed totius corporis pro indiviso pro parte dominium habere. Usum autem balnei quidem, vel porticus, vel campi uniuscujusque in solidum esse ; neque enim minus me uti, quod & alius Uteretur; verum in vehiculo commodato, vel locato, pro parte quidem effectu me usum habere, quia non omnia loca vehiculi teneam ; sed esse verius ait, & dolum, & culpam, & diligentiam, & custodiam in totum me prxstare debere. Quare duo quodammodo rei habebuntur 7 : &, si alter conventus praestiterit, liberabit 8 alterum : & ambobus competit furti actio : 6. POMPONIUS lib. ;. ad Sabinum. TIT alterutro agente, alterius actio contra furem tollatur. ^ 7. ULPIANUS lib. 28. ad Edictum. TTNde quaeritur, si alter furti egerit, an ipse solus debeat commo- dati conveniri? Et ait Celtiis, fi alter conveniatur, qui furti non egit, & paratus sit periculo suo conveniri alterum, qui furti agendo lucrum sensit ex re commodata, debere eum audiri, St absolvi. §. i. Sed si legis Aquiliae 9 adversus socium ejus habuit commodator actionem, videndum erit, ne cedere debeat, si forte damnum dedit alter, quod hic, qui convenitur, commodati actione farcire compellitur; nam & si adversus ipsum habuit Aquiliae actionem commodator , aequissimum est, ut commodati agendo remittat actionem, nisi forte quis dixerit, agendo eum e lege A- quilia , hoc minus consecuturum, quam ex causa commodati consecutus est; quod videtur habere rationem. 8. POMPONIUS lib. 5. ad Sabinum. T?Ei commodatae & possessionem , & proprietatem retine- mus. 10 9. ULPIANUS lib. 2. ad Edictum. "MEmo enim commodando, rem facit ejus 11, cui commodat. ^ 10. IDEM lib. 29. ad Sabinum. pUm, qui rem commodatam accepit, si in eam rem usos est , in ^ quam accepit, nihil praestare, fi eam in nulla parte culpa soa deteriorem 12 fecit, verum est: nam si culpa [ejus] fecit deteriorem, tenebitur. §. 1. Si rem inspectori dedi, an similis sit ei, cui commodata res est, quaeritur. Et, ii quidem mea 13 causa dedi, (1. I. fen. C. eod. (2. 1 . 19. in fin, infir. depnescr. verb. (3. 1 . 6. §. T. infr, tjuib. mod. pignus. (4. /. 51. infr. de tidquir. vei amitt. ■foffe/. (?. I. 19. §• Z- infr. de castrensi pecul. (6. I, 3. §. 5. infr. de udquir, vel amitt. post est. (7, l. 9. in pr. infr. de duob. reis conflit. (8. §. I. in fin. Inst. de duob. reis ftipul. v. I. 57. infr. de reg. jur. (9. I. 18. §. I. infr. b. t. (10. Adde l. 9. infr. eod. (11, /. 8- fupr. eod. §. 2. Inst. quib. mod. re covtrab. oblig. L 2. §. 1. infr. pro bered. L I. in fin. infr. deprecatio. (12. I. 18- §. 1.1 . ult. infr. h. t. (13. 1 . 12. in pr. infr. eod. (14. I. 78. infr, defurt. (1;. I. 12. dum volo pretium exquirere, dolum mihi tantum praestabit: si soi, & custodiam ;& ideo 14 furti habebit actionem. Sed & si, siom refertur, periit, ii quidem ego mandaveram, per 15 quem remitteret, periculum meum erit: si vero ipse, cui voluit, commisit, aeque culpam milii pr,vitabit, si soi causa accepit. ii. PAULUS lib. 5. ad Sabinum. rtUi non tam idoneum'hominem elegerit, ut recte id perferri — poilit: 12. ULPIANUS lib. 29. ad Sabinum. OI mei causa, dolum 16 tantum. §. 1. Commodatam rem missus o qui repeteret, cum recepitiet, aufugit. Si 17 dominus ei dari juflerat, domino perit: si commonendi causa miserat, ut referretur res commodata , ei, qui commodatus est. 13. POMPONIUS lib. 11. ad Sabinum. TS qui commodatum accepit, fi non apparentis rei nomine, com- 1 modati condemnetur, cavendum ei est, ut repertam dominus ei prüftet. §. 1. Si quem quaestum fecit is, qui experiendum 18 quid accepit, veluti si jumenta fuerint, eaque locata sint, id ipsum prostabit, qui experiuudum dedit: neque enim ante eam rem quostui cuique esse oportet, [prius] quam periculo ejus sit. §. 2. Si libero homini, qui mihi bona fide serviebat, quasi servo, rem commodavero , videamus , an habeam commodati actionem, nam & Celsos filius ajebat, si jussissem 19 eum aliquid facere, vel mandati eo cum eo, vel proscriptis verbis experiri me posse. Idem ergo & in commodato erit dicendum, f Nec obstat, quod 11011 hac mente cum eo, qui liber bona fide nobis serviret, contraheremus, quasi eum obligatum habituri: plerumque enim id accidit, ut extra id, quod ageretur, tacita obligatio nascatur, veluti, cum per errorem indebitum solvendi causa datur. > 14. ULPIANUS lib. 48. ad Sabinum. CI servus meus rem meam tibi, scienti 21 nolle me tibi commoda- o ri, commodaverit, & commodati & furti nascitur actio , & prxterea condictio ex causa furtiva. 1$. PAULUS lib. 29. ad Edictum, f' l Ommodare possumus etiam alienam rem, quam possidemus: ta-* ^ metii scientes alienam poffidenius j i6. MARCELLUS lib. 5. Digestorum. TTa ut, & si fur, vel priedo commodaverit, habeat commodati A actionem. 22 17. PAULUS lib. 29. ad Edictum. TN commodato [luee] pactio , ne dolus praestetur, rata non est. :) §. 1. Contraria commodati actio etiam sine principali moveri potest, sicut & exterx, qux dicuntur contraria:. 24 §. 2. Si ex facto heredis agatur commodati, in solidum condemnatur, licet ex parte heres 25 est. §. 3. Sicut autem * voluntatis St officii magis, quam necelsitatis est, commodare, ita modmn commodati, finem- que prxscribere, ejus est, qui beneficium tribuit. Cum autem id fecit (id est, postquam commodavit) tunc finem prxscribere, St retro agere , atque intempestive usom commodatx rei auferre , non officium tantum impedit, sed & suscepta obligatio inter dandum ac- cipiendumque: geritur enim negotium invicem. L ideo invicem propositx sollt actiones, ut appareat, quod principio beneficii ac nudae voluntatis fuerat, converti in mutuas prxftationes actionesque civiles: ut accidit in eo, qui absentis negotia gerere inchoavit: neque 26 [enim] impune peritura, deseret: suscepisset enim fortassis alius , si is non coepisset; * voluntatis est enim suscipere mandatum, necessitatis 27 consummare, f Igitur si pugillares mihi commodasti , ui debitor mihi caveret, non recte facies importune repetendo: nam si negasses , vel emissem, vel testes adhibuissem, f Idemque est, ii ad fulciendam insulam tigna commodasti, deinde protraxisti, aut etiam sciens vitiosa 28 commodaveris: * adjuvari quippe nos , non decipi, beneficio oportet. Ex quibus causis etiam contrarium judicium utile esse dicendum est. §. 4. Duabus rebus com- §.. I. infr. h. t. (16. I. ;. §. 10. fupr. eod. (17. 1. 10. in fin. fupr. eod. (18. I. 20. inpr.infr.de praefer. verb. (19. /. 54. §. 3. »’»/r. de ade/uir. rer. domin. _ (20. Obst. I. 19. §. 2. fupr. de uegot. gcft. (zl. v. I. 14 .C. defurt. (22. L 64. infr.fupr. dejudic. (23. i. 27. §. 3-fupr. de paci. 1. 1. §. 7. infr. depofiti. I. 23. circa fin. infr. de reg. jur. (24. L i>;. in fin. infr. b. ‘t.l.\o. in pr. fupr. de ncgot.geft. I. I. §. fin. infr. de contraria tuiel. (25. v. I. 3. §. 3 .fupr. b. t. (26. 1.6. infin.fupr.deiiegot.gcH. (27. v. /. 5. §. I./. 22. §. infr. mundati. ^28- l. 18. §. pen. infr, b. t. modatis, 47 ? t)g pigneratitla actione, vel contra. 478 aiodatis, recte ile altera commodati agi polle , Vivianns scripsit. Quod ita videri verum , si separate sint, Pomponius scripsit: nam eum, qui carrucham puta, vel lecticam commodavit, non recte sctimim de lingulis partibus. §. Rem commodatam perdidi, & pro ea pretium dedi, deinde i res in potestate tua venit: Labeo ait, contrario judicio aut 2 rem mihi prastare te debere , aut, quod L me accepisti, reddere. ig. GAJUS lib. 18. ad Edictum provinciale. 1 K rebus commodatis talis diligentia prastanda est, qualem Z quis- r que diligentissmnis 4 paterfamilias silis rebus adhibet: ita, ut tantum eos casus non prastet, quibus resilti non possit; veluti 3 , mortis servorum, quae sine dolo & culpa ejus accidunt, latronum hoftiumve Incursus, piratarum insidias, naufragium, incendium . simas fervorum 6, qui custodiri non solent. Quod autem de latronibus, & piratis, & naufragio diximus, ita scilicet accipiemus, siin hoc commodata sit alicui res, ut eam rem peregre fecum ferat: alioquin si cui ideo argentum commodaverim, quod 7 is amicos ad comam invitaturum se .liceret, & id peregre fecum portaverit, sine ulla dubitatione, etiam piratarum , L latronum, & naufragii casum prostare debet. Hic ita, si dumtaxat accipientis gratia commodata iitres. t At siutriufque, veluti si communem amicum ad cenam invitaverimus , tuque ejus rei curam fufcepiifes, L ego tibi argentum commodaverim, scriptum quidem apud quosdam invenio, quasi dolum tantum prastare debeas. Sed videndum est, ne & culpa prastanda fit: ut ita culpa fiat astimatio, sicut in rebus pignori datis & dotalibus illimari solet, tz. 1. Sive autem pignus , sive commodata r-.s, sive depolita, deterior 8 abeo, qui acceperit, facta sit, non solum istae sunt actiones, de quibus loquimur, verum etiam legis Aquilii 9: sed, si qua earum actum fuerit, alii tolluntur. ro §. 2. Possunt justa causae intervenire , ex quibus cum eo, qui commodasset, agi deberet: veluti, de impensis in valetudinem 11 fervi fastis, quave post fugam requirendi, reduccndiquc ejus causa festa essent, nam ' cibariorum 12 impensa, naturali scilicet ratione , ad eum pertinent, qui utendum accepisset. Sed &id, quod de impensis valetudinis 13 aut fuga diximus , ad majores impensas pertinere debet: modica enim impendia verius est, ut, sicuti cibariorum, ad eundem pertineant. §. 3. Item , qui sciens vasa vitiosa 14 commodavit, si ibi infusum vinum, vel oleum torruptum effusumve est, condemnandus eo nomine est. §. 4. Quod autem contrario judicio consequi quisque potest, id etiam resto judicio , quo cum eo agitur, potest salvum habere jure 15 pensationis, sed fieri potest, nt amplius edet, quod invicem aliquem consequi oporteat, aut judex pensationis 16 rationem non habeat, aut ideo de restituenda re cum eo non agatur, quia ea res caso intercidit, aut fine judice restituta elt: dicemus necessariam esse 17. contrariam actionem. 19. JULIANUS lib. i. Digestorum. ^Deos, qui servandum aliquid conducunt, aut utendum accipiunt , damnum injuria ab alio datum non pertinere , procul dubio est. Qua 18 enim cura aut diligentia consequi possumus, ne aliquis damnum nobis injuria det. 20. IDEM lib. 3. ad Urscjnm Ferocem. j/^Rgentmn commodarum si tam idoneo 19 fervo meo 20 tradidissem ad te perferendum , ut non debuerit quis astimare futurum, ut a quibusdam malis hominibus deciperetur: tuum, non meum , detrimentum erit, si id mali homines intercepissent. 21. AFRICANUS lib. 8- Quastiomim. J^Em mihi commodasti, eandem subripuifri: deinde cum commodati ageres , nec 2 te scirem esse subreptam , judex me condemnavit, & solvi: postea comperi a te esse subreptam. fhuefitum (i. Fac. /. 21. ia pr. infr. eoi. (3. Adde/. 6^. fupr. ie rei vini. I. 2. J upr. ie condici, fine causa. (3. /. 1. §. 4. infr. ie oblig. U aci. (4. V./. 2;. %.pen. infr.locati. (3. I. 3. §. $.sttpr. h. t. (fi. I. 2Z. in fin. infr. ie reg.jur. (7. I. 1. §. 4. in fin. infr. dc oblig. Qf aci. (8 L 3 - §• I. /■ 10. in fr./upr. b. t. (9. I. 7. §. l.Jupr. eod. (10. /. 71. infr. infr. iefurt. vide tamen il. I. 7. in fin. (11. Adde Lpen.infr. h. t. (.2. Adde /. 6. §. 2. C. de appellat. (13. Adde ” 3 °- §• I- infr. ie edilit. edici. (14. I. 17. §. 3. in fin. fupr. b. t. (15- /. 15. in fin. infr. ie furt. obii. I. ult. C. h. t. (16. I. 7. §. I. infr. ie competis. (17. v. /. 17. §. l.snpr. k. t. (18. i. 41. infr. scati. (19. v. /. li.sufr. b. t. (20. I. 20.infin.iufir.de frascr. e qoi milu tecum actio sit ? Respondit , furti quidem non elfe - eu si commodati contrarium judicium utile mihi fore. §. 1. In exercitu contubernalibus vasa utenda communi periculo dedi: ac rtemde meus lervns,-subreptis his, ad hostes profugit: & postea ne vans receptus est. Habiturum me commodati actionem cum contubernalibus constat, pro cujusque parte: sed & illi mecum l “'’icrvi nomine, agere posluivt, quando & noxa caput sequi- in. istiitibi rem periculo tuo utendam commodavero, eaque a ervo meo iubnpiatur, agere mecum furti possis servi nomine. ,,, r 22. PAULUS lib. 22. ad Edictum. O j. JJ * 1 .'’ ’ stuem tibi commodaverim, furtum ss fecerit, utrum inmciat contraria commodati actio, quemadmodum competit, n quid m curationem 23 servi impendisti: an furti agendum sit, quaritur . Et, furti quidem noxalem habere, qui commodatum rogavit, procul dubio est: contraria autem commodati tunc eum teneri, cumsciens 24 talem esse servum, ignoranti commodavit. 23. POMPONIUS lib. 21. ad Quintum Mucium. Sjl commodavero tibi equum , quo utereris usque ad certum lo- . cllm ' h 2 * 4 5 nulla culpa tua interveniente, in ipso itinere detonor equus factus sit, non teneris commodati : nam ego in culpa ero, qui 111 tam longum iter commodavi , qui eum laborem s ustinere non pot uit. T I T. VII. DE PIGNERATITLA 26 ACTIONE , VEL CONTRA. 1. ULPIANUS lib. 40. ad Sabinum. j-JIgnus contrahitur non sola traditione 27, sed etiam 28 nuda con- . ve!1 tione, etsi non traditum est. §. i. Si igitur contractum lit pignus nuda conventione, videamus, an si quis aurum ostenderit, quali pignori daturus, L as 29 dederit, obligaverit aurum pignori ? Et consequens est, ut aurum obligetur, 11011 autem as : quia in hoc non consenserint. §. 2. Si quis tamen , ciun as pignori daret , adhrmavit hoc aurum esse: & ita pignori dederit, videndum erit, an as pignori obligaverit: & numquid, quia 30 in corpus conlenfum est, pignori esse videatur? Quod magis est. tenebitur tamen pignera titia contraria actione qui dedit, prxter stellionatum 31 , quem fecit. 2. POMPONIUS lib. fi. ad Sabinum. [debitor] rem pignori datam vendidit, & tradidit , tuqste ei nummos credidisti, quos ille solvit ei creditori, qui pignus dederat , tibique cum eo convenit, uteares , quam jam vendiderat, pignori tibiejfit, nihil te egisse constat: quia 32 rem alienam pignori acceperis, ea enim ratione emptorem pignus liberatum habere ccepille: neque ad rem pertinuisse, quod tua pecunia pignus sit liberatum. 3 - IDEM lib. 18. ad Sabinum. §1 quasi recepturus a debitore tuo cominus pecuniam , reddidisti ei pignus, ifque per fenestram id misit excepturo eo , quem de industria ad id posuerit, Labeo ait, furti te agere cuin debi, tore posse , L ad exhibendum : & si agente [te] contraria pignerati tia , excipiat debitor de pignore sibi reddito, replicabitur de dolo & fraude, per quam nec redditum, sed per fallaciam ablatum id intelligitur. 4. ULPIANUS lib. 41. ail Sabinum, convenit de distrahendo pignore , sive ab initio, sive postea , non 33 tantum venditio valet, verum incipit emptor dominium rei habere. J Sed etsi non convenerit de distrahendo pignore, hoc tamen jure urimur , ut 34 liceat distrahere : si modo non convenit , ne liceat. Ubi vero convenit, ne difiruberetstr , creditor , si distraxerit, furti obligatur: nisi ei ter fuerit denunciatum, ut •olvat, & cessaverit. verb. (21. I. 17. in fin. fupr. b. t. (22. V. /. 61. §. I. infr. de furt. (23. Adde /. 18 _ - §. 2. fupr. b. t. (24. /. 31. infr. tit.prox. (23. I. 10. infr. fupr. b. t. (26. Lib. 4. C. 24. §. ult. Inst. quib. moil re contrab. oblig. (27. L 1. §. 6. infr. de oblig. cis aci. (28. /. 4. infr. depignorib. I. 17. §. 2. Jupr. de paci. (39. /. 36. in pr. infr. h. t. (30. I. 22. infr. de verb. oblig. (31. I. 16. §. I. infr. h. t. (32. Lt.L6 .in fin. L 7. L 8.6'. fi aliena res pignori. L 6.C. qtue res pignori. I. 13. in fin. C. de donat, inter vir. uxor. v. I. ult. in fin. C. dc paci. (33. v. /. 3. §. 1. C. de jure iomin.impetrand. i. 1. C. de paci, signor. (34. L 9. L 14. C. de diftraä. signor. 479 Digestorum Lib. Xin. Tit. V1V 4 Bo y. POMPONIUS lib. 19. ad Sabinum. TDque juris est, sive omnino fuerint pacti, ne veneat, sive in summa , aut conditione, aut loco contra pactionem factum sit. 6. IOEM lib. 35. ad Sabinum. (gUamvis convenerit, ut fundum pigneratitium tibi vendere liceret, ''•^-nihilo 1 magis cogendus es vendere, licet iolvendo non fit is, qui pignus dederit: quia tua causa id caveatur. Sed Atilicinus , ex causa cogendum 2 creditorem este ad vendendum , dicit. Quid enim, fi multo minus sit, quod debeatur, & hodie pluris venire postit pignus, quam postea ? Alelius autem est dici, cum 3 , qui dederit pignus, polle vendere, & accepta pecunia solvere id, quod debeatur: ita tamen, ut creditor necessitatem habeat ostendere rem pigneratam, si mobilis fit, prius idonea cautela 4 a debitore pro indemnitate ei prxstanda; invitum enim creditorem cogi vendere, latis inhumanum est. §. 1. Si creditor pluris y fundum pigneratum vendiderit, fi id sumeret, usuram ejus pecunias praestare debet ei, qui dederit pignus. Sed & si ipse usus fit ea pecunia, usuram praestari oportet. Quod si eam depositam habuerit, usuras non debet: 7. PAULUS lib. 2. Sententiarum. CI autem tardius superfluum restituat creditor [ id] quod apud 0 eum depositum est, ex mora [ etiam ] usuras debitori hoc nomine prasstare cogendus est. 8. POMPONIUS lib. 3;. ad Sabinum, CI necessarias 6 impensas fecerim in servum, aut in fundum, quem 0 pignoris causa acceperim, non tantum retentionem, sed etiam contrariam pigneratitiam actionem habebo. Finge enim medicis, eum tegrotaret servus, dedistc me pecuniam , Hi eum decessisse: item insulani fulsisse , vel refecisse , & postea deustam elfe ; nec habere , quod possem retinere. §. 1. Si pignori plura mancipia data sint, & quadam certis pretiis ita vendiderit creditor, utevi- tlionem eorum puejlaret; & creditum suum habeat: reliqua mancipia potest retinere, donec ei caveatur , quod evictionis nomine j'remiserit, indemnem cum futurum. §. 2. Si unus ex heredibus portionem 7 suam solverit, tamen tota 8 res pignori data venire poterit: quemadmodum fi ipse debitor portionem solvisset. §. 3. Si annua, h ima, trima dic, [triginta] stipulatus, acceperim pignus, pactusque sim, r. ULPIANUS lib. 11. ad Edictum. CI quis in pignore pro auro as 27 subjecisset creditori, qualiter teneatur, quaesitum est? In qua specie rectiflime Sabinus scribit, si quidem dato auro ces subjecisset, furti teneri, quod si in dando as subjecisset, turpiter fecisse, nou furem esse: sed[&]hic puto pigneratitium judicium locum habere: Et ita Pomponius scribit. Sed & extra ordinem stellionatus 28 nomine plectetur, ut est sapiflime rescriptum. §. 1. Sed & si quis rem alienam mihi pignori dederit sciens 29 prudensqne, vel si quis alii obligatam 30 mihi obligavit, nec me de hoc certioraverit, eodem crimine plectetur. Plane, si ea res ampla est, & ad modicum aris fuerit pignerata, dici debebit, cessare non solum stellionatus crimen, led etiam pigneratitiam, & de dolo actionem : quasi in nullo captus fit, qui pignori secundo loco accepit. 37- PAULUS lib. 5. ad Plautium, gl pignus mihi traditum locassem domino, per 31 locationem retineo possessionem: quia, antequam conduceret debitor, non fuerit ejus posseflio : cum & animus mihi retinendi sit, & conducenti non sit animus posseffionem adipiscendi. 38. MODESTINUS lib. 1. Differentiarum. pUpillo capienti pigmis, propter metum pigneratitia actionis, necessaria est tutoris auctoritas. 39- IDEM lib. 4. Responsorum. Pj.Ajus Sejus ob pecuniam mutuam suum Fundum Lucio Titio pignori dedit; postea pactum inter eos factum est, ut creditor pi- gnussiuim in compensaiiunem pecuniasua certo tempore possideret; verum ante expletum tempus creditor, cum fiiurema sua ordinaret, testamento cavit, ut alter ex filiis suis haberes eum fundum , & abdidit, quem de lucio Titio emi , cum non emisset; hoc testamentum inter cateros signavit & Gajus Sejus, qui fuit debitor -. Qus- ro, an ex hoc, quod signavit, prajiulicinm aliquod sibi fecerit, cum nullum instrumentum venditionis proferatur, sed solum pactum , ut creditor certi temporisfructus caperet ? Herennius Mode- stinns respondit, * contractui p ignoris non ob c fle, quod debitor in fin. supr. b. t. (1;. /. 22. in fin. supr. tit.'prox. I. 61. §. 3. infr. defurt. (16. v. d. I. 61. §. 5. (17. d. I. 22. (18. I. 9. in pr.supr. h.t. (19. V. i. II. §. I. infr. depignorib. (20. V. I. 20. in sin. supr. h. t. ' (21. /. 10. C. de diftr. pign. (22. I. 5. §. peu. in sin. infr. de solution. (23. I- 9- C. h. t. (24. I. 16. infr. de usurp. (fi usucap. ,2;. linitio vide l. 36. infr. de udquirend. vel anritt, posses. (26. L 6. j.sin. infr. de precario. (27. 1. 1. §. ult. I. 9. in pr.supr. h. 1.1. 54. infr. defidejujj. I. 20. in pr. infr. defurt. (28. v. I. 16. §. 1 .supr. h. 1. 1 . 3. §. I. verf sed U Ji. infr. stellionat. (29. I. 2. in fin. C. de criminestellionat. (30. d. L 3. §. 1. vers. maxime. I. ult. C. de crimine stellionat. (31. I. 37. infr. de adquir. vel anritt, pojhs. I. 33. in fin. infr. de usurp. (fi usucap. testu* De exercitoria actione. 485 486 testamentum creditoris, in quo se emisse pignus expressit, signasse proponitur. 40. PAPINIANUS lib. 3. Responsorum. TAEbitor a creditore pignus, quod dedit, frustra emit, cum rei ^ sux nulla 1 emptio sit: nec si minoris emerit, & pignus petat, aut dominium vindicet, ei non totum debitum offerenti creditor possessionem restituere cogetur. §. 1. Debitoris filius, qui manet in patris potestate , frustra pignus a creditore patris peculiaribus nummis comparat. & ideo si patronus debitoris contra tabulas ejus posseflionem acceperit, dominii partem obtinebit: nam pecunia , quam filius ex re patris in pretium dedit, pignus liberatur. §. 2. Soluta 2 pecunia, creditor posseflionem pignoris, qua corporalis apud eum fuit, restituere debet: nec quiequam amplius prastare cogitur. Itaque si medio tempore pignus 3 creditor pignori dederit, domino solvente pecuniam, quam debuit, secundi pignoris neque persecutio dabitur, neque retentio relinquetur. 41. PAULUS lib. 3. Quastionum. T?Em alienam pignori 4 dedisti; deinde dominus rei ejus esse coe- pisti: datur utilis 5 actio pigneratitia creditori, f Nam 6 est idem dicendum , fi ego Titio , qui rem meam obligaverat sine mea voluntate, heres exstitero: hoc enim modo pignoris persecutio concedenda 11011 est creditori, neque utique sufficit ad competendam utilem pigneratitiam actionem, eundem esse dominum, qui etiam pecuniam debet. Sed si convenisset de pignore, ut ex suo mendacio arguatur , improbe resistit, quo minus utilis actio moveatur. 42. PAPINIANUS lib. 3. Responsorum. QReditor judicio , quod de pignore dato proponitur , ut super-* fluum 7 pretii cum usuris 8 restituat, jure cogitur, nec au-* diendus erit, si velit emptorem delegare: cum in venditione, qua» [rite] fit, ex facto suum creditor negotium gerat. 43- SCAEVOLA lib. ;. Digestorum. JQOcum purum pignori creditori obligavit, eique instrumenfc,ni tl emptionis tradidit: &, cum eum locum inadificare vellet, m •,*- ta sibi controversia a vicino ile latitudine , quod alias probare 110 it. poterat, petit ä creditore, ut instrumentum d se traditum audloritat-. s exhiberet : quo non exhibente , minorem locum adificavit: atqu c [ita] damnum passus est : Quafitumest, an, fi creditor pecunian > petat, vel pignus vindicet, doli exceptione posita, judex huju* damni rationem habere debeat ? Respondit, si operam non dedisset , ut instrumenti facultate subducta , debitor caperetur , posse» debitorem, pecunia soluta, pigneratitia agere : opera autem iit eo data, tunc & ante pecuniam solutam in id, quod filterest, cum. creditore agi. §. 1. Titius [cum] pecuniam mutuam accepit i Gajo Sejo sub pignore culleorum, istos culleos cum Sejus in horreo haberet, mifius ex officio annona Centurio culleos ad annonam sustulit: [ac] postea instantia Gaji Seji creditoris recuperati sunt: Quaro, intertrituram, qua ex operis facta est, utrum Titius debitor , an Sejus creditor , adgnoscere debeat ? Respondit, secundum ea, qua proponerentur, ob id, quod eo nomine intertrimenti accidisset, non teneri. (1. /.22. §.3. infr. mandati. 1. 16. inpr. infr. de contrab. empt. (2. 1. 13. §. 2. infr. de pignorib. 1. 6. inpr. infr. quib. mod. pignus. (3. v. 1. 1. C. Ji pignus pignori. (4. 1. 20. in pr.supr. h. t. adde 1. 46. infr. de aciioti. empt. 1. I. iit pr. infr. de pignoribus. (6. Obst. 1. 22. infr.d. t. (7. /. 3. §. 4. verf. Jht autem minus. C. de jure dominii impetr. (8. 1. 40. infr. de ufur. LIBER QUARTUS DECIMUS. T I T. I. DE EXERCITORIA ACTIONE. I. ULPIANUS lifa. 28- ad Edictum. Tilitatem hujus Edicti patere, nemo est:, qui ignoret, nam cum interdum ignari , cujus sint conditionis, vel quales, cum magistris 2 propter navigandi necessitatem contrahamus, «quum Fuit, eum , qui magistrum navi imposuit, teneri: ut tenetur , qui institorem tabern« , vel negotio praposuit, cum sit major necessitas contrahendi cum magistro , quam institore, quippe res patitur , ut de conditione quis institoris dispiciat, & sic contrahat; in navis magistro non ita: nam interdum locus, tempus non patitur plenius deliberandi consilium. §. 1. Magistrum navis accipere debemus, cui totius navis cura mandata est. §. 2. [Sed] si cum quolibet nautarum sit contractum , non datur actio in exercitorem: quamquam ex delicto cujufvis eorum , qui navis navigand« causa in nave sint, detur actio in exercitorem, alia enim est contrahendi causa , alia delinquendi : siquidem qui magistrum pr«ponit, contrahi cum eo permittit: qui nautas adhibet, non contrahi cum eis permittit , sed 3 culpa & dolo carere eos curare debet. §. Z. Magistri autem imponuntur locandis navibus , vel ad merces , vel vectoribus conducendis, armamentisve emendis : sed etiam fi mercibus emendis, vel vendendis fuerit prapositus, edam hoc nomine obligat exercitorem. §. 4. Cujus autem conditionis sit magister iste, nihil filterest 4: utrum liber, an servus : & utrum exercitoris, an alienus: sed nec, cujus «tatis fit, intererit, sibi imputaturo, qui praposuit. §. ;. Magistrum autem accipimus , non lolum quem exercitor praposuit, sed & eum, quem magister: & hoc consultus Julianus in ignorante exercitore respondit. Ca- terum si scit, & passus est, eum in nave magisterio fungi, iple eum imposuisse videtur j. qua sententia mihi videtur probabilis. ’ omnia enim fasta magistri debet prastare, qui eum praposuit: alioquin contrahentes decipientur: & facilius hoc in magistro, quam institore, admittendum propter utilitatem. Quid tamen, si (1. Lib. 4. C. 25. §. 2. Inst. quod cum eo, qui in aliena-potest. (2. v. §. I. §. 3. §. ;. infr. h. I. (3. I. ult. §. 4 . supr. naut. cau- pon. stabili, v./. 4$. in fin. supr.famil. ereije. §. ult. Inst. de oblig. sic magistrum praposuit, ne alium ei liceret praponere ? An adhuc Juliani sententiam admittimus , videndum est : finge enim & nominatim eum prohibuisse , ne Titio magistro utaris. Dicendum tamen erit, eo usque producendam utilitatem navigantium. §. 6. Navem accipere debemus, sive marinam, [sive fluviatilem :] sive in aliquo stagno naviget, sive schedia sit. §. 7. Non autem ex omni causa Prator dat in exercitorem actionem , sed ä ejus rei nomine , cujus ibi prupoßtus fuerit: id est, [si] in eam rem prapositus sit, utputa, si [adj onus vehendum locatum sit; aut aliquas res emerit utiles naviganti, vel si quid reficienda navis caula contractum vel impeiss. nest, vel si quid nauta, operarum nomine , petent. §. 8- Q...d, si mutuam pecuniam sumpserit? an ejus rei nomine videatur gestum ? Et Pegasus existimat, fi ad usum ejus rei, in quam prapositus est, fuerit mutuatus, dandam actionem : quam sententiam puto veram. Quid enim, si ad armandam in- struendamve navem , vel nautas exhibendos , mutuatus est ? §. 9. Unde quarit 0 filius , si ad reficiendam navem mutuatus , nummos in suos usus converterit, an in exercitorem detur actio ? Et ait, si 7 hac lege accepit, quasi in navem impensurus , mox mutavit voluntatem, teneri exercitorem , imputaturum sibi, cur talem praposuerit: quod si ab initio consilium cepit fraudandi creditoris , & hoc specialiter non expresserit, quod ad navis causam accipit , contra esse, quam distinctionem Pedius probat. §. 10. Sed & si in pretiis rerum emptarum fefellit magister, exercitoris erit damnum, non creditoris. §. 11. Sed si ab alio mutuatus , liberavit eum qui in navis resectionem crediderat, puto etiam huic dandam actionem , quasi in navem crediderit. §.12. Igitur praposi- tio certam legem dat contrahentibus. Quare si eum praposuit navi ad hoc solum , ut vecturas exigat, non ut locet, quod forte ipse locaverat, non tenebitur exercitor, si magister locaverit : vel si ad locandum tantum , non ad exigendum, idem erit dicendum, aut si ad hoc , ut vectoribus locet, non ut mercibus navem p rastet , vel contra, modum egressus, non obligabit exercitorem, f Sed &, si, ut certis mercibus eam locet, prapositus est, puta legu- qmc quas ex delici. (4. §. 2 . Inst. quod cum eo, qui in alien. poteji. (5. I. 18. infr. mandati. (6. I. 7 - P r - vers. ita illud, infr. h. t. (7. d. I. 7. in pr. Hh 2 mini, 487 Digestorum Lib. XIV. Tit. I. 488 mini, cannabx, ille marmoribus, vel alia materia.locavit: dicentium erit, non teneri, quxdam enim naves oneraris, qiuedam (ut ipsi dicunt) ionSurwoi , id est , veriorum duclrices , sunt, & ple- Tosque mandare scio, ne vetfores recipiant ; & sic, ut certa regione, Py certo mari negotietur. ut ecce, sunt naves, qux Brundusium a Caffiopa, vel a Dyrrachio vectores trajiciunt, ad onera inhabiles ; item quaedam fluvii capaces, ad mare non sufficientes. §. 13. Si plures sint magistri, non divisis officiis , quodcunque cum uno gestum erit, obligabit exercitorem : si divisis, ut alter locando, alter exigendo, pro cujusque officio obligabitur exercitor. §. 14. Sed & si sic praeposuit, ut plerumque faciunt, ne alter Jine «Itero quid gerat , qui contraxit cum uno , sibi imputabit. §. 1;. Exercitorem 1 autem eum dicimus, ad quem obventiones, & reditus omnes perveniunt, sive is dominus navis sit, sive a domino navem per aversionem conduxerit, vel ad tempus, vel in perpetuum. §. 16. Parvi autem refert, qui exercet, masculus sit, an mulier a, paterfamilias, an filiusfamilias 3 vel servus: pupillus autem si navem exerceat, exigemus tutoris auctoritatem. §. 17. Est autem nobis electio, utrum exercitorem , a 11 magistrum convenire velimus. §. 18. Sed ex contrario, exercenti navem adversos eos, qui cum magistro contraxerunt, ad!io non pollicetur; quia non eodem auxilio indigebat. Sed aut ex locato 4 cum magistro, si mercede operam ei exhibet: aut, si gratuitam, mandati agere potest, f Solent plane Prxfccti propter ministerium xnnonx, item in provinciis Prxsides provinciarum, extra ordinem eos juvare ex contractu magistrorum. §. 19. Si is, qui navem exercuerit, in aliena potestate 5 erit, ejusque voluntate navem exercuerit, quod cum magistro 6 ejus geftum erit,in 7 emn, in cujus potestate is erit, quinavem exercuerit, judicium datur. §. 20. Licet autem detur actio in eum, cujus in potestate est, qui navem exercet, tamen ita demum datur, fi voluntate ejus exerceat. Ideo autem ex voluntate insolidum tenentur, qui habent in potestate exercitorem, quia ad summam Rempublicam navium exercitio pertinet. At institorum non idem usus est t ea propter in tributum duntaxat vocantur qui contraxerunt cum eo, qui in merce peculiari sciente domino negotiatur. Sed si sciente duntaxat, non etiam volente, cum magistro- contractum fit, utrum quasi in volentem damus actionem in solidum ,. an vero exemplo tributori» dabimus ? * In re igitur dubia melius est, verbis 8 Edicti servire : & neque scientiam solam & nudam patris dominive in navibus onerare; neque in peculiaribus mercibus voluntatem extendere ad solidi obligationem. Et ita videtur & Pomponius significare : si fit in aliena potestate, fi quidem voluntate gerat, in solidum eum obligari; si minus, in peculium. §. 21. In potestate autem 9 accipiemus utriusquesexus , vel filios, vel filias, vel servos, vel servas. §. 22. Si tamen servus peculiaris, volente filiofamilias, in cujus peculio erat, vel fervo, vicarius ejus navem exercuit, pater, dominusve, qui voluntatem non accommodavit, duntaxat de peculio tenebitur : sed filius ipse insolidum. Plane, fi voluntate domini, vel patris exerceant, in solidum tenebuntur : & praeterea & filius , n & ipse voluntatem accommodavit, insolidum erit obligatus. §. 23. Quanquam autem , fi cum magistro ejus geftumfit , duntaxat polliceatur Prxtor actionem, tamen (ut Julianus quoque scripsit) etiam si cum ipso exercitore sit contractum, pater 10 dominusve in solidum tenebitur. §. 24. Haec actio ex persona magistri in exercitorem dabitur -. & ideo , si cum utro eorum actum est, cum altero agi non potest, sed si quid sit solutum 11, si quidem a magistro, ipso jure minuitur obligatio: sed & si ab exercitore, sive suo nomine, id est, propter honorariam obligationem, sive magistri nomine solverit, minuetur obligatio;, quoniam & alius 12 pro me solvendo me liberat. §. 25. Si plures navem exerceant, cum quolibet 13 eorum in solidum agi potest. 2. GAJUS lib. 9. ad Edictum provinciale. XTE in 14 plures adversarios destringatur, qui cum uno Gontra- xerit. (1. §. 2. Inst. quod cum eo , qui in alien. potest. (2. /. 4. C. de inftit. & exercit. aci. (3. §, 19. §. 21. infr, h. I, (4. l.q.inpr. ■infr. h. t. _ (5. v, §. 21. infr. h. I. (6. v. §. 23. N 24. infr. h. L (?. §. 20. infr. h. (g. I. 69. inpr. infr,de legat. 3, l. 12. §. 1. fnfr. qui, U « quib, mammis. (9. §. iS.fupr,- h. L (ic. §. 19. supr.lt A. (11. /. zl.infr. desolution. (12. l.yq.fitpr. denegot. fest.l. 9 t- i’fr. desolution. pr. Inst. quib. mod. tollit, ohlig.l.%.%. fiu. I3. PAULUS lib. 29. ad Edictum. MEc quicquam facere , quotam quisque portionem in nave ha- beat: eum que qui 1; prxstiterit, societatis judicio ä exteris consecuturum. 4. ULPIANUS lib. 29. ad Edictum. OI tamen plures per se navem exerceant, pro portionibus exerci- 0 tionis conveniuntur : neque enim invicem fui magistri videntur. §. 1. Sed fi plures exerceant, unum autem de numero suo magistrum fecerint, hujus nomine in solidum poterunt conveniri. §. 2. Sed si servus plurium 16, navem exerceatvoluntate eorum, idem placuit, quod in pluribus exercitoribus, planest unius ex omnibus voluntate exercuit, in solidum ille tenebitur : & ideo puto, & in superiore casu in solidum omnes teneri. §. 3. Si servus fit, qui navem exercuit voluntate domini, & alienatus fuerit, nihilominus is, qui eum alienavit, tenebitur, proinde, L fi deces- ferit servus , tenebitur: nam & magistro defuncto tenebitur. §. 4. Hx actiones 17 perpetuo, & heredibus, & in heredes dabuntur: proinde & si servus, qui voluntate domini exercuit, decessit , etiam post annum dabitur hxc actio, quamvis de peculio ultra annum non detur. ;. PAULUS lib. 29. ad Edictum. CI eum, qui in mea potestate fit, magistrum navis habeas, mihi quoque in te competit actio, si quid cum eo contraxero. Idem [est], si communis servus nobis erit. Ex locato 18 tamen mecuin ages , quod operas fervi mei conduxeris: quia L si cum alio contraxisset , ageres mecum, ut actiones , quas eo nomine habui, tibi prxstarem: quemadmodum cum libero, fi quidem conduxisses, experieris, quod si gratuitx operx fuerint, mandati ages. §. 1. Item, si servus meus navem exercebit, & cum magistro ejus contraxero, nihil obstabit, quominus adversus magistrum experiar actione, qux mihi vel jure civili, vel honorario competit: nam & cuivis alii non obstat hoc Edictum, quo minus cum magistro agere possit: hoc enim Edicto non transfertur actio , sed adjicitur. §. c. Si unus ex his exercitoribus cum magistro navis contraxerit, agere cum aliis exercitoribus poterit. 6. PAULUS lib. 6. Brevis Edicti. CI servus non 19 voluntate domini navem exercuerit, si sciente 20 eo, quasi tributoria: si ignorante, de peculio actio dabitur. §. 1. Si communis 21 servus voluntate dominorum exerceat navem , in singulos dari debebit in solidum actio. 7. AFRICANUS lib. 8. Questionum. J^Ucius Titius Stichum magistrum navis prxposuit: is pecuniam mutuatus, cavit, se 22 in refectionem navis eam accepijfc : Quaesitum est, an non aliter Titius exercitoria teneretur , quam si creditor probaret, pecuniam in refectionem navis esse consumptam? Respondit , creditorem utiliter acturum, si, cum pecunia crederetur , navis in ea causa fuisset, ut refici deberet, etenim ut non oportet creditorem ad hoc adstringi, ut ipse reficiendx navis curam suscipiat, & negotium domini gerat: (quod certe futurum sit, si necesse habeat probare , pecuniam ia refectionem erogatam este): ita illud exigendum, ut sciat in hoc se credere, cui rei magister quis sitprxpositus: quod certe aliter fieri non potest, quam si illud quoque scierit, necessariam refectioni pecuniam esse, quare etsi in ea causa fuerit navis, ut refici deberet, multo tamen major pecunia credita fuerit, quam ad eam rem esset necessaria, non debere in solidum adversus dominum navis actionem dari. §. 1. Interdum etiam illud xstimandum, an in eo loco pecunia credita sit, in quo id, propter quod credebatur, comparari potuerit: quid enim (in- quit) si ad velum emendum in ejusmodi insula pecuniam quis crediderit, in qua omnino velum comparari non potest ? Et in summa aliquam diligentiam in ea creditorem debere prxstare. §. 2. Eadem fere dicenda ait, & fi de institoria actione quxratur. Nam tunc quoque creditorem scire debere , necessariam esse-mercis compara- tionem, cui emendx servus sit prxpofitus: L sufficere, si in hoc infr. denovution. (13. /. lA.qAufr. h. t. 1. 1. in sin.supr.de his, qui ejsud. (14. I. 27. §. ult. infr. de pectil. (1;. L 13. infin. infr. de inftit. aci. (16. I. 6. §. 1. infr. h. t . (17. I. 1;. infr. de iustit. atiione. (18. /. I. §. 13. fupr. h. t. (19. I. 42. in pr. infr. de furt. (20. /. I. §. 10. vers. fedsisciente.supr. b. t. (21./. 4. §• 2. fupr, eod. (.22. I. I. §. <).J'upr. eoi. «redide- 490 489 De lege Rhodia de factu. crediderit; non etiam illud exigendum, ut ipse curam suscipiat, an in hanc rem pecu nia eroganda eft. _ T I T. II. DE LEGE RHODIA DE JACTU, i. PAULUS lib. 2. Sententiarum. T Ege Rhodia cnvetur,ut.si levamUe navis gratia jattus mercium fa- L ßuseß omnium contributionefarciatur,quod pro omnibus, datum efl. ’ 2. IDEM lib. 34. ad Edictum. CI laborante nave, jactus factus est, amissarum mercium domini, ö /; merces vehendas locaverant, ex locato cum magistro navis a^e debent; is deinde cum reliquis, quorum merces salvae sunt, ex conducto, ut detrimentum pro portione communicetur , agere potest. Servius quidem respondit, ex locato agere cum magistro navis debere, ut exterorum vectorum merces retineat, donec portionem damni prasstent. Imo , etsi retineat merces magister, ultro ex locato habiturus est actionem cum vectoribus: quid enim si vectores sint, qui nullas sarcinas habeant ? Plane commodius est, fi suit, retinere eas. f At, si non, [&] totam navem conduxerit ex conducto aget: sicut vectores , qui loca in nave conduxerunt xquiffimum enim est, commune detrimentum fieri eorum , qui propter amissas res aliorum, consecuti sunt, ut merces suas salvas haberent. §. i. Si conservatis mercibus deterior facta sit navis, aut si quid exarmaverit: nulla facienda est collatio : quia dissimilis earum rerum causa fit, qux navis gratia parentur, & earum, pro quibus mercedem aliquis acceperit, nam & si faber incudem, aut malleum fregerit, non imputaretur ei, qui locaverit opus, sed si voluntate vectorum , vel propter aliquem metum ul detrimentum factum sit, hoc ipsum sarciri oportet. §. 2. Cum in eadem nave varia mercium genera complures mercatores coegissent, pr/etereaque multi vectores fervi, liberique in ea navigarent, tempestate gravi orta , necessario jactura facta erat. Quaesita deinde sunt hsc: an omnes jacturam prxstare oporteat. & si qui tales merces imposuissent, quibus navis non oneraretur, velut gemmas, margaritas ? & quae portio praestanda est ? & an etiam pro liberis capitibus dari oporteat? & qua actione ea res expediri possit ? Piu- cuit , * omnes, quorum interfuisset jacturam fieri, conferre oportere, quia id tributum observata: res deberent: itaque dominum etiam navis pro portione obligatum esse, jactura: summam pro rerum pretio distribui oportet, corporum liberorum xstimationem t nullam fieri posse, ex conducto dominos rerum amissarum eum nauta , id est, cum magistro, acturos. f Itidem agitatum est, an etiam vestimentorum cujufque, & annulornm xstimationem fieri oporteat? Et omnium visum est. nisi si qua consumendi caula imposita forent: quo in numero essent cibaria , eo magis , quod, fi quando ea defecerint in navigationem , quod quisque haberet, in commune conferret. §. ;. Si navis a piratis redempta fit, Servius , 0 filius, Labeo, omnes conferre debere, ajunt. Quod vero prxdones abstulerint, eum perdere , cujus fuerint; nec conferendum ei, qui suas merces redemerit. §. 4. Portio autem pro aestimatione rerum , qux falvx sunt, & earum , qiixamilsx sunt, prxstari solet, nec ad rem pertinet, si hx, qux amissx sunt, pluris veniri poterunt: quoniam detrimenti, non lucri, sit prxllatio. Sed in his rebus, quarum nomine conferendum est, xstimatio debeat haberi, non quanti emptx sunt, sed quanti venire possunt. §. 5. Servorum quoque, qui in mari perierunt, non magis xsti- matio facienda est, quam si [qui] xgri in nave decestermt, aut aliqui fele prxeipitaverint. §. 6. Si quis ex vectoribus solvendo non sit, hoc detrimentum magistri navis non erit: nec enim fortunas cujufque nauta excutere debet, tz. 7. Si res, qux jastx sunt, apparuerint, exoneratur collatio, quod ii jam contributio facta fit, tunc hi, qui.solverint, agent ex locato eum magistro : ut is ex conducto experiatur, & quod exegerit, reddat. §. 8. Res autem jacta domini 2 manet, nec fit adprehendentis: quia pro derelicto 3 non habetur. 3. PAPINIANUS lib. 19. Responsorum. QUm arbor 4, aut aliud navis instrumentum , removendi com- munis periculi causa, dejectum est, contributio debetur. 4- CALLISTRATUS lib. 2. Quxstionum. ^Avis onustx levandx caula, [quia intrare flumen vel portum non potuerat cum onere, ] si quxdam merces in scapham traje- ctx sunt, ne aut extra flumen periclitetnr , aut in ipso ostio vel portu, eaque scapha summersa est, ratio haberi debet inter eos, qui in nave merces salvas habent, eum his, qui in scapha perdiderunt: proinde, t,inquam fi jactura facta esset. Idque Sabinus [quoque] lib. II. Responsorum probat, f Contra, si scapha cum parte mercium salva est, navis periit, ratio haberi non debet eorum, qui in navi perdiderunt: quia jactus in tributum nave salva venit. §. 1. Sed si navis, qux in tempestate, jactu mercium unius mercatoris , levata est, in alio loco submersa est, & aliquorum mercatorum merces per urinatores extractx sunt data mercede, rationem haberi debere ejus, cujus merces in navigatione levandx navis causx jactx sunt, ab bis, qui postea sua per urinatores servaverunt , Sabinus xque respondit. Eorum vero , qui ita servaverunt, invicem rationem haberi 11011 debere abeo, qui in navigatione jactum fecit, fi quxdam ex his mercibus per urinatores extractx sunt: eorum enim merces non possunt videri fervandx navis causa jactx esse , qux periit. §. 2. Cum autem jactus de nave fictus est, & alicujus res, qux in navi remanserunt, deteriores factx sunt, videndum, an conferre cogendus fit: quia non debet duplici damno onerari, & collationis, & quod res deteriores factx sunt ? Sed defendendum est, hunc conferre debere pretio prxsente rerum, itaque (verbi gratia) si vicenum merces duorum fuerunt, & alterius aspergine decem esse coeperunt, ille, cujus res integrx sunt, pro vi gluti conferat, hic pro decem. f Potest tamen dici etiam illa sententia , distinguentibus nobis, deteriores ex qua causa factx fu ut. id est , utrum propter jacta nudatis rebus damnum secutum est : an vero alsa ex causa , vetuti quod alicubi jacebant merces iri angulo aliquo , & unda penetravit: tunc enim conferre debebit. An ex priore causa : collationis onus pati non debet: quia jactus etiam hunc lxsit. Adhuc munquid & si aspergine propter jactum [res] deteriores factx sunt ? Sed distinctio subtilior adhibenda est, quid plus sit, in damno, an in collatione: [fi] (verbi gratia) hse res viginti fuerunt, & collatio quidem facit decem, damnum autem duo: deducto hoc , quod damnum passus est, reliquum conferre debeat, f Quid ergo, si plus in damno erit, quam in collatione? Utputa decem aureis res deteriores factx lunt: duo autem collationis sunt? Indubitate utrumque onus pati non debet. Sed hic videamus, mim & ipsi conferre oporteat: quid enim filterest , jactatas res meas amiserim, an nudatas deteriores habere coeperim 7 Nam sicut ei, qui perdiderit, fubvenitnr: ita &ei subveniri oportet, qui deteriores propter jactum res habere coeperit, hxc Ita Papirius Fronto respondit. 5. HERMOGENIANUS lib. 2. Juris Epitomarum, A Misse navis damnum collationis consortio non sarcitur per eos' qui merses suas naufragio liberaverunt: nam hujus aequitatem tunc admitti placuit, cum jactus remedio exteris in communi peri culo, salva navi, consultum est. §. 1. Arbore exfa 6, ut navis cum mercibus liberari possit, xquitas contributionis habebit locum, 6. JULIANUS lib. 8<>. Digestorum. VIA vis adversa tempestate depressa, ictu fulminis deustis arma- ^ mentis, & arbore , & antenna, Hipponem delata est, ibique tumultuariis armamentis ad prxsens comparatis, Ostiam navigavit, & onus integrum pertulit. Quxfitum est, an hi, quorum onus fuit, nautx pro damno conferre debeant ? Respondit, non debere : hic enim sumptus instruendae magis navis, quam conservandarum mercium gratia factus est, 7. PAULUS lib. 3. Epitomarum Alfeni Digestorum. pUm depressa navis , aut dejecta esset, quod quisque ex ea suum ^ fervasset, sibi servare respondit , tauquam ex incendio, 8. JULIANUS lib. 2. ex Minicio. LYUi levandx navis gratia res aliquas projiciunt, non 7 hanc merx- v <-tem habent, ut eas pro derelicto habeant, quippe, si invenerint eas, ablaturos, & , si suspicati fuerint , in quem locum eje- ctxsunt, requisituros: ut perindelint, ae si quis onere pressus, fi, viam rem abjecerit, mox cum aliis reversurus, ut eandem auferret. (1. U3.supr.J1 quadrupes pauper. (2./. q.infin. infr. de adquir. rer.domin. (3. I. %. insr.h.t. (4. /. 5. §. 1. infr. eod. (;. /.7. infr. eod. (6. /. $.fupr. eod. (7. i. 2. infin.fipr. eod. I. 9. §. fin. pofef. I. 7 de rer. divis (JUir, YCY, &QMV1. I. j* X • y* X > infr. pro dereliäo. I. 43. %.pen. infr. defurt. §. ult. Infl. Hh 3 9. VOLU- 491 Digestorum Lib. XIV. Tit. II. III. 9. VOLUSIUS MÄECIANUS ex Lege Rhodia. ( Aäloiric E vi>x!/aoiv<&‘ Nixo/arMu; rrgog ’Avravivsv ßxoiXtx. K vjtsßx- triX ev *AvT6mv£, vxv®§xyiov voiyrxvTtc ev rij IrxXiq., ^oincnxyr- fjtx voro txx cinM-ocixv Ttox rxg KvkXx^xg vavy; olunrrxv^ Avtgjviv©- tffrev E-JtitftVsvj' 'Erv! fxh tS istztj.v , 0 vo/*©“ tj?? o-^f. Tw vo/mv tZx PoSiuv xf(v£c 9 -w^TjJ vKVTixijj, ev ri; M.>; tj; riv r.neT£(xv avravoV-©'’ IuxvtiStxi. Tbto Se avYo £ ö S-EionzrßSH Ai yy-igH isvgiiiev /ii est , Deprecatio Eiulemonis Nicomediensis ad Antoninum Imperatorem. Domine Imperator Antonine, naufragium in Italia facientes, direpti fumus ä Fublicanis Cyclades insulas habitantibus. Respondit Antoninus Eudemoni: Ego quidem mundi Domitius, Lex autem maris. Lege id Rhodia , quas de rebus nauticis prascripta est, judicetur, quatenus nulla ei nostrarum Legum adversatur. Hoc idem Divus quoque Augustus judicavit. 10. LABEO lib. 1. Pithanon a Paulo epitomatorum. CI vehenda mancipia condiixistj, pro eo mancipio, quod in nave o mortuum est, vectura tibi non debetur. Paulus: Imo queri- tur, quid actum est: utrum [ut] pro his, qui impositi, an pro his, qui deportati essent, merces daretur; quod si hoc apparere non potuerit, fatis erit pro nauta , si probaverit impositum esse mancipium. §. 1. Si ea conditione navem conduxisti, ut ea merces tua portarentur, easque merces nulla nauta necessitate coactus in 1 navem deteriorem, cum id Iciret te fieri nolle, transtulit, L merces tue cum ea nave perierunt, in qua novistime vecte sunt: habes ex conducto £ locato ] cum priore nauta actionem. Paulus: Imo contra ; si modo ea navigatione utraque navis periit, cum id sine dolo & culpa nautarum factum esset, f idem juris erit, li prior nauta publice retentus, navigare cum tuis mercibus prohibitus fuerit. + Idem juris erit, cum ea conditione ä te conduxisset, ut certam poenam tibi prastaret , nist ante constitutum diem merces tuas eo loci expofuijet , in quem devehendas eas merces locajset, nec per eum staret, quo minus remissa sibi [ ea ] prena spectaret. Idem juris in eodem genere cogitationis observabimus: si probatum fuerit 2, nautam morbo impeditum, navigare non potuisse, f Idem dicemus, si navis ejus vitium fecerit sine dolo malo, & culpa ejus. tz. 2. Si conduxisti navem amphorarum duo millium , & ibi amphoras portasti , pro duobus millibus amphorarum pretium debes. Paulus: Imo si aversione navis conducta est, pro duobus millibus debetur merces, si pro numero impositarum amphorarum merces constituta est, contra fe habet: nam pro tot amphoris pretium debes , quot portasti. TIT. III. D E 3 INSTITORIA ACTIONE. i. ULPIANUS lib. 28. ad Edictum. ZU Quum Pnetori visum est, sicut commoda sentimus ex actu in- stitorum , ita4 etiam obligari nos ex contractibus ipsorum, & conveniri, f Sed non idem facit circa eum , qui institorem praeposuit, ut experiri poffit: sed si quidem servum proprium institorem habuit, potest esse securus, adquisitis sibi actionibus : si autem vel alienum servum, vel etiam hominem liberum , actione deficietur; ipsum tamen institorem vel dominum ejus convenire poterit, vel mandati, vel negotiorum gestorum. Marcellus autem ait, debere dari 5 actionem ei, qui institorem praeposuit, in eos , qui cum eo contraxerint: 2. GAJUS lib. 9. ad Edictum provinciale. "PO nomine , quo institor contraxit: si modo aliter rem suam servare non potest. 3. ULPIANUS lib. 28. ad Edictum. JNftitor appellatus est ex eo, quod negotio gerendo instet; nec multum facit, tabernae sit prepositus 6, an cuilibet7 alii negotiationi : 4. PAULUS lib. 30. ad Edictura. QUin interdum etiam ad homines honestos adierant merces, & ibi vendant. ¥ Nec mutat causam actionis locus 8 vendendi, cmendive : cum utroque modo verum sit, institorem emisse , aut vendidisse. (1. 1. 13. §. 1. infr. locati. (2. v. Li. §.$.supr.Ji quis cautionib. (3. Lib. 4. C. 25. §. 2. lnft. quod cum eo , qui in ulien. potest. (4. I. 149. infr. de reg. jur. ($. v. I. infr. deftipul. prator. ((>. l.i%. infr.h. t. (7. /. infr. eod. (8. Adde rf. /. 18. (9. Fac. /. 16, infr.eod. (10. v. /. 12. §. 13. infr. mundati. (11. l.n. __ 49 - $. ULPIANUS lib. 28. ad Edictum. PUicunquc 9 igitur negotio prepositus sit, institor recte appella- bitur. §. 1. Nam & Servius libro primo ad Brutum ait, si quid cum insulario gestum fit, vel eo, quem quis edificio preposuit, vel frumento coemendo, in solidum cum teneri. §. 2. Labeo quoque scripsit, fi quis pecuniis fanierandis, agris colendis, mercaturis, redempturisque faciendis preposuerit, in solidum cum teneri. §. 3. Sed & si in mensa habuit quis servum prepositum, nomine ejus tenebitur. §. 4. Sed etiam eos institores dicendos placuit, quibus vestiarii, vel lintearii, dant vestem circumferendam & distrahendam ; quos vulgo circitores appellamus. §. 5. Sed & muliones quis proprie institores appellet. §>6. Itenr fullonum & sarcinatorum prepositus , stabularii quoque loco institorum habendi sunt. §. 7. Sed & fi tabernarius servum suum peregre mitteret ad merces comparandas , & libi mittendas, loco institoris habendum Labeo scripsit. §. 8. Idem ait, si libitinarius, quos Grece nrxti ni est, mortuorum sepultores, vocant, servum pollinctorem habuerit, isque mortuum spoliaverit, dandam in eum quasi institoriam actionem : quamvis & furti, & injuriarum actio competeret. §. 9. Idem Labeo ait: Si quis pistor servum suum solitus fuit in certum locum mittere ad panem vendendum , deinde is pecunia accepta presenti,Kf per diesjingulos eis panem prastaret, conturbaverit: dubitari non oportet, quin, si permisit ei ita dari summas, teneri debeat. §. 10. Sed & cnm fulio peregre proficiscens rogasset, ut discipulis suis, quibus tabernam injlruclam tradiderat, imperaret, post cujus profectionem vestimenta discipulus accepisset, & fugisset, fullonem non teneri, si quasi procurator Fuit relictus : sin vero quasi institor, teneri eum. plane, si 10 adfirmaverit milii, recte me credere operariis suis , non institoria, sed ex locato tenebitur. §. 11. Non tamen omne, quod cum institore geritur , obligat eum, qui preposuit: sed 11 ita, si ejus rei gratia , cui prepositus fuerit, contracuun est, id est, duntaxat ad id, £ad] quod eum prxpo- iiiit. §. 12. Proinde fi prxposui cui mercium distractionem , tenebor nomine ejus ex empto actione, f Item si forte ad emendum [eum] prepoluero , tenebor dumtaxat ex vendito. Sed neque , si ad emendum, & ille vendiderit: neque, ß ad vendendum, & ille emerit, debebit, teneri. Idque Calsius probat. §. 13. Sed si pecuniam quis crediderit institori, ad emendas merces preposito, locus est institorie, f Idemque, & si ad penjionem pro taberna exjblvendam 1 quod ita vemm puto , nisi prohibit .;s fuit mutuari. §. 14. Si ei, quem ad vendendum emendumve oleum preposui, mutuum oleum datum sit, dicendum erit, institoriam locum habere. §. 1;. Item si institor, cum oleum vendidisset, annulum arrhe nomine acceperit, neque eum reddat, dominum institoria teneri: nam ejus rei, in quam prepositus est, contractum est : nisi forte mandatum ei fuit, presenti pecunia vendere, f Quare ii forte pignus institor ob pretium acceperit, institorie locus erit. §. 16. Item fidejussori, qui pro institore intervenerit, institoria competit: ejus enim rei sequela est. §. 17. Si [ab alio] institor sit prepositus, is tamen decesserit, qui preposuit, & heres 21 el exstiterit, qui eodem institore utatur, line dubio teneri eum oportebit: nec non, si ante aditam hereditatem cum eo contractum est, equum est ignoranti dari institoriam actionem. §. iz. Sed & si procurator meus 13, tutor, curator, institorem preposuerit, dicendum erit, veluti a me preposito , dandam institoriam actionem. 6. PAULUS lib. 30. ad Edictum. §Ed & in ipsum procuratorem, si omnium rerum procurator est, dari debebit institoria. 7 - ULPIANUS lib. 28. ad Edictum. J^Ed & si quis meam rem gerens preposuerit, & ratum habuero, idem erit dicendum. §. 1. Parvi 14 autem refert, quis sit institor : malculus , an feemina; liber 15 , an servus, proprius vel alienus. Lern, quiiquis preposuit: nam & si mulier preposuit, competet institoria, exemplo exercitorie 16 actionis: «S:, si mulier 17 fit preposita, tenebitur etiam ipsa, f Sed &, si filiafitmi- lias sit, vel ancilia preposita, competit institoria actio. 2. Pu- §• infr, h. t. (12. I. 15. infr. eod. (13. I. 1. infin. infr. quod J u ju. (14- L I- §• l6.Jv.pr. dc exercitor, ait. (15. §.2. infin. Inft. quod cum eo, qui in alien. potest. (16. I. 1. §. 16. Jupr. de exercit. ait. [17. d. §. 16. pillus De infKtoria actione. 493 . .. pilius autem institor obligat eum, qui eum proposuit, institoria actione: quoniam sibi imputare debet, qui eum proposuit. 8. GAJUS lib. 9. ad Edictum provinciale. XTAm s&l plerique pueros puellasque tabernis proponunt. 9. ULPIANUS lib. 28. ad Edictum. TfErum st ipse pupillus proposuerit, si quidem tutoris auctoritate,. ’ obligabitur: st minus I, non. 10. GAJUS lib. 9. ad Edictum provinciale. PAtenus tamen dabitur in eum actio, quatenus 2 ex ea re locu- •*-' pletior est. 11. ULPIANUS lib. 28. ad Edictum. CEd si pupillus heres 3 extiterit ei, qui proposuerat, aquiffi- munierit, pupillum teneri, quamdinpropositus manet: removendus enim Fuit a tutoribns, si nollent opera ejus uti. §. 1. Sed & si minor viginti quinque annis erit, qui proposuit, auxilio statis ntetur non fine caufe 4 cognitione. §. 2. De quo palam 9 proscriptum Fuerit, r.t cum eo contrahatur , is praepositi loco non habetur. non enim permittendum erit cum institore contrahere: sed, si quis nolit contrahi, prohibeat: exterum, qui proposuit, tenebitur ipsa propositione. §. 3. Proscribere falam sie accipimus, claris literis, unde de plano recte legi postit: ante A tabernam scilicet , vel ante eum locum, in quo negotiatio exercetur; non in loco remoto, sed in evidenti. Literis, utrum Grocis, an Latinis? Puto fecundum loci conditionem: ne quis causari postit ignorantiam litcrarum. Certe si quis dicat, ignorasse se literas, vel 11011 observasse quod propositum erat, cum multi 7 legerent, cumque palam esset propositum, non audietur. §. 4. Proscriptum autem perpetuo esse oportet. Cxterum si [per] id temporis, quo propositum non erat, vel obsenrata proscriptione , contractum sit, institoria locum habebit. Proinde ii dominus quidem mercis proscripsisset, alius autem sustulit, aut vetustate vel pluvia, vel quo simili contingit, ne proscriptum esset, vel non pareret, dicendum, eum, qui proposuit, teneri, f Sed si ipse institor decipiendi mei causa detraxit, dolus ipsius proponenti nocere debet: nisi particeps doli fuerit, qui contraxit. §. 9. Conditio autem propositionis servanda est: quid enim, si 8 certa lege, vel interventu cujusdani perso- nx, vel sub pignore voluit cum eo contrahi, vel ad certam rem ? JEquiffimum erit, id servari, in quo propositus est. + Item, si plures habuit institores, vel cinn omnibus simul contrahi voluit, vel cum uno solo; sed & si denpnciavit 9 cui, ne cum eo contraheret: non debet institoria teneri: nam & certam personam postumus prohibere contrahere, ve! certum genus hominum , vel negotiatorum ; vel certis hominibus permittere. Sed si alias cum alio contrahi vetuit, continua variatione, danda est omnibus adversus eum actio: neque enim deripi debent contrahentes. §. 6. Sed si in totum prohibuit cum eo contrahi, propositi loco non habetur: cum magis hic custodis sit loco, quam institoris. Ergo nec vendere mercem hic poterit, nec modicum quid ex taberna. §. 7. Si institoria recte astum est, tributoria ipso jure locum 11011 habet: neque enim potest habere locum tributoria in merce dominica, quod si non fuit institor dominicae mercis, tributoria superest actio. §. 8- Sia servo tuo operas vicarii ejus conduxero, & eum merci mex institorem fecero, lique tibi mercem vendiderit, emptio est: nani, cum dominus a fervo emit, est emptio, licet 10.non sit dominus obligatus ; usque adeo, ut etiam pro emptore & posiidere, & usucapere dominus postit. m , 12. JULIANUS lib. 11. Digestorum. ideo utilis 11 institoria actio adversus me tibi competet: mihi vero adversus te, vel de peculio dispensatoris, si ex conducto agere velim; vel de peculio vicarii, quod ei mercem vendendam mandaverim, pretiumque quo emisti, in rem tuam versum videri poterit, eo quod debitor servi tui factus esses. TT 13. ULPIANUS lib. 28. ad Edictum. JrAbebat quis servum merci olearix 12 propositum Arelatx; enn- 494 (i. d. §. ii,. (2. I. iZ. in fin.supr. de condici, indeb. I. 3. in fr. sufr. commodati. I. 4. §. 4. infr. de doli mali U met. except. I. 47. infr. desolution. §. ult. circa fin. Inß. quib. alienare licet vel non. I. tut. C. de ujucup. pro emptore. (3. /. 17. §. 2./q/r. b. f. (4. /.II. §. 3 .supr. de minor. (9. §. 3. §. 5. vers.sed &fi denunciavit. §. 6 . inf-. hic. I. 17. §. I, in fin. §. pe-,i. infr. h. t. (i>. I. 47. in pr. infr. de peculio. ^ v. /. 9. §. 2. infr. dejur. ey fucli ignorantia. (8- /• v §. il.jitpr. h. t. (9. V. §. 2. supr. h. t. (10. Fac. I. 4. supr. deni & mutuis pecuniis accipiendis: acceperat mutuam pecuniam : putans creditor ad merces eum accepisse, egit proposita actione: probare non potuit, mercis gratia eum accepisse: licet consumpta est actio, nec amplius agere poterit, quasi pecuniis quoque mutuis accipiendis esse propositus , tamen Julianus utilem ei actionem competere ait. §. 1. Meminisse autem oportebit, institoria dominum ita demum teneri, si non novaverit quis eam obligationem, vel ab institore, vel ab alio, novandi animo, stipulando. §- 2. Si duo pluresve tabernam exerceant, & servum, quem ex disparibus partibus habebant, institorem proposuerint, utrum pro dominicis partibus teneantur, an pro squalibus: an pro portione mercis, an vero in solidum, Julianus ’q iverit? Et verius esse ait, exemplo exercitorum, & de peculio actionis, in solidum unumquemque conveniri posse: & quidquid is prostiterit, qui conventus est, societatis judicio 13, vel communi dividundo con- sequetur. quam sententiam & supra probavimus. 14. PAULUS lib. 4. ad Plautium. TDem erit, & si alienus servus communi merci propositus sit: nam adversus iitrumque 14 in solidum actio dari debet; & quod quisque prostiterit, ejus partem societatis, vel communi dividundo judicio consequetur. certe ubicunque actio societatis, vel communi dividundo cessat: quemque pro parte sua condemnari oportere constat, veluti si is , cujus fervo creditum est, duobus heredibus institutis, ei fervo libertatem dederit: nam heredum quisque pro sua parte conveniendi sunt, quia cessat inter eos communi dividundo judicium. i?. ULPIANUS lib. 28. ad Edictum. "VIO vissime sciendum est, has 19 actiones perpetuo dari, & ist ^ heredem 16, & heredibus. 16. PAULUS lib. 29. ad Edictum. CI cum villico alicujus contractum sit, non datur in dominum ^ actio: quia villicus propter fructus percipiendos, non propter quxstum proponitur. Si tamen villicum distrahendis quoque mercibus propositum habuero, non erit iniquum, exemplo 17 insti- torix, actionem in mc competere. 17. IDEM lib. 30. ad Edictum. CI quis mancipiis, vel jumentis, pecoribusve emendis vendendis- o q lu; prepositus sit, non solum institoria competit adversus eum, qui proposuit, sed etiam redhibitoria , vel ex stipulatu duple sim- pleve in solidum actio danda est. §. 1. Si servum Titii institorem habueris, vel tecurn ex hoc Edicto, vel cum Titio ex inferioribus Edictis agere potero: sed si tu cum eo contrahi vetuisti 18, cum Titio duntaxat agi poterit. §. 2. Si impubes patri habenti institores , heres 19 extiterit, deinde cum his contractum fuerit, dicendum est, in pupillum dari actionem, propter utilitatem promiscui usus: quemadmodum ubi post mortem tutoris, cujus auctoritate institor propositus est, cum eo contrahitur. §. 3. Ejus contractus certe nomine, qui ante aditam hereditatem intercessit, etiam si furiosus heres existat, dandam [esse] actionem etiam Pomponius scripsit : non enim imputandum est ei, qui sciens dominum decessisse, cum institore exercente mercem contrahat. §. 4. Proculus ait, si denunciavcro tibi, ne servo ,1 me praeposito crederes , exceptionem dandam Ji ille illi non Aenunciavcrit , ne illi fervo crederet. Sed ii ex eo contractu peculium habeat, ant in rem meam versum sit, nec velim, quo locupletior sim, solvere, replicari de dolo [ malo ] oportet: nam videri 20 me dolum [malum] Facere, qui ex aliena jactura lucrum qnxram. §. 5. Ex hac causa 21 etiam condici posse verum est. 18. IDEM lib. singul. de Variis lectionibus. jNstitor est, qui taberna:, locove, ad emendum , vendendumve proponitur 22, quique sine loco 23 ad eundem actum proponitur. 19. PAPINIANUS lib. 3. Responsorum. TN eum , qui mutuis accipiendis pecuniis procuratorem proposuit, utilis ad 24 exemplum iustit orix dabitur actio: quod leque fa- de judic. (11. /. 19. in pr. infr. h. t. (12. I. 5. §. 14. supr. cod' (13. I. ^.fupr. de cxercit. ali. (14. /■ 4- §• r.fupr. d. t. (19. /.4. §. 'ult. supr. d. t. (16. I. 5. tz. pen. supr. h. t. (17. I. 19. in pr. infr. eod. (l8- V. I. II. §. z. supr. eoi. (19. d. I. II. in pr. (20. v. /. 14. supr. de condici, indeb. (21. I. 29. supr. dereb. crcd. (22. I. 3. /. 9. supr. h. t. §. 2. ve-,f. institoria. Infi. quod cum eo , qui in alien. potest. (23. Fac. /. 4. supr. h. t. (24. I. 16. in fin. supr. I. 3. C. eod. I. 10. §. 5. infr. mandati. cie udum 495 Di festorum Lib. XIV- Tit. III. IV. ciendum erit, & si procurator solvendo sit, qui stipulant) pecuniam promisit. §. i. Si dominus, qui servum institorem apud mensam pecuniis accipiendis habuit, post libertatem quoque datam idem per libertum negotium exercuit, varietate status non mutabitur periculi causa. §. 2. Taberna; prxpositus a patre filius, mercium causa mutuam pecuniam accepit: pro eo pater fidejuffit: etiam institoria ab eo petetur, cum acceptae pecunix speciem , fidejubendo, negotio tabernx miscuerit. §. 3 - Servus pecuniis tantum i fenerandis prxpositus, per interceffionem xs alienum suscipiens, ut institorem, dominum in solidum jure Prxtorio non adstringit: quod autem pro eo, qui pecuniam feneravit, per delegationem alii promisit, a domino recte petetur; cui pecunix cre- ditx contra eum, qui delegavit, actio quxsita est. 20. SCJEVÖLA lib. ;. Digestorum. I Ucius Titius mensx nummnlarix, quam exercebat, habuit li- •*-' bertum prxpofitum; is Gajo Sejo cavit in hxc verba: Oclavius Terminalis, rem agens Ocl avii Felicis, Domitio Felici salutem. Haies penes mensam patroni mei denarios mille, quos denarios vobis numerare debebo pridie Kalendas Majas: Quxsitum est, Lucio Titio defuncto fine herede, bonis ejus venditis, an ex epistola jure conveniri Terminalis possit? Respondit, nec jure his verbis obligatum, nec xquitatem conveniendi eum superesse: cum id institoris officio, ad fidem mensx protestandam , scripsisset._ m T I T. IV. DE TRIBUTORIA 2 ACTIONE. 1. ULPIANUS lib. 29. ad Edictum. Jjus quoque Edicti non minima utilitas est: ut dominus, qui alioquin in fervi contractibus privilegium 3 habet, (quippe cum de peculio duntaxat teneatur, cujus peculii xstimatio, deducto 4, quod domino debetur, fit) tamen, si scierit servum peculiari merce negotiari, velut extraneus creditor, ex hoc Edicto in tributum vocatur. §. I. Licet mercis appellatio angustior sit, ut neque ad servos, fullones, vel sarcinatores, vel textores, L venaliciarios ; pertineat, tamen Pedius lib. x v. scribit, ad omnes negotiationes porrigendum Edictum, §. 2. Peculiarem autem mercem, non ficuti peculium accipimus: quippe peculium deducto 6, quod domino debetur, accipitur; merx peculiaris, etiamsi nihil sit in peculio, dominum tributoria obligat, ita demum, si sciente eo negotiabitur. §. 3. Scientiam hic eam accipimus, qux habet & voluntatem. Sed (ut ego puto) non voluntatem, sed patientiam: non enim velle debet dominus, sed non nolle, si igitur scit, & non protestatur, & contradicit, tenebitur actione tributoria. §. 4. Potestatis 7 verbum ad omnem sexum, item ad omnes, qui sunt alieno [juri] subjecti, porrigendum erit. §. ;. Non solum ad servos pertinebit tributoria actio : verum ad eos quoque, qui 8 nobis bona fide serviunt, sive liberi, sive servi alieni sunt; vel in quibus usumfructum habemus. 2. PAULUS lib. 30. ad Edictum, 'tamen merx, qua peculiariter negotietur, ad nos pertineat. 3. ULPIANUS lib. 29. ad Sabinum. CEd si servus communis sit, & ambo sciant domini, in utrumlibet o ex illis dabitur'actio, at si alter scit, alter ignoravit, in eum, qui scit, dabitur actio: deducetur tamen solidum, quod ei, qui ignoravit, debetur. Quod si ipsum quis ignorantem convenerit, quoniam de peculio convenitur, deducetur etiam id , quod scienti debetur: & quidem in solidum : nam & fi ipse de peculio conventus esset, solidum, quod ei deberetur, deduceretur. Et ita Julianus lib. xil. Digestorum scripsit. §. 1. Si servus pupilli, vel furiosi sciente tutore, vel curatore, [in] merce peculiari negotietur, * dolum quidem tutoris, vel curatoris nocere pupillo 9, vel furioso non debere puto: nec tamen lucrosum esse debere. Et ideo hactenus eum ex dolo tutoris tributoria teneri, si quid ad eum pervenerit. Idem & in furioso puto: quamvis Pomponius lib. VIII. Epistolarum , !i solvendo tutor fit, ex dolo ejus pupillum teneri scripsit. Et sane hactenus tenebitur, ut actionem, quam contra tutorem ha- Uti (1. I, ult. infr. quod cum eo, qui in alten, potest. (2. §.3 . Inst, quod cum eo , qui in aliena potest. (3, l. %z.inpr. infr. de pecul. (4. §. 2. infr. h. L (5. L 5. §. 14. infr. h. 1 . 1 . 207. infr. de verb.Jign. (6. I. 9. §. 2. infr. de pecul. (7. I. 215. infr. devcrb.ßpi. (ß. I. 1. infin. infr. de pecul. (9. /. 3. infr. quando ex facio tutor. (10. I. 23. infr. de fürt. I. 1%. fv.pr. de dolo malo. _496 beat, prxstet. §. 2. Sed & si ipsius pupilli dolo factum sit, si ejus xtatisiosit, ut doli capax sit, efficere, ut teneatur: quamvis scientia ejus non 11 sufficiat ad negotiationem. Quid ergo est? Scientia quidem tutoris & curatoris debet facere locum huic actioni: dolus autem, quatenus noceat, ostendi. 12 4. PAULUS lib. 30. ad Edictum. CI pupillus, cujus tutor scierit, pubes factus, vel furiosus, sanx o mentis, dolo admittant: tenentur ex hoc Edicto. ;. ULPIANUS lib. 29. ad Edictum. ■pRocuratoris autem scientiam & dolum nocere debere domino, ne- que Pomponius dubitat, nec nos dubitamus. §. 1. Si vicarius fervi mei negotietur, si quidem me sciente, tributoria tenebor, si me ignorante, ordinario sciente, de peculio ejus actionem dandam, Pomponius lib. lx. scripsit: nec deducendum 13 ex vicarii peculio, quod ordinario debetur; cum id, quod mihi debetur, deducatur. f Sed si uterque scierimus, & tributoriam, & de peculio actionem competere, ait: tributoriam, vicarii nomine; de peculio vero, ordinarii, eligere tamen debere agentem, qua potius actione experiatur: sic tamen , ut utrumque tribuatur; & quod mihi, & quod fervo debetur, cum, si servus ordinarius ignorasset, deduceretur integrum, quod ei ä vicario debetur. §. 2. Sed & si ancilla 14 negotiabitur, admittendam tributoriam dicimus. §. 3. Item parvi refert, cum ipso servo contrahatur, an cum institore ejus. §. 4. Mercis nomine merito adjicitur 15, ne omnis negotiatio cum eo facta tributoriam inducat. §. ;. Per hanc actionem tribui jubetur, quod ex ea merce, & quod eo nomine receptum est. §. 6. In tributum autem vocantur, qui in potestate habent, cum creditoribus mercis, tz. 7. Sed est quxsitum, dominus utrum ita demum partietur ex merce, si quid ei mercis nomine debeatur, an vero & si ex alia causa? Et Labeo ait, ex quacunque causa 16 ei debeatur, parvique referre, ante mercem, an postea ei debere quid servus cx- perit: sufficere enim, quod privilegium deductionis perdidit. §. 8- Quid tamen, si, qui contrahebant, ipsam mercem pignori acceperint? Puto debere dici prxferendos domino jure pignoris. §. 9. Sive autem domino, sive his, qui in potestate ejus sunt, debeatur, utique erit tribuendum. §. 10. Sed si duo, plurefve domini sint, utique omnibus tribuetur pro rata debiti fui. §. 11. Non autem totum peculium venit in tributum : sed 17 id duntaxat, quod ex ea merce est; sive merces manent, sive pretium earum receptum, conversumve est in peculium, tz. 12. Sed & si adhuc debeatur mercis nomine a quibusdam, quibus solebat servus distrahere, hoc quoque tribuetur, prout fuerit receptum. §. 13. Si prxter mercem servus iste in taberna habeat instrumentum , an hoc quoque tribuatur? Et Labeo ait, & hoc tribui. & est xquiffimum: plerumque enim hic apparatus 18 ex merce est; imo semper. Cxtera tamen, qux extra hxc in peculium habuit, non tribuentur: utputa argentum habuit, vel aurum: nisi si hxc ex merce comparavit. §• 14. Item si 19 mancipia in negotiatione habuit ex merce parata, etiam hxc tribuentur. §. 15. Si plures habuit servus creditores, sed quosdam in mercibus certis, an omnes in iisdem confundendi erunt, & omnes in tributum vocandi: utputa, duas negotiationes exercebat, puta sagariam 2c, & linteariam, & separatos habuit creditores? Puto, separarim eos in tributum vocari; unusquisque enim eorum merci magis , quam ipsi , credidit. §. 16. Sed si duas tabernas ejusdem negotiationis exercuit, & ego fui tabernx (verbi gratia) quam ad Buccinum habuit, ratiocinator, alius ejus, quam trans Tiberim: xquiffimum puto, separarim tributionem faciendam: ne ex alterius re, merceve alii indemnes fiant, alii damnum sentiant. §. 17. Plane, si in eandem tabernam merces deferebantur , licet hx, qux existent , ex unius creditoris pecunia sint com- paratx, dicendum erit, omnes in tributum venire, nili fuerint creditori pigneratx. §. 18. Sed si dedi mercem meam vendendam, & exstat, videamus, ne iniquum sit, in tributum me vocari? Et si quidem in creditum ei abiit, tributio locum habebit: enimvero ii non abiit, quia res venditx non alias delinunt esse mex, quamvis (11. v. I. 110. §. 2. tnjr.de reg.jur. (12. I. 18. §. 1. infr. de probat. (13. Obst, l. 17. circa fin. infr. de pecul. (14. L 27. infr. infr. d. t. v. L 7. §. 1. I. S.fupr. de inftit. aci. (15. I. 1. §. s.fupr. h. t. (16. I. 9. §. 6. infr. de peculio. (17. §. $. fitpr. §. <3. infr. hic. I. ii. infr. h. t. (18. v. 1 . 12. inpr. infr. deinftruci. velinstrttnt. (19. *• I. §. l.Jupr. h. t. (20. I. 32. §. 4. infr. pro socio. vendide- Qiiod cum eo, qui in aliena potestate est, &c. 497, _ vendidero, nisi i xre soluto, vel fidejussore dato, vel alias satisfacto: dicendum erit, vindicare me polle. §. 19. Tributio autem fit pro 2 rata ejus, quod cuique debeatur: & ideo, fi unus creditor veniat, desiderans tribui integram portionem, consequitur: sed quoniam fieri potest, ut alius quoque vel alii exiliere possint mercis peculiaris creditores, cavere 3 debet creditor iste, pro rata se refusurum, ji forte alii emerserint creditores. 6. PAULUS lib. 30. ad Edictum. ■\TOn enim haie actio, sicut de peculio, occupantis 4 meliorem i' insani facit, sed aqualem conditionem quandoque agentium. ULPIANUS lib. 29. ad Edictum. TLlud quoque cavere debet, F q--r'd aliud domini debitum emerserit, 1 refusurum se ei pro rata. Finge enim cunditionale debitum imminere vel in occulto esse; hoc quoque admittendum est: nam injuriam dominus pati non debet, lieetin tributum vocatur. §. r. Quid tamen si dominus tribuere nolit, nec hanc molestiam suscipere; sed peculio vel mercibus cedere paratus sit ? Pedius refert, audiendum eum. Qiue sententia habet requitatem : & plerumque arbitrum in hanc rem Pneior debebit dare, cujus interventu tribuantur merces peculiares. §. r. Si cujus dolo malo factum est, quo minus ita tribueretur, in eum tributoria ; datur, ut quanto minus tributum sit, quam debuerit, prsstet: qus actio dolum malum coercet domini, f Minus 6 autem tribuere videtur, etiam si nihil tributum-fit. f Si tamen ignorans in merce servum habere, minus tribuit, non videtur dolo minus tribuisse, sed 7 re comperta, si non .ribuat, dolo [nunc] non caret: proinde fi tibi ex ea merce solvi fecit, utique dolo videtur minus tribuisse. §. 3. Sed & ii mercem perire passus est, aut eam avertit, aut vilioris data opera distraxit: vel si ab emptoribus pretium non exegerit; dicendum erit, teneri eum tributoria, si dolus intervenit. §. 4. Sed etsi negaverit dominus cui.mam deberi, videndum erit, an tributoria locus fit? Et est verior Labeonis sententia, tributoriam locum habere: alio- (iniii expediet domino negare. §. 5- H:ec actio & perpetuo, & in heredem datur, de 8 eo dunlaxat, quod ad eum pervenit: 8. JULIANUS lib. 11. Digestorum. Q Uia non de dolo est, sed rei persecutionem continet. Quate etiam - mortuo servo dominus, item heres ejus, perpetuo teneri debebit, propter factum defuncti: quamvis non aliter, quam dolo in- . terveniente, competat. 9. ULPIANUS lib. 29. ad Edictum. QUod in herede dicimus, idem erit & in exteris successoribus. V. §. 1. Eligere quis debet, qua actione experiatur, utrum de peculio, an tributoria: cum scit 9 sibi regressum ad aliam non futurum. 10 Plane, si quis velit ex alia causa tributoria agere, ex alia causa de peculio: audiendus erit. §. 2. Si fervo testamento manumisso peculium legatum sit, non debere heredem tributoria teneri, quasi neque ad eum pervenerit, neque dolo fecerit, Labeo ait. Sed Pomponius lib. lx. scripsit: heredem, nili curaverit caveri sibi a fervo, vel deduxerit a peculio, quod tribuendum erat, teneri tributoria. Que sententia non est sine ratione: ipse enim auctor doli est, qui [id] egit, ne tribueret: totiens 11 enim in heredem damus de eo, quod ad eum pervenit, quotiens ex dolo defuncti convenitur, non quotiens ex suo. 10. PAULUS lib. 30. ad Edictum. TAE peculio actione etiam 12 cum emptore servi agi potest, tribu- J toria non potest. ii. GAJUS lib. 9. ad Edictum provinciale. ^Liquando etiam agentibus expedit potius 13 de peculio agere, quam tributori?., nam in [hac] actione, de qua loquimur, hoc 14 solum in divisionem venit, quod in mercibus est, quibus negotiatur 5 quodque eo nomine receptum est: at in actione de peculio to tius peculii quantitas spectatur, in quo & merces continentur. & fieri potest, ut dimidia forte parte peculii, aut tertia vel etiam minore negotietur: fieri pneterea potest, ut patri, dominove nihil debeat. (1. §. 41. Inji. de rer. divis. (2. I. 7. §. 2. infr. h. t. §. 3. §. ;. ver), is quoque. Inst. quod cum eo, qui in alien. foteft. (3. Adde /. 57. in fin.supr. de bered, petit. (4. I. 10. infr. de pecttl. (;. §. per. infr. hic. I. ult. infr. h. t. §. 3. Inft. quod cum eo, qui in alien. foteft (6. L 32. I. 82. infr. de verb.stgn. (7. i. 13. in pr. infr. deposti. (8. I. 26. fupr. de dolo malo. (9. v. I. 6. infr. de except. reijudic, (io. Excip. I. 4. in fin. infr. tit. prox. 1 . 1. §. 4. in jin. infr. quod ie- Tom. I. 12. JULIANUS lib. 12. Digestorum. ^Lius duntaxat de peculio , alius tributoria, fervi nomine cum domino agit: QaxsiUim est, an deducere dominus de peculio debeat, quod tributoria agenti prxstaturus sit? Respondit, tributoria actione tunc demum agi potest, cum 15 dominus, in distribuendo pretio mercis, Edicto Frstoris non satisfecit: id est, cum majorem partem debiti fui deduxit, quam creditoribus tribuit, velufci si, cum in merce triginta finssent, in quam ipse quidem quindecim crediderat, duo autem extranei triginta, toti quindecim deduxerit, & creditoribus reliqua quindecim dederit: cum deberet sola decem deducere, extraneis dena tribuere, cum igitur Aoe fecit, nec intelligendus est servum a se liberasse, eo quod quinque adhuc nomine ejus, tributoria actione prxstatu- rus sit. Quare si agi de peculio cceperit, cum Forte extra mercem peculium esset, quinque tanquam adhuc creditor fervi deducere debebit. TIT. V. QUOD 16 CUM EO, QUI IN ALIENA POTESTATE est, [negotium] gestum esse dicetur. i. GAJUS lib. 9. ad Edictum provinciale. ('JMniaProconsul agit, ut qui contraxit cum eo, qui in aliena potestate sit, etiamsi deficient superiores actiones, (id est, exercitoria, institoria, tributoriave) , nihilominus tamen , in bono & squo res patitur, suum consequatur, live . . „ . :s, cujus iu potestate sit, negotium gestum fuerit, in solidum eo nomine judicium pollicetur: sive non jussu, sed tamen iii rem ejus versum fuerit, eatenus introducit actionem, quatenus in rem ejus versum fuerit: sive neutrum eorum sit, 4? peculio actionem constituit. 2. ULPIANUS lib. 29. ad Edictum. ^It Prstor: in eum, qui emancipatus, aut exheredatus 17 erit, qui- ve 18 abstinuit fe hereditate ejus, cujus in potestate, cum moritur, fuerit , ejus rei nemine, qua cum co contracta erit , cum [zVj in potestate ejset, svesu.i voluntate , svejujsu ejus, in cujus potestate erit , contraxerit , sive in peculium ipsus, Jive in patrimonium ejus, cujus in potestate fuerit, ea res redactu fuerit, actionem, causa cognitu, dabo 19 in quod, facere potest. §. 1. Sed & si citra emancipationem sui juris factus sit, vel in adoptionem datus, deinde pater naturalis decesserit: item, si quis ex minima 20 parte sit institutus, xquiffimum est, causa cognita etiam iu hunc dari actionem in id . quod facere potest. IDEM lib. 3. Disputationum. quod aliis debetur, tractari potest ? qui, cum esset' alien® potestatis , cum eo contraxerunt, recte dicetur, occupantis 21 meliorem esse conditionem: nisi si quis privilegiarius veniat: hujus enim non sine ratione prioris ratio habebitur. Quod si qui sint, qui postea- quam tui luris fastus est, cum eo contraxerunt, puto horum rationem habendam. 4. IDEM lib. 29. ad Edictum. CEd si ex parte non modica sit heres scriptus filius, in arbitrio est o creditoris, utrum pro portione hereditaria, an in solidum eunt conveniat. Sed & hic judex xstimare debet, ne forte in id, quod facere potest, debeat conveniri. §. 1. Interdum autem, & si exheredatus filius, vel emancipatus sit, in solidum actio adversus eum dabitur: utputa, 11 22 patren-.familias se mentitus est, cum contraheretur cum co: nam lib. II. Digestorum Marcellus scripsit, etiamsi facere non possit, conveniendum propter mendacium. §. 2. Quamquam autem ex contractu in id, quod Facere potest, actio in eum datur, tamen ex delictis in solidum convenietur. §. 3..Soli autem filio succurritur, non 23 etiam heredi ejus: nam [&3 Papinianus lib. IX. Qtixstionum scribit, in heredem filii in solidum dandam actionem. §. 4- Sei! an etiam temporis haberi CEd an hic detrahi debeat, qu Et fi quidem sint creditores, gator. (11. I. 44. infr. de reg.jur. (12. /. 32. §. pen. infr. desecui. (13. §. v verf. rursus. Inft. quod cum eo, ■qui in alien. potest. (14. I. 5. §. 11 .fupr. h. t. (1;. l. 7- §• --fipr. eod. (16. Lib. 4. C. 26. L? 4- I»fl- 7- 07- 49- infr. de re judic. (18. I. 2. I. 4. C. h. t. (19. d. I. 2. C. h. t. excip. L 4. §. 1. infr. eod. (20. I. 7. infr. eod. (21. /. 10. infr. de pccul. (22. I. si. infr. h. t. (23. I. 63. §- 2. infr. proficio. I i debeat 5oo 499 Disestorum Lib. XIV. Tit. V. VI. debeat ratio , ut si quidem ex continenti cum filio agatur, detur actio in id, quod facere potest: sin vero post multos annos, non debeat indui geri? Et mihi videtur rationem habendam esse : in hoc enim causae cognitio vertitur. §. Is, qui de peculio egit, cum posset quod justu : in ea causa est, ne possit quod jusu postea agere. Et ita Proculus exiffmat. Sed si deceptus de peculio egit, putat Celsus succurrendum ei: qiue sententia habet rationem. PAULUS lib. 30. ad Edictum. Cf filiusfamilias, vivo patre, conventus & condemnatus sit; in ^ emancipatum, vel exheredatum, postea judicati actio in id, quod facere potest, danda est. §. 1. Si filio exheredato, ex Senatus- con Ito Trebdliano hereditas patris restituta sit, non debebit, in qua :tum facere potest, sed in solidum condemnari: quia effectu 1 quo 'ainmodo heres est. §. 2. Sed si coactus immiscuerit se, ut re- ftit.iat hereditatem, perinde observandum , ac si se abstinuisset. 6. ULPIANUS lib. 2. Disputationum. "pUm, qui se patreinfamilias simulavit 2, & mandante aliquo sti- pulatns est, mandati teneri, Marcellus scripsit, quamvis rem pr-vstare non postit: & sane verum est, teneri eum debere, quia dolo fecit. Hoc & in omnibus bonae fidei judiciis dicendum erit. 7. SCiEVOLA lib. 1. Responsorum. DAter filio permisit mutuam pecuniam accipere: & per epistolam ^ creditori mandavit 3 , ut ei crederet: filius ex minima parte 4 patri heres exstitit: Respondi, esse in potestate creditoris, utrum filium, cui credidisset, in solidum ; , an heredes, pro qua parte quisque succeffisset, mallet convenire, sed filius condemnatur, in quantum facere potest. 8- PAULUS lib. 1. Decretorum. 'Titianus primus praeposuerat servum mutuis pecuniis dandis, & x pignoribus accipiendis: is servus etiam negotiatoribus hordei solebat pro emptore suscipere debitum, & solvere: cum fugisset servus, &is, cui delegatus fuerat dare pretium hordei, conveniret dominum nomine institoris, negabat, eo nomine se conveniri posse; quia 6 non in eam rem pnepositus fuisset: cum autem & alia quaedam gessisse, & horrea conduxisse, & multis solvisse idem servus probaretur; Prxfectus annonm contra dominum dederat sententiam. Dicebamus, quasi fidejussionem [esse] videri, cum pro alio solveret debitum , [non pro aliis suscipit debitum] : 11011 solere autem ex ea causa in dominum dari actionem, nec videtur huc dominum mandasse, sed quia videbatur in omnibus eum suo nomine substituisse, sententiam conservavit Imperator. T I T. VI. DE SENATUSCONSULTO 7 MACEDONIANO. 1. ULPIANUS lib. 29. ad Edictum. A/ Erb a Senatusconsulti Macedoniam hmc sunt; Cum inter catenis sceleris causas Macedo, quas ilii natura adminiflrakat, etiam as alienum adhibuijfet, U sepe materiam peccandi malis moribus prasta- ret , qui pecuniam [ne quid amplius diceretur) incertis nominibus crederet. placere, necui , qui filios imilias $mi(taa;n pecuniam <) dedisset, etiam post mortem parentis eius, cujus in potestate fui fet, aSlio petitioque daretur : ut scirent, quipejfimo exemplo funerarent, nullius poste filiisamilias bonum nomen exspectata patris morte fieri. §. 1. Si pendeat, an sit in potestate filus, utputa quoniam patrem apud hostes habet, in pendenti 10 est, an in Senatusconsultum sit commissum : nam si reciderit in potestatem, Senatusconsulto locus est; fi minus, cessat: interim igitur deneganda est actio. §. 2. Certe, fi adrogatus mutuam pecuniam acceperit, deinde sit restitutus, ut emanciparetur, Senatusconsultum locum habebit: fuit enim filius- Familias. §. 3. In filiofamilias nihil dignitas facit, quo minus Senatusconsultum Macedonianum locum habeat: nam etiam si Consul situ, vel cujiisvis dignitatis, Senatusconsulto locus est: nisi forte castrense 12 peculium habeat, tunc enim Senatusconsultum cefläbit. (1. Nov. 1. c. i. §. i. circa mcd. (2. I. 4. §. i.Jupr. b. t. I. 10. infir . de rcjitdic. (3. l.y.C.b.t. (4. /. 2. insin.Jupr. eod. (;, i. I infr. quod justi. (6. I. 19. §. v.lt. Jupr. de instit. als. (7. Lib. 4. C. 28. §. 7. Inst. quod cum eo , qui in allen, poteft. (8. Adde l. 6. §. 1. C. b. t. (9. 1. 7. §. 3. infr. eod. (io. §. 5. Inst. qttib. mod. jus patr. potest. (11. Hoc abrogat. A?o-ri. 81- (12. /. 2. infr. L ult. §. 1. C. h.t. (13. d. t. ult. §. 1. (14. Adde l. 52 . §. 15. 2. IDEM lib. 64. ad Edictum. TTSque ad quantitatem castrensis peculii; cum ¥ filiifamilias in castrensi peculio vice patrumfamiliarum fungantur. 13 3. i DEM lib. 29. ad Edictum. CI quis patremfamilias esse credkht 14, non vana simplicitate de- ^ ceptus, nec juris ignorantia, sed quia publice 15 paterfami- lias plerisque videbatur, sic agebat, sic contrahebat. sic muneribus fungebatur: cessabit Senatusconsultum. §. 1. Unde,Julianus lib. xil. in eo, qui vectigalia conducta habebat, scribit, & est saepe constitutum, cessare Senatusconsultum._ §. 2. Proinde & in eo, qui scire non potuit, [an] filiusfamilias sit, Julianus lib. xn. cessare Senatusconsultum ait: utputa, in pupillo, vel minore vi- ginti quinque annis. Sed in minore, causa 16 cognita, & a Prce- tore succurrendum. In pupillo autem etiam alia ratione debuit dicere , cessare Senatusconsultum: quod 17 * mutua pecunia non fit, quam fine tutoris auctoritate pupillus dat. quemadmodum ipse dicit Julianus lib. xil. Si filiusfamilias crediderit, cessare Senatusconsultum : quod mutua pecunia non fit, quamvis liberam peculii administrationem habuit: non enim perdere ei peculium pater concedit, cum peculii administrationem permittit. & ideo vindicationem nummorum patri superesse ait. §. 3. Is autem solus ,z Senatusconsultum offendit, qui mutuam pecuniam filiofamilias dedit: non 19 qui alias contraxit, puta vendidit, b-cavit, vel alio modo contraxit 20. nam pecunias datio perniciosa parentibus eorum visa est. & ideo etsi in creditum abii filiofamilias, vel ex causa emptionis, vel ex alio contractu, in quo pecuniam non numeravi , & [si] stipulatus sim, licet coeperit esse mutua pecunia, tamen, quia pecuniae numeratio non concurrit, cessat Senatusconsultum. Quod ita demum erit dicendum, si non fraus 21 Senatusconsulto sit cogitata: ut, qui credere non potuit, magis ei venderet, ut ille rei pretium haberet in mutui vicem. §. 4. Si a filiofamilias stipulatus sim, & patrifamilias facto crediderim, sive capite deminutus sit, sive morte patris, vel alias fui juris sine capitis diminutione Fuerit effectus, debet dici cessare Senatusconsultum: quia mutua jam patrifamilias data est : 4. SC/EVOLA lib. 2. Qusestionum. (hUia, quod vulgo dicitur, filiofamilias credi non licere, non ad verba reserendum est, sed ad numerationem. ;. PAULUS lib. 3. Quaestionum. 1,'Rgo hic & in solidum damnabitur, non in id, quod facere ^ potest. 6. SC/EVOLA lib. 2. Quaestiomim. QOntra etiam recte dicitur, si ä patrefamilias stipulatus [sis], credas postea filiofamilias facto, Senatus potestatem exercendam : quia expleta 22 est numeratione substantia obligationis. 7. ULPIANUS lib. 29. ad Edictum. 1 Tein, si filiusfamilias fidejusscrit, Neratius lib. I. L II. Responsorum cessare Senatusconsultum ait. Idem Celsus lib. iv. Sei Juiianus adjicit, si color 23 quxsitus fit, ut filiusfamilias, qui mutuam accepturus erat, fidejuberet, alio reo dato, fraudem Sena- tuseonlnlto factam nocere : & dandam exceptionem tam filiofamilias, quam reo: quoniam & fidejussori filii subvenitur. §. 1. Idem ait: si duos reos accepero, fiiiumfamilias, & Titium, cum ad fi- liumfamilias esset perventura pecunia, ideo autem reum Titium acceperim, ne quasi fidejussor auxilio Senatusconsulti uteretur: utilem esse exceptionem adversus fraudem dandam. §. 2. Sed [&] si filiusfamilias patre suo relegato, vel longo tempore absente, dotem pro filia promiserit 24, & rem patris pignori dederit, Senatusconsultum cessabit: patris tamen res non tenebitur, f Plane, si patri heres exstiterit filius, & pignus persequatur, exceptione doli summovebitur. §. 3. Mutui dationem, non solum numerata: pecuniae, verum omnium, quae mutuo dari possunt, an accipere debeamus , videndum ? Sed verba videntur mihi ad numeratam pecuniam referri: ait enim Senatus, miituantpccunium dedistt. sed 25 si fraus sit Senatusconsulto adhibita, puta frumento, vel vino, vel infr. defurt. I. 1. C. h.t. (15. /. 7. §. 8. I. 19. infr. I. 2. C. eoi. {16. I. 44 ■ s u P r \ minor. (17. §. ult. Inst. quib. alienare licet. 08- I- 7- §- 3- infr. h. t. (19. I. 3. C. eod. (20. v. I. 7. in pr. L 13. infr. eod. (21. d. I. 7. in pr. stf §_ 3, (-2. I. 7. infr. de novat. (23. I. 3. §. pcn. infin.supr. h. t. (24. Adde l. §. 8. infide jure dot. (25. I. 3. §. pen. insin.supr. h. t. oleo 5oi De Senatusconsulto Macedoniano. 502 Ai— oleo mutuo dato, ut his distractis Fructibus uteretur pecunia , sub -1 donandi animo intercesserunt. tunc enim , cum nullum regreiso. infr. hic. 1. 20. infr. destdejtijs. (10. /. 47’ §• i.infr. h. 1.1, 30. §. i.fupr. depatf. (11. §.5 .supr. condicturum scribit. §. 8. Si servus, cum se pro libero gereret. compromiserit, qiueritur, an de peculio actio exprena compromissi, quasi cx negotio gesto, danda sit, sicuti trajecti ti® pectini® datur ? Sed hoc L Nerv® filio , & mihi videtur venus, ex compromisso fervi non 12 dandant de peculio actionem : quia nec, fi judi- cio condemnetur servus, datur in eum actio. §. 9. Sed ii filius fi- dejussor, vel quasi interventor acceptus sit. an de peculio patrem obligat, queritur ? Et est vera Sabini & Calsii sententia existimantium, fern per obligari patrem de peculio; L distare in hoc ä 13 servo. §. 10. Quare [&] ex compromisso pater tenebitur. Et ita Papinianus quoque lib. ix. Qujeiiioinim i'cnbit. nee Interesse, ait, ex qua causa compromiserit: utrum ex ea causa, ex qua potuit cum patre de peculio agere; an vero ex ea, qua 11011 potuit: cum ex stipulatu pater conveniatur. §. 11. Idem scribit , judicati quoque patrem de peculio actione teneri. Quod [&] Marcellus putat; etiam ejus actionis nomine, ex qua non potuit pater de peculio actionem pati: nam sicut [in] stipulatione contrahitur cum filio, ita judicio contrahi ; proinde non originem judicii spectandam, sed ipsam judicati veiuti obligationem. Quare & ii quasi defensor condemnatus fit, idem putat. §. 12. Ex furtiva causa 14 fisso qui. dem Familias condici posse constat: an vero in 1; patrem, vel in dominum de peculio danda est , quaeritur? Et est verius, in quantum 16 locupletior dominus factus esset, ex furto facio actionem de peculio dandam. Idem Labeo probat: quia • iniquissimum est ex furto fervi dominum locupletari impune. Nam & circa 17 rerum amotarum actionem, filnefamilias nomine, in id, quod ad patrem pervenit, competit actio de peculio. §. 13. Si filiussamilias Duumvir 18 pupillo rem salvam fore caveri 11011 curavit, Papinianus lib. ix. Quaestionum , de peculio actionem competere ait. Nec quicquam mutare arbitror, an 19 voluntate patris Decurio factus iit: quoniam rempublicam salvam fore pater obstrictus est. 4, POMPONIUS lib. 7. ad Sabinum. pEculii * est, non id , cujus servus seorsum a domino rationem habuerit, sed 20 quod dominiis ipse separaverit, summa servi rationem discernens; nam cum fervi peculium totum adimere, vel augere , vel minuere dominus possit, animadvertendum est, non quid servus, sed quid dominus, constituendi servilis peculii gratia fecerit. §• I. Sed hoc ita verum puto , si debito servum liberare voluit dominus: ut, etiam si nuda voluntate remiserit dominus, quod debuerit, desinat servus debitor esse. Ii vero nomina ita fecerit dominus, ut quasi debitorem se servo faceret, cum [revera] debitor non eiset, contra puto: re enim, 11011 verbis, peculium augendum est. §. 2. Ex his apparet, non quid servus ignorante domino habuerit, peculii esse, sed quid volente : alioquin & quod iuLripuit servus domino, fiet peculii 5 quod non est verum. 8- 3- Sed Cepe fit, ut, ignorante domino, incipiat minui fervi peculium, veiuti cum damnum domino dat servus, aut furtum 21 tacit. §. 4. Si, opem ferente fervo meo, furtum mihi feceris, id ex peculio deducendum 22 est, quo minus ob rem subreptam consequi possim. §. ;. Si ane alieno dominico exhauriatur peculium lervi, res tamen in causa peculiaria manent: nam ft aut servo donas- set debitum dominus, aut nomine fervi alius domino intulisset, peculium suppletur, nec est nova concessione domini opus. §. 6. Non lohnn id in peculio vicariorum 23 ponendum est, cujus rei a domino, sed etiam id, cujus ab eo , cujus in peculio sint, seorsum rationem habeant. 5- ULPIANUS lib. 29. ad Edictum. [jEpoiiti nomine, pater 24 vel dominus dumtaxat de peculio con- veniuntur, & si quid dolo malo e orum captus sum. §. 1. Sed h.l. (12. I. 32. §. 9. supr. derecept. qui arbitr. (13. v./. 19. infr. defidcjujs. (14. /. 5. supr. de condici, furti-v. (15. /. $8. de reg.jur. (16. I. 4. supr. de condici, furtiv. 1. 16. infr. de vi vi armat. (17. 1. 3. §. 4. infr. rer. amotar. 1. 19. supr. de condici, furtiv. (18. /. i- §• fu. infr. de magi/cr. conven. (19. I. 1. C. quod cum eo, qui in alien. potest. (20. I. 5. §. ult. infr. h. t (21. I. 9. §.I. infr. de pecul. legat. (22. l.il. tz.S. infr. 'h. t. (23. U. infr. eod. (24. 1. I. §. 42. infr . depoßti. I. 3. H. 4. supr. commodati. «05 ___ _ _ &fi precario res filiofamilias vel fervo i data iit, dumtaxat de peculio'pater domimssve obligatur. §. 2. Sifiliusramilias jusjurandum detulerit, & juratum iit, de peculio danda est actio, quasi contractum sit. Sed in fervo diversum 2 est. §. 3. Peculium dictum est, quasi pusilla pecunia, sive patrimonium pusillum. §. 4. Peculium autem Tuliero quidem sic desimt, (ut Celsus lib.'vi. Digestorum refert), quod servus domini permistu 8 , separatum 4 a rationibus dominicis habet, deducto 5 inde , ii quid domino debetur. 6. CELSUS lib. 6. Digestorum. 'HEfinitio feculii, quam Tubero exposuit, [ut] Labeo ait, ad -L' vicariorum 6 peculia non pertinet. Quod talium est: nam eo ipso, quod dominus fe.vo peculium constituit, etiam vicario constituisse existimandus est. 7. U: r 1 A a US lib. 29. ad Edictum. Q Uam Tuberonis 7 iententiam & ipse CeiUis probat. tz. I. Et -adiieit, pupillum 8 , vel furiosum conltituere quidem peculium fervo non posse: verum ante constitutum (id est , ante furorem , vel ä patre pupiili,) non animetur ex his camis. Qua; lententia vera est. Et congruit cum eo, quod Marcellus apud Julianum notans adjicit, posse fieri, ut ex dominis servus peculium ha- De necuHo. 506 tem puto, non esse opus concedi peculium a domino servum habere, sed 11011 adimi, ut habeat. Alia causa est peculii libera: adminiitra- tionis: nam [hxe] specialiter concedenda est. tz. s. Scire autem non utique lingulas res debet 9 , ssed , id est, pinguius. Et in hanc sententiam Pomponius inclinat. §. 3. Pupillum autem, tam filium, quam servum, peculium habere poste, Pedius lib. xv. scribit, cum [in] hoc (inquit) totiwrex domini constitutione pendeat. Ergo & si furere coeperit servus , vel filius, retinebunt peculium, tz. 4. In peculio autem res esse possunt omnes & mobiles, & ibli: vicarios quoque in peculium potest habere. & vicariorum peculium: hoc amplius, & nomina debitorum, tz. 5. Sed &fi quid furti actione fervo deberetur, vel alia actione, in peculium computabitur; hereditas quoque & legatum, ut Labeo ait. tz. 6. Sed & id, quod dominus sibi debet, in peculium habebit, si forte in domini rationem impendit, & dominus ei debitor manere voluit: aut fi debitorem ejus dominus convenit, quare, si forte ex fervi emptione evictionis nomine, duplum dominus exegit, in peculium fervi erit conversum : nisi forte dominus eo proposito fuit, ut nollet hoc esse in peculium servi, tz. 7. Sed & si quid ei conservus 10 debet, erit peculii, si modo ille habeat peculium , vel [prout] habebit. 8. PAULUS lib. 4. ad Sabinum. 'MOnstatim, quod dominus'voluit ex re lua peculii esse, peculium ’ fecit: sed si tradidit; aut, cum apud eum esset, pro tradito habuit: desiderat enim res naturalem dationem. Contra autem , simul atque noluit, peculium fervi desinit peculium esse. 9. ULPIANUS lib. 29. ad Edictum. JgEd si damnum fervo dominus dederit, in peculium hoc non imputabitur, 11011 magis, quam si subripuerit. tz. 1. Plane si conservus dedit damnum 11, vei subripuit, in peculium videtur haberi. Et ita Pomponius libro undecimo scribit, nam & si quid dominus ab eo , qui rem peculiarem subripuit, vel consecutus est, vel consequi potest, in peculium esse ei imputandum, Neratius lib. II. Keiponsonim scribit, tz. 2. Peculium autem deducto 12, quod domino debetur, computandum esse: quia pravenisse dominus, & cum fervo suo egisse creditur, tz. 3. Huic desir.itioni Servius adjecit, est fi quid his debeatur, quisunt in ejus potestate; quoniam boe quoque domino deberi nemo ambigit, tz. 4. Prxtereanl etiam deducetur, quod his personis debetur, qiue sunt in tutela vel cura domini, vel patris : vel quorum negotia administrant, dum- (1. I. 13. infr, deprecaris. (2. Immo vide l. 22.supr. de jurejur. (3. l.fi.%. z.supr. h.t. (4. d.l.q.inpr. (5. I. infr. soluto tntttrim.. (6. I. 4. in sin. supr. b. t. 1. 6. tz. 2. infr, depccul. legat. (7. 1. 5. infin. I. 6. supr. b. t. (g. I. 3. tz. 3. tz. 4 .supr. eod. (9. v. I. qq.inpr. infr. eod. (10. /.9. tz. 1 .1. 17. jn fin. infr. eod. I. 8- §. 2. infr. de secui, legat. (11. /. 9. tz. 1. infr. de pecul. legat. (12. I. I. in pr. U tz. 2. supr. de tribut. aci. tz. 4. circa fin. Jnft. quod tumeo , qui in uiien. potest, (13. I. 21. in pr. infr. b. 1.1, 9. infr. modo dolo careant: quoniam & si 13 per dolum peculium vel ademerint , vel imminuerint, tenentur, nam fi sernper prxvenire dominus &_ agere videtur, cur non dicatur etiam hoc nomine eum. fecum egisse, quo [nomine] vel tutelas, vel negotiorum gestorum, vel utili actione tenebitur ? Nam; ut eleganter Pedius ait, ideo hoc minus in peculio est, quod 14 domino vel patri debetur , quoniam non est verisimile, dominum id concedere fervo in peculium habere, quod sibi debetur. Sane cum ex exteris causis ipsum a se- metipso exegiste dicimus, qui negotia vel tutelam geret, cur non etiam 111 specie peculiari exegerit, quod exigi debuit ? Defendendum igitur, quasi sibi eum solvere, cum quis agere de peculio conabitur, tz. 5. Sed & creditor fervi, qui heres exstitit domino ejus, deducit de peculio, quod sibi debetur, [si conveniatur: ] sive libertatem servus acceperit, sive non. Idemque & si legatus sit pure servus, nam quasi praevenerit, & ipse fecum egerit, sic deducet , quod sibi debetur: licet nullo 1; momento dominium in manumisso vel legato pure habuerit. Et ita Julianus lib. xu. scribit. f Certe si sub conditione servus libertatem acceperit, minus dubitanter Julianus eodem loco scribit, heredem deducere: dominus enim factus est. Ad defensionem lententi» fine Julianus etiam illud aufert, quod si ei, qui post mortem fervi, vel filii intra annum potuit conveniri de peculio, heres exstitero, procul dubio deducam , quod mihi debetur, tz. 6. Sive autem ex contractu quid domino debeat, sive ex rationum reliquiis, deducet dominus. Sed & ii ex delicto ei debeat, utputa oh furtum, quod fecit, »que deducetur. J Sed est questionis , utrum ipsa furti sstimatio, id est, [id] iolum, quod domino abest, an vero tantum, quantum si alienus servus corniiiisiflet, id est, eum furti poenis? Sed prior sententia verior est, ut ipla furti aestimatio sola deducatur, tz. 7. Si ipieservussese 16 vulneravit, non debet hoc damnum deducere ; non magis, quam si se occiderit, vel praecipitaverit: licet 17 enim [etiam] servis naturaliter in suum corpus saevire. Sed si ä se vulneratum servum dominus curaverit, sumptuum nomine debitorem eum domino puto effectum : quanquam si aegrum eum curasset, rem suam potius egisset, tz. 8. Item deducetur de peculio, li quid dominus fervi nomine obligatus est, aut praestitit obligatus: item, ii quid ei creditum est jussu domini, nam hoc deducendum , Julianus lib. xil. Digestorum scribit. Sed hoc ita demum verum puto, si non in rem domini, vel patris, quod acceptum est, pervenit, alioquin iccum debebit compensare. Sed & si pro servo fidejusserit, deducendum Julianus lib. xu. Digestorum scribit. Marcellus autem in utroque, li nondum quicquam domino absit, melius esse ait, prsstare creditori , ut 18 caveat [ille,] refusurum se, Ji quii pneftiterit dominus hoc nomine conventus, quam ab initio deduci, ut medii temporis interusurium magis creditor consequatur, f Sed si de peculio conventus dominus condemnatus est, debebit de sequenti actione de peculio deduci; coepit enim dominus vel pater judicati teneri, nam & si quid servi nomine non condemnatus praelii tiiset creditori , etiam hoc deduceret. 10. GAJUS lib. 9. ad Edictum provinciale. CI vero adhuc in suspenso est prius judicium de peculio, & ex posteriore judicio res judicaretur, nullo modo debet prioris judicii ratio haberi in posteriore condemnatione : quia * in actione de peculio occupantis 19 melior est conditio. Occupare autem videtur, non qui prior litem contestatus est , sed qui prior 20 ad sententiam judicis pervenit. 11. ULPIANUS lib. 29. ad Edictum. CInoxali judicio conventus dominus, litis sstimationem obtulerit, de peculio deducendum est 21 : quod si nox» dederit, nihil est deducendum. . tz. 1. Sed L li quid dominus soluturum se servi nomine repromisit, deduci oportebit: quemadmodum si quid domino servus pro debitore expromiserat, f Idem est, & fi pro libertate quid domino expromisit, quasi debitor domino sit effectus : sed ita demum , si manumisso eo agatur, tz. 2. Sed si a debitore de in rem verso, (14. I. (t.%. q. infr. de pecul. legat. (15. /.64. infr. defurt. (\(>. I. <).%. ult. infr. de pecul. legat. (17. Vide tamen l. 13. in pr. supr. ad leg. Aquii. (18. l. ?2. infin. infr. h. t. L. 57. in fin. supr. de bered, petit. 1.2. tz. I. infr. de collat. (19. 1. 52. in pr. circa med. infr. b . 1.1. 6.supr. de tribut. adi. I. 3. supr. quod cum eo, qui in allen, potest. (20. 1 . 14. infin. pr.supr. de noxul. ait. (21. I. 16. in pr. infr. de pecul. legat. Ii 3 dominico S07 Digestorum Lib. XV. Tit. I. 5-8 dominico servus exegerit, an domini debitorem se fecerit, quaeritur? Et Julianus lib. xil. Digestorum,- non aliter dominum deducturum ait, quam fi ratum habuisset, quod exactum est. Eadem & in filiofamilias dicenda erunt. Et puto veram Juliani sententiam : naturalia enim debifa spectamus in pecuiiideductionem : est autem naturae xquum , liberari filium vel servum obligatione, eo quod indebitum videtur exegisse. §. Z. Est autem quxstionis, an id, quod dominus semel deduxit, cum conveniretur, rursus , si conveniatur de peculio , eximere debeat: an vero veluti solutum ei videatur, semel facta deductione? EtNeratius & Nerva putant. Item Julianus lib. xil. scribit, fi quidem abstulit hoc de peculio , non debere deduci: livero eandem positionem peculii reliquit, debere eum deducere. §. 4. Denique scribit, si servus vicarium quinque valentem in peculium habuit, & domino quinque deberet , pro quibus vicarium dominus deduxisset, & mortuo postea vicario alium ejusdem pretii servus comparaverit, non desinere domini esse debitorem, quasi vicarius ille domino decesserit: nisi forte, cum eum fervo ademisset, & sibi solvisset, tunc decesserit. §. Idem recte ait: Si cum vicarius valeret decem, dominus conventus de peculio, quinque pro fervo prxftitisset, quoniam quinque ipsi debebantur; mox vicarius decestisset: adversus alium agentem de peculio, decem dominum deducturum, quia [ & ] in eo, quod jam pro eo solvit, debitorem servum sibi fecerit. Qua: sententia vera est : nisi servo ademit vicar um , ut sibi solveret. §. 6. Quod autem deduci debere diximus I id, quod debetur ei, qui de peculio convenitur : ita accipiendum est, si non 2 hoc aliunde consequi potuit. §. 7, Denique Julianus scribit, venditorem, qui servum cum peculio vendidit, si de peculio conveniatur, non debere deducere, quod sibi debetur, potuit enim hoc ex ratione peculii detrahere , & nunc condicere quasi indebitum : quoniam non est in peculio, quod domino debetur, potest (inquit) etiam ex vendito agere. Quod ita erit probandum, si 3 tantum fuit in peculio, eum venderet, ut satisfacere debito dominus postit: exterum, fi postea quid accessit, conditionibus debiti existentibus , quod dominus non distraxerat , contra erit dicendum. §. g. Idem scribit, si quis servum , cujus nomine de peculio habebat actionem , comparasse t , an postit deducere, quod sibi debetur, quoniam adversus venditorem habeat actionem de peculio? Et recte ait, posse; nam & quivis alius potest eligere , utrum cum emptore 4, an cum venditore ageret. Hunc igitur eligere pro actione deductionem. Nec video, quid habeant creditores, quod queramur; cum possint ipsi venditorem convenire, si quid forte putant esse in peculio. §. 9. Non solum autem, quod ei debetur , qui convenitur, deducendum est; verum etiam si ; quid socio ejus debetur. Et ita Julianus lib. X,U. Digestorum scribit: nam * qua ratione in solidum alteruter convenitur , pari ratione deducere eum oportet, quod alteri debetur. Qux sententia recepta est : 12. JULIANUS lib. 12. Digestorum, Q Uia hoc casu etiam cum eo agi potest, penes quem peculium - non est. 13. ULPIANUS lib. 29. ad Edictum. CEd in emptore , & venditore vera non est 5 item in fructuario, 0 & proprietario , & exteris , qui non sunt socii; & in domino , &bonx fidei emptore; nam & Julianus lib. xn. scribit, neutrum horum deducere id , quod alteri debetur. 14. JULIANUS lib. 12. Digestorum. ITemcum testamento prxsenti die servus liber esse jussus est, cum omnibus heredibus de peculio agendum est : nec quisquam eorum amplius deducet, quam quod ipsi debeatur. §. 1, Item, cum servus vivo domino mortuus est , deinde dominus intra annum pluresfi heredes reliquit: & de peculio actio , & deductionis jus scinditur. i;. ULPIANUS lib. 29. ad Edictum. CEd si duo sint bonx fidei possessores, adhuc dicendum erit, neu- 0 trum plus deducturum , quam quod sibi debetur. Item que & si d,uo sunt fructuarii: quia nullam 7 inter se habent societatem. (i. /. 9. §. 2 .fupr. h. t. (2. /. 4. §. 4. Jufr. eod. 5- x. §. 2.fupr. de negat. (4. /. 32. §. I, infr. h. t. fupr. de tribut. adi, (6. Adde L 30. §. 1. infr. h. t. ( 7 . Fac. /. 35. /. 3. infr. §- 3 - Infi- Idem dicetur interdum & in sociis, fi forte separata apud se peculia habeant, ut alter alterius peculii nomine non conveniatur: exterum si commune fit peculium , & in solidum convenientur , & deducetur quod utrique debetur. 16. JULIANUS lib. 12. Digestorum. (AUis ergo casus est, quo peculium fervi communis ad alterum ex ^ dominis solum pertineat ? In primis, si quis fervi partem dimidiam vendiderit, nec peculium ei concesserit. Deinde, si quis fervo communi pecuniam, vel res aliquas ea mente dederit 8 , ut proprietatem eorum retineret, administrationem autem fervo concederet. ßfarcelius notat: Est etiam ille casus, si alter ademerit: vel si omni quidem modo concesserit dominus, sed in nominibus erit concessio. X7- ULPIANUS lib. 29. ad Edictum. CI servus meus ordinarius vicarios habeat, id, quod vicarii mihi O debent, an deducam ex peculio fervi ordinarii ? Et prima illa quxstio est, an hxc peculia in peculio fervi ordinarii computentur? Et Proculus , & Atilicinus existimant, sicut ipsi vicarii 9 sunt in peculio, ita etiam peculia eorum. & id quidem, quod mihi dominus eorum , id est, ordinarius servus debet, etiam ex peculio eorum detrahetur; id vero, quod ipsi vicarii debent, dumtaxat ex ipsorum peculio: sed & si quid non mihi, sed ordinario servo debent, deducetur 10 de peculio eorum , quasi conservo debitum : id vero, quod ipsis debet ordinarius servus, non 11 deducetur de peculio ordinarii fervi: quia peculium eorum in peculio ipsius est. Et ita Servius respondit, sed peculium eorum augebitur 12, ut opinor : quemadmodum si .iominus servo suo debeat. 18. PAULUS lib. 4. Quxstionum. pUi consequens est, ut si Sticho 13 peculium suum legatum sit, ^ isque ex testamento agit: non aliter cogetur id , quod vicarius ejus testatori debet, relinquere , nisi is , id [ est, ] vicarius, peculium habeat. 19. ULPIANUS lib. 29. ad Edictum. Ulnc quxritur, si ordinarii fervi nomine actum sit de peculio, an J agi possit & vicariorum ? Et puto non poste. Sed si actum fit de peculio vicarii, agi poterit & de peculio ordinarii. §. 1. Potest esse apud me duplicis juris peculium : utputa servus est dotalis; potest habere peculium , quod ad me respiciat: potest & quod ad mulierem. Nam ' quod ex re mariti quxiiit, vel ex operis suis 14 , id ad maritum pertinet: & ideo si respectu mariti heres sit institutus , vel ei legatum datum , id eum non debere restituere, Pomponius scribit. Si igitur mecum agatur ex eo contractu , qui ad me respicit, utrum omne deducam , quodquod debetur mihi, sive ex mea causa, sive ex ea, qux ad uxorem respicit ? an vero separamus causas, quasi in duobus peculiis, ut & causa debiti, quod petitur , spectetur: ut si quidem ex eo peculio agatur, quod ad mulierem spectat, id deducam, quod ex eo contractu debeatur; si ex eo contractu, qui ad me respicit, meum deducam? f Qux quxstio dilucidius est in fructuario tractata: utrum ex eo demum contractu potest de peculio conveniri, quod ad se pertinet, an ex omni ? Et Marcellus etiam fructuarium teneri scribit, & ex omni contractu 15 : eum enim 16, qui contrahit, totum fervi peculium, vei- ut patrimonium , intuitum. Certe illud admittendum omni modo dicit, ut priore convento, ad quem [res] respicit, in super- stuum is, cui quxsitum non est, conveniatur. Qux sententia probabilior est, & a Papiniano probatur. Quod & in duobus bonx fidei emptoribus erit dicendum. Sed in marito melius est dicere, simpliciter eum de peculio teneri. Sin autem maritus, hujusmodi servi nomine, aliquid prxstiterit, an ad verius mulierem agentem dotis nomine, deducere id postit ? Et ait , fi id , quod creditori prxstitum est, ad utriusque generis peculium pertinebit, pro rata utrique peculio decedere debere. Ex quo intelligi potest, si ad alterum peculium contractus pertinebit, modo soli uxori detrahi, modo non detrahi, si ad id peculium pertinuit contractus, quod apud maritum resedit. §.2. Interdum & ipsi fructuario 17 adversus dominum datur actio de peculio, utputa si apud eum habeat pc- cum eo, qui in ulien. potest. (10. Obst. /. ;. §. 1. fupr. de tribut. aci. (11. d. §. 4. in sin. (12. /. 7. in sin. Jitpr. h. t. (13. /. 38- §. 2. circa sin. infr. eod. (14. /. un. §. 9. C. de rei uxor. a&. (i;- Immo vide /. 2. in sin. fupr. h. t. (16. /. 32. in sin. pr. infr. eod. (17. /. 37. in sin. infr. tod. culium 5°9 De peculio. 510 culium, apud ipsum vero aut nihil, aut minus, quam fructuario debetur. Idem etiam contra eveniet: quamvis in duobus dominis sufficiat uro socio 1, vel communi dividundo actio. io. PAULUS lib. 30. ad Edictum* vr/Vm inter se avere socii de peculio non possunt. IN' ii. ULPIANUS iib. 29. ad Edictum. CUmma cum ratione etiam hoc peculio Pr*tor imputabit, quod do. C* /0 j mu lo domini futium est, quo minus in peculio ejet. f Sed dolum motum accipere debemus, li ei ademit peculium : Sed & fi eum intricare peculium in necem creditorum passus est , Affla scribit dolo malo ejus factum. Sed & si quis, cum suspicaretur alium fecum acturum, alio peculium avertat, dolo non caret: Sed ii alii solvit, non dubito de hoc, quin non teneatur : quoniam creditori solvitur, & ' licet creditori vigilare 3 ad suum consequendum. §. 1. Si dolo tutoris, vel curatoris Furiosi, vel procuratoris, factura sit: an pupillus, vel furiosus, vel dominus, de peculio conveniatur, videndum ? Et puto, si solvendo tutor sit, prsstare pupillum ex dolo ejus: maxime, liquid ad eum pervenit. Et ita Pomponius lib. vili. Epistolarum scribit. Idem [&] in curatore , & procuratore, erit dicendum. §. 2. Emptor autem ex dolo venditoris non tenebitur, ncc heres, vel alius successor, nisi in id, quod ad se pervenit. Z. 3. Sive autem post judicium acceptum 4, sive ante, dolo factum fit, continetur officio judicis. §. 4. Si dominus, vel pater recuset de peculio actionem , non est audiendus : sed cogendus est, quasi aliam quamvis personalem actionem suscipere. ir. POMPONIUS lib. 7. ad Sabinum. CI damni infecti, aedium peculiarium nomine , promiserit domi- O nus , ra tio ejus haberi debet. Et ideo 5 ab eo , qui de peculio agit, domino cavendum est. 23. IDEM lib. 9. ad Sabinum. 3 ?Dium autem peculiarium nomine in solidum damni infecti ■ n - J promitti debet: sicut vicarii nomine noxale judicium in solidum pati: quia pro pignore eas, si non defendantur , actor [abducit, vel] possidet. 24. ULPIANUS lib. 26. ad Sabinum. (Mirator furiosi administrationem peculii & dare, & denegare potest tam servo furiosi , quam filio. 25. POMPONIUS lib. 23. ad Sabinum. , TD vestimentum peculii esse incipit, quod ita dederit dominus, nt ' 1 eo vestitu servum perpetuo uti vellet, eoque nomine ei traderet, ne quis alius eo uteretur, idque ab eo ejus usus gratia custodiretur. Sed quod vestimentum fervo dominus ita dedit utendum, ut non semper, sed ad certum usum , certis temporibus eo uteretur, vel- ut! cum sequeretur eum , sive coenanti ministrabit, id vestimentum non esse peculii. 26. PAULUS lib. 30. ad Edictum, semel ex ea causa, [id est, ] quod dolo 6 fecerit, dominus prostiterit de peculio conventus, coteris ex eadem causa nihil prostabit. 7 Si tantundem servus ei debeat, quantum dolo minuit, non erit condemnandus. His consequens erit, ut manumisso quoque , vel alienato servo , ex causa [etiam] doli intra annum teneatur. 27. GAJUS lib. 9. ad Edictum provinciale. yj'T ancillarum 8 nomine, & filiarumfamilias in peculio actio datur: maxime, si qua sarcinatrix, aut textrix erit, aut ali- sciente patre dominove , negotientur, dandam esse. Longe magis non dubitatur, & si in rem versum est , quod jujsmi patris, domini ve contra ftnm fit. §. 1. Constat, heredem domini id quoque deducere debere , quoti servus , cujus nomine cum eo dc peculio ageretur, ante 12 aditam hereditatem ex bonis hereditariis amovisset, consumpsisset, corrupisset. §. 2. Si servus alienatus sit, (i- L 27 - in fi n - infr. eod. (2. I. 9. §. q.supr. I. 26. I. 36. infr. ted. (3. v. /. 24. infr. qua in fremd, credit. (4. /.7. §. 11. supr. depaci. (7. I. 5. in fin. I. 6. supr. detribut. aci. (6. t. 2 . inpr. supr. h. t. (7. arg. I. 18. infr. deverb. obiig. I. 57. infr. de reg.jur. (&• I. I. §. %.supr. h.t. I. 14. in fin. supr. denegot.geft. (9. ;. 3. §. 4. in fin. supr. commodati. (; o. i. 5. H. 2. supr. de tribut. aci. I- iufir. quodjujstt. (12. Ll. inpr. infr.fi is } qui testam, liber. quamvis in eum , qui alienaverit, intra annum Prxtor de peculio actionem polliceatur , tamen nihilominus & in novum dominum actio datur: & nihil filterest, aliud apud eum adquifierit peculium, an qpod pariter, cum eum emerit, vel ex donatione acceperit, eidem concesserit. §. 3. Illud quoque placuit, quod & Julianus probat, omnimodo permittendum creditoribus, vel in partes cum singulis agere, vel cum uno in solidum. §. 4. Sed ipsi, qui vendiderit tervnm, non putat Julianus, de eo, quod ante venditionem crediderit, cum emptore de peculio agere permittendum. §. 5. Sed & si alieno credidero, cumque redemero, deinde alienavero , »que non putat mihi in emptorem dari debere [judicium]. §. 6. In venditorem autem duntaxatintraannum post redemptionem numerandum, de eo, quod adhuc alieno crediderim, dandam esse mihi actionem existimat: deducto 13 eo, quod apud me peculii servus habebit. §.17. Sicut autem de eo, quod ipse crediderim servo meo, non putat Julianus in emptorem, alienato eo, actionem mihi dari debere , ita & de eo, quod servus meus fervo meo crediderit, si is, cui creditum fuerit, alienatus sit, negat permitti mihi debere cum emptore experiri. § 8. Si quis cum fervo duorum, pluriumve contraxerit, permittendum est ei, cum quo velit dominorum in solidum experiri: * est enim iniquum, in plures adversarios distringi 14 eum, qui cum uno contraxerit: nec hujus duntaxat peculii ratio haberi debet, quod apud eum, cum quo agitur , is servus haberet, sed & ejus , quod apud alterum. Nec tamen res damnosa futura est ei, qui condemnatur: cum postit rursus ipse judicio societatis 15, vel communi dividundo, quod amplius sua portione solverit, ä socio sociisve suis consequi. Quod Julianus ita locum habere ait, si apud alterum quoque fuit peculium : quia eo casu solvendo quisque etiam socium aere alieno liberare videtur, at si nullum sit apud alterum peculium, contra esse : quia nec liberare ullo modo iere alieno eum intelligitur. 28. JULIANUS lib. : 1. Digestorum. Q Uare & si socio neque heres, neque bonorum possessor, extitis- -sct : eatenus damnari debet is , cum quo actum fuerit, quatenus 16 peculium apud eum erit, & quantum ex bonis consequi potest. 29. GAJUS lib. 9. ad Edictum provinciale. CI quis servum testamento liberum este jusserit, relictis heredibus o his, qui cum fervo contraxerunt, possunt inter se coheredes vel de peculio agere: quia de eo quisque peculio, quod apud eum esset, quolibet alio agente teneatur. §. 1. Etiamsi prohibuerit contrahi cum servo dominus, erit 17 in eum de peculio actio. 30. ULPIANUS lib. 29. ad Edictum. (AUxsitum est, an teneat actio de peculio, etiam si nihil sit in po- '"--culio, cum ageretur: si 18 modo sit rei judicat» tempore? Proculus & Pegasus nihilominus teneri ajunt: intenditur enim recte, etiamsi nihil sit in peculio, f Idem & circa ad exhibendum , & in rem actionem placuit: qu» sententia & ä nobis probanda est, §. 1. Si cum ex parte 19 herede domini, vel patris agatur, duntaxat de peculio condemnandum , quod apud eum heredem sit, qui convenitur, idem & [de] in 20 rem verlo pro parte : nisi si quid in ipsius heredis rem vertit, nec quasi unum ex sociis esse hunc heredem conveniendum , sed pro parte duntaxat. §. 2. Sed si ipse servus sit 21 heres ex parte institutus, »que cum eo agendum erit. §. 3. Sin vero silius sit, quamvis ex parte institutus, nihilominus in solidum actionem patietur : sed, si velit pro parte nomen coheredis redimere , audiendus est. Quid enim , si in rem patris versum sit? cur non consequatur filius ä coherede, quod in patris re est? Idem [est], & si peculium locuples sit, §. 4. Is, qui semel de peculio egit, rursus, aucto peculio, de reliduo debiti agere potest. §. ;. Si annua exceptione iit repulsus a venditore creditor , subveniri ei adversus emptorem debet: sed fi alia exceptione, hactenus [subveniri j , ut deducta ea quantitate, quam ä venditore consequi potuisset, ab emptore residuum consequatur. §. 6. In (13. I. 37. in fin. I. 47. §. 4. infr. b. t. (14. L 2. supr. de exercit. aä. I. ult. infr. rempupiU. i. ;. §. 7- infr. judicat, solv. (15. i. 19. in fin.supr. h. t. (16. I. I. tz. 8- infr. quando de secui. allio annat. I. I. §. 10. infr.de dote praelegat. (17. L 47. inpr. infr.h.t. (18. I. 16. in pr.supr. de bered, petit. I. 27. §. 1 .supr. de rei vini. (19. I. 14. in fin.supr. h. t. (20. I. Z2. inpr. infr. eod. (21. /. 3. §. 1. supr. eod. dolo 5ii Digestorum Lib. XV. Tit. 1. 512 dolo objiciendo temporis ratio habetur: fortaffis enim , post tempus de dolo actionis , non patietur dolum malum objici Prxtor; quoniam nec de dolo actio post statutum tempus datur. §. 7. In heredem autem doli clausula in id l , quod ad eum pervenit, fieri debet; ultra,.non. 31. PAULUS lib. 30. ad Edictum. CEd si ipse heres dolo fecit, solidum prxstat. o 32. ULPIANUS lib. 2. Disputationum. CI ex duobus, vel pluribus heredibus ejus, qui manumisso fervo, O vel libero esse jusso, vel alienato , vel mortuo, intra annum conveniri poterat, unus fuerit conventus, omnes heredes liberabuntur : quamvis non in majorem quantitatem ejus peculii, quod penes fe habet, qui convenitur , condemnetur. Idque ita Julianus scripsit; idemque est , & si in 2 alterius rem fuerit versum. Sed & ii plures sint fructuarii, vel bome fidei possessores , unus conventus exteros liberat: quamvis non majoris peculii, quam penes fe est, condemnari debeat. Sed [si] licet hoc jure contingat, tamen aequitas dictat, judicium in eos dari, qui occasione juris liberantur, ut 3 magis eos perceptio, quam intentio liberet: nam * 4 qui cum fervo contrahit, universum peculium ejus, quod ubicunque est , veluti patrimonium, intuetur. §. 1. In hoc autem judicio, licet restauretur praecedens, tamen & augmenti, & deceffio- nis rationem haberi oportet: L ideo, sive hodie nihil fit in peculio, sive accesserit aliquid, praesens status peculii spectandus est. Quare circa venditorem quoque , & emptorem, hoc nobis videtur verius, quod accessit peculio, poste nos ab emptore 5 consequi : nec retrorsus r vellit in uno judicio , ad id tempus conventionem reducere emptoris, quo venditor conventus sit. §. 2. Venditor fervi, si cum peculio servum vendidit, & tradiderit peculium, ne intra annum quidem de peculio convenietur: neque enim hoc pretium servi, peculium est, utNeratius scripsit. 33. JAVOLENUS lib. 12. ex Cassio. CEd si quis servum ita vendidit, ut pretium pro peculio acciperet, 0 * penes eum videtur esse peculium, ad quem pretium peculii pervenit; 6 34. POMPONIUS lib. ir. ex var. Lectionibus. ATOn penes quem res peculiaris fit. ■*"' 35. JAVOLENUS lib. 12. ex Caslio. AT cum heres jussus est peculium dare, accepta certa summa, non ^ videtur 7 penes heredem esse peculium. ' 36. ULPIANUS lib. 2. Disputationum. TN bonx fidei contractibus quxstionis est, an de peculio, an in solidum pater , vel dominus tenerentur: ut est in actione de dote agitatum, si filio dos data sit, an pater dimtaxat de peculio conveniretur ? Ego autem arbitror , non solum de peculio, sed & Ii quid prxterea dolo malo patris 8 capta frauda aque est mulier , competere actionem: nam si habeat res, nec restituere sit paratus, »quum est, eum, quanti ea res est, condemnari, nam quod in servo, cui res pignori data est, expressum est, hoc & in exteris bonx fidei judiciis accipiendum esse, Pomponius scripsit: namque fi servo res pignori data sit, non solum de peculio, & in rem verso competit actio, verum hanc quoque habet adjectionem, U si quid dolo malo domini captus fruudatujque acior eft. * Videtur autem dolo facere dominus , qui 9, cum haberet restituendi facultatem , non vult restituere.- 37. JULIANUS lib. 12. Digestorum. CI creditor filii tui heredem te instituerit, & tu hereditatem ejus o vendideris, illa parte stipulationis, quanta pecunia cx hereditate ad te pervenerit, teneberis de peculio. §. 1. Si fervo tuo permiseris, vicarium emere aureis octo, ille decem emerit, & tibi scripserit fe odio cmijfe; tuque ei permiseris eos octo ex tua..pecunia solvere, L is decem solverit: noc nomine duos aureos tantum vindicabis , sed hi venditori prxstabuntur duntaxat de peculio servi. §. 2. Servum communem, quem cum Titio, aut cum Sempronio habebam, Titio vendidi, antequam ejus nomine ageretur mecum de peculio: quxsitumest, fi de peculio cum Titio, autcumSem- (1. /. 17. infin.supr. dedolo malo. (2. I. 30. §. l.supr. k.t. (3. I. q.supr.dehis, qui ejfud. (4. I. >9. §. i.vers & Marcellus, supr. h. t. (5. /. 11. §. pen. I. 27. §. 2.supr. eod. I. 10. supr. detri- but.aci. (6. v. I. $9. supr. de usufruil. (7. Imtno vide L I. §. 7. infr. quando de pecul. adito annui. (ß. 1. 1. §. 42. infr. depositi. (9. ii. I. I. in sin. I. 8. §. 9. infr. mandati. (10. I. 2;. §. 5 .supr. de pronio ageretur , an ejus peculii, quod apud me esset, ratio haberi deberet? Dixi, si cum Sempronio ageretur, nunquam rationem ejus peculii, quod apud me esset, liaberi debere: quia is nullam adversus me actionem haberet, per quam id , quod prxstitisset, consequi posset. Sed & si cum Titio post annum , quam vendidissem , ageretur, similiter non esse computandum peculium , quod apud me est: quia jam mecum agi de peculio non posset, sin autem intra annum ageretur, tunc quoque habendam hujus peculii rationem : >' .stquam placuit, alienato homine, permittendum creditori, & cum venditore & tum emptore agere. §. 3. Si actum sit de peculio cum eo, qui utiimfructum in servo habet, & minus consecutus sit creditor, non est iniquum , ut ex universo ejus peculio , sive apud fructuarium, sive apud proprietarium erit, rem consequatur. Nihil iuterest, operas suas conduxerit 10 servus a fructuario, an pecuniam mutuam ab eo acceperit: dari itaque debebit actio ei 11 adversus dominum proprietatis, deducto 12 eo, quod servus peculii nomine apud fructuarium habet. 38. AFKiCANUS lib. 8- Quxstionum. TVEposui apud filiumfamilias decem , & ago depositi de peculio. Quamvis nihil patri filius debet, & hxc decernis teneat, nihilo magis tamen patrem damnandum existimavit, si nullum prxterea peculium fit: hanc enim pecuniam , cum mea maneat, non esse peculii, denique quolibet alio agente de peculio, minime dubitandum ait, computari non oportere. Itaque ad exhibendum 14 agere me, & exhibitam vindicare debere. §. 1. Si nuptura filio- familias, dotis nomine certam pecuniam promiserit; & divortio facto agat de dote cum patre : utrumne tota promissione, an deducto eo, quod patri filius debeat, liberari eam oporteret ? Respondit, tota promiffione 15 eam liberandam esse : cum certe, & ii ex promissione cum ea ageretur, exceptione doli mali tueri se posset. §. 2. Stichus habet in peculio Pamphilum, qui est decem: idem Pamphilus debet domino quinque. Si agatur de peculio Stichi nomine, placebat, xstimari debere pretium Pamphili: & quidem totum, non deducto eo , quod dornino Pamphilus debet: neminem 16 enim posse intelligi ipsum in suo peculio este. Hoc ergo casu damnum dominum passuri,m : ut pateretur, si cuilibet alii servorum suorum peculium non habenti credidisset, idque ita se habere evidentius appariturum ait, si 17 Sticho peculium legatum esse proponatur, qui certe, [si] ex testamento agat, cogendus non est, ejus quod vicarius suus debet, aliter quam ex peculio ipsius deductionem pati: alioqnin futurum, ut, si tantumdem vicarius domino debeat, ipse nihil in peculio habere intelligatur; quod certe est absurdum. §. 3. Servo, quem tibi vendideram, pecuniam credidi : Quxsitum est, an ita milii in te actio dc peculio dari debeat, ut deducatur id, quod apud me ex eo remanserit ? Quod quidem minime verum est : nec intererit, intra annum , quam vendiderim, au postea experiar, nam nec exteris quidem, qui tunc cum eo contraxerint, in me actio datur. In contrarium quoque agentibus mecum his, qui antea cum eo servo contraxissent, 11011 deducam id 18 , quod postea mihi debere coeperit. Ex quo apparet, onus ejus peculii, quod apud me remanserit, ad posterioris temporis contractus pertinere non debere. 39- FLORENTINUS lib. 11. Institutionum. pFculium & ex eo consistit , quod parsimonia sua quis paravit, vel officio meruerit a quolibet sibi donari: idque velut proprium patrimonium servum suum habere quis voluerit. 40. MARCIANUS lib. 5. Regularum. pEculium nascitur, crescit, decrescit, moritur: & ideo eleganter Papirius Fronto dicebat, peculiumsimile ese homini. §. 1. Quomodo autem peculium nascitur, quxsitumest? Et ita veteres distinguunt : si id adquifiit servus, quod dominus necessc non habet prxstare, id esse peculium: si vero tunica ;, aut aliquid simile, quod ei dominus neccsse habet prxstare , non esse peculium : ita igitur nascitur peculium, f Crescit , cum auctum fuerit, t Decrescit, cum servi vicarii moriuntur, res intercidunt, f Moritur, cum 19 ademptum sit. ' itsufrudi. (11. I. 19.insin.supr. b.t. (12. /. 27. §. (i.Jupr. coi. (13. v. I. 36. in pr. jiipr. de hered. petit. (14. 1. pen. infr. depositu (15. /.30. insin. infr. soluto matrimonio, (l5. L 16. in fin. infr. de pecul. legat. (17. I. rtq.supr.h.t. (18. l. pen. infr. coi. (19. I. 8- in fin. supr. eod. 41. W- De peculio. 5 r 4 41. ULPIANUS lib. 43. ad Sabinum. VTEc servus quicquam debere potest, nec fervo potest deberi. ' Sed, cum eo verbo abutimur , factum magis demonstramus, quam ad jus civile referimus obligationem. Itaque quod fervo debetur, ab extraneis I dominus recte petet: quod servus ipse debet, eo nomine in s peculium , & si quid inde in rem domini versum est, in dominum actio datur. 41. IDEM lib. lr. ad Edictum. TN adrogatorem 3 de peculio actionem dandam, quidam recte A putant: quamvis Sabinus, S Caisius, ex ante gesto de peculio actionem non este dandam existimant. 43. PAULUS lib. 30. ad Edictum. OI posteaquam tecum de peculio egi, ante rem judicatam servum o vendideris, Labeo ait, etiam ejus peculii nomine , quod apud emptorem qua:sierit, damnari te debere, nec succurrendum tibi : culpa enim tua [id] accidisse, qui servum vendidisses. 44. ULPIANUS lib. 63. ad Edictum. CI quis cum siiiofamiiias contraxerit, duos 4 habet debitores: ^ filium in solidum, & patrem duntaxat de peculio. 4;. PAULUS lib. 61. ad Edictum. I Deoque, si pater filio peculium ademisset, nihilominus, credito- res cum filio agere possunt. 46. IDEM lib. 60. ad Edictum. Q Ui peculii administrationem concedit, videtur permittere gene- - rasiter, quod & specialiter permissurus est. 47. IDEM lib. 4. ad Plautium. rfUotiens in taberna 5 ita scriptum fuisset, cum Januario servo • 'ineo geri negotium veto: hoc solum consecutum esse dominum constat, ne institoria teneatur, non etiam de peculio. §. 1. Sabinus respondit, non 6 alias dandam de peculio actionem in dominum, cum servus fidejussisset, niii in rem domini, aut ob rem peculiarem fidejuflisset. §. 2. Si semel actum sit de peculio, quamvis minus inveniatur rei judicandae tempore in peculio, quam debet , tamen cautionibus locum esse non placuit de futuro incremento peculii: hoc enim in pro socio actione locum habet 7, quia socius universum debet. §. 3. Si creditor servi ab emptore eilet partem consecutus, competere in reliquum in venditorem utile judicium, Proculus ait: sed re integra non esse permittendum actori, dividere actionem, ut simul cum emptore & cum venditore experiatur. fatis enim esse, hoc solum ei tribui, ut rescisso superiore judicio , in alterum detur ei actio, cum, electo reo, minus esset consecutus: & hoc jure utimur. §. 4. Non tantum autem quivis creditor cum venditore ex ante gesto agere potest, sed & ipse emptor : idque & Juliano videtur: quamvis & deducere ipse potest adversus alium agentem: dum tamen id, quod apud se habet, computet. §. •>. Si servus, deducto peculio, venditus sit, procedit, ut venditor & deductione uti possit: &, si post 8 venditionem coeperit aliquid venditori servus debere, non minuit peculia , quia non domino debet. §. 6. Qus diximus in emptore & venditore , eadem sunt, & si alio quovis genere dominium mutatum sit; ut legato , dotis datione : quia, quasi patrimonium Uberi hominis, peculium servi intelligitur, ubicunque esset. 48. IDEM lib. 17. ad Plautium. T Ibera peculii administratio non permanet neque in fugitivo 9 , neque in subrepto, neque in eo , de qüo nesciat quis , vivat, an mortuus sit. §. 1. Cui peculii administratio data est , delegare 10 debitorem suum potest. 49. POMPONIUS lib. 4. ad Quintum Mucium. jyOn solum id peculium est, quod dominus servo conceffit: verum 11 id quoque, quod ignorante quidem eo adquisitum sit, tamen ii rescisse t, passurus erat esse in peculio. §. 1. Si ignorante me servus meus negotia mea administraverit, tantidem debitor mihi intelligetur , quanti tenebatur, si liber negotia mea admini- (l. §. I. Iitfi. deJlipul. servor, pr. In fi. per quas person. nob. oblig. acquir. (2. I. 7. inps-. C. quoti cum eo, qui in allen. potefi. (3. I. 4 q.fupr. de adppt. I. 7. infr. de pecul. legat. (4. I. 57. supr. de judic. I. 39. infr. de oblig. £fi aci. (5. /. 11. §. 3 .Jupr. de inflit. aci. ( 6 . I. 3. §. 5. §. 6. supr. h. t. (7. i. 63. §. 4. infr. prosocio. (8. /. 38.1« fin.supr.b. t. (9. I. ii. infin.supr. dercb. cred. (10. I. 15. infr. de solut. I. ult.inpr. infr. de novat. (11. /. 7. H. 2. supr.h.t. (12. L 26. infr. de donat. (13. Obst. I. 7. §. 15. infr. quib. ex cauf. in pojfejs. (14. i. 35. in fin. supr. de judic. I. 4. in pr. Tom. I. strasset. §. 2. Ut debitor vel servus domino, vel dominus serva intelligatur, ex causa civili computandum est : ideoque si dominu» in rationes suas referat, se debere servo suo , cum omnino 11 eques mutuum acceperit, neque ulla causa processerat debendi, »uda irratio non facit eum debitorem. 90. PAPINIANUS lib. 9. Quxstionum. |?0 tempore, quo in peculio nihil est, pater latitat: in bononu« possessionem, ejus rei servando causa, mitti non possum 13, qui. de peculio cum eo acturus sum : quia * non fraudationis causa latitat, qui,Ji judicium acciperet , abjblvi deberet. Nec ad rem pertinet, quod fieri potest, ut damnatio sequatur: nam & si in diem vel sub conditione debeatur , fraudationis causa non videtur latitare, tametsi potest judicis injuria condemnari, f Sed fidejussorem datum eo tempore, quo nihil in peculio est, teneri putat Julianus ; quoniam fidejussor futuro 14 quoque actionis accipi possit, si tameir sic acceptus est. §. 1. Si creditor patrem, qui de peculio 15 tenebatur, heredem instituerit: quia mortis tempus in Falcidi* ratione spectatur, illius 16 temporis peculium considerabitur. §. 2. Etiam postquam 17 dominus de peculio conventus est, fidejussor pro servo accipi potest: & idea qua ratione , si post actionem dictatam servus pecuniam exsolverit, non magis repetere potest, quam si judicium dictatum non fuisset, eadem ratione fidejussor quoque utiliter acceptus videbitur: quia naturalis obligatio 18, quam etiam servus suscipere videtur, in litem translata non est. §. 3. Servus alienus , cum bona fide serviret mihi, nummosa Titio mutuatos mihi dedit, ut eum manumitterem , & manumisi: creditor quaerebat, quem de peculio conveniret? Dixi, quamquam creditor electionem alias haberet, tamen in proposito dominum esse conveniendum: & eum ad exhibendum mecum acturum pe- cunix nomine, qux ipsi esset adquisita 19, nec in eam causam alienata , qux pro capite servi facta proponeretur. Neque enim admittendam esse distinctionem existimantium , si non manumittam , domini pecuniam esse; manumiiliouc vero secuta, videri pecuniam ex re meaquxsitam mihi: quoniam magis propter rem meam, quam ex re mea, pecunia mihi daretur. $1. SCfEVOLA lib. 2. Quxstionum. Q Uod debetur servo ab extraneis , agenti de peculio, non omni- - modo dominus ad quantitatem debiti condemnandus est: cum & sumptus i 11 petendo , & eventus exeeutionis poffit esse incertus ; & cogitanda sit mora temporis 20, quod datur judicatis , aut venditionis bonorum , si id magis faciendum; erit, ergo, si paratus fit actiones mandare, absolvetur. Quod enim dicitur, si cum uno cx sociis agatur , universum peculium computandum , quia sit cum socio actio: in eodem redibit, si actiones paratus sit prxstare. & iu omnibus, quos idcirco teneri dicimus, quia habent actionem , delegatio pro 21 justa prxstatione iit. 52. PAULUS lib. 4. Quxstionum. pX facto quxritur : Qui tutelam , quasi liber, administrabat, *■* servus pronunciatus est: an, si conveniatur ejus dominus ä pupillo , (cujus quidem potiorem 22 causam , quam creditorum exterorum servi habendam rescriptum est) [an] vel id deducatur ex peculio, quod domino debetur; &, si putaveris posse deduci, a» intersit, utrum, cum adhuc in libertate ageret, domini debitor factus est, an postea; & an de peculio impuberi competat? Respondi: * Nullum privilegium prxp.oni patri vel domino potest, cum ex persona filii vel servi de peculio conveniuntur. Plane in exteris creditoribus habenda est ratio privilegiorum. Quid enim, si filius dotem accepit, tutelam administravit ? Merito igitur & in servo, qui pro tutore egit, id rescriptum est: ct quia occupantis 23 melior Jblet cjfe conditio, quum exterorum, inhibebitur actio, f Plane, si ex re pupilli nomina fecit, vel pecuniam in arca deposuit: datur ei vindicatio nummorum : & adversus debitores utilis actio , scilicet, si nummos consumpserunt : hic enim alienare eos nenpo- liifr.de fidejuf (1;. /. 96. inpr. infr. adleg. Falcid. (16. Obst. I. 83- infr. d.t. (17. I. 8- §.3 . infr. de fidejuf. (18. l.iq.mfr. de oblig. cfi aci. (19. arg. I. 43- infr- infr- de adquirend. rer. do- min. (20. I. 15. inpr. infr. ut Legator.seu fidcicom. I. 21. supr. de judic. 1 . 2. C. de usur. rei judicat. (21. I. i6.-§. ult. I. 20. §. 17. supr. de hered. petit. I. 2. §. 3. infr. de hered. vel aci. verni. (22. /. 1. in pr.fupr. detribut. aci. adde/. 22. §., fin. infr. Joluto matrim. (23. I. 10. supr. h. 1 . 1 . 4. infr. de in rem verso. K k tu it. «U5 Di xgeitornm Lib. XV. Tit. I. II. IIT. 5i6 fcuit. qnoii & in quovis i tutore dicendum est. Nec tamen in,-r- ssile puto , quando domino debere coepit, utrum cum in libertatis ipolieStiuue eilet , an postea : nam & ii Titii iervo credidero, ejus- '■que dominus efie coepero, deducam quod prius credidi, ii conveniri de peculio coepero. Quid ergo est? Quia de peculio actio tieftest , utilis actio in dominum quasi tutelas erit: ut, quod ille pro patrimonio habuit, peculium eile intclligatur. §. 1. Si d .s filio- familias sit data , vel tutelam administraverit, habenda erit ratio privilegiorum in actione de peculio : dilarainterim exterorum creditorum actione , vel interposita cautione 2, si priores agant, qui privilegium non habent , restitutum iri , quod acceperunt, Ji inferatur postea ci tn patre ustio privilegii. 53. iDEM lib. 11. Quxstionum. CI Sticho peculium cum manumitteretur , ademptum non est, ° videtur 3 concessum : debitores autem convenire, nisi mandatis sibi actionibus, non potest. 54. SCrEVuLA lib. 1. Responsorum, illiofamilias uni >.x heredibus 4 praedia praelegavit, ut instructa erant, cum servis : hi lervi domini debitores fuerunt: Quaesitum est, an exteris heredibus adversus eum actio de peculio competat? Respondit, non competere. 55. NERATHJS lib. 1. Responsorum. IS, cum quo de peculio agebam, ä te vi exemptus est: Quod tunc, eum vi eximeres , in peculio fuerit, spectari. 56. PAULUS lib. i. ad Neratium. OUod servus meus pro debitore meo mihi expromisit, ex peculio deduci debet, &a debitore nihilominus debetur, f Sed videamus, ne credendum sit, peculiare fieri nomen ejus , pro quo expromissum est. Paulus: Utique, fi de peculio agente aliquo deducere velit , illud nomen peculiare facit. 57. 1 RYPHONINUS lib. s. Disputationum. CI filius vel servus, cujus nomine dnntaxat de peculio actum est, ante finitum judicium decesserit, id peculium respicietur, quod aliquis eorum, eum moriebatur, habuit. §. 1. Sed eum, qui servum testamento liberum este jubet, & ei peculium legat, ejus tem- jwris peculium legare intclligi Julianus leribit, quo libertas cum- petit: ideoque omnia incrementa 5 peculii quoquo modo ante aditam hereditatem ailquilita ad manumissum pertinere. §. 2. At, fi quis extraneo6 peculium fervi legaverit, in conjectura voluntatis testatoris quaestionem esse. & verisimilius esse, id legatum, quod mortis tempore in peculio fuerit: ita ut, qux ex rebus peculiaribus ante aditam hereditatem accesserint, debeantur, vel- liti partus ancillarum , & ice tus pecudum : qiue autem fervo do- jiata ruerint, sive [quidj ex operis suis adquisierit, au legatarium non pertinere. 58. SCAEVOLA lib. 5. Digestorum. TJN17 exheredibus pnedin legavit, ut inftrttcla erant, cum servis, (st cateris rebus, (st quidquid ibi ejfet: bi servi domino debito- »us fuerunt, tam ex aliis causis, quam ex ratione Kalendarii: Qux- fitum est, an exteris heredibus adversus eum pecuuix [ab] his de- bitx actio de peeutio competit? Respondit, non competere. T I T. II. QUANDO DE PECULIO ACTIO ANNALIS EST. 1. ULPIANUS lib. 29. ad Edictum. T)Rxtor ait: Post mortem ejus , qui in alterius pote sute fuerit, fosteuve, quam is emancipatus, manumissus, alienatusve fuerit, iuntaxut de peculio, (stJi quid dolo malo ejus , in cujus potestate est, fucino; erit, quo minus peculii ejfet , in 8 anno , quo primum de ea ■re exferiundi potestas erit, judicium dabo. §. 1. Quamdiu servus, vel filius in potestate est , de peculio actio perpetua est : post mor- 4 em autem ejus , vel postquam emancipatus, manumissus, aliena- thsve fuerit, temporaria esse incipit, id est, annalis. §. 2. Aonus autem utilis computabitur: & ideo [&] fi conditionalis sit obligatio, Julianus scripsit, ex eo computandum annum , non ex quo emancipatus est, sed ex quo peti potuit conditione existente. (!. /. 2. C. quando ex fasto tutor. (2. /. 9. infin.supr. h. t. (3. l.nlt.iufr. demanumijs. quee servis. I. un. C. de pecul. ejus qui Ubertat. (4. I. ult.infr. b. t. (5. /. 8-§. ait. infr.de pecul. legat. ( 6 . d. I. 8- §. nlt. (7. I. sn.fupr. b. t. (8. §. l. infir. hic. I. 7. in pr. C. quod cum eo, qui in alien. potest. i. $. C, ad S'C. Maced. (9. I. 47. §. uU.Jiipr. de pecul. [10. i. 3. §. 3. Merito autem temporariam in hoc casu fecit Frxtor actionem : nam, cum morte vel alienatione extinguitur peculium, sufficiebat, usque ad anuum produci obligationem. §. 4. Alienatio autem , & manumisso , ad servos pertinet, non ad filios. Morsva. tem tam ad servos, quam ad filios reiertur: emancipatio vero ni solum filium. Sed & si alio modo sine emancipatione desierit este in potestate, annalis erit actio, f Sed & si morte patris vel deportatione, fui juris fuerit esse us filius, de peculio intraannum heres patris vel fiscus tenebuntur. §. 5. In alienatione 9 accipitur utique venditor, qui actmne de peculio intra annum tenetur. §. fi. Sed & si donavit servum, vel permutavit, vel in dotem dedit, in eadem causa est. §. 7. Item heres 10 ejus, qui servum legavit non cum peculio. Nam ii cum pecul 0 v.l legavit, vel liberum este jussit, quxsrionis fuit. Et mihi verius videtur, non dandam neque in manumissum, neque in eum, eui legatum sit peculium, de peculio actionem. An ergo teneatur heres? Et ait Cxcilius, teneri: quia peculium penes 11 eum iit, qui, tradendo id legatario, ie liberavit. Pegasus autem, caveri heredi debere, ait, ab eo, eui peculium legatum sit: quia ad eum veniunt creditores, ergo, fi tradiderit sine cautione, erit conveniendus. §. 8- Si prxceptn servo & peculio , rogatus sit heres restituere hereditatem : fi de peculio conveniatur, Trebelliani exceptione non utetur, ut Marcellus tractans admittit. Is autem, cui restituta est hereditas, non tenetur, utScxvola ait: cum 12 peculium non habeat, nec dolo fecerit, quo minus haberet. §. 9. Usufrustn quoque extincto, intra annum actionem dandam in usufructu. rium, Pomponius lib. LXI. scripsit. §. 10. Quxsitum est aou ! Labeonem, li, cum filius viveret, tu credens eum mortuum, annali actione egeris; L, quia annus prxterierat, exceptione sis repulsus : an rursus experiri tibi, comperto errore permittendum est? Et ait, permitti debere dun- taxat de peculio, 11011 etiam de in rem verso : nam priore judicio de in rem verso recte actum est, quia annua exceptio ad peculium, non ad in rem versum , pertinet. 2. PAULUS lib. 30. ad Edictum. QUm post mortem filiisamilias annua adversus patrem actio est. quemadmodum adversus eum esset perpetua vivo filio : ideo, fi ex causa redhibitionis erat de peculio actio , sex mensium 33 erit post mortem filii. [ Idemque ] dicendum in omnibus temporalibus actionibus. §. 1. Si servus, eui creditum est, apud hostes sit, de peculio actio in dominum non anno finienda est, quamdiu postliminio reverti potest. 3. POMPO'TUS lib. 4. ad Quintum Mucium. JQEfinitione peculii interdum utendum est, etiam fi servus in rerum natura este "desiit, & actionem P nitor de peculio intraannum dat. nam & tunc & acceffionem, & decessionem, quasi peculii, recipiendam, quamquam jam desiit morte fervi vel manumilCone, esse peculium : ut possit ei accedere, ut peculio, fructibus. !usj pecorum rictu , ancillarum que partibus; & decedere, veluti si mortuum iit animal , vel alio quolibet modo perierit. T I T. 111 . DE IN K E M 14 VERSO. 1. ULPIANUS lib. 29. ad Edictum, glhi, qui in potestate aliena sunt, nihil in peculio habent, vel habeant, non insolidum tamen, tenean.ur, qui cosfaientin potestate, si in rem eorum, quod acceptum est. converumi fit; quasi 15 cum ipsis potius contractum videatur. H. 1. Nec videtur frustra de in reni verio actio promissa, quasi sufficeret de peculio. Rectilfime enim Labeo dicit, fieri posse, ut & in rem versum sit, & cesset de peculio actio. Quid enim, si dominus peculium ademit sine dolo malo? Quid , fi morte fervi extinstum est peculium , & annus utilis prxtenit ? de in rem verio namque actio perpetua 16 est, & locum habet, sive ademit sine dolo malo, sive 17 actio de peculio anno finita est. §. 2. Irem ii plures agant de peculio: proficere hoc ei, cujus pecunia in rem versa est, debet, ut ipse uberio- rem actionem hassest, f Certe,siprxventum sit ab aliquo, & actum inpr.fupr. d. t. (11. Imoio vide i. Js. /bpv. J. t. (12. i. 2S .supt, d. t. (13. v. /. 19 -infin. /.55. infr. de ecdil. edici. . (! 4 - I‘tb. 4. C. 26. §. 4. vers in rem autem. Inft. quod cum eo, qui m alien. potest. (5. §. ult. Inst. d. t. (ifi. i. 7. in pr. V. quod cum eo, qui in alien.potest. (17. I. 10 . §. 3. infr. b. t. 5i: De in rem verso. Vli de peculio, de in rem verso actio an cesset, vitiencium? Et refert Pomponius, Julianum existimare , ile peculio actione perimi de in rem verso actionem : quia in peculium conversum est, quod in domini rem erat versum : & pro servo solutum est, quemadmodum n ipsi servo a domino fuisset solutum : sed ita demum , st prxsticcrit ex actione de peculio dominus, quod servus in rem ejus verterat: exterum si non prxstiterit, manet actio de in rem verso, i. JAVOLENUS lib. 12. ex Cailio. Q Ui nummis acceptum servum manumisit, agi cum eo de in rem -verso non potest: quia, dando libertatem, locupletior ex nummis non sit. 3. ULPIANUS lib. 29. ad Edictum. Q Uod si servus domino quantitatem dederit , ut manumittatur , -quam ä me mutuam accepit: in peculium quidem hanc quantitatem non computari, in rem autem videri versum, si quid plus lit ineo, quod servus dedit, quam est in feryi pretio. tz. 1. In rem 1 autem versum videtur, sive id ipsum, quod servus accepit, in rem domini convertit: (veluti si triticum acceperit, L id ipsum in familiam domini, cibariorum nomine, consumpserit; aut ii pecuniam ä creditore acceptam dominicoereditorisolverit: sed & sier- ravit in solvendo, & putavit creditorem eum, qui non erat, a'que in rem versum esse, Pomponius lib. LXI. ait, quatenus indebiti repetitionem dominus haberet) , sive cum servus domini negotii gerendi administramlive causa quid gessit, (veluti si mutuatus sit pecuniam, ut Frumentum compararet ad familiam alendam, vel si ad vestiendam), sive peculiariter mutuatus, postea in rem domini vertit. Hoc enim jure utimur, ut etiam si prius 2 in peculium vertit pecuniam, mox in rem domini, esse de in rem verso actio possit. §. 2. Et regulariter dicimus, totiens de in rem verso esse actionem, quibus casibus procurator mandati, vel qui negotia gessit, negotiorum gestorum haberet actionem, quotiensque aliquid consumpsit servus, ut aut meliorem rem dominus habuerit, aut non deteriorem. §. 3. Proinde si servus sumpsit pecuniam , ut 3 se aleret, & vestiret 4 secundum consuetudinem domini, (id est, usque ad eum motjum, quem dominus ei prxstare consueverat), in rem videri domini vertisse , Labeo scribit, f Ergo idem erit & in filio. §. 4. Sed si mutua pecunia accepta domum dominicam exornavit tectoriis, & quibusdam aliis, qux magis ad voluptatem pertinent, quam ad utilitatem, non videtur versum; quia nec procurator htec imputaret: nisi forte mandatum domini, aut voluntatem habuit, nec debere ex eo onerari 4 dominum , quod ipse facturus non esset. Quid ergo est ? Pati debet dominus , creditorem hxc auferre 6, fine domus lux videlicet injuria: ne cogendus sit dominus vendere domum, ut, quanti pretiosior facta est, id prxstet. §. 5. Idem Labeo ait, si servus mutuatus nummos ä me, alii eos crediderit, de in rem verso dominum teneri, quod nomen ei adqui- situm est. quam sententiam Pomponius ita probat, si non peculiare nomen fecit, sed quasi dominicx rationis : ex qua causa hactenus erit dominus obligatus, ut, fi non putat sibi expedire nomen debitoris habere, cedat creditori actionibus, procuratoremque eum faciat. §. 6. Necnon iilud quoque in rem domini versum, Labeo ait, quod mutuatus servus, domino emit volenti 7 ad luxurix materiam, unguenta forte, vel si quid ad delicias, velli quid ad turpes sumptus subministravit: neque enim spectamus, an bono domini cesserit, quod consumptum est, sed an in negotium domini. §. 7. Unde recte dicitur , & si frumentum comparavit 8 servus ad alendam domini familiam, & in horreo dominico reposuit, & boe periit, vel corruptum est, vel arsit, videri versum. §. 8- Sed &n servum domino necessarium emisset 9 , isque decessisset, vel insulam fulsisset 10, eaque ruisset, dicerem, esse actionem de in rem verso. §. 9. Sed ii [sic] accepit, quasi in rem domini verteret, nec vertit, & decepit creditorem , non videtur versum, nec tenetur dominus: * ne credulitas creditoris domino obetset , vel calliditas servi noceret. Quid tamen, si is fuitTervus, qui ibi tus erat accipiens vertere? Adhuc non puto nocere domino , si alia mente servus accepit: aut ii, cum hac mente accepisset, postea alio vertit, curiosus igitur debet esse creditor, quo vertatur. §. 10. Si mutuatus Ut pecuniam servus ad vestem n comparandam, & nummi perierint, quis de in rem verso agere possit: utrum creditor, au venditor ? Puto autem, si quidem pretium nunieratmn sit, creditorem de iu rem verso acturum , etsi vestis perierit: si autem non fuit pr.tium solutum , ad hoc tamen data pecunia, ut vestis emeretur , & pecunia perierit, vestis tamen familix divisa est , utique creditorem de in rem verso habere actionem. An & venditor habear, quiares ejus pervenerunt in rem domini? Ratio hoc facit, ut teneatur. unde incipit dominus teneri ex una causa duobus 12: proinde etsi tam pecunia, quam vestis periit, dicendum erit, utrique dominum teneri, quoniam ambo in rem domini vertere voluerunt.. 4- GAJUS lib. 9. ad Edictum provinciale. ^Ed dicendum est, * occupantis 13 meliorem conditionem esses debere: nam, utrisque 14 condemnari dominum de in rem verso, iniquum est. - . 4- ULPIANUS lib. 29. ad Edictum. Sj'I res domino non necessarias emerit servus, quasi domino neces- larias, veluti servos : hactenus videri in rem ejus versum, Pomponius scribit, quatenus servorum verum pretium facit 14 : cum si‘ necessarias emisset, insolidum, quanto venissent, teneretur. §. I. Idem ait, live ratum habeat fervi contractum dominus, sive 11011, de in rem verso esse actionem. tz. 2. Quod servus domino emit, siquidem voluntate ejus emit, potest quod jv.su agi: si veru non ex voluntate, si quidem dominus ratum 16 habuerit, vel alio- quin rem necessanam vel utilem domino emit, de in rem verso acti» ent: li vero milii eorum est, de peculio erit actio. §. 3. Placet, non ioluni eam pecuniam in rem verti, qux statim a creditore ad dominum pervenerit, icd L qnx 17 prius fuerit in peculio. Hoe autem totiens verum est, quotiens servus rem domini gerens, locupletiorem eum facit nummis peculiaribus: alioquin si fervo peculium dominus adimat, vel [fi] vendat eum cum peculio, vel rem ejus peculiarem, & pretium exiga t, non videtur in rem versum. 6. TRVPHONIfcUS lib. 1. Disputationum. ^Am si hoc verum esset, etiam antequam venderet rem peculiarem , dein rem verso teneretur : quia hoc ipso, quod servus rem in peculio haberet, locupletior fieret: quod aperte Falsum est. 7. ULPIANUS lib. 29. ad Edictum. "pT ideo, & fi donaverit servus domino rem peculiarem, actio de ■ Ll in rem verso cessabit. Et sunt ista vera. §. 1. Plane, G mutuum servus accepit, & donandi animo solvit, dnm non vult eum debitorem facere peculiarem, de in rem verso actio est. §. 2. Illud verum non est, quod Mela scribit, si servo meo argentum dederis, ut pocula tibi faceret ex quolibet argento, mox, factis poculis servus decesserit , esse tibi adversus me de in rem verso actionem: quoniam possum pocula vindicare. §.3. Illud plane verum est, quod Labeo sor bit, si odores & unguenta servus emerit, & ad funus erogaverit, quod ad dominum suum pertinebat: videri in rem domini versum. §. 4. Idem ait, & si hereditatem ä servo tuo emero, qux ad te pertinebat, & creditoribus pecuniam solvero, deinde [hanc] hereditatem abstuleris mihi, ex empto actione me id ipsum consecuturum ; videri enim in rem tuam versum : nam & si hereditatem ä servo emero, ut, quod mihi ab ipso servo debebatur, compensarem, licet nihil solvi, tamen consequi me ex empto, quod ad dominum pervenit, ego autem non puto , de in rem verso esse actionem emptori, nisi hoc animo gesserit servus , ut i 11 rem domini verteret. §. 9. Si filiusfamilias pecuniam mutuatus, pro filia sua dotem dederit, in rem versum patris videtur, quatenus 18 avus pro nepte daturus fuit. Qux sententia ;ta demum miti vera videtur, si hoc animo dedit, ut patris negotium gerens. 8. PAULUS lib. 30. ad Edictum. DT nihil interesse Pomponius ait, filix lux nomine, an sororis, vel neptis ex altero filio natx dederit. f Idem ergo dicemus, & si servus mutuatus fuerit, & domini fui filix nomine in dotem dederit. (1. I. io. §. 4. infr. h. t. (2. I. 5. §. ult. infr. eod. (3. I. 19. I. 20. iitpr. I. ult. infr. ecd. (4. §. ult. infr. h. L (5. L 10. /. II. supr. de negot. gest. (6. I. Z8. supr. de rei vini. I. 10. §. 10. infr. mandati. (7. Excip. L 12. §. n. infr. d. t. I. I I. in pr. iufr.de intpens inres dot. (8. /. 22 .supr. de negot. gest. (9. v. /. II. §. 4. fltpr. de minor. (10. 1. 10. I .supr. it negot. geft. (11. §. 3. supr. h. I. (12. Immo vide /. 18. in sin. infr. h. t. (13. I. 52. in pr. circa mei. supr. de pecul. (14- v - L 26 .supr. d. t. I. IS. infr. de verb. oblig. I. 47. infr. de reg. jur. (14. I. 12. infr. h. t. 1,,. I. 1. tz. 6. infr. quodjusu. (17. I. Z. §. I. infin.supr. h. t. (18. /. 4. tz. 8- infr. de jure dot. KR * 9- JA- Digestorum Lib. XV. Tit. 111. 520 9. JAVOLENUS lib. 12. ex Cassio. OI vero pater dotem daturus non Fuit i, in rem patris versum esse ° non videtur. 10. ULPIANUS lib. 29. ad Edictum. CI pro patre filius fidejusserit, & creditori solverit, in rem patris " videtur versum : quia patrem Uberavit. §. 1. Cui simile est, quod Papinianus lib. IX. Quaestionum scribit: Si filius quasi defensor patris judicium susccperi-, & sit condemnatus, de in rem verso teneri patrem : namque filius eum judicio 2 suscepto liberavit. §. 2. Idem tractat Papinianus, &si, quod pab'em dare oporteret, a sil o sim stipulatus, & ita convenerim filium : nam [ & ] jiic de in rem verso fore actionem; nisi si donare patri filius voluit, dum fe obligat. §. 3. Quare potest ilici, etsi de peculio actionem quasi defenior patris susceperit, teneri patrem dein rem verso usque ad peculii quantitatem: cujus sententiae id erit emolumentum, ut, fi linita sit actio de peculio 3, de in rem verso conveniatur: Ego & ante condemnationem, post judicium patris nomine acceptum , de in rem verso patrem teneri puto. §. 4. In rem autem versum videtur, prout 4 aliquid versum est: proinde, ii pars versa est, de parte erit actio. §. 5. Sed utrum in sortem duntaxat 'tenebitur dominus, an & in usuras ? Et si quidem promisit usuras, Marcellus lib. V. Digestorum scribit, dominum pnestaturum: sed fi non sint promissa:, utique non debebuntur , quia in stipulatum deductae non sunt, f Plane, si contemplatione domini pecuniam dedi non gerenti servo negotia domini, sed ipse gerens: negotiorum gestorum actione potero etiam de usuris experiri. §.6. Versum autem sic accipimus, ut 5 duret versum. Et ita demum de in rem verso competit actio, si non sit a domino servo solutum , vel filio, f Si tamen in necem creditoris, id est, perdituro fervo , vel filio solutum sit, [ quamvis solutum sit, ] desinit quidem versum : aequissimum autem est, de dolo malo adversus patrem vel dominum competere actionem. Nam & peculiaris debitor, si fraudulenter fervo solverit, quod ei debebat, non liberatur. §. 7. Si domini debitor sit servus, & ab alio mutuatus, ei solverit, hactenus non vertit 6, quatenus domino debet; quod excedit, vertit. Proinde si , cum dom-io deberet triginta, mutuatus quadraginta, creditori ejus solverit, vel familiam exhibuerit, dicendum erit, de in rem verso in decem competere actionem: aut, si tantundem debeat, nihil videtur versum, nam (ut Pomponius scribit) adversus lucrum domini videtur subventum. Et ideo, sive debitor fuit domino, cum in rem verteret, nihil videri versum : sive postea 7 debitor esse domino coeperit 5 desinere versum. Idemque & si solverit ei. f Plus dicit, etsi tantundem ei donavit dominus, quantum creditori solvit pro se, si quidem remunerandi animo , non videri versum : si vero alias donavit, durare versum. §. 8. Idem quaerit, fi decem in rem domini vertit, & postea tantandem summam a domino mutuatus sit, habeat urxterea & peculium decem : videndum ait, utrum desiit esse versum? An vero, quoniam est peculium , unde trahatur debitum , de in rem verso non tollimus ^actionem ? An potius ex utroque pro rata detrahimus ? Ego autem ■puto, sublatam de in rem verio actionem: cum debitor domini fit constitutus. §. 9. Idem quaerit, fi in rem tuam verterit, & debitor tuus factus sit, mox creditor ejusdem summae, quam tibi debuit, an renascatur de in rem verso actio, an vero ex post facto non convalescat ? Quod verum est. 8 §• 10. Idem tractat, ari ex eventu possit in rem patris filius vertere: velutifi duo rei, pater & filius fuerint, & filius mutuatus suo nomine solvat: vel si filio jussu patris credidisti, & filius creditum tibi solvisset? Mihi videtur, si -quidem pecunia ad patrem pervenerat, videri in. rem versum: quod si non fuit, & suum negotium gerens filius solvit, non esse id« in rem verso actionem. ii- PAULUS lib. 30. ad Edictum. QUod servus in hoc mutuatus fuerit, ut creditori suo solveret, non erit in rem versum : quamvis actione de peculio Ijberatus fit" dominus. „ 12, GAJUS lib. 9. ad Edictum provinciale, ol fundum patri dominove emit servus vel filiusfamilias, versum (1. Immo vide l. v.lt. vers neque enim leges incognita. C. de det. -promijf.L 19. infr. de ritu uupt. (2. V. I. 23. infr. desolut. (3. I, I. §. I. infin. supr . h. t. (4. 1. 3. §. i.supr. eod, §. 4. Infi. quod cum eo, qui in ulien. potest. (;. Vide tamen l. 17. inpr. infr. b.t. (6. I. l(S. infr. gei, /, 20. in pr.sttpr. de dck md■ in pr. inf r. b. t. (6. Immo vide /. 48. in pr. infr. defidejujf. ideo creditorem partem duntaxat pecunia: a muliere petere posse; quod si totum petierit, exceptione pro parte fummovetur. 18. PAULUS lib. 8- ad Plautium. TDem6, & si pro debitore meo Titius , & mulier, duo rei interce lierint. tg. AFRICANUS lib. 4. Quxstionum. £ Utor pupilli decesserat, herede instituto Titio : cum de adeunda hereditate dubitaret, quoniam male gesta tutela exi'rimaretur, periuadente matre pupilli, ut suo periculo adiret, adiit: stipula- culqiie de ea est, indemnem fe eo nominepr.eftari. Si ex ea causa Titius pupillo aliquid prxititisset, ifque matrem conveniret, negavit exceptioni Senatusconlulti locum esse: quando vix sit, ut aliqua apud 7 eundem pro eo ipso incercessisse intelligi poffit. §. 1. Nec distimilem huic propositioni ex facto agitatam : cum quidam vit praetorius decessisset duobus filiis superstitibus, quorum alter impubes [esset], & alter legitimus tutor fratri esset, & eum paterna 'hereditate^abstinere vellet: mandatu uxoris defuncti, qux mater pupillo eilet, abstento pupillo solum se hereditati iniseuisse : ubi similiter se respondisse [Julianus] ait, si, ex [ea] causa agente pupillo, damnum eo nomine passus eilet , non impediri eum Senatuscon sulto, quo minus a muliere rem servaret. §. 2. In proposita specie & illud tractandum est, an is, qui mandato mulieris adierit, fi damnum ob id patiatur, quod debitores hereditarii solvendo non fuerint, Senatusconsulto locus fit, quasi quodammodo eorum obligationes mulier susceperit? Magis autem est, ut ne ob hanc quidem causam Senatusconsultum locum habeat: quando non ea mente fuerit, ut pro bis intercederet, sed tutoris adversus pupillum, & exteros forte creditores, indemnem hereditatem praestaret. §. 3- Denique si ponamus, mulierem in emptionem hereditatis eo nomine damnum pati, quod debitores hereditarii solvendo non sint: nulla (puto) dubitatio erit, quin Senatusconsulto locus non sit: etiamsi maxime creditoribus aliquantum prxstiterit. §. 4. Quid ergo, si, cum propterea de adeunda hereditate dubitaret Titius, quod parum idonea nomina debitorum viderentur, mulier hoc ipsum repromisit , ut quanto minus ii quoquo eorum servari pojfet , ipsa pr flaret ? Prope est, ut fit intercessio. §. 5. Cum haberes Titium debitorem, & pro eo mulier intercedere vellet, nec tu mulieris nomen propter Senatusconsultum sequereris, petiit ä me mulier mutuam pecuniam ioiutura tibi: & stipulanti mihi promisit, ignoranti 8 in quam rem mutuaretur , atque ita numerare me tibi jussit: deinde ego , quia ad manum nummos non habebam , stipulanti tibi promisi. dpjtnjitum efl , si eam pecuniam ä muliere petam , an exceptio Senatusconsulti ei prosit? Respondit, videndum, ne non sine ratione dicatur, ejus loco, qui pro muliere fidejusserit, haberi me debere : ut, quemadmodum illi, quamvis ignoraverit mulierem intercedere , exceptio adversus creditorem detur, ne in mulierem mandati actio competat, ita mihi quoque adversus te utilis exceptio detur-, mihique in mulierem actio denegetur, quando hxc actio periculo mulieris futura iit. Et hxc paulo expeditius dicenda , li prius, quam ego tibi pecuniam solverim , compererim eam inter- eeiiiffe. Cxterum si ante solverim , videndum , utrumne nihilominus mulieri quidem exceptio adversus me dari debeat, & ego tibi condicere pecuniam poisim : an vero perinde habendum sit, ac li initio ego pecuniam mulieri credidissem, ae rursus tu mihi in creditum illes. quod quidem magis dicendum existimavit, ut sic Senatusconsulto locus non sit: licuti & cum debitorem suum mnlier deleget, interceisioin locus 11011 sit. Qux postea non recte comparari ait: quando delegatione debitoris facta, mulier non obligetur , ac in proposito alienam obligationem in se transtulerit: quod certe Senatus fieri noluerit. 20. IDEM lib. 8- Quxstionum. CI pro uno reo intercessit mulier, adversus utrumque restituitur actio creditori. si. CALLISTRATUS lib. 3. Institutionum. CI pro aliquo mulier intercesserit, sed in rem ejus, quod acceptum 0 est, versaretur, exceptio Senatusconsulti locum non habet: quia non fit pauperior, tz. 1. Item, si quid liberaliter fecerit, veluti ne judicatus pater ejus propter solutionem vexetur, non erit tuta Senatusconsulto :. oneribus 9 enim earum Senatus succurrit. (z. /, 4. in pr. I. 17. infin. pr.supr. b, t. (7. /.71. in pr. infr. d. t. (9. /. 4. in fin.supr. eod. ii, PAU- 527 Digestorum Lib. XVI. Tit. I. II. 22. PAULUS lib. 6. Regularum. CI mulieri dederim pecuniam, ut eam creditori meo solvat i, O ve i expromittat, fi ea expromiserit, locum non esse Senatusconsulto Pomponius scribit: quia mandau actione obligata, in rem suam-videtnr obligari. 23. IDEM lib. singul. ad Senatusconsultum Vellejanum. CI mulier in jure interrogata, responderit/e heredem ejse; ii sciens ^ se heredem non esse, responderit: minime 2 intercessisse videri , quia 3 decepit, quod fi existimavit se heredem , & eo nomine decepta responderit: in eam actionem quidem dari, plerique existimaverunt , sed exceptione Senatusconsulti adjuvari. 24. IDEM lib. singulari de intercessionibus familiarum. TVEbitrix4 mulier a creditore delegata, pro eo, cui delegata est ^ promisit: non utetur exceptione. §. 1. Sed si pecuniam promisit , ne delegetur, intercessisse videtur. §. 2. Si Senatusconsulti beneficium intervenerit, utrum statim, cum mulier intercesserit , actio in priorem debitorem competit; an , si mulier solutum condicat? Puto, statim 5 , & non exspectandam solutionem. §. 3. Si pro eo, qui temporali actione teneretur, mulier Intercesserit , temporalis actio restituetur : sic tamen, ut ex prxcedenti causa, continua tempora numerarentur post restitutionem ; quamvis statim , atque intercessit mulier, competierat. 25. MODESTINUS üb. fing. de Eurematicis. CI domina fervo suo credi jusscrit, actione honoraria tenebitur. 0 §. 1. Quod si pro eo fidejusserit, exceptione Senatusconsulti Vellejani, judicio conventa adversus creditorem tueri se poterit: nisi pro suo negotio hoc fecerit. 26. ULPIANUS lib. 37. ad Edictum. CI mulier, intercedendi animo, servum alienum suunt ese respon- o derit, quasi intercesserit 6, auxilio Senatusconsulti utetur : plane, si pro betm fide serviente sibi responderit, non videtur intercessisse, 27. PAPINIANUS lib. 3. Responsorum. T 30 na fide personam mulieris in contrahendo secutus, ob ea, qux u inter virum & uxorem, accepta pecunia, gesta sunt, exceptione Senatusconsulti non snmmovetur. §. 1. Cum servi au negotiationem praepositi, cum alio contrahentes, personam mulieris, ut idonea, sequuntur : exceptione Senatusconsulti dominum summovet, nec videtur deterior causa domini per servum fieri 7, sed nihil esse domino quaesitum ; non magis, quam si litigiosum praedium servus, aut liberum hominem emerit. §, 2. Uxor debitricem suam viro delegavit, ut vir creditori ejus pecuniam solveret : si fidem suam pro ea, quam delegavit, apud virum obligaverit, locum exceptio Senatusconsulti non habebit, quia mulier suum negotium gessit. 28. SC/EVQLA lib. 1. Responsorum. CEja mancipia emit, & mutuam pecuniam accepit sub fidejussore 0 marito , eamque solvit venditori: postea maritus decedens non solvendo, in fraudem creditoris cavit testamento, se eam pecuniam universam debere : Quaritur , an intercessisse mulier videretur ? Respondi, secundum ea, qua proponerentur, non intercessisse. §. 1. Fundum uxoris fux maritus obligavit Sempronio ob conductionem : mox mulier ä Numerio sua fide mutuam pecuniam acceptam sub obligatione ejusdem fundi solvit [statim] Sempronio pro marito suo : Quasitum est, an adversus Senatusconsultum obligata fit ? Respondi, fi Numerius leistet 8 , eam intercedere, fore Senatusconsulto, de quo quereretur, locum. 29. PAULUS lib. 16. Responsorum. OUidam voluit heredibus Lucii Titii mutuam pecuniam dare, & cum eis contrahere; sed quoniam facultates eorum suspectas habuit, magis voluit uxori testatoris dare pecuniam, & ab ea pignus recipere: mulier eandem pecuniam dedit heredibus, & ab his pignus accepit: Quaero, au intercessisse videatur, & an pignora, qua; ipsa accepit, teneantur creditori ? Paulus respondit, fi creditor, cum contrahere vellet cum heredibus Lucii Titii, evitatis his, ma- (1. Adde l. 16. in fr.supr. eod. (2. Immo vide /. 26. infr. eod. 3. v. I. 30. inpr. infr, eod. (4. I. 2. C. eod. (;. §. litt. infr. h. I, 'fi. Immo vide l. zq.sttpr. h. t. (7. v. I. pen. infr. depositi. I. ult. in sin. C. dc adquir. & retin. pojsef. (8- l. 12. supr. b. t. (9. 1.2. 9-..eod (10. I. 2. §. 3. /. 23 .supr. eod. (n. i. 13. inpr.supr.eod. _ 5 28 Igis mulierem ream elegit: & in ipsius persona Senatusconsulto, quod de 9 intercessionibus factum est , locum esse, & pignora [ab I ea] data non teneri. Eas autem res, quas mulier ab his, pro quibus intercedebat, pignori accepit, creditori mulieris obligatas non esse : sed non sine ratione Prxtorem facturum , si non tantum [in] persona, subducta muliere, in principales debitores dederit actionem , sed etiam in res, qua mulieri obligata sunt. §. 1. Paulus respondit, ea, qua in fraudem Senatusconsulti, quod de intercessione feminarum factum est, excogitata probari possunt, rata haberi non oportere. 30. IDEM lib. 2. Sententiarum. CI decipiendi 10 animo, vel cum sciret se non teneri, mulier pta 0 aliquo intercesserit , exceptio ei Senatusconsulti non .datur: actionem enim , qua in dolum mulieris competit, amplissimus Ordo non excludit. §. r. Procurator, si mandatu mulieris pr» alio intercesserit, exceptione Senatusconsulti Vellejani adjuvatur: ne alias actio intercidat. 3t. IDEM lib. 1. ad Neratium. [pAulus:] Simulier, quod ex intercessione solvit, nolitrepete- re, sed mandati agere , & cavere velit de indemnitate reo, audienda est. 32. POMPONIUS lib. 1. Senatusconsultorum. CI mulier hereditatem 11 alicujus adeat, ut as alienum ejus siis- O cipiat, vix est, ut succurri ei debeat: nisi si fraude creditorum id conceptum sit: * nec enim loco mir.orit viginti quinque annis circumscripti per omnia habenda est mulier. §. 1. Si mulier rem ä se pignori datam per intercessionem, recipere velit, fructus etiam liberos recipit: & si res deterior facta fuerit, eo nomine magis xsti- metur. f Sed si creditor, qui pignus per intercessionem acceperit, hoc alii vendidit 12 : vera esteoruin opinio, qui petitionem dandam ei putant, & adversus bonae fidei emptorem * : ne melioris conditionis emptor sit, quam suerit venditor. iZ §. 2. Item, si mulier creditori viri fundum vendidit [& tradidit] ea conditione, ut emptor acceptam pecuniam viro referret, & hunc fundum vindicat: exceptio quidem opponitur ei de re empta, & tradita, sed replicabitur 14 i muliere, aut si ea venditio contra Senatusconsultum faciasit. Et hoc procedit, sive ipse creditor emerit, sive interposuerit alium, quo mulier ea ratione careat re sua. f Idem est, & si non pro viro, sed pro alio debitore rem suum tradidit. §. 3. Simulier, ne ipsa intercederet, alii mandaret, ut id faceret, an in hujus persona locus hnic Senatusconsulto sit, qui rogatu mulieris id faceret? tonis enim sermo Senatusconsulti ad petitionem non dandam adversus ipsam mulierem spectat. Et puto, rem ita esse distiaguendam: ut si quidem creditor, cui me obligavi, mandante muliere hoc in fraudem Senatusconsulti egisset, ne ipsa interveniret contra Senatusconsultum, daret autem alium, excludendum eum exceptione fraudis Senatusconsulti facta : si vero is ignorasset, ego autem scissem, tunc mandati me agentem cum muliere , excludendum esse, me autem creditori teneri. §. 4. Si mulier pro eo, pro quo intercesserit , judicium parata sit accipere , ut non in veterem debitorem actio detur: qjioniam Senatusconsulti exceptionem opponere potest : cavere debebit, exceptione se non usuram, & sic ad judicem ire. §. 5. Intercedere mulierem intelligendum est, etiam pro eo, qui obligari non possit, veluti, ii pro servo alieno 1; intercedit: sed, rescissa intercessione , in dominum restituenda est actio. TIT. II. DE COMPENSATIONIBUS. 16 1. MODESTINUS lib. 6. Pandectarum. pOmpensatio , est debiti & crediti inter se contributio. ^ 2. JULIANUS lib. 90. Digestorum. TTNnsquifque creditorem suum , eundemque debitorem, petea- tem summovet, fi paratus est compensare. 3. POMPONIUS lib. 25. ad Sabinum. TDeo compenlatio necessaria est, quia filterest nostra potius non solvere 17 , quam solutum repetere. (12. Adde /.7. C.eod. I. 39. in sin. supr. de reiviml. (13. I. 17?- tz. I. infr. de reg.jur. (14. Immo vide /. 4. C. h. t. (iq. !■ 9- \supr. eod. (16. Lib- 4. C. 31. §. 30. 39. Inst. de aclion. (17. 1.1{. i»pr- infr. de sidejujf. 4. PAU- -9 Depositi, vel contra. 53s 4. PAULUS lib. 3. ad Sabinum. "l/Erum est, quod & Neratio placebat, & Pomponius ait, ipso V j nre e0 minus fidejussorem 1 ex omni contractu debere, quod ex compensatione reus retinere potest : sicut enim, cum totum peto a reo , male peto, ita & fidejussor non tenetur ipso jure in majorem quantitatem , quam 2 reus condemnari potest. 9. GAJUS lib. 9, ad Edictum provinciale. CI quid ä fidejussore petatur, xquiffimum est, eligere fidejusso- ^ rem, quod ipsi , an quod 3 reo debetur, compensare malit: sed&, si utrumque velit compensare, audiendus est. 6. ULPIANUS lib. 30. ad Sabinum. UTiam quod natura debetur , venit in compensationem. Lj 7. IDEM lib. 28. ad Edictum. /'\Uod in diem debetur4, non compensabitur, antequam dies sLvenit, quanquam dari oporteat. §. 1. Si rationem compensationis judex non habuerit 9 , salva manet petitio : nec enim rei judicat» exceptio objici potest. Aliud dicam, si reprobavit pensati uiem , quasi non existente debito : tunc enim rei judicatae mihi nocebit exceptio. 8- GAJUS lib. 9. ad Edictum provinciale. |N e mpcnsat onem etiam id deducitur, quo nomine cum actore •*- lis conteitataest : ne 6 diligentior quisque deterioris conditionis habeatur, si compens.itio-ei denegetur. 9. PAULUS lib. 32. ad Edictum. CI cum filiosamilias aut fervo contracta sit societas, & agat domi- o nus vel pater, solidum per compensationem servamus : quamvis , fi ageremus, duntaxat de peculio prastaretur. §. I. Sed si cum filiosamilias agatur, an , quae patri debeantur, filius compensare possit, qimitur? Et magis est admittendum : quia unus contractus est; sed cum conditione , ut caveat, putrem suum ratum habiturum, id est, non exacturum, quod is compensaverit. 10. ULPIANUS lib. 63. ad Edictum. CI ambo socii parem ncgligentiam societati adhibuimus, dicendum " est, desinere nos invicem esse obligatos, ipso jure compensatione negligenti® facta, f Simili modo probatur, fi alter ex re comimini aliquid percepit, alter tantam ncgligentiam exhibuerit, qus eadem quantitate sstimatur, compensationem factam videri, & ipso jure invicem liberationem. §. 1. Si quis igitur compensa-, re potens, solverit, condicere7 poterit, quali indebito soluto. §. 2. Quotiens ex maleficio oritur actio, utputa, ex causa furtiva, csterorumqne maleficiorum , si de ea pecuniarie agitur, compensatio locum habet. Idem est, & fi condicatur ex causa furtiva, f Sed & qui noxali judicio convenitur, compensationem opponere potest. §. 3. In stipulationibus quoque , qua: instar 9 actionum habent, [id est, prxtoriis], compensatio locum habet: & secundum Julianum , tam in ipsa stipulatione, quam ex stipulatu actione poterit objici compensatio. 11. IDEM lib. 32. ad Edictum. PUm alter alteri pecuniam sine usuris , alter usurariam debet, constitutum est ä Divo Severo , concurrentis 10 apud utrumque quantitatis usuras non esse praestandas. 12. IDEM lib. 64. ad Sabinum. JDem juris est non solum in privatis, verum etiam in causa 11 fisci constitutum, f Sed & si invicem sit usuraria pecunia , divers» tamen [sint] usura, compensatio nihilominus locum habet ejus , quod invicem debetur. 13. IDEM lib. 66. ad Edictum. QUod Labeo ait, non est sine ratione: ut, si cui petitioni specia- liter destinata est compensatio , in exteris non objiciatur. 14. JAVOLENUS lib. 19. ex Cassio. QUxcunque per exceptionem perimi possunt, in compensatio- N^nem 11011 veniunt. 15. IDEM lib. 2. Epistolarum. pEcuniu.m certo loco u Titio dari stipulatus sum : is petit ä me,quam ei debeo, pecuniam: Quaero, an hoc quoque pensandum sit, (1. I. 5. infr. h. t. (2. §. 9. Infi. desiiejus. (3. I. 4-supr. k. t. (4. 1. 16. §. 1 .infr.eod. (5. /. z. §. 2 .Jiipr. de negot.geft. I. 1. §. 4. infr. de conlrar. tutel. I. 18. in fn.supr. commodati. (6. /. 29. infr. dc novat, i. 86. infr. dereg.jur. (7. 1. 5. §. pen. infr. de impenf. in res aotul. (8. Adde l. I. C. rer. amotar. I. 7. §. infr .soluto ma- trim. (9. I. 1. §. 2. infr. dcfiipul. prator. (10. i. 4. I. 5. C.h. t. I. J. C. de solutio». (11. l.i.C.h.t. (12. L 2. §. ult.fupr. deco, T O M. I. quanti mea interfuit, certo loco dari ? Respondit: Si Titius perit' eam quoque pecuniam,quam certo loco promisit,in compensationem deduci oportet: sed cum sua causa, id est, ut ratio habeatur, quanfii Titii interfuerit 12, eo loco, quo convenerit, pecuniam dari. 16. PAPINIANUS lib. 3. Qua:Itionum. QUm militis castrensium bonorum alius, exterorum alius heres- existit, & debitor alteri heredum obligatus, vult compensare, quod ab 13 alio debetur, non audietur. §. 1. Cum intra diem a«l judicati exeeutionem datum, judicatus Titio, agit cum eodem Titio, qui & ipse pridem illi judicatus est, compensatio admittetur:, aliud est enim, diem obligationis non venisse j aliud, humanitatis- gratia tempus indulgeri solutionis. 17. IDEM lib. 1. Responsorum. JDeo condemnatus, quod arctiorem annonam /Edilitatis tempore prabuit, frumentaris pecunis debitor non videbitur: & ideo compensationem habebit. IS- IDEM lib. 3. Responsorum. j^N rem suam procurator datus, post litis contestationem si vice mutila conveniatur, squitate compensationis ntetur. §. 1. Creditor compensare non cogitur, quod 14 alii, quam debitori suo debet: quamvis creditor ejus pro eo, qui convenitur ob debitum proprium, velit compensare. - 19- IDEM lib. 11. Responsorum. j^Ebitor pecuniam publicam servo publico citra 15 voluntatem eorum solvit, quibus debitum recte solvi potuit: obligatio pristina manebit, sed dabitur ei compensatio peculii fini 16, quod servus publicus habebit. 20. IDEM lib. 13. Responsorum. QB negotium copiarum expeditionis tempore mandatum, curatorem 17 condemnatum , pecuniam jure compensationis retinere non placuit: quoniam ea non compensatur. 21. PAULUS lib. 1. Qusstiomim. DOstea quam placuit interomnes, id, quod invicem debetur, ipso jure 18 compensari, si procurator absentis conveniatur, 11011 debebit de rato cavere , quia nihil compensat, sed ab initio minus ab eo petitur. 22. SCiEVOLA lib. 2. Qusstionum. CI debeas decem [millia], aut hominem, utrum adversarius vo let, ita compensatio hujus debiti admittitur, si adversarius palam dixisset, utrum voluisset. 23. PAULUS lib. 9. Responsorum. TD , ¥ quod pupillorum nomine debetur, si tutor petat, non posse 1 compensationem objici ejus pecunis, quam ipse tutor suo nomine adversario debet. 24. IDEM lib. 3. Decretorum. J Uffit Imperator audiri adprobantem sibi a fisco deberi, quod 19 ipse convenitur. T I T. III. DEPOSITI 20, VEL CONTRA. I. ULPIANUS lib. 30. ad Edictum. TAEpofitiim est, quod custodiendum alicui datum est. Dictum ex eo, quod ponitur: prxpoiitio enim de auget depositum, ut ostendat, totum fidei ejus commistum, quod ad custodiam rei pertinet. §. I. Prstor ait : Quod neque tumultus, neque incendii, neque ruinae, neque naufragii cattfu depostum Jit, iujimplumi [e*] earum autem rerum, qutc supra comprehense junt, in ipsum in duplum 21 : in heredem ejus , quod dolo malo ejus facium cjfe. dicetur, qui mortuus fit, in Jim.pltim 22 .' quod ipsius , in duplum judicium dabo. §. 2. Merito has causas deponendi separavit Prstor , qux continent fortuitam causam depositionis ex ueeelsitate descendentem , non ex voluntate proficiscentem. §. 3. Eum tamen depone re tumultus, vel incendii, vel caterarum causarum gratia intcliigciuUim est, qui nullam aliam cauiain deponendi liaoct, quam imminens ex cautis supra scriptis periculum. §• 4- Usc autem separatio causarum quod certo loco. (13. i. 18- - infr. h.t. (14 L 9 - U. /. 26. in fin.pr.fupr.eod. (15. L 12. C. de folution. [16. humo vide L 9. 'iupr.Jupr. h . t. (17. I . 3 - c - eoA - L 4 ionem bonae fidei esse 20, dubitari non oportet. §. 24. Et ideo [&] fructus 21 in hanc actionem venire, & omnem causam, & partum, dicendum est: ne nuda res veniat. §. 2$. Si rem depositam vendidisti, eamque postea redemisti in caulam depositi, etiamsi sine dolo malo postea perierit, teneri te depositi: quia semel dolo fecisti , cum venderes. §. 26- In depositi quoque actione 22 in litem juratur. 23 §. 27. Non solum fi servus meus, sed & si is, qui bona fide mihi serviat, rem deposuerit, aequiflimum erat, dari mihi actionem, si rem ad me pertinentem deposuit. §. 28. Simili modo , & si usiimfructum in servo habeam , si id , quod deposuit, ex eo peculio fuit, quod ad me pertinebat, ve i res mea fuit, eadem actione agere potero. §. 29. Item , si servus hereditarius 24 deposuerit, heredi postea adeunti competit actio. §. 30. Si servus deposuit, sive vivat, sive decesserit, utiliter dominus hac actione experietur: ipse autem servus manumissus non poterit agere, sed L si fuerit alienatus : adhuc ei competit actio, cujus fuit servus, cum deponeret : initium 25 enim contractus spectandum est. §. 31. Si duorum servus fit, qui deposuit, unicuique 26 dominorum in partem competi depoliti. §. 32. Si rem ä servo depositam Titio, quem dominum ejus putasti, cinn non eilet , restituisses, depositi actione te non teneri, Celius ait: quia nulius dolus intercesiit. cum Titio autem, cui res restituta est, dominus fervi aget: sed si exhibuerit, vindicabitur: sivero, cum sciret esse alienum, consumpserit, condemnabitur 5 quia dolo fecit, quo minus possideret. §. 33. Eleganter apud Julianum quaeritur, si pecuniam servus apud me de- poiuit, ita ut domino pro libertate cjtis dem, egoque dedero, an tenear depositi? Et lib. xin. Digestorum scribit, si quidem sic dedero , quasi ad hoc penes me depositam, teque certioravero , non competere tibi depoliti actionem, quia 27 sciens recepisti: careo igitur dolo, si vero quasi meam pro libertate ejus numeravero, tenebor. Quae sententia vera mihi videtur: hic enim non tantum sine dolo malo non reddidit, sed nec reddidit: aliud est enim reddere, aliud quasi de suo dare. §. 34. Si pecunia apud te ab initio hac lege deposita Iit, ut, Ji voluijes, utereris, priusquam utaris, depoliti teneberis. §. 35. Saepe evenit, utres deposita, vel nummi periculo 28 sint ejus, apud quem deponuntur: utputa, si hoc nominarim convenit, sed & si le quis deposito obtulit, idem Julianus scribit, periculo [le] depositi illigasse: ita tamen, ut 11011 solum dolum, led etiam culpam & custodiam praestet, non tamen casus for- (l8- §. ult. in fin. infr. hic. I. 36. in fin. supr. depecul. (19. I. 9. supr. de dolo malo. (20. §. 28. Infl. de action. (21. /.38. §. 10. infr. de usur. (22. Vide tamen l. 5. in pr. infr. h. t. (23. arg. I. 5. in pr.snpr. de in lit. jurand.junil. §. 23. supr. h. I. (24. I. 9 .'0. h. t. /-16 .infr. de oblig. & aci. (25. I. 12. in fin. supr. de SC. Maced. (26. I. 4. infr. de stipiti,servor. (27. V. /. 14;. infr. dereg.jur. (28. ?. ;. §- 2. supr- commodati. /.39. infr. mtatiuii. I. 7. §. ii,.supr. de faci. tuitos. "533 Depositi, tuitos. I §. 36. Si pecunia in sacculo signato deposita sit, & unus ex heredibus ejus, qui deposuit, veniat repetens, quemadmodum ei satisfiat, videndum est? Promenda pecunia est vel coram Praetore 2, vel intervenientibus honestis personis, & exsolvenda pro parte hereditaria, sed etsi resignetur, non contra legem depositi fiet, cum vel Pratore auctore, vel honestis personis intervenienii- bus hoc eveniet, residuo vel apud eum remanente, li hoc voluerit; sigillis videlicet prius ei impreflis, vel a Praetore, vel ab his, quibus coram signacula remota sunt: vel si.hoc recusaverit, in aede 3 deponendo. Sed si res sunt, quae dividi 4 non poliunt, omnes debebit tradere, satisdatione idonea ä petitore ei praestanda in hoc, quod supra ejus partem est: satisdatione autem non interveniente, rem in aedem deponi, & omni actione depositarium liberari. §. 37. Apud Julianum lib. xm. Digestorum talis species relata est. ait enim: Si depositor decesserit, & duo exirtant, qui inter se contendant, unusquisque solum se heredem dicens, ei tradendam rem, qui paratus est, adversus alterum, reum defendere: [hoc est, eum, qui depositum suscepit.] quod si neuter hoc onus suscipiat, commodissime dici ait, non esse cogendum a Praetore judicium suscipere : oportere igitur rem deponi in ; aede aliqua, donec de hereditate judicetur. §. 3$. Si quis tabulas testamenti apud se depositas, pluribus prxfentibus, legit, ah Labeo depositi actione recte de tabulis agi polle. Ego arbitror & injuriarum 6 agi posse, si hoc animo recitatum testamentum elt quibusdam praesentibus, ut judicia secreta ejus, qui testatus est, divulgarentur. §. 39. Si pratdo 7 , vel jur deposuerit, & hos Marcellus lib. vi. Digestorum putat reste depositi acturos: nam internst eorum, eo quod teneantur. §. 40. Si quis argentum , vel nurum depolitum petat, utrum speciem , an & pondus complecti debeat? Et magis est, ut utrumque complectatur: scyphum forte, [vel] lancem, vel pateram dicendo, & materiam, &. pondus 8 addendo, seu & li purpura sit infecta , vel lana, pondus similiter adjiciendum: salvo eo, ut, si de quantitate ponderis incertum est, juranti succurratur. §. 41. Si cista lignata deposita sit, utrum cista tantum petatur, an & species comprehendenda: sint? Et ait Trebatius, cistam repetendam, non singularum rerum depositi agendum. Quod [&] si res ostensa: sunt, & sic depo- sitx, adjicienda sunt & species vestis. Labeo autem ait, eum, qui cistam deponit, singulas quoque res videri deponere: ergo & de rebus agere enm oportet, f Quid ergo, li ignoraverit is, qui depositum suscipiebat, res ibi esse? Non multum Facere, cum suscepit depositum. Ego & rerum depositi agi posse existimo, quamvis signata cista deposita sit. §. 4:. Fliumfamilias 9 teneri depositi, constat: quia & exteris actionibus tenetur, sed & eum patre ejus agi potest duntaxat de peculio, f Idem & in fervo 10: nam cum domino agetur. Plane & Julianus scripsit, & nobis videtur: si eorum nomine, qui sunt in potestate, agatur, veniat in judicium, & si quid per eum, in cujus jure sunt, captus fraudatusve est: ut & dolus eorum veniat, non tantum ipsorum , eum quibus contractum est. §. 43. Si apud duos sit deposita res, adversus unumquemque eorum agi poterit: nec liberabitur alter, li cum altero agatur: 11011 enim electione, sed solutione liberantur. Proinde si ambo dolo fecerunt , & alter, quod interest, prxstiterit: alter non convenietur; exemplo duorum 11 tutorum. Quod si alter vel nihil, vel minus facere possit, ad alium pervenietur, f Idemque, & li alter dolo non fecerit, & idcirco sit absolutus: nam ad alium pervenietur. §. 44. Sed fi duo deposuerunt, & ambo agant, si quidem sic deposuerunt , ut vel unus tollat totum, poterit in solidum agere: sin vero pro parte, pro qua eorum interest, tunc dicendum est, in partem condemnationem faciendam. §. 45. Si deposuero apud te, ut pofl mortem, tuam reddas: & tecum, & cum herede tuo , possum depositi agere, possum enim mutare voluntatem, & ante mortem tuam depositum repetere. §. 46. Proinde & li sie deposuero, ut pofl mortem meam reddatur , potero & ego , & heres meus , agere depositi: vel contra. 5?4 [ego] mutata voluntate. §. 47. Quia autem dolus 12 duntaxat ii 1 hanc actionem venit, quxsitum est, si heres rem apud testatoren 1 depolitam, vel commodatam distraxit, ignarus depositam, veil commodatam, an teneatur? Et quia dolo non fecit, non tenebi.• tur de re. An tamen vel de pretio teneatur, quod ad eum pervenit? Et verius est, teneri eum : hoe enim ipso dolo 13 facit, quod id, quod ad le pervenit, non reddit. 2. PAULUS lib. 31. ad Edictum. QUidergo, si pretium nondum exegit? aut minoris, quamde« -buit, vendidit? Actiones suas tantummodo prxstabit. 3. ULPIANUS lib. 31. ad Edictum. pLane, ii poflit rem redimere 14, & praestare, nec velit, non caret culpa: quemadmodum si redemptam, vel alia ratione suam factam noluit prxstare, causatus, quod semel ignarus vendiderit. 4. PAULUS lib. 5. ad Plautium. CEd etsi non Iit heres, sed putavit se heredem, & vendidit, simili modo lucrum 1$ ei extorquebitur. 5. ULPIANUS lib. 30. ad Edictum, pi, apud quem depositum esse dicetur, contrarium judicium depositi datur: in quo judicio merito in litem non juratur; non 16 enim de fide rupta agitur, sed de indemnitate ejus, qui depositum suscepit. §. I. Infeqittstrem 17 depositi actio competit ; si tamen cmn sequestre convenit, ut certo loco rem depositam exhiberet, nee ibi 18 exhibeat, teneri eum palam est. Quod si de pluribus locis convenit; in arbitrio 19 ejus est, quo loci exhibeat: sed si nihil convenit, denunciandmn est ei, ut apud Prxtorem exhibeat. §. 2. Si velit sequester öfficium deponere, quid ei faciendum sit? Et ait Pomponius, adire eum Pnetorem oportere, & ex ejus auctoritate denunciatione facta his, qui eum elegerant, ei rem restituendam, qui pnesens fuerit. Sed hoc non semper verum puto : nam plerumque non est permittendum, officium, quod semel suscepit, contra legem depolitionis deponere; nili justissima causa interveniente, & cum permittitur, raro ei res restituenda est, qui venit: sed oportet eam , arbitratu judicis, apud xdem 20 aliquam deponi. 6. PAULUS lib. 2. ad Edictum. "DRoprie [autem] in sequestre est depositum , quod a pluribus 21 in L solidum certa conditione custodiendum reddendumque traditur.' 7. ULPIANUS lib. 30. ad Edictum. OI hominem apud se depositum, ut quxstio de eo haberetur, ac o propterea vinctum, vel ad malam mansionem extensum, sequester solverit misericordia 22 ductus, dolo proximum esse, quod factum est, arbitror: quia, cum sciret, cui rei pararetur, intempestive misericordiam exercuit, cum posset non suscipere talem causam, quam decipere. §. I. Datur actio depositi in heredem ex dolo 23 defuncti in solidum. Quanquam enim alias ex dolo defuncti non solemus teneri, nisi pro ea parte, quoe ad nos pervenit, tamen hic dolus ex contractu , reique persecutione descendit: ideoque in solidum unus heres tenetur; plures vero pro 24 ea parte, qua quisque neres est. §. 2. Quotiens foro cedunt nummularii, solet primo loco ratio haberi depositariorum: hoc est, eorum, qui depositas pecunias habuerunt, non quasfcenore apud nummularios, vel cum nummulariis, vel per ipsos exercebant. & ante 25 privilegia igitur, si bona venierint, depositariorum ratio habetur: dummodo eorum , qui vel postea usuras acceperunt, ratio non habeatur, quasi renunciaverint deposito. §. 3. Item quaeritur, utrum ordo spectetur eorum, qui deposuerunt; an vero simul omnium depositariorum ratio habeatur ? Et constat, simul admittendos: hoc enim Rescripto Principali significatur. 8 . PAPINIANUS lib. 9. Quxstionum. Q Uod privilegium exercetur non in ea tantum quantitate, qux ia - bonis argentarii, ex pecunia depolita, reperta est, sed in omni bns fraudatoris facultatibus: idque propter necessarium usum ar_ gentariorum ex utilitate publica receptum est. Plane.Unuptus caula (1. v. I. 6. C. de pignorat. aci. (2. v. i. 81 . §. I. infr. desolution. I. 2. C. quemadm. testam, aper. (3. infin. h. §. U §. 37. infr. eod. I. 5 - in fin. infr. h. t. i. yj,. Jiipr. de procurat. 1. 7. §. 2. circa med.supr. de minor. I. 5. in fin. supr. famil. ercisc. 1. 77. §. 26. infr. de legat. 2. I. 5. infr. adleg. Jul. pecul. (4. §. 3. Infi. de oßc.judic. (3. §. 36. sttpr. b. t. (fi. I. 41. in pr. -vers.sed e ?s quis.supr. ad leg. Aquil. (7. I- ZI- §- 1. infr. h. t. I. 64. in pr.supr. dejudic. (8. Immo vide 1. 19. §. 1. infr. de fur t. (9. I. 5. in pr. Jiipr. de pecul. (10. d. I. 5. iupr. (ii. 1. 15. infr. detutel. & rationib. (12. I. 23. inpr. infr. de reg . jur. (13. §. 22 Jiipr . hic. I. 36. in fn. jiipr . de pecul . (14. /. I. §. 21.supr. h. t. (13. I. 10. §. 3. vers. quia botuc fidei. infr. mandati. I. 28 .Jiipr. de bered, petit. (16. L fi. in fin. supr. de his qui notantur infam. (17. I. 12. §. 2. infr. h. t. (18- L V-fupr. dcco, quod certo loco. (19. v. I. 10. in fin. infr. de jure dot. (20. v. I. r. §• 37. supr. h. t. (21. I. 17. in pr. infr. eod. I. 110. infr. de verh. sign. (22. v. I. 7. §. 7. supr. de dolo malo. (23. I. 49. infr. de oblig. & aci. (24. I. Itfi infr. b. t. (25. Obst. I. 24. §. 2. infr. de reb. ancior, judic. pojfid. L 1 2 qui 535 Digcftorum Lih. •qui neceßarie factus est, feni per praecedit: nam, deducto eo, bonorum calculus subduci solet. „ „ 9. PAULUS lib. 17. ad Edictum. TN depositi actione, fi ex facto defuncti agatur adversus unum ex A pluribus heredibus, pro 1 parte hereditaria agere debeo: si vero ex suo delicto, pro parte non ago. merito: quia xstimatio refertur ad dolum, quem in solidum ipse heres admisit. 10. JULIANUS lib. 2. ex Minicio. "MEc adversus coheredes ejus, qui dolo carent, depositi actio competit. 11. ULPIANUS lib. 41. ad Sabinum. Q Uod servus deposuit, is, apud quem depositum est, servo 2 re- - ctiffime reddet ex bona fide: nec enim convenit bonx fidei, abnegare id, quod quis accepit, sed debebit reddere ei, a quo accepit: sic tamen, fi sine dolo omni reddat, hoc est, ut nec culpx quidem suspicio sit. denique Sabinus hoc explicuit, addendo, nec ulla causa intervenit , quare future fossit , dominum 3 reddi nolle. hoc ita est, si potuit suspicari, justa scilicet ratione motus: exterum sufficit bonam sidem adesse, sed & fi ante ejus rei furtum fecerat servus, si tamen ignoravit is, apud quem deposuit, vel credidit dominum non invitum fore hujus solutionis, liberari potest; bona enim fides exigitur. Non tantum autem si remanenti in servitute fuerit solutum , sed etiam si manumisso vel alienato, ex justis causis liberatio contingit: scilicet, fi quis ignorans 4 manumissum, vel alienatum, solvit. Idemque & in omnibus debitoribus servandum Pomponius scribit. 11. POMPONIUS lib. ii. ad Sabinum. CI in Asia depositum fuerit, ut Roma reddatur , videtur id actum , •vt non hi.peiifa ejus id fiat, apud quem depolitum sit, sed ejus, qui deposuit. §. 1. Depositum eo 3 loco restitui debet, in quo sine ticlo malo ejus est, apud quem depositum est: ubi vero depositum est, nihil interest. f Eadem dicenda sunt communiter & in omnibus bonx fidei judiciis. Sed dicendum est, fi velit actor suis impensis, suoque periculo perferri rem Romam, ut audiendus lit: quoniam & in ad exhibendum actione id fervatur. §. 1. Cum sequestre 6 recte agetur depositi sequestraria actione: quam & in heredem ejus reddi oportet. 7 §. 3. Quemadmodum quod ex stipulatu , vel ex testamento dari oporteat, post judicium acceptum cum detrimento rei periret: lic depositum quoque eo die, quo depositi actum fit, periculo ejus, apud quem depositum fuerit, est, si judicii accipiendi tempore potuit id reddere reus, nec reddidit. 13. PAULUS lib. 31. ad Edictum. CI quis infieiatus sit non adversus dominum , sed quod eum, qui rem depositam petebat, verum procuratorem non putaret, aut ejus, qui deposuisset, heredem: nihil dolo malo fecit, postea autem 8 si cognoverit, cum eo agi poterit: quoniam nunc incipit dolo malo facere, fi reddere eam non vult. §. 1. Competit etiam condictio, depositx rei nomine: sed 9 non antequam id dolo admissum fit. non enim quemquam hoc ipso, quod depositum accipiat, condictione obligari, verum quod dolum malum admiserit. 14. GAJUS lib. 9. ad Edictum provinciale. <^I pltircs heredes exstiterint ei, qui deposuerit, dicitur, si major pars adierit, restituendam rem prxlentibus. Majorem autem non ex numero utique personarum 10, sed ex magnitudine portionum hereditariarum intelligendam, cautela idonea reddenda. §. 1. Sive autem cum ipso, apud quem deposita est, actum fuerit , sive cum herede ejus, & fu a natura res ante rem judicatam ■interciderit, veluti, li homo mortuus fuerit, Sabinus & Cassius, absolvi debere eum, cum quo astum est, dixerunt : quia xqnum esset, naturalem interitum ad actorem pertinere; utique cum 11 interitura esset ea res, etsi restituta esset actori. 1;. JULIANUS lib. 13. Digestorum. Ji rem suam deponi apud se patitur 12, vel utendam rogat, Qui (1. /. 18. infr. h. t. (2. /,35. infr. desolution. (3. L 5. in fin sufr. de reb. cred. (4. L 18, hifir. dcsolution. §. 10. in fin. biß. A mandato. (5. /. 38 .fupr. dejudic. I. 10, n, 12.sufr. de rei i. 11. §. i.supr. ad exhib. L Z. infin „ infr. de aci. cmft. L 47. in pi yers.sedfialibi, infr. de legat . 1. (6. L 5. §. J.supr. h. t. (7. L 25 * n f r ' 8' p- e °d’ (8- /• 7* §- 2. in fin.supr. de tribut. aci. L 2 §* S - i n f Y ‘ de doli mali met. except. (<-. I. 1 6 .fupr. de condici, fm iiv. (10. L &.fupr.depa£L (n. L 14. §. ii.supr. quodmetuseauj "V* L 44 ' fupr • ex qiiib, cauj. major. (12. I. 31, §. 1. verf Ji tante, XVI. Tit. III nec 13 depositi, nec commodati actione tenetur : sicuti qui rein suam conducit, aut precario rogat, nec precario tenetur, nec ex locato. 16. AFRICANUS lib. 7. Quxstionum. CI is, apud quem rem deposueris, apud alium eam deponat, & 0 ille dolo quid admiserit, ob dolum ejus, apud quem postea sit depositum, eatenus eum teneri apud quem tu deposueris, ut actiones 14 suas tibi p nefiet. 17. FLORENTINUS lib. 7. Institutionum. T Icet deponere tam plures, quam unus possunt: attamen apud se- ^ questrem non nisi plures 15 deponere possunt, nam tum id fit cum aliqua res in controversiam deducitur; itaque hoc casu in solii dum unusquisque videtur deposuisse: quod aliter est, cum rem communem plures deponunt. §. I. Rei depositx proprietas apud deponentem manet: sed 16 & possessio; nisi 17 apud sequestrem deposita est. nam tum demum sequester poffidet: id enim agitur ea depositione, ut neutrius possessioni id tempus procedat. 18 . NERATIUS lib. 2. Membranarum. TAE eo, quod tumultus, incendii, ruinx, naufragii causa depo- ^ situm est, in heredem 18 de dolo mortui actio est pro hereditaria 19 portione, & in simplum 20, & intra annum quoque: in ipsum, & in solidum, & in duplum, & in perpetuum datur. 19. ULPIANUS lib. 17. ad Edictum. J Ulianus & Marcellus putant, filiumfamilias 21 depositi reste agere posse. 20. PAULUS lib. 18. ad Edictum. CI sine 22 dolo malo rem depositam [ tibi, ] amiseris, nec depositi teneris, nec 23 cavere debes, Ji deprehenderis, eam reddi: li tamen ad te iterum pervenerit, depositi teneris. 21. IDEM lib. fio. ad Edictum. CI apud filiumfamilias res deposita sit, & emancipatus rem teneat, 0 pater nec intra annum de peculio debet conveniri: sed ipse filius. §. 1. Plus Trebatius existimat, etiam st apud servum depositum sit, & manumissus rem teneat, in ipsum dandam 24 actionem, non ia dominum: licet ex exteris caulis in manumissum actio nor. datur. 22. MARCELLUS lih. Digestorum. CI duo heredes rem apud defunctum depositam dolo interverterint, quodam utique casu in partes tenebuntur. Nam ii diviserint decem [millia], qux apud defunctum deposita fuerant, & quina [millia] abstulerint, & uterque solvendo est, in partes obstricti erunt: nec enim amplius actoris interest. Quod si lancem conflaverint, aut conflari ab aliquo passi fuerint, aliave qux species dolo eorum interversa fuerit, in solidum 25 conveniri poterunt, ac fi ipsi servandam suscepissent, nam certe verum est, m solidum quemque dolo Fecisse: &, nili pro solido, res non potest restitui. Nec tamen absurde sentiet, qui hoc putaverit, plane, nisi integrx rei restitutione, eum, cum quo actum fuerit, liberari non posse; condemnandum tamen, si res non restituetur, pro qua parte heres exstitit. 23. MODESTINUS lih. 2. Differentiarum. A Ctione depositi conventus, lervo constituto cibariorum nomine, apud eundem judicem utiliter experitur. 24. PAPINIANUS lib. 9. Quxstionum. JUcius Titius Sempronio salutent. Centum nummos, quos hoc die commendasti mihi, udtiumer ante fervo Sticho aciore, este apud me, ut notum haberes, hac epistola, manu mea scripta , tibi notum facio: qutc, quando voles, & ubi voles, confejlim tibi numerabo. Qttrcri- tur, propter usurarum incrementum? Respondi: depositi actionem locum habere: quid est enim aliud commendare 26, quam deponere? Quod ita verum est, fi id actum est, ut corpora nummorum eadem redderentur: nam fi, ut tantundem solveretur, convenit, egreditur ea res depositi notiffimos terminos. In qua quxstione, fi depositi actio non teneat, cum convenit tantundem, non idem reddi : rationem usurarum haberi, non facile dicendum est. Et est ignorans, infr. h . i. v. /. 82. in pr. infr. de verb. oblig. (iz. I . 4?. inpr. infr. de reg.jur. _ (14. /. I. §. \x.fupr, h. t. (75. /. 6 .ftipr. eod. (16. v.Z. 2.§. 1. infr. p-o herede. (17. I. 39. infr. de adquir. vel amitt. pofeff. (18. I. 7. §. i.fupr. h. t. (19. I. 9. sitpr. eod. (20. i . I. §. 1. in fin. fupr. eod. (21. I . 9. infr. de oblig. «#• (21. v. I. 1. C. h. t. (23. Immo vide 1 . 5. §. 2. in fin.supr. de condidi. cauf. dat. (24. Obst. I . 1. tz. 18 .fupr. h. t. (25. Adde /. 3. §. %-supr. commodati. (26. I. iS6. infr. de verb.Jign. quidem 537 Depositi, vel contra. 538 quidem constitutum , in bona i fideii judiciis , quod ad usuras attinet, ut tantundem poffit officium arbitri 2 , quantum stipulatio : sed contra bonam fidem & depositi naturam est, usuras ab eo desiderare temporis 3 ante moram, qui beneficium in suscipienda pecunia dedit: si tamen ab initio deusuris prastandis convenit 4, lex contractus servabitur 2;. IDEM lib. 3. Responlorum. TAj e sponsaliorum, aut postea res oblatas puelis , qux fui juris s' f nitj pater suscepit: Heres ejus, ut exhibeat, reste convenietur etiam actione depositi. 5 8 - i- Qui pecuniam apud fe non ob- li ■»natam, ut tantundem redderet, depositam, ad usus proprios 6 convertit, post moram in 7 usuras quoque judicio depositi condemnandus est. „ „ ■ 26. SC/EVOLA lib. 4. Responsorum. pUbsia Mxvia, cum prostcisceretur ad maritum suum arcam * clausam cum veste & instrumentis commendavit Gaj® Sej:e , & dixit ei : Cum salva jdnave venero restitues mihi } certe , si Illiquid mihi humanum 8 contigerit , filio meo, quem ex alio marito suscepi. Defuncta ea intestata , desidero, res commendatx cui restitui debeant: sisto , an marito ? Paulus respondit: silio. §. 1. Lucius Titius ita cavit: ''EXa.Gov , ys iyjc tl; Xo>ov na- guxrT:iiyixr,S rx xxsysyyxU.U.I.x tS diyj'-ia drr-xiix ,uvvj ~x vr x •mmoiti, •£ 6 sixsxlyrrx, u; nccysy^unrai ' trvniifur,\ yj.-yysxi osi roxov \y.xryy uva; rxizsi .uvivoc 0GsXsc t=7tx}xc ■ fj.iyii rr; avoooViW; ■satrc; th xcyvsy. id est, Suscepi, habeo- que'upui me titulo depositi suprascripta denarium argenti decem millia : meque ad prajcriptum omnia prteftaturum zsi promitto, £jf profiteor: conventione scilicet inita ,. ut quoad omne argentum reddatur, in singulos menses , finguUsque libras, usurarum no- j mine , quaternos tibi obolos subministrem, shixro , an usurx peti possunt? Paulus respondit, eum contractum, de quo quaeritur, depolits pecunix modum excedere : [ & ] ideo secundum 9 conventionem usurx quoque actione depositi peti possunt. §. 2. Titius Scmproniissalutem. Habere me a vobis auri pondo plus minus decem, esi discos duos, saccum signatum : ex quibus debetis mihi decem , quos apud Titium deposuistis: item quos 'Pro- phirnati decem : item ex ratione patris vejlri decem zsi quod excurrit : shuero, au ex hujusmodi scriptura aliqua obligatio nata sit, scilicet quod ad solam pecuniae causam attinet ? Respondit , ex epistola, de qna qnxritur, obligationem quidem nullam natam videri, sed probationem depositarum rerum impleri posse. An autem is quoque, qui deberi sibi cavit an eadem epistola decem , probare poffit hoc, quod scripsit, judicem xstimatu- rum. t 27. IDEM lib. 7. Responsorum. J Ucius Titius, cum haberet filiam in potestate Sejam, Pamphilo fervo io alieno in matrimonium collocavit : cui etiam dotem dedit, quam sub titulo depositi in cautionem contulit, & postea , nulla denunciatione a domino facta , pater decessit: mox & Pamphilus servus: jQiucro, qua actione Seja pecuniam petere poffit, cum ipsa patri heres exstiterit? Paulus respondit, quoniam dos constitui non 11 potuit, ex causa depositi actione de peculio pecuniam repetendam. 28. SCVEVOLA lib. 1. Responsorum. {AUmtus Cxcilius Candidus ad Paccium Rogatianum epistolam '“--scripsit in verba infra scripta: Ciecilius Candidus Paccio Rogatione fitosalutem. Viginti quinque nummorum, quos apud me ejse voluisti,notum tibi [ ita ] hac epistola facio, ad ratiunculam meam ea perve - nijje: quibus ut primum prospiciam, ne vacua tibifint, [id est, ut usuras eorum accipias,2 cures habebo. Qitafitmn est, an ex ea epistola etiam usurx peti poffint ? Respondi , deberi ex bonx fidei judicio [usuras], sive 12 percepit, sive pecunia in re 13 sua usus est. (1. /. 7 .supr. de negotiis gestis. (2. v. I. 54. in pr. infr. locuti. [3- x 40. in sin. supr. de rebus creditis. [4. /, 26, §. 1. infr. h. t. (S. Obst. I. 32. in sin. supr. de negotiis gestis. (6. v. I. 28. in sin- tnfr. h. t. (7 v. I. 32. §. 2. infr. de ufur. (8- v. I. 162. §. I. infr. deverb.fign§.i. Infi.de donat. (9. I. 24. in sin. supr. h. t. (io- v. I, s». C. de SC.Claud. (11. arg, l. 3. infr. de fure dot. junci- • 3 * k. de tiicejt * cis inutil. nupt « (i2. I. 2^. §. 1, b, t, C^ 3 * l. 2;. msin. supr. I. 3. 1. 4. C. eod. (14. d. I. 3. (15. I. 28. in sin- 29. PAULUS lib. 2. Sententiafiim. CI sacculum, vel argentum signatum deposuero , & is ,_penes quem depositum Fuit, me invito contrectaverit, depositi 14, & furti actio mihi in eum competit. §. 1. Si [ex] permissu meo deposita pecunia is, penes quem deposita est, utatur, ut in exteris bona fidei judiciis, usuras:; ejus Hömine prxstare mihi cogitur. 30. NERATIUS lib. 1. Responsorum. £JI fidejussor pro te , apud quetn depositum est , litis xstimatioue damnatus iit, rem 16 tuam fieri. 31. TRYPHONINUS lib. 9 - Disputationum. pOna fides, qux in contractibus 17 exigitur, xquitatem summam desiderat. Sed eam utrum xstimamus ad merum jus gentium, an vero cum prxeeptis civilibus, & prxtoriis : veluti, reus capitalis judicii deposuit apud te centum , is deportatus est, bona ejus publicata sunt; 11 crimine ipsi hxc reddenda, an in publicum deferenda sint ? Si tantum naturale jus & gentium intuemur, ei, qui dedit, restituenda sunt: st civile jus , & Legum ordinem , magis in publicum deferenda sunt. Nam male meritus publice, ut 18 exemplo aliis ad deterrenda maleficia fit, etiam egestate laborare debet. §. 1. Incurrit hic & alia inspectio, [an] bonam fidem inter eos tantum, [inter] quos contractum est, nullo extrinsecus adfumpto, xstimare debeamus, an respectu etiam aliarum personarum, ad quas id, quod geritur, pertinet; exempli loco, latro 19 spolia, [ qux ] mihi abstulit, posuit apud Sejum inscium de malitia deponentis , utrum latroni, an mihi restituere Sejus debeat ? Si per fe dantem , accipientemque intuemur, hxc est bona fides, ut eommissam rem recipiat is 20, qui dedit: Si totius rei xquita- tem, qux ex omnibus personis , qux negotio isto continguntur, impletur, mihi 21 reddenda sunt, quo facto fcelestiffimo adempta sunt. & probo hanc este justitiam, queesuum cuique ita tribuit, ut non distrahatur ab ullius persones justiore repetitione. Quod fi ego ad petenda ea non veniam, nihilominus ei restituenda sunt, qui deposuit, quamvis male quxsita deposuit. Quod & Marcellus in prsdone & fure scribit. Si tamen ignorans latro, cujus filio, vel fervo rent abstulisset, apud patrem dominumve ejus deposuit ignorantem : nec 22 ex jure gentium consistet depositum; cujus hxe est potestas; ut alii, non domino sua ipsius res quasi aliena servanda detur. Et st rem meam fur, quam me ignorante subripuit, apud me etiam nunc delictum ejus ignorantem deposuerit: reste dicetur non contrahi depositum; quia * non est ex fide bona, rem suam dominum prxdoni restituere compelli, sed & st etiam nunc ab ignorante domino tradita sit, quasi ex causa depositi, tamen indebiti dati condictio competet. 32. CELSUS lib. 11. Digestorum. Q Uod Nerva diceret, latiorem 23 culpam dolum ejse, Proculo dis- -plicebat: mihi verissimum videtur. Nam & si quis non ad eum modum , quem hominum natura desiderat, diligens est, nisi tamen ad suum modum curam in depolito prxstat, fraude non caret: nec enim salva fide minorem iis, quam suis rebus, diligentiam prx- stabit. 33. LABEO lib. 6. Posteriorum ä Javoleno Epitomatorum. CErvus tuus pecuniam cum Attio in sequestre deposuit apud Mx- ° vium, ea conditione, ut eu tibi redderetur, si tuam ejseprobastes : si minus, ut Attio [ redderetur: ] Posse dixi cum eo , apud quem deposita est, incerti agere , id est, ad 24 exhibendum , & exhibitam vindicare: quia servus in deponendo tuum jus deterius 2; facere non potuisset. 34. IDEM lib. 2. Pithanon. UOtes agere depoliti cum eo, qui tibi non 26 aliter, quam num- r mis ä te acceptis depositum reddere voluerit, quamvis fine mora, & incorruptum reddiderit. _ supr. eod. (16. v. /. qh.supr.de rei vind. (17. L 4. C. de oblig. esi ali, (18. v. I. 6. in sin. infr. de euftod. isi exhib. reor. I. 1. inpr. C. ad leg. Jul. repetund. ( 19 . i- I-§• 59- s“P r - h - l - H- supr. eod. (21. Immovide l. 1. %.pen. supr. naut. cattpon. stabul. s 22. v. /. i;./z ipr. h. t. (23. I . I- §■ 5- infr. de oblig. all. L 22L. infr. de verb.sign. (24. /. 38- in sin. pr.supr. de pecul. (2;. L 27. §. 1 .supr. adSC. Vellej. I . \sij.infr. dereg. jur. (26. i. 2. §. 1. supr. de cotidili. ob turp. caus. 1 1.1.3 LIBER. Digestorum Lib. XVII. Tit. I 540 LIBER SEPTIMUS DECIMUS. T I T. I. MANDATI i, VEL CONTRA, i. PAULUS lib. 32. ad Edictum. O Bligatio mandati consensu 2 contrahentium consistit.. §. 1. Ideo 3 per nuneium quoque, vel per epistolam mandatum suscipi potest. §. 2. Item sive rogo , sive volo, sive mando , sive alio quocunque verbo scripserit, mandati actio est. §. 3. Item mandatum & in 4 diem differri, & sub conditione contrahi potest. §. 4. Mandatum ; , nisi gratuitum 6, nullum est: nam originem ex officio atque amicitia trahit, contrarium ergo est officio merces: interveniente enim 7 pecunia, res ad locationem & conductionem potius respicit. r. GAJUS lib. 2. Rerum cottidianarum [sive aureorumJ. M Andatum 8 inter nos contrahitur, sive mea tantum gratia tibi mandem, sive aliena tantum, sive mea & aliena, sive mea & tua, sive tua & aliena. Quod si tua tantum gratia tibi mandem , supervacuum est mandatum, & ob id nulla ex eo obligatio nascitur. S. 1. Mea tantum gratia 9 intervenit mandatum, veluti, si tibi mandem , ut negotia mea geras, vel ut fundum mihi emeres, vel ut pvo me fidejubeas. §. 2. Aliena tantum 10, veluti, si tibi mandem, ut Titii negotia gereres, vel ut Fundum ei emeres, vel ut pro eo fidejubeas. §. Z. Alea , & aliena 11, veluti, si tibi mandem, ut mea, & Titii negotia gereres: vel ut mihi & Titio fundum emeres: vel ut prome & Titio fidejubeas. §. 4. Tua, N mea 12, veluti, fi mandem tibi, ut sub usuris crederes ei, qui in rem meam mutuaretur. tz. Tua, & aliena 13, veluti, si [tibi] mandem, ut Titio sub usuris crederes. Quod si, ut sine usuris crederes: ul-ie-K, tantum gratia intervenit mandatum. §. 6. Tua 14 autem gratia intervenit mandatum , veluti, fi mandem tibi, ut pecunias tuas potius in emptiones prsdiorum colloces, quam feneres ; vel ex diverso, ut feneres potius, quam in emptiones praediorum colloces, cujus generis mandatum, magis consilium est, quam mandatum: & ob id non est 1; obligatorium : quia nemo ex consilio 16 obligatur, etiamsi ijon expediat ei, cui dabatur: quia liberum est cuique, apud se explorare, an expediat sibi consilium. 3. PAULUS lib. 32. ad Edictum. URseterea in causa mandati etiam illud vertitur, ut interim nec melior causa mandantis fieri postit, interdum melior 17, deterior vero nunquam. §. I. Et quidem fi mandavi tibi, ut aliquam rem mihi emeres, nec de pretio quidquam statui, tuque emistiN, utrinque actio nascitur. tz. 2. Quod fi pretium statui, tuque pluris emisti 18, quidam negaverunt, te mandati habere actionem, etiamsi paratus effes, id, quod excedit, remittere: namque iniquum est 19, non este mihi cum illo actionem, si nolit; illi 20 vero , fi velit, mecum esse. 4. GAJUS lib. 2. Rerum cottidianarum [vel aureorum]. CEd Proculus recte eum, usque ad pretium statutum, acturum 0 existimat: qua sententia sane benignior est. 9. PAULUS lib. 32. ad Edictum. TAIligenter igitur fines mandati custodiendi sunt: nam qui excessit, aliud quid facere videtur. §. 1. Et si susceptum non 21 impleverit, tenetur. §. 2. Itaque si mandavero tibi, ut domum Sejanam centum emeres , tuque Titianam emeris longe majoris pretii, centum tamen , aut etiam minoris : non videris implesse mandatum. §. 3. Item si mandavero tibi, ut fundum meum centum ven- (1. Lib. 4. C. 35. cjs 3. Lnfl. 27. (2. List, de oblig. ex consensit. (3. I . 2. §.2. infr.de oblig. £ff ait. (4. §. 12 .Inst.b.t. (5. /.36. §. 1. in fin. infr. §. ult. Inst. eod. (fi. Excip. 1.6. in pr. infr. eod. (7. /. 22. infr. deprtcscr.verb. (8. List. inpr. h.t. (9. §.i.Inst. eod. (10. §. 3. Inst. eod. (11. §. 4. Inst. eod. I. 14. C. de negat, gest. (12. §. 2. List. h. t. (13. §. ;. Inst. eod. (14. §. 6. List, eod. (15. Excip. /. 6. §. 5. in fin. infr, eod. (16. I. 4j.inpr.infr. de reg.jur. (17. I. 5. §. ult. infr. h. t. (18. l. 4. infr. §. 8. Inst. eo. i . (19, v. /. 21. §.pen.supr. de recept. qui arbitr. (20. V. fupr. quod quisque juris. (21. 1.6. §. X. I. 8. §. 4. 1. 22. in sin. I. 27. §. 2. derer »2, tuque eum nonaginta vendideris, & petam fundum: non obstabit mihi exceptio, nisi & reliquum mihi, quod deest mandatu meo, praestes, & indemnem me per omnia conserves. §. 4. Sctvo quoque dominus si praeceperit, certa summa rem vendere, ille minoris vendiderit, similiter vindicare eam dominus potest: nec ulla exceptione summoveri, nisi indemnitas ei prostetur. §. 5. Me. lior 13 autem causa mandantis fieri potest, si, cum tibi mandassem , ut Stichum decem emeres, tu eum minoris emeris; vel tantidem , ut aliud quicquam fervo accederet: utroque enim casu, aut non ultra pretium, aut intra pretium fecisti. 6. ULPIANUS lib. 31. ad Edictum. CT remunerandi gratia honor intervenit, erit mandati actio. §. 1. Si cui fuerit mandatum, ut negotia administraret,huc uStio- ne erit conveniendus, nec recte negotiorum gestorum cum eo agetur ; nec enim ideo est obligatus, quod negotia gessit, verum idcirco, quod mandatum susceperit; denique tenetur, etsi non gessisset. tz. 2. Si passus 24 sim, aliquem pro me fidejubere, vel alias intervenire, mandati teneor: & nisi pro invito 25 quis intercesserit, aut donandi animo, aut negotium gerens, erit mandati actio. §. 3. Rei turpis 2fi nullum mandatum est: & ideo hac actione non agetur. §. 4. Si tibi mandavero, quod mea non intererat, veluti , ut pro Sejo intervenias, vel ut Titio credas: erit 27 mihi tecum mandati actio (utCelsus lib. vil. Digestorum scribit), & ego tibi sum obligatus. §. 5. Plane, si tibi mandavero, quod tua 28 intererat, nulla erit mandati actio, nisi mea quoque interfuit: aut fi non effes facturus, nisi ego mandassem 29, [&] si mea non interfuit, tamen erit mandati actio. §. 6. Apud Julianum lib. xm. Digestorum quKritur: Si dominus jufferit, procuratorem suum certam pi- cuniamsumere 30, esstenerare periculo suo,ita ut certas usuras domine penderet [_dumtaxat] , si pluris fenerare potuisset, ipse lucraretur; in creditam pecuniam videtur (inquit) accepisse. Plane, si omnium negotiorum erat'ei administratio mandata, mandati quoque emn teneri: quemadmodum solet mandati teneri [debitor], qui 31 creditoris fui negotia gessit. §. 7. Marius Paulus quidam fidejufferat pro Daphnide, mercedem pactus ob suam fidejussionem; & sub nomine alterius ex eventu litis caverat, sibi certam quantitatem dari: hic a Claudio Saturnino Pnetore majores Fructus inferre jussus erat [ & ] advocationibus ei idem Saturninus interdixerat. Videbatur autem mihi judicatum solvi fidejusiiffe, & quasi redemptor litis ex- titiste, & velle ä Daphnide mandati judicio consequi, quod erat condemnatus. Sed rectissime Divi fratres rescripserunt, nullam 32 actionem eum propter suam calliditatem habere: quia mcrcede pacta accesserat ad talem redemptionem. Marcellus autem sie loquitur de eo, qui pecunia accepta spopondit, ut, si quidem [hoc] actum est, ut suo periculo sponderet, nulla actione agat: sin vero non hoc astum est, utilis ei potius actio competat. Qus sententia utilitati rerum consentanea est. 7. PAPINIANUS lib. 3. Responsorum. gJAlarium procuratori constitutum 33, si extra ordinem peti coeperit , considerandum erit, laborem dominus remunerare voluerit, atque ideo fidem adhiberi placitis oporteat: an eventum 34 litium, majoris pecunix preemio, contra 35 bonos mores procurator redemerit? 8- ULPIANUS lib. 31. ad Edictum, gl procuratorem dedero, nec instrumenta 36 mihi causa: reddat, qua actione mihi teneatur? Et Labeo putat, mandati eum te- infr. I. 11. C. §. ii. Inst. h. 1.1. 17. §. %.fupr. commodati. (22. A de §. sequentem. (23. I. 3. in pr.supr. h. t. (24. /. i«. /. ^3. infr. eod. (25. I. 40. infr. eod. (26. i. 22. tz. 6. infr. tz. 7. List. eod. L 35 - §- r. infr. de contrah. empt. 1. 26. infr. de verb. oblig. (27. Obst. /. 8- tz- 6. insit, h. t. (28. I. 2. in fin. supr. eod. (29. Adde l. zr. infr. eod. (30. Adde/. 10. tz. 4. infr. eod. (31. /. 31, infr. eod. L 6. in sin. L 38-supr. de negat, gest. (32. v. /. 134. in fin. infr. de reg.jur. (33. /. 1. C. b. t. (34. /. 6. in sin. fupr. eod. (3;. /. G- C. de procurat. (36. 1. 9. in pr.supr. de edende. nen: 54i Mandati, vei contra, neri: nec esse probabilem lentendam existimantium , ex hac canta ad poste depoliti: uniuicujusque enim contractus initium i fpe- ctamliim , & causam. §. i. Sed & st per colluluim procuratoris absolutus sit adversarius, mandati eum teneri: sed si solvendo non sit tunc de dola 2 actionem adversus eum, qui per collusionem absolutus sit, dandam ait. §. 2. Sed & delite, quam suscepit 3 exsequendam , mandati eum teneri constat. _ §. 3. Si quis mandaverit alicui gerenda negotia ejus 4, qui ipse Jini mandaverat , habebit mandati actionem, quia & ipse tenetur 5 : tenetur autem, quia agere potest. Quanquam enim vulgo dicatur, procuratorem ante 6 litem contestatum sater e procuratorem tum poste, tamen mandati actio est: ad agendum enim dumtaxat hoc facere non potest. §. 4. Si tutores mandaverint contutori Ilio mancipium emendum pupillo ■, & ille non emerit, an sit mandati actio ? Et utrum tantum mandati, ah vero & tutelae? Et Julianus distinguit: referre enim [ait], cujus generis servum tutores uni tutorum mandaverint, ut emeret ; nam ii supervacuum servum , vel etiam onerosum , mandati actione tantum eum teneri, tuteUe non teneri: ii vero necessarium servum , tunc & tutela: eum teneri, [non] solum , sed & exteros : nam & si [non] mandassent, tenerentur tutelse, cur servum pupillo necessarium non comparaverunt. Non sunt igitur excusati 7, quod contutori mandaverunt, quia emere debuerunt. Plane, habebunt nihilominus mandati actionem , quia mandato non est obtemperatum. contra quoque Julianus ait, tutorem, qui emit, mandati actionem habere adversus contutores luos. §. Si liber 8 homo, cum bona side serviret, mandaverit Titio , ut redimeretur, & nummos 9 ex eo pecuiio dederit, quod ipsuin sequi, non apud bonx sidei emptorem relinqui debuit; Titiusquc pretio soluto liberam illum manumiserit; mox ingenuus pronunciatus est: habere eum mandati actionem, Julianus ait, adversus eum, cui se redimendum mandavit: sed hoc tantum inesse mandati judicio, utfi- bi IO alliones mundet, quas habet adversus eum, u quo comparavit. f Plane, si eam pecuniam dederit, qux erat ex peculio ad bonae fidei emptorem pertinente, nullte ei (inquit Julianus ) mandari actiones possunt: quia nullas habet, cum 11 ei luos nummos em- ptor dederit, quinimo (inquit) ex vendito manebit obligatus: sed & hxc actio inutilis est , quia quantum 12 suerit consecutus, tantum empti judicio necesse habebit prtestare. §. 6. Mandati actio tunc competit, 01111113 ccepit interesse ejus, qui mandavit: exterum, fi nihil interest, cessat mandati actio : & eatenns competit, quatenus interest: utputa, mandavi tibi, ut funium emeres: fi intererat mea emi, teneberis; exterum, si eundem hunc fundum ego ipse emi, vel alius mihi, neque interest aliquid, cessat mandati actio, f Mandavi, ut negotiugereres: ii nihil depprierit, quamvis nemo gesserit, [nulla actio est: ] aut ii alius idonee gesserit, cessat mandati actio. Et in similibus hoc idem erit probandum. §- 7- Si ignorantes 14 fidejussores debitorem solvisse, vel etiam acceptilatione, sive pacto liberatum, ex substantia debitoris solverunt, non tenebuntur mandati. §. 8- Quod & ad actionem fidejussoris pertinet. Et hoc ex rescripto Divorum Fratrum intelligere licet. Hujus verba hxc sunt Catullo Juliano : Si hi, qui pro te fi- driujferant, in majorem quantitatem damnati, quam debiti ratio exigebas, scientes 1$ & prudentes auxilium appellationis omiserunt: soteris, mandati agentibus his, eequitate judicis tueri te. Igitur, fi ignoraverunt, excusata ignorantia est : fi scierunt, incumbebat eis neceflitas 16 provocandi, exterum dolo versati sunt, fi non provocaverunt. Quid tamen, si paupertas eis non permisit ? Excusata est eorum inopia. Sed & si testato convenerunt debitorem, ut, si ipse putaret, appellaret, puto rationem eis constare. §. 9. Dolo 17 autem/ocere videtur, qui id, quod potest restituere, non restituit. §. 10. Proinde, si tibi mandavi, ut hominem emeres, tuque emisti, teneberis mihi, ut restituas, f Sed & si dolo emere 18 neglexisti, (Forte enim pecunia accepta alii cessisti, ut emeret) aut si lata cul- (,l.l. iz.fupr. de SC. JHaced. fac. I. 10. §. 4. infr. h. t. (z. I. 7. - y.supr- de dolo malo . (3. Adde 1 . 6. infin.supr. de negot. gest. I. 17. • o-supr. commodati. (4. 1. z%.supr. de negot. gtst. (5.. Adde l. 14. infin. pr. infr. h. t. (6. I. 4. in fin r infr.. de appellat. L. z. 11. circa fin. C.. de procurat. (7. v. tit. C.fi tutor vel curat., non gesterit. (8. I. 54. §. ult. infr . h. t. (9. I, 7. £'. de aci. empt. (10. I. 45. inpr.cdi §• 5- infr. h. t. , (n. I. 22. §. 8. in f.n. infr. eod. (12. §. ult. infr. h. I. (13. Obst. I. 6. tz. $.st,pr. h. t. (14. §. q. infr. hic. I. 29. §. 2. mfr. eod. (1;. I. io. in fit,- C. eod. (16. I. 31. §. 2. 542 pa (forte si gratia ductus, passus es alium emere) teneberis. Sed & si servus , quem emisti, fugit, fi quidem dolo tuo , teneberis : si dolus non intervenit, nec culpa, non teneberis, nisi ad hoc, ut caveas, fi in potestatem tuam pervenerit, te restituturum, f Sed & li restituas, & tradere debes. & si cautum est de evictione: vel potes desiderare, ut tibi caveatur: puto sufficere , fi mihi hac actione cedas, ut procuratorem me in rem meam facias, nec amplius p rarstes , quam consecuturus sis. 9. PAULUS lib, 32. ad Edictum. 1~)E tuo etiam Facto 19 cavere debes. 10. ULPIANUS lib. 31. ad Edictum. 1 Dcmque & in fundo, ii fundum emit procurator : nihil enim amplius, quam bonam 20 fidem prxstare eum oportet, qui procurat. §. I. Sed & si de sanitate servi procuratori cantum est, aut caveri potest, aut de exteris vitiis, idem erit dicendum: aut, si culpa caveri non curaverit, condemnabitur. §. 2. Si ex fundo, quem mihi emit, procurator fructus 21 consecutus est , hos quoque officio judicis prxstare eum oportet. §. 3. Si procurator meus pecuniam meam habeat, ex mora utique usuras 22 mihi pendet. Sed & si pecuniam meam fenori dedit, usurasque consecutus est, consequenter dicemus, debere eum prxstare, quantumcunque emolumentum sensit, sive ei mandavi, live non: quia bonx fidei hoc congruit, ne de alieno lucrum sentiat. Quod si non exercuit pecuniam, sed ad usus luos convertit, in usuras convenietur, qux legitimo modo in regionibus frequentantur, f Denique Papinianus ait, etiamsi usuras exegerit procurator, &in usus suos converterit, usuras eum prxstare debere. §. 4. Si qtlis Titio mandaverit, ut ah acloribus suis mutuam 23 pecuniam acciperet, mandati eum non acturum, Papinianus lib. III. Responsorum scribit: quia 24 de mutua pecunia eiun habet obligatum : & ideo usuras eum petere non posse, quasi ex causa mandati, si in stipulationem dednctx non sunt. §. Idem Papinianus libro eodem refert, fidejussori condemnato, qui ideo fidejussi t, quia dominus procuratori mandaverat, ut pecuniam mutuam acciperet, utilem actionem dandam, quali 25 institoriam ; quia & hic quali prxposuisse eiiinmutuxpecunix accipiendae videatur. §. 6. Si cui mandavero, ut ii Titio stipuletur, potero cum eo, cui mandavi, agere mandati, nt eum accepto liberet, si hoc velim ; vel li malim, in hoc agam, ut eum 26 deleget mihi, vel [si} cui alii voluero, f Et Papinianus libro eodem scribit: si mater pro filia dotem dederit, eamque mandante filia vel illico stipulata sit, vel etiam postea , mandati eam teneri, quamvis ipsa sit, qux dotem dederit. §. 7. Si quis ea, qux procurator sinis & fervi gerebant, ita demum rata esse mandavit, fi interventu Sempronii gesta ejfent , & male pecunia credita fit, Sempronium, qui nihil dolo fecit, non teneri. & est verum, eum, qui non animo procuratoris intervenit, sed affectionem amicalem promisit in monendis procuratoribus, & actoribus, & in regendis consilio, mandati non teneri: sed si quid dolo fecerit, non mandati, sed magis de dolo teneri. §.8. Si mandavero procuratori meo, ut Titio pecuniam meam credat fine usuris, iique non sine usuris crediderit, an etiam usuras mihi restituere debeat, videamus? Et Labeo scribit, restituere eum oportere , etiamsi hoc mandaverim, ut gratuitam pecuniam daret: quamvis, ii periculo suo credidisset, cessaret (inquit Labeo) in usuris actio mandati. §. 9. Idem Labeo ait, & verum est, reputationes quoque hoc judicium admittere. & sicuti fructus 27 cogitur restituere is, qui procurat, ita sumptum 28 , quem in fructus percipiendos fecit, deducere eum oportet: sed & si ad vecturas suas, ihim excii rit in prxdia, sumptum fecit, puto hos quoque sumptus reputare eum oportere : nisi [sij salariarius Fuit, & hoc convenit, ut sumptus de luo faceret ad hxc itinera, [hoc est, de salario. ] §. 10. Idem ait, si quid procurator citra mandatum in voluptatem fecit, permittendum ei 29 auferre, quod sine damno domini fiat: nisi rationem sumptus istius dominus admittit. §. 11. Fidejussores & in fin.supr. de negot. gest. I. 17.C. die procurat. (17. 1. 36. in fin.supr- de pecuL (18. I. l.fupr. h. t. (19. l.z. in pr. infr.de hered. vclacl.vend. (20. l.qq. §. 1. infr. h.t. (21. §.9 .infr. hic. (22. I. 32. §. z.infr. dc ufur. (23. /. 6.§. 6.fupr. h. t. (24. Facit /. 8. in fin. pr.fupr. eod , (25. I. 31. in pr.fupr. de negot. gest. L 19. in pr.fupr. L pen. fis ult. C. de instit. aci. I. 13. §. 25. infr. de ali. empt. (26. /. 45. in pr. infr. h. t. (27. §. z.fupr. hic.. /. 59. §. 1. infr. eoi. (28. L 12. §. 9. infr. eod. adde l. 19. §. 4 .fupr. de negot. gest. (29. /. 3. §. 4. fupr. de in rem ver fi nanda- 543 Digeitorum Lib. XVII. Tit. I. 544 mandatores, etsi sine judicio solverint, habent actionem mandati. §. i:. Generaliter Julianus ait, si fidejussor ex sua persona omiserit exceptionem, qua reus uti non potuit, si quidem minus honestam , habere eum mandati actionem: quod si eam , qua reus uti potuit, si sciens i id fecit, non habiturum mandati actionem: si modo habuit facultatem rei conveniendi, desiderandique, ut ipse susciperet potius judicium vel suo , vel procuratorio nomine. §. iz. Si fidejusibri donationis causa r acceptum factum sit a creditore, puto, si fidejussorem remunerari voluit creditor, habere eum mandati actionem. Multo magis , si mortis causa accepto tulisset creditor , vel si eam liberationem legavit. ii. POMPONIUS lib. z. ex Plautio. Cici, cui damnatus ex causa fidejulsoria fueram, heres postea ° exstitero, habebo mandati Z actionem. 13. ULPIANUS lib. Zl. ad Edictum. CI vero non remunerandi causa, sed principaliter donando, fide- ° jusibri remisit actionem, mandati 4 eum non acturum. §.. 1. Marcellus autem fatetur, fi quis donaturus fidejussori, pro eo solverit creditori, habere fidejussorem mandati actionem. §. 3. Plane, inquit, si filiusfamilias, vel servus fuit fidejussor, & pro his solvero donaturus eis, mandati patrem , vel dominum non acturos: hoc ideo, quia non patri donatum voluit [qui solvit]. §. 3. Plane, si servus fidejussor solverit, dominum mandati acturum. §. 4. Idem Marcellus ibidem ait: ii filiusfamilias non jussu patris fidejusserit, cessat mandati actio, si nihil sit in peculio : quod fi jussu, ve! ex peculio solutum est, multo magis habet pater mandati. §. 5. Si filiofamilias mandavi, ut pro me solveret, patrem, sive ipse solverit, sive silius ex peculio, mandati acturum Neratius ait. Quod habet rationem : nihil enim mea intereft, quis solvat. §. 6. Si filiofamilias mandavero, ut pro me solveret, & emancipatus solvat, verum est in factum actionem filio dandam: patrem autem , post emancipationem solventem , negotiorum gestorum actionem habere. §. 7. Contrario judicio experiuntur, qui mandatum susceperunt 5 utputa, qui rerum, vel rei unius procurationem susceperunt. §. 8- Inde Papinianus quaerit, si patronus prx- dium, quod emerat, pro quo pretii bessern exsolverat, jusserit liberto suo tradi, ut ille residuum pretii redderet, deinde, reddito pretio, vendenti fundum patrono libertus consenserit: trientis pretium an libertus possit repetere? Et ait, si mandatum suscepit initio libertus, non donatum accepit, contrario judicio posse eum pretium repetere, quod deductis mercedibus, quas medio tempore percepit, superest: quod si donationem patronus in libertum contulit, videri & postea libertum patrono donasse. §. 9. Si mihi mandaveris , ut rem tibi aliquam emam , egoque emero meo pretio , habebo mandati actionem de pretio recuperando: sed & si tuo pretio, impendero tamen aliquid bona fide ad emptionem rei, eritI contraria mandati actio ; aut si rem emptam nolis recipere. Simili morio, & fi quid aliud mandaveris, & in id sumptum fecero. Nec tantum id ; , quod impendi, verum usuras 6 quoque consequar. Usuras autem non tantum ex mora esse admittendas : verum judicem aestimare debere, si exegit a debitore suo quis, & solvit, cum uberrimas usuras consequeretur : (lequissirmim enim erit rationem ejus rei haberi) ; aut si ipse mutuatus gravibus usuris , solvit. f Sed & si reum usuris non relevavit, ipsi autem & usura absunt ; vel si minoribus relevavit, ipse autem majoribus fornus accepit, ut fidem suam liberaret: non dubito, debere eum mandati judicio & usuras consequi. Et ( ut est constitutum ) totum hoc ex aequo & bono judex arbitrabitur. §. 10. Dedi tibi pecuniam , ut creditori meo exsolvas non fecisti: praestabis mihi usuras, quo casu & ä me creditor pecuniam debitam cum usuris recepturus sit. Et ita Imperator Severus Hadriano Demonstrati rescripsit. §. 11. Si adolescens luxuriosus mandet tibi, ut pro meretrice fidejubeas, idque tu sciens mandatum susceperis, non habebis mandati actionem : quia simile eii, quasi 7 perdituro pecuniam sciens credideris, f Sed & si ulterius directo mandaverit tibi, ut meretrici pecuniam credas, non obligabitur mandati: quasi adversus bonam fidem mandatum sit. §. 13. Cum quidam talem epistolam scripsisset amico suo : Rogo te, (1. I. 39. inpr. infr. h. t. (3. I. 9. I. IO. I. II. infr. proficio. (3. Obst./. 21. z« fin. infr. defidejujforibus. (4. Obit. /. 26. §. 3. infr. h. t. (9. /. io. §. 9 .Jitpr. I. 37. §. 4. 1 . ; 6 . infin. infr. 1 . II. in fin, l. 30. in fin. C. eod. (6. I. I. C. eod. (7. I. 24. §. 4.fitpr. de minor. (8. 1 . ult. C. \uod cum eo, qui in alien. potefi. (9. v. /. 5. commendatum 8 habeas Sextilium Crescentem amicum meum : non obligabitur mandati: quia commendandi magis hominis, quam mandandi causa scripta est. §. 13. Si quis mandaverit filiofamilias credendam pecuniam , non contra Senatusconsultum accipienti, sed ex ea causa, ex qua de peculio, vel de in rem verso, vel quod jussu pater teneretur : erit licitum mandatum, f Hoc amplius dico , si cum dubitarem utrum contra Senatusconsultum acciperet, an non, nec essem daturus contra Senatusconsultum accipienti; intervellerit, qui diceret, non accipere contra Senatusconsultum, & periculo meo crede, dicat, bene credis : arbitror, locum esse mandato , & mandati eum teneri. 9 §. 14. Si post creditam pecuniam mandavero creditori credendam , nullum esse mandatum rectissime Papinianus ait. Plane, si, ut expedlares, nec urgeres debitorem ad solutionem, mandavero tibi, ut ei des intervallum, periculoque meo pecuniam fore dicam : verum puto omne nominis periculum debere ad mandatorem pertinere. §. 15. Idem ait, si tutor mandet, suscipi vel probari nomen, quod fecerat, teneri eum mandati, scilicet quondam pupillo suo, vel curatori ejus. §. 16. Si mandavero exigendam pecuniam, deinde voluntatem mutavero, an sit mandati actio vel mihi, vel heredi meo ? Et ait Marcellus, cessare mandati actionem: quia extinctum est mandatum , finita voluntate, quod si mandaveris exigendam, deinde prohibuisti , exactamque 10 recepisti, debitor liberabitur. §. 17. Idem Marcellus scribit: Si, ut post mortem Jibi monumentum fieret, quis mandavit, heres ejus poterit mandati agere, illum vero, qui mandatum suscepit, silua pecunia fecit, puto agere mandati, si non ita ei mandatum est, ut sua pecunia faceret monumentum : potuit enim agere etiam cum eo, qui mandavit, ut sibi pecuniam daret ad faciendum: maxime, si jam quaedam ad faciendum paravit. 13. GAJUS lib. 10. ad Edictum provinciale. I Dem est & si mandavi, ut post mortem meam heredibus meis eme. x res fundum. 14. ULPIANUS lib. 31. ad Edictum. UEredem fidejussoris 11, si solverit, habere mandati actionem, x dubium non est. f Sed si vendiderit hereditatem, & emptor solverit, an habeat mandati actionem, qumritur ? Et Julianus lib. XIII. scribit, idcirco heredem habere mandati actionem , quia 12 tenetur judicio ex empto, ut prüftet actiones luas: idcircoque competere ex empto actionem, quia potest praestare. §. 1. Si fidejussori duo heredes exstiterint, & alter eorum a coherede emerit hereditatem, deinde omne, quod defunctus fidejusserat, stipulatori solverit, habebit aut ex stipulatu, aut ex empto obligatum coheredem suum: idcirco is mandati actionem habebit. 15. PAULUS lib. 2. ad Sabinum. CI mandassem tibi , ut fundum emeres , postea scripsissem , ne emeres, tu, antequam 13 scias me vetuisse , emisses, mandati tibi obligatus ero : ne damno adficiatur is, qui suscipit mandatum. 16. ULPIANUS lib. 31. ad Edictum. CI quis [mihi] mandaverit, in meo aliquid facere, & fecero: Qiue- situm est , an sit mandati actio ? Et ait Celsus lib. vn. Digestorum, hoc respondisse se , cum Aurelius Quietus hospiti suo medico mandasse diceretur , ut in hortis ejus , quos Ravenna; habebat , in quos omnibus annis secedere solebat, spha;rijlcrium , & hypocausta, & quadam ipfius valetudini apta, Jiia impensa faceret. Deducto igitur , quanto sua aedificia pretiosiora fecisset, quod amplius impendisset, posse eum mandati judicio persequi. 17. PAULUS lib. 7. ad Sabinum. N^I mandavero tibi, ut d Titio decem exigeres , & ante exacta ea, mandati tecum egero: si ante rem judicatam exegeris , condemnandum te esse constat. 18. ULPIANUS lib. 40. ad Sabinum. Q Ui patitur 14 ab alio mandari, ut Jibi credatur , mandare intcl- ■ ligitur. 19. IDEM lib. 43. ad Sabinum. CErvus meus Jidejhnet 1; emendo mandaret, ut redimatur, Pomponius eleganter tractat, an is, qni servum redemerit, ultro . 10.Jitpr. de instit. aci. i. 24. infr. dejidejujj'. ^10. V. I. 31. />:. fin. \supr. dehered.petit. (11. A ddei.pcn. infr. decontrar. tutel. (12./.8. §. 3 .Jitpr. h. t. (13. v. /. 12. §. 2. infr. dejolution, (14. i. 6. §. 2. Jitpr. I. qj. infr. I. 6. C. h. t. I. 60. infr. de reg.jur. I. 5. §. 10. Jitpr. de his , qui ejitd. I. 1. §. 5 .Jupr. de exercit. aci. (15. I. 54. infr. h. t. conveni- 545 Mandati, vel contra. ___5a0 rit: & hoc verius est, quoniam, * quotiens suos 17 nummos aco i- pit creditor , non contingit liberatio debitori. tz. 9. Fugit vu is meus, cum apud Furem eilet, pecuniam adquisiit, & ex ea fervo s paravit, eolque Titius per traditionem ä venditore accepit: Melii -iit > mandati actione me consecuturum , ut restituat mihi Titius : quia servus meus mandasse Titio videbatur, ut per traditionem acciperet ; ii modo 18 rogatu fervi hoc fecerit, quod si sine voluntate, ejus venditor Titio tradiderit, tunc posse me ex empto agere, ut mihi eos venditor traderet: venditoremque per condictionem a.' 1 itio repetiturum, si servos tradiderit Titio, quos non debuerit cum debere ie existimaret. §. 10. Si curator bonorum venditionem quidem fecerit, pecuniam autem creditoribus non solverit: Trebatius, Osilius , Labeo responderunt: his, qui prudentes fuerunt , competere adversus eum mandati actionem ; his autem, qui absentes fuerunt, negotiorum gestorum actionem esse. Atquin, si praesentium mandatum exsecutus, id egit: negotiorum gestorum, accio absentibus non est, nisi forte adversus eos, qui mandaverunt curatori, tanquam si negotia absentium gesserint: quod si, cum soli 19 creditores se esse existimarent, id mandaverint, in factura, actio absentibus danda est in eos, qui mandaverint. tz. 11. Sicut autem liberum 20 est , mandatum non suscipere : ita susceptum, consummari oportet, nisi renunciatum sit. Renunciari autem ita potest, ut integrum jus mandatori reservetur, vel per se, vel per alium eandem rem commode explicandi, aut [sil redundet in eum. captio, qui suscepit mandatum. Et quidem si is , cui mandatum, est, ut aliquid mercaretur 2., mercatus non sit, neque renuntiaverit , se non empturum , idquefua, non alterius culpa fecerit mandati actione teneri eum convenit, hoc amplius tenebitur (sicuti Mela quoque scripsit) si eo tempore per fraudem renuntiaverit, cum jam recte emere non posset. 23. HEKMONGENIANUS lib. 2. Juris Epitomarum. CAne, si valetudinis 22 adverse, vel capitalium inimicitiarum, 24. PAULUS lib. 2. Sententiarum. CEu ob inanes rei actiones , 0 25. HERMOGENIANUS lib. 2. Juris Epitomarum. CEu [obj aliam justam causam excusationes allegat: audiendus 0 est. 26. PAULUS lib. 32. ad Edictum. TNter casus omittendi mandati etiam mors 23 mandatoris est : nam mandatum solvitur morte: si tamen per ignorantiam 24 impletum est, competere actionem utilitatis causa dicitur. Julianus quoque scripsit;, mandatoris morte solvi mandatum : sed obligationem aliquando durare, tz. 1. Si quis debitori suo mandaverit, ut Titio solveret , L debitor, mortuo eo, cum 26 id ignoraret, solverit, liberari eum oportet, tz. 2. Abejse intelligitur pecunia fidejussori, etiam si debitor ab eo delegatus 27 sit creditori: licet is solvendo non fuerit: quia * bonum nomen facit creditor, qui admittit debitorem delegatum, tz. 3. Siis, qui fidejussori donare vult, creditorem ejus habeat debitorem suum, cumque liberaverit, continuo aget 23 fidejussor mandati: quatenus nihil intersit, utrum nummos solverit creditori, an eum liberaverit, tz. 4. Pri- terea sciendum est , non plus fidejussorem consequi debere mandati judicio, quam [quod] solverit, tz. ;. Mandatu tuo sidejulsi [in] decem, & procuratori creditoris solvi : si verus procurator fuit, sta- tim mandati agam: quod si procurator non est, repetam 29 ab eo. tz. 6. Non omnia, qui impensurus non fuit, mandatori imputabit: veluti, quod spoliatus sit a latronibus, aut naufragio res amiserit, vel languore suo suorumque adprehensus quidam erogaverit; nam hic magis casibus , quam mandato imputari oportet. §. 7. Sed cum lervus , quem mandatu meo emeras , furtum tibi fecisset, Neracius ait, mandati actione te 30 consecuturum, u servus tibi noxae dedatur: fi tamen sine culpa tua id accideris, quod si . ego scissem talem esse servum , nec pnedixissem , ut poliis pricave- convenire possit venditorem , ut servum recipiat : quoniam mandati actio ultro 1 citroque est ? Sed esse iniquilsimum Pomponius ait, ex 2 facto fervi mei cogi me servum recipere, quem in perpetuum alienari volueram : nec magis in hunc casum debeo mandati teueri, quam ut eum tibi venderem. 20. PAULUS lib. 11. ad Sabinum. "CX mandato, apud eum, qui mandatum suscepit, nihil 3 remanere ^ oportet: sicuti nec damnum pati debet, ii exigere foeneratam pecuniam non potuit. tz. 1. Fidejussori negotiorum gestorum 4 est actio , si pro ; absente fidejusserit: nam mandati actio non potest competere, cum non antecesserit mandatum. 21. ULPIANUS lib. 47. ad Sabinum. PUm, mandatu alieno, pro te 6 fidejusserim, non possum adver- sus te habere actionem mandati: quemadmodum qui alienum mandatum intuitus, spopondit: sed si non utique unius, sed utrius- que mandatum intuitus id fecerim, habebo mandati actionem etiam adversus te ; quemadmodum fi duo mihi mandassent, ut tibi crede- Yem, utrumque haberem obligatum. 22. PAULUS lib. 32. ad Edictum. Clmandavero tibi, ut pro me in diem fidejubeas, tuque pure 7 side- ^ jusseris, & solveris : utilius respondebitur, interim non esse tibi mandati actionem; sed cum 8 dies venerit, tz. I. Item tractatum est, si, cum in diem deberem, mandatu meo in diem fidejussoris & ante diem solveris , an statim habeas mandati actionem ? Et quidam putant, präsentem quidem esse mandati actionem, sed tanti minorem, quanti mea intersit, superveniente die solutum fuisse, sed melius est dici, interim 9 nec hujus summi mandati agi posse: quando nonnullum adhuc commodum meum sit, ut nec hoc ante diem solvam, tz. 2. Interdum evenit, ut meum negotium geram, & tamen utilem habeam mandati actionem : veluti, cum debitor meus periculo suo debitorem suum mihi delegat; aut cum rogatu 10 fidejussoris cum reo experior, nam quamvis debitum meum persequar, nihilominus & illius negotium gero : igitur, quod minus servavero, consequar mandati actione, tz. 3. Si hi, quorum res veneunt, quas pignori dederunt, supposuerunt emptores, & eis emendas res mandent, mandatum intelligitur : licet, quantum ad meram ratio nem, mandatum non constitit; nam cum rem tuam emas, nulla 11 emptio est in tua persona rei tui. tz. 4. Julianus scripsit, mandati obligationem consistere etiam in rem ejus, qui mandatum suscipit, ex eo maxime probari, quod fi pluribus heredibus vendentibus uni mandavero 12, ut rem hereditariam emeret: etiam pro ea parte, qua heres sit, obligatur mandati actione, & obligat: & sane, si ille propter hoc extraneo rem non addixerit, quod mandatum susceperat, ex bona fide esse, prtestare ei pretium, quanti vendere poterat: & contra, si emptor ad emptionem rei tibi necessariae idcirco non accesserat, quod heredi pricepisset, fi ei empturum, squilsimum esse mandati judicio prxstari, quanti ejus interfuit, emptam rem habere, tz. ;. Is, cujus bona publicata sunt, mandare alicui potest 13, ut ea emat: & si emerit, utilis erit mandati actio, si non praestet fidem, quod ideo receptum est, quia publicatis bonis, quidquid postea adquiritur, non sequitur fiscum. 14 §. 6. Qui redem 15 sacram spoliandam , hominem vulnerandum, occidendum , mandatum suscipiat, nihil mandati judicio consequi potest, propter turpitudinem mandati, tz. 7. Si tibi centum dedero, ut 16 eis Titio dares, tuque non dederis, sed consumpieris, & mandati, & furti teneri te , Proculus ait: aut si ita dederim, ut qua velles, dares, mandati tantummodo, tz. 8- Si mandaverim fervo tuo, ut quod tibi debeam, solveret meo nomine : Neratius scribit, quamvis mutuatus servus pecuniam , rationibus tuis quasi a me receptam intulerit, tamen si nummos a creditore non ita acceperit, ut meo nomine daret, nec liberari me, nec te mandati mecum acturum : quod si sic mutuatus fit, ut pecuniam meo nomine darot, utrumque contra esse, nec referre, alius [quis], an idem ipse servus nomine tuo, quod pro me solvebatur, accepe- (l.l. iq.infr. de verb.Jign. (2. v.l. 122-infr. dereg.jur. (3. /. jsn. infir, §. 2. Infi. h. t. (11. I. 40. inpr. supr. de signor at. aci. (12. I. 35. infr. h. t. [13. /. 11. §. 4. infr. depublic. (14. Inuno vide l. 2. C. de bonisproscript. (1;. v. I. 6. tz. 3 .supr. h. t. (16. I. J. C. desurt. I. 12. tz. lo.supr. b. t. (17. L 8 . tz. %.supr. eod. I. 7. in sin. C . de aci. empt. (18- L 19. vcrs.sedji alii. infr. desolution. (19. I. ult. infr. de curat, bonis dand. (20. I. 27. tz. 2. infr. tz. II. Infi. b. 1 . 1 . 17. tz. 3. supr. commodati. (21. I. ;. tz. 1 .supr. h. t. (22. Adde l. 24. /.25. infr. eod. I. 20. I. 21. supr. de procurat. (23. v. I. 27. tz. 3. infr. h. t. (24. tz. 10. Infi. eod. (2;. /. ;8- in pr. infr. eod. (26. I. 19. tz. 3- in fr- ‘ ic donat. (27. /. 18. infr. dc fidejusi'. (28. /. 12. §. l.supr. h. t. (29. I. 14. in sin. supr. de condici. caus. dat. (30. I. 61. tz. ;. infr. desurt. M m re: 547 Digestor u m Lib. XVII. Tit. I. 548 re: tunc, Pianti tua intersit, tantum tibi prxstari oportet. §. 8- Faber mandatu amici sui emit servum decem , & fabr.cam docuit: deinde vendidit eum viginti. quos mandati judicio coactus est iolve- re : mox, quasi homo non erat sanus, emptori damnatus est. Mela ait, non prsstaturum id ei mandatorem: nisi, posteaquam emisset, fine dolo malo ejus hoc vitium habere coeperit servus, sed fi jussu mandatoris eum docuerit, contra Fore: tunc enim & mercedem, & cibaria consecuturum : niti [si], ut gratis doceret, rogatus sit. 27. GAJUS Iih. 9. ad Edictum provinciale. CI quis alicui scripserit, ut debitorem suum liberet , seque eam pe- " cuniam, quam is debuerit, soluturum : mandati actione tenetur. §. 1. Si servum ea lege tibi tradidero , ut eum pofl mortem meam manumitteres , const tit obii ;atio. potest autem & in mea quoque persona agendi causa intervenire: velutifi, poenitentia acta, servum recuperare velim. §. 2. Qui mandatum suscepit, fi potest id explere I, deserere promissum officium non debet: alioquin, quanti mandatoris intersit, damnabitur, fi vero intelligit, explere se id officium non posse, id ipsum , cum primum poterit, debet mandatori nunciare: ut is: fi velit, alterius opera utatur, quod fi, cum postit nunciare, cessaverit, quanti mandatoris intersit, tenebitur: si aliqua ex causa non poterit nunciare , securus erit. §. 3. Morte 2 quoque ejus, cui mandatum est, fi is integro adhuc mandato decesserit, solvitur mandatum : & oh id heres ejus, licet exsecutus fuerit mandatum , non habet mandati actionem. §. 4. Impendia 3, mandati exsequendi gratia facta, si bona fide facta sunt, restitui omnimodo debent: nec ad rem pertinet, quod is, qui man- dasset, potuisset, si ipse negotium gereret, minus impendere. §. 5. Si, mandatu meo, Titio credideris, & mecum mandati egeris: non aliter condemnari debeo, quam 4 si actiones tuas, quas adversus Titium habes, mihi prsstiteris. sed fi cum Titio egeris, ego 5 quidem non liberabor, sed in 6 id duntaxat tibi ob- digatus ero, quod a Titio servare non potueris. 28. ULPIANUS lib. 14. ad Edictum. UApinianus lib. Ili. Questionum ait, mandatorem debitoris solventem , ipso jure reum non liberare: propter 7 mandatum enim suum solvit & suo nomine: ideoque mandatori actiones putat adversus reum cedi debere. 29. IDEM lib. 7. Disputationum. CI fidejussor conventus, cum 8 ignoraret, non fuisse debitori numeratam pecuniam, solverit ex causa fidejussionis, an mandati judicio persequi possit id, quod solverit, queritur? Et si quidem sciens 9 pratermiserit exceptionem vel doli, vel non numeratae pecuniae, videtur dolo versari: * dissoluta 10 enim negligentia prope dolum est. Ubi vero ignoravit, nihil, quod ei imputetur. Pari ratione, & si aliqua exceptio 11 debitori competebat, pacti forte conventi, vel cujus alterius rei, & ignarus hanc exceptionem non exercebit, dici oportet, ei mandati actionem competere : potuit enirft atque debuit reus promittendi certiorare 12 fidejussorem suum, ne forte ignarus solvat indebitum. §. 1. Non male tractabitur, si, cum ignoraret fidejussor, inutiliter se obligatum, solverit, an mandati actionem habeat? Et si quidem factum ignoravit, recipi ignorantia ejus potest: si vero jus 13, aliud dici debet. §. 2. Si, cum debitor solvisset 14, ignarus fidejussor solverit, puto eum mandati haberi actionem: ignoscendum est enim ei, fi non divinavit 15 debitorem solvisse: debitor enim deluit 16 notum facere fidejussori, jam se solvisse, ne forte creditor obrepat, & ignorantiam ejus circumveniat, & excutiat ei sum mam, in quam fidejuffit. §. 3. Hoc idem tractari & in fidejussore potest: si, cum solvisset, non certioraverit reum: sic deinde reus solvit, quod solvere eum non oportebat. & credo, si, cum posset, [eum] certiorare, non fecit, oportere mandati agentem fidejussorem repelli: * dolo enim proximum est, si post solutionem non nun- (1. /. $. §. i.Jupr. h. t. (2. I. 26. in pr.fupr. L 57. infr. I. 15. C. ?- io- hift. eod. (3. 1 . 12. §. 9 .fupr. I. 45. §. 6. infr. eod. (4. L. 36. infin. infr. defidejujf. (5. /.71. in pr. vers. quam vis enim. infr. d. t. (6- L 13. infin. infr. d. t. (7. Adde l. 31. in pr.fupr. de bered, sitit. (8- v. I. 42. in pr. infr. de reg.jur. (9. L &. §. g.snpr. I. 10. infin. C. h. t. (10. I. 213. in fin. I. 223- in pr. infr. de verb. ßs n - {• 3a. fupr. depositi. I. i. §. 1. fupr. ß mensor fals. mod. I. 1. §.2 .infr.Jiis, qui testam, lib. L 11. infr. de incend. (11. Adde/. 8. §-7. 8 .fupr.b.t. (12. §.2 .infr.h.l. (13. v, /. 6. in pr. infr. de jur. fuiti igner. (14. /. z. §. 7. fupr. h. t. (1;. I. 31. in ciaverit debitori, cedere autem reus indebiti actione fidejussori debet, ne 17 duplum creditor consequatur. §. 4. Quadam tamen etsi sciens omittat fidejussor, caret fraude: utputa, si exceptionem procuratoriam omisit: sive sciens, sive ignarus: de bona fide enim agitur, * cui non congruit de apicibus juris disputare , sed de hoc tantum, debitor Fuerit, necne §. ;. In omnibus autem visionibus, que proposite sint, ubi creditor vel non numeratam pecuniam [accipit], vel nume-atam iterum accepit, repetitio contra eum comnetit, nisi ex condemnatione Fuerit ei pecunia soluta: tunc iz enim propter auctoritatem rei judicate, repetitio qui le n cessat 19, ipse autem stellionatus crimine propter suam calliditatem plectetur. §. 6. Fidejussor, si solus tempore liberatus, tamen solverit creditori, recte mandati habebit actionem adversus reum: quamquam enim jam liberatus solvit, tamen fidem implevct, & debitorem liberavit, si igitur paratus sit defendere reum adversus creditorem, xquiffimum est, mandati judicio eum, quod solvit, recuperare. Et ita Juliano videtur. 30. JULIANUS lib. 10. Digestorum. CI hominem tibi dedero, ut eum manumitteres , & postea procurator meus prohibuerit, ne manumitteres , an mandati agere possim, si tu eum manumiseris? Respondi: Si procurator justam causam habuit interpellandi manumissionem servi, quem in hoc solum acceperam, ut manumitterem: veluti, si compererit eum postea falsas rationes confecisse, insidias vite prioris domini struxisse: tenebor., nisi denunciationi procuratoris paruero, si vero nulla justa causa procuratori fuit denunciandi, ne servus manumitteretur , non poterit mecum agi, quamvis ad libertatem eum perduxerim. 31. IDEM lib. 14. Digestorum. CI negotia mea mandavero gerenda ei, qui mihi actione in quadruplum tenebatur, post annum vero in simplum, etsi post annum cum eo mandati agam, proeliare mihi quadruplum debebit: nam * qui alterius negotia administranda suscipit, id prastare debet in sua persona, quod in aliorum. 32. IDEM lib. 3. ad Ursejum Ferocem. CI hereditatem aliter aditurus non essem 20, quam cautum mihi fuisset, damnum pneftari, & hoc mandatum intercessisset: fore mandati actionem existimo, si quis autem mandaverit alicui, ne legatum use repellat , longe ei dissimile esse: nam * legatum acquisitum nunquam 21 illi damno esse potuit, hereditas interdum damnosa est. 22 f In summa, quiennque contractus tales sunt, ut [quicunque] eorum nomine fidejussor obligari posset, & mandati obligationem consistere puto: neque enim multum referre, prx- sens quis interrogatus fidejubeat, an absens mandet, praeterea vulgo animadvertere licet, mandatu creditorum 23 hereditates suipe- ctas a diri, quos mandati judicio teneri procul dubio est. 33- IDEM lib. 4. ex Minicio. J^Ogatus, ut fidejubeat , si in minorem summam se obligavit, recte tenetur24. fi in majorem, [Julianus] verius putat, quodä plerisque responsum est, eum, qui majorem summam, quam n.ga- tuserat, fidejussisset, hactenus mandati actionem habere, quatenus 25 rogatus esset: quia id fecisset, quod mandatum-.i est: nam usque ad eum summam, in quam rogatus erat, fidem ejus spestaise videtur, qui rogavit. 34- AFRICANUS lib. 8. Questionum. QUi negotia Lucii Titii procurabat, is, cum ä debitoribus ejus ^ pecuniam exegisset , epistolam ad eum emisit, qua significaret, certam summum ex adminiflratione apud fe ejfe , eamque creditamfibi fe dibiturum cum usuris femifjibus. Quaesitum est, an ex ea causa, credita pecunia peti possit? Et an usure peti possint? Respondit, non esse creditam: alioquin dicendum, ex omni contractu, nuda pactione, pecuniam creditam fieri v-osse. f Nec huic 26 simile esse , quod fi pecuniam apud te depositam 27 convenerit, ut creditam fin.fupr. ad leg. Aquil. [16. in fin. pr.fupr. hic. I. 5. H. 2 .fupr. de condici.caufi.dat. (17. v. /. 57. infr. de reg. jur. (18. l.bo.inpr. fupr. I. I. C. de condici, indeb. (,9. Iinmo vide l. 5. §. 7. infr. de demit, inter vir. (f uxor. (20. /. 6. §. & Stichum redemerit vilius, & solverit, ne centum millium stipulatio committatur: constat, posse eum mandati agere. Igitur commodissime illa forma in mandatis servanda est, ut, * quotiens certum mandatum sit, recedi a forma non debeat: at quotiens incertum vel plurium causarum, tunc licet aliis pnestationibus exsoluta fit causa mandati, quam quas ipli mandato inerant, si tamen hoc mandatori expedierit, mandati erit actio. 47. POMPONIUS lib. 3. ex Plautio. J Ulianus ait, ii fidejussori uxor doti promiserit, quod ei ex causa fidejussoria debeat, nuptiis secutis confestim mandati adversus debitorem agere eum posse : quia intelligitur abesse ei pecunia, eo quod onera matrimonii sustineret. §. 1. Siis, qui pro te hominem dare fidejussit, alienum 5 hominem stipulatori dederit, nec ipse liberatur, nec te liberat: & ideo mandati actionem teeuni non bauet. sed si stipulator eum hominem usuceperit, dicendum esse Julianus ait, liberationem 6 contingere : eo ergo casu mandati actio ;poit usucapionem demum tecum erit. 48. CELSUS lib. 7. Digestorum. rflUintus Mucius Scaevola ait: si quis sub usuris creditam pecu- niam fidejuffisset, & reus in judicio conventus, cum recusare vellet, sub usuris creditam esse pecuniam, [&] fidejussor solvendo usuras potestatem recusandi eas reo sustulisset, eam pecuniam ä »eo non petiturum : sed si reus fidejussori denunciasset, ut recusaret, luo usuris debitam esse , nec is propter suam existimationem recusare voluisset, quod ita solverit, ä reo petiturum. Hoc bene cen- suit Scavola : * parum enim fideliter facit fidejussor in superiore casu, quod potestatem eximere reo videtur, suo jure uti: exterum iu posteriore casu non oportet esse noxia: fidejussori, si ipse pepercisset pudori suo. §. I. Cum mando tibi, ut credendo pecuniam , negotium mihi geras, mihique id nomen prafies, [meum in eo] periculum, meum emolumentum sit: puto mandatum posse consistere. §. 2. Cxterum , ut tibi negotium geras, tui arbitrii Jit nomen, id est, ut cuivis credas, tu recipias usuras, periculum duntaxat ad me pertineat, jam extra mandati formam est: quemadmodum fi mandem , ut mihi quemvis jitndum emas. 49. MARCELLUS lib. 6. Digestorum. CErvum Titii emi ab alio bona fide, & poflideo: mandatu meo - eum Titius vendidit, cum ignoraret suum esse: vel contra, ego vendidi illius mandatu, cum forte is , cui heres extiterit, eum emisset: de jure evictionis, & mandato, quajitumeft. Et puto, Titium, quamvis quasi procurator vendidisset, obstrictum emptori, neque si rem tradidisset, vindicationem ei concedendam ; & idcirco mandati agere posse , si quid ejus interfuisset, quia forte venditurus non fuerit. + Contra, mandator, fi rem ab eo vindicare velit, exceptione doli fummovetur, & adversus venditionem testatoris fui habet ex empto, jure hereditario, actionem. ' So. CELSUS lib. 38. Digestorum, gl Is , qui negotia fidejussoris gerebat, ita solvit stipulatori, ut reum, fideiusioremque liberaret, idque utiliter fecit: negotiorum gestorum actione fidejussorem habet obligatum, nec refert, ratum habuit, necne fidejussor, etiam antequam solveret procuratori pe- (1. inpr.supr. hic. I. 8. §. 5. I. 43 Jiipr. I. 39. in pr. infr. h. t. (2. I. 50. in sin. infr. eod. (,3. v. /. 22. §. z.supr. eod. (4. d. I. 22 -§• ~ ' ’ ' • - . ....... I. 4;. 1 defidej _ ^ , __ _ .... deb. (10. 1. 6.§. z.supr. h. t. {11. v. /. 18-Jupr. eod. (12./. 40. supr.eod. (13.1.1m. C.Jiserv. extere se emi mand. (14. l.q,in fin, euniani, simul ac ratum habuisset, haberet tamen mandati actionem. §. i. Sive, cum frumentum deberetur, fidejussor Africum dedit: live quid ex necessitate 7 solvendi plus impendit, quam est pretium solutae rei; sive Stichum solvit, isque decessit, aut debilitate flagitiove ad nullum pretium sui redactus est : id mandati judicio consequeretur. 51. JAVOLENUS lib. 9. ex Cassio. ■pldejussor, quamvis per errorem ante 8 diem pecuniam solverit, s petere tamen ab eo 11011 potest: ae ne mandati quidem actionem, antequam dies solvendi veniat, cum reo habebit. 52. IDEM lib. 1. Epistolarum. Cldejussorem, si sine adjectione bonitatis tritici pro altero triticum spopondit 9, quodlibet triticum dando [reum] liberare posse existimo: ä reo autem non aliud triticum repetere poterit, quam quo peflimo tritico liberare se a stipulatore licuit, itaque fi paratus fuerit reus, quod dando ipse creditori liberari potuit, fidejussori dare, & fidejussor id , quod dederit (id est, melius triticum) condicet , exceptione eum doli mali fummoveri existimo. 53. PAPINIANUS lib. 9. Quxstionum. Q Ui fide alterius pro aliofidejuffit prxfente 10 , & non 11 recu-, - laute, utrosque obligatos habere jure mandati. Quod fi pro' invito 12 vel ignorante , alterutrius mandatum fecutüs fidejuilit, eum solum convenire potest, qui mandavit: non etiam reum promittendi. nec me movet, quod pecunia fidejussoris reus liberetur: id enim contingit, etsi meo mandatu pro alio solvas. 54. IDEM lib. 27. Qusstionuiir. PUm servus extero se 13 mandat emendum , nullum mandatum est. Sed fi in hoc mandatum intercessit , ut servus manumitteretur , nec manumiserit, & pretium consequetur dominus ut venditor, vel affectus ratione, mandati agetur - finge fili mu naturalem , vel fratrem esse. * placuit enim prudentia-,-ibus , affectus 14 rationem in bonoe fidei judiciis habendam. Quod si de luis nummis emptor pretium dederit (neque enim aliter judicio venditi liberari potest), quxri solet, an utiliter de peculio agere postit? Et verius,. & utilius videtur, Praetorem de hujusmodi contractibus servorum non cogitasse , quo se ipsi mala ratione dominis auferunt. §. I. Si liber homo bona fide serviens , redimi se mandaverit: idque nummis emptoris factui/; fit, contraria mandati actione agi posse constat: ut tamen actiones prxstentur, quas habet emptor adversos venditorem : finge, non manumisisse liberam personam emptorem. 55. IDEM lib. 1. Responsorum. pRocurator, qui non res inclusas subtraxit, sed traditas non reddidit , judicio mandati, non furti tenetur. 56. IDEM lib. 3. Responsorum. Q Ui mutuam pecuniam dari mandavit, omisso reo promittendi, -& pignoribus non distractis, eligi 15 potest 16. quod uti liceat, si literis exprimatur , distractis quoque pignoribus , ad eum creditor redire poterit 17 : etenim qux dubitat.onis ig tollendx causa contractibus inferuntur, jus commune 11011 lxdunt. §. 1. Fidejussor, qui pecuniam in jure obtulit, & propter xtatem ejus, qui petebat, obsignavit, ac publice deposuit, confestim agere mandati 19 potest. §. 2. Non ideo minus omnis temporis bonam fidem explorari oportet, quod dominus post annos quinqueprovineiare- verlus, mox Reipublicx causa profecturus, non acceptis rationibus mandatum instauraverit: eum igitur ad officium procuratoris pertinuerit, quidquid ex prima negotiorum gestorum adminiftra- tione debuit, ad secundam rationem transferre , fecundi temporis causa priorem litem suscipiet. §. 3. Salarium incertx 20 pollicitationis neque extra ordinem recte petitur, neque judicio mandati, ut lalarium tibi constituat. §. 4. Sumptus 21 bona fide necessario tactos, etsi 22 negotio finem adhibere procurator non potuit, judicio mandati restitui necesse est. ai ^ 57- IDEM lib. 10. Responsorum. 1'iAndatum distrahendorum fervorum, defuncto, qui mandatum [2. 1. 50. lnjm. infr. eod. 3. v. t. 22. H. z.Jupr. eod. (4. d. I. 22. §. 2. (5. I. 17. /. 78. infr. desolution. (fi. I. (so.infr.-d. t. (7. 1 . 4;. §. 6. Jiipr. h. t. . (g. I. 22. inpr. &§. i.fupr. eod. 1 . 31. infr. de fidejusi. (9. i. 4. infr. de tritico. I. 32. in sin. Jiipr. de condici, in- infr. deferv. exportand. I. d,-Jiipr. de minor. I. 36. infr. de bonis li bsrt. ob st. l.Z^.fupr. adleg. Aquil. (15. I. 51. §. 3. infr. I. 3. /. ? Ci dc fidejusi (isi. Hoc mutat. Nov. 4. c. 1. (ip.l.z^.C.deflde fufl. (ig- l- 47- in sin. infr. decondit. £9” demonstr. I. gl .infr. i reg. jur. i. 17. C. de testam. I. 1. §. 7. infr. de adii, edici. (19. I. 64 infr. de fidejusi'. (z o. si. 17. C. h. t. (21. I. 12. §. ‘J.supr. eoi (-2. I. 4. C. eod. I. io. §. i. fupr. de negot. gesi. suscepit 55 ? Mandati, vel contra. 554 suscepit, intercidisse constitit: quoniam tamen heredes ejus errore lapsi, ion animo furandi, sed exsequendi , quod defunctus fus curse fecerat - servos vendiderant, eos ab emptoribus usucaptos videri placuit; spd venaliciarium ex provincia reversum, Publiciana actione non ( utiliter acturum , eum exceptio i justi dominii causa cognita detur, * neque oporteat eum , qui certi hominis fidem elegit, ob errorem, aut imperitiam heredum, adfici r. I. 6j,inpr. mfr.eod. ^(3; §. 1. Infi.cod. (4. 1.6. in fin. supr. eod. (5. l.i.C. *■ 5- §- l.supr. §.2. Inft ; eod. (6. v. I. 55. in fin. insr. eod. (7. I. 2. inpr.supr. communi divid. §. 3. Infl. deoblig. qua quufiex contrudi. i v 8. I. 46. infr. de oblig. Uf aci. (9. I. 20. §. 4. I. 44. in pr. supr.fumil. ercisc. (10. I. 59. inpr. insr. h. t. (11. /. 63. §. 8. infr. eod. (12. I. 40. infr. eod. (13. d. I. 63. §. z. (14. I. 27. cum fine tractatu, in re ipsa & negotio communiter gestum videtur : 33- IDEM lib. 31. ad Edictum. JJT in conductionibus publicorum, item in emptionibus, nam qui nolunt inter se contendere, solent per nuncium rem emere incommune: quod ä societate longe remotum est. Et ideo, societate fine tutoris auctoritate coita, pupillus non tenetur: attamen 8 communiter gesto tenetur. 34- GAJUS lib. 10. ad Edictum provinciale. QUibus casibus, si quid forte unus in eam rem impenderit, sive fructus trfercedesvc unus perceperit, vel deteriorem fecerit rem , non societatis judicio locus est: sed inter coheredes quidem familix erciscundx judicio agitur: inter exteros, communi divi- dnndo. f Inter 9 eos quoque,- quibus hereditario jure communis res est, posse & communi dividundo agi. 35- ULPIANUS lib. 30. ad Sabinum. ^Emo potest societatem heredi io suo sic parere, ut ipse heres socius sit. f In heredem n autem socii proponitur actio, ut bonam fidem prxstet; 36. PAULUS lib. si. ad Sabinum. £T acti etiam culpam 12, quam is prxstaret, in cujus locum successit, licet 13 socius [non] sit. 37. POMPONIUS lib. 13. ad Sabinum. T)Lanesihi, qui sociis heredes exstiterint, animum inierint societatis in ea hereditate novo consensu; quod postea gesserint, efficitur, ut in pro socio actionem deducatur. 38- PAULUS lib. 6. ad Sabinum. DRo socio arbiter prospicere debet cautionibus 14 in futuro damno , vel lucro pendente ex ea societate. Quod Sabinus in 15 omnibus bonx fidei judiciis existimavit: sive generalia sunt, vel- uti pro socio, negotiorum gestorum, tutela:: sive specialia, vel- uti mandati, commodati, depositi. §. x. Si tecum societas mihi sit, & res ex societate communes, quam impensam 16 in eas fecero , quosve fructus ex his rebus ceperis, vel pro socio, vel communi dividundo 17, me consecuturum ; & altera actione alteram tolli 18 Proculus ait. 39. POMPONIUS lib. 13. ad Sabinum. CI fundus mihi tecum communis sit, & in eum mortuum 19 intuleris: agam tecum pro socio. 40. IDEM lib. 17. ad Sabinum. T-TEres socii, quamvis 20socius non est, tamen ea, qns per de- 11 functum inchoata sunt, per heredem explicari debent: in quibus dolus 21 ejus admitti potest. 41. ULPIANUS lib. 20. ad Edictum. CI quis a socio pcenam stipulatus fit, pro socio non aget, si tan- o tundem in poenam sit, quantum ejus interfuit. 42. IDEM lib. 49. ad Sabinum. Q Uod si ex stipulatu eam consecutus sit, postea pro socio agendo, • hoc minus accipiet, poena ei 22 in sortem imputata. 43. IDEM lib. 28. ad Edictum. CI actum sit communi dividundo 23 , non tollitur pro socio actio , ^ quoniam pro foeio & »ominum rationem habet, & adjudicationem non admittit: sed si postea pro socio agatur, hoc minus ex ea actione consequitur, quam ex prima actione consecutus est. 44. IDEM lib. 31. ad Edictum. CI margarita tibi vendenda dedero , ut, sica dece!n vendidifes , o redderes mihi decem j Ji pluris, quod excedit , tu haberes: mihi videtur, fi animo contrahendx societatis id actum sit, pro socio esse actionem: si minus, prxseriptis verbis. 45. IDEM lib. 30. ad Sabinum, ri communis nomine cum socio furti 24 agi potest, si per Fallaciam dolove malo amovit, vel rem communem celandi animo contrectet: sed & pro socio actione obstrictus est: nec altera actio alteram tollet. Idcmque in omnibus bonx fidei judiciis dicendum est._ lii fin. supr. h. t. (1;. v. I. 41- fitpr. de judic. (16. I. 92. §. 15. I. 67: §. 2. infr. h. t. (17. I. 43- eocl - (l8- l. 50. in f r - eod. (19. I. 6. §. 6. supr. communi divid. I. 2. §. 1. in fin,supr. de religiös (20. I. %6.fupr. I. 63. §- 8- infr. h. t. (21. d. I. 36. (22. Imrao vide I.74. infr. defolution. (23. l.^.infin.fupr.h.t. (24. I. Ji. in pr. insr. eod. 46. PAU- REi 5*>9 Digestorum Lib. XVII. Tit II. 560 2 46. PAULUS lib. 6. ad Sabinum. TDem est & in colono 1, L in eo , qui negotia gerit, & qui mandatum nostrum exequitur, & in tutore,. 2 47. ULPIANUS lib. 30. ad Sabinum. CEd fi ex causa furtiva condixero , cessabit pro socio actio , nisi si ° pluris mea intersit. §. l. Si damnum 3 in re communi socius dedit: Aquilia teneri eum, & Celsus, & Julianus, & Pomponius scribunt: „ . 48. PAULUS lib. 6. ad Sabinum. CEd nihilominus & pro socio tenetur, 0 49. ULPIANUS lib. zi. ad Edictum. CI hoc facto societatem lxsit; si, verbi gratia , negotiatorem ser- O vum vulneraverit, vel occidit. 4 50. PAULUS lib. 6. ad Sabinum. CEd actione pro socio consequitur, ut altera ; actione contentus " e fse debeat: quia utraque actio ad rei persecutionem respicit; non , ut furti, ad poenam duntaxat. 51. ULPIANUS lib. 30. ad Sabinum. lyiErito autem adjectum est 6 , ita demum furti actionem este , si fer fallaciam , dolo malo amovit: quia, cum sine dolo malo fecit, furti non tenetur. & sane * plerumque credendum est, eum 7 qui partis dominus est, jure potius suo [re] uti, quam furti con- _ilium inire. §. 1. Et ideo videbimus, an Favia teneatur ? Et ratio quidem facit, ne teneatur : verum, si plagium fecit, vel suppressit, Favia teneri. IDEM lib. zi. ad Edictum. /"'Um duobus vicinis fundus [conjunctus] venalis esset, alter ex ^ his petit ab altero , ut eum funium emeret , if« ut ea pars , qua; suo fundo juncta est’et, ßbi cederetur: mox ipse eum fundum, ignorante vicino, emit. Quteritur, an aliquam actionem cum eo vicinus habeat? Julianus scripsit, implicitam esse facti qutestionem. nam si hoc solum actum est, ut fundum Lucii Titii vicinus emeret, pfi mccum communicaret, adversus me, qui emi, nullam actionem vicino competere: sivero id actum est, ut quali commune negotium gereretur, societatis judicio tenebor, ut tibi, deducta parte,' quam mandaveram , reliquas partes prxstem. §. 1. Venit autem in hoc judicium pro socio bona fides. 8 §. 2. Utrum ergo tantum dolum, an etiam culpam, praestare socium oporteat, quxritur? Et Celsus lib. VII. Digestorum ita scripsit: * Socios inter se dolum 9 & culpam prxstare oportet. Si in coeunda societate (inquit) artem uperamve pollicitus est alter , veluti, cum pecus in commune pascendum, aut agrum politori damus in commune quxrendis fructibus : nimirum ibi etiam culpa praestanda est : pretium enim opera: artis est velamentum. Quod si rei communi socius nocuit, magis admittit, culpam quoque venire. §. 3. Damna, quximprudentibus accidunt, hoc est, damna fatalia, socii non cogentur praestare. Ideoque si pecus aestimatum datum sit, & id latrocinio , aut incendio perierit, commune damnum est, si nihil dolo, aut culpa acciderit [ejus, qui xstimatum pecus acceperit]. Quod si a furibus subreptum sit, proprium ejus detrimentum est: quia custodiam praestare debuit, qui aestimatum accepit. Haec vera sunt, & pro socio erit actio ; si modo societatis contrahendae causa pascenda data sunt, quamvis aestimata. §. 4. Quidam sagariam 10 negotiationem coierunt; alter ex his ad merces comparandas profectus in latrones incidit, (suamque) pecuniam perdidit: servi ejus vulnerati sunt, resque proprias perdidit: dicit Julianus damnum esse commune, ideoque actione pro socio damni partem dimidiam agnoscere debere, tam pecuniae, quam rerum exterarum, quas fecum non tulisset socius, nisi ad merces communi nomine comparandas proficisceretur. Sed & si quid in medicos impensum est, pro parte socium agnoscere debere, rectissime Julianus probat. Froinde, & fi naufragio quid periit, cum non alias merces, quam navi, solerent advehi, damnum ambo sentient: nam * sicuti lucrum, ita damnum quoque commune esse oportet, quod non culpa socii contingit. §. 5. [Cum] duo erant argentarii socii, alter eorum aliquid sepa- (1. /. 42. infr. locati. (2. I. 2. §. I. infr. de tutel. ration. dis- trah, (3. /. 59. in fin. infr. h. t. I. 9. fupr. de ferv. corrupt. (4. I. \q.fupr. ad leg. Aquil. (5. I. 38. in sin. fupr. h. t. (6. I. 4;. fupr. eod. (7. I, 9. in fin. pr. ftipr. de ferv. corrupt. I. 15. §. 36. infr. deinjur. (fi.l.^.C.h.t. (9. I. 72. infr. eod. (10. I. $. §. 15. fupr. de tribut. alt. (n. V. I. I. §. 1;. infr. decollation. (12. Immo vide l. 65. §. 9. infr. h. t. (13. v. I. 59. infr. eod. (14. I. 4. C. ratim quxsierat, & lucri senserat: quaerebatur, an commune este lucrum oporteret? Et Imperator Severus Flavio Felici in hxc verba rescripsit: * Etiamsi maxime argentariie societas inita est, quod quisque tamen socius non ex argentaria causa quasiit, id ad communionem non pertinere , explorati juris est. §. 6. Papinianus quoque lib. III. Responsorum ait: Si fratres parentum indiv.sas hereditates ideo retinuerunt., ut emolumentum ac damnum in his commune sentirent, quod aliunde quslierint, in commune non redigetur. §. 7. Item ex facto consultum respondisse se , ai; lib. 111 . Responsorum : Inter Flavium Victorem & Vellicurn Asianum placuerat, ut, locis emptis pecunia Victoris monumenta fierent, opera fi peritia Asiani: quibus distractis , pecuniam Victor cum certuqmn- titate reciperet, superfluum Asianus acciperet, qui operam in jocie- tatem contulit: erit pro socio actio. §. 8. Idem Papinianus eodem libro ait: si inter fratres voluntarium consortium initum fuerit: & stipendia , csteraque salaria .11 commune redigi judicio societatis, quamvis silius emancipatus hxc non cogatur conferre fratri (inquit) in potestate manenti.: quia, etsi in potestate maneret, praecipua 11 ea haberet. §. 9. Idem respondit, societatem non 12 posse ultra -3 mortem porrigi: & ideo nec Ubertatem de supremis judiciis constringere quis poterit, vel cognatum ulteriorem proximioribus praeferre. §. 10. Idem respondit: Socius , qui cessantis cessan- tiumve portiones infulas restituerit, quamvis aut sortem cum certis usuris intra qnatnor menses, postquam opus refectum erit, recipere potest, exigendoque privilegio utetur, aut deinceps 14 propriam rem habebit: potest tamen pro socio agere ad hoc, ut consequatur, quod sua intererat. Finge enim, malle cum magis suum consequi, quam dominium insulae : Oratio enim D. Marci idcirco quatuor mensibus sinit certas usuras , quia post quatuor dominium dedit. tz. 11. Si quis societatem ad emendum coierint, deinde res alterius dolo , vel culpa empta non sit, pro socio esse actionem constat. Flaue , si conditio sit adjecta.: si intra illum diem veniret, & dies sine culpa socii praeterierit, cessabit actio pro socio. §. 12. Item, fi in communem rivum reficiendum impensa facta sit, pro socio esse actionem ad recuperandum sumptum , Caffius scripsit. §. 13. Item Mela scribit, si vicini semipedes inter se contulerunt, ut ibi crati- tium parietem inter se aedificarent ad onera utriusque sustinenda, deinde aedificato pariete alter in eum immitti non patiatur: pro socio agendum, f Idemque, & si aream in commune emerint, ue luminibus suis officeretur , & alteri tradita sit, nec praestet alteri, quod convenit, pro socio actionem esse. §. 14. Si plures sint inter eosdem societates coitx, ad omnes societates fufiicere hoc unum 1; judicium, constat. §. 15. Si quis ex sociis propter societatem protectus sit, veluti ad merces emendas, eos dumtaxat sumptus societati imputabit, qui in eam pensi sunt. Viatica igitur, & meritoriorum, & stabulorum, jumentorum, carrulorum vecturas, vel fui, vel sarcinarum suarum gratia, vel mercium, recte imputabit. tz. 16. Socium universa 16 in societa.em conferre debe.e, Nera- tius ait, si omnium bonorum socius sit: & ideo, sive ob injuriant sibi factam, vel ex Lege Aquilia, sive ipsius, sive siiii corpori nocitum sit, conferre debere respondit. tz. 17. Ibidem ait, socium omnium bonorum non cogi conferre, qux ex prohibitis 17 causis adquisierit. tz. 18. Per contrarium quoque apud veteres tractatum , an socius omnium bonorum, si quid ob injuriarum actionem damnatus prxstiterit, ex communi consequatur, ut prxstet ? Et Atilicinus , Sabinus , Cassius responderunt: si injuria judicis damnatus sit, consecuturum: si ob maleficium suum 18, ipsum tantum damnum sentire debere. Cui congruit, quod Servium respondisse , Aufidius refert: si socii bonorum fuerint, deinde unus, cum ad judicium non adesset, damnatus sit, non debere eum de communi id consequi : si vero praesens injuriam judicis passus sit, de communi sarciendum. 83 - IDEM lib. 30. ad Sabinum. Q Uod autem ex furto, vel ex alio maleficio quxsitum est , in so- -cietatem 19 non 20 oportere conferri, palam est: quia ' dede «vdrjferrr prr-u«/. adde l. 46. in fin. infr. de damno infeci, (tz. I. 23. tz. 3. fupr. familia ereifeunda. i. io .circa fin. infr. de aciion. empt. (16. /. I. §. I. I. 3. §. i.fupr. I. 73. infr. h. t. vide tamen l. 7. fupr. eod. (17. L 53. L 54. infr. eod. ' (18. I. 59. in fin. infr. eod. v. /. 46. I. 203. infr. dereg.jur. (19. Adde l. infr. deufur. (20. Vide tamen L $2, fupr. de bered, petit. lictottmi 559 Digestorum Lib. XVII. Tit. II *;6o Familis ercifcunds. pag. 494. * 10. S. de Feriis L dilationibus. 176. * 2. 12. de Fideicomiiiüftr'ia bered, petitione. 304. * 5. 6. de FkleicotmniOariis libertatibus. 1297. * 40. 5. de Fide instrumentorum. 688. * 22. 4. de Fideju (foribus & mandatoribus. 1527. * 46. I. nominatoribus. 824. * 27. 7. Finium regundoruin. 393. * 10. 1. de Fluminibus, ne quid in fiam. pubi. 142;. * 43. 12. de Fonte. 1445. * 43. 22. de'Fugitivis. 423. * 11. 4. de Fundo dotali. 723. * 23. 4. . de Furibus balneariis. 1623. * 47. 17. Furti adversus nautas. 1499. * 47. ;. . de Furtis. 1577. * 47. 2. Pro Socio 561 562 Familias ereiscunds. pag. 494. * 10. 2. de Feriis & dilationibus. 176. * 2. 12. de Fideicommissaria hered. petitione. 304. * §. de Fideicommissariis libertatibus. 1297: *'40.-5». de Fide instrumentorum. 688. * 22. 4. de Fidejussoribus &. mandatoribus. 1527» * 46.. 1, - - - - - & nominatoribus. 824. * 27. 7. Finium regundbrum. 393. * 10. l. de- Fluminibus,, ne quid in stum. pubi. 1425. * 43.12» de Fonte; 144;. * 43; 22. de Fugitivis. 423. *11. 4. de Fundo dotali. 723. * 23. ;» de Furibus balneariis. 1623- * 47.17. Furti adversus nautas. 1599. * 47. 5. de. Furtis. 1577. * 47. 2.. s6i 2 _ _ lictorum turpis atque foda communio est. Plane , si in medium collata sit, commune erit lucrum: 54. POMPONIUS lib. 13. ad Sabinum. iUod enim ex maleficio contulerit socius, non aliter recipere debet, quam 1 si damnatus sit. 33. ULPIANUSstib. 30. ad Sabinum. CI igitur ex hoc conventus fuerit, qui maleficium admisit: id ^ quod contulit, aut solum', aut cum poena auferret, [solum auferret ,] si mihi proponas, infciente socio eum in societatis rationem hoc contuliilc : quod si sciente, etiam poenam socium agnoscere oportet: * -equum est enim, ut, cujus participavit lucrum 2. participet L damnum. 56. PAULUS lib. si. ad Sabinum. tuEc quicquam filterest , utrum manente 3 societate praestiterit ob furtum, an dissoluta ea. f Idemque est in omnibus turpibus actionibus: veluti injuriarum, vi bonorum raptorum, fervi corrupti, & similibus, & in omnibus poenis pecuniariis , quae ex publicis judiciis accidunt. 37. ULPIANUS lib. 30. ad Sab-num. ■MEc praetermittendum esse, Pomponius ait, ita demum hoc esse verum, si honeitx & licita- rei societas coita sit: exterum , si maleficii societas colta sit, constat, nullam esse societatem. * Generaliter enim traditur, rerum inhonestarum nullam este societatem. 4 38. IDEM lib. 31. ad Edictum, id, quod quis in societatem contulit, extinctum 3 sit, videndum, an pro socio agere possit? Tractatum ita est apud Celsum lib. vii. Digestorum , ad Epistolam Cornelii P elicis : Cum tres equos haberes, L ego unum , societatem coimus, ut accepto equo meo, quadrigam venderes, ex pretio quartam mihi redderes. Si igitur ante venditionem equus meus mortuus sit, non putare se Celsus ait, societatem manere, nec ex pretio equorum tuorum partem deberi; non enim habenda- quadrig« , sed vendenda: costam societatem: exterum si id actum dicatur, ut quadriga fieret, eaque communicaretur, tuque in ea tres partes haberes, ego quartam , non dubie adhuc socii fumus. §. 1. Item Celsus tractat, si pecuniam contulissemus ad mercem emendam, Sc mea pecunia periisset , cui perierit ea ? Et ait, si post collationem evenit, ut pecunia periret, quod non fieret, nisi societas coita esset, utrique perire: utputa, fi pecunia , cum peregre portaretur ad mercem emendam, periit; si vero ante collationem, posteaquam eam destinasses, tunc perierit, nihil eo nomine consequeris , inquit: quia non societati periit. §. 2. Si filiusfamilias societatem coierit, deinde emancipatus ä patre fuerit, apud Julianum quaeritur, an eadem societas duret: an vero alia sit; si forte post emancipationem in societatem Juratum est ? Julianus scripsit lib. xiv. Digestorum, eandem societatem durare 6 : initium 7 enim his contractibus inspiciendum. Duabus autem actionibus agendum esse , una adversus patrem , altera adversos filium. Cum patre, de eo, cujus dies ante emancipationem cedit: nam ejus temporis, quo post emancipationem societas duravit, nihil prxstare patrem oportet: cum filio autem, de utroque tempore, id est, de tota societate, nam & si quid (inquit) socius filii, post emancipationem filii, dolo fecerit, ejus , non patri, sed filio actio danda est. §. 3. Si servus meus societatem cum Titio coierit, & alienatus in eadem permanserit: potest dici, alienatione servi & priorem societatem finitam, & ex integro alteram inchoatam, atque ideo &mihi, & emptori, actionem pro socio competere, item tam adversus me, [quam adversus emptorem] , ex his causis, qiue ante alienationem inciderunt, dandam actionem; ex reliquis adversus emptorem solum. 59. POMPONIUS lib. i:, ad Sabinum. ^Deo morte 8 socii solvitur societas , ut nec 9 ab initio pacisci possimus, ut heres [etiam] succedat societati. Hxc [ita] in privatis societatibus ait. In societate vectigalium nihilominus manet societas , & post mortem alicujus : sed ita demum , si pars defuncti Pro socio. ■562- Q! S 1 (1. Adde l. 2. §. 10. mfr. de hered. vel aci. veud. (2. I. 29. in fin. supr. h. t. I. 2. §. 9. infr. de hered. vel aci. vend. I. 10. infr. de reg. jur. (3. v. I. 27. in pr. supr. h. t. (4. /.32. §. pen. I. 53. I. 54. Jupr. eod. I. 35. §. 2. in fr. de contruh. empt. I. 1. §. 14. infr. de tutel. pfration. I 70. in fin. mfr. desidejuf. (5. I. 63. §. ult. infr. h. t. (6. i. 63. §. ii. infr. eod. adde i. 63. §. ult, infr. eod. I. 8. supr. de cupite minut. I. pen. §. 2.supr. de infiit. aci. (7. /. 8. inpr.supr. mandati. I. 12. in fin. supr. de SC. Maced. (8. L32.fi. 9. supr. I. 60. T 0 it. I. s r ad personam heredis ejus adseripta fit, ut heredi quoque conferri' oporteat : quod ipsum ex causa xstimandum est. Quid enim, si is mortuus sit, propter cujus operam maxime societas coita fit? aut fine quo societas administrari non possit? §. 1. Quod in alea , aut: adulterio perdiderit socius , ex medio non est laturus 10 : si quid vero dolo nostro socius damni ceperit, a nobis repetat. 60, IDEM lib. 13. ad Sabinum. j^Ocium, qui in eo, quod ex societate lucri faceret, reddendo moram adhibuit, cum ea pecunia ipse usus sit, usuras quoque (eum) praistare debere , Labeo ait; sed non quasi usuras, sed quoti socii interiit, moram eum non adhibuisse: sed si aut usus ea pecunia non sit, aut moram non fecerit, contra esse. Item post mortem socii nullam talem xstimationem ex facto heredis faciendam : quia morte 11 socii dirimatur societas. §. 1. Socius, cum resisteret communibus (servis) venalibus ad fugam erumpentibus, vulneratus est. impensam, quam in curando se fecerit, non 12 consecuturum pro socio actione, Labeo ait: quia id non in societatem, quamvis propter societatem, impensum fit: sicuti si propter societatem eum heredem quis instituere desisset, aut legatum pratermi- sisset, aut patrimonium suum negligentius administrasset; nam nec compendium, quod propter societatem ei contigisset, veniret in medium: veluti, fi propter societatem heres fuisset institutus, aut quid ei donatum esset. 61. ULPIANUS lib. 31. ad Edictum. CEcundum Julianum tamen , & quod Medicis pro se datum eft , recipere potest. Quod verum est. 62. POMPONIUS lib. 13. ad Sabinum. CI Titius, cum quo mihi societas erat, decesserit, egoque, cum putarem, Titii hereditatem ad Sejum pertinere, communiter cum eo res vendiderim , & partem pecunias ex venditione redacta ego, partem Sejus abstulerit: te, qui revera Titio heres es, partem ad me redactae pecnni« societatis judicio non consecuturum , Neratio & Aristoni placebat; quia mea- 13 duntaxat partis pretia percepissent : neque intercise, utrum per se partes meas vendidis. lern , an communiter cum eo , qui reliquas partes ad se pertinere diceret, alioquin eventurum , ut, etiamsi duo socii rem vendiderint, unusquisque quod ad se pervenerit, partem alteri, societatis judicio, pnestare debeat: sed nec te ex parte, quam hereditatis petitione forte a Sejo consecuturus fis, quicquam mihi praestare debere: quia, quod ad Sejum pervenerit, tuarum partium pretium sit, nec ad me habentem meum, quicquam ex eo redire debeat. 63. ULPIANUS lib. 31. ad Edictum. yErum est, quod Sabino videtur, etiam 14 fi non universorum ’ bonorum socii sunt, sed unius rei, attamen in id, quod facere possunt, quodve dolo malo fecerint, quominus possint, condemnari oportere : hoc enim summam rationem habet, cum ¥ societas jus quodammodo fraternitatis in se habeat. §. 1. Videndum est, an & fidejussori socii id prsstari debeat ? an vero personale beneficium sit ? Quod magis verum est. Sed si hic fidejussor, quasi defensor 13 socii, judicium susceperit, proderit sibi: namque Julianus lib. XIV. Digestorum scripsit, defensorem socii in id, quod socius facere potest, condemnari oportere, f Idemque & in patroni defensore accipere debere ait. f Et utique idem erit in universis, qui in id , quod facere possunt, conveniuntur. tz. 2. Patri autem , vel domino socii, fi jussu eorum societas contracta sit, non esse hanc exceptionem dandam : quia nec heredi socii caeterifque successoribus hoc praestabitur, quia nec exterorum 16 heredibus, successoribus- ve, quos in id, quod facere possunt, convenimus, idem praestatur. §. 3. Id, quod facere socius potest, quemadmodum 17 aestimandum sit? Et placuit, non debere deduci «s alienum, quod debetur a socio: ita & Marcellus lib. vn. Digestorum scripsit: nisi forte (inquit) ex ipsa societate debeatur. §. 4. Item videndum, an cautio 18 veniat in hoc judicium ejus, quod facere socius non possit, scilicet nuda promissio ? Quod magis dicendum arbitror. in fin. pr. L. 63. §. 8. I. 63. §. 9- infr. h. t. (9. /. tf.supr. eod. (10. I. 52. in fin.supr. eod. (11. I. sq.Jupr. eod. (12. Hoc emendat. I. prox. mfr. eod. (j-J. v. /. ult. C. deposti. (14. Obst. I. rf>. infr. de re judicat. (13. I. -Z- infr.d.t. (16. I. 4. §. fsupr. qitod cum eo, qui in alien. potest. I. 24. in fin. I. 25. i. 41. in pr. infr. de re judic. (17. Adde l. 49- *'»/»"• d - L (18. I. 47- §• -• supr. de pecul. adde l. un. §. 7. in fin. C. de rei uxor., aci. N n §. Si, __ §. Si, cum tres socii essent, egerit eunt vino ex iociis socius, tfe partem suam integram sit consecutus : deinde alius socius cum eodem agat, & partem consequi integram non poterit, quia facere solidum non potest: an hic, qui minus consecutus est, cum eo age- •re postit, qui solidum accepit, ad i communicandas partes inter eos, [id est] exaequandas ; quasi iniquum sit, ex eadem societate, alium plus, alium minus consequi ? Sed magis est , ut pro' socio astione consequi possit, ut utri usque portio exaequetur. Qine sententia habet aequitatem. §. 6. Tempus autem spectamus, quantum facere socius postit, rei judicanda:. §. 7. Hoc quoque facere quis poste videtur , quod dolo fecit, quo minus postsit: nec enim jequum est, dolum suum quemquam relevare. Quod & in cieteris, qui in id, quod facere possunt, conveniuntur, accipiendum est. Si tamen non dolo, sed culpa sua, facere posse desiit, dicendum est, condemnari eum non debere. tz. 8- In heredem r quoque socii pro socio actio competit, quamvis heres socius non sit: * licet enim socius non sit, attamen emolumenti successor est. Et circa societates vectigalium 3, ecterorumque idem observamus, ut heres socius non sit, nisi fuerit adlcitus: verumtamen omne emolumentum societatis ad eum pertineat: simili modo & damnum ad- gnoscat, quod contingit, sive adhuc vivo socio vectigalis, sive postea; quod non similiter in voluntaria societate observatur. §. 9. Si fervo 4 communi legatum fine libertate unus ex dominis reliquit, hoc ad,solum socium pertinet. An tamen pro socio judicium communicari debeat cum herede socii, quaeritur? Et ait Julianus, Sextum Pomponium referre Sabinum respondentem , non communicari: & posse hanc sententiam defendi, Julianus ait. non enim propter communionem hoc acquisitum est, sed ob suam partem: nec oportet id communicari, quod quis non propter societatem, sed propter suam partem adquisierit. §. 10. Societas solvitur ex personis, ex rebus, ex voluntate 5 , ex actione. 6 Ideoque sive homines, sive res, sive voluntas, sive actio interierit, distrahi videtur societas, f Intereunt autem homines quidem maxima , aut media capitis deminutione, aut morte. Res ver0, cum aut millserelinquantur , aut conditionem mutaverint: neque [enim] ejus rei, qux jam nulla sit, quisquam socius est; neque cius, qux eonsecrata publicatave 7 sit. f Voluntate distrahitur societas, rcnunciatione. 8 64. CALLISTRATUS lib. si. Qutestionum. fTaque, eum separarim socii agere coeperint, & unusquisqne eorum sibi negotietur, sine dubio jus societatis dissolvitur. 65. PAULUS lib. 32. ad Edictum. ACtione distrahitur, eum aut stipulatione , aut judicio mutata sit causa societatis. Proculus enim ait, hoc ipso, quod judicium ideo dictatum est, ut societas distrahatur, renunciatam societatem : sive totorum bonorum, sive unius rei societas coita sit. §. 1. Item, bonis ä creditoribus venditis 9 unius socii, distrahi societatem Labeo ait. §. 2. Si in rem certam emendam conducendamve coita fit societas, tunc etiam post alicujus mortem quidquid lucri detri- mentive fastum sit, commune esse Labeo ait. §. 3. Diximus 10 , dissensu solvi societatem, hoc ita est, si omnes dissentiunt. Quid etgo, si unus renuneiet ? Castius scripsit, eum , qui renunciaverit societati , ä se quidem liberare socios suos, se autem ab illis non liberare. Quod utique observandum est, si dolo 11 malo renuntiatio facta sit: velnti si, eum omnium bonorum societatem inissemus, deinde cum obvenisset uni hereditas, propter hoc renuntiavit: ideoque si quidem damnum attulerit hereditas , hoc ad eum, qui renuntiavit, pertinebit; commodum autem communicare cogetur astione pro socio. Quod si quid post renuntiationem adquisierit , non erit communicandum : quia nec dolus admissus est in eo. §. 4. Item,. si societatem ineamus, ad aliquam rem emendam, deinde solus volueris eam emere, ideoque renuntiaveris societati, ut solus emeres: teneberis, quanti filterest mea. Sed si ideo renun- «iaveris, quia emptio tibi displicebat, non teneberis, quamvis ego emero : quia hic nulla fraus est. Eaque & Juliano placent. §. ;. Labeo autem Posteriorum libris scripsit, si renunciaverit (l. i. frp.inpr.infr. h.t. (2. /..35.. in sin. I. 36. /. qo.supr. I. 65. §- q-infir. I. 3. C. eod. (3. d. I. 3. (4. /. 49. in pr. iujr. ad icg. Fulcid. (5. infin.infr.hic. I. 4. §. l.supr. /. 5 . C.h. t. (6./. 6y. inpr.infr. eod „ (7. d. I. 65. §. 12. (8- i. 64./. 65. §. 3. iq/V. §. 4. Jnfi. h. t. (9. §.. 8. Inft.. eod. (10. I. 63. infin.supr. eod. (11. §. 4, infr.h. I. §. 4. Inft. eod. (12. v. /. 21. supr. commun. 564 societati unus ex sociis eo tempore, quo interfuit socii non dirimi societatem , committere cum in pro socio actione : nam si emimus mancipia, inita societate, deinde renuneies mihi eo tempore, qu u vendere mancipia non expedit, hoc casu, quia deteriorem causam meam facis, teneri te pro socio judicio. Proculus hoc ita verum esse, [fi] societatis non intersit dirimi societatem: * semper enim non 12 id, quod privatim filterest vnius ex sociis, servari solet, sed quod societati expedit. Haec ita accipienda sunt, fi nihil de hoc in coeunda societate convenit. §. 6. Item, qui societatem in tempus coit, eam ante tempus renunciando, socium ä se, non sei socio liberat. Itaque, si quid compendii postea factum erit, ejus partem non fert: at si dispendium, xque praestabit portionem, nisi renuntiatio ex neceisitate quadam facta sit. Quod si tempus finitum est, liberum est recedere : quia fine dolo [malo] id fiat. §. 7. * Renuntiare societati etiam per alios possumus: & ideo dictum est, procuratorem quoque posse renunciare societati, f Sed utrum de eo dictum sit, cui omnium bonorum administratio concessa est, an de eo, cui hoc ipsum nominarim mandatum est, videamus? An vero per utrumque recte renuntietur? Quod est verius , nisi [fi] prohibuerit eum dominus specialiter renunciare. §. 8- Item scriptum est, posse procuratori quoque meo socium meum renunciare : quod Servius apud Alfenum ita notatesse in potestate domini, cum procuratori ejus renunciatum est, an velit 1 ratam habere renuntiationem, igitur is , cujus procuratori renunciatum est , liberatus este videbitur, an autem ipse quoque, [qui] renuntiavit procuratori, liberetur, in potestate ejus erit; quemadmodum diximus in eo , qui socio renuntiat. §. 9. Morte 13 unius societas dissolvitur , etsi consensu omnium coita sit, plures vero supersint: nisi 14 in coeunda societate aliter convenerit, ne» heres i $ socii succedit: sed quod ex re communi postea quasitum est , item dolus & culpa in eo, quod ex ante gesto pendet, tam ab herede, quam heredi, proflandum est. §. 10. Item 16, si alicujus rei societas sit, & finis negotio impositus , finitur societas. Quod si, integris omnibus manentibus, alter decesserit, deinde tunc se- j quatur res, de qua societatem coierunt, tunc eadem distinctione ! utemur, qua in mandato ; ut, si quidem ignota fuerit mors alte- 1 rius, valeat societas ; si nota, non valeat. §. 11. Societas quem- • admodum ad heredes socii non transit, ita nec ad adrogatorem; j ne alioquin invitus quis socias efficiatur, cui non vult: ipse autem adrogatus socius permanet, nam etsi fiiiusfamilias emancipatus 17 fuerit , permanebit socius. §. 12. Publica.ione 18 quoque distrahi societatem diximus, quod videtur spectare ad universorum bonorum publicationem , si socii bona publicentur: * nam , cum in ejus locum alius succedat,, pro mortuo habetur. §. 13. Si post distractam societatem aliquis in rem communem impenderit socius, actione pro socio id non consequitur : quia non est verum, pro socio, communiterve id gestum esse, sed communi dividundo judicio hujus quoque rei ratio habebitur: nam, etsi distracta esset societas, nihilominus divisio rerum superest. §. 14. Si communis pecunia penes aliquem Iodorum sit, & alicujus sociorum quid abiit, cum eo solo agendum, penes quem ea pecunia sit: qua deducta, de reliquo, quod cuique debeatur, omnes agere possunt. §. 15. Nonnun- quam necessarium est, & manente societate agi pro socio : veluti, cum societas vectigalium 19 causa coita est, propterque varios contractus neutri expediat recedere a societate , nec refertur in medium, quod ad alterum pervenerit. §. 16. S-i unus ex sociis maritus sit, & distrahatur societas manente matrimonio, dotem maritus projeipere debet: quia apud 20 eum esse debet, qui onera sustinet. Quod si jam dissoluto matrimonio societas distrahatur, eadem die recipienda est dos , qua & solvi debet. 66. GAJUS lib. 10. ad Edictum provinciale. ( )Uod si eo tempore, quo dividitur societas, in ea causa dos sit, '“Ut certum sit, eam , vel partem ejus reddi non oportere , dividere eam inter socios judex debet. o 67. PAULUS lib. 32. ad Edictum. ' q! unus ex sociis rem communem vendiderit consensu sociorum, di-vid. (13. /. 4. §. 1. i. 52. §. 9. /. ;9./«pr. 6. t. (14. tz. Inst. eod. (1;. I. 63. §. 8-, supr. eod. (16. §. 6 . Inft. eod. (17. /. $8. §.2 .supr. eod. (18. 1.6 3. in fin.supr. §. 7. Jnfi. eod. (19. /. 5 > inpr. /.63. §. 8. supr. eod. (20. I. 20. §. 2. I. 46. in fin.supr.fi- r,iil. ereije. I. 7. inpr. I. 56. §. 1. infir. de sire dot. adde L 10. infide reg.sir. Injl. de legit, patron, tuteL ; pretium Digestorum Lib. XVII. Tit. II 565 Pro socio. 566 pretium dividi debet ita , ut ei caveatur, indemnem eum futurum. Quod si jam damnum paflus eit, hoc ei prxstabitur. Sed si pretium communicatum sit sine cautione , & aliquid prostiterit is , qui vendidit, an, si non omnes socii solvendo sint, quod a quibusdam servari non potest, a exteris debeat ferre ? Sed Proculus putat* , hoc ad exterorum onus pertinere , quod ab aliquibus servari non potest: rationeque defendi posse : quoniam societas cum contrahitur, tam lucri, quam damni communio initur. §. 1. Simius ex sociis, qui non totorum bonorum socii erant, communem pecuniam feneraverit, usurasque perceperit, ita demum usuras partiri debet, si societatis nomine feneraverit: nam si suo nomine, quoniam 1 sortis periculum ad eum pervenerit, usuras ipsum retinere oportet. §. 2. Si quid unus ex sociis necessario de suo impendit 2 in communi negotio, judicio societatis servabit; & usuras, si forte mutuatus sub usuris dedit: sed & si suam pecuniam dedit, non sine causa dicetur , quod usuras quoque percipere debeat, quas postit habere , si alii mutuum dedisset. §. Z. Non alias socius in id, quod facere potest, condemnatur, quam 3 si confitetur se socium fuisse. 68. GAJUS lib. 10. ad Edictum provinciale. VEmo ex sociis plus parte sua 4 potest alienare , etsi totorum bo- • L ' norum socii sint. §. 1. Illud quaeritur, utrum is demum facere videtur, quo minus Facere poffit , qui erogat bona sua in Fraudem futura actionis; an & qui occasione > adquirendi non utitur ? Sed verius est , de eo sentire Proconsulem, qui erogat bona sua : idque ex Interdictis colligere possumus , in quibus ita est, quod dolo fecisti, ut defimres possidere. 69. ULPIANUS lib. 31. ad Edictum. PUmsocietas ad emendumcoiretur, & conveniret, utimusreli- ^ quis nundinas, (id efl, epulas') praestaret, eofque ä negotio dimitteret, si eas eis non solverit: & pro socio, & ex vendito, cum eo agendum est. 70. PAULUS lib. 33. ad Edictum. ^JJlla societatis 6 in sternum coitio est. 71. IDEM lib. 3. Epitomarum Alfeni Digestorum. IjUo societatem coierunt, ut Grammaticam docerent, & quod ex eo artificio quxstus fecissent, commune eorum esset: de ea re, quam voluerunt fieri, in pacto convento societatis proscripserunt: deinde inter se his verbis stipulati sunt: hac, qua supra scripta sunt, ea ita dari, fieri, neque adversus ea fieri : ji ea ita datu, salta non erunt, tum viginti millia dari > Quxsitum est, an, si quid contra factum esset, societatis actione agi posset? Respondit, si quidem pacto convento inter eos [de] societate fasto ita stipulati essent, hac ita dari, fieri spondes ? futurum fuisse, ut, si novationis causa id fecissent, pro socio agi non poffit, sed tota res in stipulationem translata videretur, sed quoniam non ita essent stipulati, eaitadari, fierispondes > sed fi ea ita falia non ejsent, decem dari? non videri sibi, rem in stipulationem pervenisse, sed duntaxat pcenam : non enim utriusque rei promislorem obligari, ut ea daret, faceret, &, si non fecisset, poenam sufferret. & ideo societatis judicio agi posse. §. 1. Duo colliberti societatem coierunt lucri 7 , quteftus, compendii: postea unus ex his a patrono heres institutus est , alteri legatum datum est: neutrum 8 horum in medium referre debere respondit. 72. GAJUS lib. 2. Cottidianarum rerum, [sive Aureorum.] £JOcius socio etiam 9 culpx nomine tenetur, id est, desidis, atque negligentioe. Culpa autem non ad exactiffimam diligentiam dirigenda est: sufficit etenim , talem diligentiam communibus rebus adhibere, qualem suis rebus adhibere solet; quia qui parum diligentem sibi socium adquirit, de se queri debet. 73- ULPIANUS lib. 1. Responsorum Maximino respondit. . ^1 societatem universarum fortunarum coierint, id est , earum quoque rerum, qua postea cuique adquirentur, hereditatem cuivis eorum delatam, in commune redigendam. 10 J Idem Maximius respondit : si societatem universarum fortunarum ita coierint, ut quidquid erogaretur , vel quareretur, communis lucri atque impendii ejfet, ea quoque , qux in honorem alterius liberorum erogata sunt, utrinque imputanda. 74. PAULUS lib. 62. ad Edictum. AI quis societatem contraxerit, quod emit, ipsius fit, non cömas.u- ne: sed societatis judicio cogitur rem communicare. 11 79. CELSUS lib. 15. Digestorum. Alcoita sit societas ex his partibus quas Titius arbitratus fuerit t Ji Titius, antequam arbitraretur , decesserit, nihil agitur 11 •' nam id ipsum actum est , ne aliter societas sit, quam ut Titius arbitratus sit. 76. PROCULUS lib. 5. Epistolarum. COcietatem mecum coisti, ea conditione , ut Nerva amicus communis partem societatis constitueret: Nerva constituit, ut tu ex triente socius effes, ego ex beste : Quaeris, utrum ratum id jure societatis sit, an nihilominus ex sequis partibus socii simus ? Existimo autem, melius te quaesiturum fuisse, utrum ex his partibus socii essemus, quas is constituisset, an ex his, quas virum 13 bonum constituere oportuisset. * Arbitrorum enim genera sunt duo : unum ejusmodi, ut 14, sive aequum sit, sive iniquum , parere debeamus; quod observatur, cum ex compromisso ad arbitrum itum est: alterum ejusmodi, ut ad boni viri arbitrium redigi debeat, etsi nomi- natim persona sit comprehensa, cujus arbitratu fiat: 77. PAULUS lib. 4. Quaestionum. ■yEluti, cum lege locationis 15 comprehensum est, ut opus ar- v bitrio locatoris fiat. 78. PROCULUS lib. ;. Epistolarum. TN proposita autem quaestione arbitrium viri boni existimo sequendum esse: eo magis, quod judicium pro socio bona iL fidei est. 79. 'PAULUS lib. 4. Quaestionum. TTNdesi Nervae arbitrium ita pravum est, ut manifesta iniquitas ejus appareat, corrigi potest per judicium bonae fidei. 80. PROCULUS lib. $. Epistolarum. QUidenim, si Nerva constituisset, ut alter ex millesima parte , alter ex duabus millesimis partibus socius ejfet ? Illud potest conveniens esse viri boni arbitrio , ut non utique ex aequis partibus socii fimus: veluti, si alter 17 plusoperx, industriae, gratiae, pecunix in societatem collaturns erat. 81. PAPINIANUS lib. 9. Quxstionum. OI socius pro filia dotem promisit, & prius, quam solveret, herede o ea relicta decessit, qux postea cum marito de exigenda dote egit, accepto liberata est: Quxsitum est, an, si pro socio ageret, dotis quantitatem prxcipere deberet, si forte convenisset inter lb- cios, ut de communi dos constitueretur ? Dixi, pactum non esse iniquum : utique si non de alterius tantum filia convenit; nam si commune hoc pactum fuit, non Interesse , quod alter solus filiam habuit, exterum, si numeratam dotem pater, defuncta in matrimonio filia, recuperasset , reddi pecuniam societati debuisse ; pactum ex xquitate sic nobis interpretantibus, quod.si salva societate, divortio matrimonium solutum foret, cum iua causa dotem recuperari , scilicet, ut ea vel alii marito dari possit: nec, fi prior maritus facere non posset, denuo de societate constituendam dotem ; nisi [fi] nominatim ita convenisset. Verum in proposito largiter esse videbatur , dos numerata esset, an vero promissa, nam fi filia datam dotem , postea quam patri heres extitit, jure suo recepisset, non esse referendam pecuniam societati, quam 18 mulier habitura fuit, etsi alius heres ex titillet: quod si accepto ä marito liberata esset, nequaquam imputari posse societati, non solutam pecuniam. 82. IDEM lib. 3. Responsorum. TUre societatis per socium xre alieno socius non obligatur : nisi in d communem arcam pecunix versx lunt. (i- l- 62. in sin. pr. fupr. de rei vind. I. 10. §. 8- supr. mandati. 2. I. 38. §. s. Jupr. h. t. (3. I. 12. §. 1. infr. de rejudic. adde l. 10. §. I. infr. defidew.js. (4. /. 16. supr. de reb , crcd. V. /. 30. §. 4. infr. de legat. 3. (5. V. I. 6. infr. qua infraud. crcd. (6. Ad de /. 14. §. i.supr. ctnnmtn. divid. (7. /. xsisupr. h. t. L 4;. §. 2. infr. de adqtiir. vel omitt. bered. (8. /. 9. supr. h. t. (9. /.9 2. %t-supr.§.ult.Inst.eod. (io. I. 3. §. l.sapr. eod. (11. Obst. I. 4. C. commun. utriusque judic. (12. Adde l. 25. inpr. infr. locati. I. 43. I. 44. infr. de verb. oblig. L ult. circa fin. C. de contrah. empt. (13. I. 24. inpr. infr. locati. (14. I. 27. §. 2. supr. de re- cept. qui arbitr. (1;. V. L 2;. in pr. infr locati. (16. I. 92. §. - supr. I. 3. C. h. t. §. 28. Inst. de aciion. (17. ' (18. l. un. tz. II. C. de rei uxor. ali. N n * (16. L 92. tz. 1. I. 6. in fin.supr. h. i. 83- PAU- 567 Digeftorum Libb. XVII- Tit.; II. XVlIf. Tit. I._56g 83. PAULUS lib. 1. Manualium. "fLlud quaerendum est, arbor 1, quiE in confinio nata est: item la- pis, qui per utrumque fundum extenditur, an, cum succiia arbor est, vel lapis exemptus , [ejus sit] cujus fundus: pro ea quoque parte singulorum esse debeat , pro qua parte in fundo fuerat: an , qua ratione duabus mallis duorum dominorum constatis, tota massa communis est , ita arbor hoc ipso , quo separatur a solo, pro- priamque substantiam in unum corpus redactam accipit, multo magis pro indiviso communis fit, quam massa 1 sed naturali convenit ratione, & postea tantam 2 partem utrumque habere, tam in lapide, quam in arbore , quantam & in terra habebat. 84. LABEO lib. 6. Posteriorum a Javoleno Epitomatorum. QUotiens jussu alicujus vel cum filio ejus , vel cum extraneo so- v 'i-cietas coitur: directo 3 cum illius, persona agi passe, cujus persona in contrahenda societate spectata sit. (i- L 19- in pr.fupr. commun . divid. (2. L 7- infin» l» 8 . infr. de adquir. rer. domin. (3. §. ult. Lnst. quod cum eo, qui in alien. potest. LIBER OCTM t i t. r. DE CONTRAHENDA i EMPTIONE , ET DE PACTIS z INTER. EMPTOREM , ET VENDITOREM COMPOSITIS , ET QUiE z RES VENIRE NON POSSUNT. i. PAULUS lib. 33. ad Edictum.. Rigo emendi vendendique ä permutationibus coepit, olim . enim non ita erat nummus: neque aliud merx , aliud pretia»* vocabatur: sed unusquisque secundum necessitatem temporum, ac rerum, utilibus inutilia permutabat, quando plerumque evenit, ut, quod alteri supereft, alteri desit. Sed quia non semper, nec facile concurrebat T ut, cum tu haberes, quod ego desiderarem, invicem haberem , quod tu accipere velles, electa materia est, cujus publica ac perpetua rcstimatio difficultatibus permutationum , squalitate quantitatis subveniret : ea [que] materia forma publica percussa , usum dominiumque non tam ex substantia pnebet, quam ex quantitate: nec ultra merx utrum que, sed alterum pretium vocatur. §. i. Sed, an sine nummis venditio dici hodieque poffit, dubitatur: volutist ego togam dedi, ut tunicam acciperem > Sabinus & Castius- este emptionem & venditionem putant 4: Nerva & Proculus permutationem, non. emptionem hoc este. Sabinus Homero teste utitur, qui exercitum Grscorum sere , ferro*, hominibusque vinum emere refert illis versibus : V EvS-£V Kf OtW&VTO AjJOOil ,, ' AtAci /aiv yjjjy.'Z , «Ä01 an veto, fi arbitrio viri boni i nam i, arbitrium domini 22 accipiamus, venditio nulla elt: quemadmodum fi quis ita vendiderit, fi voluerit 23 ; vel stipulanti 24 sic spondeat, Ji voluero, Aceem dabo, neque enim debet in arbitrium rei 2; conferri, an sit obstrictus. Placuit itaque veteribus, magis in 26 viri boni arbitrium id collatum videri, quam domini, si igitur rationes potuit accipere, nec accepit: vel accepit, fingit autem se non accepisse : impleta conditio emptionis (14. /. 2-. in pr,-infr. de in diem addici. (1;. /. 70. infr. §. uti. Lnst. h. t. (16. 1 . 34. §. 2. infr. eod. (17. d. I. 34. §. 1. (13. Adde l. 22. /.- 24. infr. eod. (19. I. 4. in pr. infr. de leg. commijsor. (20. I. 3. infr. derescind,- verni.. (2 1. I. 37. in fin. infr. h. t. I. g. in pr. infr. depericl & commodo rei veud. (22.7. [3 .C.h.t. (23. V. /. 8. infr. de oblig.-(fi aci. (24. v. I. 17. 1. 46. in fin. I. 108- in fin. infr-de verb. “biig. (25. d. I. jf. (26. I. 1. §, x.-infr, de legat, 2. est> De contrahenda emptione, & de padis inter emptorem, m est & ex emuto venditor conveniri potest. §. i. Hujusmodi emptio, quanti tu cum emijli, quantum pretii in arca habeo, valet: nec enim incertum est pretium tam evidenti venditione;, magis enim Hnoratur, quanti emptus sit, quam in rei veritate incertum est. a §. 2. Si quis ita emerit, est mihi fundus emptus centum, & quan- to pluris eum vendidero , valet venditio , & statim impletur: habet enim certum pretium i , centum : augebitur autem pretium , si pluris emptor fundum vendiderit. 8. POMPONIUS lib. 9. ad Sabinum. Ec emptio, nec venditi».//«« re, quae veneat, potest anteilig!. Et tamen Fructus, & partus Futuri 2 recte emuntur ; ut, cum editus edet partus, jam tunc [ cum contractum esset negotium , ] venditio Facta intelligatnr: sed si id egerit venditor, ne nascatur , aut ne fiant, ex empto agi posse. §. 1. Aliquando 3 tamen &Jine re venditio intelligitur: veluti , cum quasi alea emitur : quod fit, eum captus piscium 4, vel avium , vel missilium emitur, emptio enim contrahitur, etiamsi nihil inciderit: quia spei emptio est. & quod missilium nomine eo casu captum est , si evictum suerit, nulla eo nomine ex empto obligatio contrahitur ; : quia id actum intelligitur. 9. ULPIANUS lib. 28. ad Sabinum TN venditionibus L emptionibus consensum 6 debere intercedere palam est. Csterum sive in ipsa emptione dissentient, sive in pretio, sive in quo alio, emptio imperfecta est. Si igitur ego me Fundum emere putarem Cornelianum , tu mihi te vendere Sempronianum putasti, quia in corpore 7 dissensimus , emptio nulla est. f Iihmest, si ego me Stichum, tu Pamphilum absentem vendere putasti: nam cum in corpore dissentiatur, apparet nullam esse emptionem. §. 1. Si in nomine dissentiamus , verum de corpore constet, nulla dubitatio estquin valeat emptio & venditio : ' nihil enim facit error nominis 8 , cum de corpore constat. §. 2. Inde q metitur, sii« ipso corpore non erratur, sed in substantia error sit, utputa, si acetum pro vino veneat, xs.9 pro auro, vel plumbum pro argento, vel quid aliud argento simile, an emptio & venditio sit? Marcellus scripsit lib. vi. Digestorum, emptionem este L venditionem , quia in 10 corpus consensum est , etsi in materia Ut erratum. Ego in vino quidem consentio , quia eadem prope icit , id est r substantia est; si modo vinum acuit: exterum si vinum 11011 acuit, sed ab initio acetum Fuit, ut embamma, id est, intinctus, aliud pro alio venisse videtur, in exteris autem nuHam esse venditionem puto , quotiens in materia erratur. 10. PAULUS lib. $. ad Sabinum. ^Liter, atque si aurum quidem fuerit, deterius autem, quam emptorexistimaret: tunc enim emptio valet. ii. ULPIANUS lib. 28. ad Sabinum. ^Lioquin quid dicemus, si ececus emptor fuit ; vel si in materia erratur?, vel in minus perito discernendarum materiarum? in corpus eos consensisse dicemus ? Et quemadmodum consensit, qui non vidit? §. 1. Quod fi ego me virginem 11 emere putarem , cum esset jam mulier, emptio valebit: in sexu enim non est erratum. f Cxterum si ego mulierem venderem, tu puerum emere existimasti, quia in:sexu error est, nulla emptio, nulla venditio est. 12. POMPONIUS lib. 31. ad Quintum Mucium. JN hujusmodi autem questionibus persone ementium & vendentium spectari debent, non eorum, quibus adquiritur ex eo contractu actio : nam si servus meus, vel silius, qui in mea potestate est, me präsente, sno nomine emat, non est querendum , quid ego existimem , sed 12 quid ille , qui contrahit. 13. IDEM lib. 9. ad Edictum. I jjEd ] si servo meo, vel ei, cui mandavero , vendas sciens Fugitivum , illo ignorante, me sciente : non teneri te ex empto verum est. (1. V. §. i .Inft.h.t. (2. 1 , 34.§. 2. instn. infr. eod. adde l. 15. mpr. infr. de pignorib. I. 24. in pr. infr. de legat. I. §. 7. Inft. de legat. /.73. inpr. infr. de verb. oblig. (3./. II. in fin. infr. de aci. empt. (4. 1 . 12. infr. d. t. (5. v. 1 . 10. in fin. infr. de bered, vel ecl.vend. (b.l.t.C.h.t. (7. 1 . 4. inpr. infr. de legat. I. (8- V. h 4. C. de testam. (9. /.. 14. in fin.-infr. h. t. sio. /.- 22. infr. de verb. oblig. . (n. I. 11. §. 5. infr. deuct. empt. (12. I. 7. 8- 13. Jupi. de stibii curna. I. f 1. in pr. infr. de redii, edici. (13. /. 21. §. 2. mfr. deuct. empt. (14. Vide tamen l. 41. in fin. infr. h. t. (15. /.9. 8. ult.supr.eod, (.16. Adde/.16. infr. eod. (17. I. 45. inpr. 14. ULPIANUS lib, 28. ad Sabinum. 1 )Uid tamen dicemus, si in materia & 13 qualitate ambo erra- ^rent: utputa, fi & ego me vendere aurum putarem , & tu- emere, cum ses esset; utputa , coheredes viriolam , qux aurea dicebatur , pretio exquisito uni heredi vendidissent-, eaque inventa esset magna ex parte aurea ? Venditionem esse constat ideo , quia auri aliquid habuit: nam si inauratum aliquid sit, licet ego aureum putem, valet 14 venditio ; fi autem es 15 pro auro veneat, non valet. 1;. PAULUS lib. 5. ad Sabinum, J?Tsi consensum fuerit in corpus, id tamen in rerum natura ante venditionem esse desierit, nulla emptio est. §. 1. Ignorantia emptori prodest, q.uE non in supinum hominem cadit. §. 2. Si rem meam mihi ignoranti 16 vendideris , & jussu meo alii tradideris , non pu.at Pomponius , dominium meum transire: quoniam non [hoc] mihi propositum fuit, sed quasi tuum dominium ad eum transire. & ideo etiam ii donaturus mihi rem meam , jussu meo alii tradas , idem dicendum erit. 16. POMPONIUS lib. 9. ad Sabinum. N^Ulc 17 rei emptio non valet, sive sciens , sive ignorans emi: led ii ignorans emi, quod solvero, repetere potero, quia nulla obligatio fuit. 8- i- Nec tameSi emptioni obstat, si in ea re ususfructus duntaxat ementis sit: 17. PAULUS lib. 33. ad Edictum, QFficio tamen 18 judicis pretium minuetur. 18. POMPONIUS lib. 9. ad Sabinum. J^Ed n communis ea res emptori cum alio sit , dici debet, scisso pretio pro portione , pro parte emptionem valere , pro parte non valere. 8- i- Si-servus domini jullu , in demonstrandis finibus agri venditi, vel errore, vel dolo plus demonstraverit, id tamen demqnstratum accipi oportet, quod dominus senserit. Et idem Alfenus scripsit de vacua posselsione per servum tradita. 19. IDEM lib. 31. ad Quintum Mucium. ()Ued vendidi, non aliter fit accipientis , quam si aut pretium no- ' w bis solutum fit, aut latis eo nomine factum 19 , vel etiam fidem 20 habuerimus emptori sine ulla satisfactione. 20. IDEM. lib. 9. ad Sabinum. OAbinus respondit: si quam rem nobis fieri velimus [etiam,] veluti statuam, vel vas aliquod, seu vestem, ut nihil aliud, quam pecuniam daremus , emptionem videri:- nec posse ullam locationem esse , ubi 21 corpus ipsum non detur abeo, cui id fieret, aliter, atque si aream darem , ubi insulam xdificares: quoniam tunc a me substantia proficiscitur. 21. PAULUS lib. ;. ad Sabinum, s Abeo scripsit, obscuritatem pacti nocere potius debere venditori 22 , qui id dixerit, quam emptori : quia potu t re integris apertius dicere. 22. ULPIANUS lib. 28. ad Sabinum. J.-JAnc legem venditionis , Ji quid sacri, vel religiosi est, ejus venit nihil, supervacuam non esse , sed ad 23 modica loca pertinere, Cxterum , si omne 24 religiosum, vel sacrum, vel publicum venierit , nullam esse emptionem : 33. PAULUS lib. 5. ad Sabinum. UT quod solverit eo nomine , emptor condicere 25' potest. ^ 24. ULPIANUS lib. 30. ad Sabinum. |N modicis autem ex empto esse actionem :-quia non-specialiter ■*- lucus 26 sacer, vel religiosus veniit, sed emptioni majoris partis acceliit. 25. IDEM lib. 34. ad Sabinum, CI ita distrahatur, erit-empta. 8- emptoris facere: ut cogitur, qui fundum- stipulanti spopondit. 29 illa, aut illa res, utram eliget 27 Venditor, hxc l. Qui 28 vendidit , neueste non habe, fundum infr.- dereg.-jur. I. 4. /. 10. C. h.t. excip. /..34.-8- 4- infr. eod. (18. 8- 9- snjl. delegat. I. 82. 8- infr- de legat. I. (19. /. ;3, infr. h. t. I. 33. 8- 2. infr. de liberali cauf. 8- 41- Inft. de rer. divis. (20. d. 8- 41. sac. /. 12. C. de rei vind.. (21. Adde /, 65. infr, h. t. V.-/. 2. in fin. infr. locati, 8- 4. Inst. de locat . (22. /. 33, infr. h. t. I. 39 .Jiipr. de paci. I. 38. 8- 18- /. 99- in fs- infr- de verb. oblig. (23,-Adde /. 24. infr.-h.t. (34. 1 . 6 . inpr. fupr. eod. (25. V./. 41. in sin. infr. eod, (26. d. /. 6. in pr. I. zd.Jupr. eod. (27. /. 34. 8- 6. infr.- eod. (28. /. 30. 8- 1. infr- deuct. empt. (29. /. 7;. r» Jin. infr, de verb. oblig,- N i> i »L. POM- 571 Digestorum Lib. XVIII. Tit. I. 572 26. POMPONIUS lib. 17. aci Sabinum. OI sciens emam ab eo, cui bonis intenli&uin iit, ^ ut ei denunuen- ^ dii potestas non sit, dominus non ero. diffimiliter atque u a debitore, sciens creditorem fraudari, emero. 27. PAULUS lib. 8- ad Sabinum. Q Uiä quolibet rem emit, quam putat ipsius este, bona fide emit: . at qui sine tutoris auctoritate 2 a pupillo emit , vel fallo tutore auctore, quem scit tutorem non este , non videtur bona fide emere; ut [&] Sabinus scripsit. 28. ULPIANUS lib. 41. ad Sabinum. T} Em alienam distrahere quem poste , nulla dubitatio est : nam Ic em ptio est & venditio: sed res emptori auferri potest. r 29. IDEM lib. 43. ad Sabinum. Q Uotiens servus venit, non3 cum peculio distrahitur : L ideo , -sive non sit exceptum, sive exceptum sit, necum peculio veneat , non cum peculio distractus videtur. Unde si qua res fuerit peculiaris a fervo subrepta , condici potest, videlicet quasi furtiva -. hoc ita, si res ad emptorem pervenerit: 30. IDEM lib. 32. ad Edictum. CEd ad exhibendum agi poste nihilominus, & ex vendito, puto. ^ 31. POMPONIUS lib. 22.-ad Sabinum. CEd & si quid postea accessit peculio , reddendum est venditori, " veluti partus, & quod ex operis vicarii perceptum est. 32. DLPIANUS lib. 44. ad Sabinum. OUi tabernas argentarias, vel exteras, qua: in solo publico sunt, Nd. vendit, non solum, sed jus vendit: cum ist» tabem» publicx sunt. quarum usus ad privatos pertinet. 33. POMPONIUS lib. 33. ad Sabinum. rUm in lege' venditionis ita sit scriptum, flumina, ftillicidia, uti nunc sunt , «f 4 ita sint , nec additur, qux sturnina, vel stillicidia: primum spectari oportet, quid acti sit; si non id appareat, tunc id accipitur, quod venditori nocet 5 ; ambigua enim oratio est. 3,4. PAULUS lib. 33. ad Edictum. S 'I in emptione fundi dictum sit, .accedere Stichum servv.m, neque 1 intelligatur, quis ex pluribus accesserit, cum de alio emptor , de alio venditor senserit: nihilominus fundi venditionem valere constat. Sed Labeo ait, eum Stichum deberi, quem venditor intellexerit. Nec refert, quanti sit acceflio6, sive plus in ea sit, quam in ipsa re, cui accedat, an minus: plerasque enim res aliquando propter accessiones emimus; sicut, cum domus propter marmora, & statuas, & tabulas pictas ematur. §. 1. Omnium rerum, quas quis habere, vel possidere, vel persequi potest, ven ditio recte fit; quas vero natura , vel gentium 7 jus, vel mores civitatis commercio exuerunt, earum nulla venditio est. §. 2. Liberum 8 hominem scientes emere non possumus: sed nec talis emptio, aut stipulatio 9 admittenda est, cum servus erit: quamvis dixerimus, futuras 10 res emi posse: nec enim fas est, ejusmodi casus 11 exspectare. §. 3. Item, si & emptor, & venditor Icit furtivum esse quod venit, a neutra parte obligatio contrahitur. Si emptor solus scit, non obligabitur venditor: nec tamen ex vendito quidquam consequitur, nisi ultro quod conveniret, priestet. Quid si venditor scit, emptor ignoravit, utrimque obligatio contrahitur. Et ita Pomponius quoque scribit. §. 4. Rei sux 12 emptio tunc valet, cum ab initio agatur , ut possessionem emat, quam forte venditor habuit, & in judicio possessionis potior esset. §. ;. Alia causa est degustandi, alia metiendi, gustus enim ad hoc proficit, ut improbare liceat: mensura vero non eo proficit, ut aut plus, aut minus veneat, sed ut appareat, quantum ematur. §. 6. Si emptio ita facta fuerit, efl mihi emptus Stichus , aut Pamphilus : in potestate est 13 venditoris, quem velit dare, sicut 14 in stipulationibus: sed uno 15 mortuo, qui superest, dandus est: & ideo irioris periculum ad venditorem, posterioris ad emptorem respicit. :'ed& si pariter decesserunt, pretium debebitur: unus enim utique periculo emptoris vixit- Idem dicendum est, etiam 16 si emptoris fuit arbitrium , quem vellet habere: si modo hoc solum arbitrio ejus commissum iit, ut, quem voluisset, emptum haberet; non & illud, an emptum haberet. §. 7- Tutor rem pupilli emere non potest 17 : idem que porrigendum est ad similia, id est, ad curatores, procuratores, & qui negotia aliena gerunt. 18 39. GAJUS lib. 10. ad Edictum provinciale. Q Uod siepe 19 arrha nomine pro emptione datur, non eo pertinet, - quasi sine arrha conventio nihil proficiat: sed ut evidentius probari postit, convenisse de pretio. §. 1. Illud constat, imperfectum esse negotium , cum emere volenti sic venditor dicit: Quanti velis , quanti aquum putaveris, \_quanti aftimaveris,'] habebis emptum. §. 2. Veneni mali 20 quidam putat non contrahi emptionem: quia ¥ nec societas 21, aut mandatum flagitios» rei, ullas vires habet, qux sententia potest sane vera videri de his, qua nullo modo , adjectione alterius materix , usu nobis esse possunt: de his vero, qux mixta aliis materiis adeo nocendi naturam deponunt, ut ex his antidoti, & alia quxdam salubria medicamenta conficiantur, aliud dici potest. §. 3. Si quis amico peregre eunti mandaverit 22, ut fugitivum servum quierat, es si invenerit, vendat: nec ipse contra Senatusconsultum committit, quia non vendidit, neque amicus ejus , quia präsentem vendit; emptor quoque, qui präsentem emit, recte negotium gerere intelligitur. §. 4. Si res vendita per furtum perierit, prius animadvertendum 23 erit, quid inter eos de custodia rei convenerat. Si nihil appareat convenisse, talis 24 custodia desideranda est a venditore , qualem bonus pater- familias luis rebus adhibet: quam si prxstiterit, & tamen rem perdidit, securus esse debet, ut 2; tamen [scilicet] vindicationem rei & condictionem exhibeat emptori, unde videbimus in personam ejus, qui alienam rem vendiderit, cum is nullam vindicationem, aut condictionem habere possit: ob id ipsum damnandus est; quia si suam rem vendidisset, potuisset eas actiones ad emptorem transferre. 26 §. 9. In his, qux pondere, numero, menlurave constant: (veluti frumento, vino, oleo, argento,) modo ea servantur, qux in exteris, ut simul atque depretio convenerit, videatur perfecta venditio , modo ut, etiamsi de pretio convenerit, non tamen aliter videatur perfecta venditio, quam 27 si admensa, adpensa, adnumeratave sint. Nam si omne vinum,vel oleum,vel frumentum, vel argentum , quantumcunque esset, uno pretio venierit: idem juris est, quod in exteris rebus. Quod si vinum ita venierit, ut 28 in singulas amphoras; item oleum, ut in singulas metretas; item frumentum , ut in singulos modios; item argentum , ut in singulas libras certum pretium diceretur: quxritur , quando videatur emptio perfici ? Quod sin. über scilicet quxritur & de his, qux numero constant, si pro numero corporum pretium fuerit statutum ? Sabinus & Castius tunc perfici emptionem existimant, cum adnu- merata , admensa, adpensave sint : quia venditio quasi sub hac conditione videtur fieri, ut in singulas metretas, aut in singulos modios, quos, quasve admensus eris ; aut in singulas libras, quas adpenderis; aut in singula corpora , qux adnumeraveris. tz. 6. Ergo & si grex venierit: si quidem universaliter uno pretio, perfecta videtur, postquam depretio convenerit: fi vero [in singula corpora certo pretio,eadem erunt,qux proxime tractavimus. §. 7. Sed & si ex doleario pars vini venierit, veluti metretx. centum: verissimum est, (quod & constare videtur) antequam admetiatur, omne periculum ad venditorem pertinere. Nec filterest , unum pretium omnium centum metretarum in semel dictum sit, an in singulos eos. §. 8. Si quis in vendendo prxdio confinem celaverit, quem emptor si 29 audisset, empturus non esset, teneri venditorem. (i. I. 10. inpr. infr. de curat, furios. (2. I, 9. C. de usucap. pro empt. (3, v. /. 16. Jupr. depecul.l. 3. infr. de evici. (4. I. 17. §. %. supr. de servit. prad. urbem. (9- l. tl.supr. h. 1 . 1 . 172. inpr. infr. dereg.jur. (6. I. 44. inpr. infr. deiedii. edici. (7. I. 6. u pr. supr. h. t. (8. d. I. 6. in pr. (9. I. 83. §. 9. infr. deverb. oblig. (io. /. 8* inpr.supr, h. t. (11. d. I. 83- §• 8- circamed. (12. v. /. 16.supr. h. t. (13. /. 29. in pr.supr. eoi. (14. /. 10. in sin. infr. de jure dot. (15. d. I. 10. in sin. (16. /. 99. in pr. infr. desolution. (17. I. 9. §. 2. infr. de autlor. tut. vide tamen l. 9. C. h. t. ('18-1.8. §.I. infr. de reb. eorum, qui sub tutel. (iq.lrfl. h.t.inpr. (20. l.$.inpr.iufr. ad leg. Corn, dejicar. (21. I. >7- supr. pro socio. I. 1. §. 14. infr. de tutel. U ration. diftrab. I. 70. ia sin. infr. dcsidejujs. (22. /. 2. §. I. infr. ad leg. Fab. deplagiar. (23. §. 3. verf quodsfugerit. Inst. h. t. (24. /. 3. 1. I -. -»/»- inf r. de peric. cf commod. rcivend. (29. /. 31. in pr. infr. de aci, empt. (26. L 80. inpr. infr. desurt. (27. /. i.§. 1. infr. deperit. £7' commod. rei vend. §. 6. infr. h. L (28. I■ 2. C. de peric. & cort- mod. rei vend. (29. I. 39. infr. de aci. empt. 26. UL- De contrahenda emptione, & de pactis inter eir.ptorem, &c. 574 36. ULPIANUS lib. 43. ad Edictum. pUm in venditione quis pretium rei ponit i, donationis causa non exacturus, non videtur vendere. 37. IDEM lib. 3. Disputationum. CI quis fundum jure hereditario sibi delatum ita vendidisset, erit ö tibi emptus [tanti ,] quanti a testatore emptus est: mox inveniatur non emptus, sed donatus testatori: videtur quasi sine pretio facta venditio, ideoque similis erit sub conditione factx vendicioni: qux nulla est, ii conditio 2 defecerit. 1 38. IDEM lib. 7. Disputationum. CIquis donationis causa minoris vendat, venditio valet. Totiens ^ enim dicimus, in totum venditionem non valere, quotiens 3 universa venditio donationis causa facta est : quotiens vero viliore pretio res, donationis causa , distrahitur , dubium non eit, venditionem valere. Hoc inter exteros : inter 4 virum vero, & uxorem donationis causa venditio facta pretio viliore, nullius momenti est. 39. ULPIANUS lib. 15. Digestorum. CI debitor rem pignoratam ä creditore ; redemerit, quasi sux rei o emptor, actione ex vendito non tenetur, & omnia in integro sunt creditori. §. 1. Verisimile est, eum, qui frustum olivx pendentis vendidisset, & stipulatus est decem pando olei , quod natum e/et: pretium constituisse ex eo , quod natum esset, usque ad decem pondo olei. Idcirco solis quinque collectis , non amplius emptor petere potest, quam quinque pondo olei, qux collecta essent, 1 plerisque responsum est. » 40. PAULUS lib. 4. Epitomarum Alfeni [ Digestorum. ] Ji fundum vendebat, in lege ita dixerat: ut emptor in diebus triginta proximis fundunt metiretur , & de modo renünciaret , xf,st ante eam diem non renunciajfet T ut venditoris fides soluta e_fet: emptor intra diem mensurx, quo minorem modum esse credidit, rennneiavit, & pecuniam pro eo accepit: postea eum fundum vendidit, & cum ipse emptori suo admetiretur, multo minorem modum agri, quam putaverat, invenit: Quxrebat, an id, quod minoris esset, consequi ä suo venditore posset ? Respondit, intercise, quemadmodum lex diceretur, nam si ita dictum esset, ut emptor diebus triginta proximis fundum metiatur , U domino rcnunciet, quando modus agri minor Jit: quopost diem trigesimum renunciaffct, nihil ei profuturum. Sed si ita pactum esset, ut emptor in diebus proximis fundum metiatur, & de modo agri renunciet : &, si in diebus triginta renunciasset, minorem modum agri esse, quamvis multis post annis, posse eum, quo minor is modus agri fuisset, repetere- §. 1. In lege fundi aquam accessuram dixit: Quaerebatur, an etiam iter 6 aqux acceflilfet ? Respondit, sibi videri id actum esse: & ideo iter quoque venditorem tradere oportere. §. 2. Qui agrum Vendebat, dixit, fundi jugera decem c? ocio ejse: & quod ejus admensum erit, adjingulu jugera certum pretium stipulatus erat: viginti inventa sunt: Pro viginti debere pecuniam reipondit. §. 3, Fundi venditor frumenta manu 7 fata receperat, in eo fundo ex stipula seges erat enata: Quxiitum est, an pacto contineretur ? Respondit, maxime referre , quid est actum: exterum secundum verba , esse actum , quod ex stipula nasceretur, non magis, quam si quid ex sacco saccarii [cecidisset,] aut ex eo, quod avibus ex aere cecidisset, natum esset. §. 4. Cum fundum quis vendiderat, & omnem fructum receperat, & arundinem exduam, & silvam in fructum esse, respondit. §. 5. Dolia, qiue in fundo domini ejser.t, accessura dixit : etiam ea, qux servus, qui fundum coluerat, emisset, peculiaria empt ri cedura respondit. §. 6. Rota-8 quoque, per quam aqua traheretur, nihilo minus aedificii est, quam situla. 41. JULIANUS lib. 3. ad Ursejnm Ferocem. QUm ab eo, qui fundum alii obligatum habebat, quidam sic em- ptnm roga fiet, ut efet issibi emptus, Ji eum überaßet, dummodo (1- l- 3- 1 - 9 mod. rei vem\. Vtttejan . /.12. vir. & uxor, supr. deservit, supr. commun. 1. 16. in pr. I. infr. de hered. mod, rei vend. . in fin. C. h, t. (a. i. 8. in pr. infr. deperic. U com- (3- l.^d.supr.h. t. (4. I. 17. in pr. supr. ad SC. inpr. ir.fr. de jure dot. I. 5. §. 5. infr. de donat, inter (5. L40.inpr.fupr. depignorat. ail. (6. 1 . 3. §. fin, . prad. rustic. (7. /.80. inpr. infr. h. t. (8- L 2. pned. (9. Vide tamen l. 14. in fin. supr. h. t. (10. -j. supr. I. 52. in med. I. 57. inpr. infr. eod, l. 7. vel aclion. vend. 1. 8. in fin. pr. infr. de peric. & com- (n. I. ii. H. i .infr, ad kg. Corn.desiear. (12. ante Kalendas Julias liberaret j Quali tum est, an utiliter agere postit ex empto in hoc, ut venditor eum liberaret ? Respondit: videamus, quid inter ementem L vendentem actum sit. nam si id actum est, ut omni modo intra Kalendas Julias venditor fundum liberaret , ex- empto erit actio, ut liberet: nec sub conditione emptio facta intelli- getur : veluti, si hoc modo emptor interrogaverit, erit mihi fundat emptus, ita ut eum intra Kalendas Julias liberes t vel ita ut eum intra Kalendas a Titio redimas. 81 vero sub conditione facta emptio esi,- non poterit agi, ut conditio impleatur, §, 1. Mensam argento coopertam mihi ignoranti pro solida vendidisti imprudens: Nulla est emptio 9, pecuniaque eo nomine data condicetur. 10 42. MARCIANUS lib. 1. Institutionum. I/Omini neque per se , neque per procuratores suos, possunt saltem criminosos servos vendere, ut 11 cum bestiis pugnarent.ÜLA. ita Divi Fratres rescripserunt. 43. FLORENTINUS lib. 8- Institutionum. RA, qux commendandi 12 causa in venditionibus dicuntur, si palam appareant, venditorem non obligant: veluti , si dicat servum speciosum , domum bene tedificatam. at si dixerit hominem liter atmn , vel artificem 13, prxstare debet: nam hoc ipso pluris vendit. §. 1. Quxdam etiam pollicitationes venditorem non obligant , si ita in promptu res sit, ut eam emptor non ignoraverit: veluti, si quis hominem luminibus effostis emat, & de sanitate stipuletur. nam de extera parte corporis potius stipulatus videtur , quam de eo, in quo se ipse decipiebat. §. 2. Dolum malum 14 a se abesse prxstare venditor debet: qui non tantum in eo est, qui fallendi causa obscure loquitur, sed etiam qui insidiose , obscure dissimulat. 44. MARCIANUS lib. 3. Regillarum. CI duos quis servos emerit pariter uno pretio , quorum alter ante venditionem mortuus est: neque in vivo constat emptio. 45. IDEM lib. 4. Regularum. T Abeo libro posteriorum scribit, si vestimenta interpola quis pro novis emerit, Trebatio placere , ita emptori prxstanduin quod filterest , si ignorans interpola emerit, quam sententiam & Pomponius probat, in qua & Julianus est, qui ait: si quidem ignorabat venditor, ipsius rei nomine teneri: si sciebat, etiam damni, quod ex eo contingit: quemadmodum, si vas aurichalcum pro auro vendidisset ignorans , tenetur, ut aurum, quod vendidit, prallet. 46. IDEM lib. singulari de Delatoribus. KlOn licet ex officio 15, quod administrat quis, emere quid vel perse , vel 16 per aliam personam : alioquin non tantum rem amittit, sed & in- quadruplum convenitur secundum Constitutionem Severi & Antonini. Et hoc ad Procuratorem quoque Cxsaris pertinet. Sed hoc ita se habet, nisi specialiter quibusdam hoc 17 concessum est. 47. ULPIANUS lib. 29. ad Sabinum. CI aqux ductus debeatur prxdio: [&] jus aqux transit ad emptorem, etiamsi nihil dictum sit: sicut 18 & ipsis sistnlx, per quas aqua ducitur j- 48. PAULUS lib. ;. ad Sabinum. I Icet extra xdes sint. - L ' 49. ULPIANUS lib. 29. ad Sabinum. "RT quamquam jus aqux non sequatur,quod amissum est: attamen ^ fistulx & canales , dum [sibi] sequuntur , quasi pars xdium ad emptorem perveniunt. Et ita Pomponius lib. x. putat. 50. IDEM lib. ii. ad Edictum. I Abeo scribit: si milii bibliothecam ita vendideris, fi Decuriones ^ Campani locum mihi vendidi fent, in quo emn ponerem, & per 19 me stet, quo minus id a Campanis impetrem , non esse dubitandum, quin prxscriptis verbis agi poffit. Ego, etiam ex vendito agi posse, puto, quasi impleta conditione, cum per 20 emptorem stet, quo minus impleatur . I. 3.7.- supr. de dolo malo.l. 19. inpr. infr, de tedil. edici. (iZ. 1. 13- §. 4. infr. de aci. empt. (14. v. L 6. §. 8- infr .,!. t. (15. I. 62. 'inpr. infr. h. t. I. 8. §. I. infr. ad leg. Jul. repetund. l. 46. §. 2. infr. de jure fisci. I. »». C. de contraci.judic. (16. I. 2. §. I. infr. de admin. rcr. ad civit, pertinent. (17. Hoc abrogat- Nov. Leon. 84. (i8- L 48- L 49- L 78. in pr. infr. h. 1.1. 38. tnfin. infr. de a£l. empt. (19. v. I. 24. infr, de condit. demonstr, (20. v. /. 7. in pr. Jupr. h. I, ,1. PAU- 575 Digestorum Lib. XVIII. Tit. I. SI. PAULOS lib. 21. atl Edictum. T Ittora, quo fundo vendito conjuncta sunt, in modum non computantur, quia nullius I sunt, sed jure gentium omnibus vacant : nec viae 2 publica:, aut loca religiosa, vel sacra. Itaque, ut proficiant venditori, caveri solet, ut-vite, item littora, fst loca publica in modum cedant. 52. IDEM lib. S4- ad Edictum. CEnatus censuit, ne quis 3 domum , villamve dirueret , quo plus o ßhi adquireretur : neve quis negotiandi causa eorum quid emeret , venderetve: pcenaineum, qui adversus Senatusconsultum fecisset, constituta [est, ] ut duplum ejus, quanti emisset, in aerarium inferre cogeretur : in eum vero, qui vendidisset, ut irrita fieret venditio, f Plane , fi mihi pretium solveris, cum tu duplum aerario debeas, repetes 4 a me, quod a mea parte irrita facta est venditio. f Nec solum huic Senatusconsulto locus erit, fi quis suam villam, vel domum, sed & si alienam vendiderit. S3. GAJUS lib. 28. ad Edictum provinciale, TIT res emptoris fiat, nihii filterest, utrum solutum fit pretium, an s eo nomine fidejussor datus sit. Quod autem de fidejussore diximus, plenius acceptum est, qualibet ratione [si] venditori de pretio satisfactum est, veluti expromissore, aut pignore dato, proinde Iit, ac si 6 pretium solutum esset. 54. PAULUS lib. 1. ad Edictum Aidilium curulium. T?Es bona fide vendita , propter 7 minimam causam inempta fieri non debet IDEM lib. 2. ad Edictum iEdilium curulium. pctUda 8 & imaginaria venditio pro non facta est: & ideo nec alienatio ejus rei intelligitur. 36. IDEM lib. $0. ad Edictum. CI quis sub hoc pacto vendiderit ancillam, ne 9 proflituatur , U , Ji contra facium efet , uti liceret ei abducere : & si per plures emptores mancipium cucurrerit, ei, qui primo vendit, abducendi potestas sit. 57. PAULUS lib. ad Plautium. lAOmum emi, cum eam & ego, & venditor combustam ignoraremus. Nerva, Sabinus, Cassius, nihil venisse, quamvis area maneat: pecuniamque solutam condici 10 posse ajunt. f Sed si pars domus maneret, Neratiusait, in hac qiuestione multum Interesse, quanta pars domus incendio consumpta permaneat: ut, si quidem amplior domus pars exusta est , non compellatur emptor perficere emptionem; sed etiam, quod forte solutum ab eo est, repetet. sin vero vel dimidia pars, vel minor, quam dimidia, exusta fuerit: tunc coarctandus est emptor venditionem adimplere, osti- matione viri boni arbitratu habita, ut, quod ex pretio propter incendium decrescere fuerit inventum , ab hujus prostatione liberetur. §. J. Sin autem venditor quidem sciebat domum este exustam, emptor autem ignorabat, nullam venditionem stare , si tota domus ante venditionem exusta sit: si vero quantacunque pars »di- ficii remaneat, & stare venditionem , & venditorem emptori quod filterest restituere. §. 2. Simili quoque modo ex diverso tractari oportet, ubi emptor quidem sciebat, venditor autem ignorabat, & hic enim oportet, & venditionem stare, & omne pretium ab emptore venditori, fi non depensum est , solvi: vel, si solutum fit, non repeti. §. 3. Quod si uterque sciebat, & emptor & venditor, domum esse exustam totam , vel ex parte , nihil actum fuisse: dolo 11 inter utramque partem compensando ; & judicio , quod ex bona fide descendit, dolo ex utraque parte veniente, stare non concedente. $8- PAPINIANUS lib.'10. Quostionum. ^Rboribus 12 quoque vento dejectis, vel absumptis igne, dictum * est, emptionem fundi non videri esse contractam , si contemplatione illarum arborum (veluti oliveti) fundus comparaba- _ „576 tur: sive sciente, sive ignorante venditore, sive autem emptor sciebat, vel ignorabat., vel uterque eorum : hoc obtinent, quo in superioribus casibus pro odibus dicta 13 sunt. v 59. CELSUS lib. 8- Digestorum. QUm venderes fundum , non dixisti, ita ut 14 optimus maximus- que: verum est, quod Quinto Mucio placebat, non liberum sed qualis esset, fundum praestari oportere. Idem & in urbauis pnediis dicendum est. 60. MARCELLUS lib. 6. Digestorum. (jOmprehensum erat lege venditionis , dolia sexaginta emptori accejsura , cum essent centum : in venditoris fore potestate responsum est, qiue 15 vellet dare. 61. IDEM lib. 20. Digestorum. JfXistimo posse me id, quod meum est, sub conditione emere iS ; quia forte speratur meum esse desinere. 62. MODESTINUS lib. ;. Regularum. QUi officii 17 causa in provincia agit, vel militat, prodiacom- ^parare in eadem provincia non potest : prwterquam si paterna ejus ä fisco distrahantur. §. 1. Qui nesciens 18 loca sacra, vel religiosa, vel publica, pro privatis comparavit, licet emptio non teneat, ex empto tamen adversus venditorem experietur, ut coi,- ' sequatur, quod interfuit ejus, ne deciperetur. §.2. Res in aversione empta, si non dolo venditoris fastum sit, ad periculum emptoris pertinebit: etiam si res adsignata 19 non sit. '63. JAVOLENUS lib. 7. ex Casso. PUm fervo dominus rem vendere certo persono jusserit, si alii ^ vendidisset ., quam cui jussus erat, venditio non valet Idem juris in libera perlona est , cum perfici venditio non potuit in ejus persona , cui dominus venire eam noluit. §. 1. Demonstratione fundi facta, fines nominari supervacuum est: si nominentur, etiam ipsum venditorem nominare oportet, si forte aliumagruni confinem possidet. 64. IDEM lib. 2. Epistolarum. pUiulus ille est mihi est Titio emptus. Quaero , utrum in partem , M an in totum, venditio consistat, an nihil actum sit ? Respondi: Personam Titii supervacuo 20 accipiendam [ puto: ] ideoque totius 21 fundi emptionem ad me pertinere. 6$. IDEM lib. 11. Epistolarum. P'Onvenit mihi tecum , ut certum numerum tegularum mihi dares ^ certo pretio : quod ut faceres, utrum emptio sit, an locatio ? Respondit : Si 22 ex meo fundo tegulas tibi factas , ut darem , convenit, emptionem puto esse, non conductionem. + totiens enim conductio alicujus rei est , quotiens materia, in qua aliquid prostatur, in eodem statu ejusdem manet: quotiens vero & immutatur, & alienatur: emptio magis, quam locatio intelligi debet. 66. POMPONIUS lib. 31. ad Quintum Mucium, j N vendendo fundo quodam , etiamsi non condicantur, proflanda ' sunt: veluti, ne fundus evincatur , aut, ususfructus ejus, quodam ita demum, si dicta sint 23 : veluti viam, iter, actum, aquo ductum proflatum iri: idem & in servitutibus urbanorum prodiero m. §. i- Si cum lervitus venditis prodiis deberetur, nec 24 commemoraverit venditor, sed sciens esse reticuerit, & ob id per ignorantiam rei emptor non utendo per statutum tempus eam servitutem amiserit, quidam recte putant venditorem teneri ex empto ob dolum. §. 2. Quintus Mucius [scribit, qui] scripsit, rutaex/a, [qua quc~\ie dium, fundive non sunt , bis idem scriptum : Iiaiu!'»t« 2; ca.j \i ea sunt, quo neque odium , neque fundi sunt. 67. IDEM lib. 39. ad Quintum Alnei,M. A Lienatio cum fit, eum sua causa 26 dominium ad alium transferimus , quo esset futura, si apud nos ea res mansisset: idque toto Jure civili ita le habet, praeterquam si aliquid nominatini sit constitutum. (r. §. ;. Inst. derer, divis. (2. 1 . 7. §. 1. infr. depcric. est com- niod. rei venii. (3. /. ult. infir. de damno infeci. (4. v. I. 41. infin. supr.h.t. Qi.l.vq.supr.eod. (6. I. 52. infr. desolution. (7. /. 6 ,,supr. de in integr. restit. I. 8- C. de rescuid. vend. (8. I. 12. infr. de aqua est aqtucpluv. art end.- 1 . 54. infr. de oblig. est aci. I. 16. infr. de reg.jur. I. 21. C. de transues. (9. I. I. C.fimancip. ita venierit , ne proftit. (10. v. /. 41. insin.supr. h. t. (n. I. ult. §. 3. in sin. supr. de eo , per quem fici. (12. v. I. 9. infr. de peric. £st commod. rei vend. (13. I. 57. supr. h. t. (14. I. 75. infr. de evici. I. 90. infr. de verb.sign. (15. l.pcn. §. i.fupr. de atl. empt. (16. /.41.§. 2. in sin. infr. de legat, t. (17. v. /. 46. supr.h.t. (l8- l. A-Jupr.§ : ult. Tust. eod. (19. I. 14. inpr. infr. iefurt. i. ult. C. depieric. '• ‘ic ad- min. Isiperic. tut. I. 8- C. qui dare tutor, immo vide l. 1. §. 13. infr. adSC. Trebell. (18. /. 57- tn pr. infr. de adii, edici. (19. I. 40. §•3 .supr.h.t. 0 8 n 579 Digestoru m Lib. XVIII. Tit. I. II. 58o ri sive hypothec® prxdia , & fidejussorem Lucium : cui promiht, intra triennium proximum se eum liberatarum : qilodji ii non fecerit die suprascripta, es solverit debitum fidejusbr creditori, jujfit prtcdia empta esse, qua creditoribus obligaverat: Quxro, cum [non] sit liberatus Lucius fidejussor * ä Titio, an, si solverit creditori empta haberet fuprascripta praedia? Respondit, si non ut in causam obligationis, sed ut empta habeat, sub conditione emptio facta est, & contractam esse obligationem. §. i. Lucius Titius promisit de fundo suo centum millia modiorum frumenti annua praestare praediis Gaji Seji: postea Lucius Titius vendidit fundum, additis verbis his: quo jure , quaque conditione ea pradia Lucii Titii hodie sunt: itaveneunt, itaque habebuntur. Quaero, an emptor Gajo Sejo ad praestationem frumenti sit obnoxius? Respondit , emptorem Gajo Sejo, secundum ea, qua proponerentur, obligatum non esse. T I T. II. DE IN DIEM ADDICTIONE, i. PAULUS lib. ;. ad Sabinum. TN diem addictio ita I fit: IUe fundus centum eflo tibi emptus , nifi fi quis intra Kalendus Januarias proximus meliorem conditionem fecerit , quo res a domino abeat. 2. ULPIANUS lib. 28. ad Sabinum. Q Uotiens fundus in diem addicitur, utrum pura emptio est, sed - sub conditione resolvitur; an vero conditionalis ut magis emptio, quiestionis est? Et mihi videtur verius , interesse quid actum sit. nam fi quidem hoc actum est, ut, meliore allata conditione, discedatur , erit pura emptio, quse e sub conditione resolvitur: sin autem hoc actum est, ut perficiatur emptio , nifi melior conditio ojs:- ratur , erit emptio conditionalis. §. i. Ubi igitur, fecundum quod distinximus, pura venditio est, Julianus scribit, hunc, cui res in diem addicta est, & usucapere posse, & fructus 3 , & acceffiones lucrari, & periculum ad eum pertinere, fi res interierit: Z. PAULUS lib. ;. ad Sabinum. OUoniam 4 post interitum rei jam nee adferri possit melior con- ^ ditio. 4. ULPIANUS lib. 28. ad Sabinum. TJbi autem conditionalis venditio est, negat Pomponius usucapere eum posse, nec fructus ad eum pertinere. §. I. Idem Julianus lib. XV. quxrit: Si res in diem addicta interciderit, vel ancilla decesserit,an partus, vel fructus ejus nomine adjectio admitti possit ? Et negat admittendam adjectionem: quia 5 alterius rei, quam ejus, qiue distracta est, non solet adjectio admitti. §.2. Idem Julianus eodem libro scribit: Si ex duobus servis, viginti venditis, & in diem addictis, alter decesserit, deinde unius nomine, qui su- perest, emptor extiterit, qui supra viginti promitteret, an discedatur ä priore contractu ? Et ait, diffimilem esse hanc speciem partus specie, & ideo hic discedi a priore emptione, & ad secundam perveniri. §.3. Sed & Marcellus lib. v. Digestorum scribit, pure vendito, U in diem addillofundo, ß melior conditio attat aßt , rem pignori (, efe deßnere, fi emptor cum fundum pignori dedijfet. Ex quo colligitur, quod emptor medio 7 tempore dominus esset: alioquin nec pignus teneret. §. 4. Idem Julianus lib. lxxxviii. Digestorum scripsit, cum, qui emit fundum in diem , Interdico quod vi aut clam uti pojje: nam hoe Interdictum ei competit, cujus interest, «pus non esse factum, Fundo autem (Inquit) in diem addicto, U 8 commodum, U incommodum omne ad emptorem pertinet, antequam venditio transeratur: & ideo ; si quid tunc vi aut clam factum est, quamvis melior conditio allata fuerit, ipse utile Interdictum habebit 5 sed eam actionem , sicut fructus 9, inquit, quos percepit, venditi judicio prastaturum. §. ;. Cum igitur tunc recedatur ab emptione, ubi pure contrahitur; vel tunc non impleatur, ubi sub conditione fit, cum melior conditio sit allata: si falsus emptor subjectus sit, eleganter scribi Sabinus, priori rem esse emptam; quia non videatur melior conditio allata esse, non existente vero emptore. sed & fi existat alius emptor, meliorem tamen conditionem non adferat, seque dicendum erit, perinde haberi, ac si non existerct. (1. I. 2. §. 4. infr.pro emptore. (2. I. ‘i. supr. de contrah. empt. I. i. infr. de leg. commissor. (3. I. 6. inpr. infr. h. t. (4. Adde l. 4. §. I. infr.eod. (;. Adde /. :. in sin. L 3. supr. eod. (6. /. 3, infr. quib. mod. pign. adde l. 3. §. I. infr. de pignorib. (7. arg. t. 41. in pr.supr. dereivind. (8. L 11. §. 10. infr. quod vi aut clam. (9. 1 . §. Melior autem conditio adferri videtur, fi pretio sit additum, f Sed & si nihil pretio addatur, solutio tamen osseratur facilior pretii, vel maturior; melior conditio adferri videtur, f Prxterea, si locus opportunior solvendo pretio dicatur, aeque melior conditio allata videtur; & ita Pomponius lib. ix.ex Sabino scribit, f Idem ait, & fi persona idoneior accedat ad emptionem, aeque videri meliorem conditionem allatam, f Proinde , fi quis accedat ejusdem pretii emptor, sed qui levioribus emat conditionibus, vel qui satisdationem nullam exigat, melior conditio allata videbitur. Ergo idem erit probandum, & si viliori pretio emere fit paratus, ea tamen remittat, qux venditori gravia erant in priore emptione. 5. POMPONIUS lib. 9. ad Sabinum. fjUidquid enim ad utilitatem venditoris pertinet, pro meliore con- ditione haberi debet. 6. ULPIANUS lib. 28. ad Sabinum. TTetn quod dictum est 10, fructus 11 interea captos emptorem priorem sequi, totiens verum est, quotiens nullus emptor existit, qui meliorem conditionem adferat, vel falsus [existit: ] sin vero existit emptor posterior, fructus 12 refundere priorem debere constat, [sed venditori.] Et ita Julianus lib. xlviii. Digestorum scripsit. §. 1. Si quis extiterit, qui meliorem conditionem adferat, deinde 13 prior emptor adversus eum licitatus sit, & penes eum emptorem manserit: dubitari poterit, utrum fructus ipse habeat, quasi nulla meliore conditione allata; an vero venditoris sint, licet eadem fit persona, qure meliorem conditionem attulit ? Quod ratio facere videtur: intererit tamen, quid acti sit. Et ita Pomponius scribit. 7. PAULUS lib. ;. ad Sabinum, s Icet autem venditori , meliore allata conditione , addicere po- steriori: nisi prior paratus sit plus adjicere. 8. IDEM lib. 33. ad Edictum. ■VTEcesse autem habebit venditor, meliore conditione allata, prio- rem emptorem certiorem facere, ut, si quid alius adjicit, ipse 14 quoque adjicere poffit. 9. ULPIANUS lib. 28. ad Sabinum. CAbinus scribit, licere venditori meliorem conditionem oblatam abjicere 15 , scqltiquc primam , quasi meliorem. Et ita utimur. t Quid tamen, si hoc erat nominarim actum , ut liceret resilire emptori meliore conditione allata } Dicendum erit, dissolutam priorem emptionem , etiamsi venditor sequentem non admittat. 10. JULIANUS lib. 13. Digestorum. CEd si proponatur a creditore pignus in diem addictum, non potest videri bona fide negotium agi, nisi adjectio recipiatur. Quid ergo est, fi inops emptor, L impedienda: tantummodo venditionis causa intervenit? Potest creditor, fine periculo, priori emptori addicere. 11. ULPIANUS lib. 28. ad Sabinum. Q Uod autem Sabinus scribit, fundum in diem addici nonpojfcrur- -sus, qui semel fuerit in diem addici us, ratione ejusmodi defendit : quia prioris, inquit, emptorisstatimsit , Jcilicet quoji non videatur melior conditio allata, fi non secure secundo emptori fundus addicitur , sed alia licitatio prospicitur. Sed Julianus lib. xv. Digestorum scripsit, interesse multum, quid inter contrahentes actum fit. nec impedire quicquam, vel hoc agi, ut siepius [fundus] collocetur: dum vel prima, vel secunda, vel tertia adjectione res ä venditore discedat. §. I. Item quod Sabinus ait, fi, tribus vendentibus, duo posteriori addixerint , unus non admiserit adjectionem, hujus partem priori, duorum posteriori emptam, ita demum verum est, si variis pretiis partes suas distraxerunt: ii. POMPONIUS lib. 9. ad Sabinum. UT si dispares partes vendentium fuerint. 13. ULPIANUS lib. 28 - ad Sabinum. Q Uod si uno pretio vendiderint, dicendum est, totam priori em- - ptam manere : quemadmodum, si quis mihi to: tun fundum ad diem addixisset, postea vero pretio adjecto, dimidiam alii addixerit. Celsus quoque lib. vili. Digestorum refert, Mucium, Brutum , Labeonem , quod Sabinum' existimare. Ipse quoque Cessus idem probat: & adjicit, mirari se, a nemine animadversum, quod 6. in pr. infr. h. t. (10. i. 2. insin.jHW. -od. 1. 2. §. 4. ir.fr. pro emptore. (11. Adde L q. iv.fr, de lege commilsor. (12. /. 4. §• 4 - in sin.supr. I. 16. infr. h. t. f 13. /. ult. infr. ile jure fisci, (rz. Adde /. 3v supr. de miner. (15. arg. i. •jsinfr. 'de leg. commissor. I. pen. circa fin. C. de pactis. De lege commissoria. 58i ___ si prior emptor ita contraxit, ut nisi i totum funium emptum noUct habere , non habere eum eam partem emptam , quam unus ex sociis posteriori emptori addicere noluit. §. i. Verum est autem , vel unum ex venditoribus polle meliorem adferre conditionem : emere enim cum tota re etiam nostram partem possumus. 14. PAULUS lib. ;. ad Sabinum. CI venditor simulaverit meliorem allatam conditionem, cum jni- o nor is, yel etiam tantidem alii venderet, utrique emptori in solidum erit obligatus. §. 1. Sed si emptor alium non idoneum subjecit, eique fundus addictus est, non video (inquit) quemadmodum priori sit emptus, cum alia venditio , & vera postea subsecuta sit. Sed verum est, venditorem deceptum ex vendito actionem habere cum priore emptore, quanti sua intersit, id non esse factum : per quam actiynem & fructus, quos prior emptor percepit , & quo deterior res culpa, vel dolo malo ejus facta fit , recipiet venditor. & ita Labeoni, & Nerva: placet. §■ 2. Sed si neuter subjecit emptorem, majore autem pretio addictum est prxdium ei, qui solvendo non est, abitum est ä priore emptione: quia ea melior in- lelligitur, quam venditor comprobavit, cui licuit non addicere. §. 3. Sed & fi pupillus postea sine tutoris auctoritate pluris eme tit, consentiente venditore abibitur a priore emptione. Idem & de servo alieno, f Aliter atque si servo iuo , vel filio , quem in potestate habet, vel domino rei per errorem id addixerit: quia non est emptio bis casibus. Quod fi alieno fervo , quem putaverit liberum esse, addixerit: contra se habebit. & erit hic similis egenti. §. 4. Emptorem, qui meliorem conditionem attulerit, prseter corpus nihil sequitur, quod venierit. ' tz. 5. Non tamen ideo , si tantiundem pretium alius det, hoc ipso, quod fructus eum non sequantur, qui secuturi essent priorem emptorem, melior conditio videtur allata: quia non id agitur inter emptorem, & venditorem. 15. POMPONIUS lib. 9. ad Sabinum. CIpnedioin diem addicto, ante diem venditor mortuus sit, sive post diem heres ei exsistat, sive omnino non exsistat, priori praedium emptum est : quia * melior conditio allata , qute domino placeat , intelligi non potest, cum is, qui vendat, non exsistat. Q_uod si intra diem adjectionis heres exsistat, melior conditio ei adferri potest. §. 1. Si fundus in diem addictus fuerit pluris, ut quaedam ei r accedant, qux non accesserint priori emptori, fi non minoris sint hae res, quam quo pluris postea fundus venierit, prior venditio valet; quasi melior conditio allata non sit, si minoris sint. f Idemque aestimandum est , si dies longior pretii solvendi data fuerit; ut quaeratur, quantum ex usura ejus temporis capi potuerit. 16. ULPIANUS lib. 32. ad Edictum. JMperator Severus rescripsit : Sicut fructus 3 in diem addicta; domus , cum melior conditio fuerit allata, venditori restitui nccejse est: ita rursus qute frior emptor medio tempore necejfario probaverit erogata, de reditu retineri : vel, ß non sufficiat, solvi -equum est. Et credo sensisse Principem de empti venditi actione. 17. JULIANUS lib. i>. Digestorum. QUm duo servi duobus separatim denis in diem addicti sint, & exstiterit , qui pro utroque triginta det, refert, unius pretio decem , an singulorum quina adjiciat. Secundum superiorem adjectionem, is lervus inemptus erit, cujus pretio adjectio facta fuerit : secundum posteriorem [adjectionem,] uterque ad posteriorem emptorem pertinebit. Quod ii incertum sit, ad utrius pretium addiderit, a priore emptione non videbitur esse discessum. 18. AFRICANUS lib. 3. Qusstionum. QUm in diem duobus sociis fundus sit addictus, uno ex his pretium adjiciente, etiam pro ipsius parte a priore venditione discedi rectius existimatur. .19. JsAVOLENUS lib. 2. ex Plautio. FUndoin diem addicto, si postea pretium adjectum est , & vendi- 4 fundo applicito , eum ipsum fundum posteriori 582 erat, sed aliud quoque cum eo venierit: tamen , fi venditor dol» caret, prioris emptoris causa absoluta est: id enim solum intuendum est , an priori venditori bona fide facta fit adjectio. 20. PAPINIANUS lib. 3. Responsorum. JpRior emptor post meliorem conditionem oblatam , ob pecuniam in exordio venditori de pretio solutam , contra secundum emptorem , citra delegationem jure stipulationis interpositam, agere non potest. alio emptori addixit, & id fine dolo malo fecit, priori emptori obligatus non erit, nam quamvis non id tantum, quod in diem addictum T I T. III. DE LEGE; COMMISSORIA. 1. ULPIANUS lib. 28. ad Sabinum. |s|I fundus commissoria lege venierit, magis est, ut sub conditione resolvi emptio , quam sub conditione contrahi videatur. 6 2. POMPONIUS lib. 35. ad Sabinum. QUm venditor fundi in lege ita caverit, ß ad diem pecunia soluta nonßt, [ ut\ fundus inemptus 7 ßt. ita accipitur inemptum ejfe fundum , si 8 venditor inemptum eum esse velit, quia 9 id venditoris causa caveretur: nam si aliter acciperetur , exusta villa in potestate emptoris futurum , ut non dando pecuniam inemptum faceret fundum , qui ejus periculo fuisset. 3. ULPIANUS lib. 30. ad Edictum. ATAm legem commissoriam , quae in venditionibus adjicitur , fi volet 10, venditor exercebit: non etiam invitus. 11 4. IDEM lib. 32. ad Edictum. CI fundus lege commissoria venierit, hoc est, ut, niß intra certum diem pretiumßt exsolutum, inemptus 12 fieret: videamus, quemadmodum venditor agat tam de fundo , quam de bis, qiuc ex fundo percepta sint? itemque, si deterior fundus effectus sit facto emptoris ? Et quidem finita est emptio; sed jam decisa quxstio est, ex 13 vendito actionem competere, ut rescriptis Imperatoris Antonini & D. Severi declaratnr. §. 1. Sed, quod ait Neratius, habet rationem: ut interdum fructus [emptor] lucretur, cum pretium , quod numeravit, perdidit. Igitur sententia Neratii tunc habet locum , quae est humana, quando emptor aliquam partem pretii dedit. §. 2. Eleganter Papinianus lib. III. Responsorum scribit) statim, atque commista lex est, statuere venditorem debere, utrum commissoriam velit exercere, an potius pretium petere : nec posse, si commissoriam elegit, postea variare. 14 §. 3. In commissoriam etiam hoc solet convenire, ut, fi venditor eundem fundum venderet, quanto 15 minoris vendiderit, id a priore emptore exigat. Erit itaque adversus eum ex vendito actio. §. 4. Marcellus lib. xx. dubitat, commissoria utrum tunc locum habeat, si interpellatus non solvat, an vero si non obtulerit? Et magis arbitror, offerre 16 eum debere , si vult se legis commissorne potestate solvere : quod si 17 non habet, cui offerat, posse esse securum. 5. NERATIUS lib. Membranarum, s Ege fundo vendito dicta, ut 18, fi intra certum tempus pretium solutum nonfit, res inempta fit: de fructibus 19 , quosinterim emptor percepisset, hoc agi intelligendum est, ut emptor interim eos sibi suo quoque jure perciperet, sed fi fundus revenisset, Aristo existimabat, venditori de his judicium in emptorem dandum esse : quia nihil 20 penes eum residere oporteret ex re, in qua fidem fefellisset. 6. SC/EVOLA lib. 2. Responsorum. [ VE lege commissoria interrogatus ita respondit, fi per emptorem factum sit, quo minus legi pareretur, & ea lege uti venditor velit: fundos inemptos fore, & id , quod arrh® , vel alio nomine datum esset, apud venditorem remansurum. §. f. Idem respondit, si ex lege inempti sint fundi, nec id , quod accessurum dictum est, emptori deberi. §. 2. Post diem lege commissoria comprehensum, venditor partem reliqux pecunise accepit: Respondit, fi 21 post statutum diem reliqua: pecunia:, venditor legem dictam non exercuisset, & partem reliqui debiti accepisset, videri recessum ii commissoria. (1. Ailtle L 47. infin.supr. de minor. (2. /. 19. infr. h. t. (3. I. 6. inpr.supr.' eod. (4. L 15. §. i.supr. eod. (5. Fac. Lib. 4. C. 54. /. 3. (6. L 2. §. 3. infr. pro emptore, (7. I. 4. in pr, L 5. L tät. infr. h. t. L 38. inpr.supr. de minor. I. 6. §. i. supr. de contrah . empt. I. 6. §. I. infr. de divers, tempor. prascript. I. 23. infin. infr. de oblig. ifi a ii. I. uit. infr. de rescind. vend. (8- 1- 3. infr, h, t. (9. Adde /. 6. in pr.supr. depignorat. aii. (10. I. 1. supr. h. t . (ii. arg. I. pen. circafin. C. de paci. (12. I. 2.supr. h. t, (13. I. 6. §. i.supr. de contrah. empt. I. 3- C. depaii. inter emptor. (14 l 7 infr h.t. (15. /. 6. £• /«P**• de contrah. empt. (16- f ir. C. de contrah. U comniM-ftip&l* 2. circafin. C. de jure em- phyteut. (17. /. ult. infr.fi ■ t. }■ }7- §• 3- ™fr de ufur. (18. . 2. supr ht (19 v. ?. 6. supr. de %n diem addid. (20. Excip./. 4. 1 '.fiipr. h. t.. (21. v. /. 4- C. depaii. inter empt. O 0 2 7' rlEK- 58} Digestorum Lib. XVIII. Tit. III. IV._ 584 7. HERMOGENIANUS lib. r. Juris Epitomarum. post diem commissoria: legi prostitutum , fi i venditor pretium petat, legi commissurioe renuriciatum videtur, nec variare 2, & ad hanc redire potest. 8. SCiEVOLA lib. 7. Responsorum. TVtUlier Fundos Gajo Sejo vendidit, & acceptis arrha: nomine eer- tis pecuniis, statuta sunt tempora solutioni reliquo pecunio; •quibus si non paruisset, emptor pactus est 3, ut arrham ■perderet, N inempUc 4 villa ejsent: die statuto emptor testatus est, se pecuniam omnem reliquam paratum fuisse exsolvere , & sacculum cum pecunia signatorum signis obsignavit; defuisse ; autem venditricem: posteriore autem die nomine fisci testato conventum emptorem , ne ante mulieri pecuniam exsolveret, quam fisco satisfaceret: Quositum est, an fundi non sint in ea causa, ut a venditrice vindicari debeant ex ■conventione venditoris? Respondit, secundum ea, quo proponerentur, non commisisse in legem venditionis emptorem. T I T. IV. DE HEREDITATE 6, VEL ACTIONE VENDITA. 1. POMPONIUS lib. 9. ad Sabinum. ■CI hereditas venierit ejus, qui vivit, aut nullus fit, nihil esse 0 acti: quia 7 in rerum natura non sit, quod venierit. 2. ULPIANUS lib. 49. ad Sabinum. V/Enditor hereditatis satisdare de evictione non debet: cum [id] v inter ementem & vendentem agatur, ut neque 8 amplius, neque minus juris emptor habeat, quam apud heredem futurum esset. Plane, de facto 9 suo venditor satisdare cogendus est. §. 1. In hereditate vendita utrum ea quantitas spectatur, qua fuit mortis tempore , an ea, quo fuit, cum aditur hereditas: an ea , qiue fuit, cum hereditas venundaretur, videndum erit? Et verius est, hoc' esse servandum, quod actum est: plerumque autem hoc agi videtur , ut quod ex hereditate pervenit, in id tempus , quo venditio sit, id videatur venisse. §.2. Illud potest quxri, si etiam impuberi sit substitutus is, qui vendidit hereditatem testatoris, an etiam id , quod ex impuberis hereditate ad eum , qui vendidit hereditatem , pervenit, ex empto actioni locum faciat ? Et magis est, ne veniat: quia alia hereditas est: licet enim unum 10 testamentum fit, alia tamen, atque alia hereditas est. Plane, n hoc actum fit, dicendum erit, etiam impuberis hereditatem in venditionem venire, maxime fi jam delata impuberis hereditate venierit hereditas. §.3. Pervenisse II ad venditorem hereditatis quomodo videatur, qusritur? Et ego puto , antequam quidem corpora rerum hereditariarum nastus venditor fuerit, hactenus videri ad eum pervenisse, quatenus 12 mandare potest earum rerum persecutionem , actionesque tribuere: enimvero ubi corpora nactus est , vel debita exegit, plenius ad eum videri pervenisse, f Sed & si rerum venditarum ante hereditatem venditam pretia fuerit consecutus, palam est, ad eum pretia rerum pervenisse, f Illud tenendum est, cum 13 effectu videri pervenisse, non prima ratione, idcirco quod 14 legatorum nomine quis prostitit, non videtur ad eum pervenisse: sed & ii quid oris alieni est, vel cujus alterius oneris hereditarii, pervenisse merito negabitur. Sed & rerum ante venditionem donatarum pretia prostari, aequitatis ratio exigit. §. 4. Non tantum autem quod ad venditorem hereditatis [pervenit], sed & quod ad heredem ejus ex hereditate pervenit, emptori restituendum est: & non solum quod jam pervenit, sed & quod quandoque pervenerit, restituendum est. §.5. Sed & si quid dolo malo eorum factum est, quo 13 minus ad cos perveniat, & hoc emptori praestandum est. Fecisem- tem dolo malo, quo minus perveniat, videtur, [sive] alienavit aliquid, vel etiam accepto quem liberavit; vel id egit dolo malo, ne 16 de hereditate adquireretur, vel ne posseflionem adipisceretur, quam 17 posset adipisci, f Sed & si non dolo malo, sed lata culpa admiserit aliquid , utique tenebitur, f Deperdita autem &demi- (1. I. 38. inpr. vers. dicebam, supr. de minor. (2. I. 4. §. 2. in sin.supr. h.t. (3. /.1. C.de pa£f. inter empt,- [4. I. z.supr. h.t. (5- L4.insin.supr. e0d. (6. Lib. 4. C. 39. (7. I. 7. infr. h. f. (8- L 23.- infr. I. ;. C. toci. ( 9 - L 9. supr. mandati. (10. §. 1. in fin. In/l. depupiil. suh- ftit. (H- L-n-Jupr.. quod met. cauf.l. 2 fi. supr.. de her ed. petit. I. 171. infr. deverb.Jigii.. (12- l , 51. in fin. supr. de pecul- (13. /.16 4. nuta sine dolo malo venditoris non prostabuntur. §. 4 . Illud qu S . situm est, an venditor hereditatis 18 ob debitum ä filio suo, qui in potestate ejus esset, servove, ei cujus hereditatem vendidisset, prostare debeat emptori ? Et visum est, quidquid dumtaxat de peculio filii, servive, aut in suam rem versum inveniatur, prostare eum debere. §. 7. Solet qiueri, an , & si quid lucri occasione hereditatis venditor senserit, emptori restituere id debeat? Et est apud Julia- num 19 hoc quostio tractata lib. VI. Digestorum, L ait, quod non debitum exegerit, retinere heredem : & quod non debitum solverit, non reputare, nam hoc servari, ut heres emptori non prostet, quod non debitum exegerit: neque ab eo consequatur, quod non debitum prostiterit. Si autem condemnatus prostiterit, hoc solum heredi sufficit, esse eum condemnatum fine dolo malo suo, etiamsi maxime creditor non fuerit is, cui condemnatus est heres. Quo sententia mihi placet. §. 8. N011 solum autem hereditarias actiones, sed etiam eas obligationes, quas ipse heres constituit, dicendum erst praestari emptori debere. Itaque & si fidejussorem acceperit ab hereditario debitore, ipsam [hanc] actionem, quam habet heres, prostare [emptori] debebit: sed & si novaverit, vel in judicium deduxerit actionem , prostare debebit hanc ipsam actionem, quam nactus est. §. 9. Sicuti lucrum omne ad emptorem hereditatis respicit : ita 20 damnum quoque debet ad eundem respicere. §. io. Denique, si rem hereditariam heres vendiderit, ac per ho* fuerit condemnatus, non habet contra emptorem actionem: quia non ideo condemnatur, quod heres esset, sed quod vendiderit. Sed si pretium rei distracto emptori hereditatis dedit, videamus, an locus fit ex vendito actioni? Et putem esse. §. 11. Sive ipse venditor dederit aliquid pro hereditate, sive procurator ejus, sive alius quis pro eo, dum negotium ejus gerit, locus erit ex vendito actioni : dummodo aliquid absit venditori hereditatis: coterum, fi nihil absit venditori, consequens erit dicere , non competere ei actionem. §. 12. Apud Julianum scriptum est, fi venditor hereditatis exceperit servumsine peculio , & ejus nomine cum eo fuerit actum de peculio, & in rem verso, id dumtaxat eum consequi, quod prostiterit ejus peculii nomine, quod emptorem sequi debeat, aut quod in rem defuncti versum est. His enim casibus xs alienum emptoris solvit: ex cateris causis suo nomine condemnatur. §. 13. Quid ergo , si servum cum peculio exceperit venditor hereditatis, conventusque de peculio pnestitit? Marcellus lib. vi. Digestorum, non petere eum scripsit: si modo hoc actum est, ut, quod superfuisset ex peculio, hoc haberet, at si contra actum est, recte repetere eum posse ait: si vero nihil expresiim inter eos convenit, sed tantummodo peculii mentio fasta est: cessare ex vendito a.rionem constat. §. 14. Si venditor hereditatis md.esfibi exceperit, quarum nomine damni infecti promissum fuerat: filterest , quid acti fit. nam fi ita excepit, ut damni quoque infeÜi stipulationis onus sustineret, nihil ab emptore consequeretur: si vero id astum erit, ut emptor hoc as alienum exsolveret, ad illum onus stipulationis pertinebit: fi non apparebit quid acti sit, verisimile erit, id astum, ut ejus quidem damni nomine, quod ante venditionem datum fuerit, onus ad emptorem, alterius temporis ad heredem pertineat. §. 15. Si Titius jVlsvii hereditatem Sejo vendiderit, & a Sejo heres institutus, eam hereditatem Attio vendiderit, an ex priore venditione hereditatis cum Attio agi possit? Et ait Julianus, * quod venditor hereditatis petere a quolibet extraneo herede potuisset, id ab hereditatis emptore consequatur. & certe, si Sejo alius heres exstitisset, quidquid venditor Mxviame hereditatis nomine prostitisset, id ex vendito actione consequi ab eo potuisset: nam & si duplam hominis ä Sejo stipulatus Fuissem , & ei 21 heres exstitissem , eamque hereditatem Titio vendidissem , evicto homine, rem ä Titio servarem. §. 16. Si quid publici vectigalis nomine prostiterit venditor hereditatis: consequens erit dicere, agnoscere emptorem [ei] hoc debere, namque hereditaria onera [etiam] luee sunt: & si forte tributorum nomine aliquid dependat, idem erit dicendum. §. 17. Quod fi funere facto heres vendidisset hereditatem , an impensam funeris ab emptore in fin. infr- de vcrb.fign. (14. I. 165. infr. d. t. (15. I. 4- öftrer. amotar. (16. Vide tamen L 134. in pr. infr. de reg. jur. (17- ?-,7- §• 3.supr. detribut. aci. L 44 .supr. mandati. (i8- L 37' in pr.supr. de pecul. (19, l. ;o. §. 18. in fin.supr. de hered. petit. (20. v. I. 55. in sin. jupr. pro socio. I. ult. §. 3. C. de furtis, (21. I. 43. infr. ad leg- Falcid.. .tonseqioi' De hereditate, vel actione vendita. 586 consequatur? Et ait Labeo , emptorem impensam funeris prxstare debere: quia L ea, inquit, impensa, hereditaria est. cujus sententiam &Javolenus putat veram :& ego arbitror. §. 18. Cum quis debitori suo heres exstitit, confufiane i creditor este delinit, sed st vendidit hereditatem , lequiflimum videtur , emptorem hereditatis vicem 2 heredis obtinere : & idcirco teneri venditori hereditatis, sive, cum mor tur, testator debuit, quamvis post mortem debere desiit, adita a venditore hereditate ; sive quid in diem debeatur; sive sub conditione , & postea conditio exstitisset: ita tamen, si ejus debiti adversus heredem actio esse poterat, ne forte etiam ex his causis , ex quibus cum herede actio non est, cum emptore agatur. §. 19. Et si servitutes 3 amisit heres institutus adita hereditate: ex vendito poterit experiri adversus emptorem, ut servitutes ei restituantur. §. 20. Sed & si quid venditor nondum prxstite- terit, sed quoquo nomine obligatus sit propter hereditatem,'nihilominus agere potest cum emptore. 3. POMPONIUS lib. 17. ad Sabinum. GI venditor hereditatis, exactam pecuniam line 4 dolo malo & cul- o pa perdidisset, non placet eum emptori teneri. 4. ULPIANUS lib. 32. ad Edictum. CI nomen sit distractum , Celsus lib. ix. Digestorum scribit, locu- o pletem ; esse debitorem, 11011 debere pr.estare : debitorem autem esse, prastare, nisi aliud convenit. 5. PAULUS lib. 33. ad Edictum. ITT quidem sine exceptione quoque, nisi in contrarium actum sit: ■k se.l, si certae summae debitor dictus sit, in eam summam tenetur venditor: si incertae, & nihil debeat, quanti 6 intersit emptoris. 6. IDEM lib. 5. Quaestionum. TMptori nominis etiam pignoris persecutio praestari debet: ejus ^ quoque , quod postea venditor accepit. * nam beneficium venditoris prodest emptori. 7 7. IDEM lib. 14. ad Plautium. f'Um hereditatem aliquis vendidit, esse 8 debet hereditas , ut sit ^ emptio, nec 9 enim alea emitur, ut in venatione, & similibus, sed res: quae li non est, [non] contrahitur emptio , & ideo pretium condicetur. 8. JAVOLENUS lib. 2. ex Plautio. QUod si nulla hereditas ad venditorem pertinuit, quantum empto- '-ri prsstare debuit, ita distingui oportebit: ut, 11 est quidem aliqua hereditas, sed ad venditorem non pertinet, ipsa aestimetur : si nulla est, de qua astum videatur, pretium dumtaxat; L si quid in eam rem impensum est , emptor a venditore consequatur ; 9. PAULUS lib. 33. ad Edictum. PT fi 10 quid emptoris interest. 10. JAVOLENUS lib. 2. ex Plautio. QUod si in venditione hereditatis id actum est , fi quid juris ejfet '^-venditoris, venire, necpoftea quidquam proflitum iri: quamvis ad venditorem hereditas non pertinuerit, nihil tamen [eo] prostabitur; quia id actum esse manifestum est : ut, quemadmodum emolumentum negotiationis , ita periculum ad emptorem pertineret. 11. ULPIANUS lib. 32. ad Edictum. ^JAm hoc modo admittitur esse venditionem , ß qua ßt hereditas , est tibi empta , & quasi spes II hereditatis : ipsum enim incertum rei veneat, ut in retibus. 12 12. GAJUS lib. 10. ad Edictum pro- vinciale. ]-J0c autem sic intelligendum est, nisi sciens 13 ad se non pertinere , ita vendiderit: nam tunc ex dolo tenebitur. 13. PAULUS l.b. 14. ad Plautium. QUod fi fit hereditas , [ etsi ] non ita convenit , ut quidquid juris haberet venditor , emptor haberet, tunc heredem se esse, prostare debet: illo vero adjecto , liberatur venditor , si ad eum hereditas pertineat. 14. IDEM lib. 33. ad Edictum. QUi filiifamilias nomina vendidit, actiones quoque , quas cum patre habet, prastare debet. §. 1. Si hereditas venierit, ven- (1. /. 95. §. z.infr. de folution. I. 7. C. de paci. (2. l.q.infin. sitpr. commun. pyted. inuno vide l. 2. C. h. i. (3. I. y.supr. com- iuun. prad. (4. §. 5. in fin.supr. h. I. (5. /. 74. §. ult. in r r. de evici. (6. 1 . 9. infr. h. t. (7. I. 5. C. eod. (S. I. l.supr. eod. I. 8. inpr.supr.de contrak. empt. (9. Vide tamen/.II. injin. infr. h. t. ditor res hereditarias tradere debet, quanta autem hereditas est , nihil interest : 15. GAJUS lib. 10. ad Edictum provinciale. "NJIsi de substantia ejus affirmaverit. 14 16. PAULUS lib. 33. ad Edictum, AI quasi heres vendideris hereditatem , cum tibi ex Senatusconsulto Trebelliano restituta esset hereditas, quanti emptoris intersit , teneberis. 17. ULPIANUS lib. 45. ad Edictum. j^Omina eorum, qui sub 1$ conditione , vel in diem debent, & emere, & vendere solemus : ea enim res est, qiuc emi, Sc venire potest. 18. JULIANUS lib. 15. Digestorum. AI ex pluribus heredibus unus , antequam cieteri adirent hereditatem , pecuniam , qu» sub pcena debebatur a testatore , omnem solverit, & hereditatem vendiderit, nec a coheredibus suis propter egestatem eorum quidquam servare poterit, cum emptore hereditatis , vel ex stipulatu , vel ex vendito recte experietur: omnem enim pecuniam hereditario nomine datam, eo manifestius est, quod in judicio familiae erciscundx ducitur, per quod 16 nihil amplius unusquisque a coheredibus suis consequi potest , quam quod taa- quam heres impenderit. 19. IDEM lib. 2H. Digestorum. jVTUltum interest, sub conditione aliqua obligatio veneat, an, cum ipsa obligatio sub conditione sit, pure veneat. Priore casu, deficiente conditione nullam [esse] venditionem: posteriore, sta- tim venditionem consistere, nam si Titius tibi decem sub conditione debeat, & ego abs te nomen ejus emam, confestim ex empto vendito agere potero, ut vel acceptum ei Facias. 20. AFRICANUS lib. 7. Quaestionum. AI hereditatem mihi Lucii Titii vendideris, ac post debitori ejusdem heres existas, actione ex empto teneberis. §. 1. Quod simplicius etiam in illa propositione procedit, cum quis ipse creditori suo heres exstitit, & hereditatem vendidit. 21. PAULUS lib. 16. Quaestionum. V/Euditor ex hereditate, interposita stipulatione, rem heredita- v riam persecutus, alii vendidit: Quxritur, quid ex stipulatione praestare debeat: nam bis utique non committitur stipulatio , ut & rem, & pretium debeat ? Et quidem si , posteaquam rem vendidit heres, intercessit stipulatio , credimus, pretium in stipulationem venisse; quod si an teceflit stipulatio , deinde rem nactusest, tunc rem debebit. Si ergo hominem vendideric, & is decesserit, an pretium ejusdem debeat? non enim deberet Stichi promissor 17, si eum vendidisset, mortuo eo, si nulla mora processisset, sed ubi hereditatem [vendidi] , & postea rem ex ea vendidi, potest videri, ut negotium ejus agam, quam hereditatis : sed hoc in re singulari non potest credi, nam si eundem hominem tibi vendidero, &, nec dum tradito eo , alii quoque vendidero , pretiumque accepero, mortuo eo, videamus , ne nihil tibi debeam ex emr*“- ^quoniam moram in tradendo non feci: i"--""-«' enim hominis venditi, non ex re , led propter npjjuciationem , percipitur), & sic sit, quasi ainnon vendhhffem ; tibi enim rem debebam, non actionem : at cum liere- 4Iras venit, tacite hoc agi videtur, ut, si quid tanquam heres feci, id praestem emptori, quasi illius negotium agam : quemadmodum fundi venditor fructus prxstet bonae fidei ratione, quamvis, si neglexisset, ut alienum, nihil ci imputare possit, nili si culpa ejus argueretur. Quid, si rem, quam vendidi, alio possidente, petii, & litis lestimationem accepi : utrum pretium illi debeo , an rem ? Utique n: non enim actiones ei, led rem , priestare debeo. Et ii vi- dejectus, vel propter furti actionem duplum abstulero , nihil hoc ad emptorem pertinebit, nam st line culpa desiit detinere venditor, actiones luas pnestare debebit, non rem , & sie lestimationem quoque: nam & aream tradere debet, exusto aidificio, 22. SC/EVOLA lib. 2. Responsarum', UEreditatis vendita: pretium pro parte accepit, reliquum empto- 11 re non solvente: Quaesitum est , an corpora hereditaria pigno- IO. I. 5. in fin.supr. eod. 12. /. 12. infr. de aci. empt. (11. /. 8. §• l. supr.- de contruh , empt , (13. /. (>.in fin, infr.- d,- 1 . (14. I. iz. in pr. infr. de odii. edici. (i; • /• 19 - infr. h. t.- (16° /. 16. §. 4- iu fin. I. 44. tz. l.supr. famii. er cis. (17. /. 91. inpr. infr. de verb, oblig,- ■ Oo j Jis 587 Digestorum Lib. XVIII. Tit. IV. V. 588 ris i nomine teneantur ? Respondi, nihil proponi, cur non teneantur. _ . _ . 23. HERMOGENIANUS lib. 2. Juris Epitomarum. A/Enditor actionis , quam adversus principalem reum habet, V omne jus , quod ex ea causa ei competit, tam adversus ipsum reum, quam adversus intercessores hujus debiti cedere debet, nisi aliud actum est. §. 1. Nominis venditor quidquid vel compensatione , vel exactione fuerit consecutus , integrum emptori restituere compellatur. 24. LABEO lib. 4. Posteriorum ä Javoleno Epitomatorum. LJEreditatem Cornelii vendidisti: deinde Attius, cui a te herede Cornelius legaverat, prius , quam legatum ab emptore perciperet , te fecit heredem. Recte puto , ex vendito te acturum , ut tibi prsestetur: quia ideo 2 eo minus hereditas venierit, ut id legatum prastaret emptor : nec quicquam intersit, utrum Attio, qui te heredem fecerit, pecunia debita sit, an legatario. 2;. IDEM lib. 2. Pithanon. CI, excepto fundo hereditario, veniit hereditas, deinde ejus fundi o nomine venditor aliquid adquisiit, debet id prxstare emptori hereditatis. Paulus: Imo semper quaeritur in ea re , quid actum fuerit: si autem id non apparebit, praestare eam rem debebit emptori venditor, nam id ipsum ex ea hereditate ad eum pervellisse videbitur : non secus, ac si eum fundum in hereditate vendenda non excepisset. TIT. V. DE RESCINDENDA 3 VENDITIONE , ET QUANDO LICET 4 AB EMPTIONE DISCEDERE. 1. POMPONIUS lib. 15. ad Sabinum. (^Elsus filius putabat, si vendidisset mihi filiusfamilias rem pecu- ^ liarem , etiamsi conveniat, ut abeatur ab ea venditione , inter patrem , & filium, & me convenire debere: ne si cum patre solo pactus sim , filius non possit liberari: & quxratur, utrnmne nihil agatur ex ea pactione : *an vero ego quidem liberer , filius maneat „LUtrnino • •i-s't'fil st miitillnc st ii o r fnf-nvic ntl^Inrifnfp naristrafnr . obligatus ; sicut!, si pupillus sine 5 tutoris auctoritate paciscatur ipse quidem liberatur, non etiam, qui cum eo pactus est. nam quod Aristo dixit, posse ita pacisci, ut unus maneat obligatus, non 6 est verum : quia pro una parte contrahentium abiri pacto ab emptione non possit. & ideo, fi ab una parte renovatus sit contractus, dicitur non valere ejusmodi pactionem : sed dicendum est, * patre paciscente , & liberato adversario , filium quoque obiter liberari. 2. IDEM lib. 24. ad Edictum. CI quam rem a te emi, eandem rursus [ä te] pluris minorisve O emero , discessimus ä priore emptione: * potest enim, dum 7 res integra est, conventione nostra, infecta fieri emptio , atque ita consistit posterior emptio , quasi nulla processerit: sed non poterimus eadom ratione uti post pretium solutum 8 emptione repetita, cum post pretium LA„tnm infectam emptionem facere 11011 possu- 3. PAULUS lib. 33. ad Edictum. -pMptio & venditio, sicut consensu contrahitur, ita contrario 9 ■*-' consensu resolvitur, antequam fuerit res secuta, f Ideoqne quaesitum est, si emptor fidejussorem acceperit, vel venditor stipulatus fuerit, an nuda voluntate resolvatur obligatio ? Julianus scripsit, ex empto quidem agi 11011 posse, quia * bome fidei judicio exceptiones pacti insunt: an autem fidejussori utilis sit exceptio , videndum ? Et puto , liberato reo & fidejussorem liberari. f Item venditorem ex stipulatu agentem, exceptione summove- ri oportet, f Idfcmque juris esse, si emptor quoque rem in stipulationem deduxerit. q, 4. Lib. 8- Digestorum Juliani Paulus notat. •jI emptio contracta sit, toga: (puta) aut lancis, & pactus siti (1. I. 31. §. 8. infr. de adii. edici. I. 13. §. 8- infr. de aci. empt. 1. 14. §. 1. in sin. infr. de furt. (2. I. 79. in sin. supr. de contruh. empt. I. 6. in sin. infr. de serv. exportand. (3. Lib. 4. C. 44. (4. Lib. 4. C. 45. (5. I. 7. §. 1. in pr. infr. h.t. (6. Immo vide/. 56./ upr.de padi. (7. I. 72.inpr.supr. de contrah. empt. I. 7. §. 6. 1 . 58. supr. de padi. §, ult. Lnst. quib. mod. tollit, oblig. I. 1. I. 2. C. quando liceat ab empt. disced. (8. Adde d. hi.insin. C. quando liceat ab empt. disced. (9. d. I. 7. §. 6. d. ditor, ne alterutrius emptio maneat : puto resolvi obligationem hujus rei nomine dumtaxat. 10 5. JULIANUS lib. 15. Digestorum. QUm emptor venditori, vel emptori venditor, acceptum faciat 11 voluntas utriusque ostenditur id agentis, ut a negotio discedatur’ & perinde habeatur, ac si convenisset inter eos, ut neuter 12 ab altero quicquam peteret : sed ut evidentius appareat, acceptilatio in hac causa non sua natura , sed potestate conventionis valet. §. 1. Emptio nuda 13 conventione dissolvitur, si res secuta non fuerit. §. 2. Mortuo autem homine, perinde habenda est venditio , ac si traditus fuisset: utpote , cum venditor liberetur & emptori homo pereat: quare, nisi justa conventio intervenerit actiones ex empto & vendito manebunt. ' 6. PAULUS lib. 2. ad Edictum. CI convenit, ut 14 res , qua venit, fi intra certum tempus iifpli- cuisiet , redderetur , ex empto actio est, ut Sabinus putat, aut proxima empti in factum datur, 7. IDEM lib. ;. Quastionum. CI id, quod pure emi, sub conditione rursus emam, nihil agitur posteriore emptione. §. 1. Si pupilli persona intervenit, qui ante sine 15 tutoris auctoritate, deinde tutore auctore emit, quamvis venditor jam ei obligatus fuit, tamen, quia pupillus non tenebatur, renovata vfchditio efficit, ut invicem obligati sint. Quod si ante tutoris auctoritas intervenerit , deinde sine tutore auctore emit, nihil actum est posteriore emptione, f Item potest queri fi sine tutoris auctoritate pastus fuerit, ut discedatur ab emptione ’an perinde sit, atque si ab initio sine tutoris auctoritate emisset’, ut scilicet ipse non teneatur, sed agente eo retentiones competant? Sed nec illud line ratione dicetur, quoniam initio recte emptio fit contracta, vix bona fidei convenire , eo pacto stari, quod alteri captiosum sit; & maxime, si justo errore sit deceptus. 8. SCrEVOLA lib. 2. Responsorum. Tsstius Seji procurator, defuncto Sejo, ab eo scriptus heres, cum ignoraret, fundum vendente fervo hereditario, quasi procurator subscripsit: Quassitum est, an cognito eo, prius quam emptio perficeretur, a venditione discedere possit? Respondit, Titium, fi non ipse vendidit, non idcirco actionibus civilibus teneri, quod servo vendente subscripserat, sed servi nomine praetoria actione teneri. 9. IDEM lib. 4. Digestorum. ‘UUndus, qui Lucii Titii erat, ob vectigale Reipublica veniit: sed cum Lucius Titius debitor professus esset, paratum se esse vectigal exsolvere solidum, cum minore 16 venisset fundus, quam debita summa esset: frases 17 provincia: rescidit venditionem, cumque restitui jussit Lucio Titio : Quaesitum est, an post sententiam Prassidis, antequam restitueretur,-in bonis Lucii Titii fundus, emptus esset? Respondit, non prius 18 , quam emptori pretium esset illatum , vel, si pretium nondum esset ab emptore solutum, in vectigal satisfactum esset. 10. IDEM lib. 7. Digestorum. gEjus ä Lucio Titio emit fundum lege dicta, ut 19, Ji ad diem pecuniam nonsolvijset , res inemptasieret ; Sejus, parte pretii präsent! die soluta, defuncto venditore, filiis ejus pupillaris statis & ipse tutor cum aliis datus, neque contutoribus pretium secundum legem numeravit, nec rationibus tutela: retulit. Quasitum est, a« irrita emptio facta esset ? Respondit, secundum ea, quae proponerentur, inemptam videri. §. r. Emptor pradiorum, cumsu- Ipicaretur, Numeriam & Semproniam controversiam moturas, pactus est cum venditore , ut ex pretio aliqua summa apud se maneret , donec emptori fidejussor daretur ä venditore: postea venditor eam legem inleruit, ut, Ji ex die pecunia omnis soluta non esset, esi venditor ea praedia venisie nollet, invendita 20 esi en t: interea de adversariis alteram mulierem venditor superavit, cum altera transegit, ita, ut line ulla quastione emptor pradia possideret: Quassitum est, cum neque fidejufforxlatus [est] , nec omnis pecunia secundum legem t l. 98. /•' 6. §. ult. supr. de contrah. empt. I. 80. infr. de solut. §./«. Lnst. quib. mod. tokit. oblig. (10. Vide tamen l. 27. §. 6. supr. de padi. (11. I. ult. infr. de acceptil. (12. Immo vide l. $6.supr. ie P ac *. JJS’ L 2. supr. h.t. (14. Adde L 31. §. 22. infr. de adii, edici (1;. I. i.supr. h. t. (16. I. 3. C. Jiadvers. fise. I. 3. Cj vendito fign. agat. (17. Immo vide l. 3. C. de jure fisci. (18. v. /. 28. inpr. supr.tlcpignerat, aci. (19. /. i.supr. de Leg. commisor. (20. d. I. 2. sick 589 De periculo, & commodo rei venditas. 59 ° suis diebus solutu sit, an prxdia invendita sint ? Respondit, si convenisset, ut non prius pecunia solveretur , quam fiAejujfor venditi causa daretur , nec ici factmn esset, cum per emptorem non staret, quo minus fieret, non posse posteriorem legis partem exerceri. _ T I T. VJ. DE 1 PERICULO, ET COMMODO REI VENDIT M. i. ULPIANUS lib. 18. ad Sabinum. CI vinum venditum acuerit, vel quid aliud vitii sustinuerit, em- o ptoris erit damnum : quemadmodum si vinum esset effusum, vel vasis contusis, vel qua alia ex causa, f Sed si venditor se periculo subjecit, in id tempus periculum sustinebit, quoad se subjecit. Quod si non designavit tempus, eatenus periculum sustinere debet, quoad degustetur vinum : videlicet, quasi tunc pleniilime veneat, cum fuerit degustatum. Aut igitur convenit, quoad periculum vini sustineat , & eatenus sustinebit, aut non convenit, L usque ad degustationem sustinebit Sed si nondum sunt degustata, signata 1 tamen ab emptore vasa, vel dolia, consequenter dicemus, adhuc periculum esse venditoris: nisi [si] aliud convenit. §. 1. Sed & custodiam z ad diem mensuras venditor praestare debet; priusquam 4 enim admetiatur vinum , [prope] quasi nondu' ; .i venit post mensuram factam, venditoris desinit esse periculum, & ante mensuram periculo liberatur, si non ad mensuram vendidit, [sed] forte amphoras, vel etiam singula dolia. §. 2. Si dolium lignatum sit ab emptore, Trebatius ait, traditum id videri: Labeo, contra. Quod & verum 5 est. magis enim , ne fummutetur signari solere , quam ut tradere tum videatur. §. z. Licet autem venditori vel effundere vinum, fi diem ad metiendum prxstituit, nec intra diem admensum est: effundere autem non statim poterit, prius quam testando denunciet emptori, ut, aut tollat vinum, aut sciat futurum, ut vinum effunderetur, fi tamen, cum posset effundere , non effundit, laudandus est potius: ea propter mercedem quoque doliorum potest exigere; sed ita demum, fi interfuit ejus inania esse vasa, in quibus vinum fuit: veluti, si locaturus ea fuisset, vel si necesse habuit alia conducere dolia, commodius est autem conduci vasa, nec reddi vinum, nisi quanti conduxerit, ab emptore reddatur; aut vendere vinum bona fide, id est, quantum sine ipsius incommodo- fieri potest, operam dare, ut quam minimo detrimento sit ea res emptori. §. 4. Si doliare vinum emeris, nec de tradendo [ eo ] quicquam convenerit, id videri actuin, ut ante evacuarentur , quam ad vindemiam opera eorum Futura sit necessaria : quod si non sint evacuata, faciendum, quod veteres putaverunt, per corbem venditorem mensuram facere, L effundere. Veteres enim hoc propter mensuram suaserunt, si quanta mensura esset, non appareat. videlicet, ut appareret quantum, emptori perierit. s. GAJUS lib. r. Cottidianarum rerum. JJOcitaverum est, siis est venditor, cui sine nova vindemia non sint ista vasa necessaria: sr vero mercator est, qui emere vina, & vendere solet, is dies spectandus est, quo ex commodo venditoris tolli poffint §. 1. Custodiam 6 autem ante admetiendi diem, qualem prxstare venditorem oporteat, utrum plenam, ut & diligentiam pnestet: an vero dolum duntaxat, videamus? Et puto, eam diligentiam venditorem exhibere debere, Et fatale damnum, vel vis magna, sit excissatum. _ Z- PAULUS lib. 5. ad Sabinum. QUstodiam autem venditor talem praestare debet, quam prxstant hi 7, quibus res commodata 8 est ; ut diligentiam prxstet exactiorem, quam in suis rebus adhiberet. 4 - ULPIANUS lib. 28. ad Sabinum. JCjl quis vina vendiderit, & intra certum diem dcguflandct dixerit, deinde per venditorem steterit, quo minus degustarentur: utrum prxteritum dumtaxat periculum acoris 9 & mucoris venditor prx- ftare deb et; an vero etiam die prxterito, ut, si forte corrupta sint, (i. Lib. 4. C. 48. (r. §. 2. infr. h. 1. (3. I. 2. §. 1. infr. h. t. (A 35 - §- i.supr. de coi.tr ab. empt. (5. Vide tamen 1. 14. infin. infr. h. t. (6. L I. §. i.supr. t. 3. infr. h. t. (7. I. II. in fin. infr. eod. 1. 35. §. supr. dr contrah. empt. (8. I. 5. §. 2.supr. commodati. - y. tj, i. hic.l. i. in pr.supr. h. t. (io. I. I. in pr.supr. e°a Cii.d. I. i.§. a_ (12. /„ 17. infr. eod. (13. /. 1. tj, i.supr. eod. {fd-o.verj.sed&Ji. JLnft. de empt. & vetid. (15. d. §. 3- postea quam dies degustandi prxteriit, periculum ad venditorem pertineat? an vero magis emptio sit soluta, quasi sub conditione venierint, hoc est, si ante diem illum fuissent degustata? Et intererit, quid actum sit. Ego autem arbitror, fi hoc in occulto sit, 'debere dici, emptionem manere > periculum autem ad venditorem respicere, etiam ultra diem degustando prxfinitnm, quia per ipsum factum est. §. 1. Si aversione' vinum venit, custodia tantum prx- standaest. Ex hoc apparet, si non ita vinum venit, ut degustaretur. neque acorem, neque mucorem, venditorem prxstare debere, sed omne periculum ad emptorem pertinere, difficile autem est, ut quisquam sic emat, ut ne degustet: quare, si dies degustationi adjectus non erit, quandoque degustare emptor poterit; &, quoad degustaverit, periculum acoris & mucoris ad venditorem pertinebit. dies enim degustationi prxstitutus meliorem conditionem emptoris facit. §. 2. Vino autem per aveisiotiem vendito, finis custodia: est avehendi tempus. Quod ita erit accipiendum , si adjectum tempus est: exterum , fi non fit adjectum , videndum, ne infinitam custodiam non debeat venditor ? Et est verius (secundum ea, qux supra 10 ostendimus] aut interisse, quid de tempore actum sit, aut denunciare 11, nt tollat vinum: certe, antequam ad vindemiam fuerint dolia necessaria , debet avehi vinum. 5. PAULUS lib. 5. ad Sabinum. JsJI per emptorem steterit, quo minus ad diem vinum tolleret: postea, nisi quod dolo is malo venditoris interceptum esset, non debet ab eo prxstari: si , verbi gratia, amphorx centum ex eo vino, quod in cella esset , venierint, si admensum est; donec admetiatur 13 , omne periculum venditoris est, nisi id per emptorem fiat. 6. POMPONIUS lib. 9. ad Sabinum. AI vina emerim , exceptis acidis , U mucidis , & mihi expediat acida quoque accipere , Proculus ait, quamvis id emptoris causa exceptum sit, tamen acida & mucida non venisse : nam qux invitus emptor accipere non cogeretur , iniquum esse , non permitti venditori, vel alii ea vendere. 7. PAULUS lib. 5. ad Sabirrum. TD , quod post emptionem fundo accedit 14 per alluvionem , vel periit, ademptoris commodum incommodumque pertinet: nam & si 15 totus ager post emptionem sturnine occupatus esset, periculum esset emptoris: sic 16 igitur & commodum ejus esse debet. §. 1. Quod venditur , in modum agri cedere debet: nisi [si] id actum est, ne cederet. Atj quod 11011 venit, in modum cedendum, si id ipsum astum est, ut cederet: veluti 17 vixpublicx, limites , ilici, qui fundum tangunt. Cum vero neutrum dictum est, cedere non debet: & ideo nominarim caveri solet, ut luci, via publica , qua infundofint, tota in modum cedant. 8. IDEM lib. 33. ad Edictum. MEcessario sciendum [est,] quando persecta sit emptio : tunc enim sciemus, cujus periculum sit. nam * perfecta 18 emptione periculum ad emptorem respiciet, f Et. A [d , quod venierit, appareat 19, quid, quale, qwmtu.n iit 20, [lit] & pretium , & pure venit: perfecta ‘•■st emptio, f Quod si sub conditione res venierit, si quidem defecerit 21 conditio, nulla est emptio, sicuti nec stipulatio. Quod li exstiterit, Proculus & Ostavenus emptoris esse periculum ajunt. Idem Pomponius lib. ix. probat, f Quod si pendente conditione, emptor vel venditor decesserit, constat, si exstiterit conditio, heredes quoque obligatos esse, quasi 22 jam contracta emptione in prxteritum. Quod si pendente conditione res tradita sit: emptor non 23 poterit eam usucapere pro emptore ; & quod pretii solutum est, repetetur 243 & fructus 25 medii temporis venditoris sunt: sicuti stipulationes, & legata conditionalia perimuntur , si pendente 26 conditione res exstincta fuerit. Sane , si exstet res , licet deterior effecta, potest dici, esse damnum emptoris. §. 1. Si ita venierit, efi iileservus emptus,. Jive 27 navis ex AJia venerit, Jive non venerit, Julianus putat, statim perfectam esse venditionem , quoniam certum sit , eam contractam. _ vuf. itaque. (16. d. §. 3. vers. nam. &f L 10. infr. de reg.jur. (17. L ^i.supr. de contrah. empt. (l8- l.t.C.h.t. (19. /.74. k. 75. inpr. infr. deverb. oblig. (20. I. 9- G. de contrah. empt. (21.. l. 7. inpr.supr. d.t. (22. 1. II. -§.I. insin. infr. qui potior, in pignor. (2 J. L 2. §. 2. infr. pro emptore. (24. /. 41. in sin., supr. de contrah. empt. (2;. I. 6. circa fin. C. depacl. inter empt. (26. v. I. 33. infr,. de verb. obltg. (27. 1. 60. in sin. pr.supr. de condici, indeb. §. 2. Cum 5*9i ' Digeffornm Lib. XVIII. Tit. VI. VII. 592 §. 2. Cum tisumfriictum mihi vendis, interest, utrum jus utendi fruendi , quod solum tuum sit, vendas; an vero in ipsum corpus , quod tuum fit, usumfructum mihi vendas, nam priore casu, etiamsi statim morieris, nihil mihi heres tuus debebit, heredi autem meo debebitur, fi tu vivis: posteriore casu , heredi meo nihil debebitur i, heres tuus debebit. 9. GAJUS lib. 10. ad Edictum provinciale. CI post inspectum praedium, antequam emptio contraheretur , ar- o k ores vento 2 vi dejectae sunt, an hae quoque emptori tradi debeant , qiueritur ? Et responsum est, non deberi, quia eas non emerit, cum, antequam fundum emerit, desierint fundi elfe. Sed fi ignoravit emptor dejectas ede arbores , venditor autem scivit 3 , nec admonuit, quanti emptoris interfuerit, reni astimaiidam elfe, si modo venit. 10. ULPIANUS lib. 8- Disputationum. CI in venditione conditionali hoc ipsum convenisset 4, ut res peri- ■ culo emptoris servaretur > puto pactum valere. §. I. In lib. Vir. Digestorum Juliani Saevola notat: Furnii nomine emptor agere non potest, cum prius quam mensura fieret, inundatione aquarum, aut chasmate, aliove quo casu pars fundi interierit. 11. ALFENUS [Varus] lib. 2. Digestorum, CI vendita insula combusta 5 esset, cum incendium fine culpa 6 0 fieri non possit, quid juris fit? Respondit: Quia sinepatris- familias culpa fieri potest, neque si fervorumncgligentia factum esset, continuo dominus in culpa erit. Qiumobrem si venditor eam diligentiam adhibuisset in infula custodienda, quam debent homines frugi & diligentes praestare, si quid accidisset, nihil ad eum pertinebit. 12. PAULUS lib. 3. Epitomarum Alfeni [Digestorum]. T Ectos emptos iEdilis, cum in via publica positi essent, concidit. • Si traditi essent emptori, aut per eum stetisset, quo minus traderentur , emptoris periculum esse placet: 13. JULIANUS lib. 3. ad Ursejum Ferocem. ■pUmque cum iEdili, si id non jure fecisset, habiturum actionem ^' Legis Aquilis ; aut certe cum venditore ex empto agendum esse , ut is actiones suas, quas cum /Edile habuisset, [ei] prostaret, 14. PAULUS lib, 3. Epitomarum Alfeni Digestorum. QUod si neque traditi essent, neque emptor in mora fuisset, quo '* 2 - minus traderentur, venditoris periculum erit. §. 1. Materia empta si furto perisset, postquam tradita esset, emptoris esse periculo , respondit: si minus , venditoris. Videri autem trabes traditas , quas emptor signasset. 15. GAJUS lib. 2. Cottidianarum rerum, CI vina, qua in doliis erunt, venierint, eaque, antequam ab cm- o ptore tollerentur , sua natura corrupta suerint: si quidem de bonitate eorum adfirmavit venditor, tenebitur emptori: quod si nihil adfirmavit, emptoris erit periculum : quia , live non degustavit, sive degustando male probavit, de se queri debet. Plane fi, cum intelligeret venditor, non duraturam bonitatem eorum usque (ad) in eum diem, quo tolli deberent, non admonuit emptorem: tenebitur ei, quanti ejus Interesses, admonitum fuisse. 16. JAVOLENUS lib. 7. ex Gallio. CErvi emptor, si eum conductum rogavit, donec pretium solveret, ^ nihil per eum servum adquirere poterit: quoniam 4 non videtur traditus is, cujus possessio per locationem retinetur a venditore. Periculum ejus fervi ad emptorem pertinet: quod tamen sine 8 dolo venditoris intervenerit. 17. POMPONIUS lib. 31. ad Quintum Mucium. TLlud sciendum est, cum moram 9 emptor adhibere ccepit, jam ■*- non culpam , sed dolum (malum) tantum prostandum a venditore, Quod si per venditorem L emptorem mora fuerit, Labeo quidem scribit 10 , emptori potius nocere, quam venditori moram adhibitam : sed videndum est, ne posterior mora damnosa ei fit. Quid enim, fi interpellavero venditorem, & non dederit id, quod emeram, deinde, posteriore ofFerente illo, ego non acceperim ? Sane hoc casu nocere mihi deberet. Sed si per emptorem mora fuisset- deinde, cum omnia in integro essent, venditor moram adhibuerit’ cum posset se exsolvere : aquum est, posteriorem moram venditori nocere. 18. PAPINIANUS lib. 3. Responsorum. TJAbitationum oneribus morte libertorum finitis, emptor domus 11 ob eam causam venditori non tenebitur, si nihil aliud convenit, quam ut habitationes secundum defuncti voluntatem super pretium libertis priestarentur. §. 1. Ante n pretium solutum dominii qnxstione mota, pretium emptor solvere non cogetur, nisi fidejussores idonei a venditore ejus evictionis offerantur. 19. HERMOGENIANUS lib. 2. Juris Epitomarum. 'yEnditori fi emptor in pretio solvendo moram fecerit, usuras v duntaxat praestabit, non omne omnino, quod venditor, mora 11011 facta, consequi potuit; veluti, si negotiator fuit, & pretia soluto, ex mercibus plus, quam ex usuris , quaerere potuit. (1. /. 3. C.deusufr. (2. v. I. S&.supr. de contrab, empt. (3. I . S7. §. 1. insin.supr. d. t, (4. v. I. 5. C, b. t. (;. d. I. 5. (6. I. 3. §. l.supr, deojfic. pries, vigil, (7. Immo vide/, I. §. %.supr. h. t. (8. v.l.^.supr.eod. I, yj.infr.de aB. empt. (9. d. I. 5. (10. /. ? l. inpr. infr. de aB , entpf. (li. /, 24. C. de eviB. (12. Lib. 4. C. (13. Lib. 4. < 7 . 57. (14. 1. t.C.fiserv. export. T I T. VII. DE SERVIS EXPORTANDIS 12 , VEL 81 ITA MAN- pl PIUM VENIERIT, UT 13 MtNUMIT- gfATUR , VEL CONTRA, I, UlPIANUS lib. 32. ad Edictum. CI fuerit distractus servus , ne aliquo loci moretur, qui vendidit, in ea conditione est , ut postit 14 legem remittere, ipseRom* retinere. Quod & Papinianus lib. III. respondit; propter domini enim (inquit) securitatem custoditur lex , ne periculum subeat. 2. MARCIANUS lib. 2. Publicorum. ß'Xpm-iandus si venierit ab Italia, in provincia morari potest; nili specialiter prohibitum fuerit. 3. PAULUS lib. 50. ad Edictum, CI quis hac lege veniit 15 , ut intra certum tempus manumittatur, li non sit manumissus , liber sit: si tamen is , qui vendidit, in 16 eadem voluntate 17 perseveret, heredis voluntatem non esse exquirendam. 4. MARCELLUS lib. 24. Digestorum. CI minor viginti annis servum tibi in hoc vendiderit, [& tradiderit,] ut eum manumitteres , nullius 18 momenti est traditio , quamquam ea mente tradiderit, ut, cum viginti annos ipse explejset, manumitteres i non enim multum facit, quod distulit libertatis praestationem , lex quippe consilio ejus, quasi parum firmo restitit. ;. PAPINIANUS lib. 10. Quaestionum. F^Ui-, pacto,venditoris, pomerio cujuslibet civitatis interdictior efi , urbe etiam interdictum esse videtur. Quod quidem alias cum Principum mandatis praeciperetur , etiam naturalem habet intellectum: ne scilicet, qui careret 19 minoribus, fruatur majoribus. 6. IDEM lib. 27. Questionum. CI venditor ab emptore caverit, ne serva manumitteretur, nefepre- fiituatur, & aliquo facto, contra quam fuerat exceptum, evincatur, aut libera judicetur , & ex stipulatu poena petatur: doli exceptionem quidam obstaturam putant ; Sabinus, non obstaturam. Sed ratio faciet, ut jure non teneat stipulatio, fi, ne manumitteretur , exceptum est : nam incredibile est , de actu manumittentis, ac non potius de effectu beneficii cogitatum, ceterum si, ne prostituatur, exceptum est, nulla ratio occurrit, cur poena peti, & exigi non debeat, cum & ancillam contumelia adfecerit, & venditoris affectionem 20 forte, simul & verecundiam lieferst : etenim alias, remota quoque stipulatione, placuit ex vendito este actionem. §- I. Si quid emptor, (contra) quam lege venditionis cantum est, feciffet Z [aut non fecisset: ] nobis aliquando 21 placebat, non alias ex vendito propter poenam homini irrogatam agi posse, quam si pecunia ratione venditoris interesset, veluti quia poenam promisisset: exterum viro bono non convenire credere , venditoris internste , veneat, manci manunnjj quib. manumijs. I. 66. infr, de verb. oblig. I, 4. C. qui manumitt. non ■pojsunt. (19. I. 4. supr. desenat. I. 7. in fin, infr, de interdiB. relegat. (20. Adde /. 7. in fin. infr. b. t. (*i. d.l. 7. . quod 593 quod animo srevientis satisfactum non fuisset. Sed in contrarium me vocat Sabini sententia , qui utiliter agi ideo arbitratus est, quoniam hoc minoris homo venisse videatur. 7. IDEM lib. 10. Questionum. CErvus ea lege veniit, ne in Italia ejset: quod fi aliter faBum ejset, ^ convenit citra stipulationem, ut panum pnejlaret emptor ,• 'vix est, ut eo nomine vindictae ratione venditor agere possit: acturus utiliter, si non servata lege, in poenam, quam alii promisit, inciderit. Huic consequens erit, ut hactenus I agere possit, quatenus alii prrestare cogitur: quidquid enim excedit, poena, non rei persecut'o est. Quod si, neptena causa exportaretur, convenit, etiam affectionis i ratione recte agetur. Nec videntur haec inter se contraria esse, cum * beneficio adjici hominem , interfit hominis : eniin- vero preme non irrogatae indignatio solam duritiem continet. 8. IDEM lib. 27. Qurestionum. Q Uresitum est , si quis proprium servum vendidistet , es, ut ma- -numitteretur intra certum tempus, prrecepisset, ac postea mutas- set voluntatem, & emptor nihilominus manumisisset, an aliquam eo nomine actionem haberet? Dixi, ex vendito actionem, manumisso fervo , vel mutata venditoris voluntate , evanuisse. 9. PAULUS lib. 5. Qurestionum. Titius servum vendidit ea lege , ut, fi Roma moratus ejset, manus injiceres liceret: emptor alii eadem lege vendidit: servus fugit a secundo emptore, & Roma; moratur. Quiero , an sit manus injectio, & cui ? Respondi: in fugitivo non est dubitandum, nihil contra legem factum videri: quia 4 nec domino auferre se potest, (1. /. 6. §. I .fupr.eod. (2. Adde/. 54. inpr.Jupr. mandati, d. I. 6. in fin.pr. fupr. h. t. (3. I. 1. I. 2. C. fi Jerv. export. veneat. Deactionibus empti, & venditi. 594 nec, qui in fuga est, ibi moratur. Quod si [ex] voluntate secundi emptoris, contra legem moratus sit, potior habendus est, qui auctor fuit legis. & posterior, magis admonendi emptoris, ,& liberandi fe , eandem legem repetierit: nec poterit aliquando airierre legem fui venditoris , cujus conditio exstitit: nam & si poenam promisisset, tenetur, licet ipse quoque stipulatus esset, sed in poena promissa dure actiones sunt: manus autem injectio in servum competit. f Quod si prior ita vendidit, ut prostituta libera ejset i posterior , ut majus injicere liceret: potior est libertas, quam manus injectio, f Plane, si prior lex manus habeat injectionem, posterior libertatem : favorabilius dicetur, liberam fore, quoniam; utraque conditio pro mancipio additur , & sicut manus injectio „ ita libertas eximit eam injuriam. 10. SCiEVOLA lib. 7. Digestorum. QUm venderet P.unphilam , & Stichum, venditioni inseruit pactum conventu»!, uti ne eadem mancipia, Pamphila £9" Stichus , quos minorato pretio vendidit , alterius servitutem, quam Sejij paterentur , post mortemque ejus in libertate morarentur : Quresitum est, an hrec mancipia , de quibus inter emptorem & venditorem convenit , post mortem emptoris jure ipso liberata sint ? Respondit, secundum Constitutionem Divi Adriani super hoc prolatam , Pam- philam & Stichum, de quibus quaereretur , si manumiffi non sin:, liberos non esse. Claudius: Divus Marcus ex lege dicta libertatis in vendendo , quamvis 5 non manumissos, fore liberos in semestribus constituit, licet in mortis tempus emptoris distulit venditor libertatem. (4. I. ult. §. 4. infr. de public. I. 13. in sin. pr. I. 15. infr. de adquir. vel amitt. pojsejs. (;. I. t. C.fi mancip. it» fuerit alienat. LIBER NONUS DECIMUS. S T I T. I. DE ACTIONIBUS 1 EMPTI 2, ET VENDITI. 3 i. ULPIANUS lib. 28. ad Sabinum. ^I res vendita non tradatur, in id 4, quod interest, agitur: hoc est, quod rem habere interest emptoris, hoc autem interdum 5 pretium egreditur, si pluris interest, quam res valet, vel empta est. §. 1. Venditor, si cum sciret deberi servitutem, celavit, non evadet ex empto actionem , si modo eam rem emptor ignoravit, omnia enim , qure contra bonam fidem fiunt, veniunt in empti actionem. Sed scire venditorem , est celare , sic accipimus, non solum si non admonuit 6, sed & si negavit servitutem istam deberi, cum esset ab eo quresitum. Sed & si proponas , eum ita dixisse, nulia quidemservitus debetur, verum ne emergat inopinata servitus , non teneor , puto eum ex empto teneri : quia servitus debebatur, & leistet, sed si id egit, ne cognosceret emptor aliquam servitutem deberi, opinor , eum ex empto teneri. Et generaliter dixerim , si improbato more versatus sit in celanda servitute, debere eum teneri, non si securitati sure prospectum voluit. Hrec ita vera sunt, fi emptor ignoravit servitutes : quia * non videtur esse celatus, qui scit, neque certiorari debuit, qui non ignoravit. 2. PAULUS lib. ;. ad Sabinum. AI in emptione modus dictus est , & non praestatur 7 , ex empto est actio. §. 1. Bacua posseffio emptori tradita non intelligitur, fi alius in ea legatorum fideive commissorum servandorum causa in possessionem est, aut creditores bona possideant. Idem dicendum est , si venter in poilessione sit: nam & ad hoc pertinet vacui appellatio. p 3 - POMPONIUS lib. 9. ad Sabinum. IvAtio possemonis, qure a venditore fieri debeat, talis est, ut, fi quis eam posselsionem jure avocaverit 8 , tradita posseflio non in- telligatur. §. 1. Si emptor vacuam pojjejstonem tradi stipulatus sit, & ex stipulatu agat, fructus non venient in eam actionem : quia & qui fundum dari stipularetur , vacuam quoque posselsionem tradi oportere, stipulari intelligitur, nec 9 tamen fructuum prresta- tio ea stipulatione continetur 10. neque rursus plus debet esse in stipulatione , sed ex empto superesse ad fructuum prrestationem. §. 2. Si iter, actum, viam, aqureductum per tuum fundum emero, vacure posseflionis traditio nulla est: itaque cavere debes, per te non fieri, quominus utar. §. 3. Si 11 per venditorem vini mora fuerit, quo minus traderet, condemnari eum oportet, utro tempore pluris vinum fuit, vel quo venit, vel quo lis in condemnationem deducitur; item, quo loco pluris fuit, vel quo venit, vel ubi agatur. §. 4. Quod si per emptorem mora fuisset, lestimari oportet pretium , quod sit, cum agatur, & quo loco minoris sit. Mora autem videtur esse , si nulla difficultas venditorem impediat, quo minus traderet, prresertim fi omni tempore paratus fuit tradere. Item, non oportet ejus loci pretia spectari, in quo agatur: sed 12 ejus, ubi vina tradi oportet, nam quod a Brunduiio vinum venit, etsi venditio alibi facta sit, Brundusii tradi oportet. 4. PAULUS lib. ;. ad Sabinum. CI servum mihi ignoranti, sciens 13 furem, vel noxium esse , o vendideris, quamvis duplam promiseris, teneris mihi ex empto, quanti mea intererit scisse: quia ex stipulatu eo nomine agere te- cum non polium , antequam mihi quid abesset. §. 1. Si modus agri minor 14 inveniatur, pro numero jugerum auctor obligatus est: quia ubi modus minor invenitur, non potest restimari bonitas loci, qui non exstat. Sed non solum , si modus agri totius minor est, agi cum venditore potest, sed etiam de partibus ejus: utputa, ii dictum est, vinere jugera tot esse , vel oliveti, & minus inveniatur. ideo [que] his casibus pro bonitate loci fiet aestimatio. (1. Lib. 4. C. 49. (2. 1 . II. inpr. infr. h. t. (3. I. 13. §. 19. infr. eod. (4. I. II. §. 9. infr. I. 4. I. 10. 1 . 12. C. eod. (;. Immo vide /. 21. §. 3. infr. eod. (6. I. 39. infr. eod. (7. I. 4. §. 1. 1 . 6. §. 4. infr. eod. I. 69. in sin. infr. de eviciion. (8. Fac. I. 29. §. 3. tnfr. de legat. 3. I. 22. infr. de adquir. vel amitt. pojejf. (9. I. 78. Tom. I. in sin. infr. de verb. obiig. (10. Vide tamen l. 4. inpr. infr. it usur. (11. v. I. at.supr. de reb. cred. I. ult.supr. de condici, tri- tic. (12. I. 12. §. l.supr. depositi. I. 3. infr. de reb. auctor, jud. pojstd. (13. I. 13. §. I. infr. h. t. (14. v. I. 2. in pr.supr. eod. P p 5. IDEM Digestorum Lib. XIX. Tit. I. IDEM, lib. 3. ad Sabinum.. CI. heres testamento quid vendere damnatus fit i, & vendiderit; de o reliquis a ,. qux per consequentias emptionis propria sunt- r vel exempto, vel ex testamento, agi cum eo poterit.. §. i. Sed si falso existimans se damnatum vendere , vendiderit ,, dicendum, est ,, agi eum eo ex empto non poste: quoniam doli mali exceptione astor fummoveri potest; quemadmodum fi falso existimans se damnatum dare, promisisset, agentem doli mali exceptione fummoveret.. Pomponius etiam incerti Z. condicere eum posse ait, ut liberetur;. 6' POMPONIUS, lib.. 9. ad Sabinum.. '"PEnetur ex empto venditor, etiam fi [agnoverit] minorent fundi ■*" modum esse. §. 1. Si vendidi tibi insulam certa, pecunia , & ut aliam insulam meam reficeres : agam ex vendito, ut reficias, fi autem hoc foliim,. ut.reficeres eam,. convenisset: non. intelligitur emptio & venditio facta, ut [&] Neratius scripsit. §. 2: Sed si 4 aream tibi vendidi certo pretio, & tradidi ita, ut, insula eedificata, f artem dimidium.mihi retradas ,. verum est ,. & ut xaifices, agere me posse ex vendito,. & ut aedificatam mihi retradas:. quamdiu enim aliquid ex re vendita apud te fuperesset ,. ex vendito me habere actionem constat.. §..3. Si locum fepulchri emeris, & propius eurn locum, antequam mortuus ibi inferatur, aedificatum ä. venditore fuerit, poteris ad eum reverti;. §. 4. Si vas aliquod mihi vendideris, & dixeris certam 9 mensuram capere,, vel certum pondus habere :. ex empto tecum agam, si minus praestes. Sed fi vas mihi vendideris, ita ut adfirmares integrum si id integrum non.fi t,. etiam id, quod eo nomine perdiderim-, praestabis mihi: si vero non id actum sit , ut integrum praestes,, dolum malum duntaxat prxstare te debere.. Labeo contra [putat] ,. & illud solum observandum , ut, nisi in contrarium, id actum fit, omni,modo integrum praestari debeat : & est verum. Quod: & in locatis 6 doliis praestandum , Sabinum respondisse, Minicius refert.. §. 5. Si tibi iter vendidero, ita demum auctorem me laudare poteris , fi tuus-7 fuerit fundus, cui adquirere; servitutem volueris : iniquum est enim me teneri , fi propter hoc adquirere servitutem, non potueris, quia dominus vicini fundi non fueris. §.. 6. Sed fi fundum tibi vendidero, & eis undo iter accesiirum 8 dixero, omnimodo tenebor, itineris nomine, quia utriufque rei quasi unus venditor obligatus sum; §. 7: Si filiusfamilias rem vendiderit mihi,. & tradiderit, sicut ■paterfamilias tenebitur. §, 8- Si dolo malo aliquid fecit venditor in re vendita, ex: empto, eo nomine, actio emptori competit: nam & dolum 9. malum eo judicio xstimari,oportet, ut id; quod prxsta- turum se esse pollicitus fit.venditos, emptori prastari.oporteat., §. 9.. Si venditor sciens obligatum, aut: alienum vendidisset , [&] adjectum, fit, neve eo nomine quid proflaret; astimari, oportet dolum maliim ejus: quem femper abesse oportetio in judicio empti, quod bonae fidei fit:. 7.. IDEM lib. 10; ad Sabinum.. ■pUndiim mihi cum venderes, dedudio. ufufiruciu,. dixisti, [eum] usumfruQum Titii ese, cum is apud te remansurus esset:.. fi coeperis eum ufumfmctum vindicare,.reverti.adversus te non potero, donec Titius vivat, nec in [ea] causa: esse cceperit,. ut, etiam si ejus ususfructus-esset, amissurus eum fuerit: nam tunc (id est, fi capite deminutus ,. vel. mortuus fuerit Titius), reverti potero ad te venditorem; f Idemque juris.est, fulicas euin ufumfructum Titii este, cum fit. Seji.. 8. PAULUS lib.. 5; ad Sabinum. gl tibi liberum prxdium tradidero , cum serviens tradere deberem , etiam condictio incerti,11. competit mihi, utpatiaris eam servitutem,. quam debui,. imponi., §. 1. Qjjod si.12 servum prx- diurr. in traditione, fecero , quod,liberum tibi tradere debui; [tu] ex empto habebis actionem ,. remittenda- ejus- servitutis gratia , quam pati.non.debeas.. 9.. POMPONIUS lib. 20. ad 'Sabinum. Ciis , qui lapides ex fundo emerit, tollere eos nolit, ex vendita agi; cum eo potest, ut eos tollat.. , 10.. ULPIANUS lib. 46. ad Sabinum. MOn. est novum« 13,. ut dux obligationes in ejusdem persona, de . eadem re concurrant. Cum enim is , qui venditorem obligatum hab ebat, ei,, qui eundem venditorem obligatum habebat, heres exstiterit:: constat,. duas 14 esse actiones in ejusdem persona 'concurrentes, propriam,. &.hereditariam : & debere heredem institutum ,. si velit separatim duarum actionum commodo uti, ante aditam hereditatem proprium, venditorem convenire ; deinde, adita hereditate ,. hereditarium., quod fi prius adierit hereditatem, unam 15 quidem actionem, movere potest, sed ita,, ut per eam utriufque. contractus sentiat commodum. Ex contrario quoque si venditor venditori heres-exstiterit,. palam est, duas evictiones- eum prxstare. debere.. ; ii.. IDEM lib- 32; ad Edictum.. pX 161 empto actione is, qui emit, utitur. §. 1. Et in primis . sciendum est, in hoc judicio id demum deduci, quod prastari 'convenit, cum enim sit bonae fidei judicium, nihil magis bona fidei 17 congruit, quam id pr testari,. quod inter contrahentes adimn est: quod si nihil convenit,- tunc ea prxstabuntur, qux naturaliter insunt hujus judicii potestate. §. 2:. Et in primis ipsam rem prxstare venditorem oportet,. id est,. tradere..qux res,.. si quidem dominus fuit, venditor ,. facit: & emptorem- dominum : si non fuit, tantum 18 evictionis nomine, venditorem obligat; si modo pretium est numeratum ,. aut. eo nomine satisfactum;. Emptor autem 19 nummos- venditoris facere cogitur;. §. 3.. Redhibitionem quoque contineri empti judicio,. [&] Labeo , & Sabinus-putant, & nos probamus.. §.. 4.. Animalium quoque venditor cavere.debet, easana 20 prastari:: & qui jumenta, vendidit, solet ita promittere-, ese , bibere,, ut. oportet.. §.. 5. Siquis virginem 21 fe.emere putasset, cum mulier, venisset, & sciens errare eum venditor passus sit, redhibitionem quidem ex hac causa non esse., verum tamen ex empto competere, actionem mi resolvendam, emptionem; ut pretio restituto mulier reddatur;. §.. 6. Is, qui vina.emit, arrha nomine, certam summam dedit;; postea.convenerat;. ut emptio irrita fieret: Julianus,, ex empto agi posse ait,, ut arrha restituatur :: * utilem que esse actionem ex empto etiam ad distrahendam ,. inquit, emptionem.. Ego- illud qurero,. si.annulus datussit.arrlnenomine , & secuta emptione, pretioque. numerato,. & tradita re;, annulus non reddatur., qua actione agendum, est:. utrum condicatur,, quasi, ob causam, datus, [sit,] & causa finita iit; an vero ex empto agendum sit?. Et Julianus diceret, ex empto agi posse :. certe etiam condici poterit,. quia: jam sine causa apud venditorem est annulus.. §. 7; [Venditorem,]: etiam fi- ignorans 22: vendiderit, fugitivum 23 non ese , prxstare. emptori.oportere, Neratius ait.. §. 8. Idem Neratius,. etiamsi alienum servum vendideris, furtis ; noxisque 24 :solutum prxstare (te) debere ,. ab omnibus receptum ait ,. & ex empto actionem esse, ut habere 25 licere, emptori caveatur. 26, sed & ut tradatur ei possessio. §. 9. Idem ait, non tradentem,, quasi intersit- 27; condemnari : fatis- autem non dantem 28, quanti plurimum auctorem periclitari oportet.. §. 10. Idem Neratius ait, propter omnia hxc fatis esse ,. quod plurimum est ,, prxstari: id est,, ut sequentibus actionibus , deducto eo ,. quod prxstitum est , lis xstimetur; §-ii. Idem recte, ait, si quid, horum non.prxstetur, cum extera facta sint, nullo deducto condemnationem faciendam. §. 12. Idem, lib. II. Responsorum ait : Emptorem noxali judicio condemnatum, ex empto actioneid tantum cousequi , quanti minimo defungi potuit : idemque putat, & si ex stipulatu aget. & sive defendat noxali judicio , sive non.: quia.manifestum fuit noxium servum fuisse , nihilominus vel ex stipulatu, vel ex- empto, agere posse. §. 13. Idem (1. v. /. 49. §. 8; infr. de legatl.v. (2.-/. ip..iufi\ desolution, (3- fupr..de conditi.fine.caus.. (4. Junge l. 13. §..1. infr. de prrefer: verb; ($;./. 2. inpr.supyji. t. (6../. 19. §. I. infr..locuti cunduiii. (7, v.I. 1. §. xifupr:comrnun.prted.. (ß.l..cp..infr. h. t. (9. /. i: %..x.siipr. /..11. §; 15. infin. L I3-§- 6. /. 39. infin.infr. h. t. I. .43. I. 68. supr.-de-■ cvntruh. empt .. (10../. 11. infin. l. 30. infin. mfir. h. 1.X. 12 ..supr. de hered..velaftion..vcnd. I. I4*.§. 9. infir. de redii..editi, l. finsc. creditor; evitlion.-pignor,. (11. /. 3;. sfipr~.de. servit, prtsd; urban. I. 22. in fi.'n. snpr. de condici, indtb. .12,../.,7. §. 3 .fiepr:... eidolo malo.. (13, /. 5, verf.refert;. I. 21. §- l.-infr. de fidejusor.. (14- Immo-vide d. (1;. Eae. I. 52; §• 14 .Jupr. proficio. (16. 2. Fcudor. in pr..vcrs. nos autem. §. I .infin; Inst. de empt.. & vend.. (17. l.j. inpr.supr. commim. pricd. (l8- l.l.inpr. infr. de rer. f ermnt.. (19. d. l. l. in pr. (20. /. 14. C. h. t.. (2s. I. ii. §. i.supr. de contrah. empt. (;2. I. 13. §. 1 ■ infr. h. t.■ (23. I. 14. C.coi.. (24. I. 1-7, §. 17- dcrcdil. edidi. I. 14; C. h. t. (25.. I. 3. infr. de cvicl..\'. I. 38. infr. de verb. oblig. . (26. /..37. §. 1. infin.infr. deeviä.. (27. /.I.M pr.supr.h. t.. (28. Vide tameu /,.37. inpr. infr. de eviii. Neratius 597 De actionibus empti, & venditi, Neratius ait, venditorem in re tradenda liebere praestare emptori, ut in lite dei posseisione potior 2 sit: sed Julianus lib. xv. Digestorum probat , nec videri traditum, si superior.in puslellione emptor futurus non sit. erit igitur ex empto actio, nisi hoc praestetur.' §. 14. Cassius ait, eum, qui ex duplae stipulatione , litis aitinia- tionem consecutus est, aliarum rerum nomine, de quibus in venditionibus caveri solet, liihilconsequi posse. .Julianus, deficiente- dupla3, exempto agendum putavit. §. 13. Denique lib. x. apud Alinicium ait: si quis servum ea conditionevendiderit, -ut intra triginta diu duplam promitteret, postea ne quid proflaretur, & emptor' hoc fieri intra diem non desideraverit, ita demum non teneri ven ' ditorem, si ignorans alienum vendidit: tunc enim in hoc fieri, iu peripsum, & per heredem ejus, emptorem Jiabere liceret, qui autem aliemun sci.ns vendidit, dolo (inquit)non caret, L ideo empti judicio tenebitur. §. 16. Sententiam Juliani verissimam est', arbitror in pignoribus quoque, nam si jure 4 creditoris venriiJer;..' deinde hxcfuerint evicta, non tenetur, nec ad pretium restituendum ex empto actione creditor: hoc enim multis constitutionibus' effectum est. Dolum plane venditor prastabit: .denique .etiam repromittit de dolo, sed etsi non repromiserit, sciens 5 tamen sibi non obligatam, vel non este ejus, qui sibi obligavit,vendiderit, tenebitur ex empto: quia dolum eum praestare debere ostendimus. §. 17. Si quis rem vendiderit, & ei accessurum 6 quid dixerit ,- omnia quidem, qua diximus in re distracta > in hoc quoque sequenda sint: ut tamen evictionis nomine non in duplum teneatur, sed in hoc tantum obligetur, ut emptori habere liceat, & non solum 1 perse, sed per omnes. §. 18. Qui autem 'habere 7 dicere vendidit, 1 videamus, quid debeat prastare ? Et multum intercise arbitror, utrum (hoc) polliceatur, perse, venientesque use personas non fieri, quo mimis habere liceat: an vero per omnes. Nam si per se, non videtur id prastare, ne alius evincat, proinde fi evicta res erit, sive stipulatio interposita est, ex stipulatu non tenebitur: sive non est interposita, ex empto non tenebitur, sed Julianus lib. xv. Digestorum scribit, etiam si aperte venditor pronunciet, per se, heredem- quesuum non fieri, quo minus habere liceat, posse detendi, ex empto eum in hoc quidem non teneri, quod emptoris interest; verumta- men, ut pretium reddat, teneri. Ibidem ait, idem este dicendum, * & si aperte in venditione comprehendatur, nihil evictionis nomine proflatum iri, pretium quidem deberi re evicta, utilitatem non deberi. Neque enim bona fidei contractus hanc patitur conventio-' nem, ut emptor rem amitteret 8, & pretium venditor retineret: nisi forte (inquit) sie quis omnes istas supra scriptas conventiones recipiet, quemadmodum recipitur, ut venditor nummos accipiat, quamvis merx ad emptorem non pertineat: veluti, cum futurum 9 jactum retis a piscatore emimus, -aut indaginem plagis positis ä venatore, vel pantheram ab aucupe: nam etiamsi nihil capit, nihilominus emptor pretium prastare neeesse habebit, sed in supra- scriptis conventionibus contra erit dicendum, nisi forte sciens alienum vendit: tunc enim, secundum supra a nobis relatam Juliani sententiam , dicendum est, exempto eum teneri, quia dolo facit, ii. CELSUS lib. 17. Digestorum, jactum 10 retis emero, & jactare retem piscator noluit, incertum ejus rei astimandum est. fi quod extraxit piscium, reddere mihi noluit, id astimari debet, quod extraxit. 13. ULPIANUS lib. 32. ad Edictum. Ulianus lib. xv. inter eum, qui sciens quid, aut ignorans vendidit , differentiam facit in condemnatione ex empto, ait enim, qui pecus morbosum, aut tignum vitiosum vendidit, si quidem ignorans fecit, id tantum ex empto actione precitaturum , quanto minoris essem empturus, si id ita esse scissem: si vero sciens reticuit , & emptorem decepit, omnia detrimenta, quee ex ea emptione emptor traxerit, prastaturirm ei. live igitur ades vitio tigni corruerunt , adium astimationem ; sive pecora contagione morbosi pe- consperierunt, quod interfuit idonee venisse, erit prxstandum. (i. /. I. §. 1. /. 3. in pr.fiupr. h. t. (2. /. 1. in fin. C. creditor, evici, pigror. (3. /. 19. in pr. infir. I. 6. I. 23. in fin. C. dc evici. (4. 1. 10. infr. de distrati, pign. i. 1. C. creditor, evici, pign. (3. I. ult. C. d. t. (si. /. 27. infr. h. t. (7. v. I. 38. infir. de verb. oblig. (8. Vide tamen l. 25. §. 17. verf. &puto.supr. de hered. petit. (9. I. II. infr. h.t. (10. t. II. in fin. supr. eod. I. 8- §. l.supr. de con- trab.empt (11. I. 4. in pr. supr. h. t. (12. /.11. §.7. sipr. eod. :,I 3 - J. I. C. de odii. aci. (14. /.43. in pr.fiupr. de contruh. empt. _ 59K' §. 1. Item, qui furem vendidit, -ant fugitivum, si quidem iciens 11, prastare debebit, (juanti emptoris interfuit non decipi: 11 vero ignorans .12 (vendiderit), circa fugitivum quidem tenetur, quanti .minoris empturus esset , si eum (esse) fugitivum scissct: circa furem non tenetur. Differentia ratio est, quod fugHvum quidem habere non licet, & quasi evictionis 13 nomine tene ur venditor; furem autem habere pössumus. §. 2. -Quod autem dixi- mi\s, quanti emptoris interfuit non decipi, multa -continet, ut si alios fecum sollicitavit, ut fugerent, vel res quasdam abstulit. .§■ Z. Quid tamen , si ignoravit quidem furem esse, adseveravit autem bon.e frugi, &sidum, & caro vendidit? Videamus, an ex empto teneatur ? Et putem, teneri. Atqui ignoravit: sed non de- buit-racile, quaignorabat, adseverare. Inter hunc igitur , & qui Icit, interest: qui scit, pramonere debuit furem esse; hic non debuit facilis esse ad temerariam indicationem. §. 4. Si venditor dolo fecerit , ut (rem) pluris venderet, puta, de artificio 14 mentitus est, .aut de peculio: empti eum judicio teneri, ut prastaret empto- ri, quanto pluris servum emisset, si ita peculiatus esset , vel eo artificio instructus. §. 3. Per contrarium quoque idem Julianus scribit: Cum Terentius Victor decessisset, relicto herede fratre suo 3 & res quasdam ex hereditate , & instrumenta, & mancipia Velli- cus (quidam) subtraxisset: quibus subtractis facile , quasi 15 mi- nimo valeret hereditas, ut sibi ea venderetur, persuasit: an venditi judicio teneri possit ? Et ait (Julianus) competere actionem ex vendito in tantum , quanto pluris hereditas valeret, fi ba [res] subtracta non fuissent. §. si. -Idem Julianus, dolum solere a venditore prastari, etiam in hujusmodi specie ostendit: fi 16, cum venditor sciret fundum pluribus municipiis legata debere, in tabula quidem conscripserit, uni municipio deberi, verum postea legem consignaverit, Ji qua tributorum, aut vetiigalis, indiltionisve quii nomine, aut ad vio collationem prostare oportet, id emptorem dare , facere, prostareque oportere: ex empto eum teneri, quasi decepisset emptorem. Qua sententia vera est. §. 7. Sed cum in facto proponeretur, tutores hoc idem fecisse, qui rem pupillarem vendebant: quastionis esse ait, an tutorum dolum pupillus prastare debeat ? Et si quidem ipsi tutores vendiderunt, ex empto eos teneri, nequaquam dubium est. Sed si pupillus, auctoribus eis, vendidit, in tantum tenetur, in 17 quantum locupletior ex eo factus est : tutoribus in residuum perpetuo condemnandis, quia nec transfertur in pupillum post pubertatem hoc, quod dolo tutorum factum est. §. 8- Offerri 18 pretium ab emptore debet, cum ex empto agitur : & ideo [&] si pretii partem 19 offerat, nondum est ex empta actio. Venditor enim, quasi 20 pignus, retinere potest eam rem, quam vendidit. §. 9. Unde quaritur, si pars fit pretii soluta, [&] res tradita, postea evicta sit, utrum ejus rei consequetur pretium integrum ex empto agens: an vero, quod numeravit ? Et puta magis id, quod numeravit, propter doli exceptionem. §. 10. Si fructibus jam maturis ager distractus sit, etiam fructus 21 emptori cedere, nisi aliud convenit, exploratum est. H. 11. Si in locatis ager fuit, pensiones 22 utique ei cedent, qni locaverat. Idem & in pradiis urbanis : nili si quid nomina im convenisse proponatur. §. 11. Sed & fi quid prxterea rei vendita nocitum 13 est, acti» emptori prastanda est; damni forte infecti, vel aqua pluvia arcenda, vel Aquilia , vel 24 interdicti quodvi aut clam. §. 13. Item, si quid ex operis fervorum, vel vecturis jumentorum, vel navium quasitum est, emptori prastabitur; & fi quid peculio eorum ac- ceffit: non tamen, fi quid ex re venditoris. §. 14. Si Titius fundum, in quo nonaginta jugera erant, vendiderit, & in lege emptionis dictum est, infundo centum ejse jugera, &, antequam modus manifestetur, decem jngera alluvione adereverint, placet mihi Neratii sententia existimantis, ut, 11 quidem sciens vendidit, ex empto actio competat adversus eum, quamvis decem jugera adereverint: quia dolo fecit, nec dolus purgatur, fi vero ignorans vendidit, ex empto actionem non competere. §.13. Si fundum mihi (13. /. 9. in pr.fiupr. de dolo malo. (16. V. I. 39. infr. h. t. (17. /. 13. in pr. supr. de dolo malo. (i 8- /. 8- in fin. C. h. 1.1. 31. circa fin.Jupr. dereb. cred. (19. I. qq. in pr. infr. de odii, edici. (20. v. /. 14. §. I. infr. de fürt. I. 22. supr. de hered. vel aci. vend. (21. 1. 13. /. 16. C. h. t. (22. Obst. I. ult. in fin. infr. de jure fisci. (13. I. 16. infir. de aqua U liquo pluv. (24. /- II. §. 9. infr. quod vi aut clam. P p t alienum 599 Digestorum Lib. XIX. Tit. I. 60 : alienum i vendideris, & hic ex causa lucrativa meus factus sit; nihilominus ex empto mihi adversus te actio competit. §. r 6. In his autem, u« cum re empta prxltari lolent, non solum dolum, sed eS culpam prxstandam arbitror: nam & Celsus lib. VIII. Digestorum scripsit: cum convenit, ut venditor praeteritam 2 mercedem exigat , & emptori pnestet, non solum dolum , sed & culpam eum prxstare debere. §. 17. Idem Celsus libro eodem scribit: Fundi, •querneum Titio communem 3 habebas, partem tuam vendidisti: & antequam traderes, coactus es communi dividundo judicium accipere. si socio fundus sit adjudicatus, quantum ob eam rem a Titio consecutus es, id tantum emptori praestabis: quod si tibi fundus tuus adjudicatus est, totum (inquit) eum emptori trades; sed ita, ut ille solvat, quod ob eam rem Titio condemnatus es. Sed ob eam quidem partem, quam vendidisti, pro evictione cavere debes: ob alteram autem, tantum de dolo malo repromittere, xquum est enim, eandem este conditionem emptoris, qu« futura esset, si cum ipso actum esset communi dividundo. Sed si certis regionibus fundum inter te, & Titium judex divisit, fine dubio partem, qux adjudicata est, emptori tradere debes. §. 18. Si quid 4 fervo distracto venditor donavit ante traditionem, hoc quoque restitui debet: hereditates quoque per servum adquifitx, & legata omnia; nec distinguendum 5, cujus respectu ista sint relicta. Item, quod ex operis servus prxstitit venditori, emptori restituendum est: nisi ideo dies traditionis e pacto prorogatus est, ut ad venditorem opera: pertinerent. §. 19. Ex vendito 6 allio venditori competit ad ea consequenda, quee ei ab emptore praestari oportet. §.20. Veniunt autem in hoc judicium infra scripta : in primis pretium, quanti res venit: item usurx.7 pretii post diem traditionis: nam 8 cum re emptor fruatur, xqniffimum est eum usuras pretii pendere. §. 21. Possessionem autem traditam accipere debemus, etsi precaria sit posselsio: hoc enim solum spectare debemus, an habeat facultatem fructus percipiendi. §. 22. Prxterea, ex vendito agendo, consequetur etiam sumptus 9 , qui facti sunt in re distracta : utputa, si quid in aedificia distracta erogatum est: scribit enim Labeo, & Trebatius , esse ex vendito hoc nomine actionem. Idem , & si in aegri 10 fervi curationem impensum est ante traditionem : aut [si quid] in disciplinas 11, quas verisimile erat etiam emptorem velle impendi. Hoc amplius Labeo ait, &, fi quid in funus mortui fervi impensum sit, ex vendito consequi oportere: st modo sine culpa venditoris mortem obierit. §.23. Item, fi convenerit, cum res veniret, tit locuples ab emptore reus detur, ex vendito agi posse, ut id fiat. §. 24. Si inter emptorem praediorum, & venditorem convenisset, ut,ß ea prtedia emptor, heresve ejus, pluris vendidisset, ejus partem dimidiam venditori prceftaret; & heres emptoris pluris ea praedia vendidisset: venditorem, ex vendito agendo, partem ejus, quo pluris vendidisset, consecuturum. §. 2;. Si procurator vendiderit , & caverit emptori: quaeritur, an domino, vel adversus dominum actio dari debeat ? Et Papinianus lib. III. Responsorum putat, cum domino 12 ex empto agi posse utili actione, ad exemplum 13 institoriae actionis, fi modo rem vendendam mandavit: ergo & per contrarium dicendum est, utilem 14 ex empto actionem domino competere. §. 26. Ibidem Papinianus respondisse se refert: si convenerit, ut ad diem pretio nonsoluto, venditori duplum f re flaretur , * in fraudem Constitutionum videri adjectum, quod 1; usuram legitimam excedit, diversamque causam commissoria: esse ait: cum ea specie (inquit) non foenus illicitum contrahatur, sed Zcx contractui non improbata dicatur. §. 27. Si quis, colludente procuratore meo, ab eo emerit, an poisit agere ex empto ? Et puto, hactenus, ut 16 aut stetur emptioni, aut discedatur. §.28. Sed L si quis minorem viginti quinque annis circumvenerit, & huic hactenus dabimus asionem ex empto, ut diximus in superiore casi. t. 9. infir. de evici. (2. 1 . 68 . in pr.supr. de contrah. empt. (3. I. 7. §. uli.supr. commun. divid. (4. V. I. 23. infr. h. t. I. 51. §•3 . infr.de evili. (5. I . 23. i'n fin. insr. de adii. edici. (6. /. 1. I. 2. C. b. t. (7. I. 5. C. eod. I. 2. C. deusur. (8. d. I. 5. (9. l. 38. §. I. infr., I. 16. C. h. t. (10. L JO. infin.supr. I. 10. C. de negot. gest. (il. I. 2C,.snpr. depignorat. all. (12. /. 66. in sin. infr. de evili. (13- L 19- iit pr. supr. de institor, ali. L 5. infr. de stipul. frreter. I. 31. in pr.supr. de negot. gest. I. 10. §. 5. supr. mandati. I. pen. pfi ult. C. de institor. U exercit. ali. (14. I. 5. infr. dejlipul. f rector. L 79: infr. de vtrb-fiblig. (15. I. 9. inpr. I. 29. /. 44. infr. 1. 15. in fin. C. de ujiir. (16, Adde 1. 16. in pr. infir. ratum remba- su. §. 29. Si quis a pupillo sine tutoris auctoritate emerit, ex una latere constat contractus: nam qui emit, obligatus est pupillo , p U . pillum sibi non 17 obligat. §. 30. Si venditor habitationem exceperit, ut inquilino liceat habitare, vel colono, v.tperfrui liceat ad cer . tum tempus: magis esse Servius putabat, ex vendito [esse] actionem. denique Tubero ait, fi iste colonus damnum dederit, emptorem ex empto agentem 18 cogere posse venditorem , ut ex locato cum colono experiatur, ut, quidquid fuerit consecutus, emptori reddat. §. 31. -Edibus distractis, vel legatis, ea esse sedium solemus dicere, quae quasi pars «dium , vel propter jedes habentur utputa puteal: 14. POMPONIUS lib. 31. ad Quintum Mucium. TD est, quo puteus 19 operitur. 1 1;. ULPIANUS lib. 32. ad Edictum. T lues, [&] labra, salientes 20, fistul« quoque, qu« salientibus junguntur, quamvis longe excurrant extra xdificium, «dium sunt, item canales. Pisces autem , qui sunt in piscina, non sunt «dium , nec fundi: 16. POMPONIUS lib. 31. ad Quintum Mucium. K1On magis, quam pulli, aut extera animalia, quse in fundo sunt. 17. ULPIANUS lib. 32. ad Edictum. pUndi nihil est, nisi quod terra se tenet, f fEdium autem multa esse, quse aedibus adfixa non sunt, ignorari non oportet; utputa seras 21, claves, claustra. Multa etiam defossa esse, neque tamen fundi, aut villae haberi; utputa vasa vinaria , torcularia: quoniam hxc instrumenti magis sunt, etiamsi xdificie cohaerent. §. 1. Sed & vinum, & fructus perceptos, vili« non esse constat. §.2. Fundo vendito , vel legato, sterculinum & stramenta, emptoris & legatarii sunt: ligna autem, venditoris vel heredis; quia non sunt fundi, tametsi ad eam rem comparata sunt. In sterculi- no autem distinctio Trebatii probanda est: ut, si quidem stercorandi agri causa comparatum sit, emptorem sequatur; si vendendi , venditorem, nisi si aliud actum est. Nec filterest, in stabulo jaceat, an acervus sit. §.3. Quse tabui« picts pro tectorio includuntur, item [que] crustx marmore«, «dium sunt. §. 4. Reticuli circa columnas, plutei circa parietes , item Cilicia 22 vela, «dium non sunt. §. 5. Item, quod infui« causa 23 paratum est, si nondum perfectum est, quamvis positum in xilincio sit, non tamen videtur «dium esse. §. 6. Si ruta 24 £jf casa excipiantur in venditione, ea placuit esse rata, qu« eruta sunt; ut arena, creta, & similia: c«fa ea esse, ut arbores esefas, & carbones, & his similia. Gallus autem Aquilius , cujus Mela refert opinionem, recte ait, frustra in lege venditionis de rutis, & exfis contineri: quia, fi non specialiter venierunt, ad 25 exhibendum de bis agi potest, neque enim magis de materia cassa, aut de csmentis, aut de arena cavendum est venditori, quam de exteris, qu« sunt pretiosiora. §■ 7- Labeo generaliter scribit, ea, qttie perpetui 26 usus causa in xdificiis jum, aedificii este: qua vero ad prafens, non este ledificii.xA- puta fistula, temporis quidem causa posita, non sunt «dium : ve- rumtamen, si perpetuo fuerint posita, aedium sunt. §. 8-Castella 27 plumbea, putei, opercula 28 puteorum, epitonia fistulis ad- plumbata , aut qu« terra’ continentur, quamvis non sint adfixa, adium esse constat. §.9. Item constat, sigilla, columnas quoque, & personas, ex quarum rostris aqua salire solet, villa esse. §. 10. Ea, qu« ex xdificio detracta 20 sunt, ut reponantur, xdificii sunt: at qu« parata sunt, ut imponantur, non sunt «di- fieri. §. ii. Rasi, qui vine« causa 30 parati sunt, antequam collocentur , fundi non lunt; sed qui exempti sunt hac mente, ut collocentur, fundi sunt. heri. (17. Inst.infin.pr.deaullor.tutor. (18. Fac. /. 2. §. pen. supr. de leg. Rbod._ l. 60. §. ;. infr. locati. I. 7;. in fin. insr. de legat. 1. 1.2. §. 28- in fin. infr. ne quid in Loco pubi. (19. 1. 17. §. 8. infr. h. t. (20. L 12. §. 34. infr. de instrull. vel inftrum. (21. d. I. 12. §. 24. in fin. (22. d. 1. 12. §. 17. (23. Adde §. ult. infr. b. I. (24. I. 18. I. 38. in fin. infr. h. t, l. 241. infr. de verb.Jign. L 66. tz. fin.supr. de contrah. empt. /.•;.§. 2. supr. ad exhiheni. (25. d. I. ;. §. 2. (26. I. 242. in fin. infr. de verb.sign. (27. 1. in fin. infr. h. t. (?8- l. 13. in fin. i. 14. supr. eod. (29. i. 18- §. i- infir. eod. (30. tz. 5. supr. h. I. 18. JA- 6oj De actionibus empti, & venditi. 602 18. JAVOLENUS lib. 7. ex Caflio. pRanaria, qua: ex tabulis fieri solent, ita xdium sunt, si 1 sti- VT pites eorum in terra defossi sunt: quod fi supra terram sunt, natis & essis cedunt. §. 1. Tegulse, qua: r nondum tedificiis im- posits sunt, quamvis tegendi gratia allatx sint, in rutis & essis habentur. Aliud juris est in his, qux detracta: sunt, ut 3 reponerentur : sedibus enim accedunt. 19. GAJUS ad Edictum Prxtoris , titulo de Publicanis. \/Eteres in emptione , venditioneque , appellationibus promiscue * utebantur: 20. IDEM lib. 2 [1]. ad Edictum provinciale. P em est [&] in locatione, & conductione. 21. PAULUS lib. 33. ad Edictum. CI sterilis ancilla sit, cujus partus venit, vel major annis quinis qnaginta 4, cum id emptor ignoraverit, ex empto tenetur venditor. §. 1. Si prxdii venditor non dicat 5 de tributo sciens , tenetur ex empto: quod si ignorans non prxdixerit, quod fol te hereditarium 6 prsdium erat, non tenetur. §. 2. Quamvis supra 7 diximus, cum in corpore consentiamus , de qualitate autem dissentiamus, emptionem esse: tamen venditor teneri debet, quanti 8 interest non esse deceptum. & si venditor quoque nesciat; veluti, si mensas quasi citreas emat, qux non sunt. §. 3. Cum per venditorem steterit, quo minus rem tradat, omnis utilitas emptoris in xstimationem venit: qux modo circa ipsam rem consistit, neque enim, si potuit ex vino Pputa) negotiari, & lucrum facere, id xstimandum est 9, non magis, quam si triticum emerit, & ob eam rem, quod non fit traditum , familia ejus fame laboraverit: nam pretinm tritici, non fervorum fame necatorum , consequitur, .nec major fit obligatio, quod tardius agitur, quamvis crescat, fi vinum hodie pluris sit. merito : quia sive datum esset, haberem emptor, sive non : quoniam saltem hodie dandum est, quod jam olim dari oportuit. §. 4. Si tibi fundum vendidero, ut 10 sum conductum certa summa haberem : ex vendito, eo nomine, mihi actio est, quasi in partem pretii ea res sit. §. 5. Sed etsi ita fundum tibi vendidero, ut nulli 1' alii eum , quam mihi -venderes , actio eo nomine ex vendito est, si alii vendideris. §. 6. Qui domum vendebat, excepitfibi habitationem , donec viveret, aut injingulos annos decem: emptor primo anno maluit decem prxftare: fecundo anno habitationem [prxstarej. Trebatius ait , mutandas voluntatis potestatem eum habere, singulifque annis alterutrum prxftare posse; & qnamdiu paratus sit alterutrum prx- ftare, petitionem non esse. 22. JULIANUS lib. 7. Digestorum. j^I in qualitate fundi venditor mentitus sit, non in modo ejus: tamen tenetur emptori, pone enim dixisse eum , quinquaginta jugera ese vinete, quinquaginta prati: & [in vinea minus, &] in prato plus inveniri: esse tamen omnia centum jugera. 23. IDEM lib. 13. Digestorum. AI quis servum, quem cum peculio vendiderat, manumiserit, non solum peculii nomine, quod servus habuit tempore, quo manumittebatur, sed & eorum, qux postea adquirit, tenetur, & prxterea cavere 12 debet, quidquid 13 ex hereditate liberti ad eunt pervenerit, restitutum iri. Marcellus notat: Illa prsstare venditor ex empto debet, qux haberet emptor, si 14 homo manumissi * 1 ? non esset, non continebuntur igitur, qnx , fi manumissus non fuit, adqussiturus non esset. 24. JULIANUS lib. 15. Digestorum. 5)1 sstvus, in quo ususfructus tuus erat, fundum emerit. & antequam pecunia numeraretur, capite minutus fueris: quamvis pretium solveris, actionem ex empto non habebis , propter talem capitis deminutionem ; sed indebiti actionem adversus venditorem habebis, ante capitis autem minutionem nihil interest , tu solvas. (1. Immovide /. 242. infin. infr. deverb.ßgn. (2. I. 17. §. 5. supr.h.t. (z. d.l. 17. §. 10. (4. v. I. 12. C. de legit, hered. (;. V. /. 39' infr. h. t. (6. Fac. I. 42. infr. de reg. jur. (7. I. 9. §. ult. I. iq.sttpr. de conirah. empt. (8. I. 62. §. i.supr. d. t. (9. Obst. 1 . un. infin. C. desentent. qute pro eo , quoti interest. I. 2. infin. supr. de eo quod certo loeo. (io. /. 79. supr. de contrah. empt. (1. d. 1 - 75 ■ (52. Adde l. 24. §. 4. infr. soluto mutrim. (13. Vide tamen I. 4. C. de inutil. ftipitl. I. ult. C. de paci. (14. L xx. in pr.supr. de minor. (15. L 31. §. I.supr. dereb.cred. (ri6. Adde i. 84. infr. an servus ex eo peculio, quod ad te pertinet: nam utroque calu actionem ex empto habebis. §. 1. Servum tuum 19 imprudens ä fure bona fide emi: is ex peculio, quod ad te pertinebat, hominem paravit, qui mihi traditus est. Posse te eum hominem mihi condicere, Sabinus dixit; sed si quid mihi abesset ex negotio, quod is gessisset, invicem me tecum acturum de peculio. Cassius veram opinionem Sabini retulit, in qua ego quoque sum. §. 2. Servd vendente hominem , fidejussor venditionis omnia 16 prxstare debet, in qux obligaretur, si 17 pro libero fidejussisset. nam & in dominum actio sic datur, ut emptor eadem consequatur, qux, libero vendente, consequi debuisset: sed ultra peculii taxationem dominus non condemnatur. 25. IDEM lib. 54. Digestorum. (~)Ui pendentem vindemiam emit, si uvam legere prohibeatur ä venditore, adversus eum petentem pretium , exceptione 18 uti poterit: Si ea pecunia, qua de agitur, non pro ea repetitur, qiue venit , neque tradita est. Cxterum post traditionem sive lectam uvam calcare, sive mustum evehere prohibeatur, ad exhibendum, vel injuriarum 19 agere poterit: quemadmodum, si aliam quamlibet rem suam tollere prohibeatur. 26. ALFENUS VARUS lib. 2. Digestorum. AI quis, cum fundum venderet, dolia- 20 centum, qiue in fundo ese ad.stymo.bat , accesura 21 dixisset, quamvis ibi nullum dolium fuisset, tamen dolia emptori debebit. 27. PAULUS lib. 4. Epitomarum Alfeni. Q Uidqnid venditor 22 uccesurum 23 dixerit, id integrum ac ■ fanum tradi oportet: veluti, si fundo dolia 24 accessura dixisset, non quassa 2; , sed integra dare debet. 28. JULIANUS lib. 3. ad Urfejum Ferocem. DRsdia mihi vendidisti; & convenit, ut aliquid facerem : quodj/i nonfecisem , ptenam promisi. Respondit, venditor , antequam pcenam ex stipulatu petat, ex vendito agere potest: si consecutus fuerit, quantum paenx nomine stipulatus esset, agentem ex stipu- Ihtu 26 doli mali exceptio summovebit. si ex stipulatu poenam consecutus fueris , ipso jure ex vendito agere non poteris: nisi in id, quod pluris ejus interfuerit, id fieri. 29. IDEM lib. 4. ex Miuicio. PUi res sub conditione legata erat, is aam imprudens ab herede emit: actione ex empto poterit consequi emptor pretium, quia non ex causa legati rem habet. 30, AFRICANUS lib. 8. Quxstiomiiu. CErvus, quem ä me cum peculio emisti, prius quam tibi tradere- o tur, furtum mihi fecit. Quamvis ea res, quam subripuit 27, interierit, nihilo minus retentionem , eo nomine, ex peculio me habiturum ait: id est, ipso jure ob id factum minutum esse peculium ; eo scilicet, quod debitor meus ex causa 28 condictionis sit factus. Nam licet, fi jam traditus furtum mihi fecisset: aut omnino condictionem eo nomine de peculio non haberem, aut eate- nushabeiem, quatenus ex re furtiva auctum peculium fuisset: tamen in proposito & retentionem me habiturum , & si omne peculium penes te sit, vel, quasi plus debito solverim, posse me condicere. Secundum qux diocmlum, li nummos, quos servus iste mihi subripuerat, tu, ignorans furtivos elfe, quasi peculiares ademeris . & consumpseris, condictio eo nomine mihi adversus te competat, quasi res mea ad te sine causa pervenerit. §. 1. Si sciens alienam rem ignoranti mihi vendideris: etiam, prius quam evincatur , utiliter me ex empto acturum putavit in id, quanti mea intersit , meam esse factam. * quamvis enim alioquin verum sit, venditorem 29 hactenus teneri, ut rem emptori habere liceat, non etiam, nt ejus faciat, quia tamen dolum malum abesse prxstare debeat, teneri eum , qui sciens [alienam j non sii am ignoranti ven- desolution. (17. §. I. Ittst. desidejus. (18. I. infr. de doti muli £f met. except. (19. arg. 1 . 13. §. ult. infr. de injur. (20. v. I. 27. infr. h. t. (21. V. d. I. 27. (22. t. 34.. in pr.supr. de contrah. empt. (23. I. 6. §. 6. L 11. §. 17. /. 26. supr. h. t. (24. d. I. 26. /. 54. infin. infr. eod. I. sio. I. 76. supr. de contrah. empt. I. 33. infr. de tcdil. edici. (25. d. I. 54- infin. U l. 33- (26. v. /. 4. §. 7. infr. de doli mali ist met. except. (27. v. I. ult. supr. de condici,furtiv. 08. Alide l. 9- §- (>.supr. desecui. Os- L §. I. supr. de contrah. empt. P f 3 didit. 6vz Digestorum lib. XIX. Tit. I. 604 didit. Idem [est] maxime, ,si manumissuro, vel pignori daturo vendiderit. 31. NERATIUS lib. 3. Membranarum. 'OI ea res, quam ex empto prxstare debebam, vi mihi adempta ° fuerit, quamvis eam custodire i debuerim: f amen propius est, .ut nihil amplius, quam 2 actiones persequendo- ejus praestari a me emptori oporteat: quia* custodia adversus vim parum proficit. actiones nutem eas nonfolum arbitrio , sed etiam periculo tuo [tibi] prxstare debebo, ut omneducrum ac dispendium ,te Loquatur. §. 1. Et non folum , quod ipse per eum adquisii, praestare debeo, sed & id, quod emptor, jam tunc libi tradito servo, ad-: quisiturus fuisset. -§.2. Uterque nostrum eandem rem emit a non' domino, cum emptio, venditioque fine dolo malo fieret, traditaque est: live ab eodem emimus, fi ve ab alio, atque alio., is ex nobis tuendus est, qui prior 3 jus ejus adprehendit, hoc est, cui primum tradita est; fi alter .ex nobis a domino .emisset, is omnimodo, tuendus est. •32. 'ULPIANUS lib. 11. ad Edictum. CI quis a me oleum, quod emisset, adhibitis iniquis ponderibus 0 accepisset, ut in modo me falleret; -vel emptor circumscriptus sit & venditore ponderibus minoribus: Pomponius ait, posse diei, venditorem , sibi dare oportere, quod plus est, petere : quod habet rationem. Ergo ;& emptor px .empto habebit actionem, qua contentus ,esse possit. 1 J 3 - IDEM lib. 23. ad Edictum. T/T si uno pretio plures res empte sint, de singulis ex empto & vendito agi potest. 34. IDEM lib. 18. ad Edictum. CI, fundo vendito, in qualitate 4 jugerum captio .est , ex empto 0 erit.actio. 3;. IDEM lib. 70. ad Edictum. i CI quis fundum emerit, quasi per cum fundum eundi agendi jus 0 non esset, & Interdicto de itinere actuque victus fit: exempto 'habebit actionem, licet.enim .stipulatio de evictione non committatur, quia non est de jure servitutis in rem actione-pronunciatum; .tamen .dicendum est, -ex empto actionem competere. 36. PAULUS lib. 7. .ad Plautium. > TsEnditor domus, antequam eam tradat, damni infecti 5 stipu- v lationem interponere debet : quia antequam 6 vacuam posseflio- nemtradat, custodiam & diligentiam 7 prxstare debet; & * pars est custodia:, .diligentixque, hanc interponere stipulationem. .& ideo, si id neglexerit, tenebitur emptori. 37. IDEM lib. 14. ad Plautium. CIcut xquum est, bome 8. fidei emptori alterius dolum non tioce- O re: ita non ,est «quum, eidem persona:venditoris fui dolum’ prodesse. 38. CELSUS lib. 8. Digestorum. ; CI venditor hominis dixit, peculium eum habere decem , -nec qiiem- O quam adempturum: & fi plus habet , totum pnestet; nisi hoc actum,est, ut duntaxat decem prxstaret: si minus est, prüftet esse decem, & talem servum esse, ut tantum peculii habeat. §.9. Si peremptorem steteiit, quo minus ei mancipium traderetur, pro 9 cibariis, per arbitrium indemnitatem poOV. servari, Sextus /Elius, Drusus dixerunt: quorum & mihi justissima videisir mie sententia. §. 2. Firmus a Proculo quxiiit, si de plumbeo castello iiSU-.te siih terram missx, aquam ducerent in aenum lateribus circumstructum, an hx xdium essent ? an ut ruta 10 exsa vincta fixaque, quxxdium non essent? Ille rescripsit, referre, quid acti esset. Quid ergo, fi nihil .de ea re neque emptor, neque venditor cogitaverunt, ut plerumque in ejusmodi rebus evenisse solet ? nonne propius est, ut inserta .& inclusa xdificio partem ejus este existimemus? 39. MODESTINUS lib. 5. Responsorum. fYUxro Si quis ita fundum vendiderit, uti venundatum ejse vi- ^ deatur , quod intra termines ip/epojjidit; sciens tarnen aliquam partem certam fe non possidere, non certioraverit emptorem : an (1. 1. 36. infr. h. t. (2. /. 3;. §. 4. fupr, de iontrah. empt. 1. 14. in pr.infr.de fürt. (3. I. 9. §.4 .fupr. de Publiciana. I. 15. C.de rei vind. (4. v. i. 42. in fin. infr. h. t. (;. i. 18. §. 3- infr. de damno infeci. (6. /. 35. §. 4 .fupr. de contrah.empt. I. 14. in pr. infr. defurt. (7. 1. 31. in pr. fupr. h.t .. («. I. 3. C. de peric. cSf commodo rei veni. (9. i. 13. §. 22. Jupr. h.t. (10. v. I. 17. §. si. fupr. eod. (11. /. 13. §. si. I. 21. §. i.supr. eod. i. 35. in fin. I. 43. ex empto judicio teneatur, cum hxc generalis adjectio ad ea, qua: specialiter novit, qui vendidit, nec excepit, pertinere.non debeat.; ne alioquin emptor capiatur, qui fortasse, sin hoc cognovisset vel empturus non esset, vel minoris empturus esset, si certioratus de loco certo fuisset, cum hoc & apud veteres sit relatum in ejus persona, qui sic exceperat , servitutes, fi qua debentur , debebuntur : etenim juris-auctores responderunt, si certus venditor quibusdam personis certas servitutes debere, non admonuisset emptorem, ex empto .eum teneri debere ; quando hxc generalis exceptio non ad ea pertinere debeat, qux venditor novit, qme [que] specialiter excipere & potuit, ,& debuit, sed ad ea, qux ignoravit, & de quibus emptorem certiorare nequivit ? -Herennius Modestinus respondit: si quid circumveniendi emptoris causa venditor in specie, de qua guxritur, fecit, ex empto actione conveniri posse. 40. POMPONIUS lib. 31. ad Quintum Mucium. Q Uintus Mucius scribit: Dominus fundi de prxdio arbores stantes vendiderat, [&] pro his rebus pecuniam accepit, & tradere nolebat. emptor quxrebat, quid fe facere oporteret: & verebatur , ne hx arbores-.ejus mon viderentur factx? Pomponius: * Arborum , qux in fundo continentur , non est separatum corpus i fundo.: &ideo, .ut 12 dominus, suas specialiter .arbores vindicare emptor non poterit, sed ex empto habet actionem. 41. PAPINIANUS -lib. 3. Responsorum. TN venditione, super annua pensitatione pro aquxductu infra domum Romx conii tutam, nihil commemoratum est: deceptus ob eam rem ex empto actionem habebit: itaque, si conveniatur ob pretium ex vendito, ratio improvisi oneris habetur. 42. PAULUS lib. 2. Quxstionum. CI duorum fundorum venditor feparatim de modo -cujusque pro- nunciaverit, & ita utrumque uno pretio tradiderit, & alteri aliquid desiit, quamvis in altero exsuperet; forte si dixit, unum centum jugera, alterum ducenta habere : non proderit ei, quod in altero ducenta decem inveniuntur, si in altero decem desint. Et de his ita apud Labeonem relatum est. -(- :Sed an exceptio doli mali venditori profutura sit, potest dubitari. Utique si exiguus modus silvx desiit, & plus in vineis habeat, quam repromissum est, an non facit dolo, qui jure perpetuo utitur ? nec enim hic, quod amplius in modo invenitur, -quam alioquin dictum est, ad compendium venditoris, sed ad emptoris pertinet; & tunc tenetur venditor, cum minor modus invenitur. Videamus tamen, ne nulla querela sit emptoris in eodem fundo, fi plus inveniat in vinea, quam in prato, cum universus modus constat, f Similis quxstio esse potest ei, qux in duobus fundis agitata est, & si quis duos statuliberos uno pretio vendat, & dicat, unum decem dare jussum, qui quindecim dare debebat; nam & hic tenebitur ex empto actione , quamvis emptor a duobus viginti accepturus sit. Sed rectius est, & in -omnibus suprascriptis casibus lucrum 13 cum damno compensari: & si quid deest emptori, sive pro modo , sive pr» qualitate 14 loci, hoc ei resarciri. 43. IDEM iib. 4. Quxstionum. Titius , cum decederet, Sejx Stichum, Pamphilum, Arefcusam, per fideicommissum relinquit, ejufque fidei commisit, ut omnes ad lieertatempofl annum perduceret: cum legataria fideicommiffiim ad fe pertinere noluisset, nec tamen heredem a sua petitione liberasse t , heres eadem mancipia Sempronio vendidit, nulla commemoratione fideicommissx libertatis facta : emptor, cum pluribus annis mancipia supraferipta sibi servirent, Arefcusam manumisit: [&] cum exteri quoque servi, cognita voluntate defuncti, fideicommittam libertatem petiissent, & heredem ad Prxtorem perduxissent, jussi: Prxtoris, ab herede sunt manumiffi; Arescusa quoque, nolle se emptorem patronum habere, responderat: cum emptor pretium a venditore, empti judicio, Arescusx quoque nomine repeteret , lectum est responsu ni Domitii Ulpiani, quo continebatur, Arefcusam pertinere ad rescriptum sacrarum Constitutionum, si nollet emptorem 1; patronum habere, emptorem tamen nihil posse in fin. fupr. de contrah. empt. I. 9, fupr. de peric. & commodo rei vend. (12. arg.J. 50. in pr. fupr. I. 27. C. ie rei vind. I. 20. C. de faci. I. 3. C. de his , qui u non domino. §. 3. in fin. Infi. de empt. (13. /.II. in sin. fupr. de negot. geft. (14. I. 4. in fin. /.2:. /. 34. fupr. h. t. (1;. 1. 4$. §. ult. infr. eod. I. 24. infin. infr. defideicom. libert. post 6o5 Ete aftionibus empti , & venditi. 606 post manumiffionem a venditore consequi.. Ego cum meminissem , & Julianum in. ea sententia esse, ut existimaret , post manumissionem quoque.empti actionem durare,- quaero',- qux sententia vera est? Illud etiam in eadem cognitione nomine emptoris desiderabatur, ut sumptus, quos in unum ex his, quem erudierat, fecerat, ei restituerentur, f Item quaeroAresensa ,- qux recusavit emptorem patronum [habere], cujus sit liberta constituta: an possit vel legatariam, qux non liberavit, vel heredem patronum habere : nam exteri duo ab herede manumiffisunt ? Respondi: semper probavi Juliani sententiam putantis, [mannmiisione non amittitur eo modo.] f Drsumptibus vero, quos in erudiendum hominem emptor fecit, videndum est : nam emptr judicium ad eam quoque speciem sufficere existimo non enim pretium continet tantum, sed 1 omne , quod sinterest emptoris-, servum non evinci. Plane, si in tantum pretium excedisse proponas , ut non iit cogitatum ä venditore de tantasiumma; veluti, si ponas agitatorem postea'factum, vel pantomimum, evictum esse eum, qui minimo veniit pretio: iniquum videtur , in magnam quantitatem obligari venditorem.. 44. AFRICANUS lib. 8- Quxstionum. pUm, [&] forte idem mediocrium facultasit, [&] non 2 ^ ultra, duplum■, periculum subire eum oportet. 45:■ PAULUS lib. 5, Quxstionum, TDque [&J Julianum agitasse Africanus refert, quod justum est: x sicut minuitur 3 prxstatio , si servus deterior apud emptorem effectus sit, cum evincitur. §. 1. Illud expeditius videbatur, si mihi alienam aream vendideris, & in eam ego xdificavero, atque ita eam dominus evincit: nam , quia 4. possum petentem [dominum], nili impensam xdificiorum solvat, doli mali exceptione summovere;-magis est, ut ea res ad periculum venditoris non per tineat. Quod & in fervo dicendum est? , si in servitutem ,-non in Ubertatem evinceretur:, ut dominus mercedes & impensas prx- stjrc debeat:. Quod si emptor non-possideatxdistcinm, vel servum, ex empto habebit actionem. In. omnibus tamen his casibus, si sciens quis alienum vendiderit, omnimodo teneri debet. §. z. Superest tertia 6 deliberatio, cujus debet esse liberta Are- fensa, qux recusat' emptorem 7 Et non sine ratione dicetur, ejus debere-effici libertam,. a quo vendita est, [id est heredis], quia & ipse ex empto actione tenetur. Sed hoc ita , si non Aresensa elegerit emptoris patronatum : tunc etenim & illius remanet liberta, & ille ex empto actionem non.habet,, quia-nihil, ejus interest, cum eam libertam habet;. 46. IDEM 1 lib. 14: Qtixstibnum;. gl quis alienam rem vendiderit, & medio tempore heres domino rei extiterit, cogetur implere venditionem.. 47: IDEM lib. 5, Responsorum, J^Ucius Titius, afcceptapecunia ad'materias vendendas sub' poena certa , ita ut , , si non inttgrus reprasiaverit intra flatutu tempora, pana conveniatur ,. partim datis materiis , decessit, cum igitur testator in pcenam commiserit", neque heres ejus reliquam materiam exhibuerit, an & in pcenam, & in usuras conveniri postit: prxsertim cunr emptor mutuatus pecuniam , usuras gravissimas expendit? Paulus respondit:- Ex contractu , de quo quxritur, etiam heredem venditoris in p cenam conveniri posse : in actione quoque ex empto, officio judicis, post moram intercedentem , usurarum pretii rationem haberi oportere. 48: SCiEVOLA lib. 2. Relpon- forum. 'Jrtms heres Sempronii fundum Septicio vendidit ita: Fundus Sempronianus, quidquid Sempronii juris fuit', erit tibi emptus tot «a»««!? .■ vacnamque posseflionem tradidit, neque fines ejus demonstravit: Quxritur, an empti judicio cogendus sit ostendere ex instrumentis hereditariis , quid juris defunctus habuerit,, & rr S ir°^ em ^ e ? Respondi, id ex ea scriptura prxstandum , quod lensisse inteUiguntur: quocl si non appareat, debere venditorem & instrumenta 7. fundi, &■ fines ostendere: hoc etenim contractui bonx fid ei consonat. ..(.t- l-jo.infr.de evici. (2. l.un. C. defentent. qtue pro eo, quod tnterefl. (z. /. 66. in sin. I. 7.0. infr. de eviil. obst- /. 64; in pr. infr. a.t. (4. 14. §.i.suprt commun. divid, l. q%,fitpr. derdvind . ” H-infr: de doli mali U met. except .- (;,. Obst. ■/. 27. in/in.supr. ie rei vini. (6. V. I. 43. vers. item qiuero, Aresensa. Jupr. h. t. v7.. **5J. in sin. pr. infr. tod. (8. i. $4, inpr. infr. locuti, (jj. /.17, 49- HERMOGENIANUS lib.. 2, Juris, , Epitomarum, QUi per collusionem imaginarium colonum, circumveniendi em— ptoris causa , supposuit y ex empto tenetur. Nec defenditur , si,- quo facilius excogitata fraus occultetur, colonum & quinquennii pensiones in fidem suam recipiat, §. 1. Pretii sorte, licet post moram, soluta , usurx peti non possunt, cum hxnoit sint inobli» gatione sed officio 8 judicis prxstentur, 50, LABEO lib; 4, Posteriorum a Javolenot Epitomatorum, gOna’fides non patitur,, [ut,] cum emptor alieujns legis beneficio pecuniam rei venditx debere desissety antequam res ei tradatur, venditor tradere compellatur, & re sua carere, posse ffioneau- tem tradita futurum est, ut rem venditor sque amitteret; utpote , cum petenti eam rem [emptor exceptionem rei-venditx & traditx objiciat; ut perinde habeatur , ac fi], petitor ei neque.vendidisset neque tradidisset: 51. IDEM lib. v Posteriorum ajavoleno Epitomatorum:. QI & per emptorem, & venditorem mora 9 fuisset, quominus vinum prxberetur & traderetur, perinde esse ait; quasi si per emptorem iolum stetisset': *11011 enim potest videri mora-per venditorem emptori facta esse', ipso moram faciente emptore. §. 1. Quod fi fundum emisti ea lege , uti des pecuniam-ludendis Juliis, etii ipsis Kalendis per venditorem esset factum, quo minus pecunia ei solveretur,- deinde per te staret, quo minus solveres : uti posse adversus te lege sua venditorem dixi : quia in vendendo hoc ageretur, ut quandoque per emptorem factum fit, quo minus pecuniam solvat, legis poenam patiatur, lloc ita-verum puto; nisi si quid in- ea re venditor- dolo fecit, 52:- SCrEVOLA lib. 7: Digestorum', QReditorrfundum libi obligatum, cujus chirographa’ tributorum’. ä debitore retro solutorum aplid se deposita habebat, vendidit Mxvioea lege, ut si quid'tributor um nomine debitum ejfet, emptor' solveret: idem fundiis ob causam eorum tributorum, quae jam soluta erant, a conductore saltus, in quo idem fundus est, venit; eum- que idem Mxvius emit, & pretium solvit: Quaesitum est,- an empti judicio, vel aliqua actione, emptor a venditore consequi polfit, ut solutionum supraficriptarum chirographa [ei] dentur ? Respondit, posse emptorem empti judicio 1 consequi, ut instrumenta, de' quibus quxreretur, exhibeantur. 10 §. 1. Prxdiiim xstimatuin 11 in dotem ä patre filix sux nomine datum , obligatum creditori deprehenditur : Quaesitum est , an filius, qui hereditatem patris retinet, cum ab ea se filia abstinuisset, dote contenta; , actione ex empto- teneatur', ut a creditore lueret, & marito liberum 12’ prxstaret? Respondit, teneri, §. 2. Inter venditorem,-& emptorem militiae; ita convenit, ut salarium, quod debeatur ab illa : persona:, emptori i cederet. Quxsitum est, emptor militiae quam-quantitatem a' quo exigere [debet,] & quid ex -julmodi pacto venditor emptori praestare debeat? Respondit , venditorem actiones extraordinarias-eo- nomine, quas haberet, praestare debere.- §: 3:-Ante domum mari- 'junctam, molibus jactis, ripam constituit: & uti ab eopojsejsa domus fuit, Gajo Sejo vendidit: : Quxro , an ripa , qux ab auctore domui conjuncta erat, ad emptorem quoque jure emptionis pertineat? Respondit, eodem jure iore venditam dömum ,. quoig.suis— set prius, quam veniret, 53. LABEO lib. 1: Pithanon: C I mercedem 14 insulte accessuram [ejse] emptori dictum est, quanti infula locata est, tantum emptori prxstetur. Paulus : Imo, fi infulam totam une nomine locaveris, A amplioris conductor locaverit, L in vendenda indula mercedem emptori- ce für am esse dixeris, id accedet, quod tibi totius infhlx conductor debebit, §, 1: Si. eum fundum vendidisti, in quo sepulchrlim habuisti, nec nomina-- tim tibi sepulchrlim excepisti, parum habes-eo nomine cautum, Paulus : minime , si'modo in lepulchrum-iter publicum transit, tz.2. Sihabitatoribus habitatio lege venditionis recepta est, omnibus- in ea habitantibus', prxter dom inum recte recepta habitatio e st, fupr. de peric. & commodo rei vendi (10. I. 48. insin.fupr. h. t'.. v. I. s.supr.famil. ereife.- (11. /. 16. infr. I. i. Clde juredot.l.. Ii. C.-depacL (12. /. 4t. inpr. fupr. decontrah. empti de' evici. (13. Fac. /,30. in pr. infr. de ucquir. rer. doimn.. (14 . 11 . 58. in pr. infr. locati.- Paus 6o 7 Digesto rumLib. xix. m i. il 6og Paulus:-Imo, fi cui in ea insula, quam vendideris , gratis habitationem dederis , & sic receperis, habitatoribus, aut quam quisque diem conductum habet: parum caveris, nominatim enim de his recipi oportuit: itaque eos habitatores emptor infulas habitatione impune prohibebit. 54. IDEM lib. 2. Pithanon. CI servus, quem vendideras, jussu tuo aliquid fecit, & ex eo o cr us 1 fregit: ita demum ea res tuo periculo non est, si id Imperasti, quod solebat ante venditionem facere, & si id imperasti, quod etiam non vendito servo imperaturus eras. Paulus: minime: nam si periculosam rem ante venditionem facere solitus est , culpa tua id factum esse videbitur, puta enim eum fuisse servum, qui per catadromum descendere 2, aut in cloacam demitti solitus piset. Idem juris erit, si eam rem imperare solitus fueris, quam prudens & diligens paterfamilias imperaturus ei fervo non fuerit, f Quid, si hoc exceptum fuerit ? Tamen potest ei fervo novam rem imperare, quam imperaturus non fuisset, si [non] venisset: veluti, si ei imperasti, ut ademptorem iret, qui peregre e fet •. nam certe ea res tuo periculo esse non debet, itaque tota ea res ad dolum malum duntaxat, & culpam venditoris, dirigenda est. §. 1. Si dolia 3 otioginta accedere fundo , qtue infofld ejfent , dictum erit, & plura erunt, quam ad eum numerum : dabit emptori ex omnibus, qua 4 vult, dum 5 integra det. si sola octoginta sunt, qualiacunque emptorem sequentur , nec pro non integris quicquam ei venditor prsstabit. , POMPONIUS lib. IO. Epistolarum. CI servus, qui emeretur vel promitteretur, in 6 hostium potestate sit, Octavenus magis putabat, valere emptionem & stipulationem : quia inter ementem & vendentem esset commercium, potius enim difficultatem in prostando eo inesse , quam 7 [in] natura : etiamsi officio judicis sustinenda esset ejus prxstatio, donec praestari poffit. T I T. II. LOCATU, CONDUCTI. 1. PAULUS lib. 34. ad Edictum. T Ocatio & conductio , cum naturalis sit, & omnium 9 gentium, non verbis, sed consensu 10 contrahitur: sicut emptio & venditio. 2. GAJUS lib. 2. Rerum cottidianarum. T Ocatio & conductio proxima 11 est emptioni & venditioni: iis- demque juris regulis consistit. Nam ut emptio & venditio [ita] contrahitur, fi de pretio 12 convenerit: sic & locatio & conductio contrahi intelligitur , side mercede convenerit. §. I. Adeo autem familiaritatem aliquam habere videntur emptio & venditio , item locatio & conductio,ut in quibusdam qiueri soleat 13, utrum emptio & venditio sit, an locatio & conductio, utecce, si 14 cum aurifice [mihi] convenerit, ut is ex auro suo aemulos mihi faceret certi ponderis , certseque forma, & acceperit (verbi gratia) trecenta : utrum emptio & venditio fit, an locatio & conductio ? Sed placet, unum esse negotium, & magis emptionem & venditionem esse. Quod si ego aurum dedero, mercede pro opera constituta, dubium non est, quin locatio & conductio sit. 3. POMPONIUS lib. 9. ad Sabinum. f' , Um fundus locetur, & aestimatum instrumentum colonus acci- piat, Proculus ait, id agi , ut instrumentum emptum habeat colonus : sic uti 15 fieret, cum quid aestimatum in dotem daretur. 4. IDEM lib. 16. ad Sabinum. T Ocatio, precariive rogatio ita facta , quoad is , qui eam locajset, l j dedijsetve, vellet , morte 16 ejus, qui locavit, tollitur. ;. ULPIANUS lib. 28. ad Edictum. CI tibi habitationem locavero , mox pensionem remittam, ex 0 locato & conducto agendum erit. (1. I. 26. supr. commun. divid. I. 3. §. I. supr. de servo corrupt. (2. Fac. d.l. 3. §. 1. (3. /. 27. supr. h.t. (4. /. 60 .supr. de con- trah. empt. (5. d. I. 27. supr. h. t.. (6. L 9. I. 98. I. 104. §. 2. infr. de legat. I. /. 103. infr. deverb. oblig. (7. Fac. I. 137. §. 4. iv.fr. d. t. (8- Lib. 4. C. 65. Lib. 3. hiß. 2;. adde Lib. 11. C. 70. 71. (9. /. 5. supr.de juflit. & jure. (10. I. 2. infr. de oblig. £f aci. (11. 6. GAJUS lib. 10. ad Edictum provinciale. 18 , qui rem conduxerit, non cogitur restituere id , quod rei no- mine furti actione consecutus est. 7. PAULUS lib. 32. ad Edictum. CI tibi alienam insulam locavero quinquaginta , tuque eandem 0 sexaginta Titio locaveris , & Titius a domino prohibitus fuerit habitare, agentem te ex conducto , sexaginta consequi debere placet: quia ipse Titio tenearis in sexaginta. 8. TRYPHONINUS lib. 9. Disputationum. TCDe videamus, ne non sexaginta prastanda, nec quinquaginta sint, sed quanti filterest perfrui conductione : lantundemque consequatur medius, quantum praestare debeat ei, qui a se conduxit ; quoniam emolumentum conductionis, ad comparationem uberioris mercedis computatum, majorem efficit condemnationem. & tamen primus locator reputationem habebit quinquaginta, qus ab illo perciperet, si dominus infulae habitare novilsimum conductorem non vetuisset. Quo jure utimur. 9. ULPIANUS lib. 32. ad Edictum. CI quis domum bona side emptam, vel fundum locaverit mihi, is- . o que sit evictu‘;,( t fP r - c ™ nmo & a t*. (i2.L34.^§. ult. infr.de oblig. & aci. h.t. (ri. Abrogat. Nov. 99. c. 1. (22. I. 38. §. 21. infr. de (l3- /. r;. §. 5 .fupr. h. t. L 37. §. n.Jupr. ad leg. Aquil. (14. verb. oblig. ctiun, 617 Locati, conducti. 6iS ctum, vel aliam rem [non immobilem] non restituit, quanti in litem juratum fuerit, damnabitur. 49. MODESTINUS lib. 6. Excusat. C)I ItliTIOTTO) yiVIM. EV3I , X XKOXTCfE? , cWiVsU TOC rj)5 JOlSs- ^ /V.i-Awr«! KcaVxjs; y-nisxi xxXvivrxi. xjv rtg diro- xffTaVno? raro, 7rs:.ouE'.01 ,uwrum pensionum nomine, teneatur : nec prosint ei Constitutiones, quibus cavetur, eos, qui pro aliis pecuniam exsolvunt, sortis solmnmodo damnum agnoscere oportere ? Paulus respondit, si in omnem causani conductionis etiam fidejussor se obligavit, eum quoque, exemplo coloni, tardius illatarum per moram coloni pensionum ptxstare debere usuras : * usurae enim in bome fidei judiciis, etsi non tam ex obligatione prosiciscantur, quam ex officio 4 judicis applicentur, tamen cum fidejussor in omnem causam sc applicuit , aequum videtur ipsum quoque agnoscere onus usurarum; ac fi ita fidejussisset,»)/ quantum iilum condemnari ex bona fide oportebit, tantum fide tv.u ese jubes? vel ita ,indemnem me pr&fiabis i §. I. Inter locatorem fundi, & conductorem convenit, r,e intra tempora locationis Sejus conductor defundo invitus repelleretur: pfi,fi pulsatus effit, panum decem prteftet Titius locator Sejo condnilori : x A Sejus conductor Titio , Ji intra tempora locationis discedere veilet, a.que de- cem Titio locatori prxflare vellet: quod invicem de sc stipulati sunt: (1. I. I. §. 9. infr. ad leg. Vorn. de f als. I. tm. C. ne tut. vel curat, vectig. conduc. (2. v. /. 31. C. h.-t. (3. I. 24. §. i.Jupr. eod. U- I 49- infin. supr. de aci. enipt. (5. v. I. 56. infin. infr. h. t. (6- t - ?>• supr. eod. (7. I. 1. L . 4 . C. eod. (q. I . 60. infin. infr. eod. (9. 1. 19* §. 4- 1.61. iupr.infr. eod. (io. v. L 24. §. 2. Qiuero, cum Sejus conductor biennii 5 continui pensionem non solverit, an sine metu poena expelli postit ? Paulus respondit; quamvis nihil exprellutn fit Ijq stipulatione poenali de solutione pensionum , tamen verisimile esse , ita convenisse de non expellendo colono intra tempora praefinita , fi pensionibus paruerit, &, ut oportet, coleret: & ideo si poenam petere coeperit is , qui pensionibus fatis non fecit, profuturam locatori doli exceptionem. §. 2. Paulus respondit, servum , qui xstimatus 6 colona ad- scriptus est, ad periculum colona pertinebit: & ideo astimationem hujus defuncti ab herede colona praestari oportere. 55. IDEM lib. 2. Sententiarum. jAOminus horreorum, effractis 7 & compilatis horreis, non tenetur , nisi 8 custodiam eorum recepit: fervi tamen ejus, cum quo contractum est, propter adificiorum notitiam in quaestionem peti possunt. §. 1. In conducto fundo, si conductor sua opera aliquid necessario vel utiliter auxerit 9 , vel adilicaverit, vel instituerit, eum id non convenisset : ad recipienda ea, qua impendi , ex conducto cum domino fundi experirlpotest. §. 2. Qui contra legem conductionis fundum ante tempus line 10 justa ac probabili causa deseruerit, ad solvendas totius temporis pensiones ex conducto conveniri potest, quatenus locatori in id , quod ejus interest, indemnitas servetur. ;6. IDEM lib. singul. de Officio Prafecti vigilum. ("'Um domini horreorum insularumque desiderant, diu non apparentibus , nec ejus temporis pensiones exsolventibus conductoribus , aperire , & ea , qua ibi sunt, describere , ä publicis personis, quorum interest , audiendi sunt: tempus autem in hujusmodi re biennii 11 debet observari. 57. JAVOLENUS lib. 9. ex Posterioribus Labeonis. Q Ui domum habebat, aream injunctam ei domui vicino proxima -locaverat. Is vicinus, cum adificaret in suo, terram in eam aream amplius, quam fundamenta camentitia locatoris erant, congessit: & ea terra adiiduis pluviis inundata, [ita] parieti ejus, qui locaverat, humore praestituto, [ madefacto, ] cediiicia corruerunt. Labeo ex locato tantummodo actionem esse ait, quia non ipia congestio , sed humor ex ea congestione postea damno fuerit: damni autem injuriae actio ob ea ipsa sit, per quas non extrinsecus alia causa oblata damno quis adfectus est. Hoc probo. 58. LABEO lib. 4. Posteriorum a Javoleno Epitomatorum. INsulam uno pretio totam locasti, & eam vendidisti, ita ut 12 em- ptori mercedes inquilinorum accederent. Quamvis eam conductor majore pretio locaret, tamen id emptori accedit, quod tibi conductor debeat. §. 1. In operis locatione erat dictum, ante quam diem effici deberet: deinde, Ji ita facium non effiet, quanti locutoris inter- fuiffiet, tantam pecuniam conductor promiserat. Eatenus eam obligationem contrahi puto, quatenus vir bonus de spatio temporis aestimasset: quia id actum apparet esse, ut eo 13. spatio absolveretur, sine quo rieri non poisic. §.2. Quidam in municipio balineum prajiandum annuis viginti nummis conduxerat: & ad refectionem fornacis , fistularum , similiumque rerum , centum nummi ut praestarentur ei, convenerat: conductor centum nummos petebat, ita ei deberi dico , fi in earum rerum refectionem eam. pecuniam impendi satisdaret. 59. JAVOLENUS lib. 5. Labeonis Poster. MAreius domum faciendam a Flacco conduxerat: deinde operis ‘ ^ parte effecta terrae motu concussum erat aedificium. MaiTu- rius Sabinus, si vi naturali , velutiterrae motu , hoc acciderit, Flacci 14 esse periculum. 60. LABEO Posteriorum lib, ;. a Javoleno Epitomatorum. T^Um in plures annos domus locata est, praestare locator debet, ^ ut non solum habitare 15 conductor ex Kalendis illis cujusque anni, sed etiam locare 16 habitatori, fi velit, suo tempore pos- fiupr. eod. (ii. L 54. §• l.supr. eod. adde Nov. 7. c. 3. §. 2. Nov.. 120. c. 8. Auth. qui rem.. C. desacras, eccles. (12. I. 53. inpr. supr. de ait. empt. (13. L 14- L IZ7- §. 3- i”fr. de verb. ohlig. (14. /. 36. insin.Jupr. h. t- (15. I . 15 -§• l.supr. eod. (16. 1.6. C. eoi. Q.q 3 fit. 6 t 9 Digestorum Lib. XIX. Tit. II. III. IV. V. 620 iit. Itaque, fi ea domus ex Kalendis Januariis fulta inKalendis Juniis permansisset, ita ut nec habitare quisquam , nec ostendere alicui pollet, nihil locatori conductorem proflaturum : adeo, ut nec cogi quidem posset, ex Kalendis Juliis refecta domo habitare, nisi 1 si paratus fuisset locator commodam domum ei ad habitandum dare. §. i. Heredem coloni, quamvis colonus non 2 est, nihilominus domino possidere existimo. §. 2. Vestimenta tua fullo perdidit: & habes unde petas, nec repetere vis : agis nihilominus ex locato cum fullone. Sed judicem «Limaturum, an possis adversus furem magis agere, & ab ca tuas res consequi, fullonis videlicet sumptibus: sed 11 hoc tibi impossibile esse perspexerit, tunc fullonem 5 quidem tibi condemnabit, tuas autem actiones te ei prostare compellet. §. 3. Lege dicta, domus facienda locata erat, ita, ut probatio, aut improbatio locatoris, aut heredis ejus ejjet: redemptor ex voluntate locatoris quodam in opere permutaverat. Respondi, opus quidem ex lege dicta non videri factum, sed quoniam ex voluntate locatoris permutatum esset, redemptorem absolvi debere. §.4. Mandavi tibi, ut'excuteres, quanti villam nidificare velles : renunciasti mihi ducentorum impensam excutere : certa mercede opus tibi locavi: postea comperi, non posse minoris trecentorum eam villam constare: data autem tibi erant centum , ex quibus cum partem impendisses, vetui te opus facere. Djxi, si opus facere perseveraveris, ex locato teeum agere, ut pecunio mihi reliquum restituas. §. 5. Messern , inspiciente colono, cum alienam esse non ignorares, sustulisti ? Condicere tibi frumentum dominum posse 4, Labeo ait: Sc ut 5 id faciat, colonum ex conducto eum domino acturum. §. 6. Locator horrei propositum habuit, Je aurum, argentum, margaritam non recipere Juo periculo : deinde cum sciret has res inferri, passus est. Proinde eum futurum tibi obligatum dixi, ac si propositum fuit, remissum [videtur.] §. 7. Servum meum 6 mulionem conduxisti: negligentia ejus mulus tuus periit. Si ipse se locasset, ex peculio duntaxat, &in rem versum damnum tibi proflaturum [dico: ] sin autem ipse eum locassem , non ultra me tibi proflaturum , quam dolum malum & culpam meam abesse. Quod si sine definitione persono mulionem a me conduxisti, & ego eum tibi dedissem, cujus negligentia jumentum perierit: illam quoque culpam me tibi proflaturum oro, quod eum elegissem, qui ejusmodi damno teadsiceret. §. 8. Vehiculum conduxisti, ut onus tuum portaret, & fecum iter faceret: id cum pontem transiret, redemptor ejus pontis portorium ab eo exigebat: Quaerebatur, an etiam pro ipsa [ sola ] reda portorium daturus fuerit? Puto, si mulio non ignoravit ea se transiturum , cum vehiculum locaret, mulionem prostare debere. §. 9. Rerum custodiam, quam horrearius condiirforihus prostare deberet, locatorem totorum horreorum horreario prostare non debere puto : nisi 7 [si] in locando aliter convenerit. 61. SCrEVOLA lib. 7. Digestorum. r^Olonus, cum lege locationis non esset comprehensum, ut vineas ^ poneret, nihilominus [in fundum] vineas instituit, & propter earum fructum denis amplius aureis annuis ager locari camerat: Quositum est , si dominus istum colonum fundi ejectum pensionum debitarum nomine conveniat, an sumptus utiliter fastos in vineis instituendis reputare possit, opposita doli mali exceptione ? Respondit , vel expensas 8 consecuturum, vel nihil amplius prostaturum. §. 1. Navem conduxit, ut de provincia Cyrencnji Aquilejam navigaret , olei metretis tribus millibus impoßtis , U frumenti modiis ollo millibus, certa mercede: sed evenit, ut onerata navis in ipsa provincia novem mensibus retineretur, & onus impositum commisso tolleretur: Quositum est, an vecturas, quas convenit, ä conductore secundum locationem exigere navis polsit? Respondit , secundum ea, quo proponerentur, posse. 62. LABEO lib. 1. Pithanon. Si rivum , quem faciendum conduxeras , & feceras , antequam eum probares, labes corrumpit, tuum periculum est. Paulus: Imo si soli 9 vitio id accidit, locatoris erit periculum : si operis vitio accidit: tuum erit detrimentum. T I T. III. DE iESTIMATORIA. 1. ULPIANUS lib. 32. ad Edictum. A Ctio de oflimato proponitur, tollenda dubitationis gratia. Fuit enim magis dubitatum , cum res aestimata vendenda datur utrum ex vendito sit actio propter 10 ostimationem: an ex locato ' quasi rem vendendam locasse videor : an ex conducto , quasi operas conduxissem: an mandati? Melius itaque visum est, hanc actionem proponi. Quotiens enim de nomine contractus alicujus ambigeretur, conveniret tamen aliquam actionem dari, dandam ostima- toriam proscriptis verbis actionem : est enim negotium civile gestum, & quidem bona fide. Quare omnia & hic locum habent, qiue in bonae fidei judiciis diximus. §. 1. fEstimatioii autem periculum 12 facit 13 ejus, qui lufcepit: aut igitur ipsam rem debebit incorruptam reddere , aut aestimationem , de qua convellit, rj 2. PAULUS lib. 30. ad Edictum. TT/Ec actio utilis est , & si merces intervenit. TIT. IV. DE RERUM 14 PERMUTATIONE, i. PAULUS lib. 32. ad Edictum, glcut 15 aliud est vendere, aliud emere; alius emptor, alius venditor : ita pretium aliud, aliud merx : at in permutatione discerni non potest 16, uter emptor, vel uter venditor sit. multumque disserunt proiiationes: emptor enim, nisi 17 nummos aecipientis fecerit, tenetur ex vendito: venditori sufficit ob evictionem se obligare, possessionem tradere, & purgari dolo malo, itaque, si evicta res non sit, nihil debet 18. in permutatione vero si utrumque pretium est, utriusque rem fieri oportet; si merx , neutrius: sed cum debeat & res , & pretium esse, non potest inveniri, quid eorum merx, & quid pretium sit; nec ratio patitur, ut una, eadem- que res & veneat, & pretium fit emptionis. §. 1. Unde si ea res, quam acceperim , vel dederim , postea evincatur 19, iu factum dandam actionem , respondetur. §. 2. Item, emptio uc venditio nuda consentientium voluntate contraditur: permutatio autem ex re tradita initium obligationi prasset, alioquin, si res nondum tradita sit, nudo consensu constitui obligationem dicemus: quod in his dumtaxat receptum est, qux nomen suum habent; ut in emptione, venditione, conductione, mandato. §. 3. IdeoquePedius ait, alienam rem dantem nullam contrahere permutationem. §- 4- Igitur ex altera parte traditione facta, si alter rem nolit tradere, non 20 in hoc agemus, ut intercis nostra, illam rem accepisse , de qua convenit: sed , ut res contra nobis reddatur, condictioni locus est , quasi re non secuta. 21 2- IDEM lib. 5. ad Plautium. ^Risto ait, quoniam permutatio vicina 22 esset emptioni, fanum quoque,furtis noxisque solutum, & non ejfefugitivumservum, prostandum , qui cx causa daretur. TIT. V. DE PRiESCRIPTIS 23 VERBIS , ET IN FACTUM ACTIONIBUS. i. PAPINIANUS lib. 8. Quostio- iuim. ^["Oiinunqiiam evenit, ut cessantibus judiciis proditis & vulgaribus 24 actionibus, cum proprium nomen invenire non poffu- mus, facile descendamus nd eas, quo in salium appellantur. Sed, ne res exemplis egeat, paucis agam. §. 1. Domino mercium in magistrum navis, fi sit incertum , utrum navem conduxerit, an (1. /. 9. inpr. Jupr. eod. (2. Immo vide §. ult. Inß. de locat. (3. L. 25. in fin.supr. h. t. V. I. 12. inpr. infr. de furt. (4. I. 51. §. 8- infr. de furt. (5. v. I. 13. §. 30 .sitpr. de aci. empt. I. 2. §. 7. Jupr. de leg. llhod. I. 75. in fin. infr. delegat. I. (6. Adde L 27. §. qq.fupr. ad leg. Aquil. (7. I. 55. inpr.sitpr. h. t. (8. d. I. 5$. §. I. (9. 1 . 14. §. I. infr. de aqua & aquo pluv. arcend. L 36. in fin. I. $<).supr. h. t. (10. v. I. 10. §. ;. in fin. infr. de jure dot. I. $.supr. locati. (11. L §. o-fitpr. commodati. (12, L 10. in pr. infr. de jure dot.l. 51. infr.soluto matrim. (13. Vide tamen /. 17. §. 1. infr. de profer, verb. (14. Lib. 4. C. 64. (1;. I. 1. §. 1. in fin.supr. decontrah. empt. (16. d. I, 1. §. 1. in fin. L 19. §. pen. infr. de odii, edici. (17. ^ rI - §. 2. in fin.supr. de alt. empt. \i8. Immo vide Z.30. in fin.supr. d.t. (19. l. I. C. h. t. (20. Obst. L 5. §. 1. infr. de profer, verb. (ri- l. 4. in fin. I. 7. in fin. C. h. t. (22, /. 2. C. eod. L ult. infr. quih. ex catis, inpojses. (23. Lib. 4. C. 64. (24. L 2. i. 3. infr. h. t, merces 621 De -praescriptis verbis, & in factum actionibus.' 622 merces vehendas locaverit, civilem actionem in factum e fle dandam, labeo scribit. §. 2. Item, si quis pretii explorandi gratia rem tradat, neque depositum , neque commodatum erit: sed, non exhibita fide, in factum civilis subjicitur actio. 2. CELSUS lib. 8- Digestorum. \TAm, cmn deficiant vulgaria 1 atque usitata actionum nomina , a' ursscriptis verbis agendum est : 3. JULIANUS lib. 14. Digestorum. F s quam neeesse est confugere, quotiens contractus existunt, anorum appellationes null* jure civili prodita: sunt. 1 4. ULPIANUS lib. 30. ad Sabinum. vrAtnra enim rerum conditum est , ut plura sint negotia , quam vocabula. 5. PAULUS lib. Quxstionum. YfAturalis meus filius servit tibi, & tuus filius mihi; convenit in- -1' ternos ut tu meum manumitteres, & ego tuum i ego manumisi, tu non manumisisti: qua actione mihi teneris , quaesitum est ? In hacquastione totius ob rem dati tractatus inspici potest: qui in his competit speciebus: Aut enim do 2 tibi, ut des ; aut do, uificus: aut facio, ut des: aut facio, ut facias. In quibus qiueritur, qux obligatio nascatur. §. I. Et si quidem preuniam dem, ut rem accipiam : emptio L venditio Z est. sin autem rem do, ut rem acti- pinni: quia non 4 placet permutationem rerum emptionem esse, dubium non est, nasci civilem obligationem, in qua actione id veniet, non ut reddas , quod acceperis, sed a* 5 damneris mihi, quanti interest mea, illud, de quo convenit, accipere j vel, fi meum recipere velim, repetatur quod datum est, quasi ob rem datum, re non secuta, f Sed si scyphos tibi dedi , ut Stichum mihi dares, periculo meo Stichus erit 6 : ac tu duntaxat culpam prxstare debes. [Explicatus est articulus ille, do, ut der.] §. 2. At cum do, ut facias : si tale sit factum, quod locari solet, puta ut tabulam pingas , pecunia data, locatio erit, sicut superiore casu emptio ; si res, non erit locatio, sed nalcetur vel civilis actio in hoc, quod mea filterest, vel ad repetendum condictio, f Quod si tale est factum, quod locari nonpoifit, puta, ut fervunt manumittas , sive certum tempus adjectum est, intra quod manumittatur , idque , cum potuiiiet manumitti, vivo (ervo transierit, sive finitum non fuit, & tantum temporis consumptum sit, ut potuerit debueritque manumitti: condici ei potest, vel prxscriptis verbis agi. Quod his, qux diximus, Convenit, f Sed si dedi tibi servum , ut servum tuum manumitteres , & manumisisti, & is, quem dedi, evictus est: si sciens dedi, de dolo in me dandam actionem Julianus scribit; si ignorans, in factum civilem. 7 §. 3. Quod fifacium , ut des , & postcaquam feci, cessas dare: nulla erit civilis actio, & ideo 8 de dolo dabitur. §. 4. Sed fi facio, ut facias , haec species tractatus plures recipit, t Nam si pacti fumus, ut tu ii meo debitore Carthagine exigus, ego « tuo Roma; vel, ut tu in meo, ego in tuo solo adificem, ct egu aedificavi , & tu cessas: in priorem speciem mandatum quodammodo intervenisse videtur, sine quo 9 exigi pecunia alieno nomine non potest, quamvis enim & impendia sequantur, tamen mutuum officium prxstamus: L potest mandatum ex pacto etiam naturam suam excedere, f Possum enim tibi mandare , ut & custodiam mihi prüfte: , & non plus impendas in exigendo, quam decem. Et si eandem quantitatem impenderemus, nulla dubitatio est. Sin autem alter fecit, ut & hic mandatum intervenisse videatur, quasi refundamus invicem impensas: neque enim de re tua tibi mando. Sed tutius erit, & in infulis fabricandis, & in debitoribus exigendis, verbis dari actionem : neque actio similis erit mandati actioni: quemadmodum in superioribus casibus, locationi & emptioni. §. 5. Si ergo hxc sunt, ubi de faciendo ab utroque convenit , & in proposita qnxstione idem dici potest : & necessario sequitur, ut ejus fiat condemnatio, quanti interell mea, servum ba- £ ere ’ 9 nemm Quid ergo est - in fastum putat actionem Julianus dandam , L id (13. I. 6. C. de rer. permut. (14. Immo vide l. 4. supr. de condi, f/. caus. data. (15. Adde l. 1 .supr.deusufr.ear.rer (16. /.33. infin.l. 53. supr. §. fin. Inst. ad leg. Aquil. (17. Adde L 6. 5. j. fitpy, de cojitycih. empt, L (i,supv. de tescind, vend, L 2. C. de Pa£{ 9 inter empt. (18. §• i .infr. h.l. (19. I. 6. §. z.supr. de„ff empt. (20. in pr. supr. hic. L 1. §. ult.supr. mandati. §. ult. Inst . de mandato. est, 62 z Digestorum Lib. XIX. Tit. W 624 cft , prxscriptis verbis]. Ergo si quis are» dominium 11011 transtulerit , sed passus sit te sic xdificare , ut communicaretur vel ipsa, vel pretium , erit societas. Idemque , & si partis arex dominium transtulerit, partis non , & eadem lege xdificare passus sit. 14. IDEM lib. 41. ad Sabinum. Q Ui servandarum mercium [suarum] causa alienas merces in ma- - re projecit, nulla 1 tenetur actione. [Sed] si sine causa id fecisset, in factum; si dolo, dedolo [tenetur]. §. 1. Sed & si servum quis alienum spoliaverit, isque frigore mortuus sit, de vestimentis quidem furti agi poterit , de fervo vero in factum [ agendum], criminali poena adversus eum servata. §. 2. Sed & si calicem argenteum quis alienum in profundum 2 abjecerit, damni dandi causa, non lucri faciendi, Pomponius lib. xvn. ad Sabinum scripsit, neque furti, neque damni injuri® actionem esse: in factum tamen agendum. tz. 3. Si glans ex arbore tua in meum fundum cadat, eamque ego immisso pecore depascam, Aristo scribit, non sibi occurrere legitimam actionem 3 , qua experiri possim : nam neque ex Lege duodecim Tabularum de pastu fecoris, quia non in tuo pascitur; neque de pauperie, neque de damni injuria agi posse : in factum itaque erit agendum. 15. IDEM lib. 42. ad Sabinum. COlent, qui noverunt servos fugitivos alicubi celari, indicare eos dominis, ubi celentur : qu® res non facit eos fures. Solent etiam mercedem hujus rei accipere, & sic indicare; nec videtur illicitum esse hoc , quod datur. Quare 4 qui accepit, quia ob -causam accepit, nec improbam causam : non timet condictionem. Quod fi solutum quidem nihil est, sed pastio intercessit ob [indicium] , hoc est, ut fi indicajfet, apprehensiisque ejset fugitivus, certum aliquid daretur, videamus, an possit agere? Et quidem conventio ista non est nuda, ut quis dicat, pacto actionem non oriri, sed habet in se negotium aliquod : ergo civilis actio oriri potest, id est, prxscri- ptis verbis; nisi si quis & in hac specie de dolo actionem competere dicat, ubi dolus aliquis arguatur. :6. POMPONIUS lib. 22. ad Sabinum. pErmisisti mihi cretam eximere de agro tuo, ita ut eum locum -* unde exemijfem, replerem: exemi, nec repleo : Quxsitum est, quam habeas actionem ? Sed certum est, civilem actionem incerti competere. Si autem vendidisti cretam, ex vendito ages. Quod si post exemptionem cret® replevero, nec patiaris me cretam tollere, tum agam ad exhibendum ; : quia mea 6 facta est, cum voluntate tua exempta sit. §. 1. Permisisti mihi, ut sererem in fundo tuo cfifruchis tollerem : sevi, nec pateris me fructus tollere : nullam juris civilis actionem esse, Aristo ait: an in factum dari debeat, deliberari posse : sed erit de dolo. 17. ULPIANUS lib. 28. ad Edictum. CI gratuitam tibi habitationem dedero , an commodati 7 agere O possim? & Vivianus ait, posse. Sed est tutius, prxscriptis verbis agere. §. 1. Si margarita tibi xstimata dedero, ut aut eadem mihi adferres , aut pretium eorum : deinde hxc perierint ante venditionem: cujus periculum sit? Et ait Labeo, quod & Pomponius scripsit, si quidem ego te venditor rogavi, meum esse periculum : si tu me, tuum: si neuter nostrum, sed duntaxat consensimus , teneri te hactenus 8 , ut dolum & culpam mihi prsstes. Actio autem ex hac causa utique erit prxscriptis verbis. §. 2. Papinianus lib. VIII. Quxstionum scripsit: Si rem tibi inspiciendam dedi, L dicas te perdidisse , ita demum mihi prxscriptis verbis actio competit, si ignorem , ubi sit: nam fi mihi liqueat, apud te esse, furti agere possum , vel condicere, vel ad exhibendum agere. Secundum hxc, si cui inspiciendum dedi, live 9 ipsius causa, sive utriusque, & dolum & culpam mihi prxstandam esse dico, propter utilitatem, periculum 11011. fi vero mei duntaxat causa datum est , dolum solum : quia prope depositum hoc accedit. §. 3. Si 10 cum unum bovem haberem, & vicinus unum, placuerit inter r.os, ut per denos dies ego ei, U ille mihi bovem commodaremus , ut opus faceret , & apud alterum bos periit: commodati non competit actio, quia non fuit gratuitum commodatum ; verum prxscriptis verbis agendum est. tz. 4. Si, cum mihi vestimenta venderes, rogavero, ut ea apud me relinquas, ut peritioribus oftende- rem; mox hxc perierint vi ignis, aut alia majore : periculum me minime prxstaturum. Ex quo apparet, utique custodiam ad me pertinere. tz. ;. Si epvdssponfionis causa annulos acceperit, nec reddit victori, prxscriptis verbis actio in eum competit. Nec enim recipienda est Sabini opinio 11 , qui condici & furti agi ex hac causa putat. Quemadmodum enim rei nomine, cujus neque possessionem, neque dominium victor habuit, aget furti ? Plane, fi inhonesta cauta sponsionis fuit, fui annuli duntaxat repetitio erit. 18. IDEM lib. 30. ad Edictum. CI apud te pecuniam deposuerim, ut dares Titio , fifugitivum meum reduxijset, nec dederis , quia non reduxit: si pecuniam mihi non reddas , melius est , prxscriptis verbis agere. N011 enim ambo pecuniam , ego & fugitivarius deposuimus, ut quasi apud sequestrem 12 sit depositum. 19. IDEM lib. 31. ad Edictum. ROgasti me 13 , ut tibi nummos mutuos darem; ego , cum non habetem, dedi tibi rem vendendam , ut pretio utereris : si non vendidisti, aut vendidisti quidem , pecuniam autem non accepisti mutuam, tutius est, ita gerere, ut Labeo ait, prxscriptis verbis; quasi negotio quodam inter nos gesto proprii contractus. §. 1. Si prxdium pro te obligavero: deinde placuerit inter nos, ut 14 mihi fidejussorem proflares ; nec facias: melius esse dico, prxscriptis verbis agi, nisi merces intervenit, nam si intervenit 15, ex locato esse actionem. 20. IDEM lib. 31. ad Edictum. A Pud Labeonem quxritur : Si tibi equos venales experiendos 16 dedero, ut , fi in triduo difplicuiffent, reddere ,, tuque desultor in his cucurreris & viceris, deinde emere nolueris, an sit adversus te ex vendito actio ? Et puto verius esse, prxscriptis verbis agendum: nam inter nos hoc actum, ut experimentum gratuitum acciperes, non ut etiam certares. §. 1. Item, apud Melam quxritur: Si mulus tibi dedero, ut experiaris, Ö” fi placuissent, emeres-, fi difpli- cuijsent ut in dies fingulos aliquid praflares: deinde mulx a grassatoribus fuerint ablatx intra dies experimenti: quid esset prxstan- dum, utrum pretium, & merces, an merces tantum ? Et ait Mela, interesse, utrum emptio jam erat contracta, an futura: ut, si fasta, pretium petatur; si futura, merces petatur. Sed non exprimit de actionibus. Puto autem, si quidem perfecta fuit emptio, competere ex vendito actionem : fi vero nondum perfecta esset, actionem talem, qualem adversus desultorem dari. §. 2. Si, cum emere argentum velles, vascularius ad te detulerit & reliquerit, & cum displicuisset tibi, servo tuo referendum 17 dedisti, & line dolo malo, & culpa tua perierit, vascularii esse detrimentum: quia ejus quoque causa sit missum. Certe culpam eorum , quibus custodiendum perferendumve dederis, prxstare te oportere, Labeo ait. & puto, prxscriptis verbis actionem in hoc competere. 21. IDEM lib. 2. Disputationum. QUotiens deficit actio vel exceptio, utilis actio vel exceptio est. v '"- 22. GAJUS lib. 10. ad Edictum provinciale. CI tibi polienda sarciendave vestimenta dederim , fi 18 quidem 0 gratis hanc operam te suscipiente, mandati est obligatio : sivero mercede data, aut constituta, locationis conductionisque negotium geritur. Quod si neque gratis hanc operam susceperis, neque protinus aut data, aut constituta fit merces, sed eo animo negotium gestum fuerit, ut postea tantum mercedis nomine daretur, quantum inter nos statutum sit: placet, quasi de novo negotio , in factum dandum esse judicium, id est , prxscriptis verbis. 23. ALFENUS lib. 3. Digestorum ä Paulo epitomatorum. TVÜo fecundum Tiberim cum ambularent, alter eorum ei, qui fecum ambulabat, rogatus annulum ostendit, ut respiceret; illi excidit annulus, & in Tiberim devolutus est: Respondit, posse agi cum eo in factum actione. (i. Immo vide l. 2. in pr.fupr. de leg. Rhod. (2. I. 27. §. 21. fupr. ad leg. Aquil. I. 55. infin. infr. de adquir. rer. domin. (3. Vide tamen l. 9. §. i.fupr. ad exhibend. (4. I. 4. §. ult. fupr. de condici. ob turp. cauf. (5. Immo vide /. 34. fupr. de dolo malo. (6. I. 6. infr. de donat. (7. I. 1. §. 1. in fin. Jupr. commodati. (8. Immo vide l. I. in fin.fupr. de aftimat. (9. I. IO. §. I.fupr. commodati. (10. ■§. 2. Inst. delocatione. (11. Adde l. I. in fin. infr. de diflraä. pign. (12. Fac. /. 9. tz. i.fupr. de dolo malo. (13. Fac. I. 11. in pr.fupr. de reb. cred. (14. /. 9. §. i.fupr. depignerat. ali. (15. I. ;. tz. 12. fupr. commodati. (16. I. 13. tz. i.fupr. d.t. (17. v. I. 10. §. 1. I. 11, l. 20. fupr. d.t. (18. tz. ult. Jnft.de mandato. 34. AFRI* 625 De pignoribus & hypothecis : &c. 626 24. AFRICANUS lib. 8. Quxstionum. npitius Sempronio triginta dedit, pa&ique sunt, ut ex redituejus pecunia tributum, quod latius pendere deberet, Sempronius pra- ßaret, computatis usuris femijjibus: quantoque minus tributorum nomine prastitum foret, quam earum usurarum quantitas effet, ut id Titio restitueret: quod amplius proflitum cjfet, id ex forte decederet: aut, fi sortem & usuras summa tribidorum excejjijfet, id , quod amplius ejfet, Titius Sempronio proflaret, neque de ea re ulla stipulatio interposita est. Titius consulebat, id , quod amplius ex usuris Sempronius redegisset, quam tributorum nomine prxsti- tiffet, qua actione ab eo consequi possit ? Respondit, * pecunix i quidem credita: usuras, nisi in stipulationem deductas, non deberi. Verum in proposito videndum, ne non tam fcenerata pecunia intelligi debeat, quam quasi mandatum inter eos contractum ; nisi, quod ultra semissem consecuturus esset, sed ne ipsius quidem sortis petitionem pecunix creditx fuisse 5 quando, si Sempronius eam pecuniam sine dolo malo vel amisisset, vel vacuam habuisset , dicendum, nihil eum eo nomine prxstare debuisse. Quare tutius esse , prxfcriptis verbis in factum actionem dari: prxfertim cum illud quoque convenisset, ut, quod amplier s prafiitum ejfet, quam ex usuris redigeretur , forti decederet; quad ipsum jus & causam pecunix creditx excedat. 25. MARCIANUS lib. 3. Regularum, operas fabriles quissem vice mutua dedisset: ut totidem reciperet , posse emn prxfcriptis verbis agerer sicuti si penulas de- dijfet , ut tunicas acciperet. Nec esse hoc contrarium, quod si per errorem npers indebitx datx sunt., ipfx repeti 2 non possunt, nans aliud dando , ut aliud reddatur , obligari jure gentium possumus d quod autem indebitum datur, aut ipsum repeti debet, aut tan- tundem ex eodem genere : quorum neutro modo operx repet? possunt. 26. POMPONIUS lib. 2i. ad Sabinum. jCJI tibiscyphos dedi, ut eosdem mihi redderes, commodati actio est d fi, ut pondus argenti redderes, quantum in illis esset, tantidem, ponderis petitio est per actionem prxfcriptis verbis; tam boni tamen argenti, quam illi scyphi fuerunt: sed si , ut vel hos scyphos r . vel \_utj ejusdem ponderis argentum dares , convenit: [idem] dicendum est. (1. L 3. C. de usuris. (2. 1. 26. §. 12. supr. de condici, in- debiti. DIGESTORUM SEU PANDECTARUM PARS QJJARTA. LIBER VI T I T. L DE i PIGNORIBUS ET HYPOTHECIS : [ET} QUA- LITER I EA CONTRAHANTUR: ET DE PACTIS Z EORUM. i. PAPINIANUS lib. ii. Responsorum. Onventio generalis in pignore dando bonorum vel postea qusiitorum recepta est: in speciem autem alienx 4 rei col- lata conventione , ii non fuit ei, qui pignus dabat, debita : postea debitori dominio quxsito , difficilius creditori, qui non ignoravit alienum, utilis 5 actio dabitur ; sed facilior erit poffidenti retentio. §. 1. Servo pignori dato, peculium ejus creditor, citra conventionem specialiter super eo conceptam, frustra distrahit: nec interest, quando servus domino peculium adqui- berat. tz. 2. Cum prxdinm pignori daretur, nominatim, ut frumis quoque pignori ejfent , convenit: eos consumptos bona fide emptor utili Serviana restituere non cogetur: pignoris I> etenim causam nec usucapione 7 perimi placuit, quoniam quxstio pignoris ab intentione dominii separatur. 8 Quod in fructibus dissimile est , qui nunquam debitoris fuerunt. §. 3. Pacto placuit, »t, addiern usuris nonjolutis, fructus hypothecarum usuris compensarentur fini legitima usura: quamvies exordio minores in stipulatum venerint, non este tamen irritam conventionem placuit: cum, ad diem minore roenore non soluto, legitimx majores 'usura stipulanti recte pro- mitti potuerunt. §. 4. Cum prxdin m uxor viro donasset, idque (x. Lib. 8. C. 14. (2. Lib. 8. C. 17. (3. Lib. 8. C. 35. (4. v. tit. C fi aliena res pignori. '(5. /. 41.supr. de pignorat. aci. (6. /. 7. C. h. t. I. 44. §. 5. infr. de ttfurp. U usucup. I. 12. s.ipr. pro empt^l. 2. itipr. infr. pro herede. (7. Vide tamen L uit. C.deob- “£• 3. ad Edictum. /^Um convenit, ut is, qui ad refectionem xdificii credidit , depen- fionibus jure pignoris ipse creditum recipiat: etiam actiones utiles adversus inquilinos accipiet, cautionis exemplo 19, quam debitor creditori pignori dedit. 21. IDEM lib. 73. ad Edictum. CI inter colonum & procuratorem meum convenerit de pignore, O vel ratam habente me conventionem , vel mandante 2 quasi inter me & colonum meum convenisse videatur. §. 1. Si debitor servum, quem ä non domino bona fide emerat, & pignora vit, teneat: Servianx locus est; & si adversos eum agat creditor, doli cuniam solvat, aut rem restituat, xque absolvendus est. Si vero replicatione exceptionem elidet: [&] ita Julianus ait; & habet neutrum horum Faciat, condemnatio sequetur, j- Sed si velit re- 1 — ! .“ c ---1; stituere, nec posiit, forte quod res abest, & longe est, vel in provinciis: solet 11 cautionibus res explicari: nam, fi caverit se restituturum, absolvitur. Sin vero dolo quidem desiit possidere, summa autem ope nisos, non posiit rem ipsam restituere: tanti condemnabitur, quanti actor in litem juraverit; sicut in exteris 12 in rem actionibus, nam si tanti 13 condemnatus esset, quantum (1. I. 213. inpr. infr. deverb.figit. (2. V. I. 8- in fin. fupr. de pignerat, aci. (3. I. 5. in fin. pr.supr. h. t. adde l. 16. §. 3. infr. de fdejust. (4. I. n. §. supr. h. t. [5. /. 3. in pr. fupr. eod. I. 23. m/r. de probat. (6. I. 3. §. 1. infr. stellionat. I. 16. §. 1. I. 36. in fin. supr. de pignorat. ali. [7. I. 4. in fin. infr, qui potior, inpign. (8. I.18. §.1 .supr. de pignoratit. actione. (9. I. 20. in fin. pr.supr. i. t. (10. I. ult. in fin. pr. C. ad SC. JUacedonian. I. 23. in fin. C. de donat, inter vir. (st uxor. (n. §. 2. Inft. de ojfic.judic. (12. 1. 3. inpr. fupr. de in lit. jurani. (13. Vide tamen l. 21. §. ult. infr. h. t. (14. d. /. ri. §. ult. (15. /. 41. fupr. de pignerat, aci. I. 5. C.fi rationem. §.2. Quidquid pignori commodi, sive incommodi fortuito 20 accessit, 21 id ad debitorem pertinet. §. 3. Si res pignerata non restituatur, lis adversus possessorem erit aestimanda: sed utique aliter adversus ipsum debitorem, aliter adversus quemvis possellbrem. nam adversos debitorem non pluris, quam 22 quanti debet, quia non pluris .interest: adversos exteros possessores etiam pl uris. & quod amplius 23 debito aliena res pignor. (16. L 10. fupr. h. t. (J 7 - I- t6. §. 3. fupr.-l. 18. C. eod. i. ult. C. de obligat. U aci. I. 10. in fin. C. de pignorat. aci. I. ult. C. fi unus ex plurib. hered. creditor. §. 7. Inft. de aclion. (ig. L 9- §. 3-fupr. de pignorat. aci. I. 83- §- f?«- *V>‘. * verb. oblig. I. I. Cde luit, pignor. I. 16. C. de distrucl. pignor. (19. /. 13. §. 2. fupr. h. t. I. 18. inpr. fupr. de pignorat. all. L 4. C. qua res pignori. (20. V. /. 24. §. 2. fupr. depignorat. adi. (21. arg. L 6. 1 . 9. C. d. t. !. 19. C. h. t. §. ult. Inft. quib. inod. re contrah. oblig. I. 23. infr. de reg. iur. (22. /.16. §.6.supr. h. t. vide tamen §. 3. in fin. d. L. (23. v. I. 24. §. 2. supr. de pignorat. asl, Rr 1 conse- 6zi Digestorum Lib. XX. Tit. I, 652 consecutus creditor fuerit, restituere debet debitori pigneratitia actione. 42. MODESTINUS lib. 7. Differentiarum. CI Titio, qui rem meam , ignorante me, creditori suo pignori obligaverit, heres exstitero : ex post facto pignus directo quidem non convalescit, sed utilis 1 pigneratitia dabitur creditori. 23. IDEM lib. 3. Regularum. .{"'Reditor prxdia sibi obligata ex causa pignoris, locare (recte 2 poterit). §. 1. Pignoris obligatio etiam inter absentes recte ex contractu obligatur. 24. IDEM lib. 9. Regularum. TN quorum fyiibus emere quis prohibetur, pignus accipere non 3 prohibetur. 25. IDEM lib. z. Regularum. PUa vitiose vel inutiliter contractus pignoris intercedat, reten- tioni locus non est: nec si bona creditoris ad fiscum pertineant. 26.TDEM lib. 4. Responsorum. Tjldejussor impetravit ä Potestate 4, ut U antequam solveret, pi- gnora ipse possideat , quafisatisfacturus creditoribus, nec satisfecit: medo heves debitoris paratus est solvere creditoribus: Quaero, an pignora fide jussor restituere cogendus sit? Modestinus respondit, cogendum esse. §. 1. Pater Sejo emancipato filio facile persuasit, ut, quia mutuam quantitatem acciperet a Septicio creditore, chirographum perscriberet sua manu silius (ejus), quod ipse impeditus esset scribere, sub commemoratione domus ad filium pertinentis pignori damis: Qusrebatur, an Sejus inter extera bona etiam hanc domum jure optimo possidere poffit, cum patris se hereditate abstinuer.it; nec metuiri ex hoc solo: quod mandante patre , manu sua perscripsit instrumentum chirographi , cum neque consensum suum accommodaverat patri, aut signo suo, aut alia scriptura? Modestinus respondit, cum sua manu pignori domum suam futuram , Sejus scripserat, consensum ei obligationi dedisse manifestum est. §. 2. Lucius Titius prxdia & mancipia, qux in prxdiis erant, obligavit: heredes ejus prxdiis inter se divisis, illis mancipiis defunctis, alia substituerunt: creditor postea pridia cum mancipiis distraxit: Qux- ritur, an ipsa mancipia, qux sunt modo in prxdiis constituta, hoc est [in] hypothecis, emptor vindicare recte possit? Modestinus respondit, si neque pignorata sunt ipsa mancipia, neque ex pignoratis 5 ancillis nata, minime creditoribus obligata esse. 27. MARCELLUS lib. 5. Digestorum. V? Ervum, quem quis pignori dederat, ex levissima offensa vinxit, 1 ‘ mox solvit; & quia debito non satisfaciebat, creditor minoris servum vendidit : an aliqua actio creditori in debitorem constituenda sit, quia crediti ipsius actio non sufficit ad id, quod deest, persequendum? Quid fi eum interfecisset, aut elufcasset? Ubi quidem interfecisset, ad exhibendum tenetur: ubi autem elu- Icasset 7 , quasi damni injuris dabimus actionem ad quantum in- terest , quod debilitando , aut vinciendo, persecutionem pignoris exinanierit. Fingamus nullam crediti nomine actionem esse, quia forte causa ceciderat: non existimo indignam rem animadversione L auxilio Prxtoris. Ulpianus notat: ii, ut creditori noceret, vinxit, tenebitur : S merentem , 11011 tenebitur. 28. PAULUS lib. 3. Quxstionum. CI legati conditionalis relicti filiofamilias, pater ab herede rem 0 propriam ejus pignori accepit, & mortuo patre, vel emancipato filio, conditio legati exstiterit: incipit filio legatum deberi 8- L neque pater potest pignus vindicare, neque filius, qui nunc habere coepisset actionem,, nec ex prscedente tempore potest quic- quam juris habere in pignore: sicut in fidejussore dicitur. (i. übst. I. 41 .stipr. d. t. (2. Imnio vide l. 54. inpr. infr. de furt. §. 6. Infl. de oblig. qute ex delici, junci. I. 12. §. 2. verb. nam N qui locat, supr. deusufr. vide tamen L 1. I. 2. L 3. C. designo- rat. aci. (3. Immo vide l. I. §. 2. infr. qua res signor, l.ult. C. de reb. alien. non ulienund. (4. I. 2. infr. de diftrall. pignor. (5. I. 3, inpr. sufr. I. 29. §. 1. infr. h. t. (6. /. 9. iv pr.supr. ad exhibend. adde i. 7. §. 4. supr. de dolo mulo. L 17. in p-. supr. ad leg. Aqnil. (7. I. 5. §. ult.jupr. d. t. (8- l. 14. in fin. infr. quando dies legat. I. 5. C. de condit, infert. (9. I. 13. inpr. supr. h. t. L 1. in pr. 29. IDEM lib. Responsorum. pAulus respondit, generalem quidem conventionem sufficere ad 1 obligationem pignorum: sed ea, qux ex bonis defuncti non fuerunt, sed postea ab herede ejus ex alia causa adquisita simt vindicari non posse ä creditore testatoris. §. 1. Si mancipia in causam pignoris ceciderunt, ea quoque , qux ex his nata 9 simt eodem jure habenda sunt. Quod tamen diximus etiam uignatl teneri, sive specialiter de his convenerit, sive non : ita procedit, si dominium eorum ad eum pervenit, qui obligavit, vel heredem ejus. Extorum, [si] apud alium dominum pepererint [non erunt obligata.] §. 2. Domus pignori data, exusta est’ eamque aream emit Lucius Titius , & exstruxit: Quxsitumeftde jure pignoris? Paulus respondit, pignoris persecutionem perseverare 10: & ideo jus soli n superficiem secutam videri, id est eum jure pignoris : sed bona fide possessores non 12 aliter cogendos creditoribus xdificium restituere, quam sumptus in exstructione erogatos , quatenus pretiosior res facta est, reciperent. §. 3. Si sciente & consentiente domino servus, ut omnia bona domini pignori obligatu ejfent, convenit, ipsum quoque, qui cavit, obligatum esse pignoris jure. 30. IDEM lib. 6. Responsorum. pEriculnm pignorum nominis venditi ad emptorem pertinere 13, 1 fi 14 tamen probetur eas res obligatas fuisse. 31. SCAEVOLA lib. 1. Responsorum. T Ex vectigali fundo dicta erat, ut ,Ji postcertum temporisvecli- ^ gal solutum non ejset , *jr fundus ad dominum redeat; postea is fundus a possessore pignori datus est: Quxsitum est, an reste pignori datus est? Respondit, si pecunia intercessit, pignus esse. f Item quxfiit: si cum in exsolutione vectigalis tam debitor, quam creditor ccssassent, & propterea pronunciatmn esset, fundum secandum legem domini ejse , cuius- potior causa esset? Respondit, si (ut proponeretur) vectigali non soluto-, jure suo dominus usus esset, etiam pignoris jus evanuisse. 32. IDEM lib. Responsorum. TYEbitor pactus est, ut queeeunque in pradiu pignori data, Mulla, invecta r importata, ibi nata, panetave ejfent, pignori essent: eorum prxdiorum pars fine colonis fuit, eaque actori siio colenda debitor [ita] tradidit, adsignatis & fervis cultura necessariis: Quxritur, an & Stichus villicus, & exteri fervi ad culturam missi, & Stichi vicarii obligati essent? Respondit, eos duntaxat, qui hoc animo a domino inducti essent, ut fbi perpetuo i-6 essent, non temporis causa accommodarentur, obligatos- ZZ. TRYPHONINUS lib. 8- Disputationum. JS, quf promisit, tibi, aut Titio, solutum quidem Titio repetere non potest, sed pignus ei datum & ante solutionem recipit.. 34- SCAEVOLA lib. 27. Digestorum. PUm tabernam debitor creditori pignori dederit, quxfitnmest, utrum eo facto nihil egerit, an tabernx appellatione merces, qux i 11 ea erant, obligasse videatur? L si eas merces per tempora distraxerit, & alias comparaverit, easque in eam tabernam intulerit & decesserit, an omnia, qux ibi deprehenduntur, creditor hypothecaria actione petere postit, cum & mercium species mutatx sint, & res alix illatx ? Respondit: Ea, qux mortis tempore debitoris in taberna inventa sunt, pignori obligata esse videntur. §. 1. Idem quxfiit, cum epistola talis emissa sit: A»v£itxM£MC tru oyvxtici njVTOtnjrtx , orxpexxMirx ire. ju.y ßtßxucrf , a/s xteciryxyy xt efisy Xotoelv. 01 oxe yxg dy.x, 2 xc , or. xxi 'y raßlax, infr . de Salvian. interdici. I. 1. C. de partu pignor. 1. 18. §. 2 .supr. de pignor at. aci. (10. I . fin. infr. h. t. (11. Z. 21. supr. di pi- gnorat.acl. (12. Obst. I . 44. in fin. infr. de damno infeci. (iZ- l. II. §. 16 .supr. de all. empt. I . 2. C. creditor, evill. pignor, l. 10. infr. de distracl. pignor. (14. Fac. i. 4. supr. de bered, vel all. •vend. (1$. I - 16. in fin. supr. defignorat. ait. (16. /. 7. §. I- infr. tit. prox, adde /. 17. §. 7. fiupr. de aci. empt. I. 35. §. 3- infr. dc bered, injlit. »«* 6 '< )) In quibus causis pignus, vel hypoiieca tacite contrahitur. 634 mi II JSmi' «a aSsvi x-*’rs%5vr«<, >! coi' noi't &ic svjg^iiCK ««Agsc-IL, iorrdru;- Id est, mutuatus abs te quingentos denarios-, -ogavite, 'n ejponsorem, sed pignus ä me acciperes.- exaBe enim , U p,-o certo nemini aiii tabernam , servosque meos , quam tibi ese obligatos, & quod tanquam honesto viro fidem habueris: an pignus contractum iit? an vero [ea] epistola nullius momenti fit, cum sine die & Consule sit? Respondit, cum convenisse de pignoribus videtur, non idcirco obligationem pignorum ceffare, quod dies & Consules additi, vel tabuste signata: non: sint. §. 2. Creditor pignori accepit a debitore quidquid i>i bonis habet , kabiturusve ejset: Qiixsitum est, an corpora pecunix, quam idem debitor ab alio mutuam accepit, cum in bonis ejus facta sint, obligata creditori pignoris este coeperint? Respondit, e cepisse. 39. LABEO lib. 1. Pithanon a Paulo epitomatorum. GI insula, quam tibi ex pacto convento licuit vendere, combu- 0 sta 1 est, deinde a debitore suo restituta : idem in nova insula juris habes. T I T, IL M QUIBUS CAUSIS PIGNUS , VEL HYPOTHECA TACITE 2 CONTRA».:; 'UK. r. PAPINIANUS lib. 10. Responsorum. CEnatusconsulto , qrrod sub Marco 3 Imperatore Fastum est, pi- ° gnus insute, creditori datum, qui pecuniam ob restitutionem 4 sdificii exstruendi mutuam dedit, ad eum quoque pertinebit, qui redemptori, domino mandante , nummos ministravit. 2. MARCIANUS lib. singulari ad formulam hypothecariam. pOmponius lib.XL. variarum lectionum scribit: Non' solum pro pensionibus, sed & si deteriorem 9 habitationem fecerit culpa sua inquilinus, quo nomine ex locato cum eo erit actio, invecta & illata pignori erunt obligata. 3. ULPIANUS lib. 73. ad Edictum. CI horreum Fuit conductum , vel diversorium, vel area : tacitam conventionem de invectis, illatis , etiam 6 in his locum habere r putat Neratius. Quod verius est. 4. NERATIUS lib. 1. Membranarum. pO jure urimur 7, ut, qux in prxdia urbana , induBa, illata siint, pignori elfe credantur, quasi id tacite convenerit: in rusticis prsdiis contra observatur. §. 1. Stabula , qux non sunt in continentibus xdificiis, quorum praediorum ea numero habenda sint, dubitari potest? Et quidem urbanorum sine dubio non sunt, cum a exteris aedificiis separata sint. Quod ad causam tamen [talis] taciti pignoris pertinet, non 8 multum ab urbanis praediis differunt. 9. MARCIANUS lib. singul. ad formulam hypothecariam. pOmponius (lib. XIII. variarum lectionum scribit): Si gratuitam habitationem conductor milii prxstiterit, invecta a me domino insute pignori non esse. §. 1. Item illud , inquit, videndum est, voluntate domini induci pignus ita posse, ut in partem 9 debiti fit obligatum. §. 2. Si quis fidejubeat,. cum res illius ä debitore, Jro quo fidejuffit, pignori data sit: bellissime intelligitur, hoc ipso quod fidejubeat, quodammodo mandare res suas esse obligatas. Sane si postea sint ejus res hypothecae datae, non erunt obligate. 6. ULPIANUS lib. 73. ad Edictum, picet in ptxdiis urbanis tacite solet conventum accipi, ut perinde teneantur invectu & inlata, ac si specialiter convenisset: certe libertati 10 hujusmodi pignus non officit. Id que & Pomponius probat: ait enim, manumiffioni non officere ob habitationem obligatum. (1. I. 29. §. 2. supr. h. t. (r. Lib. z. C. 19- (3. I. 24, §. 1. infir. de rcb. auctor, jndic.pos- ßd. (4. I. 25. supr. de reb. cred. (9. I. 29. §. 3 . jupr. locati. ((>. I. 5. in fin. pr. supr. ad exhib. I. 6. §. ult. infr. qid potior, in signor. (7. I. in pr. supr. de paci. I. ult. C.h.t. (fi. I. 198. snfr. de verb.fign. (9. I. q.infin. pr.supr. de pignorih. (10. I. 9. tnfr. h . t. I. 3. C. de servo pignori dato. (11. I. 24. §. i.supr. locuti. (12. /.32. in fin. supr. de pignorib. (iZ. /. 44. §. 7. r»/v. 7. POMPONIUS lib. 13. ex variis sectionibus. JN praediis rusticis, fructus , qui ibi nascuntur, tacite inteliigun- tur pignori esse domino fundi-locati, etiam si nominatim 11 id non convenerit. §. 1. Videndum est, ne non omnia illata, vel inducta: sed ea sola, qux, ut ibi sint 12, illata fuerint, pignori sint? Quod-magis est. 8. PAULUS lib. 2. Sententiarum. 0Um debitor gratuita pecunia utatur , potest creditor de fructibus rei sibi pignerat» ad modum legitimum usuras retinere. 9. IDEM lib. fin-gul. de Officio Prxfesti Vigilum. 0St differentia obligatorum propter pensionem, & eorum, qux ex con-ventione manifestarii pignoris nomine tenentur: quod manumittere mancipia obligata 13. pignori non possumus , inhabitantes 14 autem , manumittimus ; feil. antequam pensionis nomine pereludamur, tunc enim pignoris nomine retenta' mancipia non liberabimus; & derisus Nerva Jurisconsultus , qui per fenestram monstraverat servos detentos ob pensionem , liberari posse. 10. SCiEVOLA lib. 2. Digestorum. r PUtoris heres cum herede pupilli transactione facta, cum ex ea .. 1 majorem partem solvisset, in residuam quantitatem pignus obligavit: Quxsitum est, an in veterem contractum jure res obligata esset? Respondit, secundum ea, qux proponerentur , obligatam esse. T I T. III. QJUiE RES PIGNORI, VEL HYPOTHECiE DATiE OBLIGARI 19 NON POSSUNT. I. MARCIANUS lib. singulari ad formulam hypothecariam. pUpillus sine tutoris auctoritate hypothecam dare non potest. §. 1. Si filiusfamiti us pro alio rem peculiarem obligaverit , vel servus , dicendum est, eam non teneri, licet 16 liberam peculii fui administrationem habeant: sicut nec donare 17 eis conceditur: non enim usquequaque habent liberam administrationem. _ Facti tamen est quxstio, si qnxratur, quousque eis permissum videatur peculium administrare. §.2. Eam 18 rem, quam quis emere non potest, quia 19 commercium ejus non est, jure pignoris accipere non 20 potest, ut D. Pius Claudio Saturnino rescripsit. Quii] ergo, fi prxdium quis litigiosum pignori acceperit ? an exceptione fum- movendussit? Et Octavenus putabat, etiam in pignoribus locum habere exceptio«jem. Quod aitSexvola lib. III. variarum Quxstio- num , procedere, ut in rebus mobilibus exceptio locum habeat. 21 2. GAJUS lib. singul. de Formula hypothecaria. CI alius pro muliere, qux intercessit, dederit hypothecam, aut " pro siliofamilias, cui contra Senatusconsultum creditum est: an his succurritur, quxritur?' Et in eo quidem, qui pro muliere obligavit rem suam, facilius dicetur, succurri ei: sicuti fidejuuon [huius] mulieris eadem 22 datur exceptio. Sed [&] in eo, qui pro siliofamilias rem suam obligavit, eadem dicenda erunt, qux tractantur &in fidejussore 23 ejus. 3, PAULUS lib. 3. Quxstionum. A RistoNeratio Prisco scripsit, etiamsi ita contractum sit, ntem- tecedens dimitteretur, non aliter in jus pignoris succedet, mu 24 convenerit, utsibi eadem res ejset.obligata: neque enim in jus_pnmi succedere debet, qui ipse nihil convenit de pignore : quo caiu emptoris causa melior efficietur. Denique si antiquior creditor de pignore vendendo cum debitore pastum interposuit, posterior autem creditor de distrahendo omisit, non per oblivionem , led cum hoc ageretur, ne söffet vendere : videamus, an dici poilit, huculque transire ad cum jus prioris, ut distrahere pignus huic liceat ■ Quod de legat. 1. /. 2. 1 . 3. 1 . 6. C. defervo pignori dato. (14. Ui.supr. h.t. (19. Lib. 8. C. 16. 17 - (i6- Obst. I. 18. in fin. I. 1fi. supr. de pignorat. acL (17. L 7. in pr. infr. de donat. (18. L 9 - fin. supr. de pignorib. (1% L ult. C. de reb. alien. non ahenand. 0 ^ e ' 12. TRYPHONINUS lib. 8. Disputationum. pEscriptum est ab Imperatore, libellos agente Papiniano, credi- n torem a , debitore pignus emere poste: quia in dominio 3 manet debitoris. §. 1. Si aliena res pignori data fuerit, & creditor eam vendiderit: videamus, an pretium , quod percepit creditor liberet debitorem personali actione pecunia: credita? Quod vere responderetur, si ea lege vendidit, ns evictionis nomiiie obligaretur : quia ex contractu, [&] quali quali obligatione a debitore interposita, certe ex occasione ejus redactum id pretium sequius prosiceret debitori, quam creditoris lucro cederet. Sed quantum quidem ad creditorem, debitor liberatur: quantum vero ad dominum rei, si necdum pignus evictum est, vel ad emptorem , post evictionem: ipsi debitor utili actione tenetur , ne ex aliena 4 jactura sibi lucrum adquirat. nam [&] si majores fructus forte petens a possessore creditor abstulit, universos ; in quantitatem debitam accepto ferre debebit: & cum per injuriam judicis domino rem, qiuc debitoris non fuisset, abstulisset creditor, quasi obligatam sibi, & quaereretur, an, soluto debito, restitui eam oporteret'debitori: Scaevola noster restituendam probavit. Quod st non ita vendidit, ut certum sit, omnimodo apud eum pretium remansuram, verum obligatus est ad id restituendum : arbitror, in teri m quidem nihil ä debitore peti posse, sed in suspenso haberi liberationem. verum, si actione ex empto conventus praestitisset creditor emptori, debitum persequi eum a debitore posse: quia apparuit, non esse liberatum. 13. PAULUS lib. 1. Decretorum. PReditor, qui jure suo pignus distrahit, jus suum cedere 6 de- bet : & , si pignus possidet, tradere utique [debet] possessionem. 14. SCEVOLA lib. 6. Digestorum. A Rbitri 7 dividundx hereditatis , inter heredes , cum corpora ^ hereditaria divisissent, nomina quoque communium debitorum separatim diversa singulis in solidum adsignaverunt: Quaesitum est, an unusquisque eorum, debitore sibi addicto cessante in solutione, pro solido pignus sub eo nomine obligatum vendere possit? Respondit, potuisse. T I T. VI. QUIBUS MODIS PIGNUS , VEL HYPO- THECA SOLVITUR. i. PAPINIANUS lib. 11. Responsorum, jyibitoris absentis amicus negotia gessit, & pignora citra emptionem pecunia sua liberavit: jus pristinum domino restitutum videtur. Igitur, qui negotium gelsit, utilem Servianam dari sibi non recte desiderabit: si tamen poifideat, exceptione doli defenditur. §. 1. Cum venditor, numerata sibi parte pretii, praedium, quod venierat, pignori accepisset, ac postea residuum pretium emptori, literis ad eum missis, donasset; coque defuncto , donationem quibusdam modis inutilem esse constabat: jure pignoris fiscum frustra 8 petere prxdium, qui successerat in locum venditoris , apparii st. cujus [pignoris] solutum esse pactum prima voluntate donationis constabat; quoniam inutilem pecunix donationem Lex facit, cui non est locus in pignore liberando. §.2. Defensor absentis cautionem judicatum solvi prxstitit. In dominum judicio postea translato, fidejussores ob rem judicatam, quod defensor dedit, non tenebuntur, nCc pignora, qux dederunt. 2. GAJUS lib. 9. ad Edictum provinciale. JsJIcreditor Serviana actione pignus a possessore petierit, & possessor litis xstimationem obtulerit, & ab eo debitor rem vindicet 1 non aliter hoc facere concedetur, nili prius ei debitum offerat. 3- ULPIANUS lib. 8- Disputationum, res distracta fuerit sic , nifi intra certum diem meliorem conditionem invenijjet , fueritque tradita, & forte emptor , antequam melior conditio offerretur, hanc rem pignori dedisset, Marcellus lib. V. Digestorum ait, finiri 9 pignus, si melior conditio fuerit allata: quanquam, ubi sic res distracta est, nifi emftori displicuit - set , pignus finiri non putet. 4- IDEM lib. 73. ad Edictum. QI debitor, cujus res pignori obligatx erant, servum, quem emerat, redhibuerit: an desinat Servianx locus esse ? Et magis est, ne 10 desinat: nisi ex voluntate creditoris hoc factum est. §. 1. St in venditione pignoris consenserit 11 creditor, vel, ut debitor hanc rem permutetj vel donet, vel in dolem det: dicendum erit, pignus liberari: aitisava cunsii pignoris fui consensit [vel venditioni, vel exteris] : nam solent multi salva causa pignoris sui consentire. Sed [&] si ipse vendiderit creditor, sic tamen venditionem fecit, ne discederet ä pignore , nifi ei satisfiat: dicendum erit, exceptionem ei non nocere, f Sed & si non concesserat pignus venundari, sed ratam habuit venditionem , idem erit probandum. §. 2. Belle quxritur, si forte venditio rei specialiter obligatx non valeat, an nocere hxc res creditori debeat, quod consensit: utputa , si qua ratio juris venditionem impediat? Dicendum est, pignus valere. 5. MARCIANUS lib. fing. ad formul. hypoth. OOlvitur hypotheca, & si ab ea discedatur 12, aut paciscatur creditor, ne 13 pecuniam petat: nisi [fi] quis dicat, pactum interpositum esse, ut ti persona non petatur: & quid si hoc actum sit, cum forte alius hypothecam possidebit? Sed cum pactum conventum exceptionem perpetuam pariat, eadem [&] in hoc casu possunt dici, ut & ab hypotheca discedatur. §. 1. Si paciscatur creditor, ne intra asinum pecuniam petat , intelligitur 14 de hypotheca quoque idem pactus esse. §.2. Si convenerit, ut pro hypotheca fidejussor iy daretur , & datus sit: satisfactum videbitur, ut hypotheca liberetur. Aliud est, si jus obligationis vendiderit creditor, & pecuniam acceperit: tunc enim manent omnes obligationes integrx, quia pretii 16 loco id accipitur, non solutionis nomine. §. 3. Satis- faci um [esse] creditori intelligitur, & si jusjurandum 17 delatum datum est , hypotheca ? hab ejfe rem obligatam. 6. ULPIANUS lib. 73. ad Edictum. [Tem liberatur pignus, sive solutum 18 est debitum, sive eo na- mine satisfactum 19 [est.] Sed [&] si tempore finitum est, idem dicere debemus. Vel si qua ratione obligatio ejus finita est. §. 1. Qui paratus 20 est solvere, merito pignus videtur liberasse : qui vero non solvere, sed satisfacere paratus est, in diversa causa est. Ergo satisfecisse 21 prodest: quia sibi imputare debet creditor, qui satisfactionem admisit vice solutionis: at qui non admittit satisfactionem , sed solutionem desiderat, culpandus non est. §. 2. In satisdatione autem non utimur Atilicini sententia, qui putabat, si satisdetur alicui certx pecunix, recedere eum a pignoribus debere. 7. GAJUS lib. singulari ad formulam hypothecariam. CI consensit 22 venditioni creditor, liberatur hypotheca : sed in O his pupilli consensus non debet aliter ratus haberi 23 , quam si prxlente tutore [auctore] consenserit, aut etiam ipse tutor: scilicet 11 commodum aliquid, vel satis ei fieri ex eo judex xstimaverit. §. 1. Videbimus, si procurator omnium bonorum conseusit, vel servus actor, cui & solvi 24 potest, & in id positus est: an teneat consensus eorum ? & dicendum est, non 25 posse: nisi ipeciali- (l. I. ult. infr. h. t. (2. /.9. inpr.iufr. quiit, mod. pignus. (3. /. 9. C. de pignorat. aci. (4. I. 14. supr. de condici, indeb. I. 206. infr. de reg.jur. (5. v. i.I. I. 2. C. de pignorat. aci. I. ult. C. de partu pignoris. ( 6 . I. 38. infr. de evici. (7. I. 11. supr. h. t. (8- Immo vide l. 5. C. de remijs. pignor. (9. I. 4. §. §.supr. de in diem addici. (10. I. 43. §. 8. infr. de adii, edici. (11. /. 7. inpr. I. 9. infin. I. ii. in fin. i. , 2. inpr. infr. h. t. 1.1$ 8. infr. de reg.jur. 1 . 4. C. de remis, pignor. (12. /. 9. §. 3. vers. U generaliter, supr. it pignor at. aci. (13. I. 11. §. 2. in fin.supr. d.t. I. 17. §. 2. supr. iepacl. (14. I. cs.sv.pr. tit. prox. (1$. /. 14. infr. h. t. (16. I. 76. T G i(. I. infin. infr. desolution. (17. 1 . 13. infr. h. t. (18. I . n. §• 3- §. 4. supr. de pignorat. aci. I. 11. §. 1. L 13- §- 2. L 16. §. 3. supr. de pfguorib. I. 19. circa fin. C. de usur. I. ult. C. de luis, pignor. (19. /. 13. §. 4. supr. de pignorib. L 9. §• 3-/»?>'. de pignorat. all. L 52. infr. de fiolution. (20. /. 20. C. de pignorib. I. 10. supr. de pignorat. all. I. 9. C. de pignorib. (21. v. I . 52. infr. desolution. (22. I. 4. §. 1. supr. h. t. (23. L 28. inpr.supr. de paci. (24. /. 49. infr. desolution. (25. arg. t . 28. §. ult. vers. quod U ipsum, supr. de pali. (fi l. (sl-stipr. de procur. 8 s ter 643 Digestorum Lib. XX. Tit. VI. 644 ter hoc eis mandatum est. §. 2. Sed si cum debitoris procuratore convenit, nefit res obligata : dicendum est, id debitori per doli I exceptionem prodeste. Cum autem cum fervo ejus convenerit, per ipsam pacti [conventi] exceptionem debet. 2 §. 3. Si convenit de farte fro indiviso alienanda , si certa res est , quae venit: potest dici, de reliqua parte ab initio agi oportere : nec obstat exceptio. §.4. Illud tenendum est, si quis communis rei partem pro indiviso dederit hypothecae, divisione facta eum socio, non 3 utique eam partem creditori obligatam este, qua: ei obtingit, qui pignori dedit: sed utriusque pars pro indiviso pro parte dimidia manebit obligata. 8- MARCIANUS lib. singulari ad formulam hypothecariam. CIcut re corporali extincta, ita & usufructu extincto, pignus hy- 0 pothecave perit. §. 1. Creditor, ne pignori hypothecieve Jit res, pacisci potest: & ideo si heredi pactus fuerit, ei quoque proderit pactum, cui restituit hereditatem ex Senatusconsulto Trebelliano. §. !. Si procurator debitoris in rem suam4sit, non puto dubitari debere , quin pactum noceat creditori, f Itemque si a parte creditoris procurator in rem suam extiterit, paciscendo inutilem sibi faciet hypothecariam actionem in tantum , ut putem recte dici, & dominis litis hoc casu nocere hanc exceptionem. §. 3. Si convenerit, ne pars dimidia pro indiviso pignorijit , quacunque fundi ejus pars ä quolibet possessore petatur, dimidia non recte petetur. §. 4. Si plures dederint pro indiviso, & cum uno creditor paciscatur, ne hypotheca;Jit , deinde ab eo petat, etiam si hic, cum quo pactus est, solidum fundum possideat pro indiviso : quia de parte convenisset, non repelli eum a toto. §. ;. An pacisci possunt filiusfamilias , & servus, ne res pignori fit , quam peculiariter hypothecam acceperint, & habent liberam administrationem , videamus : an, quemadmodum donare ; non possunt, ita nec pacisci, ne pignorist , possint? Sed dicendum est, ut concedere possint: scilicet si pretium pro pactione accipiant; quasi vendant. §. 6. Si voluntate 6 creditoris fundus alienatus est, inverecunde applicari sibi eum creditor desiderat: si tamen effectus sit secutus venditionis, nam si non venierit, non est fatis ad repellendum creditorem, quod voluit venire. §. 7. Supervacuum est qmerere , agrum specialiter hypothecas datum , permissu creditoris venisse , si ipse debitor re possideat: nisi quod potest fieri, ut debitor permissu creditoris vendiderit, deinde postea bona fide redemerit ab eodem, vel ab alio, ad quem per successionem ea res pertinere coepisset; aut fi ipse debitor emptori heres extiterit. Verumtamen, cum pecunia soluta non sit, doli mali suspicio inerit, translata ad prassens tempus, ut possit 7 creditor replicationem doli mali objicere. §. 8- Illud videamus, si Titius debitor voluntate creditoris fui vendiderit Maevio, vel ei, a quo Maevius emerit, & postea Mxvius Titio heres extiterit, & creditor ab eo petat, quid juris sit ? Sed iniquum est, auferri ei rem a creditore, qui non successionis jure, sed alio modo rem nactus est. Potest tamen dici, cum Titii dolus in re versaretur, ne creditor a possessore pecuniam recipiat , iniquissimum esse, ludificari eum. §. 9. Quod si is fnn- / dus a Mavio alicui obligatus possideatur, cui nondum satisfactum erit: tunc rursus aequum erit excipi, Ji non voluntate creditoris veniit. licet enim dolus malus debitorisdnterveniat, qui non solvit, tamen secundus creditor, qui pignori accepit, potior est. §. 10. Tutius tarnen est, si debitor a creditore petat, ut ei permittat pignus vendere , nuo magis satisfaciat: ante cautionem 8 accipere ab eo, qui rem empturus erit, ut pretium rei venditos usque ad summam debiti creisitori solvatur. §. 11. Venditionis autem appellationem generaliter 9 accipere debemus: ut, & fi legare permisit , valeat quod concessit. Quod ita intelligemus, ut [&] si legatum repudiatum fuerit, convalescat 10 pignus. §. 12. Si debitor vendiderit rem , nec tradiderit, annon repellatur creditor, quasi adhuc res in bonis fit debitoris: an vero, cum teneatur ex empto, pignus'extinguatur? Quod & magis est. Sed quid, si pretium venditor consecutus non sit, nec paratus sit emptor da- (1. /. 10. §. ult.fupr. de pali. (2. 1. 17. in fn. I. 18. /. 19./«pr. A.t. (3. /. 6. §. ^.Jupr. coma nun. divid. (4. I. 13. infinssupr. de paci. (9. I. I. §. i.supr. quie res pignori. I. 3. §. 8. in fin. infr. de donat, inter vir. £7 uxor. I. 7. infr. infr. de donat. (6. v. I. 198. infr. 'de reg.jur. (7. Immo vide l. ult. C. de rentijf. pignor. (8. Adde l. 6. inpr.fupr. depignorat. aci. (9. Adde /.29. infin. infr. de re? Tantundem potest dici. §. 13. Sed si permiserit creditor vendere, debitor vero donaverit, an exceptione illum summoveat? An facti sit magis quaestio, nunquid ideo veniri voluit, ut, pretio accepto , ipsi quoque res expediat ? Quo casu non nocebit consensus. 4 Quod si in dotem dederit, vendidisse 11 in hoc casu recte videtur, propter onera matrimonii, f In contrarium, si concessit donare , & vendiderit debitor, repelletur creditor. Nisi fi quis dicat, ideo concessisse donari, quod amicus erat creditori is, cui donabatur. §. 14. Quod si concesserit decem vendere, ille quinque vendiderit: dicendum est, non esse repellendum creditorem. In contrarium non erit quaerendum , quin re este vendit, si pluris vendiderit, quam concessit creditor. §. 15. Non 12 videtur consensisse creditor, si sciente eo debitor rem vendiderit, cum ideo passus est venire, quod sciebat, ubique pignus [sibi] durare, sed si subscripserit 13 forte in tabulis emptionis, consensisse videtur: nisi manifeste appareat deceptum esse. Quod observari oportet, & si sine scriptis consenserit. §. 16. Si debitori concessum sit, & heres ejus vendiderit, potest facti quaestio esse, quid intellexerit creditor? Sed recte venisse dicendum est: hic enim subtilitates ab judicibus non admittuntur. §. 17. Si debitor forte, concessa venditione, desierit possidere, & novus possessor vendiderit, an duret pignus, quasi personae permiserit creditor ? Quod & magis est: nam si novo possessori, non debitori, a quo hypothecam accepit, concessit creditor vendere : dicendum est, nocere ei exceptionem. §. 18. Sed si intra annum , aut biennium consenserit creditor vendere, post hoc tempus vendendo, non aufert pignus creditori. §. 19. Si creditor hypothecaria usus, a possessore litis aestimationem consecutus fuerit, & a debitore petat debitum, puto doli mali exceptionem ei obstaturam. 9. MODESTINUS lib. 4. Responsorum. 'TPItius Sempronio fundum pignori dedit: & eundem [fundum] postea Gajo Sejo pignori dedit: atque ita idem Titius Sempronio 14, & Gajo Sejo fundum eundem in assem vendidit, quibus pignori ante dederat in solidum singulis. Quiero, an, venditione interposita, -jus pignoris exstinctum sit: ac per hoc jus solum emptionis apud ambos permanserit £ Modestinus respondit, dominium adeos, de quibus quxritur , emptionis jure pertinere: cum consensum mutuo venditioni dedisse proponantur, invicem pigne- ratitiam actiopem eos non habere. §. 1. Titius Sejo pecuniam sub pignore fundi dederat, qui fundus cum esset Reipublics ante obligatus, secundus creditor pecuniam Reipublicae [eam] solvit: sed Maevius exstitit, qui dicebat, ante Rempublicam sibi fundum obligatum fuisse: inveniebatur autem Maevius, instrumento cautionis cum Republica facto a Sejo, interfuisse , & subscripsisse, quo caverat Sejus , fundum nulli alii ejfe obligatum. Quaero , an actio aliqua in rem Maevio competere potest? Modestinus respondit : pignus, cui is, de quo quaeritur, consensit 15, minime eum retinere posse. 10. PAULUS lib. 3. Quaestionum. ■yOluntate creditoris pignus debitor vendidit: & postea placuit v inter eum & emptorem, usa venditione discederent. Jus pignorum salvum erit creditori: nam sicut debitori, ita L creditori pristinum 16 jus restituitur : neque omnimodo creditor pignus remittit, sed ita demum, si emptor rem retineat, nec reddat venditori. L ideo, si judicio quoque accepto venditor absolutus sit; vel, quia non tradebat, in id, quodinterest, condemnatus: salvum fore pignus creditori dicendum est. haec enim accidere potuissent, etiam si non voluntate creditoris vendidisset. §. 1. Creditor quoque si pignus distraxit, & ex venditione recessum fuerit, vel homo redhibitus 17, dominium ad debitorem revertitur, f Idemque est in omnibus, quibus concessum est, rem alienam vendere. Non enim , quia dominium transferunt, ideo ab emptore jus [ejus] recipiunt, sed in pristinam causam res redit, resoluta venditione. 11. IDEM lib. 4. Responsorum. JMJcius Titius cum esset uxori fuse Gajae Sejae debitor sub pignore, sive hypotheca pneitiorum, eadem praedia cum uxore sua [Se- flatulib. (10. Fac. §. 6. 7. 8- h. L (11. L 19. infr. deohlig. & all. (12. Immo vide /. 8. C. de remijs. pign. (13. I. . 1. 1. §■ %.snpr. h, t. (7.. d. §. S. /. sio. iufin. insr. de re judic. (8- /. 12. I. insr. h. t. (9. /.38. §. 7. in sin.insr, eoi. non est : nec qui id est , obscure, plane , qui xoma;, id esc, sine uUasignisicatione vocis, loquitur, hic utique morbosus eiL 10. IDEM lib. 1. ad Edictum iEdilium curulium. [Dem Ofilius ait, fi homini digitus 11 sit abscissus, membrive x quid laceratum, quamvis consanaverit, si tamen ob eam remeo minus uti 12 postit, non videri fanum [esse.] §. 1. Catonem quoque scribere lego, cui digitus de manu, aut de pede praecisus fit, eum morbosum esse. Quod verum est, secundumsuprascriptam distinctionem. §. 2. Sed si quis plures 13 digitos habeat, sive in manibus, sive in pedibus 14, si nihil impeditur numero eorum, non est in causa redhibitionis : propter quod non illud spectandum est, quis numerus sit digitorum, sed an sine impedimento vel pluribus, vel paucioribus uti postit. §. 3. De myope quaesitum est, an sanus esset? Et puto, eum redhiberi posse. §.4. Sed & niy.rx),unx,’ id est, luscitiosum , morbosum esse constat : id est, ubi homo neque matutino tempore videt, neque vespertino; quod genus morbi Graeci vocant nnrclxuora. Luscitionem [eam esse] quidam putant, ubi homo lumine adhibito nihil videt. §. ;. Quaesitum est, an balbus, & blaesus, & atypus , isque, qui tardius loquitur, & varus , & vatius, sanus fit ? Et opinor , eos sanos esse. 11. PAULUS lib. ii. ad Sabinum. rUi dens abest, non est morbosus : magna enim pars hominum aliquo dente caret, neque ideo morbosi sunt: prsfertim cum sine dentibus nascimur, nec ideo minus fani fumus , donec dentes habeamus ; alioquin nullus senex sanus esset. is. ULPIANUS lib. 1. ad Edictum iEdilium curulium. f )Ui clavum habet, morbosus est: sed & polyposus. §. 1. Eum, qui alterum oculum, aut alteram maxillam majorem habet, si recte iis utatur , fanum videri. Pedius scribit: ait enim, inaequalitatem maxillarum, oculorum, brachiorum, si nihil ex ministerio praestando subtrahit, extra redhibitionem esse. Sed & latus, vel crus brevius potest adferre impedimentum: ergo & hic erit redhibendus. §. 2. Si quis natura gutturosus fit, aut oculos- eminentes habeat, sanus videtur. §. 3. Item sciendum est, scae- vam non esse morbosum vel vitiosum, praeterquam si imbecillitate .dextrae validius sinistra utitur : sed hunc non scaevam, sed mancum esse. §.4. Is, cui os oleat, an sanus fit, quaesitum est? Trebatius, ait, non esse morbosum, os alicui olere : (veluti hircosum, strabonem) : hoc enim [alicui] ex illuvie oris accidere solere: si tamen ex corporis vitio id accidit, veluti quod jecur , quod pulmo, aut aliud quid similiter dolet, morbosus est. iZ- GAJUS lib. 1. ad Edictum iEdilium curulium. [Tem claudus morbosus est. 14. ULPIANUS lib. 1. ad Edictum ASdiiinra curulium. / JUaeritur de ea muliere , quae semper mortuos parit, an. morbosa sit? Et ait Sabinus, si vulva» vitio hoc contingit, morbosam esse. §. 1. Si mulier praegnans venierit, inter omnes convenit, sanam 15 eam esse: * maximum enim, ac praecipuum munus feminarum est, accipere,-ac tueri 16 conceptum'. §. 2. Puerperam quoque sanam elfe , fi modo mihil extrinsecus accidit, quod corpus ejus im aliquam valetudinem immitteret. §. 3. De sterili Caelius distinguere Trebatium dicit: ut, si natura sterilis sit, fana sit: si vitio corporis , contra. §.4. Item de eo, qui urinam facit, quaeritur ? & Peuius ait, non ob eam rem fanum non esse, qnod in lecto, somno vinoque pressus aut etiam pigritia singen-, di urinam faciat: sin autem vitio vesicae collectum humorem continere non potest, nonquia urinam m lecto facit - ; sed quia vitiosam vesicam habet, redhiberi posse: L verius est. §. Quod Pedius idem ait, si uva alicu jus praecisa fit, tollere magis, quam praestare redhibitionem, qnod morbus minuitur. Ego puto, si morbus definit,-non esse redhibitioni locum: sin autem vitium perseveret, redhibitionem locum habere. §. 6. Si quis digitis conjunctis nascatur, 11011 videtur sanus esse : sed ita demum , si incommodatur exeip. L 7. insr. coi.. (10. /. 3. supr.eoi. ( 11 . §.1. infr.b. I. ( m . i. §, r. §. 2, insr. bi-.-l. i:;.§. 3. /.. 14. §. 6 . insr. eoi. (iz. L 14. infn.supr. de jiuta homin. (14. Adde /. 38- insr. ie verb. sigs. ( 15 . /. 2 .§. 4 .supr.si quis cautionib. ( 1 6 . 1 . z. C. ieinites, viduitate. 647 Digeilorum Lib. XXL Tit. I 648 de Glande legenda, pag. »4;8- * 43. »8- de Gradibus & affinibus. 122s. * 38. 10. ) 649 1 • De 'sedilitiö Edicto^ 650 Je Glande legenda, pag. 1454. * ,-43. 28. de Gradibus & affinibus. 1222. * 33.. 10. 649 De aedilitio ediClo, & redhibitione , & quanti minoris. 65® ad usum manus. §. 7. Mulierem ita artam , ut mulier fieri non poffit, sanam non videri constat. §. 8- Si quis «vr txtictz, id est, ton- ßiks, habeat, an redhiberi, quasi vitiosus, poslit, quaeritur ? Et fi «nuhc, id est, tmifiile, [hae} sunt, quas existimo, id est, inveteratas; & qui jam difeuti non possint, faucium tumores ; qui av- ricth: 1 id est, tonfiUas , habet, vitiosus est. §. 9. Si venditor no- minatim exceperit de aliquo morbo, & de caetero fanum ejfe dixerit, aut promiserit, standum est eo, quod convenit: * remittentibus enim actiones suas non 1 est regressus dandus, nisi sciens venditor morbum r consulto reticuit: tunc enim dandam esse de dolo malo replicationem. §. 10. Si nominatim morbus exceptus non fit, talis tamen morbus sit, qui omnibus-potuit apparere: utputa escus 2 homo venibat, aut qui cicatricem evidentem , & periculosam habebat vel in capite, vel in alia parte corporis : ejus nomine non teneri, Caecilius ait: [perinde] ac fi nominatim morbus exceptus fuisset, ad eos enim morbos vitiaque pertinere Edictum iEdilium probandum est, quae quis ignoravit 3, vel ignorare potuit. iy. PAULUS lib. 11. ad Sabinum. Q Uae bis in mense purgatur , sana non est : item qua non purgantur; nisi per cetatem accidit. 16. POMPONIUS lib. 23. ad Sabinum. Q Uod ita sanatum est, ut in pristinum statum restitueretur, per- -inde habendum est ,- quasi nunquam morbosum esset. 17. ULPIANUS lib. r. ad Edictum /Edilium curulium. Q Uid fit fugitivus , definit Ofilius : ¥ Fugitivus 4 est, qui extra -domini domum fuga causa, quo se ä domino celaret, mansit. §. r. Laelius autem fugitivum esse ait eum , qui ea mente discedat, ne ad dominum redeat: tametsi, mutato consilio, ad eum revertatur. nemo enim tali peccato [inquit) poenitentia 5 sua nocens olle desinit. §. 2. Cassius quoque scribit, fugitivum esse , qui terto proposito dominum relinquat. §. 3. Item apud Viviamvm relatum est, fugitivum fere ab affectu animi intelligendnm esse , non utique a fuga : nam eum qui hostem , aut latronem, incendium , ruinamve fugeret, quamvis fugisse verum est , non tamen fugitivum esse. f Item, ne eum quidem , qui ä praeceptore , cui in disciplinam traditus erat, aufugit, esse fugitivum : si forte ideo fugit, quia immoderate eo utebatur, idemque probat, & si ab eo fugerit, cui erat commodatus, si propter eandem causam fugerit. Idem probat Vivianus , & si sieviuscum eo agebat. Haec ita, si eos fugisset, & ad dominum venisset: exterum si ad dominum non venisset , sine ulla dubitatione fugitivum videri ait. §. 4. Idem ait interrogatus Proculus de eo , qui domi latuisset, in hoc scilicet, ut fugae nactus occasionem fe subtraheret: ait, tametsi fugere non potiet videri , qui domi mansisset, tamen eum fugitivum fuisse : sin autem in hoc tantum latuisset, quoad iracundia domini effervesceret, fugitivum non esse ; ficuti ne enm quidem , qui, «um dominum animadverteret, verberibus fe adficere velle, pra- ripuiffet fe ad 6 amicum, quem ad precandum perduceret. Ne eum quidem fugitivum esse , qui in hoc progressus est , ut fe prx- ripitaret. Cxtemm etiam eum quis fugitivum diceret, qui domi in altum locum ad praecipitandum fe ascendisset, magisque hunc mortem sibi consciscere voluisse : illud enim, quod plerumque ab imprudentibus (inquit) dici solet, eum esse fugitivum, qui nocte aliqua sine voluntate domini emansisset, non esse verum , sed ab affectu animi cujufque xstimandiim. §. y. Idem Vivianus ait: fi a magistro puer recessit , & rursus ad matrem pervenit: cum qirareretur , num fugitivus esset: si celandi causa [quo], ne ad dominum reverteretur, fugisset, fugitivum esse ; sin vero, ut per matrem faciliorem deprecationem haberet delicti, alicu- jlis, non esse fugitivum. §. 6. Caelius quoque scribit: si servum emeris, qui fe in Tiberim dejecit, si , moriendi duntaxat consilio suscepto, a domino discessisset, non esse fugitivum: s£d- fi fug* prius consilium habuit, deinde, mutata voluntate, in Tiberim se dejecit., manere fugitivum. Eadem probat & de eo, qui: de ponte se praecipitavit. Haee omnia veraiunt, quae Caelius (1. 1. 31 .fupr. depafl. /..so. in fin. I. zi.Jupr. de minor. K iy. S- i - in.fr. mi leg. Jul. de adu.lt. I. 2.- infr. ad SC. Turpili. I. 4: C. de paci. (2. Adde /. 43. §. i.fupr. de contrah. empt. (3./. 1. §. 6. iupr. h, t. (4. Adde §. 1. 2. 3. 4. y. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. mfr. b.l. (y, /, 6y, infr, de furt. (6. I. 43. §, I. infr. h. t. (7, scribit. §. 7. Idem ait: si servus tuus fugiens, vicarium suunt lecum abduxit, si vicarius invitus, aut imprudens secutus est,, neque occasionem ad te redeundi nactus praetermisit: non videri fugitivum fuisse. Sed si aut olim, cum fugeret, intellexit quid ageretur, aut postea cognovit, quid acti esset, & redire ad te , eum posset, noluit: contra esse. } Idem putat dicendum de eo ,, quem plagiarius abduxit. §. 8- Idem Caelius ait: si servus, cunv in fundo esset, exisset de villa ea mente, ut profugeret; & quis- eum, prius quam ex fundo tuo exisset, comprehendisset: fugitivum videri: * animum enim fugitivum facere. §. 9. Idem ait r. nec eum , qui ad fugam gradum unum , alterumve promovit, vel etiam currere coepit, si dominum sequentem non potest evadere, non esse fugitivum. §'. 10. Idem recte ait: libertatis cujusdam- lpeciem esse , fugisse : hoc est, potestate dominica in praesenti liberatum esse. §. xi. Pignori datus servus debitorem quidem dominum 7 habet: sed fi, posteaquam jus suum exercuit creditor, ei se subtraxit, potest fugitivus videri. §. 12. Apud Labeonem ac Calium quaeritur: si quis in asylum confugerit, aut eo se conferat , quo solent venire, qui se venales postulant, an fugitivus fit ? Ego puto, non este eum fugitivum, qui id facit, quod publice facere licere arbitratur. Ne eum quidem , qui ad statuam Casaris confugit , fugitivum arbitror: non enim fugiendi animo hoc facit. f Idem puto & in eum, qui in asylum, vel quod aliud confugit: quia non fugiendi animo hoc [facit] : si tamen ante fugit, & postea fe contulit, npn ideo magis fugitivus esse desinit. §. 13. Item Catius scribit, placere, [eum] quoque fugitivum esse , qui eo se conferat, unde eum dominus recuperare non poffit: multoque magis illum fugitivum esse , qui eo fe conferat, unde abduci non poffit. §. 14. Erronem [ita] definit Labeo, pusillum fugitivum' esse : & ex diverso fugitivum , magnum erronem esse, sed proprie erronem sie definimus, qui non quidem fugit, sed frequenter sine causa vagatur, &, temporibus in res nugatorias consumptis,- serius domum redit. §. iy. Apud Calium scriptum est: Liberti apud patronum habitantis-sic , ut sub una clave-tota ejus habitatio esset, servus-ea mente, ne rediret ad eum, extra 8 habitationem [liberti] fuit; led intra ades patroni [&] tota nocte oblituit : videri esse fugitivum C alius ait. Plane si talem custodiam ea habitatio non habuit, & in ea cella libertus habitavit, cui commune & promiscuum plurium cellarum iter est, contra placere debere , Caelius ait, & Labeo probat. §. 16. Idem Caelius ait, servum in provinciam missum a domino, cum eum mortuum esse , & testamento se liberum relictum aiulisset, & in- eodem officio permansisset , tantumque pro libero gerere c cepisset: hunc non esse fugitivum: nec enim mentiendo se liberum (inquit) fugitivus esse coepit: quia fine fugae consilio id fecit. §. 17. Quod-ajuut /Edi- les 9 , nox 3 solutus non Jit, sic intelligendum est, ut non hoc debeat pronunciari, nullam eum noxam commijijse , sed illud , noxie solutum ejse , hoc est 10, noxali judicio subjectum non esse : er-,- go , si noxam commisit, nec permanet, noxa solutus e!!. §. 18. Noxas aegipere debemus privatas, hcc est, eas, quaeoun- que committuntur ex delictis, non publicis criminibus; ex n. quibus agitur judiciis noxalibus, denique specialiter cavetur in-- fra de capitalibus fraudibus; ex privatis autem noxiis oritur damnum pecuniarium , si quis forte noxa dedere noluerit, sed litis aestimationem 12 sufferre. §. 19. Si quis talis sit servus, qui omnino manumitti non poffit ex Gonftitutionibus- 13, vel- si filb poena 14 vinculorum distractus sit a domino ,- vel ab aliqua potestate damnatus, vel si exportandus : »quiffimum erit etiam hoc praedici. §. 20. Si quis adfirmaverit, aliquid adesse fervo , nec' adsit, [vel abesse & adsit] : utputa, 11 dixerit, furem non effe, & fur fit ;-si dixerit, artificem esi, & non fit:-hi enim, quia quod- adfeveraveruiit, non praestant, adversus iy dictum promiffumve.' jacere videntur. 18. GAJUS lib. 1. ad Edictum iEdilium curulium:- CLquid venditor de mancipio affirmaverit, idque non ita esse em» 0 ptor queratur: aut redhibitorio, aut aestimatorioy id est r quan- l. 9. C. de pignerat, ack (&. Inpr.sufr.h. /.. (9»- 1 . 1. §. i.fupr.. h.t . (10. 't. 174. infr. de vcrh.Jign. (ii. /. n. in fin. infr. de evici. I. 200. infr. de verb.Jign.. (12. I. 2. C. de noxal. aclion, (17. v. /. 48- §• 2. infr. de hercti, instit, (14, Fac, /. IO. C. tle paiH, (iy. /, 1. i.fupr. h. t, S s 3 w' 651 Digestorum Lib. XXI. Tit. I. 652 tol minoris judicio agere potest. verbi gratia, si conflantem , aut laboriosum , aut curracem , -vigilacem esse , aut ex frugalitate sua peculium adquirentcm affirmaverit: & is ex diverso levis, protervus, desidiosus , somniculosus, piger, tardus, comelor inveniatur. Hac omnia videntur eo pertinere , ne id , quod affirmaverit venditor, amare ab eo exigatur, sed cum 2 quodam temperamento : ut si forte conflantem ejse affirmaverit, non exacta gravitas & constantia, quasi ä Philosopho desideretur; St fi laboriosum & vigilacem affirmaverit esse, non continuus labor per dies noctesque ab eo exigatur : sed h»c omnia ex bono & »quo modice desiderentur, f Idem & in cseteris, qu» venditor affirmaverit, intelligimus. §. 1. Venditor, qui optimum cocum ejse dixerit, optimum 3 in eo artificio prastare debet: qui vero simpliciter cocum ejse dixerit, satisfacere videtur , etiam si mediocrem cocum prüftet. Idem & in cceteris 4 generibus artificiorum. §. 2. fiEqtie, si quis simpliciter dixerit 'peculiatum esse servum, sufficit, si is vel minimum habeat peculium. 19. ULPIANUS lib. 1. ad salictum iffdilium curulium. CCiendum tamen est , quaedam , etsi dixerit, prtestare eum non ^ debere : scilicet ea , qua; ad nudam laudem 5 servi pertinent; veluti si dixerit, frugi, probum , dicio audientem. Ut enim Pedius scribit, multum interest, commendandi servi causa quid dixerit, an vero pnestaturum se promiserit , quod dixit. §. 1. Plane , si dixerit, aleatorem non ese 6 , furem non tse, ad statuam nunquam cojifugijse , oportet eum id praestare. §. 2 Ditium a promisso sic discernitur : Ditium accipimus, quod verbo tenus pronun- ciatum est, nudoque sermone finitur : Promissum autem potest referri & ad nudam promissionem, sive pollicitationem, vel ad sponsum. Secundum quod incipiet is, qui de hujusmodi causa stipu-, lauti spopondit, & ex stipulatu posse conveniri, & redhibitoriis actionibus: non novum ; nam & qui ex empto potest conveniri, idem etiam redhibitoriis actionibus conveniri potest. §. 3. Ea au-1 tem sola dicta, sive promissa admittenda sunt, quseunque sic dicuntur, ut prostentur, non ut jactentur. §. 4. Illud sciendum est : Si quis artificem 7 promiserit, vel dixerit, non utique perfectum eum prostare debet, sed ad aliquem modum peritum : ut neque consummat» scienti» accipias, neque rursum indoctum [esse] in artificium. Sufficiet igitur , talem esse , quales vulgo artifices dicuntur. §. 5. Deinde ajunt ASdiles 9 : emptori , omnibusque, ad quos ea res pertinet, judicium dabimus : Pollicentur emptori actionem, & successoribus ejus, qui in universum jus succedunt. 10 Emptorem accipere debemus eum, qui pretio emit: sed si quis permutaverit, dicendum est, utrumque 11 -emptoris & venditoris loco haberi; & utrumque posse ex hoc Edicto experiri. §. 6. Tempus autem redhibitionis fex 12 menses utiles habet: fl autem mancipium non redhibeatur, sed quanto minoris agitur, annus iz utilis est.Sed tempus redhibitionis ex die venditionis currit; aut, si dictum promissumve quid est, exeo, ex quo dictum promissumve quid est. 20. GAJUS lib. 1. ad Edictum TEciilium curulium. CI vero ante venditionis tempus dictum intercesserit, deinde 14 0 post aliquot dies interposita fuerit stipulatio : Castius Sabinus scribit, ex prh-re causa, qu» statim (inquit) ut veniit id mancipium , eo nomine poste agere coepit. 21. ULPIANUS lib. 1. ad Edictum /Edilium curulium. J?Edbiberei$ est, facere ut rursus habeat venditor, quodhabue- v rit: & , quia reddendo id fiebat, idcirco redhibitio est appellata , quasi redditio. §. 1. Cum redditur ab emptore mancipium venditori 16, de dolo malo promitti oportere ei, Pomponius ait: & ideo cautiones necessarias esse; ne forte aut pignori datus sit servus ab emptore, aut jussu ejus furtum, sive damnum cui datum sit. §. 2. Idem Pomponius ait, interdum etiam dupliciter 17 cautiones interponi debere : alias in praeteritum, alias in suturum : utputa si ejus fervi nomine, qui redhibetur, emptor, procuratorve ejus judicium accepit j vel quod cum eo ageretur, vel quod ipse ejus nomine ageret. Cavendum autem esse ait, si quid sine dolo malo emptor condemnatus [fuerit, aut] dederit, his rebus recte prsestari 18 : vel fi quid ex eo , quod egerit, ad eum pervenerit, dolove malo, vel culpa ejus factum sit, quo minus perveniret, iisdem diebus 19 reddi. §. 3. Idem ait, suturi temporis nomine cautionem ei, qui sciens vendidit, fieri iolere , fi in fuga ejl homo Jine culpa emptoris, & nihilominus condemnatur venditor, ttiru enim cavere oportere , ut emptor hominem persequatur , & in suti potejlate reducium venditori reddat : 22. GAJUS lib. 1. ad Edictum iEdilium curulium. I, T neque perfe, neque per heredem futim futurum , quo minus eum hominem venditor habeat. 23. ULPIANLS lib. 1. ad Edictum IEdilium curulium. CUm autem redhibitio fit, si deterius 20 mancipium sive animo , sive corpore ab emptore factum est, pr»stabit emptor vendituri: utputa si stupratum sit, aut fevitia emptoris fugitivum esse e ceperit. L ideo, inquit Pomponius, ut ex quacunque cauia deterius factum sit, id arbitrio judicis »stimetur L venditori pr»stetnr. Quod si ime judice homo redhibitus sit, reliqua autem, qii» diximus , nolit emptor reddere : sufficiat venditori ex vendito actio. §. 1. Jubent stidiles restitui & quod venditioni accejjit, & fi quas accessiones 21 ipse pr astiterit: ut uterque, resoluta emptione, nihil amplius consequatur, quam [non] haberet, si 22 venditio fasta non esset. §. 2. Excipitur etiam ille , qui capitalem 23 fraudem admisit, f Cupito.lern fraudem admittere est, tale aliquid delinquere, propter quod capite puniendus sit. Veteres enim fraudem 24 pro poena ponere solebant. Capitalem fraudem admisisse accipiamus , dolo malo & per nequitiam. Caternin si quis errore, fi quis casu fecerit, cessabit Edictum. Unde Pomponius ait, neque impuberem 2; , neque furiosum capitalem fraudem videri admisisse. h. 3, Excipitur L ille , qui mortis 26 conseisceud» causa quid Fecerit. Malus servus creditus est, qui aliquid facit, quo magis se rebus humanis extrahat: utputa laqueum torsit, sive medicamentum pro veneno bibit, praecipitemve se ex alto miserit, alimive quid fecerit, quo facto speravit mortem perventuram: tan- quam nonnihil in alium ausurus, qui hoc 27 adversus se ausus est. §. 4. Si servus sit, qui vendidit 28, vel iiliusfamilias : in dominum, vel patrem de peculio iEdilitia actio competit, quamvis enim pcenales videantur actiones, tamen quoniam ex contractu veniunt, dicendum est, eorum quoque nomine, qui iu aliena potestate sunt, competere : proinde & si filiafamiiias, vel ancilla distraxit, »que dicendum est, actiones /Edilitias locum habere. §. ;. Ha actiones, quse ex hoc Edicto oriuntur, etiam adversus 29 heredes omnes competunt. §. 6. Etsi bona fide nobis servient liberi forte homines , vel fervi alieni, qui vendiderunt: potest dici, etiam hos hoc Edicto contineri. §. 7. Julianus ait, judicium redhibitori» actionis utrumque 31, id est, venditorem & emptorem , quodammodo in integrum restituere debere. §. 8. Quare live emptori servus furtum fecerit, sive alii cuilibet, ob quod furtum emptor aliquid praestiterit: non aliter hominem venditori restituere jubetur, quam 32 si indemnem eum prsstiterit. f Quid ergo, (inquit Julianus) si noluerit venditor hominem recipere ? non esse cogendum ait, quicquam prsestare : nec amplius 33,quam pretio condemnabitur : & hoc detrimentum sua culpa emptorem passurum, (1. I. 25. §. i.irfr. de except. reijudic. (2. Adde/. 4. §.3. fupr. 1. 19. §. 4. infr. h. t. (3. v. I. 75. §. 2. in sin. infr. de verb. oblig. (4. 1. 19. §. 4. infr. h. t. (5. /. 37, fupr. de dolo malo. (6. /. 31. §. 1. infr. h. t. (7. I. 18. §. l.fupr. eod. (8- d. I. 18 . in pr. (9. I. 1. §. l.fupr. eod. (10. /. 48. §- infr. eod. junci. I. 6. infr. de except. I. 11. in pr. iufr. de divers, temporal, preefer. (11. I. 1. in pr. fupr. de rcr.permut. (12. /. 55. infr.h.-t. (13. I. 38. in pr. infr. eod. I. 2. in fin. C. de adii. aci. (14. v. I. 134. §. 2. infr. de verb. oblig. (15. /. 9.fupr- de alienat, judic. mut. cauf. I. 10. in fin. fupr. quib.jnod.pign. (16. Adde l. 15. fupr. de pignorat. aci. (17. Adde /.30. inpr. infr. h.t. (18. 1.71. in fin. infr. de verb.fign. i(l9. d. 1.50. insiti, pr. (20. /. i.§. l.fupr. h.t. (21. d.l.l. §. I. I. 61. §. 2. infr. defurt. (22. /. 75. infr. de verb. fign. (23. j/. I, §. 1. in fin. fupr. h. t. (24. Vide tamen /.131. r» pr. »>/r. dc verb.fign. (25. Vide tamen /.14. infr.de SC. Silan. 1 . 7. C.de pien. (26. /. I. §. I. in fin.fupr. h. t. adde /. 9. §. 7 .fupr. depecul. (27. /. ult. §. 6. in fin. infr. de bonis cor. qui ante fentent. (28. /. 57- §. 1. infr. h. t. (29. i. 48. §. ;. infr. eod. (30. Adde/. I. in fin. /. i.fupr. depecul. (31. v. I. 60. infr. h. t. (32. 1. 29. in fin. infr. eod. I. 70. §. 2. infr. de legat. 1. I. 36. in fin. infr. adSC. Trebell. (33. /. 31. inpr. infr. h. t. 653 De aedilitio editsfco, & redhibitione, & quanti minoris. 654 qui, cum posset hominem noxx dedere, maluerit litis xstimatio- nem sufferre. Et videtur mihi JulianHententia humanior esse. §. 9. Cum redhibetur mancipium, fi quid ad emptorem pervenit, vel culpa ejus 11011 pervenit, Restitui oportet: non solum si ipse fructus percepit, mercedeiVe ä fervo , vel conductore fervi accepit, sed etiam si ii venditore suerit idcirco consecutus, quod tardius ei hominem restituit, sed & si :i quovis alio possessore fructus accepit emptor, restituere eos debebit, f Sed & si quid fructuum nomine consecutus est, id prxstet. Item si legatum , vel hereditas fervo obvenerit. Neque refert, potuerit hxc consequi vendi-, tor, an non potuerit, ii servum non vendidisset. Ponamus enim, talem esse, qui capere'aliquid ex testamento non potuerat: nihil hxc res nocebit, f Pedius quidem etiam illud non putat esse spectandum, cujus 1 contemplatione testator servum heredem scripserit, vel ei legaverit; quia, etsi venditio remansisset, nihil hic res emptori proderat. & per contrarium (inquit) si contemplatione venditoris institutus proponeretur : tamen diceremus , restituere emptorem non debere venditori , si nollet eum redhibere. 24. GAJUS lib. 1. ad Edictum fEdilium curulium. rT generaliter dicendum est, quidquid 2 extra rem emptoris per " eum servum adquisitum est, id justum videri reddi oportere. 25. ULPIANUS lib. 1. ad Edictum iEdilium curulium. jCDiles etiam hoc proflare emptorem volunt, fi in aliquo 3. dete- ^ rior faciiu ßt servus : sed ita demum , ß pojt venditionem, tra- ditionemque fallusßt ; exterum [si ante fuit,] non pertinet ad hoc judicium, quod ante factum est. §. 1. Sive ergo ipse deteriorem eum fecit, sive familia 4 ejus , sive procurator : tenebit actio. §. 2. Familia 5 appellatione omnes, qui in servitio sunt, continentur : etiam liberi homines, qui ei bona fide serviunt, vel alieni: accipe eos 6 quoque, qui in potestate ejus sunt. §. 3. Procuratoris 7 fit mentio in hac actione : sed Neratius procuratorem hic [eum] accipiendum ait, non quemlibet, sed cui universa 8 negotia, aut id ipsum , propter quod deterius factum sit, mandatum est. §. 4. Pedius ait, xquum fuisse, id duntaxat imputari emptori ex facto procuratoris & familix, quod non fuit paliurus servus, nisi [ei] venisset: quod autem pasturus erat, etiam si non venisset, in eo concedi emptori fervi sili noxx deditionem : & ex eo (inquit) quod procurator commisit, solum actionum prxstandarum necessitatem ei injungi. §. 5. Quid ergo, si culpa, non etiam dolo emptoris, servus deterior Factus sit? /Eque condemnabitur. §. 6. Hoc autem, quod deterior Factus est servus, non solum ad corpus, sed etiam ad animi vitia referendum est : utputa, si imitatione conservorum apud emptorem talis factus est; aleator forte, vel vinarius, vel erro evasit. §. 7. Sed notandum est, quod non permittitur emptori, ex hujusmodi-causis noxx dedere lervum simm : nec enim fastum fervorum suorum , itemque procuratoris prxstat. §. z. Item sciendum est, hxc omnia, qux exprimuntur Edicto JEdilium, prxstare eum debere , Jl ante judicium acceptum faclasint: idcirco enim necesse habuisse ea enumerari, ut, 11 quid eorum ante litem contestatam contigisset, prxstaretur. exterum post 9 judicium accep.um , tota causa ad hominem restituendum in judicio versatur: & tam fructus [veniunt, ] quam id, quo deterior Factus est, exteraque veniunt. * Judici enim, statim atque judex Factus est, omnium rerum officium incumbit, quxeunque m judicio versantur : ea autem, qux ante judicium contingunt, non valde ad eum pertinent; nisi fuerint ei nominarim injuncta. §• 9. Prxterea in Edicto adjicitur sic : Et quanta pecunia pro eo nomine follita, accejjionisve nomine data erit, non reddetur : cujus- ve pecunia quis eo nomine obligatus erit, non liberabitur. §. 10. Ordine fecerunt /Ediles,utante venditori emptor ea omnia, qux supra scripta sunt, prxstet : sic deinde pretium consequatur. C 1 - I. 13. §. 18 . supr. de aci. empt. (2. I. I. §. i.supr. I. 31. , S- 2. 3. 4. I. 43. §. 5. infr, b. t. I. 32. supr. de bered, petit. I. I I. f: 7 -, Ju P r : ‘ ulle z- (Z. I. I. §■ I.supr. h. t. (4. §. 2. infr. jic. l. i. §. i.supr. eod. (5. Adde l. I. §. iz. infr. de vi & vi armat. I 2. tz. 14. infr. vi honor, raptor. I. 19;. §. 3. infr. de verb. Jqin. L 1. §. 5. infr. de puhlican. (fi. I. 31. §. 15. infr. h. t. I. 40. ; "i' 2 ' in f r - cte verb.ßgn. (7. §. i.supr. §. 4. infr. hic. h §• b. t! (8. I. 31. §. 14. infr. eod. (9. I. 31. tz. 13. (>o. I. 29. infin. infr. eod . (11. d. I. 29. §. 2. I. 31. infr. eod. ■ 26. GAJUS lib. 1. ad Edictum JEdiiium curulium. 'yideamus tamen , ne iniquum fit, emptorem compelli dimittere corpus, & ad actionem judicati mitti, si interdum nihil prx- statur propter inopiam venditoris; potiusque fes ita 10 ordinanda sit, ut emptor caveat, si intra certum tempus pecunia sibi soluta lit, se mancipium restituturum. 27. ULPIANUS lib. 1. ad Edictum JEdilium curulium. JjyEbet autem recipere pecuniam 11, quam dedit pro eo homine , vel si quid acceffionis nomine. Dari autem non id solum accipiemus , quod numeratur venditori: utputa pretium & usuras ejus : sed & si quid emptionis causa erogatum est. Hoc autem ita demum deducitur , si ex voluntate venditoris datur: exterum , si quid sua sponte datum esse proponatur, non imputabitur : neque enim debet, quod quis suo arbitrio dedit, ä venditore exigere. Quid ergo si forte vectigalis nomine datum est, quod emptorem forte sequeretur ? Dicemus, hoc quoque restituendum: indemnis enim emptor debet discedere. v 28. GAJUS lib. 1. ad Edictum JEdilium curulium. JsJI venditor de his , qux Edicto JEdilium continentur , non caveat , pollicentur ad versus eum [ ad ] redhibendum judicium , intra duos menses: vel quanti emptoris intersit, intra sex menses. 29. ULPIANUS lib. 1. ad Edictum JEdilium curulium. TLlud sciendum est, si emptor venditori hxc non prxstat, qux desiderantur in hac actione, 11011 posse ei venditorem condemnari: si autem emptori venditor ista non prxstat, condemnabitur ei. §. 1. Item emptori prxstandum est, ut pecunix 12, cujus nomine obligatus erit, liberetur: sive ipsi venditori obligatus sit, sive etiam alii. §. 2. Condemnatio autem fit, quanti eares erit. Ergo, excedet pretium, an non, videamus ? Et quidem continet condemnatio pretium, acceffionesque. An & usuras pretii consequatur, quasi, quod sua intersit, debeat accipere; maxime cum 13 fructus quoque ipse restituat ? Et placet consecuturum. _ §. 3. Si quid tamen damni sensit, vel si quid pro servo impendit, eonlequetur arbitrio judicis: sic tamen, non ut ei horum nomine venditor condemnetur, ut ait Julianus; sed ne alias compellatur hominem venditori restituere , quam ii 14 eum indemnem prxstet. 30. PAULUS lib. 1. ad Edictum JEdilium curulium. TTem si fervi redhibendi nomine emptor judicium accepit, vel ipse ejus nomine dictavit, cavendum ex utraque 15 parte erit: ut, si quid fine dolo malo condemnatus sit, vel si quid ex eo, quod egerit, ad eum pervenerit, dolove malo ejus factum fit, quo minus perveniret, id reddat. 16 §. I. Quas impensas necessario in curandum 17 servum post litem contestatam emptor fecerit, imputabit : prxcedentes impensas nominarim comprehendendas, Pedius : sed cibaria servo data non esse imputanda, Aristo [ait:] nam 18 nec ab ipso exigi, quod in ministerio ejus fuit. 31. ULPIANUS lib. 1. ad Edictum /Edilium curulium. Q Uod si nolit venditor hominem recipere, non in majorem sum-. -nam , (inquit) quam 19 in pretium ei condemnandum. Oo hxc ergo, qux propter servum damna sensit, solam dabimus ei corporis retentionem, exterum poterit evitare prxstationem venditor , si nolit hominem recipere.: quo Facto, pretii prxstationem , eorumque, qux pretium sequuntur, solam non evitabit. §. I. Si venditor promi udaverit, vel promiseri i, furem 20 non eje, tenetur ex sua promiffione, si furtum servus fecit: esse enim hoc casu furem , non tantum eum , qui extraneo, sed [ & eum, ] qui §. 17. infr. eod. (12. /. 25. §. pen. supr. eod. (13. Aude l. 24. §. pen. I. 47. in fin. supr. de minor. (14- A 23. §• 8 -supr. b. t. (19. I. 21. §. 2. supr. eod. (16 . d. I. 21. §. 2. infin. (17- Adde l. 29. §. sin. supr. eod. I. 10. in sin. supr. & l. 10. C. de negot. gesi. /.18. tz. 2. supr. commodati .. (18- d. A 18. tz- 2. vers. nam cibariorum. adde 28. tz. I. infr. de donat, inter vir. fisi uxor. (19. I. 23. §. 8. 2« fin.supr. I. 58. infr..infr. h. t. (20. A 19. tz. I.supr. I. 52. in sin. infr.. eod. domino _ domino suo res subtraxit , intelligendum est. §. 2. Si ancilla redhibeatur , & quod ex ea post venditionem natum erit, reddetur, ■sive unus partus iit, sive plures. §. z. Sed & si forte ususfructus proprietati adcreverit, indubitate hic quoque restituetur. §. 4,. Si ■peculium qusesiit apud emptorem , quid de hoc dicemus ? Et, si quidem ex re emptoris accessit, dicendum est, apud ipsum relinquendum : fi aliunde crevit, venditori restituendum 1 [est]. §. ;. Siplures heredes sint emptoris : an omnes ad redhibendum consentire debeant, videamus? Et ait Pomponius, omnes 2 consentire debere ad redhibendum ; dareque unum z procuratorem : ne forte venditor injuriam patiatur, dum ab alio partem recipit hominis, alii in partem pretii condemnatur., quanti 4 minoris is homo sit. §. 6. Idem ait, homine ; mortuo, vel etiam redhibito , singulos pro suis portionibus recte agere. Pretium autem, & accessiones pro parte recipient. Sed & fructus 'accessionis, & si quo deterior homo fastus est, pro parte prostabitur ah ipsis : nisi forte tale sit, quod divisionem non recipiat, utputa ancili» partus : in hoc enim idem servandum est, quod in ipsa matre vendita, quam pro parte redhiberi posse negavimus. §. 7. Marcellus quoque scribit, si servus communis serv-inn emerit, & sit in causa redhibitionis , unum ex dominis pro parte sua redhibere senyum non posse: non magis (inquit) quam cum emptori plures heredes ex- titerunt, nec 6 omries ad redhibendum consentiunt, §. 8- Idem Marcellus ait, non posse alterum ex dominis consequi actione ex empto, ut sibi pro parte venditor tradat, si pro portione pretium dabit : & hoc in emptoribus servari .oportere ait : naro venditor pignoris 7 loco, quod vendidit, retinet, quoad 8 emptor satisfaciat. §. 9. Pomponius ait, si unus exheredibus, vel familia 9 ejus, vel procurator 10 culpa vpl dolo fecerit rem deteriorem , xquuin esse in solidum eum teneri arbitrio judicis. Hoc autem expeditius esse, si omnes heredes unum 11 procuratorem ad agendum dederunt: tunc & si quo deterior servus culpa unius heredum factus est , & hoc solutum est, exteri familia: erciscund» judicium adversus eum habent: quia propter ipsum damnum sentiunt, impediunturque redhibere. §. 10. Si venditori piures heredes extiterint, singulis pro portione hereditaria poterit servus redhiberi : & si servus plurium venierit, idem erit dicendum, nam li unus a pluribus, [vel plures ab uno,] vel plura mancipia ab uno emantur : verius est dicere , si quasi plures rei fuerunt venditores, singulis in solidum redhibendum : si tamen partes emptae sint a singulis, recte dicetur, alteri quidem posse redhiberi, cum altero autem agi quanto minoris. Item si plures singuli partes ab uno emant, tunc pro parte quisque eorum experietur: sed si in solidum emant, unusquisque in iolidum redhibebit. §. 11. Si mancipium, quod redhiberi oportet, mortuum erit, hoc quaeretur, nun- quid culpa emptoris, vel familia: ejus, vel procuratoris, homo demortuus sit? nam si culpa ejus decessit, pro vivo habendus est: & prxstentur [ea] omnia , qux prxstarentur , si viveret. §. 12. Culpam omnem accipiemus, non utique latam : propter quod dicendum est, quamcunque occasionem morti emptor pr&sti- tit, debere eum: etiam si non adhibuit medicum , ut sanari possit; vel malum adhibuit, sed enlpa sua. §. 13. Sed hoc dicemus , si ante judicium acceptum decessit: exterum , si post judicium acceptum decessisse proponatur, tunc in arbitrium judicis veniet, qualiter mortuus sit. ut enim & Pedio videtur, * ea quzecunque post 12 litis' contestationem contingunt, arbitrium judicis desiderant. §. 14. Quod in procuratore diximus, idem & in tutore, & curatore dicendum erit, csterisque, qui ex officio pro aliis interveniunt. Et ita Pedius ait: & adjicit, quibus administratio rerum , culpam abesse prxstare, non inique dominum cogi. §. 15. Idem Pedius ait, familia; appellatione & filiosfamilias 13 demonstrari: facta enim domesticorum , redhibitoria agentem prxstare voluit. §. 16. Si quis egerit quanto minoris propter fervi fugam, deinde agat propter morbum: quanti sicri condemnatio debeat? Et quidem fepius agi posse quanto minoris, dubium non est: sed ait Julianus, id agendum esse, ne lucrum emptor faciat, & bis 14 ejusdem rei »Humationem consequatur. §. 17. In factum actio 6)6 competit, ad pretium 1; recuperandum , si mancipium redhibitum fuerit: in qua 11011 hoc quxritur , an mancipium in causs redhibitionis fuerit; sed hoc tantum , an sit redhibitum : nec immerito : iniquum est enim, posteaquam venditor agnovit, recipiendo mancipium , esse id in causa redhibitionis, [tunc] qu»ri utrum debuerit redhiberi, an non debuerit: nec de tempore qu*! retur , an intra tempora redhibitus esse videatur. §. ig. niud plane h»c actio exigit, ut sit redhibitus : caeterum, nisi fuerit redhibitus, deficit ista actio , etiamsi nudo consensu placuerit, ut redhibeatur : conventio ergo de redhibendo non facit locum huic actioni, sed ipsa redhibitio. §. 19. Restitui autem debet per hanc actionem, etiam quod ei servo in venditione accessit. §. 20. Quia assidua 16 est duphe stipulatio, idcirco placuit, etiam ex empto agi posse , si duplam venditor mancipii non caveat: ea enim, qua sunt moris consv.etui.inis , inhome fidei judiciis debent •venire. §. 2i. Qui mancipia vendunt, nationem cujusque in venditione pronunciare debent: plerumque enim natio servi aut provocat aut deterret emptorem, idcirco interest nostra scire nationem : pr»I sumptum etenim est, quosdam servos bonos esse, puta natione sunt non infamata; quosdam malos videri, quia ea natione sunt, qii» magis infamis est Quod si de natione ita pronunciatum non erit, judicium emptori, omnibiuque , ad quos ea res pertinebit, dabitur : per quod emptor redhibet mancipium. §. 22. Si quid ita venierit, ut, niji placuerit, intra pra>fnitmn tempus redhibeatur 17, ea conventio rata habetur : si autem de tempore nihil convenerit, in factum actio intra sexaginta dies utiles accommodatur emptori ad redhibendum, ultra non : si vero convenerit, ut in perpetuum redhibitio fiat, puto, hanc conventionem valere. Item fi tempus sexaginta dierum praefinitum redhibitioni praeteriit, causa.cognita judicium dabitur. §. 23. In caus» autem cognitione hoc verlabi- tnr, si aut mora Fuit per venditorem, aut non fuitprasens, cui redderetur ; aut aliqua justa causa intercessit, enr intra diem redhibitum mancipium non est , quod [ei] magis displicuerat. §. 24. In his autem actionibus eadem erunt observanda , qtue de parat, fructibus, accessionibus, quaeque de mortuo redhibendo dicta ihnt. §. 2;. Quod emption iaccedit, partem esse venditionis , Prudentibus visum est. 32. GAJUS lib. 2. ad Edictum /Edilium curulium. TTaque sicut superius venditor de morbo, vitiove, & exteri*, qu» ibi comprehensa sunt, prsdicere jubetur ; & prsterea, in his causis non esse mancipium, ut promittat, praecipitur : ita L cum accedat alii rei homo , eadem & prsdicere, L promittere compellitur, quod non solum hoc casu intelligendum est , quo no- miuatim adjicitur , accejfurum fundo hominem Stichum , sed etiam ii generaliter omnia mancipia , quae in fundo sint, accedant ven. ditioni. 33 - ULPIANUS lib. 1. ad Edictum ALdilium curulium. pRoinde Pomponius ait, justam causam esse, ut, quod in venditione accessurum esse dictum est, tam integrum praestetur, quam illud praestari debuit, quod principaliter veniit. Nam jure civili, ut integra 18 sint, quae accessura dictum fuerit, ex empto actio est: veluti jt dolia 19 aece sura fundo dicta fuerint. Sed hoc ita, fi certum corpus accessurum Fuerit dictum, nam si servus cum peculio venierit, ea mancipia, quae in peculio fuerint, fana esse praetore venditor non debet: quia non dixit, certum corpus accessurum 5 sed peculium tale [ praestare oportere:] & quemadmodum certam quantitatem peculii praestare 11011 debet, ita nec hoc. i Eandem rationem facere Pomponius ait, ut, etiam ii hereditas, aut peculium fervi venierit, locus Edicto /Edilitim non fit circa ea corpora, qu» sunt in hereditate, aut in peculio, f Idem probat, & si fundus cum injlrumento venierit, & in instrumento mancipia sint. Puto hanc sententiam veram : nisi si aliud specialiter actum esse proponatur. §. 1. Si vendita res redhibeatur, iervus quoque, qui ei rei accessit, licet nullum in eo vitium fit, redhibetur. Digestorum Lib. XXL Tit. L (1. I. zq.fupr. eod. (2. §. 7. iv.fr. h. L (3. §. 9. infr. hic. L ;. §.7. infr, judicat, solvi. (4. v. /. 43. §. 6. infr. h. t. (;. /.'38. §. 3. infr. eod. (6. §. Jupr. h. L (7. I. 22. fupr. de hered. vel all. veni. I. 13. §. 8 .Jupr. de ucl. empt. (g. I. 57. in pr. infr. h. t. (9. /. 25. §. 2.fupr. eod. (10. a’. I. 2;. §. 3. (11. §. %.Jupr. h. I. (12. I. 25. §. 8. fv.fr. eod. _ (13. d. I. 25. §. 2. (14. /. Z2. §. 1. infr.de evitt. (15. I. -7. Jupr. h. t. (16. Facit /. 37. §. I. in fi«. in. fr.de evici. (17. /. 4. C. de redii, aci. I. 6 . fupr. de rescini. veni. (18. L 27. jupr. de adi. empt. (19. d.l. 27. 34. AFRI- 6,7 De azdilitio edicto, & redhibitione, & quanti minoris. 01 plur; 34. AFRICANUS lib. 6. Quastionum. pUm ejusdem generis plures res simul veneant, veluti comoedi, vel chorus: referre ait, in universos, an in singulos pretium constituatur: ut scilicet interdum una, interdum plures venditiones contractae intelligantur: Quod vel eo quaeri pertinere, ut, si qms eorum forte morbosus vel vitiosus sit, [vel] omnes simul redhibeantur. §. 1. Interdum etii in singula capita pretium constitutum fit, tamen una emptio est : ut propter unius vitium omnes redhiberi [possint] vel debeant: scilicet cum manifestum erit, [non] nisi omnes quem empturum vel venditurum suille : ut plerumque circa comoedos 1, vel quadrigas , vel mulas pares accidere solet, ut neutri non nisi omnes habere expediat. 35. ULPIANUS lib. 1. ad Edictum JEdilimn curulium. pLemmque propter morbosa mancipia etiam non morbosa redhi- bentur, si separari non 2 pofllnt sine magno incommodo, vel ad pietatis 3 rationem offensam. Quid enim, si filio retento, parentes redhibere maluerint, vel contra ? Quod & iu fratribus 4, & in personis contubernio sibi conjunctis , observari oportet. 36. POMPONIUS iib. 23. ad Sabinum, nra mancipia uno pretio venierint, & de uno eorum tedilitia actione utamur, ita demum pro bonitate ejus xstimatio fiet, si confuse universis mancipiis constitutum pretium fuerit. Quod si singulorum mancipiorum constituto pretio , universa tanti venierunt, quantum ex consummatione singulorum fiebat: tunc cujns- que mancipii pretium , seu pluris , seu minoris id esset, sequi debemus. 37. ULPIANUS lib. 1. ad Edictum /Edilium curulium. pUmipiunt iEdiles, ne veterator 5 pro novicio veneat. Et hoc Edictum fallaciis venditorum occurrit: ubique enim curant iEdiles, ne emptores a venditoribus circumveniantur, ut ecce ple- rique solent mancipia, qme novicia non sunt, quasi novicia distrahere : ad hoc [scilicet,] ut pluris vendant: praesumptum est enim , ea mancipia, qux rudia sunt, simpliciora esse, & ad ministeria aptiora, & dociliora, [&] ad omne ministerium habilia; [trita vero mancipia & veterana difficile est reformare,] & ad suos mores formare. Quia igitur venalitiarii sciunt, facile decurri ad no- vitiorum emptionem , idcirco interpolant veteratores, & pro no- vitiis vendunt: quod ne fiat, hoc Edicto IEdiles denunciant: & ideo si quid ignorante emptore ita venierit, redhibebitur. 38. IDEM lib. 2. ad Edictum ctsdilium 1 curulium. JJTDiles ajunt: Qui jumenta vendunt, palam recle dicunto, quid in quoquo eorum morbi, vitiiquefit: uti qua: optime ornata vendendi causa fuerint, ita emptoribus tradentur. Si quid itafacium non erit , de ornamentis reftituendis , jumentipve ornamentorum nomine redhibendis, in diebus fexaginta : morbi autem, vitiive causa inemptis faciendis, in fex memfibus : vel quo minoris, cum venirent, fuerint , in anno judicium dabimus. Si jumenta paria ßmul venierint, (u alterum in ea causa fuerit, ut redhiberi debeat, judicium dabimus, quo utrumque redhibeatur. §. 1. Loquuntur iEdiles in hoc Edicto de jumentis redhibendis. §. 2. Causa autem hujus Edicti eadem est, qux mancipiorum redhibendorum. §. 3. Et fere eadem sunt in his, qusin mancipiis, quod ad morbum, vitiumve attinet. Quidquid igitur hic diximus, huc erit transferendum : & si mortuum 6 fuerit jumentum , pari modo redhiberi poterit, quemadmodum mancipium [potest.] §. 4. Jumentorum autem appellatione an omne pecus contineatur, videamus? Et difficile est , ut contineatur; nam aliud significant jumenta’, aliud significatur pecoris appella- tione. §. j. Idcirco elogium huic Edicto subjectum est, cujus verba hac sunt: qiue dc j amentorum sanitate diximus, de extero quoque pecore omni venditores faciunto. §. 6. Unde dubitari desiit, an hoc Edicto boves quoque contineantur, etenim jumentorum appellatione non 7 contineri eos verius est: sed pecoris appellatione continebuntur. §. 7. Sed enim sunt quaedam, qua in hominibus qui- uem morbum faciunt, in jumentis non adeo, utputa si mullis ca- (1. I. 38 . infin. infr. />. t. I. 22. §. I.fupr. ad leg. Aquil. (2. I. 38 - infin. infr. h. t. (3. Fac. I . 12. §. 7. infr. de injlruf.1. vel in- Jt' uni. legat. /.11. C. commtin. utriujque judic. (4. I. 39. inf r. h.t. IS- V. luit. §. ult. infr. eod. (6. I. 31. §. (i.fupr. eod. (7. I. ( 5. S. 5-mfr. dc legat. 3. I . 89. in pr. infr. de verb.ßgn. (8- l. 6. 10K, I, stratus est , neque morbi, neque vitii quid habere videtur, quia neque de fortitudine quid ejus detrahitur, neque de utilitate : cum ad generandum nunquam sit habilis. Caelius quoque scribit, non omnia animalia castrata ob id ipsum vitiosa esse, nisi propter ipsam castrationem facta sunt imbecilliora : & ideo mulum non esse vitiosum. Idemrefert, Ofilium existimasse, equum castratum sanum esse; sicuti spado g quoque sanus est: sed si emptor ignoravit, venditor scit, ex empto esse actionem: L verum est, quod Osiiius. §. 8. Quaesitum est, si mula talis sit, ut transjungi non possit, an fana sit ? Et ait Pomponius sanam esse : plerasque denique carrucarias tales esse, ut non posiint transjungi. §. 9. Idem ait, si nata sit eo ingenio , aut corpore, ut alterum jugum non patiatur, sanam non esse. §. 10. Non tantum autem ob morbum, vitiumve- redhibitio locum habebit in jumentis, verum'etiam si contradictum, promissumve, erit locus redhibitioni, exemplo 9 mancipiorum. §■ II. / 'cudendi autem causa ornatum jumentum videri Caelius ait, non si sub tempus venditionis, hoc est, biduo ante venditionem [ornatum] sit: sed si in ipsa venditione ornatum fit. aut ideo, (inquit) venale cum esset, sic ornatum inspiceretur. *semperque cum de ornamentis agitur, [&] in actione, & in Edicto adjectum est, vendendi causa ornata duclu ejfe : poterit enim jumentum ornatum itineris causa duci, deinde venire. §. 12. §i plura jumenta venierint, non omnia erunt redhibenda propter unius ornamentum: nam [&] si vitiosum sit unum jugum, non tamen propter hoc extera juga redhibebuntur. §. 13. Si forte jugum mularum sit, quarum altera vitiosa est, non ex pretio tantum vitiofo, sed ex utrius- que 10 erit componendum , quanti minoris sit: cum enim uno 11 pretio utrxque venierint, non est separandum pretium, sed quanto minoris, cum veniret, utrumque fuit, non alterum, quod erat vitiosum. §. 14. Cum autem jumenta paria veneunt, Edicto 12 expressum est, ut, cum alterum in ea causaJit,ut redhiberi debeat,utrumque redhibeatur: in qua re tam emptori, quam venditori consulitur, dum jumenta non separantur. Simili modo & fi triga venierit, redhibenda erit tota : & si quadriga, redhibeatur. Sed si duo paria mularum sint, & una mula vitiosa sit, vel par: solum par redhibebitur , alterum 11011. si tamen nondum sint paria constituta, sed simpliciter quatuor mute uno pretio venierint, unius erit mute redhibitio, non omnium : nam & si polia venierit, dicemus, unum equum, qui vitiosus est, non omnem poliam redhiberi oportere. Hxc &in hominibus dicemus , pluribus uno pretio distractis : nili [fi] separari non poisint: utputa si tragoedi 13 , vel mimi, 39. PAULUS lib. 1. ad Edictum sEdilium curulium. VEI fratres. 14 ’ 40. ULPIANUS lib. 2. ad Edictum iEdilium curulium. Ol enim non erunt separandi. §. 1. Deinde ajunt 1.5 JEdiles , 1 x ne quis canem , verrem, [vel minorem aprum,'] lupum, ursum , pantheram , leonem , 41. PAULUS lib. 2. ad Edictum ctidiliiini curulium. ”pT generaliter, aliudvc , quod noceret, animal, five Jolutaßnt, ßve alligata, ut contineri vinculis, quo minus damnum inferant, non pojjint , 42. ULPIANUS lib. 2. ad Edictum iEdilinm curulium. s\ Ua vulgo iter fiet, ita hahnijje velit, ut cuiquam nocere, damnum- ve dare possit. Si adverjiis ea facium erit, Isf homo liber ex ea re perierit, solidi ducenti: Ji nocitum homini libero ejje dicetur , quanti bonum .equum judici videbitur , condemnetur : exterarum rerum quanti damnum datum , faclumvejit, dupli. 43. PAULUS lib. 1. ad Edictum iEdilinm curulium. TJOvem , qui cornu petit, vitiosum esse plerique dicunt: item mulas, qiue cessum dant: ea quoque jumenta , qiue line causa turbantur, & semetipsa eripiunt, vitiosa este dicuntur. §. 1. Qui ad amicum 16 domini deprecaturus confugit, non est fugitivus. Imo etiamsi ea mente sit, ut non impetrato auxilio domum non re-. §. ult. fupr. h. t. (9. I. iy. infin. fupr. I. 47. in pr. infr. h. t. (10. /. 64. infr. eod. (11. I. %(. fupr. eod. (12. in sin. pr. fupr. h.l. (13. 1. %q.fupr. eod. (14. I. 35. in sin. fupr. eod. (1;. §. i. Injl.fi quadrupes pauper. (16. i. 17. §. 4 .fupr. h.t. T t verta- 6 59 Digestorum L ib. XXI. Tit. I. 660 vertatur, nondum Fugitivus est: quia non solum consilii, sed & facti, fugte nomen est. §. 2. Qui persuasu alterius ä domino recellit , fugitivus est, licet id non fuerit facturus citra consilium ejus, qui persuasit. §. 3. Si servus meus bona side tibi serviens fugerit, vel sciens se meum esse, vel ignorans, fugitivus est: nisi animo ad me revertendi id fecit. §- 4- Mortis 1 consciscendae causa sibi facit, qui propter nequitiam , malosque mores , flagi- tiumve aliquod admissum , mortem sibi consciscere voluit: 11011 si, dolorem 2 corporis non sustinendo , id fecerit, tz. 5. Si quis servum emerit, &, rapto eo, vi bonorum raptorum actione quadruplum consecutus est, deinde servum redhibeat: reddere debebit quod 3 accepit. Sed si per eum servum injuriam passus , injuriae nomine egerit, non reddet venditori: aliter forsan atque si loris ab aliquo caeso, aut quaestione de eo habita, emptor egerit. §. 6. Aliquando 4 [etiam] redhiberi mancipium debebit , licet aestimatoria, id est, quanto; minoris agamus: nam si adeo nullius fit pretii, ut ne expediat quidem tale mancipium domino habere, veluti fi furiosum, aut lunaticum sit, licet aestimatoria actum fuerit: officio amen judicis continebitur, ut reddito mancipio pretium recipiatur. §. 7. Si quis, cum consilium inisset fraudandorum creditorum, redhibuerit, 110116 redhibiturus alias, nisi vellet eos fraudare : tenetur creditoribus propter mancipium venditor. §. 8- Pignus 7 manebit obligatum, etiamsi redhibitus fuerit servus : quemadmodum si eum alienasset, aut ufumfructum ejus, non recte redhibetur , nisi redemptum [sit,] L pignore liberatum redhibeatur. §. 9. Si sub conditione homo emptus sit, redhibitoria actio ante conditionem existentem inutiliter agitur : quia nondum perfecta emptio, arbitrio judicis imperfecta fieri 11011 potest: L ideo, & si ex empto, vel vendito, vel redhibitoria ante actum fuerit, expleta conditione, iterum agi poterit. §. 10. Interdum , etiamsi pura sit venditio , propter juris conditionem in suspenso est: veluti si servus , in quo alterius ususfructus, alterius proprietas est, aliquid emerit, nam dum incertum est, ex cujus re pretium solvat, pendet 8 cui sit adquisitum : & ideo neutri eorum redhibitoria competit. 44. IDEM lib. 2. ad Edictum iEdilium curulium. TUstiffime iEdiles noluerunt, hominem ei rei , qua minoris 9 ejfet , ei accedere: ne qua fraus aut Edicto, aut Juri civili fieret, ut ait Pedius, propter dignitatem hominum : alioquin eandem rationem fuisse, & in exteris rebus : ridiculum namque esse, tunicae fundum accedere. Cxterum hominis venditioni quidvis adjicere licet: nam & plerumque plus in peculio est , quam in fervo : & nonnunquam vicarius , qui accedit, pluris est, quam is servus, qui venit. §. i. Proponitur actio ex hoc Edicto in eum , cujus maxima pars in venditione fuerit: quia plerumque venaliciarii ita societatem coeunt, ut, quidquid agunt, in commune videantur agere, aequum enim JEdilibus visum est, vel in unum ex his, cujus major pars , aut nulla parte minor esset, aedilitias actiones competere : ne 10 cogeretur emptor cum multis litigare : quamvis actio ex empto cum singulis fit pro portione , qua socii fuerunt, nam id genus hominum ad lucrum potius vel turpiter faciendum, pronius est. §. 2. In redhibitoria, vel aestimatoria potest dubitari , .an, quia alienum servum vendidit, & ob evictionem, & propter morbum forte, vel fugam simul teneri potest; nam potest dici, nihil Interesse emptoris, fanum esse, fugitivum non esse eum, qui evictus sit ? Sed interfuit emptoris, fanum pojjediße propter operas. neque ex post facto decrescat obligatio : statim enim ut servus traditus est, committitur stipulatio, quanti internst emptoris. 45. GAJUS lib. 1. ad Edictum iEdilium curulium. VEdhihitriria allio duplicem habet condemnationem : modo enim V in duplum , modo in simplum condemnatur venditor. Nam fi neque pretium, neque acceffionem solvat, neque eum, qui eo nomine obligatus erit, liberet, dupli pretii, & accessionis condemnari jubetur: si vero reddat pretium & acceffionem , vel eum , qui eo nomine obligatus est, liberet, simpli [videtur condemnari.] 46. POMPONIUS lib. 18. ad Sabinum. r^Um mihi redhibeas: furtis noxisque solutum ejfe, promittere non debes , praeterquam quod jussu tuo fecerat, aut ejus , cui tu eum alienaveris. 47. PAULUS lib. 11. ad Sabinum. CI hominem emptum manumisisti 11 , & redhibitoriam, Sc quanti minoris denegandam tibi, Labeo ait: sicut dupbe actio periret. Ergo & quod adversus dictum promissumye sit, actio peribit. §. 1. Post mortem 12 autem hominis aedilitiae actiones manent. 48. POMPONIUS lib. 23. ad Sabinum. CI tamen sine culpa actoris, familixve ejus, vel procuratoris mor- tuussit. §. 1. Audiendus estis, qui de vitio vel morbo fervi querens , retinere eum velit. §. 2. Non nocebit emptori, fi fex mensium exceptione redhibitoria exclusus, velit intra annum E- matoria agere. §. 3. Ei, qui servum vinctum vendiderit, aedilitium Edictum remitti aequum est : multo enim amplius est id facere, quam pronunciare, in vinculis fuijfe. §. 4. In xdilitiis actionibus exceptionem opponi aequum est, si emptor sciret de fuga, aut vinculis , aut exteris rebus similibus, ut venditor absolvatur. §. 5. /Edilitix actiones & heredi 13, & in 14 heredem competunt : ut tamen & facta heredum, qux postea accesierint, & quod experiri potuerint, qiixrantur. §.,6. Non solum de mancipiis, sed de omni animali hae [actiones] competunt : itant, etiamsi ufumfructum in homine emerim, competere debeant. §. 7. Cum redhibitoria actione de sanitate agitur, permittendum est, de uno vitio agere & praedicere, ut, si quid aliud postea apparuisset, de eo iterum ageretur. §. 8- Simplariarum venditionum causa ne sit redhibitio, in usu est. 49. ULPIANUS lib. 8- Disputationum. jssTiam 15 in fundo vendito redhibitionem procedere, nequaquam incertum est : veluti si pestilens 16 fundus distractus sit: nam redhibendus erit. Et benignum est dicere , vectigalis exactionem futuri temporis post redhibitionem adversus emptore« cessare. 50. JULIANUS lib. 4. ex Minicio. i/Aricofus sanus non est. 51. AFRICANUS lib. 8- Quxstionum. £Um mancipium morbosum , vel vitiosum servus emat, & redhibitoria, vel ex empto dominus experiatur, omnimodo scientiam servi, non domini spectandam esse ait: ut nihil intersit, peculiari, an domini nomine emerit, & certum incertumve, mandante eo , emerit: quia [tunc] & illud ex bona fide est, servum , cum quo negotium iit gestum, deceptum non esse , & rursus delictum ejusdem, quod in contrahendo admiserit, domino nocere debet. Sed 11 servus, mandatu domini, hominem emerit, quem dominus vitiosum esse sciret: non tenetur venditor. §. i. Circa procuratoris personam , cum quidem ipse scierit morbosum , vitiosum esse : non dubitandum, quin quamvis ipse domino mandati, vel negotiorum gestorum actione sit obstrictus, nihilo magis eo nomine agere polsit: at cum ipse ignorans elfe vitiosum, mandatu domini, qui id sciret, emerit, & redhibitoria agat: ex persona domini utilem exceptionem ei non putabat opponendam. 52. MARCIANUS lib. 4. Regularum. j^JI Furtum domino servus fecerit, non est necesse, hoc in venditione fervi pfxdicere, nec ex hac causa redhibitio est. Sed si dixerit, hunc furem 17 non ejfe , ex illa parte tenebitur, quod dixit , promijitvc. 53. JAVOLENUS lib. 1. ex Posterioribus Labeonis. QUi tertiana, aut quartana Febri, aut podagra vexarentur, quiv* ^comitialem morbum haberent, ne quidem his diebus, quibus morbus vacaret, recte fani dicentur. 54. PAPINIANUi lib. 4. Responsorum, ^Ctioni redhibitoris non est locus , 11 mancipium bonis conditionibus emptum fugerit, quod 18 ante non fugerat. (1. 1 . 23. §. %.fupr. eod. (2. v. I . 2 . C. qui tejlum.facere. (3. V. /. 24. Jupr. h. t. (4. L 25. §. i, infr, de except. rei indic. (;. /.31. §. 5. /.38. in pr.fupr. h. t. (6. Adde /. 9- in fin.fupr. de alien. ju- dic. mutandi cauf. (7. I , 4. in pr.fupr. quih.mod.pign. (8. /. 12. §. 5. in fin. I. 25. §. 1. supr. äe ufufr. I. 43. in fin. infr. de aiiquir. ver. domin. (9. Vide tamen /.34. in pr.fupr. de contrah. empt. (io. Adde/, 2.supr. de exercitor, aci. (11. /.25. infr. de evici. (12. 1 . Z8- §. 3. supr . I . 48. infr . h . t. (13. I . 19. §. pcn.supr. eod. (14. 1 . -z. §. 5 .supr. eod. (;. I. 63. infr. eod. (r6. I. 4. C. de adii. aci. (17. I. 31. §. I .supr. h. t. (i8. /. 3. inpr. C. de adii. ali. 55. IDEM 66 r De eviflionibns, & dupla> stipulatione. 66 55. IDEM lib. ii. Responsorum. rstJm sex 1 menses utiles 2, quibus experiundi potestas Fuit, red- bibitoris actioni praestantur , non videbitur potestatem expe- riiuuli habuisse, qui vitium fugitivi latens ignoravit: non idcirco tamen dissolutam ignorationem emptoris excusari oportebit. 56. PAULUS lib. 1. Quxstionum. J Atittus Largus : Quxro, an fidejussori emptionis redhiberi man- " cipium postit? Respondi: Si in universam causam fidejussor sit acceptus, putat Marcellus, posse ei fidejussori redhiberi. 57. IDEM lib. 5. Quxstionum. CIservus mancipium emit, & dominus redhibitoria agat, non O alster ei venditor daturus est , quam 3 si omnia prostiterit, quae huic actioni continentur: & quidem solida, non peculio tenus, nam & fi ex empto dominus agat, nisi pretium totum solverit, nihil consequitur. §. 1. Quod si servus 4 , vel filius vendiderit, redhibitoria in peculium competit: in peculio autem & causa redhibitionis continebitur. Nec nos moveat, quod , antequam reddatur servus, non est in peculio: non enim potest esse in peculio servus, qui adhuc emptoris est: sed causa ipsius redhibitonis in peculio computatur. Igitur si servus , decem millibus emptus , quinque millibus sit, haec quoque in peculio esse dicemus. Hoc ita, ii nihil domino debeat, aut ademptum peculium non est. Quod si plus domino debeat, eveniet, ut hominem praestet, & nihil consequatur. ;8- IDEM lib. 5. Responsorum. QUxro, an, si servus apud emptorem fugit, & in causa redkibi- '^-tionisese pronunciatus fuerit, non prius venditori restitui debeat, quam 5 rerum ablatarum a fervo aestimationem praestiterit ? Paulus respondit, venditorem cogendum non tantum pretium servi restituere, sed etiam rerum ablatarum xstfinatlcriiem : iuli 6 si pro his paratus sit, servum noxx nomine relinquere. §. 1. Item quxro) si nolit lestimationem & pretia rerum restituere, an servus retinendus fit, & danda iit actio de peculio, vel de pretio redhibiti fervi ex duplx stipulatione ? Paulus respondit, de pretio servi repetendo competere actionem , etiam ex duplae stipulatione. De rebus per furtum ablatis jam responsum est. §. 2- Servum dupla emi, qui rebus ablatis fligit: mox inventus praesentibus honestis viris, interrogatus , an y in domo venditoris fugijjct , respondit fugise. Quaero, an standum sit responso servi ? Paulus respondit : Si & alia indicia prioris fugae non deficiunt, tunc etiam servi 7 responso credendum est. 59. ULPIANUS lib. 74. ad Edictum. sUm in ea causa est venditum mancipium, ut redhiberi debeat: v iniquum 8 est, venditorem pretium redhibendae rei consequi. §. 1. Si quis duos homines uno pretio emerit, & alter in ea causa c-ft, ut redhibeatur, deinde petatur pretium totum : exceptio erit objicienda, fi tamen pars pretii petatur, magis dicetur, non nocere exceptionem: niti forte ea sit causa, in qua, propter alterius vitium, utrumque mancipium redhibendum sit. __ 60. PAULUS lib. 69. ad Edictum. pActa redhibitione, omnia 9 in integrum restituuntur, perinde ac 10 si neque emptio, neque venditio intercessit. />i. ULPIANUS lib. 80. ad Edictum. QUoties de servitute agitur, victus tantum debet prsstare, quanti ^ minoris emisset emptor, si Icisset hanc servitutem impositam. 62. MODESTINUS lib. 8- Differentiarum, res donatas 11 Edictum /Edilium curulium non pertinere dicendum est. Etenim quid se restituturum donator repromittit, quando nullum pretium interveniat ? Quid ergo, si res ab eo, cui donata est, melior facta sit ? nunquid quanti ejus, qui meliorem fecit, filterest, donator conveniatur? Quod minime dicendum est: ne eo casu liberali tatis suae donator poenam patiatur. Itaque si qua res donetur, neceife non erit ea repromittere, qux in rebus venalibus Ediles repromitti jubent. Sane de 12 dolo donator obligare se & debet, .& solet: ne , quod benigne contulerit, fraudis consilio revocet. 63. ULPIANUS lib. i. ad Edictum Edilium curulium. gCiendum est, ad venditiones solas 13 hoc Edictum pertinere, non tantum mancipiorum, verum exterarum quoque rerum.. 14 f Cur autem de locationibus nihil edicatur, mirum videbatur. Hxc tamen ratio redditur: vel quia nunquam istorum de hac se l uerat juriidictio; vel quia non similiter locationes, ut venditiones, fiunt. 64. POMPONIUS lib. 17. Epistolarum. 7 Abeo scribit, fi uno pretio plures servos emisti, & de uno agere velis, £ inter] xstimationem fervorum proinde fieri debere, atque [ut] fieret in xstimationem bonitatis agri , eum ob evictam partem fundi agatur. §. i. Idem ait, si uno pretio plures servos vendidisti, fmojqite ejse promisisti, L pars duntaxat eorum minus fana sit, de omnibus adversus dictum, promissum, recte agi. §. 2. Ibidem ait, errare & fugere jumentum posse, nee tamen erronem aut fugitivum esse, agi posse. 6;. VENULEJUS lib. Actionum. A Nimi potius quam corporis vitium est: [velutij si ludos assidue velit spectare, aut tabulas pictas studiose intueatur, sive etiam mendax 15 aut similibus vitiis teneatur. §. 1. Quotiens morbus sonticus i-6 nominatur, eum significari Castius ait, qui noceat; nocere autem inteiligi, qui perpetuus est , non qui tempore finiatur. sed morbum sonticum eum videri , qui inciderit in hominem , postquam is natus sit: sontes enim nocentes dici. §. 2. Servus tam veterator , quam novicius dici potest: sed veteratorem 17, non spatio serviendi, sed genere & causa xstimandum , Cxlius a.t: nam quieunque ex venalicio noviciorum emptus, alicui ministerio prxpositus sit, statim eum veteratorum numero esse : novicium autem non tyrocinio animi, sed conditione servitutis inteiligi. nec ad rem pertinere, Latine sciat, necne : [nam] nec ob id veteratorem esse , fi liberalibus studiis eruditus sit. (1. I. 19. in sin. I. 38. in pr.fupr. h. t. I. 2. in pr.fupr. quando de pecul. aclio anna.l. (2. v. I. I. infr. de divers temporal, prajer. (3- /• 31. §. 8 .supr.b.t. I. 78. §. 2. supr. de contrah: empt. I. 13. §. i. supr. de aci. empt. (4. /.23. §.4 .supr. h,t. (5. d. i. 23. §• 8- (6. I. 31. in pr.supr. cod. (7. 1. 7. infr. de probat. I. 7. infr. de teflib. (8. v./. lq.infr. de except. (9. /.21. in pr. I. 23. §. 7. Jupr. h. t. (10. d. I. 23. §. I. (11. v. I. 63. infr. eod. [12. I. 18. insiit. infr. de donat, (13. Vide tamen l. 19. §. %.supr. h. t. T I T. II. DE EVICTIONIBUS 18 , ET DUPLE STIPULA- TIONE. I. ULPIANUS lib. 28. ad Sabinum. Cive tota res evincatur, sive pars 19 : habet regressum emptor in venditorem, sed cum pars evincatur , si quidem pro indiviso [evincatur]: regressum habet pro 20 quantitate evictx partis, quod si certus locus fit evictus, non pro indiviso portio fundi, pro bonfiate 21 loci erit egressus : quid enim, si, quod fuit in agro pretiosilsimum , hoc evictum est; aut quod fuit in agro vi- lilsimum ? xstimabinir loci qualitas, & sic erit regressus. 2. PAULUS lib. 5. ad Sabinum. CI dupla 22 uon repromitteretur , & eo nomine agetur, dupli 0 condemnandus est reus. 3. IDEM lib. 10. ad Sabinum. ['Um in venditione servi peculium 23 semper exceptum esse intel- ligitur , is homo ex peculio summam quandam fecum abstulerat. Si, propter hanc causam , furti cum emptore actum iit, non reverteretur emptor ad venditorem ex stipulatione duplx: quia furtis , noxisque solutum este prxstari debet venditionis tempore ; hxc autem actio postea esse cceperit. 4. ULPIANUS lib. 32. ad Edictum. TLlnd quxritur, au is , qui mancipium vendidit, debeat fidejus- forem ob evictionem dare, quem vulgo auctorem secundum vocant? Et est relatum, non 24 debere: nisi hoc nominarim actum est. §• i. Si impuberis nomine tutor vendiderit, evictione secuta, Papinianus lib. III. Reljioniorum ait, dari ia eum, cujus tutela gesta sit, utilem actionem, sed adjicit, in id demum , quod rationibus ejus accepto latum est; sed an in totum, si tutor solvenda (14. /. 1. in pr. I. 48. §. 6. I. 49- f u pr- eod. I. 4. C. de adii. ad. (1;. 1. 4. §. 2.supr. h. t. (16. I. 4. §. 5 -supr. eod. 1. 113. infr. de verb.sign. (17. Adde/, ult. §. 3. infr. Aepubiican. (18. Lib. 8. C. 45. (19. I. 39- §• 2- L 45- infr. h. t. (20. I. 69. in sin. infr. eod. (21. 1. 4;. infr. eod. (22. v. I. 37. §. I. infr. eod. (23. /. 29 .Jupr. de contrah. empt. adde/. 16. §. 2. infr. de publicati. (24. I. 37- i»pr. I. ;6. inpr. infr. h. t. T t * non 66z Digestorum Lib. XXL Tit. II. 664 non fit, videamus ? Qaod magis puto : neque 1 enim male contrahitur cum tutoribus. 5. PAULUS lib. 33. ad Edictum. CErvi venditor -peculium accejsurum dixit: Si vicarius evictus fit, O nihil prxstaturum venditorem Labeo ait. quia live non fuit in peculio, non accesserit: sive fuerit, injuriam 1 a judice emptor passus est. Aliter atque si nominatim, servum accedere 3 dixisset: tunc enim praestare deberet in peculio eum esse. 6. GAJUS lib. 10. ad Edictum provinciale. Ci fundus venierit ex consuetudine ejus regionis, in qua nego- ° thun gestum est, pro evictione caveri oportet. 7. JULIANUS lib. 13. Digestorum. Q Ui ä pupillo substitutum ei servum emerit, agere cum substituto ■ ex empto potest , & ex stipulatu de evictione : cum neutram earum actionum adversus pupillum habere potuerit. 8. IDEM lib. 1;. Digestorum. "lIEnditor hominis emptori prxstare debet, quanti ejus interest 4, V hominem venditoris fuisse. Quare si partus ancillas, sive hereditas, quam servus jussu emptoris adierit, evicta fuerit, agi ex empto ; potest: & sicut 6 obligatus estvemlitor , utprafiet licere habere hominem , quem vendidit: ita ea quoque , qua per eum ad- quiri potuerunt, prxstare debet emptori, ut habeat. 9. PAULUS lib. 76. ad Edictum. CI vendideris servum mihi Titii, deinde Titius heredem 7 me 0 reliquerit, Sabinus ait, amissam actionem pro evictione, quoniam servus non potest evinci: sed in ex empto actione decurrendum est. 10. CELSUS lib. 17. Digestorum. CI quis per fundum , quem cum alio communem haberet, quasi " solus dominus ejus esset , jus eundi, agendi, mihi vendiderit & cesserit: tenebitur mihi evictionis nomine, exteris non cedentibus. 11. PAULUS lib. 6. Responsorum. T Ucins Titius praedia in Germania trans Rhenum emit, & partem pretii intulit: cum in residuam quantitatem heres emptoris -conveniretur, quxstionem retulit dicens: has possessiones ex prx- cepto principali partim distractas , partim veteranis in. prxmia ad- fignatas : Qusero , an hujus rei periculum ad venditorem pertinere possit? Paulus respondit, futuros casus evictionis post contractam «mptionem ad venditorem non pertinere: & ideo fecundum ea , qux proponuntur , pretium pnediorum peti posse. §. 1. Ex his verbis stipulationis duplx vel simpla, eum hominem, quo de agitur, noxa ejse solutum , venditorem conveniri non posse propter eas 8 noxas, qua publice coerceri solent. ii. SC.-EVOLA lib. 2. Responsorum. Q Uidam ex parte dimidia heres institutus universa prxdia vendi-; -dit; & coheredes pretium acceperunt: evictis his, quxro, an coheredes ex empto actione teneantur? Respondi, si coheredes präsentes adfuerunt, nec dissenserunt, videri unumquemque partem suam vendidisse. 13. PAULUS lib. ;. ad Sabinum. Initatis 9 xstimationem faciendam , cum pars evincitur, Proculus recte putabat, qux fuisset venditionis tempore, non cum evinceretur : 14. ULPIANUS lib. 18. ad Edictum. XTOn. in dimidiam quantitatem pretii. 15. PAULUS lib. ad Sabinum-. JgEd si quid postea alluvione 10 accessit', tempus , quo accedit',. inspiciendum. §. 1. Si ususfructus evincatur , pro bonitate frustiiiimxstimatio-facienda est. §. 2. Sed & si servus evincatur , quanti minoris ob id prsdium est,, lis xstimanda est. 16. POMPONIUS lib. 9. ad Sabinum. JgVicta re vendita , ex 11 empto erit agendum de eo-, quod ac- cessit: q uemadmodum ea, qux empto fundo nominatim acces- (1, L l 2. §• 1. infr. de admm.ffperic. tut. (2. I. 51. inpr. infr. h»t.. . (3. l.y^.supr. de adii, edici .. (4. I. 70, infr. h. t. (;. /.41. §. l. tnfr. eod.. (fi. I. n. §1 2 .supr. de aci. empt. (7. I, 41. §. I. infr.h.t. (g. /.. 17. §. ig.supr. de adii, edidi. (9. /. 14./; 15. §. I. /. 49. 1. 64. §. 3. infr.h.t. (10. v. 1, 64. infr. eod. (11. 1. II. §. 17 v.fupr. de aci. empt. (12. /. 21. §. 2. vers. quamvis, infr. h.t. (13. I. 47. insin. supr. tit. prox. (14. /. i-.-C. de adii. ali. (IJ. v.l. 44. infin.fupr. de adii,, edici. (16. L Z. in fin.C. de reb. B 0 ü ferunt, fi evicta sunt, simplum prxstatur. §. 1. Dupla: fiipulutio committi dicitur tunc , cum res restituta est petitori, vel damnatus est litis xstimatione 12 , vel possessor ab emptore conventus absolutus est. §. 2. Si servus , cujus nomine duplam stipulati fumus evictus fuerit a nobis ob id, quod fugitivus , vel lamis non fuerit' an agere nihilominus possimus, quxritur ? Proculus videndum ait' ne hoc qhoque interiit, utrum tum evictus sit, cum meus factus non esset; an tum , cum meus factus esset, in eo enim casu , quo meus Factus est, ftatim mea interest, quanto ob id deterior est; & * quam actionem semel ex stipulatu habere coepi, eam nec^victio- ne, nec morte 13, nec manumissione, nec fuga 14 servi, nec ulla simili causa amitti : at si in bonis meis fastus 11011 fit, nihil ob ea quod fugitivus sit , pauperior sim ; utpote cum in bonis meis non fit. QiwAJifanum ejse , erronem non ejse, stipulatus essem, tantum mea Interesse, quantum ad präsentem 15 usum pertineret, tametsi in obscuro esset: utpote ignorantibus nobis, quamdiu eum habiturus essem, & an futurum esset, ut eum quisquam aut ä me, aut ab eo, cui vendidissem, cuive similiterpromisissenr, evinceret, summam autem opinionis sux hanc esse , ut tantum ex ea stipulatione consequar, quanti 16 mea intersit, aut post stipulationem interfuerit , eum servum fugitivum non esse. 17. ULPIANUS lib. 29. ad Sabinum, yindicaatem 17 venditorem rem, quam ipse vendidit, exceptione doli-posse summoveri, nemini dubium est, quamvis alio jure dominium quxsierit: improbe enim rem ä se distractam evincere conatur. Eligere autem emptor potest, utrum rem velit retinere, intentione per exceptionem elisa : an. potius , re ablata, ex causa stipulationis duplum consequi. 18. PAULUS lib.. 5. ad Sabinum. gjE.I etsi exceptio omissa sit, aut, opposita ea, nihilominus evictus sit : ex duplx quoque stipulatione , vel ex empto potest conveniri. 19. ULPIANUS lib. 29. ad Sabinum. gEd & si stipulatio nulla 18 fuisset interposita, de ex empto actio- ne idem dicemus. §. 1. Si homo liber, qui bona fide serviebat , venierit mihi a Titio ; Titiusque eum heredem 19 scripserit, quali liberum, & ipse mihi sui Faciat controversiam : ipsum de se obligatum habebo. 20. POMPONIUS lib. 10. ad Sabinum. jpUnduni meum, obligavi; deinde alienavi tibi, ut eo nomine non obligaberis : si eum postea abs te emam, & fatis pro evictione mihi des, excipiendum cautione, quod pro me obligatus sit; quia, etiam non excepto eo, agendo eo nomine contra te , doli, mah exceptione polfim summoveri. 21. ULPIANUS lib. 29. ad Sabinum. JsJIservus venditus decesserit 20 , antequam evincatur, stipulatio non committitur: quia nemo eum evincit, sed factum humana: sortis: de dolo tamen poterit agi, st dolus intercesserit. §. 1. lude Julianus lib. xliu. eleganter definit, duplx stipulationem tunc committi, quoties res ita amittitur, ut eam emptori habere 11011 liceat propter ipsam evictionem. 21 §. 2.. Et ideo ait, si emptor hominis, mota sibi controversia, venditorem dederit procuratorem, iique victus litis 22 xstimationem sustulerit, stipulationem duplx non committi: quia nec mandati actionem procurator hic , idem- que venditor, habet, ut ab emptore litis 23 xstimationem consequatur. * Cum igitur neque corpus, neque pecunia emptori absit, non oportet committi stipulationem. Quamvis, si ipse judicio accepto victus 24 esset, & litis xstimationem sustuiivet, placeat committi stipulationem : ut & ipse Julianus eodem libro scripsit, neque enim habere licet eum, cujus fi pretium quis non dedisset, ab adversario auferretur : prope enim ininc ex secunda emptione, id est, ex litis xstimatione , emptori habere licet,. 11011 ex pristina. §- 3- idem Julianus eodem libro scribit, si lite contestata fugerit homo culpa possessoris , damnatus quidem erit possessor, sed non allen, non akenand. (17. /. 72 .supr.. de rei vind. 1. 1. in pr. infr. de except. rci verni. L 10. supr. de diftraci. pign. I. 4. §. 32. infr. de doli mali ejf met. except.. I. I.. /. 2. C. ne ßjeus rem quam vendidit evincat. (18. L 11. §. 14. in fin.fupr. dc adi.. empt. (19. Adde l. 7. supr.h.t. (20. L 26. C. eod. v. L.sin. C. de adfert. to/Ieiui. (21. I. 57. infr. h. t. (22. /. 66. §. 2. infr,.eod. ("23. v. L 3. infr. pro emptore.. (24, /. 16. §, I- supr. h. t.. ftatim 665 De evictionibus, & duplas stipulatione. 666 S 1 ! ßatim eum ad venditorem regressurum , & ex duplas stipulatione acturum : quia interim, non propter evictionem , sed propter fu- . am ei hominem habere non licet. Plane (inquit) cum adpre- heiulerit possessionem fugitivi, tunc committi stipulationem [Julianus ait] : nam & si fine culpa possessoris fugisset, deinde, cautionibus interpositis, absolutus esset, non alias committeretur stipulatio , quam 11 adprehenfum hominem restituiilet. Ubi igitur litis lestimationem obtulit, sufficit adprehendere : ubi cavit, non prius nisi restituerit. * as. POMPONIUS lib. i. ex Plautio. I pro re pupilli, quam emit, litis sstimationem tutor non ex pecunia pupilli, sed ex luo i praestiterit: stipulatio de evictione pupillo adversus venditorem committitur. §. i. Si pro evictione fundi, quem emit mulier, fatis accepisset, & eundem fundum in dotem dedisset, deinde aliquis eum ä marito per judicium abstulisset: potest mulier statim a agere adversus fidejussores emptionis nomine, quasi minorem dotem habere coepisset, vel [etiam] nullam, fi tantum maritus obtulisset, quanti fundus esset. SZ. ULPIANUS lib. 19. ad Edictum. CEd & si post mortem mulieris evincatur, regressus erit ad duplae o stipulationem: quia ex promissione maritus adversus heredes mulieris agere potest z : & ipsi ex stipulatu agere possunt. 14. AFRICANUS lib. 6. Quxitionuin. VIOn tamen ei consequens esse, ut [&] 11 ipsi domino nuptura , in dotem eum dederit, committi stipulationem dicamus: quamvis aeque indotata mulier futura sit. quoniam quidem etiamsi verum lit, habere ei non licere servum , illud tamen verum non sit, judicio eum evictum esse- Ex empto 4 tamen contra venditorem mulier habet actionem. 2$. ULPIANUS lib. 19. ad Sabinum. CI servum , cujus nomine duplam stipulatus sis , manumiseris ; , ° nihil ex stipulatione consequi possis : quia non evincitur , quo minus habere tibi liceat, quem ipse ante voluntate ena perdideris. 26. PAULUS lib. ;. ad Sabinum. CEd hoc nomine , quod libertum quis non habeat, ex vendito actionem habet, h scierit venditor , alienum fe vendere. Sed & ii ex causa fideicommilli emptor coactus 6 fuerit eum manumittere , ex empto actionem habebit. 27. POMPONIUS lib. ii. ad Sabinum. JJOc jure utimur : ut, exceptiones ex persona emptoris objecta 1 si obstant, venditor ei non teneatur : si vero ad personam venditoris respicient, contra. Certe nec ex empto, ncc ex stipulatione dupla, nec iimpla , actio competit emptori, si exceptio (ei),, ex facto ipsius opposita , obstiterit. 28. ULPIANUS lib. 80. ad Edictum. j^Eilsi ex utriulque persona, & auctoris 7, & emptoris exceptiones objicientur, intererit, propter quam exceptionem judex contra judicaverit: & sic aut committetur, aut non committetur stipulatio. 29. POMPONIUS lib. 11. ad Sabinum. AI rem, quam mihi alienam vendideras, ä domino redemerim : falhimesse, quod Nerva respondisset, posse te a me pretium consequi ex vendito agentem , quasi habere mihi rem liceret, Celsus fihus ajebat: quia nec boux fidei' conveniret, & ego ex alia causa rem haberem. §. 1. Si duplx stipulator, ex podellore petitor Factus St victus sit, quam rem , si possideret, retinere potuerit 8, peti autem utiliter non poterit: vel ipso jure promissor dupla tutus erit, vel certe doli mali exceptione fe tueri poterit; sed ita, st culpa 9, vel sponte duplae stipulatoris possessio anulla fliegst' §. 2. Quolibet tempore venditori renunciari potest, ut de ea re agenda adiit: quia non praefinitur, certum tempus in ea ltipula- tione: dum tamen ne 10 prope ipsam condemnationem id fiat. q 30. IDEM lib. 19. ad Sabinum. iM emptori , qni stipulatus sit, furtis noxisque solutum ejse , heres (i. I. 3. §. 1. infr. de contrar. tutel. (n. /. 75. infr. de jure dot. (o- i- I. C. i. t. (4. V. I. 41. §. 1. infr. h. t. (5. /. 47. in pr. Jupr. de adii, edici. (6. /. 24. §. 2I. infr. de fideicom. libert. (71 Vide tarnen /.4. §. 27. in pr..infr. de doli mali & met. cxcept. (8. - 8- C- deprajer. 30. vel 0,0.annor. (9. v..l. Z. §. (>. infr. ß cui plus quam per leg. Falcid. (10. Adde i. z. iufn. C. de tempor. N repamtion, (ii, l, 29. inpy. infr. deverb.oblig. (12, l. 31. §. 16. exstiterit is, cui servus furtum fecerit: incipit is ex stipnlatiractid- nem habere , quemadmodum si ipse alii praestitisset. ' 31. ULPIANUS lib. 42. ad Sabinum. AI ita quis stipulanti spondeat, fimum ese, furem non ese, viffel~ lionemnon ejse, Ss extera: inutilis stipulatio quibusdam videtur : quia st quis est in hac causa, impostibile est, quod promittitur ; si non est, frustra est. Sed ego puto verius , hanc stipulationem , furem non ese , vispcP.ionem non ejse , sanum ese, utilem esse : hoc enim continere quod filterest, horum quid esse, vel horum quid non esse, sed [&] si cui hornm fuerit adjectum pnestari , multo magis valere stipulationem : alioquin stipulatio , quee ab iEdihbus proponitur, inutilis erit: quod utique nemo sanus-probabit. 3-- IDEM lib. 46. ad Sabinum. QUia dicitur 11 , quotiens plures res in stipulationem deducuntur r y-plures ejfeftipulutiones : an & in duplae stipulatione hoc idem sit, videamus. Cum quis stipulatur, fugitivum non ejse, erronem non ejse , & eactera , quae ex Edicto iEdilium curulium promittuntur : utrum una stipulatio est, an plures? Et ratio facit, ut plures Gilt- §- i- Ergo & illud procedit, quod Julianus lib. xv. Digestorum scribit: Egit (inquit) quanti minoris propter fugam servi ; deinde agit propter morbum. Id agendum est (inquit,) ne lucrum faciat emptor, & bis 12 ejusdem vitii Kstimationem consequatur. Fingamus emptum decem; minoris autem empturum fuisse duobus , ss tantum fugitivum esse Icisset emptor: hiec consecutum propter fugam; mox comperisse, quod non esset sanus; similiter duobus minoris empturum fuisse , si de morbo non ignorasset: rursus consequi debebit duo : nam, & si de utroque simili egisset, quatuor esset consecuturus : quia eum forte, qui neque famis & fugitivus esset, fex tantum esset empturus. Secundum hsc siepius ex stipulatu agi poterit: neque enim ex una stipulatione, sed ex pluribus.agitur, 33. IDEM lib. 51. ad Sabinum. AI servum emero , & eundem v.endidcro, deinde emptori ob hoc fuero condemnatus , quia tradere 11011 potui evictum, committitur stipulatio. 34. POMPONIUS lib. 27. ad Sabinum. AI mancipium 13 ita emeris, ne prostituatur, & eum prostitutum fuijset, ut liberum ejet : si contra legem venditionis , faciente te, ad libertatem pervenerit, tu videris quasi manumisisse 14: & ideo nullum adversus venditorem habebis regressum. 1; §. 1. Si communi dividundo mecum actum [esset, ] & adversario servus adjudicatus fit, quia probavit eum communem esse: habebo 16 ex dupla: stipulatione actionem: quia non filterest, quo genere judicii evincatur, ut mihi habere non liceat. §. 2. Duplx stipulatio evictionem non unam continet, si quis dominium rei petierit. St evicerit : sed & si Serviana actione experiatur. 35. PAULUS lib. 2. ad Edictum iEdilinm cumlium. pVictus autem ä creditore tunc videtur, cum fere spes habendi- ^ abscissa est. Itaque si Serviana actione evictus fit, committitur quidem stipulatio, sed quoniam, soluta a debitore pecunia, potest servum habere , si soluto pignore venditor conveniatur, poterit uti doli exceptione. 34. IDEM lib. 29. ad Edictum.. ^"Aveant doni 11 empta, singula caementa-vel tabulae emptae non ■ intelligentur : ideoque nec evictionis nomine obligatur venditor- , quasi evicta parte. 17 37. ULPIANUS lib. 32. ad’Edictum:, CMptori duplum promitti ä venditore oportet, nisi aliud conve— " nit 18 : 11011 19 tamen ut satisdetur , nisi specialiter id astum proponatur; sed ut repromittatur: §. 1. Quod autem diximus, duplum promitti oportere, sie erit accipiendum, ut non ex omni re' id accipiamus, sed de bis rebus, quae pretiosiores essent: si margarita forte, aut ornamenta pretiosa, vel> vestis- serica , vel quid aliud non contemptibile veniat, f Per edictum 20 autcm GnArtium etiam de servo 21 cavere venditor jubetur.- §. 2. Si limplami pro dupla per errorem stipulatus sit emptor, re' evicta consecutu-- supr. de adii, edici .■ (13. v. tit. C.si muncip. ita venierit ne profti- tuatur. (14. Vide tamen l. 10. §. 1. supr. de in jus vocand. I. 7... inpr.infr. de jure patronat. (1 v l. 2$. supr. h.t:- (16. Illimo' vide l. $6. §, 2. infr: eod. (17. d. l. 56. §. 2. (18. L 72. in pr.. supr. decontrab. empt .- (19. I. 4.-in pr.fupr. h. t. (20. 1. 5. in sin., pr. infr. de verb.oblig. (21. i. 31. §. 20.yhj1r. df adii, edici.. Tt 31 ' mim 66 7 Digeföorum Lib. XXL Tit. II. 663 rum eum ex empto Neratiusait, quanto minus stipulatus sit : si modo omnia facit emptor , quae in stipulatione continentur ; quod si non fecit, ex empto id tantum consecuturum, ut ei promittatur, quod minus in stipulationem super-iorem deductum fit. 38- IDEM lib. 2. Disputationum. TN creditore, qui pignus vendidit, tractari potest, an re evicta I vel ad hoc teneatur ex empto, ut quam habet adversus debitorem actionem , eam 1 prtestet: habet autem contrariam pignera tl- tiam actionem? Et magis est, ut pradiet; cui enim non xqinim videbitur, vel hoc saltem consequi emptorem , quod sine dispendio creditoris futurum est ? 39. JULIANUS lib. 97. Digestorum. TVTInor viginti quinque annis fundum vendidit 2 Titio , C & ] eum Titius Sejo: minor se in ea venditione circumscriptum dicit i & impetrat cognitionem non tantum adversus Titium, sed etiam adversus Sejum : Sejus postulabat apud Prxtorem , utilem sibi de evictione stipulationem in Titium dari; Ego dandam putabam. Respondi, justam rem Sejus postulat: nam si ei fundus pra- toria cognitione ablatus fuerit Z, »quum erit , per eundem Praetorem & evictionem restitui. §. I. Si servus tuus emerit hominem , & eundem vendiderit Titio, ejusque nomine duplam promiserit, &tu ä venditore servi stipulatus sueris : si Titius servum petierit, & ideo vicths sit, quod servus tuus in tradendo sine voluntate tua proprietatem hominis transferre non potuisset: supererit Publiciana actio , & propter hoe dupla stipulatio ei non committetur. Quare venditor quoque tuus agentem te ex stipulatu, poterit doli mali exceptione iummovere. Alias autem si servus hominem emerit, & duplam stipuletur, deinde eum vendiderit , & ab emptore evictus fuerit: domino quidem adversus venditorem in solidum competit actio , emptori vero adversus dominum duntaxat de peculio, t Denunciere vgro ,de evictione emptor fervo, non domino debet: ita enim evicto homine, utiliter de peculio agere poterit: sin autem fervusdecesserit., tunc domino denunciandum est. §. 2. Si a me bessern fundi emeris, ä Titio trientem , deinde partem dimidiam fundi ä te quis petierit; si quidem ex besse, quem a me acceperas , semis petitus fuerit, Titius non tenebitur: sivero triens, quem Titius tibi .tradiderat, .& sextans ex besse, quem ä me acceperas , petitus fuerit; Titius quidem pro triente, ego pro sextante evictionem tibi prostabimus. §. 3. Pater sciens filium suum, quem ia potestate habebat, ignoranti emptori vendidit: quaesitum est, an evictionis nomine teneatur ? Respondit: Qui liberum hominem sciens, vel ignorans tanquam servum vendat, evictionis nomine tenetur. Quare etiam pater, si filium suum tanquam servum vendiderit, evictionis 4 nomine obligatur. §. 4. Qui statuliberum 9 tradit, nisi dixerit eum flatuliberum ejse , evictionis nomine perpetuo obligatur. §. 9. Qui servum venditum tradit, & dicit 6 ufumfruclum in eo Seji ejse, eum ad Sempronium pertineat: Sempronio usumfructum petente , perinde tenetur , ae si in tradendo dixisset, ususfructus nomine adversus Sejum non teneri & si revera Seji ususfructus fuerit, legatus autem ita, ut, cum ad Sejum pertinere defisset, Sempronii esset, Sempronio usumfru- ctumpetente, tenebitur; Sejo agente, recte defugiet. 40. IDEM lib. 58. Digestorum. CI is, qui fatis ä me de evictione accepit, fundum a.me herede 0 legaverit, confestim fidejussores liberabuntur: quia etiam fi evictus fuerit ab eo , cui legatus fuerat, nulla adversus fidejussores actio est. 41. PAULUS lib. 2. ad Edictum ffidilium curulium. CI ci, cui vendidi & duplam promisi, tum ipse eadem stipulatione 0 mihi cavisset, heres extiterim: evicto homine, nulla parte stipulatio committitur. Neque enim mihi evinci videtur, eum vendiderim eum: neque ei, cui me promissorem pnesiarem; quoniam ’-jjarum commode dicar ipse mibi duplam prxstare debere. §. I. Item si domino {ervi 7 heres extiterit emptor, quoniam evinci ei non potest, nec ipse sibi videtur evincere : non committitur dnpke stipulatio. His igitur .casibus ex empto agendum erit. §. 2. Si is, qui fundum emerit, & fatis de evictione acceperit, (1. l.fen. jhpr. de diftra.il. pigtt. (2. I. 13. §. l.Jupr. de minor. (Z. I. 15 .Jus»-, h. t . (4. 1 . 4. infr. quib. ttd Ubertat. (9. /.51. §. 1. /. 6 9. in pr. §.!.§. 2. infr. h. t. (6. Aride l. p.ftipr. de aci. empi. (7. /. 9* supr. k. t. (8. L 1. tz. i8. infr. adleg. fulcid. (9. Immo vide /.!.§.!. vers. ne e immer iio. infr. de inspic. ventre. I. 73. infr. [&] eundem fundum vendiderit, emptori luo heres extiterit; vel ex contrario , emptor venditori heres extiterit: an, evicto fundo ciun fidejussoribus agere poisit, quxritur? Existimo autem, utro! que casu fidejussores teneri: quoniam * & cum debitor creditori suo heres extiterit, ratio quadam in ter heredem, & hereditatem ponitur : & intelligitur major z hereditas ad debitorem pervenire, quali soluta pecunia, qua debebatur hereditati; & per hoc minus in bonis heredis esse : & ex contrario , cum creditor debitori suo ex- titit heres, minus in hereditate habere videtur, tanquam ipsa hereditas heredi solverit. Sive ergo is, qui de evictione satis acceperat, emptori, cui ipse vendiderat, sive emptor venditori suo heres extiterit, fidejussores tenebuntur: & si ad eundem venditeris & emptoris hereditas reciderit, agi cum fidejussoribus poterit. 42. PAULUS lib. 53. ad Edictum. CI pragnans ancilla vendita & tradita fit, evicto partu, venditor o non potest de evictione conveniri: quia partus venditus non 9 est. 43. JULIANUS lib. 98. Digestorum. 'yAeca emptor, si vitulus, qui post emptionem natus est, evin- v catur, agere ex dupla stipulatione non potest: quia nec ipsa, nec ususfructus evincitur. Nam quod dicimus , vitulumfruclvm ejse vacca:, non jus, sed corpus demonstramus: ficuti pradiorum, frumenta & vinum , fructum recte dicimus, cum constet, eadem hac non recte usumfructum appellari. 44. ALFENUS lib. 7. Digestorum ä Paulo Epitomatorum. CCapham 10 non videri navis esse, respondit: nec quidquam con- o junctum habere, nam scapham ipsam per se parvam naviculam esse: omnia autem, qum conjuncta navi essent, veluti gubernacula, malus, antennae , velum, quasi membra navis esse, - 45. IDEM lib. 4. Digestorum a Paulo Epitomatorum. Q Ui fundum tradiderat jugorum centum , fines multo amplius - emptori demonstraverat: Si quid ex 11 his finibus evinceretur, pro bonitate 12 ejus emptori priestandum ait: quamvis id, quod relinqueretur, centum jugera haberet. 46. AFRICANUS lib. 6. Quaestionum. TjUndum., cujus ususfructus Attii erat, mihi vendidisti, nec di- xisti usumfructum Attii eje : hunc ego Maevio, detracto usnfru- ctu, tradidi: Attio capite minuto 13 , non ad me , sed ad 14 proprietatem usumfructum redire ait. neque enim potuisse constitui usumfructum eo tempore, quo alienus esset, s-d posse me venditorem te de evictione, convenire : quia »quum sit, eandem causam meam esse, quae futura esset, si tunc ususfructus alienus non fuisset. §. 1. Si per alienum 15 fundum mihi viam constitueris, evictionis nomine te obligari ait: Etenim quo casu, si per proprium constituentis fundum concessa esset via , recte constitueretur: eo casu, si per alienum concederetur, evictionis obligationem contrahit. §. 2. Cum tibi Stichum venderem, dixi, eum flatuliberum esse, sub hac conditione manumissum , ß navit ex Afia venerit , is autem, ß Titius Cousul factus fuerit, manumissus erat: Quxrebatur, si prius navis ex Asia venerit, ac post Titius consul fiat, atque ita in libertatem evictus sit, an evictionis nomine teneatur ? Respondit , non teneri eum. etenim dolo malo emptorem facere: cum prius extiterit ea conditio , quam evictionis nomine exsolverit. §. 3. Item, Rpofi biennium liberum fore dixi, qui poft annum libertatem acceperit, & post biennium in libertate evincatur; vel decem dare jussum, dixerim quinque , &his decem datis, ad libertatem pervenerit: magis esse, ut his quoque casibus non tenear. 47. IDEM lib. 8- Quaestionum. CI duos servos quinis a te emam , & eorum alter evincatur, nihil o dubii fore , quin recte eo nomine ex empto acturus sim, quamvis 16 alter decem dignus sit: nec referre, separarim singulos, aa simul utrumque emerim. 48. NERATIUS lib. 6. Membranarum. PUm [fundus] , uti 17 optimus maximttsque [_estj\ , emptus est, .& alicujus servitutis evictae nomine aliquid emptor ä venditore consecutus est, deinde totus fundus evincitur: ob eam evictionem iii praestari debet, quod ex duplo reliquum est: nam si aliud o bler- de legat. 2. (ip. i. ult. infr. dc injlr. vel infirum. legat, (n. i. 10. C.h.t. (12. l.i. insin. Jupr. eod. (13. §. 3. Injl. ile usufr. (14. L $4. circa tned.snpr. d. t. (19. 1. 29. §. \o. Jupr.fa.mil. ercjse. (16. Adde l. 42 .Jupr. de aci. empt. (17. 1 . 79. infr. h. 1 . 1 . 99-/«j>r. decontrah. empt. I. 90. I. 126. 1. 169. infr. de verb.ßgn. vabitnus, 669 De eviftionihus, & duplte stipulatione. 670 ' vabimiis, servitutibus aliquibus, & mos proprietate evicta, ani. alius duplo emptor, quam [quanti] emit, consequeretur. 49. GAJUS lib. 7. ad Edictum provinciale. [CI] ab emptore ususfructus petatur, proinde is venditori denun- ^ ciare debet, atque is, ä quo pars petitur. 50. ULPIANUS lib. 2;. ad Edictum. CI pignora veneant per apparitores Prxtoris extra ordinem sen- o tentias sequentes, nemo unquam dixit dandam in eos actionem re evicta: sed si dolo rem viliori pretio projecerunt, tunc de dolo 1 actio datur adversus eos domino rei. 51. IDEM lib. 80. ad Edictum. CI2 per imprudentiam judicis, aut errorem , emptor rei victus O est, negamus, auctoris damnum esse debere, aut quid refert, sordibus judicis, an stultitia res perierit? injuria enim quae fit emptori, auctorem non debet contingere. §. 1. Si Titius Stichum pji mortem suam liberum ejse jussum vendiderit, mortuo deinde co, Stichus ad libertatem pervenerit: an stipulatio de evictione interposita teneat? Et ait Julianus, committi stipulationem. Quamvis enim Titius hoc casu dennneiari pro evictione non potuisset, heredi tamen ejus denunciari potuisset. §. 2. Si quis locum vendiderit, & idem venditor ab herede suo, voluntate emptoris, in eose- pultus fuerit, actio de evictione intercidit: hoc casu enim emptor proprietatem amittet. §.3. Non mirum autem est, ut, evicto homine , de evictione teneatur heres, quamvis defunctus non similiter fuerit obstrictus: cum & aliis * quibusdam casibus plenior adversus heredem vel heredi competat obligatio , quam competierat defuncto; ut cum servus post mortem emptoris heres institutus est, juffuqueheredis emptoris adiit hereditatem, nam actione ex empto pnestare debet hereditatem : quamvis defuncto in hoc tantum fuit stilis ex empto actio, ut servus traderetur. §. 4. Si plures mihi in solidum pro evictione teneantur , deinde post evictionem cum uno fuero expertus; si agam cum exteris , exceptione me esse repellendum , Labeo ait. 52. IDEM lib. 81. ad Edictum. J^Ciendum est, nihil interesse, ex qua causa duplx stipulatio fuerit interposita, utrum ex causa emptionis , an ex alia, ut committi possit. ? 3 - PAULUS lib. 77. ad Edictum. HI, fundo tradito, pars evincatur: si singula jugera venierint certo pretio, tunc non pro bonitate , sed quanti singula venierint, qine evicta fuerint, pnestandnm; etiamsi ea, quas meliora fuerunt, evicta sint. §. 1. Si, cum postit emptor auctori denuntiare, non 3 deminciasset; id em q 11 e victus fuisset, quoniam parum instructus esset: hoc ipso videtur dolo fecisse , & ex stipulatu agere non potest. 54 - GAJUS lib. 28. ad Edictum provinciale. QUi alienam rem vendidit, post 4 longi temporis praescriptionem , ^ vel usucapionem desinit emptori teneri de evictione. §. 1. Si heres statuliberum , qui üb conditione pecuniie dandae liber esse jiisiusest, vendiderit, & majorem pecuniam in conditione esse dixerit, quam dare ei jussus est: ex empto tenetur ; si modo talis est conditio, ut ad eniptorem transiret, id est, si heredi dare jns- fus est servus, nam si alii dare jussus , quamvis veram pecuniae quantitatem dixerit: tamen, si non admonuerit, alii dare jussum, evictionis nomine tenebitur. , 55 - ULPIANUS lib. 2. ad Edictum iEdilium curulium. Jy ideo contra emptorem judicatum est, quod defuit: non committitur stipulatio, magis enim propter absentiam victus videtur , quam quod malam causam habuit, quid ergo, ii ille quidem, contra quem judicatum est , ad judicium non adfuit; alitis autem adfuit, & causam egit, quid dicemus ? utputa acceptum quidem cum pupilla tutore auctore fuit judicium , sed absente pupillo tutor canfam egit, & judicatum est contra tutorem ; quare non dicemus committi stipulationem ? etenim actam esse catssam, palam est : & fatis estab eo, cui jus agendi.fuit, causam esse actam. §. 1. Prxsenti autem venditori denunciandtim est: sive autem abiit, sive prxfcns fit, & per eum fiat, quo 5 minus denuncie- tur , committetur stipulatio. ?6. PAULUS lib. 2. ad Edictum lEdilium curulium, dictum fuerit vendendo, utsimpla promittatur, vel triplum, aut quadruplum promitteretur, ex empto perpetua actione agi poterit. non tamen 6, ut vulgus opinatur, etiam satisdare debet, qui duplam promittit: sed sufficit nuda repromiffio, nisi aliud convenerit. §. 1. Si compromisero, & contra me data fuerit sententia, nulla mihi actio de evictione danda est adversus venditorem: nulla enim necessitate 7 cogente id feci. §. 2. In stipulatione duplx, cum homo venditur, partis adjectio necessaria est: quia non potest videri homo evictus, cum pars 8 ejus evicta est. §. 3. Si, cum possit usucapere emptor, non cepit, culpa sua hoc fecisse videtur. Unde , si evictus est servus, non tenetur venditor. , §. 4. Si prx- fente promissore, qui de evictione promisit, & non ignorante, procuratori denunciatum sit: nihilominus promissor tenetur. §. ;. Simili modo tenetur & qui curavit, ne sibi denunciari possit. §. (■>. Sed & si nihil venditore faciente , emptor cognoscere , ubi esset, non 9 potuit: nihilominus committitur stipulatio. §. 7. Pupillo etiam sine tutoris auctoritate posse denunciari, si tutor non apparet, ex duplx stipulatione, benignius receptum esse, Trebatius ait. 57. GAJUS lib. 2. ad Edictum /Edilium curulium. J^Abere licere rhn videtur emptor, & si is , qui emptorem in evictione rei vicerit, ante ablatam, vel abductam rem sine successore decesserit: ita ut neque ad fiscum bona pervenire possint, neque privatim a creditoribus distrahi, tunc enim nulla competit emptori ex stipulatu actio: quia rem habere ei licet. §. 1. Quod , cum ita est, videamus : mim , & si ab eo, qui vicerit, donata le- gatave res fuerit emptori, xque dicendum sit, ex stipulatu actionem non nasci ? Scilicet si , antequam abduceret vel auferret, donaverit aut legaverit: alioqnin semel commissa stipulatio resolvi non potest. 58« JAVOLENUS iib. 1. ex Plautio. LJEres servum non uomiuatim legatum tradidit, & de dolo repro» 1 misit: postea servus evictus est. Agere cum herede legatarius ex testamento poterit, quamvis heres alienum esseservum ignoraverit. 59. POMPONIUS lib. 2. ex Plautio. CI res, quam a Titio emi, legata fit a me : non potest legatarius 0 conventus ä domino rei venditori meo denunciare: nisi cessx ei fuerint actiones, vel quodam casu hypothecas habet. 60. JAVOLENUS lib. 2. ex Plautio. CI in venditione dictum non sit, quantum venditorem pro evistio- o ne prxstare oporteat: nihil venditor prxstabit, prxter simplam, evictionis nomine, & ex natura ex empto actionis hoc, quod inter- est. io 61. MARCELLUS lib. 8. Digestorum. CI, quod a te emi, & Titio vendidi, voluntate mea [Titio] tra- ^ dideris 11: de evictione te mihi teneri, sicuti si acceptam rem tradidissem, placet. 62. CELSUS lib. *7. Digestorum. Cirem, qux apud te esset, vendidissem tibi : quia pro 12 tradita 0 habetur, evictionis nomine me obligari placet. §. I. Si ei, qui [nrihi] vendidit, plures heredes extiterunt: una de evictione obligatio est, omnibusque denunciari, & 13 omnes defendere debent. si ile industria non venerint in judicium, unus tamen ex his liti substitit: propter denuneiationis vigorem, & prxdictam absentiam, omnibus vincit aut vincitur; recteque cum exteris agam, quod evictionis nomine victi sint. §.2. Si fundum , inquousus- frlictus Titii erat, [qui ei relictus est,] quoad vivet, detracto ufu- fructu ignoranti mihi vendideris, & Titius capite deminutus fuerit; & aget Titius, jus sibi esse utendi frnendi: competit mihi adversus te ex stipulatione de evictione actio : quippe fi verum erat, quod mihi dixisses in venditione , recte negarem , Titio jns esse utendi frnendi. rj 63. MODESTINUS lib. 5. Responsorum. liErennius Modestinus respondit,non obesse ex empto agenti,quod (1. I. 3. §. g.supr. de negot. gest. (2. I. %.supr. 1 . 8 . 1 . 15. C. h. t. ( 3 ‘ d. I. $. I, 20. C. eod. 1 . 1. infin. C. deperic. cs commodo rei vend. ( 4 - 1 . 19. C. b. t. I. 47. in fin. supr. mandati. I. 60. infr. desolution. ' infin. C. dereb. allen, non ulienand. I. ct>. §. 6. infr. b. t. \6. I, 4. supr. eod. (7. Fac. 1 . 17. C, eod. (8. linmo vide l. 34. { J H y f - kle ILO C' *•// fa y. y i • J **7' ' • **'*■ •* *,/*/*/*. , , adquir. rer. domin. I. 3. §. 20. infr. de adquir. vel amitt. posses. 3. I. 85. §. 5. infr. Ae verb. oblig , «tenua 67 1 Digestorum Lib. XXL Tit. IL denunciatio pro'evictione interposita non esset, si pacto ei remissa esset denunciandi necessitas. §. i. Gaja Seja fundum ä Lucio Titio emerat, & quxftione mota fisci nomine, auctorem laudaverat & evictione secuta fundus ablatus, & fisco adjudicatus est, venditore prassente: Qnxritur, cum emptrix non provocaverat, an venditorem poterit convenire ? Herennius Modestinus respondit, sive quod alienus fuit, cum veniret, sive quod tunc obligatus, evictus est: niliil proponi, cur emptrici adversus venditorem actio non competat. §. 2. Herennius Modestinus respondit: Si emptor appellavit , & bonam causam vitio suo ex proscriptione perdidit*, ad auctorem reverti non potest. 64. PAPINIANUS lib. 7. Quxstionum- T 7 X mille jugeribus traditis ducenta flumen abstulit: si postea pro ■*-* indiviso ducenta evincantur, dupla; stipulatio pro parte quinta, non quarta , praestabitur : nam quod periit I , damnum emptori, non venditori attulit, si totus fundus , quem flumen deminuerat, evictus sit, jure non deminuetur evictionis obligatio : non magis, quam si incuria fundus, aut servus traditus, deterior factus sit: nam & e contrario non 2 augetur quantitas evictionis, si res melior fuerit effecta. §. 1. Quod si modo terrae integro , qui fuerat traditus, ducenta jugera per alluvionem 3 accesserunt, ac postea, pro indiviso, pars quinta totius evicta sit: perinde pars quinta prostabitur , ac si sola ducenta de illis mille jugeribus, quae tradita sunt, fuissent evicta : quia alluvionis periculum non proestat venditor. §. 2. Quaesitum est: si, mille jugeribus traditis, perissent ducenta, mox alluvio per aliam partem fundi ducenta attulisset, ac postea pro indiviso quinta pars evicta esset: pro qua parte auctor teneretur ? Dixi, consequens esse superioribus, ut neque pars quinta mille jugerum , neque quarta debeatur evictionis nomine : sed perinde teneatur auctor, ac si de octingentis illis residuis sola centum sexaginta fuissent evicta: nam reliqua quadraginta , qua: universo fundo decesserunt, pro rata novx regionis esse intelligi. §. 3. Cxterum cum pro diviso pars 4 aliqua fundi evincitur, tametsi certus- numerus jugerum traditus sit: tamen non pro modo, sed pro bonitate regionisprxstatur evictio. §. 4. Qui unum jugerum pro-indiviso solum habuit , tradidit : secundum omnium sententias non totum dominium transtulit, sed partem dimidiam jugeri : quemadmodum si locum .certum , aut fundum similiter tradidisset. 65. IDEM lib. 8- Quxstionum. ■pEm hereditariam pignori obligatam heredes vendiderunt, & evictionis nomine pro partibus hereditariis spoponderunt: cum alter pignus pro parte sua liberasset, rem creditor evicit: Qnxreoa- tur, an uterque heredum conveniri postit? Idque placebat propter indivisam ; pignoris causam, nec remedio locus esse videbatur, ut per doli exceptionem actiones ei, qui pecuniam creditori dedit, prx- starentur : quia non duo rei facti proponerentur: sed familia: 6 er- cifcundx judicium eo nomine utile est: nam quid filterest, unus ex heredibus in totum liberaverit pignus, an vero pro sua duntaxat portione ? cum coheredis negligeiitia damnosa non debet esse alteri. 66. IDEM lib. 28. Quxstionum. CI, cum venditor admonuisset emptorem , ut Publiciana potius , ^ vel ea actione, qux de fundo vectigali proposita est, experiretur, emptor id facere supersedit: omni modo nocebit ei dolus siuis, nec committitur stipulatio. Non idem in Serviana quoque actione probari potest: hxc enim etsi 7 in rem actio est, nudam tamen possessionem avocat, &, soluta pecunia venditori, dissolvitur: mnle fit, ut emptori suo nomine non competat. §. 1. Siis, quiReipu- blicx causa abfuit, fundum petat, utilis possessori pro evictione competit actio, f Item, si privatus a milite petat, eadem xquitas est emptori restituendx pro evictione actionis. §. 2. 8i fecundus emptor venditorem eumlemque emptorem ad litem hominis dederit procuratorem, & 11011 restituto co damnatio fuerit secuta ; quodcunque ex causa judicati prxstiterit procurator , ut in rem suam datus , ex stipulatu consequi non poterit, sed quia damnum evictionis ad personam pertinuit emptoris, qui mandati judicio nihil percepturus est, non inutiliter ad percipiendam 8 litis xstimationem — 672 agetur (1. I. 70. infin. infr. b. t.l. 45. in pr.J'upr. de act. empt. (2. Illimo vide d. I. 70. (3. v. I. 1;. in pr. supr. h. t. (4. I. i.jiipr. eod. (5. I. 1. 1 . z.C.Jitmus explnrib. bered. (6. L 2;. §. i%.supr.fumil. ercisc. (7. I. 1 y.Jupr. de pignorib. (8. L 21. §. 2 .supr. h. t. (9. I. by.supr. de procar. I. 13. §. 25.'supr. de act. empt. (10. I. 70. infr. b. t. (11. v. d. L 70. (12. i. 10. infr. deftatnlib. (13. v. /. 9. ex vendito. §. 3. Divisione inter coheredes Facta, si procurator 9 absentis interfuit, & dominus ratam habuit, evictis prxdiis in dominum actio dabitur, qux naretur in eum, qui negotium absentis gessit, ut, quanti 10 sua internst, actor consequatur : scilicet ut melioris, aut deterioris 11 agri facti causa, finem pretii, quo fuerat tempore divisionis xstimatus, deminuat vel excedat. 67. IDEM lib. xo. Responsorum. T^Mptori post evictionem servi, quem dominus abduxit, venditor eundem servum post tempus offerendo , quo minus prxstet quod emptoris filterest,- non recte defenditur. ' 68. IDEM lib. 11. Responsorum. QU111 ea conditione pignus distrahitur, ne quid eviäione secuta ere. ditor praflet; quamvis pretium emptor non solverit, sed venditori caverit : evictione secuta nullam emptor exceptionem habebit, quo minus pretium solvat. §. 1. Creditor, qui pro pecunia nomen debitoris per delegationem sequi maluit, evictis pignoribus, qux prior creditor accepit, nullam actionem cum eo, qui liberatus est , habebit. 69. SCjEVOLA lib. 2. Quxstionum. QUi libertatis causam excepit in venditione, sive jam tunc, cum ^traderetur, liber homo fuerit, sive conditione, qux testamento proposita fuerit, impleta ad libertatem pervenerit: 11011 tenebitur evictionis nomine. §. r. Qui autem in tradendo fiutuliberum dicit, inteliigitur hanc speciem duntaxat libertatis excipere , qua ex testamento impleta conditione ex prsterito possit obtingere: & ideo si prxsens testamento libertas data fuerit, & venditor statuliberum pronunciavit, evictionis nomine tenetur. §. 2. Rursus qui statuliberum tradit, si certam conditionem pronunciaverit, sub qua dicit ei libertatem datam, deteriorem conditionem suam fecisse existimabitur : quia non omnem causam statutx libertatis, sed eam duntaxat, quam pronunciaverit, excepisse videbitur : velutisi [quis] hominem dixerit decem dare jujsum , isque post annum ad libertatem pervenerit, quia hoc modo libertas data fuerit, Stichus post annum liber esto, evictionis obligatione tenebitur. §. 3. Quid ergo? qui jussum decem dare, pronunciat 12 viginti dare debere, nonne in conditionem mentitur ? Verum est, hunc quoque in conditionem mentiri: & ideo quidam existimaverunt, hoc quoque casu evictionis stipulationem contrahi. Sed auctoritas Servii prsvalnit, existimantis, hoc casu ex empto actionem esse ; videlicet, quia putabat eum, qui pronunciaffety ervum viginti dare jujsum. conditionem excepisse, qux esset in dando. §. 4. Servus, rationibus redditis, liber ejjejijjus est: hunc heres tradidit, & dixit centum date jujsum: Si nulla reliqua sunt, qux servus dare debeat, & per hoc, adita 13 hereditate, liber factus est , obligatio evictionis contrahitur: eo quod liber homo, tanquam statuliber , traditur. Si centum in reliquis habet, potest videri heres 11011 esse mentitus: quoniam * rationes 14 reddere jussus, inteliigitur summam pectinis, qux ex reliquis colligitur, -jussus dare. Cui consequens est, ut, si minus, quam centum in reliquis habuerit, veluti sola quinquaginta, ut, cum eam pecuniam dederit, ad libertatem pervenerit, de reliquis quinquaginta actio ex empto competat. §. ;. Sed & si quis in venditione Jlatuliberum perfusorie dixerit, conditionem autem libertatis celaverit 1; , empti judicio tenebitur, si id nescierit emptor, hic enim exprimitur, eum, qui dixerit statulibenim & nullam conditionem pronunciaverit, evictionis quidem nomine non teneri, fi, conditione impleta, servus ad libertatem pervenerit: sed empti 16 judicio teneri, si modo conditionem , quam sciebat propositam esse, celavit, sicuti qui fundum tradit, &, cum sciat certam lervitutem deberi, perfusorie dixerit, itinera, alius, quibus sunt, utique sunt, recie recipitur, evictionis quidem nomine ie liberat : ied quia decepit 17 emptorem, empti 18 judicio tenetur. §. 6. In fundo vendito cum modus 19 pronunciatus deeit, sumitur portio 20 ex pretio : quod totum colligendum est ex omnibus jugeribus dictis. ^ 7 °- PAULUS lib. ;. Quxstionum. j^Victa re , ex empto actio non ad pretium duntaxat recipiendum , sed 21 ad id , quod filterest , competit. Er- tnfin.infr. d. t. siq.. L 89.§. ult. infr. deverb.Jign. (i;. L 9. §. I. inf r. dejLUtulih. (16. 1. 10. infin. infr. d. t. (17. I. aq.Jiipr. ie ali. empt. ( 18 . I. 66. §. i.snpr. de contrab. empt. (19. I. 2. inpr. supr. de aci. empt. (20. I. i.supr. b. t. (21 A. 8. I. 60.1. 66. in sin. L 67. Jupr. I. 21. infin. L 29. in sin, V. eod. I. 43. circa fin. supr. de act.empt. L ult. C. de commun. rer. alienat. go, 6?; De exceptione rei venditas & traditas. 674 eo, & si minor 1 esse erepit , damnum emptoris 2 erit. 71. IDEM lib. 16. Quxstionum. DAter filix nomine fundum in dotem dedit: evicto eo, an ex enisi pto, vel duplx stipulatio committatur, quasi pater damnum patiatur, non immerito dubitatur. Non enim, sicut mulieris dos est, ita patris esse dici potest 3 : nec conferre fratribus 4 cogitur dotem ä le profectam, manente matrimonio. Sed videamus, ne probabilius dicatur, committi hoc quoque casu stipulationem: *interest enim patris, filiam dotatam habere, & spem quandoque recipiendae dotis: utique, si in potestate sit. Quod si emancipata est, vix poterit defendi, statim committi stipulationem , cum uno ; casu ad eum dos regredi possit. Nunquid ergo tunc demum agere possit, cum, mortua in matrimonio filia , potuit dotem repetere, fi evictus fundus non esset ? An & hoc casu interest patris dotatam filiam habere, ut statim convenire promissorem possit? Quod magis paterna affectio inducit. 72. CALLISTRATUS lib. 2. Quxstionum. PUm plures fundi specialiter nominarim, uno instrumento em- ^ ptionisinterpositq , venierint, non utique alter alterius fundi pars videtur elfe , sed multi fundi una emptione continentur: & quemadmodum , fi quis complura mancipia , uno instrumento emptionis interpofito, vendiderit, evictionis actio in singula capita mancipiorum spectatur ; & sicut aliarum quoque rerum complurium una emptio facta sit, instrumentum quidem emptionis interpositum unum est, evictionum autem tot actiones [simt] , quot & species rerum [sunt], qux emptione comprehensa: sunt: ita & in proposito non utique prohibebitur emptor, evicto 6 ex bis uno fundo venditorem convenire, quod una cautione emptionis complures fundos mercatus comprehenderit. 73. PAULUS lib. 7. Responsorum. OEja fundos, Mxvianum & Sejanum, & exteros doti dedit: eos u fundos vir Titius, viva Seja, sine controversia possedit: post mortem deinde Sejx, Sempronia heres Sejx quxstionem pro pnedii proprietate facere instituit: Quxro, cum Sempronia ipsa sit heres Sejx, an jure controversiam facere possit ? Paulus respondit, jure quidem proprio, non hereditario, Semproniam, qux Sejx, de qua quaeritur, heres extitit, controversiam fundorum facere posse : sed evictis praediis, eandem Semproniam heredem Sejx conveniri posse, vel exceptione doli 7 mali fummoveri [posse.] 74. HERMOGENIANUS lib. 2. Juris Epitomarum. AI plus 8 vel minus, quam pretii nomine datum est , evictione secuta dari convenerit, placitum 9 custodiendum est. §. 1. Si jusTu judicis rei judicatae pignus captum per officium distrahatur, post evinca.ur: ex empto contra eum, qui pretio liberatus est 10 , nop quanti interest, sed de pretio duntaxat ejusque usuris , habita ratione fructuum, dabitur: scilicet fi hos ei, cui evicit, restituere non habeat necesse. §. 2. Mota nquxstione, interim non ad pretium restituendum, sed ad rem defendendam venditor conveniri potest. 12 §. 3. Qui nomen, quale fuit , vendidit, duntaxat 13 ut sit, non ut exigi etiam aliquid possit, & dolum prxstare cogitur. 75. VENULEJUS lib. 16. Stipulationum. J°d ad servitutes prxdiorum attinet, si tacite fecutx sunt, & Quo (1. I. 66. in sin. supr. b. t. I. 45. in pr. supr. de aci. empt. §. z. Inst.de empt. (2. Immo vide /. 64. in p/.supr. h. t. (3. Immo vide l. 3. infr. soluto matrim. (4. I. 4. infr. de collatione. I. I. in sin. infr. de dot. collat. I. 6. C. de collationib. (;. v. I. 5. infr. de diyort. (6. /.46. §. I. infr. de solution. (7. /. 14. in sin. C. de rei wnd. (8. v. I. ;6. in pr. supr. b. t. (9. /. 23. I. 25. C. eod. (10. <■ 13. in sin. C. eod. (11. I. 3. C. eod. (12. Excip. I. 12. C. eod. vindicentur ab alio : Quintus Mucius, & Sabinus existimant, venditorem ob evictionem teneri non posse: nec enim evictionis nomine quemquam teneri in eo jure, quod tacite soleat accedere, nili 14 ut optimus maximusque ejset , traditus fuerit fundus : tunc enim liberum 15 ab omni servitute prxstandum. Si vero emptor petat viam, vel actum, venditorem teneri non posse : nisi 16 nominarim dixit, aecessurum iter, vel actum; tunc enim teneri eum, qui ita dixerit. & vera est Quinti Mucii sententia, ut qui optimum maximum que fundum tradidit, liberum prxstet, non 17 etiam deberi alias lervitutes: nisi hoc specialiter ab eo accessum sit. 76- IDEM lib. 17. Stipulationum. A7 alienam rem mihi tradideris , & eandem pro derelicto habuero , amitti auctoritatem , id est, actionem pro evictione , placet. T I T. III. DE EXCEPTIONE REI VENDITAS [ET TEtDITS.] i- ULPIANUS lib. 76. ad Edictum. ,V1 Arce Ilus scribit, si alienum fundum vendideris, & tuum poste* factum petas, hac te 18 exceptione recte repellendum. §. I. Sed & si dominus fundi, heres 19 venditori existat, idem erit dicendum. §.2. Si quis rem meam, mandatu meo, vendiderit, vindicanti mihi rem venditam, nocebit hxc exceptio : nisi probetur, me mandasse, ne traderetur, antequam pretium solvatur. §• 3- Celsus ait: si quis rem meam vendidit minoris 20 , quam ei mandavi, non videtur alienata: & si petam eam , non obstabit mihi hxc exceptio. Quod verum est. §. 4. Si servus merces peculiariter emerit, deinde dominus eum, prius quam proprietatem rerum nancisceretur, testamento liberum esse jusserit, eique peculium prxlegaverit, & venditor ä servo merces petere creperit: exceptio in factum locum habebit: quia is tunc servus fuisset, cum contraxisset. §. Si quis rem emerit, non autem fuerit ei tradita, sed possessionem sine vitio fuerit nactus , habet exceptionem contra venditorem : nisi forte venditor justam causam habeat, cur rem vindicet, nam & li tradiderit possessionem , fuerit autem justa causa vindicanti, replicatione adversus exceptionem litetur. 2. POMPONIUS lib. 2. ex Plautio. Cia Titio fundum emeris, qui 21 Sempronii erat, ifque tibi traditus fuerit; pretio autem follito, Titius Sempronii heres ex- titerit, & eundem fundum Mxvio vendiderit, & tradiderit: Julianus ait, xquiusesse, priorem te tueri: quia, & si ipse Titius fundum a te peteret, exceptione fummoveretur; & si ipse Titius eum possideret, Publiciana peteres. Z. HERMOGENIANUS lib. 6. Juris Epitomatorum. ■pXceptio rei venditae & traditx non tantum ei , cui res tradita est, sed successoribus etiam ejus, & emptori fecundo , etsi res ei non fuerit tradita , proderit: interest enim emptoris primi, fecundo rem non evinci. §. I. Pari ratione venditoris etiam successoribus nocebit: sive in universum jus , sive in eam duntaxat rem successerint. (13. I. n-supr. de bered, vel aci. vend. (14. 1 . qtg.supr. b. t. (1;. I. 69. §. 3. infr. de legat. I. (16. /. 66. in pr.supr. de contrah. empt. (17. I. 90. I. 169. in sin. infr. deverb.sign. (18. v. L 17. supr. de evici. (19. I. 14. C. de rei vind. I. 14. C. de evici. (20. /. 7. §.6. infr. pro emptore. (21. /. 72. supr. de rei ■vind. I. 4. §. 32. infr. de doli muli esi met. except. LIBER VIGESIMUS SECUNDUS. T I T. I. DE USURIS 1 , ET FRUCTIBUS , ET CAUSIS , et omnibus accessionibus, ET MORA. 1. PAPINIANUS lib. 2. Quxstionum. I. Lib. 4. C. 32. (2. I. 37. infr. I. 13. C. b. t. I. 38- supr. dene- gestis. (3. ii, l. 37. I. 10. §. 3 .Jiipr, mandat. I. 7. §. 10. infr. T O M. I. C Um judicio bonx 2 fidei disceptatur: arbitrio judicis usurarum modus ex more 3 regionis , ubi contractum est 4 , constituitur: ita tamen, ut Legi non offendat. §. 1. Socius si ideo condemnandus erit, quod pecuniam communem invaserit, vel in suos usus converterit : omnimodo , etiam de administrat, esi peric. tut. (4. Immo vide l. 22. in sin.supr. de reb. cred. L ult. in sin. supr. de condici, tritic. U u mora 675 Digeftorum Lib. mora non interveniente , prxstabimtur uiurx. i _ §. 2. Nec tamen judex judicii bonae fidei reste jubebit interponi cantiones , ut, fi tardius sententias condemnatus paruerit, futuri 2 temporis pendantur uiiirs, cum in potestate sit actoris, judicatum exigere. Paulus notat: Quid enim pertinet ad officium judicis , post condemnationem futuri 3 temporis tractatus ? §. Z. Papinianus: Circa tutelas restitutionem pro favore pupillorum latior interpretatio facta est : nemo enim ambigit hodie, sive judex accipiatur in diem sententia:, sive sine judice tutela restituatur, in eum 4 diem , quo restituit, usuras praestari. Plane, fi tutela: judicio nolentem experiri, tutor ultro convenerit, & pecuniam obtulerit, eamque obsignatam deposuerit 5 : ex eo tempore non pnestabit usuras. 2. IDEM lib. 6. Quxstionum. •yUlgo receptum est, ut, quamvis in personam astum sit, post 6 V litem tamen contestatam causa 7 prxstetur. Cujus opinionis ratio redditur, quoniam, * quale est , cum petitur, tale dari debet , ac propterea postea captos fructus, partumque editum restitui oportet. 3. IDEM lib. 20. Quxstionum. TN fideicommiffi persecutione , cum , post judicis sententiam , ■* moram fecisset heres, jnisit Imperator Marcus Antoninus, intermisso legitimo 8 tempore, quod condemnatis prxstatur , ut usque ad sententiam commoda fideicommissarius accipiat. Quod decretum ita accipi oportet, si ante judicis sententiam mora non intervenit: tametsi non facile evenire polii t, ut, mora non prxee- dente , perveniatur ad judicem : sed puta legis Falcidix rationem intervenisse. Cxterum si, antequam ad judicem perveniretur , in mora heres fuit, exinde Fructuum proeliandorum necessitate ad- strictus , qua tandem ratione, quoniam & sententia victus est, le-. gitimi temporis spatio fructibus liberabitur: cum ea temporis intercapedo judicato dilationem dare, non lucrum adferre debeat ? §. i. In his quoque judiciis, quae non sunt arbitraria, nec bonae fidei, post 9 litem contestatam , actori causaprxstanda est in eum diem , quo sententia dicitur. Certe post rem judicatam tempus a fructibus dependendis immune est. §. 2. Nonnunquam evenit, ut quanquam fructus hereditatis , aut pecuniae uftira nominatim relicta non fit, nihilominus debeatur 10: utputa si quis rogetur , post mortem suum , quidquid ex bonis supererit , Titio reflituere. ut enim ea , quae fide bona deminuta sunt 11, in causa fideicommiffi non deprehenduntur, si pro modo exterorum quoque bonorum deminuantur : ita, quod ex fructibus superent, jure voluntatis 12 restitui oportebit. §. 3. Cum Pollidius, ä propinqua sii a heres institutus, rogatus fuisset, filix mulieris, quidquid ex bonis ejus cidse pervenijjet, cum certam atatem 'puella complejset, reflituere i id- que libi [mater] ideo 13 placuisse testamento comprehendisset, ne filia tutoribus, sed potius necessitudini res committerentur ; eun- demque PoUidhim fundum retinere juffisset: Prxfedtis prxtorii suasi, fructus , qui bona fide ä Pollidio ex bonis defunstx percepti essent , restitui debere : sive 14 quod fundum ei tantum praelegaverat , sive quod lubrico tutelx fideicommiffi remedium mater prxtulerat. §. 4. Si auro, argento facto, per fideicommissum relicto , mora intervenerit, an usurarum »stimatio facienda fit, tractari solet. Plane si materiam istam ideo relinquit, ut, ca distracta , pecunia [ que refecta ] , fideicommissa solverentur , aut alimenta pnesrarentur, non oportere frustrationem impunitam esse, responderi oportet: quod si forte ideo relinquit, utilis vasis ■alteretur, non sine rubore desiderabuntur ulur® : ideoque 11011 .exigentur. 4. IDEM lib. 27. Quxstionum. stipulatus sis , rem duri vacuamque pojsejfionem tradi , Fructus postea captos actione incerti ex stipulatu , propter inferiora 5 (1. tomo vide l. 60. in fr. siipr. pro socio. (2. Immo vide 1. 1. ■ C. dcJentent, quafine certa quant. (3. Immo vide l. 7. /. 12. supr. fi servit, vind. (4. 1. 46. §. 3. infr. de admin. cfl peric. tut. (5. L 28. in fin. infr. dc admin. £7 peric. tut. I. 6.1. 19. C. b. t. (6. I. 38- §- 7- infr.'eod. I. 31. inpr.supr. dereb. cred. ' (7. I. 40 r inpr. Jitpr. dc bered, petit. I. zc.Jupr. de rei vind. d. I. 31. (8. V. I. pen. 6f u!t. C. dc usur. reijudic. (9. v. I. 2. Jupr. h. t. (10. I. 32. infr. udSC. Trebell. (n. L $4. in pr. i?ifi-. d.t. (12. Obst. I. 58. §. pen. infr. d. t. (13. Adde 1 . 18. infr. de liber.&poflb. (14, Adde /.43. XXII. Tit. L _ 676 verba, consecuturum te, ratio suadet, + An idem de partu an- cillx responderi poffit, considerandum est? Nam quod ad verba superiora pertinet, sive factum rei promittendi, sive effectum per traditionem dominii 16 transferendi continent, partus non continetur. Verum si emptor h. venditore novandi animo, ita stipulatus est , factum trademti stipulatus intelligitur: quia non est verisimile, plus venditorem promisisse, quam judicio empti prxsta- re compelleretur. Sed tamen propter illa verba vacuamque pos- scJJionem tradi , potest dici partus quoque rationem committi incerti stipulatione, etenim, ancilla tradita, partum postea editum in bonis suis reus stipulandi habere potuisset, tz. 1. Si post contractam emptionem , ante interpositam stipulationem partus editus , aut aliquid per fervpm venditori adquiiitum est , quod ex stipulatu consequi non poterit, judicio empti ennsequitur : id 17 enim, quod non transfertur in causam novationis, jure pristino peti potest. 5. IDEM lib. 28. Quxstionum. FstEneraliter observari convenit, bonx fidei 18 judicium non 19 recipere prxstationem, qux contra bonos mores desideretur. 6. IDEM lib. 29. Quxstionum. QUm de in rem verso cum herede patris vel domini ageretur, & .usurarum quxstio moveretur: Imperator [Antoninus] ideo solvendas usuras judicavit, quod 20 eas ipse dominus vel pater longo tempore prxstitisset. §. I. Imperator quo nie noster Severus filix Elavii Athenagora - ”, cujus bona fuerant publicata, de fisco ideo numerari decies centena dotis nomine jussit, quod ea, patrem prxstitisse dotis 11 furas, ailegasset. 7. IDEM lib. 2. Kelpousorum. JfEbitor usurarius creditori pecuniam obtulit, & eam, cum accipere noluisset, obsignavit, ae deposuit: Ex eo 21 die ratio non habebitur usurarum. Quod si postea conventus, ut solveret, moram fecerit, nummi steriles ex eo tempore non erunt. 8. IDEM lib. 7. Responsorum. CQnis 22 per fideicommissum relictis , post moram fatus quoque prxstabitur ut fructus: sed foetus secundus ut causa, sicut partus mulieris. 9. IDEM lib. 11. Responsorum. pEcunix fenebris, intra diem certum debito non soluto, dupli 23 stipulatum, in altero tanto supra 24 modum legitima: usura: respondi non tenere. Quare pro modo cujiisciinque temporis superfluo detracto , stipulatio vires habebit. §. 1. Usurarum stipulatio, quamvis 29 debitor 11011 conveniatur, committitur , nec inutilis legitimx iisurx stipulatio videtur sub ea 26 conditione concepta , fi minores ad diem soluta non fuerint: non enim poma, sed fenus uberius [justa] ratione sortis promittitur. Si tamen post mortem creditoris nemo 27 fuit, cui pecunia solveretur : ejus temporis inculpatam esse moram constitit. Ideo, si majores issurx prioribus petantur, exceptio doli non inutiliter opponetur. 10. PAULUS lib. 2. Quxstionum. pArtum 28 post litem contestatam editum restituere possessor debet: quem non deberet restituere, si, cum mater peteretur, jam natus fuisset; nisi specialiter L pro hoc egisset. 11. IDEM lib. Quxstionum. FIAjiis Sejus , qui rempublicam gerebat, feneravit pecuniam publicam sub usuris solitis: fuit autem consuetudo , ut intra certa tempora non inlatis usuris, gravioresinfligerentur: quidam debitores cessaverunt in solvendis usuris, quidam plus intulerunt, & sic effectum est, ut'omne, quod usurarum nomine competebat, etiam pro his, qui cessaverant in usuris , suppleatur : Qiixsitum est, an illud, quod amplius ex consuetudine panx nomine ä quibusdam exactum est, ipsi Sejo proficere deberet, an Reipublics lucro cederet? Respondi, fi Gajus Sejus a debitoribus usuras stipu- §. pen. infr. de legat. 2. (15. Immo vide l. 3. §. l.sitpr. de ali. empt. (16. v. I. 7;. in sin. infr. de vcrb.oblig. (17. Fac. I. 18. §. 9. infr. de damno hifeEt. (18. V. /. 52. 1 . 94. supr. pro soc. adde /. 6. I. 30. C. de pali. I. 4. C. de inutil. ftipul. (19. Immo vide l. ;r. supr. de bered, petit. (20. Vide tamen /,31. infr. de oper. libert. I. 28. C. de paci. I. 7. C. h. t. (21. I. 6. C. eod. (22. I. 39. infr. eoi (23. I. 13. §. 26. supr. de aci. empt. (24. v. L 29. infr. b. t. (25. v. /. 23. infr. de oblig. £? act. (26. l. 1. S. 3. supr. dc pignorib. (27. L 17. §. 3. infr. b. t. (28. I 2 .supr. eod. latus 677 De usuris, & fructibus, &c. Q latus esset, eas solas Reipublicx prxstari oportere , qua; secundum formam ab his exigi solent, etiamsi omnia nomina idonea sint. §. i. Quid, si servus publicus obligationem usurarumReipu- blicce adquisiit? Lquum est ,. quamvis ipso jure usurx Reipublicx debeantur, tamen pro defectis nominibus compensationem majorum usurarum fieri, si non sit parata Respublica universorum debitorum fortunam suscipere, f Eadem fere in tutoribus x Marcellus refert. i:. IDEM lib. 4. Responsorum. CEja mutuam pecuniam accepit a Septicio : de usuris ita conve- o n ;t; A 'ijisua quaque die usura supr ascripta exsolverentur, ■vel fast tertium mensem : tunc in majores usuras Seja teneretur : est deinceps fer singulas pensiones, fi conditione data usura; non solverentur, ea conditio observaretur, donec omnis summa debita hoc nomine exsolveretur: Quxro an hxc verba, & deinceps per fingulus penßones, ß conditione data usura: non solvantur, ea conditio obser varetur , eo pertineant, ut, quamvis commissi sit forte prima stipulatio , non tamen in ampliorem quantitatem usurarum conveniri possit, quam ejus pensionis nomine, qux egressa est diem prxstitutum ? Paulus respondit, plures conditiones continere eam stipulationem , qux de gravioribus usuris prxftandis subjecta est, id est, ] ut per singulas pensiones conditio inspectaretur 11011 illatarum suis temporibus leviorum usurarum: L ideo posse evitari pcenam sequentium pensionum. 13. SCxEVOlA lib. 1. Responsorum, jlii semisses usuras promisit, per multos annos minores 2 prx- - stitit : heres creditoris semisses petit, cum per debitorem non steterit, quo minus minores solvat: Quxro . an exceptio doli, vel pacti obstet ? Respondi, si exsolvendis ex more usuris per tanta tempora mora per debitorem non fuit, posse, secumlum ea, qux proponerentur, obstare exceptionem. §. 1. Quxsitmn est, an judicio negotiorum gestorum vel mandati pro pecunia otiosa usuras prxstare debeat, cum dominus nullam pecuniam fomerav it ? Respondit, si eam pecuniam positam habuisset, idque ex consuetudine mandantis fecisset, non debere quicquam usurarum nomine prxstare. 14. PAULUS lib. 14. Responsorum. [J^Espondit Paulus: ] Moram in solvendo fideicommisso factam, v partus 3 quoque ancillarum restituendos. §. 1. Heres rogatus erat, post mortem suam fine reditu hereditatem reflituere ? Quxsitinn est , an partus ancillarum , etiam vivo herede nati, restituendi essent propter verba testamenti, quibus de reditu solo deducendo testator sensit? Paulus respondit, * ante diem fidei- eommissi cedentem partus ancillarum editos , fideicommisso non 4 contineri. Neratius lib. I. ita refert: eum, qui similiter rogatus esset, ut mulierem restitueret , partum ejus restituere cogendum non esse ; nisi tunc editus esset, cum in fideicommisso restituendo moram fecisset. Neque interesse existimo, [an] ancilla specialiter , an hereditas in fideicommisso sit. IS. IDEM lib. 16. Responsorum respondit. JSJEque eorum fructuum 5, quipost litem contestatam officio ju- _ dicis restituendi sunt, usuras prxstari oportere : neque eorum, qui prius percepti quasi vnalx fidei possessori condicuntur. 16. IDEM lib. x. Decretorum. JMberalitatis in Rempublicam fast® usurx non exiguntur. 6 §. 1. Cum usurx pretii fundi ab eo, qui ä fisco emerat, peterentur, & emptor negaret traditam sibi possessionem : Imperator decrevit, * iniquum esse usuras ab eo7 exigi, qui fructus non percepisset. 17. IDEM lib. singul. de Usuris. QUm quidam cavisset, se quotannis quincunces usuras prastaturum : ist , ß quo anno non solvijfet, tunc totius pecunia ex die 8 , qua mutuatus ejt, semisses soluturum : & redditis per aliquot annos usuris , mox stipulatio commissa esset: Divus Marcus Fortunato ita 6>7ß rescripsit: Prafidem provincia adi, qui stipulationem, de cujus ini-* qui täte questus es , ad modum justa exattionis rediget. Hxc constitutio ad finitum modum excedit. Quid ergo? Sic temperanda res est , ut in futurum duntaxat ex die cessationis crescat usura. §- I- Divus Pius ita rescripsit: Parum juste prateritas usurus petis , quas omifijfe te longi temporis intervallum indicat, qui eas ä debitore tuo , ut gratior apud eum videlicet ejses , petendas non putasti. §. 2. In tacito 9 fideicommisso omne emolumentum heredi auferendum, & fisco prxstandimi, Divus Pius rescripsit. Ergo & usurarum xo emolumentum aufertur hercui. §. 3. Si pupillo non habenti tutorem fideicommissum solvi 1101111 potuit, non videri meram per heredem factam, Divus Pius rescripsit. Ergo nec ei debetur, qui, quod Reipublicx causa abfuit, vel ex alia causa justa impeditus, ex qua restitutio indulgetur, petere non potuit. Quid enim potest imputari ei , qui solvere , etiamsi vellet, non potuit? Nec simile videri posse quod placuit, minoribus etiam in his succurri , qlix 1101112 adquisierunt: * usurx enim non propter lucrum petentium , sed propter moram 13 solventium infliguntur. §. 4. Ex locato qui convenitur, nisi convenerit, ut tardius pecunia illata usuras deberet, non nisi ex mora usuras prxstare debet. §. 5. Fiscus 14 ex suis contractibus usuras non dat; sed ipse accipit: ut solet ä foricariis, qui tardius pecuniam inferunt; item ex vectigalibus: cum autem in loco privati successit, etiam dare solet. §. 6. Si debitores, qui minores semtflibus prxstabant usuras, fisci esse cceperunt: postquam ad fiscum transierunt, semisses cogendi sunt prxstare. §. 7. Eos 1; , qui ex administratione rerum civitatum conveniuntur, usuris obnoxios esse , fatis notum est. Idem observatur in operum curatoribus , si pecunia apud eos remansit. Sed in ea , quam redemptoribus commiserunt, etiamsi negligenter dederint, usura eis remittitur. Hxc autem ita sunt, si nulla fraus arguitur : alioquin etiam usurx applicabuntur. §. 8. Si dies 16 non sit ab his , qui statuas vel imagines ponendas legaverunt, prxfinitus , a Prxside tempus statuemlnm est: & nisi posuerint heredes, usuras Reipublicx usque ad tertiam cente- iimx pendent. 17 18. IDEM lib. 3. Responsorum. UVistis agris, si initio convenit, ut venditor pretium restitueret , usurx quoque post evictionem prxstabuntur: quamvis emptor, post dominii litem inchoatam , fructus adversario restituit, nam incommodum medii temporis emptoris damnum est. §. 1. Post traditam possessionem defuncto venditore, cui successor incertus fuit, medii quoque temporis usurx 18 pretii, quod in causa depositi non fuit, prxstabuntur. 19. GAJUS lib. 6. ad Legem 12. Tabularum. A/Ideamus, an in omnibus rebus petitis , in fructus quoque con- ' demnaturpossessor. Quid enim , si argentum, aut vestimentum , aliamve similem rem; quid prxterea, si usumfructum , aut nudam proprietatem , cum alienus ususfructus sit, petierit? * neque enim nudx proprietatis, quod ad proprietatis nomen attinet, fructus ullus intelligi potest; neque ususfructus rursus 19 fructus eleganter computabitur. Quid igitur , si nuda proprietas petita sit? Ex 20 quo perdiderit fructuarius usumfructum, xsti- mabuntur in petitione fructus. Item, fi ususfructus petitus sit, Proculus ait , in fructus perceptos condemnari. Prxterea Gallus ffilius putat, si vestimenta aut scyphus petita sint, in fructu hxc numeranda esse, quod locata 21 ea re, mercedis nomine capi potuerit. §. 1. Iter quoque & actus, fi petitus sit, vix est, ut fructus ulli possint xstimari: nisi 22 si quis commodum in fructibus numeraret, quod habiturus esset petitor, si statim eo tempore , quo petiisset, ire agere non prohiberetur, quod admittendum est. 20. PAULUS lib. 12. ad Sabinum. TJSnras illicitas forti mixtas, ipsas tantum non deberi constat, ^ exterum sortem non 23 vitiare. (i -I- 16. infr.de udmin. pst peri c. tut. (2./. 5./.8.C. h.t. (3. I. %.supr. eod. (4. 1. 48. in fin. pr. infr. de legat. 2. /. 41. §. 10. in fin. infr- de legat. 3. I. 21. in fin .. infr. de optione legat, obst. /. 58. §. 4. infr. ad SC. TrebcU. (v i. 51. infin.supr. de bered. petit. (6. Illimo vide 1. 17. in fin. infr. h. t. i. 3. in pr. infr: de operib.publ. (7. i. 13. §. 20 .supr. de aci. empt. (8. Fac. I. 40. supr. de reb. cred. (9.V. l. 46. supr. de bered, petit. I. 103. infr. delegat, i. (10. I. iz. inpr. infr. de his qua ut indign. (11. Adde l. 9. in sin.supr. h. t. 12. I. 7. §. 6. I. 44. supr. de minor. (13. /. 32. §. 2. infr. h. t. 14. L 43. infr. eod. (15. /. ult. in fin. infr. de admin. rer. ad civit, pertinent. (16. /. 9. inpr. infr. de operib.publ. (17. Obst. /. 16. in pr. supr. h. t. (18. v. /. 13. c - «#• empt. (19. I. 33. in fin. supr. de servit, pr ad. rust. (20 .1. %1-supr. dereivind. (21. L 36. I. 38. §. 13. infr. h. t. I. J.C. aerei vind. (22. v. I. 4. §. 2. supr.fi servit, vindic. (23. I. » 9 - in f r - b- t. I. 8. C.fi certum pet. U u 2 21. UL« 6?9 Digestorum Lib. XXII. Tit. I. 68o 2i. ULPIANUS lib. 34. aci Edictum. CCiendum, non omne, quod differendi causa optima ratione nat, moras adnumcrandum : Quid enim , fi amicos adhibendos debi- tor requirat, vel expediendi debiti , vel fidejussonbus rogandis: vel exceptio aliqua 1 allegetur? Mora facta non videtur. 22. PAULUS lib. 37. ad Edictum. CT modo id ipsum non fraudandi causa limuletur. o 23. ULPIANUS lib. 34. ad Edictum. QEd & fi Reipublicte 2 causa abeste subito coactus sit, ut defen- fiouem fui mandare 11011 postit, moram facere non videbitur : live in vinculis hostiumve 3 potestate este coeperit. §. l. Aliquando etiam in re 4 moram esse decerni solet, si forte non 5 exstat, qui conveniatur. 24. PAULUS lib. 37. ad Edictum. CI quis solutioni quidem moram fecit, judicium autem accipere ^ paratus 6 fuit, non videtur fecisse moram : utique, si juste ad judicium provocavit. §. 1. Cum 7 reus moram facit, & fidejussor tenetur. §. 2. Mora videtur creditori fieri, sive ipsi, sive ei, cui mandaverat, sive ei, qui negotia ejus gerebat, mora facta sit. Nec hoc casu per liberam 8 personam adquiri videtur , sed officium impleri : ficuti cum quis furtum 9 mihi facientem deprehendit, negotium meum agens , manifesti furti actionem mihi parat; item, cum procurator 10 interpellaverit promissorem hominis , perpetuam facit stipulationem. 2;. JULIANUS lib. 7. Digestorum. /JUiscit, fundum sibi cum alio communem este , fructus, quos ex eo perceperit, invito vel ignorante socio , non majore ex parte suos facit, quam ex qua dominus prtedii est. Nec refert, ipse, an socius, an uterque eos severit: quia * omnis fructus non 11 jure seminis , sed jure soli percipitur : & quemadmodum si totum fundum alienum quis sciens possideat, nulla 12 ex parte fructus suos faciet , quoquo modo fati fuerint, ita qui communem fundum possidet, non faciet suos fructus pro ea parte, qua fundus ad socium ejus pertinebit. §. 1. In alieno fundo , quem Titius bona fide mercatus fuerat, frumentum sevi : an Titius bonx fidei emptor 13 perceptos fructus suos faciat ? Respondi: Quod [ad] fructus, qui ex fundo percipiuntur , intelligi debet propius ea accedere, quae fervi operis filis adquirunt: quoniam in percipiendis fructibus magis corporis 14 jus, ex quo percipiuntur, quam seminis , ex quo oriuntur, adlpicitur. & ideo nemo unquam dubitavit , quin , si 15 in meo fundo frumentum tuum severim, segetes , & quod ex meffibus collectum fuerit, meum fieret. Porro honte fidei possessor in percipiendis fructibus id juris habet, quod 16 dominis praediorum tributum est. Praeterea, cum ad fructuarium pertineant fructus ä quolibet fati, quanto magis hoc in bona fidei possessoribus recipiendum est, qui plus juris in percipiendis fructibus habent? cum fructuarii quidem non fiant, antequam 17 ab eo percipiantur; ad honte fidei autem possessorem pertineant, quoquo 18 modo ä solo separati fuerint, sicut ejus, qui vectigalem fundum habet, fructus fiunt, simul atque solo separati sunt. §. 2. Borne fidei emptor sevit, & antequam fructus perciperet, cognovit 19 fundum alienum esse, an perceptione fructus suos faciat, quaeritur? Respondi: Bona: fidei emptor, quod ad percipiendos fructus, intelligi debet, quamdiu 20 evictus fundus non fuerit: nam & servus alienus, quem bona fide emero , tam- diu mihi ex re mea, vel ex operis luis, adquiret, quamdiu a me evictus non fuerit. 21 26. IDEM lib. 6. ex Minicio. AjEmtionem fructus fundi negavit esse, nisi 22 fructus fundi ex v venatione constet. 27. AFRICANUS lib. 8- Quaestionum. pUm patrifamifias mora facta sit, jam 111 herede ejus non qusri- tur mora : nam tunc heredi proximo, hereditario jure, ea competet : ideoque ad casteros quoque deinceps transmittitur. 28. GAJUS lib. 2. Rerum cottidianarum [sive aureorum.] IN pecudum fructu 23 etiam foetus est, sicut lac, & pilus, & 1 lana. Itaque agni, &hcedi, & vituli statim pleno jure sunt bonte fidei possessoris, & fructuarii. 24 §. 1. Partus vero ancilis in fructu non 2; est : itaque ad dominum proprietatis pertinet: absurdum enim videbatur, hominem in fructu esse, cum omnes fructus rerum natura hominum gratia comparaverit. 29. MARCIANUS lib. 14. Institutionum. ULacuit, sive supra statutum modum quis usuras stipulatus fuerit, Uve usurarum 26 usuras, quod illicite adjectum est, pro 27 non adjecto haberi, & licitas peti posse. 30. PAULUS lib. singul. Regularum. TpTiam 28 ex nudo pasto debentur civitatibus usune creditarum ab eis pecuniarum. 31. ULPIANUS lib. 1. Responsorum. Q Uod in stipulatione sic adjectum est, N usuras, si quie competie- ■rint, nullius 29 esse momenti, si modus certus non adjiciatur. 32. MARCIANUS lib. 4. Regularum. Xrf Ora fieri intelligitur non 30 ex re, sed ex persona: id est, si interpellatus opportuno loco, non solverit. Quod apud judicem examinabitur. Nam ( ut & Pomponius libro duodecimo Epistolarum scripsit) difficilis31 est hujus, rei definitio. Divus quoque Pius Tullio Balbo rescripsit, an mora faci a intettigutur , neque constitutione ulla, neque juris auctorum qiucftione decidi pofe j cum Jit magis facti, quam juris. §. I. Et 11011 sufficit ad probationem morte, si servo debitoris absentis demmeiatum est a creditore, procuratoreve ejus : cum etiam si ipsi (inquit) domino denuntiatum est, exterum postea, cum is fui potestatem faceret, omissa esset repetendi debiti instantia, non protinus per debitorem mora facta intelligitur. §. 2. In honte fidei 32 contractibus ex mora usurae debentur. §. 3. Quid ergo , li & filiusfamilias, & pater ex persona ejus teneatur, sive jussu ejus contractum est, sive in rem versum est patris , vel in peculium , cujus persona circa moram spectabitur? Et, si quidem pater duntaxat convenietur ex mora sua , non tenetur: in filium tamen dabitur actio in hoc, ut quod minus a patre astor consecutus est, filius prasstet : quod si filius moram fecerit, tunc a or vel cum ipso in solidum , vel cum patre dumtaxat de peculio habebit. §. 4. Sed si duo rei promittendi sint, alterius 33 mora alteri non nocet. 34 §. 3. Item si fidejussor solus moram fecerit, non tenetur; ficuti si 35 Stichum promissum occiderit : sed utilis actio in hunc dabitur. 33. ULPIANUS lib. singul. de Officio Curatoris Reipublic». gl bene collocata: sunt pecuniie pubiies, in sortem inquietari debitores non debent: & maxime , si parient 11!uras, si non parient, prospicere Reipublicx securitati debet Präses provincix: dummodo non acerbum fe exactorem, nec contumeliosum pr abeat, sei moderatum, sst cum efficacia benignum, est cum instantia humanum. liam inter insolentiam incuriosam, est diligentiam non ambitiosam, (1. V. I. 40. in fin.supr. dereb. cred. (2. /. 17. §. 3 .supr. h. t. (3. I. 14 .supr. ex quia, catis, major. (4. v. /. 32. inpr. infr. h. t. (3. I. 2. infr. de naut. ftenore. (6. I. 47. infr. h. t. I. 3. §. 3. infr. quod vi aut clam. I. 63. infr. de reg. jur. (7. I. 88- infr. deverb. eblig. (8. 1. 13. supr. de conjlit. pecun. (9. §. 3. bist. deoblig. qua exdelict. I. 3. tz. 1. infr. defurt. (10. I. 72. supr. deprocur. I. 3. in pr. infr. quod-vi aut clam. (11. Adde §. I. infr. h. t. (12. /. 4.0. infr. de adquir. rer.domin. (13. L 48. inpr. infr. d.t. (14. in pr. supr. h. I. (15. v. I. 9. inpr. infr. de adquir. rer. domin. (16. I. 48. inpr. infr. d. 1.1. 136. infr. de reg. jur. (17. I. 13. in fin. Jupr. quib. mod. ususfr. umitt. I. 8. in fin. infr. de annuis legat. (18. d. I. 13. in fin. I. 48. in pr. infr. de adquir. rer. domin. (19. !. 40. infr. d. t. (20. Obst. I. 48. tz. I. infr. d. t. (21. Obst. I. 23. §. I. infr. d. t. (22. I. 9. tz. 5 .1. 62. inpr. jupr. de itjufr. I. 22. inpr infr. de instruet, vel infiruni. legat, (23. §.37 . Inft.de rer. divis. (24. /. 68. §. i.fitpr. dc nfiifr. (23. d. I. 6S- in j»'. §. 37- bist. de rer. divis. (26. V. I. 28. C. h. 1 . 1 . 26. §. i.fupr. de condici. indeb. I. 20. C. ex quib. cauf. infam. (27. v. I. zo.Jhpr. h. t. (23. v./. 3. C. eod. I. 24. supr. depnefer. verb. (29. I. 41. injm. infr. h. t. adde l. 59. tz. 2. infr. de re judic. I. 3. C. defentent. qua fine certa quuntit. (30. Immo vide 1. 23. §. I .fupr.b.t. /. 26. tz. I. infr. de fideicom. libert. (31. Eae. I. 202. infr. de reg. jur. (32. I. 13. C. h. t. I. 24. in fin. I. 23. in fin. Jupr. I. 2. C. depositi. I. 34. inpr. supr. locuti. (33. I. 173. tz. 2. infr. de reg. jur. (34- Obit. /. 18 . infr. de duob. reis. (33. /. 38. tz. pen. I. 95. tz. 1. in sin. infr. defolution. mul- 68i De usuris, & fructibus, &c. pRsdiorum urbanorum pensiones 4 pro fructibus accipiuntur. *■ 1-. TDF.M lib. 10. ad Edictum. multum interest. §. 1. Praeterea prospicere debet, ne pecunia publica; credantur sine pignoribus idoneis, vel hypothecis. 34. IDEM libr. 1;. ad Edictum. TjSur« vicem 1 fructuum obtinent; & merito non debent a fru- ctibus separari: & ita in legatis , & fideicommissis 2, & in tutelas actione, & in exteris judiciis bona; fidei servatur. Hoc idem [igitur] in cateris obventionibus dicemus. 35. PAULUS lib. 57. ad Edictum. U te contestata usura currunt. 36. ULPIANUS lib. 61. ad Edictum, irum pensi IDEM lib. rT in contraria 5 negotiorum gestorum actione usura veniunt, ■*-' fi mutuatus sum pecuniam , ut creditorem 6 tuum absolvam : quia aut in poiseisionem mittendus erat bonorum tuorum, aut pignora venditurus. Quid, si domi habens, propter eandem causam solvi? Puto verum, si liberavi ex 7 magno incommodo , debere dici usuras venire; eas autem , qus 8 in regione frequentantur, ut est in bonK fidei judiciis constitutum. Sed si mutuatus dedi hx venient usur® , quas ipse pendo : utique, si plus tibi prxsta- rim commodi, quam usurce ist« colligunt. 38. PAULUS lib. 6. ad Piantium. ■yldeamus , generali quando in actione, qux est in personam, ’ etiam fructus veniant? §. 1. Et quidem fi fundus ob rem datus sit, vcluti dotis causa, [&] renunciata 9 adfinitas , fructus quoque restituendi sunt: utique hi, qui percepti sunt eo tempore , quo sperabatur adfinitas: sed L posteriores, si in re mora fuit, [ut] ab illo, qui reddere debeat, omnimodo restituendi sunt. Sed L fi per mulierem stetit, quo minus nuptis contrahantur , magis est, ut debeat fructus recipere. Ratio autem hsc est, quod si sponsus non conveniebatur restituere fructus, licuerat ei negligere fundum. §. 2. Item si indebitum 10 [fundum] solvi, & repeto , fructus quoque repetere debeo. §. 3. Idemqueest, si mortis 1 causa fundus sit donatus , & revaluerit, qui donavit, atque ita condictio nascatur. §. 4. In Faviaria 12 quoque actione, & Pauliana 13, perquam , qus in fraudem creditorum alienata sunt, revocantur, fructus [quoque] restituuntur, nam Prstor id agit, ut perinde sint omnia, atque si nihil alienatum esset, quod non est iniquum : nam & verbum restituas 14, quod in hac re Prstor dixit, plenam habet significationem , ut fructus quoque restituantur. §. 5. Et ideo, cum restitui Prstor vult, veiuti in Interdicto uni e vi 15, etiam fructus sunt restituendi. §. 6. Item ii vi, metus- ve 16 causa rem tradam, non aliter mihi restituisse videtur, quam si fructus [mihi] restituat: nec mora mea mihi aliquid aufert. §. 7. Si actionem habeam ad id consequendum, quod meum non fuit, veiuti ex stipulatu 17 : fructus non consequar, etiam si mora facta sit. Quod fi acceptum 18 est juduSum , tunc Sabinus, & Castius, ex squitate fructus quoque post acceptum judicium prs- stamlos 19, putant, ut causa restituatur. Quod puto recte dici. §- 8. Ex causa etiam emptionis 20 fructus restituendi sunt. §. 9. Sed in societatibus 21 fructus communicandi sunt. §. 10. 8i poiseisionem naturalem revocem, proprietas mea manet: videamus de fructibus : Et quidem in deposito 22 & commodato 23 fructus quoque praestandi sunt , sicut diximus. §. 11. In Interdicto quoque quod 24 vi aut clam, magis est , ut omnis causa & fructus restituantur. §. 12. Ante 25 matrimonium quoque fructus percepti, dotis fiunt, & cum ea restituuntur. §. 13. Eadem ratio est in fructibus praediorum 26 urbanorum. §. 14. Item, si dividere 27 fundum tecum velim , tu nolis , & colam, an fructus dividi debeant post deductionem impensarum? Et puto dividendos. n I ^ - ^"ctEris quoque bona: fidei judiciis , fructus omnimodo pnrstantur. §. 16. Si dos praelegata fuerit, ante 28 nuptias percepti fructus in causa legati veniunt. . 39 ; MODESTINUS lib. 9. Differentiarum. J^ZJtns per fideicommissum 29 legatis, post moram heredis foetus quoque debentur, -f Equitio autem legato , etiamsi mora non intercedat, incremento gregis foetus accedunt. Txr 40. IDEM lib. 4. Regularum. l lN eum ‘hem 30 , quo creditor pignora distraxit, recte usurs fiet reputatio. 4i- IDEM lib. 3. Responsorum. Utor condemnatus, per appellationem traxerat exeeutionem lententi«: Herennius Modestinus respondit, eum, qui de appellatione cognovit, potuisse, si frustratoriam, morandi causa , appellationem interpositam animadverteret, etiam de usuris medii 31 temporis eum condemnare. §. 1. Lucius Titius, cum centum, & usuras aliquanti temporis deberet, minorem pecuniam , quam debebat, obsignavit: Quaero , an Titius pecuniae , quam obsignavit, usuras priestare non debeat? Modestinus respondit , li non hac lege mutua pecunia data est, uti liceret & particula- li u °d acceptum eft,~] exsolvere: non retardari 32 totius de- biti usurarum praestationem, ii, cum creditor paratus esset totum suscipere , debitor, qui in exsolutione totius cessabat, solam partem deposuit. §, 2. Ab Aulo Agerio Gajus Sejus mutuam quan- dam quantitatem accepit hoc chirographo: illescripsit, me acce- pljje , sf accepi ctb ilio mutuos fis numeratos decem : quos ei reddam Kalendis illis proximis cumfuis usuris placitis inter nos : Quiero, an ex eo instrumento usurae peti possint, & quae? Modestinus respondit, si non 33 appareat, de quibus usuris conventio facta sit, peti eas non posse. 42. IDEM lib. ii. Responsorum. pjErennius Modestinus respondit, fructus, qui post adquisitum ex causa fideicommissi dominium ex terra percipiuntur , ad fideicommissarium pertinere : licet major pars anni ante diem fideicommissi cedentem praeteriisse dicatur. 43. IDEM lib. 18. Responsorum. J-JErennius Modestinus respondit, ejus temporis, quod cessit, postquam fiscus debitum percepit, eum , qui mandatis a fisco actionibus experitur, usuras, qus in stipulatum deducts non 34 sunt, petere posse. 44. IDEM lib. 40. Pandectarum. pCEnam 3; pro usuris stipulari nemo supra modum usurarum licitum potest. 45. POMPONIUS lib. 22. ad Quintum Mucium. pRuctus percipiendo uxor, vel vir ex re donata, suos facit: illos tamen , quos luis operis adquisierit; veiuti serendo, nam si pomum decerpserit, vel ex sylva csdit, non fit ejus: sicuti nec cujuslibetqfi bons fidei possessoris: quia non ex facto ejus is fructus nascitur. 46. ULPIANUS lib. 62. ad Edictum. QUod in fructus redigendos impensum est , non ambigitur ipsos v "'-fructus deminuere 37 debere. 47. SC/EVOLA lib. 9. Digestorum respondit: p Aratum 38 judicium accipere , si ab adversario cessatum est, moram facere non videri. 48. IDEM lib. 22. Digestorum. jVTAritus uxori lu« ufumfructum 39 terti« partis, & cum liberos 1 A habuisset, proprietatem legavit: eam uxorem heredes falsi (1. Irmnovide/. 121. infr. de verb.sign. (2. /. 84. infr. de le- gat. 2. (3. 1.2. C. de usur.pupill. (4. Fac. I. 19. infin. pr.supr. I- Z8. §. 13. infr. h. t. (;. I. 19. §. 4 .supr. I. 18. C. denegot. geft. (6. 1. 6. §. i.supr. d. t. (7. Adde /. 3. §. 1. in sin. infr. de con- trar. tntel. (8. I. I. in pr.supr. h. t. (9. 1 . 7. in sin.supr. de condiet, causa data. (10.1 . 13. in pr.supr. de condici, indeb. (11 .1. 12. supr. de condici, caus. dat. (12. /. 1. §. alt. I. 2. infr. ß quid in frattd. patroni. (13. §. 6. Jnjl. de action. I. 25. §. 4. infr. qua: in firaud. credit. (14. l.lj^.^.x.infr.dereg.jur. (15. I. 1. §. 40. tnfr. de vi sis vi armat. (16. I. 12. in pr. supr. quod met. caus. Q7- l • 78 • in sin. infr.de v erb. oblig. (iq. l.z.supr.h.t. (19. fi 3- §• !• s“pr. eod. (20. /. 3. §. i.supr. de aci. empt. (21. I. 38. supr. pro socio. (22. /. I. §. 2^.supr. depositi. (23. I. 5. §. 9. supr. commodati. (24. I. 13. j. 7. infr. quod vi aut clam. (25. L 7. §. I. infr. de jure dot. i. 6. 1. 7. §• 4. infr.soluto matrim. (26. I. 36. Jitpr. h.t. (27. 1. qx.supr.ftmil. ercisc. (28. Fac./. 1. in pr. 1 infr. de dote praneg. junci. §. 12. Jupr.b.l. (29. /. i.supr. b. t. I. 26. infr. de legat. 3. (30. Adde l. 42. supr. depignorat. aii. (31. l.ult. infr. de re judicat. I. 24. in pr. infr. de appellat. (32. Vide tamen /. 21. infin. supr. de reb. cred. (33. I. 2,1. supr. h.t. (34. I. 17. §.5 .supr. eod. (35. I. 1;. /. 16. C. eod. (36. Inimo vide l. 48. in pr. infr. de adquir. rer. domin. (37. I. 36. §. ult.supr. de bered, petit. I. 4$.supr. de rei vind. (38. /. 24. in pr.supr. h. t. (39. /. 4. C. quando dies legati . Uu 3 testa- 683 Digestorum Lib. XXII. Tit. II. III. 684 testamenti, & aliorum criminum accusaverunt, qua re impedita est legatorum petitio : interea & filius ei mulieri natus est, coque conditio legati extitit: Quxsitum est, cum testamentum falsum non esse apparuerit, an fructus etiam mulieri prostari debeant ? Respondit, priestandos. 49. JAVOLENUS lib. z. ex Posterioribus Labeonis. pRuclus i rei est, vel pignori dare licere. TIT. II. DE NAUTICOj FCENORE. i. MODESTINUS lib. io. Pandectarum. 'VRajcBitia ea pecunia est, quas trans mare vehitur : cmterum , X si eodem loci consumatur, non erit trajectitia. + Sed videndum, an merces ex [ea] pecunia comparata in ea causa habeantur ? Et filterest , utrum etiam ips® periculo creditoris navigent: tunc enim trajectitia pecunia fit. 2. POMPONIUS lib. Z. ex Plautio. T Abeo ait, fi nemo Z sit, qui a parte promissoris interpellari ^ trajectiti® pecuni® possit, id ipsum testatione complecti debere, ut pro petitione id cederet. z. MODESTINUS lib. 4. Regularum. TN nautica pecunia ex ea die periculum spectat creditorem, ex quo navem navigare conveniat. 4. PAPINIANUS lib. 3. Regularum. TVJIhil filterest , trajectitia pecunia sine periculo creditoris accepta ' sit, an post diem praestitutum & conditionem impletam , periculum esse creditoris desierit: utrobique igitur majus legitima usura sumus non debebitur. Sed in priore quidem specie semper : in altera vero, discusso periculo : nec pignora, vel hypothec®, titulo majoris usur® tenebuntur. §. 1. Pro operis servi trajectitia pecunia gratia secuti, quod in singulos dies in stipulatum deductum est, ad finem centesima, non ultra duplum debetur. In stipulatione fenoris post diem periculi separatim interposita, quod [in ea] legitim® usur® deerit, per alteram stipulationem operarum supplebitur. 9, SCsiEVOLA lib. 6 . Responsorum. pEriculi pretium est, L si conditione quamvis poenali non existen- te recepturus sis, quod dederis, & insuper aliquid pr®ter pecuniam , fi modo in ale® specimen non cadat: veluti ea , ex quibus conditiones nasci solent, vA fi manumittas, fi non illud facias , fi non convaluero , & extera. Nec dubitabis , si piscatori erogaturo in apparatum plurimum pecuni® dederim, utß cepisset, redderet:. &athlet®, 'unde se exhiberet, exerceretque, utfivicijset, redderet. §. 1. In his autem omnibus & pactum 4 sine stipulatione ad augendam obligationem prodest. 6. PAULUS lib. 2;. Qu®stionurn. TCEnerator , pecuniam usuris maritimis mutuam dando , quas- ^ dam merces in nave pignori accepit: ex quibus si non potuisset totum debitum exsolvi, aliarum mercium aliis navibus impositarum , propriisque feneratoribus obligatarum, si quid superfuisset, pignori accepit: Qirxsitum est, nave propria perempta, ex qua totum solvi potuit; an id damnum ad creditorem pertineat, intra prastitutos dies amissa nave? an ad csterarum navium superfluum admitti possit ? Respondi: Alias quidem pignoris deminutio ad 5 damnum debitoris, non etiam ad creditoris pertinet; sed cum trajectitia pecunia ita datur, ut non alias petitio ejus creditori competat, quam [//] salva navis intra statuta tempora pervenerit, ipsius crediti obligatio, non existente conditione, defecisse videtur: & ideo pignorum quoque persecutio perempta est; etiam eorum, quxnon sunt amissa : Si navis intra prastitutos dies perisset, & conditionem stipulationis defuisse videri: ideoque sine causa de pignorum persecutione , quae in aliis navibus fuerunt, qu®ri. Quando ergo ad illorum pignorum persecutionem creditor admitti potuerit ? Scilicet tunc, cum conditio 6 extiterit obligationis , & alio casu pignus amissum fuerit, vel vilius distractum : vel si navis postea perierit , quam dies prssinitus periculo exactus fuerit. 7. IDEM lib. 3. ad Edictum. TN quibusdam 7 contractibus etiam usur® debentur, quemadmo- i dum per stipulationem. Nam si dedero decem trajectitia, ut salva nave sortem cum certis usuris recipiam , dicendum est, posse me sortem cum usuris recipere. 8. ULPIANUS lib. 77. ad Edictum. CErvius ait, pecuni® trajectitia poniam peti non posse , siz per creditorem stetisset, quo minus eam intra [certum] tempus praestitutum accipiat. 9. LABEO lib. 9. Pithanon a Paulo Epitomatorum. CI trajectiti® pecuni® poena , uti solet, promissa est: quamvis e« 0 die , qui primus solvend® pecuni® fuerit, nemo 9 vixerit, qui [eam] pecuniam deberet: tamen perinde committi poena potest., ac si fuisset beres debitoris. (1. I. 72. infr. de reg. jttr. (2. Lib. 4. c. 33. Nov. 106. 110. (3. I. 23. in sin. sv.pr. de usur. (4. Adde l. 7. infr. b. t. (5. I. 6. 1 . 9. C. designor at. aci. f6. I. 5. infi11.pr.supr. de pignorib. (7. I. 9. infin.supr.h.t. (8- !■ infr. de verlr. oblig. (9. I. 77. infr. d. t. (10. L. 4. C. 19. (11. Fac. Nov. 36. §. 2. (12. I. 2. C. b. t. Nov. 18. c. 8- inpr. vers fi enim. (13. /. 4. I. 6. I. 12. in fin. T I T. III. DE 10 PROBATIONIBUS , ET PR/ESUiyiPTIO- NIBUS. i. PAPINIANUS lib. 3. Qusstionum. QUotiens quaereretur, genus vel gentem quis haberet, necne ? eum ii probare oportet. 2. PAULUS lib. 69. ad Edictum. ■pl incumbit probatio , qui 12 dicit 13; non qui negat, 14 Xj 3. PAPINIANUS lib. 9. Responsorum. p Um tacitum 19 fideicommissum ab eo datur, qui tam in primo, quam in secundo testamento, pro eadem parte, vel postea pro majore heres scribitur: probatio 16 mutatie voluntatis ei debet incumbere , qui convenitur, cum secreti suscepti ratio plerumque dominis rerum persuadeat , eos ita heredes scribere, quorum fidem elegerunt, 4. PAULUS lib. 6. Responsorum [ respondit. ] pMptorem probare debere, eum servum , de quo qu®ritur, antequam emeret, fugisse. 9. IDEM lib. 9. Responsorum. AB'ea parte, qu® dicit, adversarium suum [«&] aliquo jure pro- 1 hibitum ejfe, specialiter Lege, vel Constitutione , id probari oportere. §. 1. Idem respondit, si quis negat 17 emancipationem recte factam , probationem ipsum prsstare debere. 6. SCiEVOLA lib. 2. Responsorum. pAtronum manifeste 18 docere debere, libertum in fraudem suam aliquid dedisse, ut partem ejus, quod in fraudem datum esset, posset avocare. 7. PAULUS lib. 2. Sententiarum. QUm probatio prioris fugx deficit, fervi qu®stioni 19 credendum est: in se enim interrogari, non pro domino, aut in ro dominum videtur. 8- IDEM iib. 18. ad Plautium. CI filius in potestate patris [se] esse neget, Pr®tor cognoscit, ut prior doceat filius : quia & pro pietate 21 , quam patri debet [prxstare,] hoc statuendum est; & quia se liberum esse quodammodo contendit. Ideo enim & qui22 ad libertatem proclamat, prior docere jubetur. 9. CELSUS lib. 1. Digestorum. CI pactum factum sit, in quo heredis mentio non fiat, quaeritur, 0 an id actum fit, ut ipsius duntaxat persona eo statueretur. Sed quamvis verum est , quod, qui excipit 23 , probare debeat, quod L 19. 1. 18. §■ 1 .1. 21. I. 22. /. 23. infr. I. i.C. h. t. (14. v. L "s.C. eod. (19. V. 1 . 103. infr. delegat. 1. (16. 1 . 48. inpr. infr. de jure fisci. I. 22. infr. b. t. (17. 1. 2. C.fiadvers. rem judicat, (ig- !;*>• C. de dolo mulo. I. ulc. C. h. t. (19. I. 98. in fin.supr. de redii, eiia. (20. v. L 1. §. 16. infr. de quastion. ('21. v. I. I. infr. de obseq. parent. priest. (22. v. I. 7. in fin. infr, de liberal, catts. (23. I ■ I 9- in pr. infr. h. t. L 1. infr. de except. exci- 685 De probationibus, excipitur: attamen ile ipio duntaxat, ae non de herede ejus quoque convenisse, petitor, non qui excepit, probare debet: quia plerumque tam heredibus i nostris, quam nobisinetipfis cavemus. io. MARCELLUS lib. 3. Digestorum. pEnsiis & monumenta publica potiora 2 testibus esse , Senatus ^ ccnsuit. 11. CELSUS lib. ii. Digestorum. VfOn est necesse pupillo probare fidejussores pro tutore datos , 4 ' cum accipiebantur, idoneos non fuisse : nam probatio exigenda est ab his , quorum officii 3 fuit providere , ut pupillo caveretur. 12. IDEM lib. 17. Digestorum. AUinquaginta testamento tibi legata sunt; idem scriptum est in V. codicillis postea scriptis: Refert, duplicare legatum voluerit, an repetere: & oblitus, fe in testamento legasse, id fecerit. Ab utro ergo probatio ejus rei exigenda est ? Prima fronte aequius videtur, ut petitor probet, quod intendit: sed interdum probationes quxdam a reo exiguntur, nam ii creditum petam , ille respondeat solutam 4 ese pecuniam, ipse hoc probare cogendus est. Et hic igitur, cum'petitor duas scripturas ostendit, heres posteriorem inanem esse: ipse heres id adprobare judici debet. •> 13. IDEM lib. 30. Digestorum. rstJni de atate hominis quaereretur, Cassar noster in haec verba re- ^ scripsit: Et Aurum & iniquum est, cum Ae statu atatis alicujus quereretur , gf divrr/lc proftjjioncs proferuntur , ea potissimum ftare, que nocet: Je A causa cognita 6 veritatem excuti oportet; est ex eo potisthnum annos computari , ex quo pracipuam 7 fidem in ea re constare credibilius videtur. 14. ULPIANÜS lib. 2. de Officio Consulis. Plreaeum, qui le ex libertinitate ingenuum dicat, referendum est, quis actoris partibus fungatur ? Et, fi quidem in posseffione libertinitatis fuit, sine dubio ipsum oportebit ingenuitatis causam agere, docercque , fe ingenuum ejse : fin vero in possessione ingenuitatis sit, & libertinus esse dicatur ( scilicet ejus, qui ei controversiam movet,) hoc probare debet 8, qui eum dicit libertum suum. Quid enim interest, servum suum quis, au libertum contendat? * Si quis autem fiducia ingenuitatis suae ultro 9 in se suscipiat probationes ad hoc, ut sententiam ferat pro ingenuitate facientem, (hoc est, ingenuum se ejse , ut pronuncietur) an obtemperare ei debeat, tractari potest? Et non absre esse opinor , morem ci geri probandi se ingenuum , & sententiam secundum fe dandam : cum nulla captio intercedat juris. 15. MODESTINUS lib. 12. Responsorum. QUidam, quasi ex Seja susceptus [ä] Gajo Sejo, cum Gajus fra- ^ tres haberet, hereditatem Gaji invasit: & fratribus ejusdem, quasi ex mandatu defuncti, fideicommissa solvit; cautionem accepit: qui postea cognito, quod filius fratris eorum non fuisset, qusrebant, an -eum eo de hereditate fratris possint, propter emissam manum ab eis, quasi filio , Modestinus respondit, cautione exsoluti fideicommissi statum ejus , qui probari potest a fratribus defuncti filius [mortui] non esse, minime confirmatum este: sed hoc ipsum a fratribus probari debet. . 16. TERENTIUS CLEMENS lib. 3. ad _ Legem Juliam & Papiam. J-Tiam matris 10 profeffio filiorum recipitur 11 : Sed & avi recipienda est. _ 17- CELSUS lib. 6 . Digestorum. (Jum de LegeFalcidia qureritur , heredis probatio est, locum habere Legem Falcidiam : quod dum probare non potest, merito condemnabitur. . 18. ULPIANUS lib. 6. Disputationum. QLotiens opers quasi a liberto petuntur, probationes ab eo, qui 12 se patronirm dicit, exiguntur: & ideo Julianus scripsit, licet in praejudicio possessor patronus esse videtur , verum partibus actoris .C * 1 - v. /. 13. C. de contrah. ftipul. adde 2. Feni. 18. (2. Imnn Vide /. if.C. deside inftrum. (3. I. 1. §. n. insr. de magiftrat. con A 4 ' h i. C.h.t, ($. I. 44. in fin. insr. de legat. 2. obst. I. 29 mfr. de jure dot. I. 34. §. 3. insr. de legat. 1. I. 47. infin. insr. de le f ut ' s ()* L 43 ' supr. de minor. (7. V. /. 2!. in fin. insr. de testih ( 8 . i. 18. in pr. insr. h. t. I. alt. in fin. infr.fi ingen. ejse dicatur Q' 39 - inpr. insr. de liberali citus. (10. Vide tamen l. 6. C. d e Jtio. ( II. k 1. §. 12. insr. Aeagnosc, U aleud. liber, irnmo vidi & pnu su mptionibus^ 6g6 non libertum fungi debere ; sed eum, qui se patronum esse contendit. §. 1. Qui dolo dicit facium aliquid , licet in exceptione 13 , docere dolum admissum debet. §. 2. Interrogationis socke proba- ti.onem actori imponi debere, id est, ei, qui in jure interrogatum nixi t respondisse, se solum heredem ejse : vel, si tacuisse 14 dicatur interrogatus, aeque tautundem erit dicendum, impositam probationem 11011 ei, qui excepit, fe non respondisse, sed actori. , 19 - IDEM lib. 7. Disputationum. exceptionibus 1 y dicendum est, reum partibus actoris fungi oportere; ipsumque exceptionem, vellit intentionem, implere : ut puta, fi pacii conventi exceptione utatur , docere debet, pactum conventum factum esse. §. 1. Cum quis promisisset judicio fe fijii, & Reipublics caula abfuisse dicat, & ob id non stetisse, vel dolo malo adversarii factum, quo minus sisteretur, vel valetudinem libi impedimento suisse, vel tempestatem: probare eum id oportet. §. 2. Sed & si procuratoria 16 quis exceptione utatur , eo quod non licuiffet adversario dare , vel fieri procuratorem : probare id oportet objicientem exceptionem. §. 3. Idem erit dicendum, si ea pecunia petatur , qua: pensata dicitur. §. 4. Hoc amplius, li judicatae rei vel jurisjurandi conditio delata dicatur de eo, quod nunc petitur, live in alea gestum esse contendatur , eum implere pronationes oportet. . _ -o. JULIANUS lib. 43. Digestorum. Iniquis liberum hominem vi rapuerit, in vinculis habuerit, is indignifiime commodum possessoris consequeretur : quia probari 11011 poterit, hominem eo tempore, quo primum Iis ordinaretur , in libertate fuisse. 21. MARCIANUS lib. 6. Institutionum. 'yErius esse existimo, ipsum 17, qui agit, id c-st, legatarium, probare oportere, feiste alienam rem , vel obligatam legare defun- clum: non heredem probare oportpre, ignorasse alienam vel obligatam: Quia semper necessitas probandi incumbit illi , qui agit. r 22. ULPIANUS lib. 1. Responsorum. gUin, qui voluntatem mutatam is dicit, probare hoc debere. 23. MARCIANUS lib. singulari ad formulam hypothecariam. ANte omnia probandum est, quod inter agentem & debitorem convenit, ut pignori hypotheeieve sit ; sed & si hoc probet astor , illud quoque implere debet, rem pertinere ad debitorem eo 19 tempore , quo convenit de pignore ; aut cujus voluntate hypotheca data sit. 24. MODESTINUS lib. 4. Regularum. CI chirographum cancellatum 20fuerit, licet praesumptione debitor liberatus esse videtur , in eam tamen quantitatem , quam manifestis probationibus creditor sibi adhuc deberi ostenderit, recte debitor convenitur. 25. PAULUS lib. 3. Qnastionum. rUm de indebito quxritur,quis probare debet, non fuisse debitum, ? Res ita temperanda est : ut si quidem is , qui accepisse dicitur rem, vel pecuniam indebitam, hoc negaverit; & ipse, qui dedit, legitimis probationibus solutionem adprobaverit: line ulla distinctione ipsum , qui negavit lese pecuniam accepisse , si vult audiri, compellendum esse ad probationes prastandas, quod pecuniam debitam accepit. per etenim absurdum est , eum, qui ab initio negavit pecuniam suscepisse, postquam fuerit convictus eam accepisse , probationem non debiti ab adversario exigere : sin vero ab initio confiteatur quidem suscepisse pecunias, dicat autem non indebitas ei fuisse solutas , pnelumptionem videlicet pro eo esse, qui accepit, nemo dubitat. ’ Qui enim solvit, nunquam ita resupinus est, ut facile suas pecunias jaciet, o indebitas effundat: & maxime si ipse, qui indebitas dedisse dicit, homo diligens est, & studiosus paterfamilias, cujus personam incredibile est in aliquo facile errasse : (feideoemn, qui dicit indebitas solvi fe , compelli ad probatio- l. 29. §. I. insr. h. t. (12. /. 14 .supr. cod. I. ult. in fin. infr.fi ingen. ese dicatur. (13. v. /. 19. in pr. insr. h. t. (14. v. I. 11. §. 4. I. i q.jupr. Ac interrogat, in jurefaciend. (13. 1 . 9. 1 . 18. §. I. supr. b. t.l. I. insr. de except. (16. V. §. ult. Inft. de except. (17. §. 4. in fin. Inft. de legat. (iS- k Z- supr. h. 1 . 1 . 22. in fin. insr. de legat, i. (ist. I. 3. in pr. I. 15. §. i.supr. de pignorib. (20. Aude L 14. I. 15. C. de soluti ov. nes , 687 Digeftorum Lib. XXII. Tit. III. IV. V._ nes, quod per dolum accipientis , vel aliquam justam ignorante causam indebitum ab eo solutum: & nisi [hoc] ostenderit, nullam eum repetitionem habere. §. i. Sin autem is, qui indebitum queritur , vel pupillus i, vel minor sit, vel mulier : vel forte vir quidem perfecta: statis , sed miles , vel agricultor, & forensium rerum expers, vel alias simplicitate gaudens , & desidis deditus : tunc eum, qui accepit pecunias, ostendere, bene eas accepisse, & debitas ei fuisse solutas; & si non ostenderit, eas redhibere. §. 2. Sed hxc ita, si totam summam indebitam fuisse solutam is, qui dedit, contendat. Sin autem pro parte quaeritur, quod pars pecuniae solutae debita non est; vel quod ab initio quidem debitum fuit, sed vel dissoluto debito, postea ignarus iterum solvit, vel exceptione tutus, errore ejus, pecunias dependit: ipsum omnimodo hoc ostendere, quod vel plus debito persolvit, vel jam solutam pecuniam per errorem repetita solutione dependit, vel tutus exceptione suam nesciens projecit pecuniam: secundum generalem re ,T ulam , quxeos', * qui opponendas ejse exceptiones adfirmant, vel solvife debita contendunt , hac ostendere exigit. §. Z. In omnibus autem visionibus, quas proposuimus, licentia concedenda est ei, cui onus probationis incumbit, adversario suo de rei veritate jusjurandum 2 inferre, prius ipso pro calumnia jurante 3 , ut judex juramenti fidem secutus, ita suam sententiam postit formare, jure referendo 4 religionis ei servando. §. 4. Sed hoc, ubi de solutione indebiti quxstio est. Sin autem cantio indebite exposita esse dicatur, & indiscrete loquitur : tunc eum, in quem cautio exposita est , compelli debitum esse ostendere , quod in cautionem deduxit: nisi ipse specialiter , qui cautionem exposuit, causas ; explanavit, pro quibus eandem conscripsit. Tunc enim stare eum oportet suo confessioni: nisi evidentissimis probationibus in scriptis 6 habitis ostendere paratus sit, fele hoc indebite promisisse. 26. PAPINIANUS lib. 20. Quostionum. pRocula magno quantitatis fideicommissum a fratre sibi debitum , post mortem ejus in ratione cum heredibus compensare vellet, ex diverso autem allegaretur, nunquam id d fratre, quamdiu vixit , desideratum, cum variis ex causis sepe [in] rationem fratris pecunias ratio ProcuUe solvisset: Divus Commodus , cum super eo negotio cognosceret, non admisit compensationem, quasi tacite fratri fideicommissum fuisset remissum. 27. SCiEVOLA lib. 33. Digestorum. Q Ui testamentum faciebat, ei qui usque ad certum modum capere -potuerat, legavit licitam quantitatem : deinde ita locutus est: Titio centum do, lego, qiue mihi pertulit, qua ideo ei non cavi, quod omnem fortunam U substantiam, ß quam d matre susceperat, in stnu meo habuifine ulla cautione. Item , eidem Titio reddi est solvi volo de substantia mea centum quinquaginta , qua; ego ex reditibus pradio- rum ejus, quorum ipse fruitum percepi pst distraxi: item de Calendario, ji qua u matre receperat Titius, in rem meam converti. Quxro, an Titius ea exigere potest ? Respondit, si Titius suprascripta ex ratione sua ad testatorem pervenisse probare potuerit, exigi: videtur enim eo , quod ille plus capere 11011 poterat, in fraudem Legis hxc in testamento adjecisse. 28. LABEO lib. 7. Pithanon a Paulo Epitomatorum. CI arbiter animadvertere debeat, an'operis falli memoria extet , hoc ® eiquxrendum est: an aliquis meminerit, id opus factum esse ? Paulus: Imo , cum in arbitrio quxritur, memoria facti operis extet , necne : non hoc quxritur , num aliquis meminerit, quo die , aut quo 7 Consule f altum fit, sed num hoc aliquo modo probari postit , quando id opus facium sit: & hoc ita, quod Grxci dicere solent, Iv ttXoctu 8- non enim potest hoc memoria non teneri : intra annum (puta) salium : cum interitu nemo sit eorum , qui meminerit , quibus Consulibus id viderit, sed cum omnium hxc est opinio nec audisse, nec vidisse, cum id opus fieret, neque ex eis audis se , qui vidissent, aut audissent: & hoc infinite similiter sursum versum accidet: cum memoria operis facti non exstaret. 29. SCiEVOLA lib. 9. Digestorum. TMperatores Antoninus & Verus Augusti Claudio Apollinari re- • scripserunt, in hxc verba : Probationes, qua de filiis dantur, non insola adfirmatione 9 testium consistunt, sed & epistolas, qua uxoribus mißte allegarentur, Ji de fide earum constitit, nonnullam vicem instrumentorum obtinere decretum est. §. I. Mulier gravida repudiata , filium enixa absente marito , [ut] spurium in actis professa est: Quxsitum est , an is in potestate patris sit, & , matre intestata mortua , jussu ejus hereditatem matris adire possit, nec obsit profelsio a matre irata facta ? Respondit, veritati locum supersere. 30. Lib. 1. Responsi FESTO respondit. CI ancilla fuit, ad libertatem perductam non videri, neque [per] fideicommissi 10 relicti sibi probationem , nec quod alimenta sunt, ut nutrici prxstita. 31. Lib. 2. MACTORIO SABINO. r^Ommemorationem in chirographo pecuniarum, qux ex alia causa debere dicuntur, factam , vim obligationis non 11 habere. 12 T I T. IV. DE FIDE 13 INSTRUMENTORUM , ET AMISSIONE' EORUM. i. PAULUS lib. 2. Sententiarum. INstrumentorum nomine ea omnia accipienda sunt, quibus causa A instrui 14 potest: & ideo tam testimonia, quam persona 15 instrumentorum loco habentur. 2. IDEM lib. ;. Sententiarum. QUicunque a fisco convenitur, non ex indice & exemplo alicu- jus scripturx, sed ex authentico conveniendus est: ita ii contractus fides possit ostendi : exterum calumniosam scripturam vim in judicio obtinere non convenit. 3. IDEM lib. 3. Responsorum respondit. T?Epetita quidem die cautionem interponi non debuisse, sed falsi crimen, quantum ad eos, qui in'hoc consenserunt, contractum 11011 videri: cum inter prxsentes & convenientes res actitata sit: magisque debitor, quam creditor deliquerit. 4. GAJUS lib. singul. de forma hypothecaria. IN re hypothecx nomine obligata , ad rem non pertinet, quibus fit 16 verbis: fieuti est [&] in his obligationibus, qux consensu contrahuntur. & ideo [&] sine scriptura si convenit, ut hypotheca fit, & probari 17 poterit, res obligata erit, de qua conveniunt. Fiunt enim de his scripturx, ut, quod actum est, per eas facilius probari possit: & sine his 1 8 autem valet, quod actum est , fi habeat probationem ; sicut & nuptix 19 sunt, licet testatio fine scriptis habita est. ;. CALLISTRATUS lib. 2. Qus- stionum. . CI res gesta , sine literarum quoque consignatione , veritate factum suumprxbeat, non ideo minus valebit, quod instrumentum nullum de ea intercessit. 20 6. ULPIANUS lib. 70. ad Edictum. CI de tabulis testamenti depoliendis agatur, & dubitetur , cui eas deponi oportet: semper seniorem juniori, & amplioris honoris inferiori, & marem famiinx , & ingenuum libertino prxfere- mus. TIT. V. DE ji TESTIBUS. 1. ARCADIUS , qui & Charisius , lib. singul. de Testibus. (1. I. 13. in fin.supr. de Publician. (2. Nov, 73. c. 4- ( 3 - A 34 - §. 4 .supr. de jurejur. (4. d. I. 34 - §• 7 - A 12. §. 1. C. de reb. cred. (5. 1 . 13. C. denon numerat, pecun. (6. arg. I. I. C. de teft. (7. I. a. §. 8- infr. de aqua est aqua pluv. arc end. (8- v.l. 3. supr. de condidi. tritic. (9. Fac. A 9. C. de nupt. (10. Excip. Nov. 78. c. 4. vers.sienimmiles. (11, Immovide 1 . 13. C. denon numerat, pecun. (12. v.Nov. 119. c. 3. (13. Lib. 4. C. 2i. Nov. 44- L? 73 - ( 14 - A 1°. §- 2. in sin. supr. de edendo. I. 8. in pr.supr.fa.mil. ercisc. I. 34. infr. de admin. £7 peric. tutor. I. ult. infr. de suspell. tut. I. ;. inpr. infr. de jure deliber. (15. d. I. 8. inpr. d. I. 34. A 99. in fin. infr. de verb.sig »- (16. I. q.supr. de pignorib. (17. A 17. C. de pali. (18. Excip. A 17. C.h. t. (19. A 9. C. de nupt. (20. Excip. A I. C. de jure emphyteut. (21. Lib. 4. C. 20. Nov. 90. Testinw- 639 De testibus. 'T'Estimoniorum «siis frequens ac necessarius est: & ab his prsci- 1 pue exigendus, quorum fides non vacillat. §. I. Adhiberi quoque testes possunt, non solum in criminalibus causis, sed etiam : in pecuniariis litibus, si cubi res postulat: & hi, quibus non interdicitur testimonium, nec ulla Lege i a dicendo testimonio excusantur. §. r- Quanquam quibusdam Legibus ampliffimus numerus testium definitus sit: tamen ex Constitutionibus Principum hxc licentia ad sufficientem numerum testium coarctatur, ut judices moderentur, & eum solum numerum testium , quem necessarium esse putaverint, evocari patiantur ; ne effrenata potestate ad vexandos homines siiperfiua multitudo testium protrahatur. 2. MODESTINUS lib. 8. Regularum. TN testimoniis autem dignitas, fides, mores, gravitas examinan- ■*- da est: & ideo testes, qui adversus fidem suam testationis vacillant», audiendi non sunt. z. CALLISTRATUS lib. 4. de Cognitionibus. 'TEftium fides diligenter examinanda est. Idcoque in persona eo- rum exploranda erunt in primis conditio cujufque : utrum quis decurio, an plebejus fit: & an honest«, & inculpat« vit« 3 , an vero notatus quis, & reprehensibilis; an locuples, vel egens sit, ut lucri causa quid facile admittat: vel an inimicus 4 ei sit, adversus quem testimonium fert; vel amicus [ei] fit, pro quo testimonium dat. Nam si careat suspicione testimonium, vel propter personam , ä qua fertur, quod honesta ; sit: vel propter causam , quod neque lucri , neque grati« 6, neque inimiciti« causa sit: admittendus est. §. 1. Idcoque D. Hadrianus Vivio Varo , Legato provincis Cilici« , rescripsit, eum, qui judicat, magis posse scire, quanta fides habenda sit testibus. Verba epiltolx hxc sunt : Tu magis scire potes, quanta fides habenda fit tejlibus : qui, (fi cujus dignitatis , (fi cujus ajlimationisfint: (fi qui simpliciter vifijint dicere, utrum tinum eundemque meditatumJermonem attulerint j an ad ta , qua: interrogaveras , ex tempore verisimilia responderint. §. 1. Ejusdem quoque Principis extat rescriptum ad Valerium Verum de excutienda fide testium, in hxc verba: Qua 7 argumenta ad quem modum probanda cuique rei sufficiant, nutio certo modo satis definiri potest : ficut non sctnpcr, itasape ßne publicis monumenti, cuiusque rei veritas deprehenditur, alias numerus testium, alias dignitas (fi auctoritas, alias, velati consentiens fuma, confirmat rei, de qua quaritur, fidem. Hoc ergo solum tibi rescribere pojsum summatim , non utique ad unam probationisspeciem cognitionem ftutim alligari debere i sed ex sententia animi tui te afiimare oportere, quid aut credas, aut parum probatum tibi opinaris. §. 3. Idem Divus Hadrianus Junio Rusino Proconsuli Macedoni« rescripsit, testibus se , non tejli- moniis crediturum. Verba epiftolx ad hanc partem pertinentia hxc sunt: Quod crimina objecerit apud me Alexander Apro, (fi quia [»0»] probabat, nec testes producebat , sed testimoniis uti volebat, quibus apud me locus non est, nam ipsos interrogare soleo : quem remisi ad provincia Präsident , ut is de fide testium quareret; (fi , niji implejfet quod intenderat, relegaretur. §. 4. Gabinio quoque Maximo idem Princeps in hxc verba rescripsit 1 Alia est autioritas prasentium testium, aliateflimoniorum, quarecitarifilent. Tecum ergo delibera, ut, Ji retinere eos velis , des eis impendia. 8 §. 5. Lege Julia de Vi cavetur, ne hac lege in. reum testimonium dicere liceret , qui se ab eo,parenteve ejus liberaverit: quive impuberes 9 erunt: quique judicio publico damnatus erit, qui eorum in integrum restitutus non erit: quive in vinculis , custodiave publica erit: quive ad bestias 10, ut depugnaret,se locaverit: quatve palam qiueflum faciet, feceritve: quive, ob testimonium dicendum , vel non dicendum, pecuniam accepisse judicatus , vel convicias erit. Nam quidam propter reverentiam personarum, quidam propter lubricum consilii fui, alii vero propter notam & infamiam vit« sii«, admittendi non sunt ad testi- monii fidem. §, 6. Testes non temere evocandi sinit per longum 69Ö (1. Fac. I. 4. si 5. infr. h. t. (2. 1. 16. infr. eod. v. I. 27. infr. adleg. Cornei, defals. I. 19. infr. de qv.ceftion. (3. Nov. 90. c. I. (4. 1 . 17. C. h. t. Nov. 90. c. 7. (5. 1 . 9. in pr. C. h. t. (6. si C. eod. (7. Adde 2. Feud. 23. (8. /. n. C. h. 1 . 1 . 6 . §. 2. C. de appellat. (9. 1 . 19. itifin. infr. h. 1 . 1 . 20. in pr. infr. qui testamenta facere. H. 6. Inst. de testam. (10. 1 . 1. §. 6. vers. (fi qui operas, supr. de postulando, (11. I. qq.supr. tx quib. caus. major. (12. I. 10. inpr. infr. de gradib. (fi affin. I. 2. in pr. infr. de accusat. v 3 - si 5 - infr. h. t. (14. si 12. C. eod. (15. si q.stipr. eod. (16. T 0 M. I. iter : & multo minus milites avocandi sinit a 11 signis vel muneribus, perhibendi testimonii causa: idque Divus Hadrianus rescripsit. Sed & Divi Fratres rescripserunt: Quod ad testes evocandos pertinet , diligentia: judicantis efl explorare , qua consuetudo in ea provincia , in quam judicat, fuerit ; nam fi probabitur, sepe in aliam civitatem testimonii gratia plerosque evocatos , non ese dubitandum, quin evocandi fint, quos necesarios in ipsa cognitione deprehenderit , qui judicat. 4. PAULUS lib. 2. ad Legem Juliam & Papiam. J^Ege Julia judiciorum publicorum 12 cavetur, ne invito Aenu«- cietur , ut testimonium [ litis 1 dicat adversus socerum, generum 13 , vitricum, privignum, sobrinum, sobrinam , sobrino natum , eosve , qui priore gradu fint: item, ne liberto ipsius, liberorum ejus, parentum, viri, uxoris: item, patroni, patrona: & ut ne patroni , patrona adversus libertos, neque liberti 14 adversus patronum cogantur testimonium dicere. . ?• GAJUS lib. 4. ad Leg. Juliam & Papiam. JN Legibus, quibus excipitur , ne gener 19, aut socer invitus testimonium dicere cogeretur, generi appellatione sponsum 16 quaque fili« contineri placet: item soceri , spons« patrem. 6. LICINNIUS RUFINUS lib. 2. Regul. TDonei non videntur esse testes, quibus imperari potest , ut testes fiant. 7. MODESTINUS lib. 3. Regularum. £Ervi responso tunc credendum 17 est 18 , cum alia probatio ad eruendam veritatem non est. 8- SC/EVOLA lib. 4. Regularum. JNviti testimonium dicere non coguntur senes, valetudinarii 19, vel milites 20, vel qui cum Magistratu Reipublicx causa absunt , vel quibus venire non licet. 9. PAULUS lib. 1. ad Sabinum. 'T'Estis 21 idoneus pater filio , aut filius patri non est. x 10. POMPONIUS lib. 1. ad Sabinum. j^Ulliis idoneus testis in re 22 siia intelligitur. ii. IDEM lib. 33. ad Sabinum. A D fidem rei gest« faciendam etiam non rogatus testis intelligi- tur. 12. ULPIANUS lib. 37. ad Edictum. TJBi numerus testium non adjicitur, etiam duo sufficient: pluralis enim elocutio duorum 23 numero contenta est. 13. PAPINIANUS lib. 1. de adulteriis. rjUxsitum scio , an in publicis judiciis calumnia damnati testimo- '^-nium judicio publico perhibere poflint? Sed neque Lege Remmia prohibentur. & Julia Lex devi, & repetundarum, & peculatus , eos homines testimonium dicere non vetuerunt, vermummen, quod Legibus omisum efl, non omittetur religione judicantium : ad quorum officium pertinet, ejus quoque testimonii fidem , quod integr« frontis homo dixerit, perpendere. 14. IDEM lib. singul. de adulteriis. CCio quidem tractatum esse, an ad testamentum faciendum adhi- O beri possit adulterii 24 damnatus ! Et sane juste testimonii officii» ei interdicetur. Existimo ergo neque jure civili testamentum valere, ad quod hujusmodi testis processit ; neque jure prxtorio , quod jus civile subsequitur 25: ut neque hereditas adiri, neque bonorum posseffio dari possit. 1;. PAULUS lib. 2. Sententiarum. VEpetundarum 26 damnatus , nec ad testamentum , nec ad testi- '*'■ monium adhiberi potest. §. 1. Hermaphroditus 17 an ad testamentum adhiberi poffit, qualitas sexus incalescentis ostendit. 16. IDEM lib. 5. Sententiarum. Q Ui falso vel varie testimonia dixerunt, vel utrique parti prodi- -demnt, ä judicibus competenter puniuntur. si 8- infr. de grad. (fi affin. I. 4. infr. ad leg. Pompcj, de parricii. (17. I. 58. in fin.supr. de adii, edict. (18- Vide tamen Nov. 90. c. 6. c fi Nov. Leon. 49. (19. Fac. si 60. infr. de rejudic. ( 20. si 3. in fin.supr. h. t. (21. I. 6 .supr. si 24. infr. I. 6 . C. eod. (22. I. 10 . C. eod. (23. I. 217. in fin. infr. deverb. sign. (24. V. si 18 . infr. h. t. (2$. I. 7. in fin.supr. dejustit. (fi jure. I. 11.supr. de prascr.verb. (26. /. 20. §. 5. infr. qui testam, facere, (27. V. /. 10. supr. de statu bomin. Xi 17. L'L- 6g i Digestorum Lib. X XII« Tit. V. VI» 692 17. ULPIANUS lib. singul.. Regularum.. TJAter, &tilius, qui in potestate ejus est , item duo fratres , qiu ^ in eiusdem patris, potestate., sunt, testes utrique I: in eodem testamento , vel eodem negotio fieri possunt: quoniam nihil nocet, ex una domo plures testes alieno negotio adhiberi., 18. PAULUS lib. 2. de adulteriis.. CX eo, quod prohibet Lex Julia de adulteriis, testimonium di- cere condemnatam 2 mulierem-, colligitur,, etiam, mulieres testimonii in judicio dicendi jus habere. 19. ULPIANUS lib. 8. de offic. Proconf. testimonium non dicunt publicani: item is , qui non de- ^ tractandi testimonii causa aberit: item is, qui quid exercitui prsbendum conduxerit. §. 1. Sed neepupillis 3 testimoniuiri de- nunciari potest. 20. VENULEJUS lib. 2; de Judic. public. TN testimonium accusator citare non debet eum , qui judicio pu- 1 blico reus erit, aut qui minor viginti annis erit. 21. ARCADIUS, qui & Charisius, lib. singul. de Testibus. /TvB carmen famosum 4 damnatus intestabilis 5 fit. §. i. Illud quoque incunctabile est, ut, si res exigat, .non tantum privati , sed etiam Magistratus, 11 in-pratenti sint, testimonium dicant.. f Item Senatus ccnsuit, Pratorem testimonium dare debere in judicio adulterii causa.. §. 2. Si ea rei conditio sit, ubi harena- rium testem , vel similem personam admittere cogimur , fine tormentis testimonio ejus credendum non est. §. 3. Si testes omnes ejusdem honestatis & existimationis sint, &. negotii qualitas ac judicis motus cum his concurrit, sequenda sunt omnia testimonia: si vero ex his quidam [eorum] aliud dixerint, licet impari numero, credendum est:.sed quod natur» negotii convenit, & quod inimicitire aut grati» suspicione caret: confirmabitque judex motum animi sui ex argumentis & testimoniis, & qn;e rei aptiora , & vero proximiora esse compererit. Non enim ad multitudinem respici oportet , sed ad sinceram testimoniorum fidem , & testimonia, quibus potius lux-veritatis 6 adsistit. 22. VENULEJUS lib. 2. de offic. Proconf. [''Urent Magistratus cujulque loci, testari volentibus & seipsos, .& alios , testes vel signatores prxbere : quo facilius negotia explicentur, & probatio rerum salva sit. 23. IDEM lib. 1. de Judiciis publicis. pF.educi testis is non potest, qui ante in eum reum testimonium dixit. 24. PAULUS lib. .5. Sententiarum.. 'TEstes eos , quos accusator de domo7 produxerit, interrogari non placuit. 8 25. ARCADIUS [qui & Charisius] lib. singul. de Testibus. ' TL 1 Andatis cavetur ., ufParaßdes attendam, ne patroni in causa , cui patrocinium priestiterunt, testimonium dicant: Qjiod & in exeeutoribus negotiorum observandum est. TIT. VI. DE JURIS 9 ET PACTI IGNORANTIA. 1. PAULUS . lib. .44., ad Edictum.. 1 Onerantia vel facti, vel juris est. §. I. .Nam .fi quis nesciat 10 decessisse eum , cujus bonorum possessio defertur, non cedit ei tempus, f Sed si sciat quidem defunctum esse cognatum, nesciat autem proximitatis nomine bonorum posselsionem sibi deferri; aut se sciat scriptum heredem, nesciat autem, quod scriptis 31 heredibus bonorum possessionem Prator promittit: cedit 12 ei tempus , quia in jure errat f Idem est, si frater consanguineus defuncti eredat matrem potiorem esse, 13 §. 2. Si quis nesciat se eogna- (l - l. 22. in pr. infr. qui testam, facere. .§. 8. lrft. de testa-,nent, (z. I. 2C. §, 6. infr. quiteftum,facere, adde 14 ,'Jitpr. b. t. (3. I. 3. §• $ -supr. eod. . (4, L 18. infin. infr. qui testum, facere. I. 5. §. 9, infr. de injur. ($.v. /.26. infr. qui testum, facere. (6. /. 13. supr. de probat. (7. i. 3.. C. f f. (g. Excip.i. So§. 6. C. de repud,- (9. Lib. 1. C. 18- (ic. L $. C. qui admitti nd bonor. po[se[s. (11. 1 . 2. §. 4 . infr, de bonor. pojfejf.feennd. tabui. ■ (12. i. 10. infr: it bonor. pofef (13. V. I. 4. C. ud SC. Tcrtuü. §. 3. List. e nd. mutat. I. ult. .in pr, C. eod. Nov, 22. c. -47, in fin. Nov. ug. c. 2: (14. 1 . 29. §. 1 .Jupr.- mundati.' (15. Luit, ia fin. ir.fr. pro suo. (j 6.1.6. infr.b.t. (17. /. 31. inpr: infr: detijur.p,fst.ujucap. ■ ( g., /. 4. tum esse, interdum in jure, interdum in facto errat: nam, fi & liberum se esse, & ex quibus natus sit sciat, jura autem cognationis habere [se] nesciat, in jure errat. At si [quis] forte expolitus, quorum parentum esset, ignoret, fortasse & serviat alicui, putans se servum esse: in facto magis , quam in jure errat. §. 3. Item fi quis sciat quidem, alii delatam esse bonorum possessionem , nesciat autem, ci tempus prmterisse bonorum possessionis : in facto errat. f Idem est, si putet, emn bonorum possessionem adeepisse. f Sed si sciat, eum non petisse, tempusque ei pneteriisse, ignoret autem sibi ex successorio capite competere bonorum posselsionem : cedet ei tempus, quia in jure errat. §. 4. Idem dicemus, si ex asse heres institutus non putet se bonorum possessionem petere posse ante apertas tabulas.. Quod si nesciat esse tabulas, in facto errat. 2. NER ATIUS lib.. 5. Membranarum. TN omni parte error in jure.non eodem 14 loco, quo facti ignoran- x tia, haberi debebit: cum jus finitum &poffitesse, & debeat: Facti interpretatio plerumque, etiam prudentissimos fallat. 3. POMPONIUS lib. 3. ad Sabinum. ■pLurimum filterest , utrum quis de alterius 1; causa & facto nom sciret, an de jure suo ignorat. §. 1. Sed Cassius, ignorantiam Sabinum ita accipiendam existimasse ,, refert, non deperditi, & nimium securi 16 hominis.. 4. IDEM lib. 13. ad Sabinum.. J Uris ignorantiam in usucapione negatur 17 prodesse : fasti vere- ignorantiam prodesse constat. TERENTIUS CLEMENS lib. 2. ad Legem Juliam & Papiam. INiquissimum videtur , cuiquam scientiam alterius, quam suam nocere: vel ignorantiam alterius alii profuturam. 6. ULPIANUS lib. 18. ad Leg. Jul. & Pap. XIEesupina 18 ignorantia ferendacit factnm ignorantis: [11t] ne* scrupulosa 19 inqu,sitio exigenda. Seien da enim hoc modo mstimanda est, ut neque negligentia crassa , aut nimia securitas fatis expedita sit, neque delatoria curiositas exigatur. 7". PAPINIANUS lib. 19..Qiueltiomim. J Uris 20 ignorantia non prodest adquirere volentibus : suum ve^- ro petentibus 1101. nocet. 8- IDEM lib. 1. Definitionum. , U Rror facti ne maribus quidem in damnis, vel compendiis obest,- • juris autem error nec 21 fruminis in compendiis 22 prodest.- Caterum omnibus juris error in damnis amittendae rei fu» 11011 nocet. 9. PAULUS lib. singul. de juris, & fa-ti ignorantia. T) Egula est, juris z^ quidem ignorantium cuique nocere, fucii vero ignorantiam non nocere. Videamus igitur-in quibus spcciebus locum habere possit: ante prxmisso-, quod minoribus 24 viginti quinque annis [jus] ignorare permissum est: quod & [in] fceim- nis 25 in quibusdam causis propteriextis infirmitatem dicitur: & ideo sicubi non est delictum , sed juris ignorantia, non laeduntur. - Hac ratione , si minor viginti quinque annis filiofamilias 26 credi-- derit, subvenitur ei, ut non videacur filiofamilias credidisse. §. 1. Si filiusfamilias milesa eoui.inlitone heres institutus, nesciat, sibi etiam sine patre licere adire , per Constitutiones Princi-- pales jus ignorare potest: & ideo- ei dies aditionis [11011] cedit. §. 2. Sed fucii ignorantia ita demum cuique non nocet, si non ei: summa negligentia objiciatur: quid enim , si omnes in civitas sciant, quod ille solus 27 ignorat ? Et recte Labeo desinit: scientiam neque euriosilsimi , neque negligenriffimi hominis accipien-- dam : verum ejus , qui eam rem , diligenter inquirendo , notam habere possit. §. 3. Sed jüris ignorantiam non prodesse, Labeoita accipiendum existimat, si jurisconsulti 28 copiam haberet, vel sua infr. quod vi aut clam.. (19. Immo vide l. 3. §. 9. sicpr.de in rea infr. de bonor. pejf-jT. I. 11. §.. 4. Jupr. de bis, qui notantur infun. L 29,-§. i.fupr. mundati . (24. /. 11 . C. h. t. L pen. C. de in integr. reftit. minor. I. ult. C. Ji ad-verf. folut. fac. I. zq.fupr. de condiit, indebe (2;., Vi /. Scfupr. b. t. ■ (26. I. ii.insin.supr.de minor, !■ 3 - §• z.Jiipr. de SC: lllacedon. (27. I. II. §. 3 .Jupr. de injlit. aci. (28. v. I .- io. infin. infr. de bonor. pojßjs, l. 2. infin. infr. quis ordo in pojejj ■ prudentia 693 _ Dc sponsalibus. 694 prudentia instruQus Iit: ut, cui Facile fit scire , ei detrimento sit juris ignorantia, quod raro accipiendum est. §. 4. Qui ignoravit dominum esse rei venditorem, plus in re 1 est, quam in existimatione mentis: & ideo, tametsi existimet, se non a domino emere, tamen , si ä domino ei tradatur , dominus efficitur. §. 5. Si quis jus ignorans, Lege 2 Falcidia usus non sit, nocere ei dicit epistola Divi Pii. Sed ct Imperatores Severus & Antoninus in hxc verba rescripserunt: Quod ex causa fideicommij]! indebitum datum est, st non per errorem 3 solutum ejl, repeti non poteft. Quuni- obrem Cargiliani heredes , qui, cum ex testamento eius pecuniam ad opus aquxductus reipubiica Cirtensium relictam solverint , non filum cautiones non exegerunt, qiue interponi solent , ut quod amplius cepissent municipes, quam per Legem Falcidia,11 licuisset, redderent, verum etiam stipulati sunt , ne ea sumina in alios usus converteretur, & scientes prudentesque pasji sunt eam pecuniam in opus aqnicdiicius impendi: frustra postulant reddi Jibi d Rcpublica. Cirtenjium, qua/i plus debito dederint: eunt Jit utrumque iniquum , pecuniam , qioc ad opus aquaeductus data est , repeti ; ist Rentpubli- cum ex corpore patrimonii fui impendere , [£f] in id opus , quod totum-alieme libernlitutis gloriam repraesentet, f Quod Ji ideo repetitionem ejus pecuniic habere credunt , quod imperitia lapji, legis Fulci- dia beneficio uji nonfimt: sciant , ignorantiam fasti , non juris pro- dejfe : nec stultis solere succurri, sed errantibus, f Et licet mu- nicipum mentio i II hac epistola si at, tamen & in qualibet persona idem observabitur. Scii nec, quod in opere aquaeductus relicta esse pecunia proponitur, in illinc solam calum cellare repetitionem dicendum est: nam initium constitutionis generale est: demonstrat enim ., si non per errorem solutum sit fideicommissum., quod indebitum Fuit, non posse repeti, f Item & illa pars xque generalis est, ut qui juris ignorantia legis r alcidix beneficio usi non sunt 4, [nec] poffint repetere: ut secundum hoc polfit dici, etiam si pecunia, qux per fideicommissum relicta est, quxque soluta est, non ad aliquid faciendum relicta fit, & licet consumpta non sit, sed exstet apud eum , cui soluta est, cessare repetitionem. -io. PAPINIANUS lib. 6. Responsorum. [Mpuberes sine tutore agentes, 'nihil posse scire intelliguntur. (1. §. 11. Inft. de legat, immo vide t. 15. infr. de adquir. vel omitt. bered. (2. 1 . 9. C. ad leg. Falcid. (3. 1 . 7. C. dc condici. htdeb. (4. d. l. >j. LIBER VIGESIMUS TERTIUS. T I T. I. DE i SPONSALIBUS. t. FLORENTINUS lib. 3. Institutionum. I PPonfalia , sunt mentio & repromissio nuptiarum futura- 1 N rum. 2. ULPIANUS iib. fing. de Sponsal. ßPtmsalia [autem] dista sunt a spondendo : nam moris fuit veteribus stipulari, & spondere sibi uxores futuras. 3. FLORENTINUS lib. 3. Institutionum. T TNile & jponji spmjdique appellatio nata est. 0 4. ULPIANUS lib. 35. ad Sabinum. . CUffieit nudus consensus ad constituenda sponsalia. §. 1. Deni- 1° que constat, & absenti 2 absentem desponderi posse: & hoc ^ quotidie fieri. 5. POMPONIUS lib. 16. ad Sabinum. UiEc ita, si scientibus his, qui absint, sponsalia fiant, aut fi postea ratum habuerint. 6. ULPIANUS lib. 3A. ad 'Sabinum- CI puellae tutores ad finienda sponsalia nuncium miserunt, non putarem lussecturum ad dissolvendam nuptiarum spem 3 hunc nuncium: non magis, quam sponsalia posse eos solos constituere: nili forte omnia ista ex vnlunta-.c puellae facta sint. 7. PAULUS lib. 35. ad E.lictum. IN sponsalibus nihil imerest , utrum testatio interponatur , an A aliquis sine 4 scriptura spondeat. §. 1. In sponsalibus etiam consensus eorum exigendus est , quorum in nuptiis 5 desideratur. Intelligi tamen semper filis patrem consentire , nili evidenter dissentiat, Julianus scribit., 8- GAJUS lib. 11. ad Edisti:m provinciale. 1 UUror quin sponsalibus 6 impedimento sit, plus quam manife- ) stum est : sed postea interveniens sponsal\a non infirmat. 9. ULPIANUS lib. 35. ad Edictum. QUasitum est apud Julianum, an sponsalia sint ante duodecimum ^ annum , si fuerint nuptix collatx? Et semper Labeonis 7 sententiam probavi, existimantis , C quidem prxeesserint sponsalia 5 durare ea, quamvis in domo loco nupta esse coeperit; si vero non prxeesserint, hoc ipso, quod in domum deducta est, non videri sponsalia facta. Quam sententiam Papinianus quoque probat. 10. IDE.Vi lib. 3. Disputationum. JN potestate manente filia, pater sponso nuncium remittere potest 8, & sponsalia dissolvere : Enimvero si emancipata est, non potest neque nuncium remittere, neque, qux dotis causa data sunt, (1. Lib. 5. c. I. (2. I. ult.infr.h. t. (3. I. 13. §. 3. infr. ad leg. Jid, de adult. (4. Adde l. 9. C. de nupt. (5- L infr. de ritu nupt. (<>. Adde i. 16. in fin. infr. d. t. (7. /. 32. §. 27. infr. de donat, inter vir. ist uxor. (g. /. z.in fin. infr. de divort. (9. i. 5. i. 7. in sin. supr. b. t. (10 , Nov. Leon. 109. (11. L59.infr.dc condicere: ipsa enim filia nubendo efficiet dotem esse-, condictio- nemque extinguet, qux, causa non secuta, nasci poterit: nisi forte quis proponat-, ita dotem patrem pro emancipatafilia dedisse, ut , si nuptiis non consentiret [ vel contractis, vel non contractis, ] repeteret, qux dederat: tunc enim habebit repetitionem. 11. JULIA NUS lib. 16. Digestorum. CPonfalia, sicut nuptix , consensu contrahentium fiunt: &idco, sicut nuptiis, ita sponsalibus filiamfamilias 9 consentire oportet. 12. ULPIANUS lib. singul. de Sponsalibus. CEd , qux patris voluntati non repugnat, consentire intelligitur. ^ §. 1. Tunc autem solum dissentiendi ä patre licentia filix conceditur, fi indignum moribus, vel turpem sponsum ei pater eligat. 13. PAULUS lib. 5. ad Edictum. ■plliofamilias dissentiente, sponsalia nomine ejus fieri non pos- r sunt. 14. MODESTINUS lib. 4. Differentiarum. IN sponsalibus contrahendis xtas contrahentium definita non est, ut in matrimoniis : quapropter [&] a primordio xtatis sponsalia effici possunt, fi modo id fieri ab utraque persona intelligatur, id est, si non sint minores , quam septem 10 annis. 15. jDEM iib. singul. de Enucleatis casibus. 'TUtor factam pupillam suam nec ipse uxorem ducere, nec filio suo in matrimonio adjungere potest. 11 Scias tamen, quod de nuptiis tractamus , & ad 12 sponsalia pertinere. 16. ULPIANUS lib. 3. ad Legem Juliam & Papiam. EARatio Imperatorum Antonini & Commodi, qux quasdam nuptias in perlbnam Senatorum inhibuit, de sponsalibus nihil locuta est: recte tamen dicitur, etiam sponsalia in his casibus ipsi) jure nullius esse momenti : ut suppleatur, quod Orationi deest. 17. GAJUS lib. 1. ad Legem Juliam & Papiam. CiEpe justxac necessarix causx 11011 solum annum, vel biennium, ^ led etiam triennium, & quadriennium, & ulterius trahunt sponsalia : veliiti valetudo sponsi sponsxve, vel mortes parentum , aut capitalia crimina , aut longiores peregrinationes, qux ex neceiu- tate fiunt. 18. ULPIANUS lib. 6. ad Edictum, i N sponsalibus constituendis parvi refert, per se 6L' coram, an per * internuncium 13 , vel per epistolam , an per alium hoc factum est: & fere plerumque conditiones, interpositis personis, [expediuntur. ] ritu nupt. & tit. C. dc interdici, matrim. inter pttpitt. ist tut. vide tamen l. 36. infr. de ritu nupt. (12. L 60. §. 5. infr. d. t. £13. /. 4. §. 1. supr. h. t. fac. L. 2. in pr. supr. de paä. I. 14. insin.jupr. d e conßitut. pectat. X x 2 TIT. II. Xx 2 695 Digestorum Lib. XXffl, Tit. II. 696 T I T. II. DE RITU NUPTIARUM. 1 1. MODESTINUS lib. 1. Regularum. "^Uptix sunt 2 conjunctio maris & fcernime, [ & J consortium omnis vitx: divini 3 & humani juris communicatio. 2. PAULUS lib. 35. ad Edictum. "MUptix consistere non possunt, nisi consentiant omnes: id est, qui coeunt, quorumque4 in potestate sunt. 3. IDEM lib. 1. ad Sabinum. OI nepotem exsilio, & neptem ex altero filio in potestate habeam : 0 nuptias inter eos [me] solo 3 auctore contrahi posse, Pomponius scribit. & verum est. 4. POMPONIUS lib. 3. ad Sabinum. A I Inorem annis duodecim nuptam, tunc legitimam uxorem fore , •* A cum apud virum explesset duodecim annos. 5. IDEM lib. 4. ad Sabinum. TyiUlierem absenti per literas ejus, vel per nuncium posse nubere 1 A placet, fi in domum ejus deduceretur, eam vero, quae abesset, ex literis vel nuncio [suo] duci a marito non posse : deductione enim opus este in mariti, non in uxoris domum; quasi in domicilium matrimonii. 6. ULPIANUS lib. 3;. ad Sabinum. jTJEnique Cinna scribit: eum , qui absentem accepit uxorem, deinde rediens ä cuma juxta Tiberim perisset, ab uxore lugendum , responsum est. 7. PAULUS lib. singulari ad Legem Falcidiam. JDeoqne potest fieri, ut in hoc casu aliqua virgo & dotem , & de dote habeat actionem. 8- POMPONIUS lib. ;. ad Sabinum. J^Ibertinus 7 libertinam matrem , aut sororem, uxorem ducere non potest: quia hoc jus moribus, non legibus, introductum est. 9. ULPIANUS lib. 26. ad Sabinum. Jgl nepos uxorem velit ducere , avo Furente, omnimodo patris auctoritas erit necessaria: sed fi pater furit, avus sapiat, sufficit avi voluntas. §. 1. Is, cujus pater ab hostibus captus est, si non intra triennium 8 revertatur , uxorem ducere potest. 10. PAULUS lib. 35. ad Edictum, gl ita pater absit, ut ignoretur, ubi fit, & an sit: quid faciendum est , merito dubitatur? Et, si triennium effluxerit, postquam apertissime fuerit pater ignotus, ubi degit, & an superstes sit, non prohibentur liberi [ ejus] utriusque sexus, matrimonium vel nuptias legitimas contrahere. 11. JULIANUS lib. 62. Digestorum. HI filius ejus , qui apud hostes est, vel absit, ante triennium captivitatis, vel absenti« patris uxorem duxit; vel si filia nupserit ; puto , recte matrimonium vel nuptias contrahi': dummodo eam filius ducat uxorem, vel filia tali nubat , cujus conditionem «ertum sit, patrem non repudiaturum. 12. ULPIANUS lib. 26. ad Sabinum. CI qua mihi uxor fuit, deinde a me repudiata nupsit Sejo , quem ego postea adrogavi: non sunt nupti« incete. §. 1. Inter me, & sponsam 9 patris mei nuptiae contrahi non possunt, quamquam no-uercu mea non proprie dicatur. §. 2. Sed & per contrarium, sponsa iq mea patri meo nubere non poterit: quamvis .nurus non proprie dicatur. §. 3. Si uxor mea post divortium alii nupserit , & filiam susceperit, putat Julianus,, hanc 11 quidem privignam non esse, verum nuptiis ejus abstinendum. §. 4. Adoptiva: 12 sororis filiam possum uxorem ducere: cognata enim mea non est filia ejus, quia avunculus 13 nemo fit per adoptionem; & ex demum cognationes contrahuntur in adoptionibus, qux legitimae essent, (1. lib. 5. C . 4. Lib. I. Infl. 10. (2. 1 . 1. §. 3- supr. dejnstit. tsf jure. §. 1. Jnst, de patr. potest. Inft. de jure itatur, gent.cfi civil, in pr. (3. Adde l. 4. C . de crimine exfil . bered. (4. I. 12. infin. C. inpr. Infl. de nupt. adde l. 18- infr. h. t. (5. Vide tamen 1. 16. §. I. infr. eod. (6. v. I. IO. infr. de condit. & demonftr. L 13. §. z. infir . ad leg. Jul. de adult. (7. V. 1. 14. §. 2 .infr.h.t. (8. Adde l. Ii. infr. eod. I. 12. §. 3. infr. de capt. poftliin. (9. §. 9. Infl, de nupt. (10. d. §. 9. (11. d. §. 9. (12. §. o,. infin. Infl. eod. (13. Immo vide /. 17. infin. infr. h. t. (14. v. L 23 .supr. de ad- cpt. (15. I. 47. infr. b. t. (16. Vide tamen /. 23. supr. de adopt. (17. §. I. infin. Infl. de nupt. (18. /. i.supr. h, t. §. 10. Infl. de id est, qux 14 agnatorum jus haberent. Pari ratione & sororem patris mei adoptivi possum ducere, si non fuit eodem patre nata. 13. IDEM lib. 34. ad Sabinum. CI patrona tam ignobilis 15 fit, ut eihonestx sint, vel saltem li- o berti sui nuptix: officio judicis super hoc cognoscentis hx prohiberi non debent. 14. PAULUS lib. 35. ad Edictum. A Doptivns filius fi emancipetur, eam, qux patris adoptivi uxor fuit, ducere non potest: quia nover ae locum habet. ! 6 §, 1. Item si quis filium adoptaverit, uxorem ejusdem, qux na- rus locö est, ne 17 quidem post emancipationem filii ducere poterit: quoniam aliquando nurus ei fuit . §. 2.. Serviits quoque cognationes [in] hoc 18 jure observandxsunt. Igitur suam matrem manumissus non ducet uxorem. Tantundem juris est , & in sorore, & sororis 19 filia. Idem e contrario dicendum est, ut pater filiam non poffit ducere, si ex servitute manumissi sint: etsi dubitetur, patrem eum esse, f Unde nec vulgo quxsitam filiam pater naturalis potest uxorem ducere : quoniam * in contrahendis matrimoniis naturale jus , U pudor inspiciendus est ; contra pudorem est autem, filiam uxorem suam ducere. §.3. Idem tamen, quod in servilibus cognationibus constitutum est, etiam in servilibus adfinitatibus servandum est, veluti, ut eam, qux in contubernio 20 patris fuit, quasi novercam, non poffim ducere : & contra, eam, qux in contubernio filii fuerit, patrem quasi nurum non ducere, ifique nec matrem ejus, quam quis in servitute uxorem habuit, quali socrum: cum enim cognatio servilis inteiligitur,quare non &adfinitas intel- ligatur? Sed in re dubia certius, & modestius est, hujusmodi nuptiis abstinere. §. 4. Nunc videamus, quomodo noverca, & privigna, & socrus, & nurus intelligantur : ut sciamus, quas non liceat ducere. Quidam novercam per se patris uxorem, & nurum filii uxorem, & privignam uxoris ex alio marito filiam intelligum. 21 Sed quod ad hanc causam, verius est, nec avi uxorem, nec proavi duci posse. Duas ergo, velplures novercas ducere non poterit: non mirum : nam & is , qui adoptivus eil , nec naturalis patris, nec adoptivi 22 uxorem ducere potest. [ Sed ] & fi plures uxores pater habuerit, nullam earum ducere possum, f Ita epaesocrus appellatione non tantum uxoris mex mater, sed & avia, & proavia inteiligitur: ut nullam earum ducere poilim. f Ni&us quoque appellatione non tantum filii uxor, sed & 23 nepotis , & pronepotis continetur : licet quidam has pronurus appellant, f Privigna quoque non solum ea mihi inteiligitur, qux uxoris mex filia est, sed & neptis 24, & proneptis : ut nullam earum ducere possim. Item ejus matrem, quam sponsam habui, non posse me uxorem ducere, Augustus interpretatus est : fuisse enim eam socrum. 2; 13. PAPINIANUS lib. 4. Responsorum. TJXorem quondam privigni conjungi matrimonio vitrici non oportet : nec in matrimonium convenire novercam ejus, quiprivi- gnx maritus fuit. 16. PAULUS lib. 33. ad Edictum. QRatione Divi Marci cavetur, ut fi Senatoris 26 filia libertino nn- pfiffet , nec nuptia essent : quam & Senatusconsultum feci tum est. §. 1. Nepote uxorem ducente, & filius 27 consentire debet: neptisvero si nubat, voluntas & anctoritasavi sufficiet. §. 2. Furor 28 contrahi matrimonium non sinit, quia consensu opus est: sed recte contractum non impedit. 17. GAJUS lib. 11. ad Edictum provinciale. pEr adoptionem quxsita fraternitas eousque impedit nuptias, donec 29 manet adoptio. Ideoque eam, quam pater meus adoptavit, & emancipavit 30, potero uxorem ducere: xque & si, me emancipato , illam in potestatem retinuerit, poterimus jungi matrimonio. §. 1. Itaque volenti 31 generum adoptare suadetur, nupt. (19. /. 56. infr. h. t. (20. v. I. 3. C. deinccst. cSf inutil. nupt. (21. I. 4. §. 6. infr. tlegrad-cSf affin. (22. L 14. inpr. supr. h. t. (23. 1. 6. inpr. infr. degrad. U affin. (24. I. 40. infr. h. t. (25.. I. 6. infin. I.. 8. infr. de grad. es affin. L 4. infr. ad leg. Pompej. depurricid. obst. §. 9. Infl. de nupt. (26. /. 34. §. »fi. I. 42. K. I. infr. h. 1.1. 9. supr. desenator. (27. Immo vide l. j.ßipr. h.t. (28. /. 8. in pr.supr. de bis , qui fui vel alieni jur. l.%.supr. despoitfal. (29. §. 2. vers.sedfi qua. Inft. de nupt. (30. 1. 5. i>fr- degrad. U affin. I. 33. §. j. infr. de verb. oblig. I. 9. infin. infr. de liber. & pofthum. (zi. §. 2. in fin. Infl. de nupt. ut 697 De ritu nuptiarum, 698 ut filiam «manciparet: similiter suadetur ei, qui nurum velit adoptare , ut emancipet filium. §. 2. Amitam 1 quoque, & materteram , item magnam 2 quoque amitam , & materteram magnam prohibemur uxorem ducere; quamvis magna amita , & matertera, quarto3 gradu sint. Utique autem amitam, & amitam magnam prohibemur uxorem ducere , & si per adoptionem 4 nobis conjunctas sint. iS. JULIANUS lib. 16. Digestorum. vrUptix inter easdem personas nisi volentibus parentibus reno.- vat«; , justa non habentur. 19. MARCIANUS lib. 16. Institutionum. pApite trigesimo quinto Legis Julia : Qui liberos , quos habent ^ in potestate, injuria prohibuerint ducere uxores, vel nubere, (vel qui dotem dare non volunt: ex Constitutione Divorum Severi & Antonini) , per Proconsules, Pnesidesque provinciarum coguntur in matrimonium collocare , & dotare. 6 Prohibere autem videtur, & qui conditionem non quaerit. 20. PAULUS lib. singul. ad Orationem Divi Severi & Commodi. CCiendum est, ad officium curatoris [non] 7 pertinere , nubat O pupilla, an non: quia officium ejus in administratione negotiorum constat: [Et] ita Severus & Antoninus rescripserunt, in haec verba: Ai officium curatoris administratio pupilitx pertinet: nubere autem pupilla suo arbitrio potest. 21. TERENTIUS CLEMENS lib. 3. ad Legem Juliam & Papiam. \fOn cogituf 8 filiusfamilias uxorem ducere. ^ 22. CELSUS lib. 1;. Digestorum. OI patre cogente ducit uxorem, quam non duceret, si fui arbitrii o esset, contraxit tamen matrimonium: quod inter invitos non contrahitur : maluisse hoc videtur. 23. IDEM lib. 30. Digestorum. T Ege Papia 9 cavetur , omnibus ingenuisprister Senatores 10 ■*"' eorumque liberos , libertinam uxorem ducere licere. 24. MODESTINUS lib. 1. Regularum. TN liber« mulieris consuetudine non concubinatus 11 , sed nupti« ir intelligendce sunt: si non corpore qiuestum fecerit. 25. IDEM lib. 2. Regularum. pllius emancipatus etiam sine 13 consensu patris uxorem ducere potest, & susceptus filius ei heres erit. 26. IDEM lib. 5. Responsor, [respondit.] TJEas adulterii factas, nec ante damnationem vivente maritouxo- v res duci posse. 27. ULPIANUS lib. 3. ad Legem Juliam & Papiam. HI quis in Senatorio ordine agens libertinam habuerit uxorem, quamvis interim uxor non sit, attamen in ea conditione est , ut, si amiserit dignitatem, uxor esse incipiat. 28. MARCIANUS lib. 10. Institutionum. TNvitam 14 libertam uxorem ducere patronus non potest. 29. ULPIANUS lib. 3. ad Legem Juliam & Papiam. (AUod & Atejus Capito- Consulatu suo fertur decrevisse. Hoc ta- men ita observandum est , nisi 19 patronus ideo eam manumisit , ut uxorem eam ducat. 30. GAJUS lib. 2. ad Legem Juliam & Papiam. Clmnlat« 16 nupti« nullius momenti sunt. Ai- ULPIANUS lib. 6. ad Legem Juliam & Papiam. HI Senatori, indulgentia Principis, fuerit permissum, libertinam joftam uxorem habere , potest justa uxor esse. ( 32. MARCELLUS lib. 1. ad Legem Juliam & Papiam. HCiendum est, libertinum , qui se ingenuo dedit adrogandum, quamvis in ej,us familia Ingenui 17 jura sit consecutus, ut libertinum tamen a Senatoriis nuptiis repellendum esse. . 33 - IDEM lib. 3. ad Legem Juliam & Papiam. jJLenque opinantur , cum eadem mulier ad eundem virum revertatur, id matrimonium idem esse. Quibus adfentior, fi non 18 multo tempore interposito reconciliati fuerint; nec inter moras aut illa alii nupserit, aut hic aliam duxerit: maxime si nec dotem vir reddiderit. 34 - PAPINIANUS lib. 4. Responsorum. QEnerali mandato qiaerendi mariti filicesamilias r non fieri nuptias rationis est. Itaque personam ejus patri demonstrari , qui matrimonio consenserit , ut nupti» contrahantur, neeesse est. §• I- R eam adulterii, quam vir jure mariti postulavit, non pro-, hibetur post abolitionem uxorem denuo ducere: sed & si non jure mariti ream postulavit , jure contractum matrimonium videbitur. §. 2, Inter privignos 19 contrahi nupti» possunt, etsi fratrem communem ex novo parentum matrimonio susceptum habeant. §- 3 - Filiam Senatoris nuptias libertini 20 secutam , patris casus 21 non faciat uxorem : nam qu«sita dignitas liberis , propter crimen 22 patris auferenda [non] est. 35 - IDEM lib. 6. Responsorum, piliusfamilias miles 23 matrimonium fine patris voluntate non contrahit. 36. PAULUS lib. 9. Quxstionum. r fUtor, vel curator adultam [uxorem] ducere non 24 potest: nisi a patre desponsa,. destinatave , testamentove 25 nominata conditione nuptiis, secuta suerit. 37 - IDEM lib. 7. Responsorum. T Ibertum 26 curatoris pueli* prohiberi oportet uxorem eandem ducere. 38. IDEM lib. 2. Sententiarum. HI quis officium in aliqua provincia administrat, inde oriundam, vel ibi domicilium habentem uxorem ducere non 27 potest , quamvis sponsere 28 non prohibeatur: ita scilicet, ut, ii post 29 officium depositum noluerit mulier nuptias contrahere,. liceat ei hoc facere, arrhis tantummodo redditis 30 , quas acceperat. §. 1. Veterem sponsem in provincia, quam quis administrat, uxorem ducere potest : & dos data non fit caduca. §. 2. Qui in provincia aliquid administrat, in ea provincia filias 31 suas in matrimonium collocare, & dotem constituere non prohibetur. , 39. IDEM lib. 6. ad Plautium. COroris proneptem 3.2 non possum ducere uxorem 2 quoniam parentis loco ei sum. §. 1. Si quis ex his , quas moribus 33 prohibemur uxores ducere, duxerit, incestum dicitur committere. 40. POMPONIUS lib. 4. ex Plautio. A Risto respondit , privignx 34 filiam non magis uxorem duci posse, quam ipsam privignam. 41. MARCELLUS lib. 26, Digestorum. PRobntm intelligitur etiam in his mulieribus esse , qux turpiter viverent, vulgoque quxstum facerent, etiam fi non palam. 35, §. I. Et si qua. se in concubinatu alterius,, quam patroni 36 tradidisset , matrisfamilius honestatem non habuisse dico, 42. MODESTINUS lib. singulari de Ritu nuptiarum. CEmper in conjunctionibus 37 non solum, quid liceat, considerandum est, sed & quid honestum sit. §. 1. Si Senatoris filia , neptis, proneptis libertino 38, vel-qui artem ludicram exercuit, cujusve pater materve id fecerit, nupserit: nupti» non erunt. (1 ■ l. 17. C. eod. (2. §.;. Infi.eod. (3. I. i.§. 6. /. 10. §.19. tnfr. degrad. affin. (4. §. 9. Infi. denupt. immo vide l. 12 . in fin. supr . h. t. (9. I. 7. C. de nupt. adde l. z.supr. h. t. (6. I. tät. vers.neque enim leges. C. de dot. prositis. (7. I. 8- C. denupt. adde 1. 6,j upr..desponsui. (8. I. 12. 1 . 14. C. denupt. vide tamen /, 22. tnfr.h. t. (9. /, 28. C. de nupt. (10. Hoe abrogat. Nov. 78. c. 3. (n. I. 3. inpr. infr.de concubin. (12. Vide tamen Nov. 74. c. 9. 03 - 3 - §* 5 - infr. de bonor. pojseffi.contra tab.. (14. arg -. l. 14. C. denupt. (19. /. 91. infr. h. t. (16. /. 13. C. denupt.V. I. 94. 1'ifr. de obhg.Qf «c?.. (17. Obst. L ult.supr. de flatu homin. (18-V. I. 3. mfr.de divort. fac. I. 31. infr. de jure dot. (19. §. z, Jnft. de nupt. (2°. v. I. 16. in pr. supr. h. t. (21. 1. 9. supr. de senator. (22. v. 1.26. infr. de pten,. (23. arg. /.. r, inpr. infr. de obseqit. parent , (24. I. 7. C. de interd. inatrim. I. 19. supr. desponsal. I. 64. §.1. infr. h. t. (25. L 66. inpr. infr. eod. 1. 7. inpr. infr. ad leg.Jul. de adult. 1 . 6. C. de interdici, inatrim , (26. /. 66. §. I. infr. h. t.. (27. L 97. inpr. L 63. infr. eod. I. 3. §. 1. infr. de donat, inter vir. ss uxor. L6.C.dennpt. (28. Immo vide Nov. Leon. 23. (29. /. 69. in fin.. infr.h.t. (30. Obst. /. un. C.Ji recl.provinc.. (31. Hoc mutat. Nov. Leon. 23. (32. 1 . 17. C. de nupt.- 1 . ult. C.Ji nupt. ex refer „ §. 3. Infi. de nupt. (33. L. 8. supr. I. ult. infr. h. t. (34. 1 . 14. in fin.supr. eod. (39. v. I. 43. infr. eod. (36. L I. /. 2. infr. de can- cub. I. 49. §.4. iifr. de legat. 3. 1 . 13. inpr. infr.-ad leg. Jul. de adult. (37. /. 197. infr. de reg.jur. (38- l. 16. inpr. supr.. I. 44, in pr. infr. h. t . X X z 43 - UL- Digestorum Lib. XXIII. Tit. II. 700 43. ULPIANUS lib. 1. ad Legem Juliam & Papiam. pAUim X q iiteßum facere dicemus 110/j tantum eam, quse 111 lupa- nario se prostituit, verum etiam si qua, utadfolet, in taberna cauponia, vel qua alia pudori luo non parcit. §. r. Palam autem licaccipimus, passim , hoc eit, line delectu:. non fi quaadultqris, vel stupratoribus l"e committit, sed qua vicem prostituta: sustinet. §. 2. Item , quod cum uno, & altero pecunia accepta commiscuit,'non videtur palam corpore questum facere. §. 3. Octave- nus tamen rectissime ait, etiam eam, qux fine qttxstu palam se prostituerit , debuisse his connumerari. §. 4. Non solum autem ea , qiue Facit, verum ea quoque, qux fecit, & [si] facere desiit, Lege notatur: neque enim aboletur turpitudo, qiue postea intermissa est. 4 - ;. Non est ignoscendum ei, qiue obtentu paupertatis turpissimam vitam egit. §. 6. Lenocinium facere 11011 minus est, quam corpore qiuestum exercere. §. 7. Lenas autem eas dicimus, qua mulieres quxstuarias 2 prostituunt. §. 8- Lenam accipiemus & eam, qiue alterius nomine hoc vite genus exercet. §. 9. Si qua 3 cauponam exercens, in ea corpora qusstuaria habeat, ut multe adfolent, sub p re textu instrumenti cauponii prostitutas mulieres habere, dicendum, hanc quoque lerne appellatione contineri. §. 10. Senatus censuit, non conveniens esse ulli Senatori, uxorem ducere aut retinere damnatam publico judicio: quo [judicio] cuilibet 4 ex populo experiri licet; nisi si cui Lege aliqua accusandi publico judicio non est potestas. §. 11. Si qua calumniae judicio damnata sit ex causa publici judicii, & quae praevaricationis damnata est, publico judicio damnata esse non videtur. §. 12. Qiue in adulterio deprehensa est, quasi publico judicio damnata est. [Proinde] si adulterii condemnata esse proponatur: non tantum , quia deprehensa est, erit notata , sed quia & publico judicio damnata est. Quod si non sit deprehensa , damnata autem : idcirco notetur, quia publico judicio damnata est. [at] fi deprehensa quidem sit, damnata autem non fit, notata erit. Ego puto, etsi absoluta sit post deprehensionem , adhuc tamen notam illi obesse debere : quia Verum est, eam in adulterio deprehensam ; quia factum Lex, non sententiam notaverit. §. 13. Non adjicitur hoc, ut in Lege Julia de adulteriis, a quo, vel ubi deprehensu : proinde sive malitiis, sive quis alius deprehendisse proponatur, videtur notata : sed & ii non in domo mariti, vel patris fui deprehensa sit, erit notata secundum verba Legis. 44. PAULUS lib. 1. ad Leg. Juliam & Papiam. T Ege Julia 5 ita cavetur: (sui senator cjl, quive filius,neposvc ex ßlio, proneposve ex filio nato, cujus eorum est , erit: ne quis eorum sponsam uxoremvesciens dolo malo habeto libertinam 6, aut eam, quie ipsa, cujusvc 7 pater , materve artem ludicram facit, fecerit, ncvcJenutoris% filia, neptisue ex filio , proneplisve ex nepote, filio nato, nata: libertino,five, qui ipse, cujusve pater, materve artem ludicram facit, fecerit: sponsa, nuplave sciens dolo malo esto : neve quis eorum dolo malo , sciens sponsam uxoremve eam habeto. §. 1. Hoc capite prohibetur Senator libertinam ducere, camve, cujus pater 9 materve artem ludicram fecerit: item libertinus Senatoris filiam ducere. §. 2. Non obest, avum & aviam artem ludicram fecisse. §. 3. Nec distinguitur, pater in potestate habeat filiam, necne: tamen justum patrem intelligendum, Ostavenus ait; matrem, etiam si vulgo conceperit. §. 4. Item nihil refert, naturalis sit pater, an adoptivus. §. ;. An & is noceat, qui, antequam adoptaret, artem ludicram fecerit: a,que si naturalis pater , antequam filia nasceretur , fecerit ? Et si hujus notx homo adoptaverit, deinde emancipaverit, an non possit duci, ac si talis pater naturalis decessisset ? Sed de hoc'casu contrariam Legis sententiam esse, Pomponius, recte putat, ut eis non connumeretur. §. 6. Si postea 'ingenuae uxoris pater materve artem ludicram facere coeperit: iniquissimum est, dimittere eam debere , eumnu- ptix honeste contracta: sint, & fortasse jam liberi procreati sint. (1. V. /. 33. infr. de verb.Jign. (2. I. 4. §. 2 .supr. de bis, qui notant. infam. (3, d. I. 4. §. 2. verf.five. (4. §. I .Jnst.de pubi, judic, (5. Abrogat. Nov. 78. c. 3. Nov.117. c. 6. (6. 1 . 23. infr. h. 1. 1 . pen. C. de nupt. (7. I. 7. iitfin. C. de inceft. U inutil. nupt. (8. I. 16. in pr. I. 42. §.’i./apf. h. t. I. 3. §. I. infr. de donat, inter vir. est uxor. (9. 1 . 7. infin. C. de inceft. & inutil. nupt. (io. Adde/. 49. infin. infr.jj.t: (11. I, ;i. inpr. infr. eod. I. ult. infr. de divort. I. 8- C. de oper. libert. (12. /-'3. §. 3. infr. de bon. libert. I. 3. $>■ J. infr. desuis legit. I. 10. in pr. supr. derinjus vocand. (13. §. 7. Plane si ipsa artem ludicram facere coeperit, utique dimittenda erit. §. 8. Eas, 'quas 10 ingenui exteri prohibentur ducere uxores , Senatores.non ducent. 45. ULPIANUS lib. g. ad Legem Juliam & Papiam. TN eo jure, quod dicit, invito 11 patrono libertam , qua: ei nupta est, alii nubere non poste : Patronum accipimus (ut Rescripto Imperatoris nostri., & Divi Patris ejus continetur) & eum 12, qisi hac lege emit, ut manumittat: quia manumissa liberta emptoris habetur. §. 1. Qui autem juravit/e patronum , hoc idem non 13 habebit. §. 2. Ne is quidem debet habere, qui non suis 14 nummis comparavit. §. 3. Plane, si filiusfamilias miles esse proponatur, non dubitamus, si castrensis peculi ancillam manumiserit, competere ei hoc jus: est enim patronus fecundum Constitutiones 1; ; nec patri ejus hoc jus competit. §. 4. Hoc caput ad nuptam tantum libertam pertinet, ad sponsam non pertinet: Siideo, invito patrono, nuncium sponsa liberta fi miserit, cum alio con- nubium habet. §. ;. Deinde ait Lex , invito patrono. Invitum accipere debemus eum, qui non 16 consentit ad divortium, idcirco nec a furioso divertendo solvit se hujus Legis ncccflitate: nec si ab ignorante diverterit, rectius enim hic invitus dicitur, quam qui dissentit. §. 6. Si ab hostibus patronus captus esse proponatur, vereor , ne possit ista connubium habere nubendo -. quemadmodum haberet, si mortuus esset. Et qui Juliani sententiam probant, dicerent, non habituram connubium: putat enim Julianus, durare ejus libertx matrimonium etiam in captivitate , propter patroni reverentiam. Certe, si in aliam servitutem patronus sit deductus, procul dubio dissolutum esset matrimonium. 46. GAJUS lib. 8- ad Legem Juliam & Papiam. TLlud dubitationis est, an& qui communem libertam uxoremdu- A xcrit, ad hoc jus admittatur ? Javoleutis negavit: quia non proprie videtur ejus liberta, qux etiam alterius sit. Aliis contra vi- ium est: quia libertam ejus 17 esse negari 11011 potest, licet alterius quoque sit liberta. 1 Quam sententiam plerique recte probaverunt. 47. PAULUS lib. 2. ad Legem Juliam & Papiam. CEnatoris filia, qux corpore quxstum, vel artem ludicram fecerit, o aut judicio publico damnata fuerit, impune libertino nubit 18: nec [enint] honos 19 ei fervatur, qux se in tantum [foedus] deduxit. 48. TERENTIUS CLEMENS lib. 8. ad Legem Juliam & Papiam. pllio patroni in libertam paternam eandemque uxorem idem juris, quod ipsi patrono daretur, ex sententia Legis accommodatur, f Idcmque dicendum erit, & si alterius patroni filius, vivo altero , libertam eorum uxorem duxerit. §. 1. Si ignominiosam libertam suam patronus uxorem duxerit: placet, quia contra Legem maritus sit, non habere eum hoc Legis beneficium. §. 2. Si uni ex filiis adlignatam alter uxorem duxerit, non idem jus, quod [ in ] patrono tribuendum, nihil enim juris habebit: quia Senatus omne 20 jus libertorum adlignatorum ad cum transtulit, cui id pater tribuit. 49. MARCELLUS lib. 2. ad Legem Juliam & Papiam. QBservandttm est , ut inferioris gradus homines ducant uxores ^ eas, quas hi, qui altioris dignitatis sunt, ducere Legibus propter dignitatem prohibentur: ac contra , antecedentis 21 gradus homines non possunt eas ducere , quas his , qui inferioris dignitatis sunt, ducere non licet. qo. IDEM lib. 3. ad Legem Juliam & Papiam. TJRoxime constitutum dicitur, ut, cum quis libertam silam duxe- rituxorem, quam ex 22 fideicommissi caula manumiserit, liceat libertx, invito eo , nuptias contrahere, puto, quia non erat Immo vide I. 8- §. 1 .supr. d. t. (14. /.3. §. 4. infr. de bonis libert- (1q. I. 8. inpr. infr. de jure patronas. I. 3. §. 8. I. 22. infr. de bonis libert. I. 50. §. 2. infr. qui ist d quib. manitmijfi. (16- l. supr. it servit, pned. urhan. (17. t. 12. infr. de adfign. libert. fac. /. z 39 - 111 fin. infr. de verb.fign. (iz. Adde /. 13 .supr. h. t. fac. I. 48- §■?**• infr. eod. I. 29. C. ad leg. Jul. de adult. (19.. I. I. infin.C. ubiseu- tor. (20. /. 1. inpr. infr. de adfign. libert. (zi. I. 44. infin.su}*- k. t. (22. /. IO. infr. de divort. ferendus 7 oi De ritu nuptiarum. 702' N u f; ferendus is, qui ex necessitate I manumisit , non suo arbitrio: magis enim debitam libertatem praestitit, quam ullum beneficium in mulierem contulit. ;i. LIC1NNIUS RUFINUS lib. i. Regularum. MAtrimonii causa ancilla manumissa , ä nullo alio uxor duci po- 1" tesi , quam ä quo manumissa est: nisi a patronus matrimonio ejus renunciaverit. §• i. Si autem filiusfamilias, matrimonii causa, jussu patris ancillam manumiserit, Julianus putat, perinde eam haberi 3 , atque si ä patre ejus manumissa esset: L ideo potest eam uxorem ducere. 52. PAULUS lib. 6. ad Sabinum. TNcest® nuptiae neque dotem 4 habent: & ideo [omne] quod per- 1 ceptumest, licet fructuum nomine , auferetur. 53. GAJUS lib. ii. ad Edictum provinciale. _ pti® consistere non possunt inter eas personas , qua: in numero 5 parentum liberorumve sunt, sive proximi, sive ulterioris gradus sint, usque ad infinitum. 54. SC/EVOLA lib. 1. Regularum. UT nihil internst , ex justis nuptiis cognatio descendat, an vero ^ non : nam & vulgo 6 qutesitam sororem quis vetatur uxorem ducere. 55. GAJUS lib. ii, ad Edictum provinciale. riUin etiam nefas existimatur, eam quoque uxorem ducere , quae V- per adoptionem 7 filia , neptisveesse coeperit : in tantum, ut, etsi per emancipationem 8 adoptio dissoluta fit, idem juris maneat. §. 1. Patris adoptivi mei matrem , aut materteram , aut neptem ex filio, uxorem aucere non possum: scilicet, fi in familia ejus fa. Alloqui» si emancipatus fuero ab eo , fine dubio nihil impedit nuptias : scilicet, quia post emancipationem 9 extraneus intelligor. ■ 56. ULPIANUS lib. - 3. Disputationum. ■pTiamli concubinam quis 10 habuerit sororis 11 filiam , licet libertinam , incestum committitur. 57, MARCIANUS lib. 2. Institutionum. Q Ui in provincia officium aliquod gerit, prohibetur etiam consen- -tire filio 12 suo uxorem ducenti. §. 1. [In lib. II. de adulteriis Papiniani Marcianus notat: ] Divus Marcus & Lucius Imperatores Flavi® Tertull® per Mensorem libertum ita rescripserunt : Movemur sf temporis diuturnitate, quo ignara 13 juris in matri-- morio avunculi tui fuisti , U quod ab avia tua collocata es , tjf numero liberorum vestrorum: idcirco [qm-] cum hicc omnia in unum concurrunt-, confirmamus flatum liberorum vestrorum in eo matrimonio qiuesttorwn, quod ante annos quadraginta contractum est , perinde• atque st legitime concepti fuijscnt. $8. IDEM lib. 4. Regularum. ^ Divo Pio rescriptum est, si libertma Senatorem deceperit, quasi ingenua, & ei nupta est; ad exemplum Praetoris Edicti , dandam in eam actionem: quia ex dote nullum lucrum habet, qu® nulla 14 est. 99. PAULUS lib. singul. de Adsignatione libertorum. jgEuatusconsulto 15, quo cautum est, ne ititor 16 pupillam vel filio, suo, velstbi nuptum collocet, etiam nepos 17 significatur. 60. IDEM lib. singul. ad Orationem Divi Antonini & Commodi. jsjl quis tutor quidem non fit, periculum tamen-tutelae ad eum pertineat, an -sententia Orationis contineatur velutisi pupilla ab hostibus capta fuerit,-aut falsis 18 allegationibus a tutela se excusaverit, ut ex sacris Constitutionibus periculum ad eum pertineat ? Et dicendum est, hos quoque ad Senatusconsultum pertinere: (1. Fac. /. 84* infr. de bered, inflit. I. 1. §. pen. in (in. infr. de aqua quotid. (2. V. I. 29 .supr. h. 1 . 1 . 11. §. 1. infr. de divort. (3. I. 16. i. 22. infr. de munumijs. I. 22. infr.de maninnUj'. vini. I. 30. §, 1. infr. qui fij a quib. manumiff. (4. I. 58. infr. b. t. §. 12. List. do nu.pt. v. I. 4. C. deincefl. £7 inutil.r.upt. (5. §. i. Inft, de nupt. v. /. ult. infr. I. 14. §. 2. supr. h. t. (6. -Adde d. /. 14. §. 2. (7. Fac. ri. I. 14. §. 1. (8. §. 1. vers. jf hac-adeo. Inft. de nupt, (9. I. 13■ supr. de adopt. (10. I. I I. §. I. iv.fr. ad leg. Jul. de udult. (11. 1 . 14. §. 2 .supr. h. t.' (12. iWü'V . Leon. 23i l. un. C.st rector provinc. (13. V. I. q.C.deincest. nupt. Mov. 12. c. i.infin. s 14. v. Lsi. supr, h. t . (45, l. 64. §. I. infr. eod, l. 7. in pr. infr. ad nam & hujusmodi periculum in numerum trium tutelarum computari , comprobatum est. §. 1. Sed si propter alterius personam periculum ad eum pervenit, videamus , rfe extra sententiam Senatusconsulti sit: veluti si Magistratus in tutel® periculum incidit, vel fidejusserit quis pro tutore, vel curatore : quia nec in numerum trium tutelarum h®c imputantur. Et consequens est, hoc probare. §. 2. Quid ergo, si honoris 19 causa tutor datus sit ? quatenus nec hujusmodi tutela in numerum computatur, nunquid idem sit? Sed ratio in contrarium ducit: quod dictum est, [&] honorarium tutorem periculum solere pati, li male passus sit administrari tutelam. §. 3. Quin autem ille, qui, cum datus est tutor, cessat 20 in administratione, pertineat ad Orationem, non est dubitandum: quia perinde tenetur ex sacris Constitutionibus, atque si gessisset. §. 4. Quid ergo si, cum se vellet excusare aliquo titulo, nec in promptu'probationes haberet, excusationis negotium fuerit dilatum , & inter moras pupilla adoleverit ? an ad Senatusconsultum pertineat ? Quxstio in eo est, an [&] post pubertatem officio finito excusationem eius recipi oporteat: nam si recipitur, & excusaverit, impune potest ducere: si vero non debeat recipi post officium finitum , non recte ducit. • Et ait Papinianus lib. v. Responsorum , officio finito excusationem recipi non oportere : • & ideo exacti temporis periculum ad eum pertinere. Sed lirihi hoc nequaquam placet: iniquum enim est, propter dilationem, qu® forte non dolo, sed [qu®] ex necellitate contingit, non excusari, vel nuptias impediri excusatione recepta. §-. 5. Quamvis verbis Orationis cautum fit,-»e uxorem tutor pupillam suum ducat, tamen intelligendum est, ne desponderi 21 quidem posse', nam cum qua nupti® contrahi non possunt, h®c plerumque 22 ne quidem desponderi potest: nam cui® dues ooteit. inire despondetur.§. 6. Quid ergo , si adoptivus filius tutoris duxerit pupillam illicite, posteaque emancipatus fuerit ? Credendum est , de adoptivis emancipatis Senatum non sensisse : quia post emancipationem in totum adoptiv® famili® obliviscuntur. §. 7. Naturales liberi , licet in adoptionem dati fuerint, Senatusconsulto continentur. §. 8. Quid ergo, si tutor datus provocavit 23-, & postea heres ejus victus est , praeteriti temporis periculum pr®stare debet? an vero , si filius heres fuerit, & victus est, ad Orationem pertineat ? Et consequens est, hoc probare : quoniam rationem 24 debet reddere. 61. PAPINIANUS lib. 32. Quxstionum. 1 AOte propter illicitum matrimonium caduca facta, exceptis im- ^ pensis necessariis, qu® 2; dotem ipso jure minuere solent, quod judicio de dote redditurus esset, maritus solvere debet. 62. IDEM lib. 4. Responsorum. I 'lUanquam in arbitrio matris pater esse voluerit, cui nuptum filia communis collocaretur :- frustra tamen ab ea tutor datiis eligetur. neque enim intelligitur pater-de persona tutoris cogitasse: cum ideo maxime matrem prxtulit, ne sili® nuptias tutori cum mitteret. §. 1. Mulier liberto-viri ac patroni fui mala ratione conjungitur. §. 2. Tutor, qui rationes curatori reddidit, puellain luam ante- constitutum tempus retatis ejus uxorem ducere , nec matrem ex alio matrimonio factam , potest. • 63. IDEM lib. 1. Definitionum. • DRaefectus cohortis , vel equitum , aut Tribunus , contra Inter- 1 dictum 26 , ejus provinciae-duxit uxorem , in qua officium gerebat: matrimonium non erit. Qu® species pupillx comparanda est, cum ratio potentatus nuptias prohibuerit, f Sed an-huic- quoque, si virgo nupsit, non lit auferendum, quod testamento relictum est, deliberari potest? Exemplo tamen pupillae nupt® tutori , quod relictum est 27, potest mulier conlequi: pecuniam tamen in dotem datam , mulieris heredi restitui- necesse eit. ■ leg. Jul. de udult. (16. I. 36. supr. L6-2.ir.fn. infr. h. t. I. 1$. Jupr. de-sponsiil. i. 1. C. d' interdici, tmitritn. - (17. i. 201. fis 220. - §. 3. infr, de verb.jigu. adde- 1. 64.' infr. b. t, ■ (iS. /. I. /. 2 C.Ji tut. vel curat,stalf. allegat. •§. ult. Inft, de excusat . tut. (19. ■ l. 3. §. 2. infr. de admisi, fif peric. tut. L 14.- §- I- infr. defoluiion. - (20. v. I. 6. C. de testam, tut, - (ül- 1. I?. I. 16:supr. de sponi'al, . (22. Excip. I. 10. §. 1 .supr: de bis , qui r.ot, infam. ■ (23. -Imuio ' vide §. 16. Inft. de excufii. tut. ■ (24..- Adde/. 64. §.-1. infin. infr.. b. t .' (25. L I. §. 2 sinfr. de impetis in res dotat. (26. -I. 2. §. I. infr. de his , quic ut indignis. L 6. C, dc nupt. Y. i. Z'&.’Jupi, ii, t -■ - (27. Luit, infr. de leget. I. • «4- CAL-- 703 Digeftorum lib. XXIII. Tit. II. III. 704 64. CALLISTRATUS lib. 2. Quaestionum. 1 Ibcrtuin, eundemque tutorem pupillae, eo quod in matrimonium collocata ipsi tutori suo, vel filio ejus est, Senatus relegandum cenluit. §. 1. Senatusconsulti, quo prohibentur tutores & filii eorum , pupillas suas ducere , puto heredem quoque tutoris extraneum sententia adprehendi: cum ideo prohibuerit hujusmodi nuptias, ne pupilla in re Familiari circumscribantur ab his, qui rationes 1 eis gesta tutela reddere compelluntur. §. 2. Tutor autem pupilli non prohibetur, filiam 2 suam collocare pupillo suo in matrimonium. 6;. PAULUS lib. 7. Responsorum. "COs , qui in patria sua militant, non videri contra mandata ex eadem provincia uxorem ducere: idque etiam quibusdam mandatis contineri. §. 1. Idem [eodem] respondit: mihi placere , etsi contra mandata contractum sit matrimonium in provincia , post depositum officium, si in 3 eadem voluntate perseverat, justas nuptias effici: & ideo postea liberos natos ex justo matrimonio, legitimos este. 66. IDEM lib. 2. Sententiarum. "MOn est matrimonium , si tutor 4 vel curator pupillam suam intra ' vigesimum & sextum 5 annum 11011 desponsam ;l patre, nec testamento destinatam , ducat uxorem , vel eam filio suo jungat: quo Fasto uterque infamatur 6, & pro dignitate pupillae extra ordinem coercetur. Nec filterest, filius fui juris , an in patris potestate sit. §. 1. Curatoris 7 libertum eam pupillam, cujus patronus res administrat, uxorem ducere, fatis incivile est. 67. TRYPHONINUS lib. 9. Disputationum. TSJOn solum vivo tutore, sed & post mortem ejus, filius tutoris ducere uxorem prohibetur eam, cujus tutela rationi obstrictus pater fuit. Nec puto intercise , extiterit ei heres filius, an abstinuerit paterna hereditate; an nec heres fuit, forte exheredatus , aut praeteritus, emancipatus. Nam & fieri potest, ut per fraudem in eum collocata bona patris propter tutelam revocari oporteat. ' §. 1. De uno dubitari potest : fi avus tutelam gelfit neptis ex filio emancipato natae, an nepoti ex altero filio eam collocare postit, sive emancipato, sive manenti in potestate : quia * par affectionis causa suspicionem fraudis amovet 8? Sed etsi Senatusconsultum stricto jure contra omnes tutores nititur : attamen summa affectionis avita intuitu, hujusmodi nuptiae concedenda sunt. §. 2. Sed &si filius- familias 9 tutor puella vel curator fuit, puto, [vel] magis patri ejus non oportere eam nubere: nunquid nec fratri, qui est in ejusdem potestate ? §. 3. Sed videamus , fi Titius filius duxerit uxorem eam , qua tua pupilla fuit, deinde Titium, vel filium ejus adoptaveris, an perimentur riuptia , ut in genero adoptato 10 dictum est: an adoptio impeditur? Quod magis dicendum est , & fi curator , dum gZ- [Julianus lib. XIX. Digestorum. ] Adoptivum quoque patrem, fi ipse dotem dedit, habere ejus repetitionem ait. §. 14. Si quis pro aliena filia dotem promiserit, & promissori pater heres extiterit: Julianus distinguit interesse, ante nuptias pater heres extiterit & dotem dederit, an postea, liante, videri dotem ab eo profectam; potuit enim nuncium remittendo resolvere dotem. quod fi post nuptias, non esse profectitiam. 6. POMPONIUS lib. 14. ad Sabinum. J Ure succursum est patri, ut filia amissa, solatiiloco cederet, si redderetur ei dos ab ipso 1 profecta: ne & filix amisse, & pe- cunix damnum sentiret. §. 1. Si pater alienum 3 fundum bona fide emptum in dotem dedit, ab ipso profectus intelligitur. §. 1. Si in dote danda circumventus sit alteruter 4, etiam majori annis viginti quinque succurrendum est : quia bono & 5 xquo non conveniat, aut lucrari6 aliquem eum damno alterius, aut damnum sentire per alterius lucrum. 7. PAULUS lib. 31. ad Sabinum. 27 )Otis Frustum 7 ad maritum pertinere debere , xquitas suggerit : cum enim ipse onera 8 matrimonii subeat, xquum est , eum etiam fructus percipere. §. 1. Si fractus constante matrimonio percepti sint, dotis non erunt: si vero ante y nuptias percepti fuerint, in dotem convertuntur, nisi 10 forte aliquid inter maritum futurum, & destinatam uxorem convenit: tunc enim, quasi donatione facta fructus non redduntur. §. 1. Si ususfructus in dotem datus sit: videamus, utrum fructus reddendi sunt, necne? EtCeJiuslib. x. Digestorum ait, interesse, quid acti sit: & nisi appareat aliud actum, putare se, jus ipsum in dote esse, 11011 etiam fructus , qui percipiuntur. §. 3. Si res in dotem dentur, puto in bonis mariti 11 fieri, acceffionemque 11 temporis marito ex persona mulieris concedendam, f Fiunt autem res mariti , si constante matrimonio in dotem dentur. f Quid ergo , si ante matrimonium ? Si quidem sic dedit mulier, ut statim ejus fiant : efficiuntur, enimvero fi hac conditione dedit, ut tunc 13 ejiciantur, cum nupserit: sine dubio dicemus, tunc ejus fieri, cum nuptix fuerint secutae. Proinde si forte nuptix non sequantur nuncio remisso , si quidem sic dedit mulier, ut statim -viri res fiant , condi- cere H eas debebit misso nuncio. enimvero si sic dedit, ut secutis nuptiis incipiunt ejfe : nuncio remisso , statim eas vindicabit, sed ante nuncium remissum si vindicabit, exceptio 13 poterit nocere vindicanti 16, aut doli, aut in factum: doti enim destinata non debebunt vindicari. 17 , 8- CALLISTRATUS lib. 2. Quxftionum. Jsjtd nisi hoc evidenter utfiutim res dantur. (1. I. 34- infir, de donat, inter vir. U uxor. (2. I. 4. C. soluto mutrim. (3. /. 81. infir. h.t. (4. v. /. 9. §. 1.2. 48. iufin.supr. de minor. I. 12. §. I. infir. h. 1 . 1 . 6. C. soluto mutrim. V. I. 3. C.connnun. utrinsque judic. (6. I. 12. §. i.sitpr. de diftr.pign. I. i^.supr. de condici, indeb. (7. I. 10. §. 3. iv.fr. I. 20. C. h. t. I. ult. infir.soluto mutrim. I. un. §. 9. C. de rei uxor. uct. (8. I. 6;. in fin. fitpr. proficio. (9. I. 47. infir. b. 1.1. 38. §. 1 i.supr. de tisur. I. 28. tnfr.de paci, dotal. (10. /. 27. infir. de donat, inter vir. & uxor. Ql- C 75 - infir. b. t, (12. 1 . 13. §. 6. infir. de udqttir. vel amitt. Tom. I. 9. ULPIANUS lib. 31. ad Sabinum. Vjl ego Sejx res dedero, v.t ipsa suo nomine in dotem det , efficientur ejus, licet non in dotem lint datae: sed condictione tenebitur. Quod si pro ea res ego dem, si quidem ante nuptias: filterest, qua conditione dedi, utrum, ut statim fiant accipientis, an secutis nuptiis. si statim, nuncio misso condicam 19 : fin vero 11011 statim, pote o vindicare, quia meae res sunt. Quare, [&] si sequi nuptix non possunt propter matrimonii interdictionem , ex posteriore casu res mex remanebunt. §. 1. Si res alicui tradidero, ut, nuptiis secutis, dotis efficiantur , & ante nuptias decessero : 1 an , secutis nuptiis, dotis esse incipiant ? Et vereor , ne non possint in dominio ejus effici, cui datx sunt: quia post mortem incipiat dominium discedere abeo, qui dedit, quia pendet donatio in diem nuptiarum : & cum sequitur conditio nuptiarum , jam heredis dominium est, a quo discedere rerum 11011 posse dominium, invito eo, Fatendum est. Sed benignius est, favore dotium, neceffitatem imponi heredi consentire ei, quod defunctus fecit: aut si distulerit vel absit, etiam nolente, vel absente eo, dominium ad maritum ipso jure • transferri; ne mulier maneat indotata. §. 2. Dotis autem causa data, accipere debemus ea, qu:e in dotem dantur. §. 3. Cxterum si res dentur in ea, qux Grxci 710 dicunt, quxque Galli peculium appellant, videamus, an statim efficiuntur mariti ? Et putem, si sic dentur, ut fiant, effici mariti: & cum distractum fuerit matrimonium, non vindicari oportet, sed condici, nec dotis actione peti; ut D. Marcus [&] Imperator noster cum Patre rescripserunt. f Plane , si rerum libellus marito detur , [ut Romx vulgo sieri videmus: nam mulier res, quas solet in usu habere in , domo mariti, neque in dotem dat , in libellum solet conferre , cumque libellum marito offerre, ut is subscribat, quasi res acceperit; & velut chirographum ejus uxor retinet, res, qux libello continentur, in domum ejus se intulisse: ] hx igitur res an mariti fiant, videamus. Et non puto : 11011 quod non ei traduntur : quid enim filterest, inferantur volente eo in domum ejus, au ei tradantur? sed quia non puto hoc agi inter virum & uxorem, ut dominium ad eum transferatur , sed magis , ut certum sit > in- domum ejus illata, ne, si quandoque separatio fiat, negetur : & plerumque custodiam carum maritus repromittit, niti mulieri commisse sint. Videbimus harum rerum nomine, si non reddantur, utrum rerum amotarum, an depoliti, an mandati mulier agere possit? Et si custodia marito committitur, depositi, vel mandati agi poterit : si minus , agetur rerum amotarum , si animo amoventis maritus [eas] retineat; aut ad exhibendum, si non amovere cas connisus est. 10. IDEM lib. 34. ad Sabinum. pLerumque filterest viri, res 11011 esse xstimatas, idcirco, ne pe- P riculum 21 rerum ad eum pertineat: maxime, si animalia in - dotem acceperit, vel vestem, qua mulier utitur, eveniet enim, si xstimata sint, & ea mulier adtrivit, ut nihilominus maritus xsti- mationem eorum prxstet. quoties igitur non xstimatx res in dotem dantur, & meliores, *'« t‘- i- 7(s. infir. b. t. (15.' I- in fin. infir. eod. (16. I. 9- C. deretymd. (17. Adde l. 8. fiupr.de condici, cauf. dat. (18. /. I.§. 2. infir. pro dote. (19. I. 7. iufin.supr. h. t. (20. L 8- C. de pactis conventis. (21. i. 12. §. 1. infir. I. 10.C. h. t. I. un. §. 9 -C. de rei uxor.ait. I. 1. insin.fupr. de astimator. (22. /.75. infir. h.t. (23. /. a«. §. 9. C. derei uxor, uct. arg. I. 28. §. I.supr. de usur. (24. I. 7. in pr. Jupr. b. t. (2;. 1 . 6S- in fin ■ L L 70. supr. de ujufr. (26. I. 16. infir. b. t. I. 3. infir. pro emptore. Y y sit? 707 Diseftomm Lib. XXIII. Tit. III. 708 fit ? Et hoc consequens est dicere. nam cum sit conditiqnalis ven-|ex damno mulieris ; sufficit enim maritum indemnem prsstari ditio, pendente autem conditione mors contingens exstinguat venditionem , consequens est dicere , mulieri perisse : qiua nondum erat impleta venditio: quia xltimatio i venditio est. §. 6. Si res in dotem datae fuerint, quamvis xstimatx; verum convenerit, ut aut aftimatio , aut res-proflentur ■, ii quidem fuerit adjectum, utrum mulier -velit , ipsa eliget, utrum malit petere rem , an aestimationem : verum fi ita fuerit adjectum , utrum maritus -velit , ipsius erit electio : aut si nihil de electione adjiciatur, electionem habebit maritus , utrum malit res offerre, an pretium earum. Nam & * * cum illa aut illa res promittitur , rei 2 electio est, utram prxstet. Sed fi res Z non extet , xstimationem omnimodo maritus prxstabit. ii. PAULUS lib. 7. ad Sabinum. CAne & deteriorem factam reddere poterit. 0 i2. ULPIANUS lib. 34. ad Sabinum. CI res xstimata, post contractum matrimonium , donationis 4 o causa, adprobetur, nulla est xstimatio ; quia nec res distrahi 5 donationis causa potest; cum effectum inter virum & uxorem non habeat : res igitur in dote remanebit. Sed si ante matrimonium, magis est, ut in matrimonii tempus collata donatio videatur: atque ideo non valet. §. 1. Si mulier se dicat circumventam 6 , minoris [rem] xstimasse, utputa servum : si quidem circum in hoc venta est, quod servum dedit; non tuitum in hoc, quod minoris aestimavit; ineo acturam, ut servus sibi restituatur, enim- vero fi in aestimationis modo circumventa est , erit arbitrium mariti, utrum justam aestimationem, an potius servum priestet. Et haec, si servus vivit. Quod fi decessit, Marcellus ait., magis aestimationem praestandam: [sed] non justam, sed eam, quae facta est ; quia boni consulere mulier debet, quod fuit aestimatus. Cicterum, fi simpliciter 7 dedisset, procul dubio periculo ejus moreretur non mariti. Idemque & in minore circumventa Marcellus pro bat. f Plane fi emptorem habuit mulier justi pretii, tunc dicendum , justam aestimationem praestandam : idque duntaxat [uxori] minori annis praestandum, Marcellus scribit. Scaevola, autem in marito notat, fi dolus ejus adfuit, justam aestimationem praestandam. Et puto vetius quod Scaevola ait. §. 2. Si cum marito de bitore mulier pasta fit, ut id, quod 8 debeat, in dotem habeat: dotis actione scilicet eam agere posse existimo. Licet enim ipso jure priore debito liberatus non sit, [ sed ] tamen exceptionem habere potest. 13. MODESTINUS lib. singulari de differentia doti;. CI mulier post divortium , antequam ex stipulatu de dote agat, 0 ad eundem virum fuerit reversa : .constantius dicetur, per doli exceptionem inefficacem fieri ex stipulatu actionem , usque quo matrimonium durat. 14. ULPIANUS lib. 34. ad Edictum Cirem xstimatam mulier in dotem dederit, deinde, ea moram faciente in traditione , in rerum natura esse desierit: actionem eam habere non puto. 15. POMPONIUS lib. 14. ad Sabinum. Q Uod si per eam non stetisset, perinde pretium aufert, ac si tra- - didisset; quia, quod evenit, emptoris 9- periculo est. 16. ULPIANUS lib. 34. ad Sabinum. fAUoties res xstimata in dotem datur, evicta 10 ea, virum ex 11 empto contra uxorem agere; & quidquid eo nomine fuerit consecutus, dotis actione soluto matrimonio, ei prxstare oportet: quare & si duplum forte ad virum pervenerit, id quoque ad mulierem redigetur. qux sententia habet aequitatem : quia non sin. plex venditio sit, sed dotis cauta : nec debeat maritus lucrari 1: (1. v. I. 22. inpr. infr.rsr. amator. (2. /. 34. §. 6. fupr. deju- rejur. I. 5. §. i.Jupr. depositi. I. 34. §. (i. fupr. de contrah. empt. I. 7, §. ;. infr. de donat.inter vir. <£ uxor. L 6. §. 1. infr. de jure- Patronat. I. io. 0. de condiit, indeh. excip. L 2. §.3 .Jttpr. de eo, quod certo loco. 1. 23. infr. de legat. 2. (3. /. 95. inpr. & §. l.in/r. de salutiern. {4. L 7. §. 5. infr. de donat, inter vir. $ uxor. (;. L $%,siepr. de contrah. empt, [6. v. L 6. in sin. fupr. h. t. i. 6. C. soluto matrim. (7. L IO. in pr. & §. i.snpr. k.t. ($. I. ;A. §. I. infr. eod. (9. • l. 7. inpr . Jupr .de peric. & commod. rei verni. (10. /. 34. in. ßn infr. I. I. C. b. t. L 98. in p-, fupr. de ali. empt. I. u. C. de paci. non etiam lucrum sentire. 17. PAULUS lib. 7. ad Sabinum. £N rebus dotalibus virum prxstare oportet tam dolum 13 , quam culpam: quia causa sua dotem accipit: sed etiam diligentiam prxstabit , quam insuis rebus exhibet. §. I. Si, re xstimata data, nnptix secuta: non sint, videndum est, quid repeti debeat: utrum res, an xstimatio ? Sed id agi videtur, ut ita demum xstimatio rata fit, si nuptiae sequantur: quia nec alia causa contrahendi fuerit. Res igitur repeti debeat, non pretium. 18. POMPONIUS lib. 14. ad Sabinum. CI mancipia 16 in dotem xstimata accepisti, & pastum conventum k factum est, ut tantidem aeftimatet, divortio facio, redderes: manere partum eorum apud te, Labeo ait: quia & mancipia tuo periculo fuerint. 19. ULPIANUS lib. 34. ad Sabinum. pTiarr.fi alii jussu 1; mariti dos detur, nihilominus maritus de dote obligatur. 20. PAULUS lib. 7. ad Sabinum. J Ulianus scribit, valere talem 16 stipulationem , cum morieris , dotis nomine tot darii quia & pacisci soleant, ne o viva exhibeatur. Quod non esse simile accepi t aliud est enim differre exactionem ; aliud , ab initio in id tempus stipulari, quo matrimonium futurum non sit. Lique & Aristoni, & Neratio, & Pomponio placet. 21. ULPIANUS lib. 3J. ad Sabinum. ^Tipulationem , qux propter causam dotis fiat, constat habere in se conditionem 17 hanc, Jt nupti* fuerint secuta : & sta demum ex ea agi posse , quamvis non sit expressa conditio, ß nuptia, constat, quare, si nuncius remittatur, defecisse conditio stipulationis vitietur. 22. PAULUS lib. 7. ad Sabinum. pT licet postea eidem nupserit, non ig. convalescit stipulatio. 23. ULPIANUS lib.. 35. atl Sabinum. QUia autem in stipulatione non .est necessaria dotis adjectio, etiam '"—in datione tantundem ducimus. 24. POMPONIUS lib. 15. atl Sabinum. CI filiafamilias. nuptura ex peculio , cujus administrationem habet, dotem viro dedit; deinde, cum in eadem causa peculium ejus esset, divortium fecerit: dos ei recte 19 solvitur, quasi a quolibet peculiari debitore. 25. PAULUS lib. 7. ad Sabinum. CI ei nuptura mulier, qui Stichum debebat, ita cum eo pacta eft, pro Sticho , quem mihi debes, decem tibi doti erunt: secundum id, quod placuit, rem pro re solvi posse, & liberatio contingit, & decem in dotem erunt : quia & permutatio dotium conventione fieri potest. -6. MODESTINUS lib. 1. Regul. pTa constante matrimonio permutari dotem pone dicimus, si hae mulieri utile 20 sit: si ex pecunia in 21 rem , aut ex re in pecuniam. Idque probatum est. 27. ULPIANUS lib. 36. ad Sabinum. [)Uod si fuerit factum, fundus vel res dotalis efficitur. 28. PAULUS lib. 7. ad Sabinum. pOst nuptias 22 pater non potest deteriorem causam filix facere, quia nec reddi ei 23 dos, invita filia , potest. 29. ULPIANUS lib. 36. ad Sabinum. QUm pater dotem pro filia promittit, & dotem legat: si quidem marito legavit, videndum est, an legatum valeat ? Et non puto valere: nam cum creditori 24 debitor legat id, quod debet, nullum legatum est. Quod si filix legavit, valet legatum: dos infr. defolution. (11. I. 52. §. 1. (24. §. 14. Injl. de legat, ' ~ ' 'b.t.l (13. L 18. §. 1. I . 25. §. i. L 66. in pr. L ult. infr. soluto matrim. (14. I. pen. §. 3. infr. d. t . (1;. L 59. in pr. infr. h. t. L 22. §. 12. infr. soluto matrim. (16. v. I. 11. C. de contrah. U committ. flipul. (17- L 41- §• x. /. 68- infr. h. t. I. 4. §. 2. fupr. de paci. (18. arg. I. 89- §. x. infr. de verb.jign. (19. /. 27. inpr. fupr. de paci. I. ult. in pr. infr. de novat. (20. 1. zi.infin.l. 29. inpr. infr. de paci, dotal. (21. I. 54. infr. h . t. I. 21- infr. de paci. dotal. [22. I. 7. C- b. t . /. 7. infr. de padi, dotal. I. 29. in pr. infr. soluto matrim. (23. I. 34. §. 6. infr, de folutim. I. 7. C.soluto matrim, (ir. L 6. in sin. fupr. »NUN 7°9 De jure dotium. 7so J)0tem, enim ex promissione marito debetur, legatum fili«. Et si quidem hoc animo testatorem esse filia i ostenderit, ut duplicaret 2 ei legatum : habebit utrumque ; dotem, quam maritus persecutus fuerit, & legatum ex causa legati. Quod si alterutrum voluit habere: Si-mulier legatum petat, oppolita doli excepiione , non alias cogetur ei heres legatum solvere, quam si caverit, indemnem hoc nomine hcre.iem faturum adversus maritum ex promijjione agentem : Sed li maritus agat, nihil de indemnitate eum cavere oportebit; verum mulier post eum agens, exceptione refelletur, quia semel dos prsstita est. 30. PAULUS lib. 7. ad Sabinum. 1, qu* in prius matrimonium data est , non aliter converti in posterius matrimonium dicendum est, quam 3 cum hoc agitur : dum hoc agi semper interpretemur, nisi probetur aliud convenisse. 31. PAPINIANUS lib. 4. Responsorum. Q Uod st non divortium , sed jurgium fuit: dos ejusdem matrime- -nii manebit. 32. POMPONIUS lib. 16. ad Sabinum. CI ex lapidicinis dotalis fundi lapidem , vel arbores, quot Fructus iron essent, hve superficiem xdificii dotalis voluntate mulieri 1 vendiderit: nummi ex ea venditione recepti, sunt dotis. 33. ULPIANUS lib. 7. ad Sabinum. CI extraneus sit t qui dotem promisit, isque defectus fit facultati- O bus: imputabitur marito , cur eum non convenerit: maxime si ex neceffitate, non ex voluntate dotem promiserat, nam, si donavit , utcunque parcendum marito , qui eum non praecipitavit ad solutionem, qui donaverat: quemque in id, quod facere posset, si convenisset, condemnaverat. Hoc enim Divus Pius rescripsit, tos, qui ex liheralitate conveniuntur , in id 4, quod facere pofjunc , condemnandos, f Sed si vel pater, vel ipsa promiserunt, Julianus 5 quidem lib. xvx. Digestorum scribit, etiam si pater promisit, periculum respicere ad maritum. Quod ferendum non est : debebit igitur mulieris esse periculum. Nec enim quicquam judex propriis auribus audiet mulierem dicentem , cur patrem , qui de suo dotem promisit, non urserit ad exsolutionem : multo minus , cur ipsam 11011 convenerit. Recte itaque Sabinus disposuit, ut diceret, quod pater vel ipsa mulier promisit, viri periculo non esse; quod debitor , id viri esse ; quod alius , scilicet donaturus , ejus periculo ait, cui adquiritur. adquiri autem mulieri accipiemus , ad quam rei commodum respicit. 34. IDEM lib. 33. ad 8 .binum, ter cum fili» aurum dedisset utendum , pater puellas id aurum in dotem viro adpendit; dein mortua est mater : Si inscia, invitave uxore vir id aurum in dotem dedisset, manet id aurum heredis matris, vindicarique potest. & eo minorem dotem viro datam esse placuit, quia res evicta 6 est , marito competit adversus socerum actio. 33. IDEM lib. 47. ad Sabinum. Item ä patre , vel ä quovis alio promissam, si vir novandi causa stipuletur : erepit viri esse periculum, cum ante mulieris fuisset. -6. IDEM lib. 48. ad Sabinum. TJEbitor 7 mulieris, jussu ejus, pecuniam viro expromisit: deinde vir acceptam 8 eam jussu mulieris fecit: Res mulieri perit. Hoc quomodo accipimus? utrum dotis nomine. an [&] fi alia ex causa ? Et videtur de eo debitore dictum , qui dotis nomine promi- “!• Illud adhuc sub est , utrum ante nuptias , an post nuptias id •tcüa 1 ^' mu ^ tum . en ‘ ln interesse videtur, nam si lecutis nuptiis id factum est, dote jam constituta, maritus accepto Ferendo percit dotem : C autem antequam nuptis seqncrentur , nihil videtur doti constitutum esse. . 37 - PAULUS lib. 12. ad Sabinum. ^JOn enim alias perit mulieri actio, quam li nupti* secuta: fuerint : nam si iecutx non sunt, manet debitor mulieri obligatus. q. . 38 . ULPIANUS lib. 48. ad Sabinum. pAne videndum est, an marito mulier, quae julsit accepto Ferri, M A l e D 0t : obligetur ? Et putem obligari mandati actione : & hoc ipsum in dotem converti, quod mulier mandati judicio obligata est : Et quod dicitur, rem mulieri perire , consequens est: nam , si coeperit velle de dote agere, ipsa fecum debebit compensare jussum suum. 39 - IDEM lib. 33. ad Edictum, jsjl serva servo quasi dotem dederit, deinde constante conjunctione, adilibertatem ambo pervenerint, peculio eis non adempto. & in eadem conjunctione permanserint: ita res moderetur , ut, si quie ex rebus corporalibus, velut in dotem , tempore servitutis datis , extiterint, videantur ea tacite in dotem conversa, ut earum xstimatio mulieri debeatur. §. 1. Si spadoni mulier nupserit, distinguendum arbitror , castratus fuerit, necne : ut in castrato dicas dotem non esse ; in eo, qui castratus non est, quia est matrimonium , & dos: & dotis actio est. 40. IDEM lib. 34. ad Edictum. QIvus Severus reicripsit Pontio Lucriano in h«c verba: dV mulier , qua: dotem dederat , post divortium rursus 9 in matrimonium redit , nou revocatis injlrumer.tis : non "dubitabit is , apud quem res agetur , fecundum voluntatem mulieris , qua utique non indotata redire in matrimonium voluit , purtibus suis fungi , quale renovata dote. 41. PAULUS lib. 35. ad Edictam. pRomittendo dotem , omnes obligantur , cujuscunque sexus 1® eqnditionisque liat. §. 1. Sed li nupti» secutae non 11 fuerint, ex stipulatu agi non potest: magis enim res, quam verba intuenda sunt. §. 2. Accepti quoque latione J 2 dos constituitur , cum debitori marito acceptum feratur dotis constituenda causa. §. 3. Si a debitore 13 mulieris iub conditione dos promittatur; & postea , sed antequam 14 maritus petere posset, debitor solvendo este desierit : magis, periculum ad mulierem pertinere placet: nec enim videri maritum nomen secutum eo tempore, quo exigere non poterit. f Quod si jam tunc debitor, cum sub conditione promitteret , solvendo non fuerit : periculum viri esse, quod sciens tale nomen secutus videretur , quale initio obligationis fuerit. §. 4. Si debitor mulieris dotem promiserit, & mulierem 15 heredem reliquerit: Labeo perinde habendum ait, ac li mulier ipsa dotem promisisset, cujus sententiam Julianus quoque probat: nec enim »quum esse ait, ut ei damnetur ejus pecunire nomine quam ipsa debeat, & satis esse, acceptilatione eam liberari. 42. GAJUS lib. ii. ad Edictum provinciale. J^Es in dotem dat*, qu* pondere, numero, mensura constant, mariti periculo sunt: quia in hoc dantur, nt eas maritus ad arbitrium suum distrahat; & quandoque soluto matrimonio , ejusdem generis 16 & qualitatis alias restituat , vel ipse, vel here« ejus. 43. ULPIANUS lib. 3. Disputationum. ! Icet soleat dos per acceptilationem 17 constitui, tamen fi ante •*-' matrimonium acceptilatio fuerit interposita, neb nupti* secut», Scxvoia ait, matrimonii causa acceptilationem interpositam, non secutis nuptiis , nullam esse, atque ideo suo loco manere obligationem. ' Qu* sententia vera est. §. 1. Quotiens autem extraneus accepto fert debitori, dotis constituend» causa , si quidem nupti» insecut* non fuerint, liberatio non sequetur: nisi forte sic accepto tulit , ut velit mulieri in totum donatum : tunc enim credendum est, brevi manu acceptum ä muliere, & marito datum, exterum mulieri per liberam personam condictio adquiri non potest. f Plane, secutis nuptiis, mulier soluto matrimonio dotis exactionem habebit: nisi 18 forte sic accepto tulit extraneus, ut ipse, quoquo modo solutum fuerit matrimonium, condictionem habeat: tunc enim 11011 habebit mulier actionem, f Secundum qu* constituta dote per acceptilationem , & secutis nuptiis, is effectus erit dotis exactioni, ut, si quidem pura sit obligatio, qu* accepto lata est, non ipsa jam restituenda sit, sed solvenda dos fecundum sua tempora. f Sin vero obligatio in diem fuit, nec ante solutum matrimonium dies obligationis prxtcriit, restauranda est in diem pristinum obligatio; & , si debitum cum satisdatione fuerit, satisdatio si. Immo vide /. 12 .fupr. de probat. (2. Fac. /. 34. §. 3. infr. de legat. 1. (3. Immo vide l. 64. infr.h. t. (4. I. 12. infr. de donat. 30 . §.l. infr. soluto matrim. (6. 1. i&.Jupr. h. t. (7. /.80. infr. eoa. (8- l. 49. infr. eod.l.pcn.§.pen. infr. saluto matrim. (9./. 30. jsipr, k.t.l.iq. infr.soluto matrim. (10. I. 1;. I. ult. C. ad SC. V el- lejan. (li. V. I. lt.Jupr. h. t. (12. I. 43. /. 44. §. 1. infr. eod. C13. v. I. 80. infr. eod. (14. 1. 49- infr. infr. soluto matrim. (15. V 66. infin. infr.d.t. (16. l.^.supr. de rib. crcd. (17. 7 . 41. §. I. fupr. h. t. I. 10. fupr. de condidi, caus. dat. (18. I. 29. in fin. infr. soluto matrim. I. un. §. 13. C. de rei uxor. adi. Y y 2 reno- 7ii Digestorum Lib. X XIII. Tit. III. 7-2 renovanda est. Similique modo & si conditionalis fuerit obligatio , qu* in dotem conversa est, &, pendente obligatione, divortium fuerit secutum: verius, obligationem sub eadem conditione restitui debere. Sed si conditio extiterit, constante matrimonio, ex die I divortii tempora exactionis numerantur. 44. JULIANUS lib. 16. Digestorum. CI pater filix nomine dotem promisisset, & eam ante nuptias ° cmancipasiet, non resolvitur promissio : nam & cum ante nuptias pater moreretur , nihilominus heredes ejus ex promissione obligati manebunt. §. 1. Qu* debitorem filiumfamilias habet, si patri ejus ita dotem promiserit, quod mihi debes 2, vel quod mihi filius tuus debet, doti tibi erunt , non obligatur: sed efficit, ut id, quod actione de peculio servari ä patre poterat, in dote sit. Marcellus : Sive igitur cum lilio posthac , sive cum patre agere instituerit , exceptione 3 pacti conventi summovebitur : actione autem de dote ii experietur , conscquetur, quod in peculio Fuisse apparuerit eo tempore , quo dos promittebatur ; utique si post nuptias promissa, ejus temporis peculium xstimare debet, quo nupti* fierent. 45. TRYPHONINUS lib. 8- Disputationum.' QUod fi nuptura debitori filiofamilias , actionem duntaxat de peculio promisit: id , quod ex ea causa sibi deberetur, nuptiarum 4 tempore inspicitur. §. 1. Si vero alii nuptura, jussit filiumfamilias debitorem de peculio dotem promittere : tempus inspicitur, quo dos promissa est , ut tantum in peculio esse xsti- maretur. 46. JULIANUS lib. 16. Digestorum. QUemadmodum invito 5 domino servus stipulatus adquirit, ita - si dotem domini nomine sibi promitti patiatur , obligatio domino adquiritur : sed neque periculum dominus praestare debebit, fi forte debitor mulieris dotem promiserit, neque culpam, f Traditione 6 quoque rei dotalis in persona servi, vel filiisamilias facta , dos constituitur , ita ut neque periculum , nec culpam dominus , aut pater prxstet. f Igitur baue dotem periculo mulieris esse dico, quamdiu dominus, vel pater ratam promissionem , vel donationem habuerit: Ideoque etiam manente matrimonio res , quas tradiderit condictione repetituram, f Item incerti condictione consecuturam , ut promissione liberetur. §. 1. Si debitori suo mulier nuptura, ita dotem promisisset: Quod mihi debes, aut fundus Sempronianus doti tibi erit: utrum mulier vellet 7 , id in dote erit. & si quidem debitum maluisset dotis nomine apud virum je- manere, potest [ea] exceptione se tueri adversus petentem fundum : quod si fundum dedisset, pecuniam marito condicet. §. 2. Pater, etiam fi falso 8 existimans le fili* fu* debitorem esse , dotem promisisset, obligabitur. 9 47. IDEM lib. 18. Digestorum. CI fervo in dotem ante nuptias dato donatum aliquid vel legatum ante nuptias fuisset, ampliatur dos, fient ex fructibus 10 fundi , qui ante nuptias traditus est. 48. IDEM lib. 2. ad Ursejum Ferocem. '"["Ali fasta stipulatione , decem in anno proximo dotis homine dare ^ spondes ? Onxsifiim ' fecisset, & promissor solvendo esse desisset, quaereremus, an culpa mariti ea pecunia exacta 11 non esset: cum vero acceptam fecit omnimodo periculum ad eum pertinebit; perinde enim est, ac fi acceperit pecuniam , & eandem promissori donaverit. 50. AFRICANUS lib. 8- Quaestionum. QU* fundum in dote habebat, divortio facto, cum in matrimo- - ilium rediret, pactu est eum viro , uti decem in dotem acciperet & fundum fibi restitueret; ac datis decem, prius quam fundus ei restitueretur , in matrimonio decebit, illud ex bona fide est , & negotio contracto convenit, ut fundus, quali fine causa penes maritum esse e ceperit, condicatur. §. 1. Et hoc evidentius circa 12 actionem pigneratitiam apparebit. Etenim fi, cum fundum Cornelianum pignoris causa tibi tradidissem , postea ex conventione fundum Titianum in hoc [libij tradiderim, ut Cornelianum mihi restitueres: minime (puto) dubitandum erit, quin statim reste pi- gneratitia ad recipiendum Cornelianum agere possim. ;i. ULPIANUS lib. 2. Responsorum. Cires, quas sili* emancipat* pater donavit, ex voluntate ejus, postea in dotem pro ea dat* sunt: ä filia dotem , non a patre videri datam. $2. MARCIANUS lib. 3. Regularum. “MOn solum si lejlimatus fundus , sed etiam si non astimatus in dotem datus est, & alias , cum necesse non habeat mulier duplum promittere, promisit: quia ipse fundus est in dote , quodcunque propter eum consecutus fuerit a muliere maritus, quandoque restituet mulieri de dote agenti. 53. NERATIUS lib. 3. Membranarum. QUm vir uxori donare vellet, debitor mulieris, qui solvenda non erat , dotem ei promisit: Ad id duntaxat, ad quod solvendo fuit, viri periculo ea res est: & si quid delitori ad solvendum facultatis accesserit, periculum ad eam laminam , qu*accesserit, crescet; permanebitque, etiamsi rursus pauperior fastus erit, quia neque tum , cum dos promitteretur , donatio hicta est, nisi eius peeuni*, qu* a debitore servari non poterat : neque, cum solvendo [is] elfe coepit, donationis causa permaneat; cum eo loto res sit, quo esset, si tum quoque cum promitteretur dos, locuples fuisset. 54. GAJUS ad Edictum Prxtoris [urbani] , titulo de Pr*diatoribus. T?Es, qu* ex dotali pecunia comparat* sunt, dotales esse viden- tur. 13 5;. PAULUS lib. 5. ad Plautium. QUm dotis causa aliquid expromittitur, fidejussor eo nomine datus tenetur. ;6. IDEM lib. 6. ad Plautium, glis, qui Stichum mulieri debet 14, in dotem delegatus fit; &, antequam iolveret debitor, Stichus decesserit, cum neque per debitorem stetisset, quo mimis solveret, neque maritus [in] agendo moram fecisset: periculo mulieris Stichus morietur : quamquam etiamsi moram maritus fecerit in exigendo, Ii tamen [etiam] apud endo, maritum moriturus Stichus fuerit, actione dotis maritus uon teiiea- Qussitum est, annus ex quo tempore esset nurneran-| tur. tz. I. Ibi 15 dos esse debet, ubi onera matrimonii simt. diis: utrum ex die stipulationis faci*; an ex eo die, quo dos esse potuisset, id est, nuptiarum? Et relponsuin est, ex die nuptiarum annum esse numerandum : ne, si aliter observaremus, Ii intra annum nupti* fast* non sint, videri possit dos ex ea obligatione deberi. §. 1. Socer genero suo sic legaverat: Lucio Titio filiic me* nomine centum heres meus damnas esto dare, hanc pecuniam generum petere debere; exactam, acceptam legatis referri: sed divortio facto de dote actionem mulieri reddendam, Proculus respondit: & nihilominus dotis esse factam. Julianus notat: imo nec sili* , si voluerit, deneganda est hujusmodi actio. 49. IDEM lib. 5. ex Minicio. "yir ab eo, qui uxori ejus dotem facere volebat, certam pecuniam eo nomine stipulatus est; deinde acceptam eam fecit: quxreba- , tur , essetne ea pecunia in dotem ? Respondit : Si acceptam non (1. i. 30. verfi. omnis autem. C. h. t. I. 7. §. 4. C. de profer, 'o. vel 40. annor. (2. v. I. 41. §. 2 Jiipr. h. t. (3. v. I. 7. infin.fiupr. eo.l. (4. Innuo vide /. $7. infr. eod. (;. v. ?. 32. infr. de adquir. rcr. do- min. (6. §.3. Inst. per quas perfon. cuique. (7. Imino vide l. 9. §. 1. infr. defundo dotali. (8. 1 . 78. in fin. infr. h. t. (9. arg. I. ult. verf. neque enim leges. C. de dotis pomijf. (10. I. 7. §. 1. Jiipr. h. t. (11. §. 2. Post mortem patris statim onera matrimonii filium sequuntur: sicut liberi 16, sicut uxor. §. 3. Quod dicitur, necejfarias 17 impensas ipso jure dotem minuere: non 18 eo pertinet, ut si forte fundus in dote iit, desinat aliqua ex parte dotalis esse, sed, nisi impensa reddatur, aut pars fundi, aut totus retineatur. Sed si tantum in fundum dotalem impensum iit per partes , quanti fundus est: desinere eum dotalem esse Scxvola noster dicebat: nisi mulier iponte marito intra annum impensas obtulerit. Si pecunia & fundus in dote sint, & necessariae impenlx in fundum factx: Nerva ait, dotem pecuniariam minui. Quid ergo , si mulier impensas marito solverit: utrum crescet dos, an ex integro data videbitur ? Cujus rei manifestior iniquitas in Fundo est, secundum Scsvols nostri sententiam, nam , si desinit dotalis elfe , poterit alienari: rursus quemadmodum poterit fieri dotalis data pecunia ? anjampecu- 7 : 03 -fi‘pr- ec ‘si , (>:. /. 9. §• 3 .Jiipr. depignorut. aci. (13. I. 26. Jiipr. h. t. L 22. in fin. infr. Jbluto matrim. immo vide l. 12. C. h. i. I. ult. C. deserv. pign. dato. (14. v. /. 80. infr. h. t. (15. I. 7$. *» fin. infr. eod. I. 6£. in fin. Jiipr. prosocio. (16. I. $.supr. de his , qv.ijui, vel alieni jur. I. qS.fitpr. fimtil. e-rcije. (17. I. 15. infr. de hnpens in res dotal. (18. /. 5. infr. infr. d. t. nia 715 De jure dotium, 714 nia in ilotc esse videbitur ? & magis est , ut ager in causam dotis revertatur, sed interim alienatio fundi inhibeatur. 57. JAVOLENUS lib. 1. ex Plautio. "VTUptura filiofatnilias, st socero dotem ita promiserit: Qjiod 1 -e' filus tuus mihi debet , id doti tibi erit: interesse puto , utrum filii obligatio, an patris persecutio & in rem versum promiffioni contineatur '? Nam si id, quod filium dare oportet, significatum est: tota pecunia, in quam silius obligatus est, promissioni dotis continebitur. sin autem id, quod patrem de peculio, vel in rem verso prastare oportebit: aestimare debebit, quantum sit eo tempore id , quod promittitur 2 : ut ea summa dotis esse videatur, qua patrem eo tempore filii nomine condemnari oportebit, quod si non evidenter apparuit, de cujus mulier obligatione sensit: praesumptionem ad filii debitum spectare verisimile est; nisi evideiitisiime contrarium approbetur. 58. CELSUS lib. 19. Digestorum. Cl, sponsalibus nondum factis, Titio dotem Seja: nomine promi- O {' er i s 5 cum eu nubere ei noUet: tamen, si postea nupserit, dotem debebis: nisi aliae nuptis medix 3 intervenissent. §. I. Si mulier ancillam Pamphilam a Titio stipulata, deinde ei nuptura, quod issibi debeut, doti habere permisit: etiamsi non erit viri Pamphila, an ipsa 4 tamen Pamphila in dote & mulieris periculo erit ? an L quod ea pepererit [reddi mulieri debebit ] ? quia, si in sua causa prior stipulatio mansisset, non redderetur, nisi forte refert, habuerit rem, quam debebat vir, quo tempore dos constituebatur, (nam ita poterit videri res ipsa ad eum pervenisse); an non habuerit, nam si non habuerit, magis est , ut liberatio obligationis potius , quam res ipsa ad eum [ita] pervenisse videatur: ideoque partus ejus non debetur. 99. MARCELLUS lib. 7. Digestorum. CI mulier ita dotem promiserit, decem tibi aut Titio doti erunt: hoc casu dici potest, vel Titio dari posse ; seil de dote virum teneri, quemadmodum si Titio juffisset 5 dari. Nec mirum: cum etiam promissura viro dotem, poffit, delegante eo, alteri promittere. etsi dici solet , alii , quam marito , dotis nomine mulierem non posse obligari. His enim casibus viro dos qutcritur : non enim existimabimus illam ita promisisse, cum vel de Titii nuptiis cogitaret. §. 1. Ex asse heres institutus, rogatusque mulieri dodrantem hereditatis restituere , jussu ejus quod debet, doti promisit marito: vereor, non sit obligatus, nam mulieri in hoc tenetur, ut hereditatem restituendo transferat actiones , & quas habet, L quibus est obstrictus : quas transferre ad alium, quam cui debet fideicommissum, non potest. Aliquis dixerit, incerti cum eo agi posse, [ut] fideicommiisi pnsftet assrimationem. Huic ego consentire non possum : r.am obligari mulieris debitorem ita Equum est , si accipere id ipsum, quod ei debetur, vir potest. Sed ne indotata mulier esse videatur, dicendum est , ipsi mulieri ex Trebelliano restituendam esse partem hereditatis, qux ei relicta est , ut ea suo marito pro dote eam solveret: quia & ad eam fideicommissum , & onera ejus pertinent; delegatione propter nimiam subtilitatem, & casus necessitatem minime obtinente. §. 2. Ejus nomine , qua: libera videbatur, decem in dote dedisti: Eo calli habebis condictionem , quo habere patuisses , fi mulieris liberte nomine dedisses , nec nuptix secute essent. Si manumissa nupserit, ita demum dos erit, si ea mente dedisti, ut quandoque secutis nuptiis dos esset. Igitur, si mulieri donaturus dedisti , dominus condicet: quemadmodum si eum , qui sibi donaturus esset , mulieri iplam donare juffisset. 6c. CELSUS lib. ii. Digestorum. QUsro, quante pecunte dotem promittenti adulte mulieri cura- y~ tur consensum accommodare debeat ? Respondit: Modus ex facultatibus 6 & dignitate mulieris maritique statuendus est , quousque ratio patitur. 61. TERENTIUS CLEMENS lib. 3. ad Legem Juliam & Papiam. ]kjlve generalis 7 curator, sive dotis 8 dandae causa constitutus sit, & amplius doti promissum est , quam facultates mulieris valent, ipso 9 jure promissio non valet: quia * Lege , rata non habetur auctoritas dolo malo facta. Quxrendum tamen est, utrum tota obligatio , an quod amplius promissum est, quam promitti oportuit, infirmetur? [Et] utilius est dicere , id, quod fuper- iluum est, tantummodo infirmare. §. 1. Iste autem curator res dotis nomine tradere debet: non [etiam] ut vendat cuilibet, & pretium ejus in dotem det. Dubitari autem potest , an hoc verum Iit: quid enim, li aliter noneste nubere non poffit, quam ut pecuniam in dotem det; id que ei magis expediat ? Atquin possunt res in dotem date plerumque alienari, & pecunia in dotem converti. Sed (ut expediatur Qiixstio) si quidem res in dotem maritus accipere maluerit, nihil amplius quoerendum est: sin autem non aliter contrahere matrimonium vir patitur , nisi pecuniis in dotem datis, tunc officium est curatoris, apud eundem intrare judicem , qui eum constituit, ut iterum ei, causa cognita, etiam viro absente, permittat rerum venditione celebrata, dotem constituere. 62. MODESTINUS lib. 5. Responsorum. r JTtia, cum esset minor viginti quinque annis, quartam hereditatis matris lux communem sibi cum fratribus mutavit, & accepit pro ea parte fundum , quasi 10 emptione inter se facta : hunc fundum cum aliis rebus doti dedit: Qunero, si in integrum restituatur, & partem suam accipiat quartam, & reddat fundum : quid o.ebeat maritus facere, an contentus esse debeat aliis rebus in dotem datis ? Item quaero , ii haec decesserit, & heredes ejus in integrum restitutionem ex persona ejus petierint; L ipsi petant quartam partem, & illi fundum : an maritus cogatur restituere fundum, contentus in retentione lucri dotis exteris rebus ? Modestinus respondit, nihil proponi, cur marito dos auferenda sit: sed in meram ajstiinationem prxdii mulier, vel ejus heredes condemnandi sunt, in hoc tempus referendam , quo in dotem datus est. 63. IDEM lib. singulari de Eurematicis. jCJTipulatio de dote reddenda ab 11 extraneo interposita, fasto divortio, ftatim committitur : nec redintegrato matrimonio, actio stipulatori quxsita intercidit, denuo igitur consentiente 12 stipulatore dos constituenda est, ne sequenti matrimonio mulier indotata sit: si modo ea dos non ab ipsa profecta sit , quam alius permissu ejus stipulatus est; tunc enim consensus ejus non est necessarius. 64. JAVOLENUS lib. 4. ex Cassio. pOst divortium mulier, si de dote maritus nihil cavit, & cum alii 13 nupsisset, postea ad priorem virum rediit, tacite 14 dos ei redintegratur. 65. POMPONIUS lib. 11. ad Quintum Mucium. CI legato aut hereditate aliquid fervo dotali obvenit, quod testator noluit ad maritum pertinere: id soluto matrimonio reddendum est mulieri. 66. IDEM lib. 8- ad Quintum Mucium. CI ususfructus 25 fundi, cujus proprietatem mulier non habebat , .dotis nomine mihi a domino proprietatis detur : difficultas erit post divortium circa reddendum jus mulieri: quoniam diximus , ufumfructum a fructuario cedi non posse 16 , nisi domino proprietatis ; & , si extraneo cedatur, id est ei, qui proprietatem non habeat, nihil ad eum transire , sed ad dominum proprietatis reversurum ufumfructum. Quidam ergo, remedii loco, recte putaverunt introducendum , ut vel locet hunc ufumfructum mulieri maritus, vel vendat nummo uno 17 : ut ipsum quidem jus remaneat penes maritum, perceptio vero fructuum ad mulierem pertineat. 67. PROCULUS lib. 7. Epistolarum. pRoculus nepoti suo salutem. Ancilla, qme nupsit, dotisque nomine pecuniam viro tradidit, sive sciat [se] ancillam esse , sive ignoret, non poterit eam pecuniam viri facere : eaque nihilominus mansit ejus, cujus fuerat , antequam eo nomine viro traderetur ; nisi forte usucapta 18 est. nec postea , quam apud eundem virum libera facta est, ejus pecunia: causam mutare potuit. Itaque nec facto quidem divortio, aut dotis jure , aut per condictionem (i. L 44- §• 1 .supr. h. t. (2. Immo vide /. 45. in pr.supr. eod. (3- l. 68. infr. ecd. (4. /. 12. infin.supr. eod. (5. /. 19 .supr. eod. (6. I. 69. §. 5. infr. eod. I. 43. infr. de legat. 3. (7. I. 28. C. h. t. l. ~. injr. de tutor, dat. (9. I. 9. §. i.supr. de minor. (10. v. /. 2. C. de rerum permutatione. (11. 1. 42. in jin. infr. soluto matrimonio. (12. Fac. I. 13. §. ult.supr. locati. I. 29. §. I. infr. de paci, dotal. (13. I. pen. §. 5. infr.soluto mutrim. (14. Immo vide l. 30. supr. h. t. (15. v. I. 57. infr. soluto malrim. (16. §. 3. Infi. de usufr. (17. I. 4 6. supr. locati. (18. Immo vide l. I. in fu. infr. pro dote. Yy 3 repetet« 7l5 Digestorum Lib. XXIH. Tit. III. 7i6 rejictere recte potest: sed is, cujus pecunia est, recte vindicat eam. Quod st vir eam pecuniam pro suo poffidendo usucepit, scilicet quia existimavit mulierem liberam este : propius est, ut existimem , eum lucrifecisse: utique, st antequam matrimonium esse inciperet, usucepit. Et in eadem opinione sum , st quid ex ea pecunia paravit antequam ea dos fieret, ita ut nec possideat eam , nec dolo fecerit, quo minus eam possideat. 68. PAPINIANUS lib. 10. Questionum. l'AOtis promissio non ideo minus valebit, quod ignorante initio patre nuptiae [non] fuerint, si postea consenserit: cum* omnis dotis promissio, futuri matrimonii tacitam 1 conditionem accipiat. Nam & si minor annis duodecim , ut major , deducta sit, tunc 2 primum petetur, cum major annis apud eundem esse coeperit: quod enim vulgatum est, Aotis promijjionem in primis dtm- taxnt nuptiis destinare, neque durare 3 obligationem, st post alterius matrimonium ei nubat, cui dotem promiserat , tunc locum habet, cum intercesserunt alire nnptte. 69. IDEM lib. 4. Responsorum. f' l Um post divortium , viro sciente , mulier in posseffionem prae- v diorum, qme in dotem promisit, longo tempore fuerit, convenisse tacite videtur, ne dos, qua; promijfafuerat, petatur : & si petere ea e ceperit, pacti exceptione a muliere repellitur. §. 1. Mulier pecuniam sibi debitam a Sejo cum usuris futuri temporis in dote promittenda demonstravit: Eas quoque dotis portionem esse 4, quarum dies post nuptias cestit, rationis est. §. 2. Usuras dotis in stipulatum cum dote post divortium deductas, ex die secundi matrimonii non esse praistandas , placuit: quia nec sortis exactio locum habere capit; medii autem temporis debebuntur. §. 3. In domum absentis uxore deducta , nullis 5 in eam interea ex bonis viri sumptibus factis, ad exhibitionem uxoris promissas usuras, reversus vir improbe petit- §. 4. Gener a socero dotem , arbitratu (; soceri certo die dari , non demonstrata [re vel] quantitate stipulatus fuerat: Arbitrio quoque detracto , stipulationem valere placuit: nec videri simile, quod, fundo non demonstrato, nullum esse legatum, vel stipulationem suadi constaret: cum inter modum constituendx dotis, & corpus ignotum differentia magna sit: dotis 7 etenim quantitas pro 8 modo facultatum patris & dignitate mariti constitui potest. §. 5. Nuptiis ex voluntate 9 patris puella: cum filio tutoris jure contractis, dos pro modo facultatum & dignitate natalium 10 reste per tutorem constitui potest. S. 6. Patrona dotem pro liberta jure promissam , quod extiterit ingrata , non retinebit. 11 §.7. Cum res in dotem aestimatas, soluto matrimonio , reddi placuit, summa declaratur, 11011 venditio contrahitur: ideoque rebus evictis, fi mulier bona 12 fide eas dederit, nulla est actio viro ; aiioquin de dolo tenetur, §. 8. Iu dotem rebus estiiuatis [L] traditis, quamvis eas mulier in usu habeat , viri dominium 13 factum videretur. §. 9. Partum 14 dotalium ancillarum dotis esse portionem convenit: ideoque frustra pacisci virum, ut inter uxorem Sf se partus communisstt. 70. PAULUS lib. 6. Questionum. TN ambigms pro dotibus 1; respondere melius est. x 71. IDEM lib. 13. Quxstionum. £Um dotem mulieris nomine extraneus promisit, mulieris periculum est: [sed] si maritus nomen secutus usuras exegerit, periculum ejus futurum respondetur. 72. IDEM lib. 8. Responsorum. jVTUlier bona sua omnia 16 in dotem dedit: Quxro , an maritus, 1 A quasi heres, oneribus respondere cogatur ? Paulus respondit: eum quidem, qui tota ex repromissione dotis bona mulieris retinuit, a creditoribus conveniri ejus non posse: sed non plus esse in promissione bonorum, quam quod superest, deducto 17 are alieno. §. 1. [Paulus respondit,] in rebus dotalibus etiam ijj (1. I. 10. §. 4 .supr.b. t. (2. v. /. io. in pr. infr. de condit. & demonstr. (3.V. /. 58. inpr.supr. h. t. (4. Immo vide l. 77. infr. eod. I. 42. §. 2. infr. soluto matrim. (6. I. %. C. de dotis pro- niijs. (7.-Adde l. 30. infr. de legat. 2. (8. §• infr. hic. I. 60. supr. h. t. (9. v. I. 66. inpr.supr. de ritu nupt. (10. I. (>o.supr. h.t. (11. Adde /."24. C. eod. (12. l.l.C.cod. (13. Adde/. 51. infr. soluto matrim. I. 10. in pr. supr.. h.t. (14. l.un. §. 9. C. de rei uxor. u£{. (15. /. H;. inpr. infr. de reg. jur. (16. v. /. 4 .C. h.t. (17. V. I. 2. §. I- infr. decoliut. (18. /. 36 .supr. de pecul. (19. patrem mariti dolum & culpam prestare debere. §. 2. Paulus respondit: Si mulier de suo dotem dedit, & adhibuit matrem, qua stipularetur: potuisse eam 19 postea instrumentum dotale mutare. 73. IDEM lib. 2. Sententiarum. MUtus , surdus , caecus , dotis nomine obligantur : quia 20 & 1 A nuptias 21 contrahere possunt. §. 1. Manente matrimonio, non perditurae uxori ob has causas dos reddi potest: ut lese luosque alat; ut fundum idoneum emat; ut in exilium , ut in insulam relegato parenti 22 praestet alimonia; aut ut egentem virum , fratrem , sororemve sustineat. 74. HERMOGEN 1 ANUS lib. ;. Juris Epitomarum. CI sponsa dotem dederit, nec nupserit; vel minor duodecim an- 0 nis, ut uxor habeatur: exemplo dotis, condictioni, favoris ratione, privilegium 23, quod inter personales actiones vertitur, tribui placuit. 7;. TRYPHONINUS lib- 6. Disputationum. Q Uamvis in bonis 24 mariti dos fit, mulieris 25 tamen est: & - merito placuit, ut si in dotem fundum iusstimatum dedit, cujus nomine duple stipulatione cautum habuit, ifque marito evictus sit 26, statim eam ex stipulatione agere posse. Porro cujus filterest non esse evictum, quod in dote fuit, quodque ipsa evictionem pati creditur ob id, quod eum in dotem habere desiit: hujus etiam , constante matrimonio, quamvis apud maritum 27 dominium sit, emolumenti 28 potestatem esse creditur; cujus etiam matrimonii onera maritus sustinet. 76. IDEM lib. 9. Disputationum. CI pater mulieris mortis luse causa dotem promiserit, valet pro- 0 missio. Nam & fi in tempus, quo ipse moreretur, promisisset, obligaretur: sed si convaluerit, cur ei non remittatur obligatio per condictionem 29, atque si stipulanti quivis alius promisisset, aut dotem alicujus nomine? nam ut corporis vel pectinis translate, ita obligationis constitute mortis causa condictio est. N011 idem dicendum est in persona mulieris , si [mulier] mortis [site] causa dotem promiserit: quia nisi matrimonii oneribus serviat, dos nulla est. 77. IDEM lib. 10. Disputationum. CI mulier debitori I110 , qui sub usuris debebat, nuptura dotem 1,3 promisisset, quod isstbi deberet; post contractas nuptias secuti temporis usuras non 30 esse dotales: quia illa obligatio tota tolleretur , perinde ac si solutum debitum mulieri in dotem ab ea datum esset. 78. IDEM lib. n. Disputationum. s'Um in fundo mariti habens mulier usumfructum 31, dotis cau- la eum marito dedit: quamvis ab ea ususfructus decesserit, maritus tamen non usumfructum habet, sed suo fundo quasi dominus utitur , consecutus per dotem plenam fundi proprietatem, non separatam ab ususructu : nec est, quod non utendo maritus amittat. Divortio autem facto , constituet 32 in eodem fundo usiimfru- ctmn mulieri. Quod si in matrimonio decesserit uxor, nihil emolumenti ob dotem habere videtur maritus: quia, etsi uxorem eam non duxisset, fructuaria: morte finitus ususfructus ad proprietatem rediret: ideoque 33 nec in funus confert mulieris. §. 1. Plane si pater filix nomine, qui in fundo generi usumfructum habebit, dotis constitueiute gratia eum dederit, & in matrimonio mortua fuerit: habebit ex sua persona ususfructus petitionem. §. 2. Quod si mulier, in fundo luo, marito usumfructum dotis causa constituerit, tunc ex mariti persona erit ususfructus proprie: qui & non utendo ipsius pereat. Quod si acciderit, videamus, anetianinunc dotata iit mulier ? Et, si quidem dominium apud mulierem est fundi , ad quem reversus est ususfructus, nihil jam in dote habet, quod actione dotis consequatur ab eo, cui, quod non utendo amiut usumfructum, imputari non potest, ex quo ipsa lucrum habet : ideoque indotata erit. Quod si alienaverit uxor proprietatem, qua sine ullo mulieris emolumento plenior facta est , adhuc dotata est: /. 2. in sin. C. h - j. (20. Adde l. 8. infr. de pact. dotal. (21. /. 43 - §. l.sitpr. h.t. (29. /. 7. §. ult.supr. eod. v. /. 30. infr. de t»»rt. caus. donat. (30. Immo vide /. 69. §. i.supr. h. t. (31. v. /. 57- infr.soluto matrim. (32, d. I. 57, .(33. v. /. l6. supr. de religiös quii 7>7 De pactis dotalibus. 7i8 quia dotis action. teneri debes maritus, qui, quando licuit nsufrn- stuiiti, amisit um non 1 utendo, nam, si habere perseverasset usumFrustum ad divortium , commodo mulieris cederet ejus restitutio : quia etsi non protinus ad ipsam transiret, tamen vel [ si ] pretio, vel ben.fieio, sine incommodo mulieris ad proprietatem revertetur. Si autem usunifructum maritus non amiserit, morte mulieris non finitur ususfructus apud maritum. Divortio autem facto , primo videamus & in hae, & in superiore specie, an pro rata temporis ejus anni dividantur fructus , quod probandum est. Ipsius autem restitutio ita fiet, ut habenti mulieri fundum issus- frustns cedatur , & ita cum proprietate consolidetur. Sed etsi non fit fundi domina , nihilominus competit dotis actio, ut dimittat ise marites ufumfruttum. nam vel ex empto actione adhuc, ut ufumfruclum fristet, mulier tenetur: aut pretium ejus consequi sperat: aut cu.vis magis gratiam praestare, quam relinquere apud inimicum 2 jus ad se translatum , licere ei civile est. §. Z. Uxor virousumfruiUim dotis nomine dedit: manente matrimonio eidem fundum ven.; dit: Quxsitum est, divortio fasto, quid dotis judicio recuperare debea.? Dixi, referre, quanti fundus venisset: nam fi nudx proprietatis restimatio facta fuisset, mulier dotis judicio pretium uiusfructus recuperare debet. f Quid ergo est , fi vir ante litem coutestatam mortuus fuisset? heredes ejus nihil prasti- turos: nam etsi quilibet alius emptor proprietatis extitisset, heres .viri nihil mulieri prastaret, scilicet ufufructu reverso ad proprietatem. Cxtcnun Ii fundus totus venisset, quanti debet venire [non] detracto ufufructu : intelligi, mulierem dotem , manente matrimonio, recepisse. §. 4. 8, fundus communis in dotem datus erit, & socius egerit cum marito communi dividundo, adjudicatus- que 3 fundus socio fuerit: in dote erit quantitas, qua socius marito damnatus fuerit, aut si , omissa licitatione, extraneo addictus is fundus fuerit: pretii portio , qux distracta est. sed ita, ut non vice corporis habeatur: nec divortio secuto prassenti die, quod in numero est, restituatur, sed statuto [tempore] solvi debeat. Quod fi marito fundus fuerit adjudicatus, pars utique data in dotem dotalis manebit: divortio autem facto sequetur restitutionem, propter quam ad maritum pervenit, etiam altera portio, scilicet ut recipiat tantum pretii nomine a muliere, quantum dedit ex condemnatione socio : nec audiri debebit alteruter eam aequitatem recusans ; aut mulier in suscipienda parte altera quoque , aut vir in restituenda. Sed an constante matrimonio non sola pars dotalis iit, qiue data fuit in dotem, sed etiam altera portio, videamus? Julianus de parte tantum dotali loquitur: Et ego dixi in auditorio, illam solam dotalem esse. §. 5. Si marito dotis nomine stipulanti 4 promisit per errorem ; is, qui exceptione tutus erat, ne solvat: cogetur ei solvere: L habebit condictionem adversus mulierem , aut patrem , uter eorum delegavit, ob id, quod indebitum marito promisit aut solvit. 79. LABEO lib. 6. Posteriorum a Javoleno Epitomatorum. ^Vus neptis nomine filio nat® genero dotem dedit, & moritur : Negat Servius, dotem ad patrem reverti 6 : & ego cum Servi» sentio, quia non potest videri ab eo profecta, quia nihil ex his sui habuisset. §. 1. Pater filix nomine centum doti ita promisit, cum commodiJZiiuu: eset : Atejus stripsit, Servium respondisse, cum primum iinc turpitudine & infamia dari poliit, deberi. 8°. JAVOLENUS lib. 6. ex Posterioribus Labeonis, b 7 dcb’tor 8 mulieris dotem sponso promiserit: posse mulierem ante nuptias a debitore eam pecuniam petere, ne juc eo nomine postea debitorem viro obligatum futurum , ait Labeo. Falsum ei..: quia ea promissio- in uendenti esset, donec obligatio in ea causa est. 0 c • ® 1- PAPINIANUS lib. 8- Quaestionum. JJAter filia nomine nummos alienos 9, quos mutuos acceperat, aut in causam crediti receperat, in dotem dedit: Consumptis his, dos profectitia efficitur. J- 82. PROCULUS lib. ;. Epistolarum. QUm uxor virum suum , quum pecuniam sibi deberet, in dotem j filix communis dare jusserit, & id fecisse dicatur: puto animadvertendum esse -, utrum eam dotem suo, an uxoris nomine dedit. si suo 10, nihilominus uxori eum debere pecuniam ; si uxoris nomine dederit, ipsum ab uxore liberatum esse. 83. JAVOLENUS lib. (. Posteriorum Labeonis. |§I 11 debitor mulieris dotem sponso promiserit, non posse mulierem ante nuptias a debitore [eam] pecuniam petere : quia ea promilsio in pendenti esset, donec obligatio in ea causa est. 84. LABEO lib. 6. Pithanon a Paulo Epitomatorum. AI de dote promissa agitur, non oportet, in quantum facere potest , condemnari eum , qui promisit : Paulus: Imo, quod ad extraneum attinet, semper hoc verum est : Cxternm si manente 12 adfinitate dotem promissam gener ä socero petit, utique , in quantum facere potest, socer condemnabitur : si dirempto matrimonio petitur, ex causa 13 & persona id tribuendum puto. Quid enim., si socer specie futurx dotis induxerit genero; & , cum sciret le prxstare dotem non posse , id egerit, ut genero insidiaretur ? 85- SC.3ÜVOLA lib. 8. Digestorum. pUndum fili® nomine pater in dotem dederat: hujus heredi filix ex asse, creditoribus urgentibus patris, utilius videtur, potius fundum , qui dotalis est, distrahere, quod minus fructuefus sit, & alios hereditarios uberiore reditu retinere: maritus consentit, si nulla in ea re captio sit futura: Quiero, an [ea] pars dotis , qua in hoc fundo est, mulieri manente matrimonio recte solvatur ? Respondit, si pretium 14 creditori solvatur, recte solutum. T I T. IV, DE PACTIS is DOTALIBUS. 1. JAVOLENUS lib. 4. ex Cassio. TIAcisci post 16 nuptias, etiam si nihil ante convenerit, licet. §. I. Pacta,qu® de reddenda dote fiunt, inter 17 omnes fieri oportet, qui repetere dotem [possunt,] & a quibus repeti potest : ne ei, qui non interfuit, apud arbitrum cognoscentem pactum non prosit. 2. ULPIANUS lib. 19. ad Sabinum. AI convenerit, ut, quoquo modo Aijfolutumfit matrimonium, liberis o intervenientibus, dos apud virum remaneret: Papinianus Juniano Praetori respondit, morte mariti 18 finito matrimonio, neque con- v-.nissj videri, dotem remanere: & si convenisset, non esse servandi, m pactum contra dotem , cum mariti mortalitas intervenit. 3. PAULUS lib. 3. ad Sabinum. TJActa conventa , qa® in divortii tempus collata sunt, non facto divortio locum non habent. 4. ULPIANUS lib. 31. ad Sabinum. AI convenerit, ut fructus in dotem converterentur, an valeat con- ^ ventio ? Et Marcellus ait lib. via. Digestorum, conventionem non valere: prope enim indotatam mulierem hoc pacto fieri. Sed ita distinguit, [ut] li quidem fundum in dotem dederit mulier, ita ut maritus f rudius redderet, non- esse ratum pactum; idemque [esse] & li ufumfructum in dotem hoc pacto dedit: quod si convenisset de fructibus reddendis, hoc est, ut in dote ejent fructus, quosquosperce- pijjjet , & fundus vel ususfructus in hoc traditus est, non ut fundus velfructus fieret dotalis, sed ut fructus perciperet dotis futuros, cogendum de dote actione fructus reddere. Erunt igitur in dote fructus, & fruetur iste usuris, qiue ex fructibus collectis & in sortem redactis percipi possunt, t Ego utrobique arbitror interesse, qua contemplatione dos sit data: ut si oh hoc ei majorem dotem mulier dedit, quia fructus volebat esse dotis, contento marito ea pecunia, qiue ex usuris redituum colligitur, posse dici conventionem valere: nec enim videtur sterilis esse dos. Finge, quadragena annua eile reditus apud eum , qui non acciperetur dotem , nisi hoc convenisse; , plus trecentum : uti boni consuleret , tam uberem dotem consecutus? Et quid dicimus, si pactum tale intervenit, ut maritus f rutius in dotem converteret, & mulier je JuoJque aleret 19, - Q' f'upr. quib.mod.ufufr. umitt. (2. I. 39. in fin.infi-. dt pems. (3. /. 7.§. ult.fupr. commim. divid. I. 13. §, 17. fupr. di act.empt. (4. /. 9, §, 1. Jupr. de condiet, cmf. dat. (5. I. 46. in pn.Jupr. h. t. (6. Immo vide l. 6. infr. de collat. (7. l.p^.infr. r yk b 36. I. 41. §. 3. I. 56. in pr.fupr. eod. (9. I. 6 . §. I. Jupr.eod. (10. /. 17. infr. desolat. (11. /,80 .fupr.b.t. (12. t. rr. mpr, infr. de re judicat. (13. Immo vide L 17. in pr, infr. foiuto matrim. (14, l. 20. infr. d. t. (15. Lib. 5. C . 14. (16. I . 12. §. I- I . -9- mpr . mfr. b . t . I . 2. §.3 .in fn.fupr. dereb.cred. (17- L 7- infr. h . t. (18. lac. /. 1, §. I. infr. de dote pnelegat. <19- L 12. §. I. infr. b. t. I. ult. fupr. de in rem vers. I. 21, in siit. infr. de donat, inter vir. & uxor. L 2. C. de pait. conveni , tuere- 7i9 Digestorum Lib. XXIII. Tit. IV. 720 tuereturve. c? universa onera expediret? quare non dicas conventionem valere. PAULUS lib. 7. ad Sabinum. TLlud convenire 11011 potest, ne de 1 moribus agatur , vel plus vel minus exigatur : ne publica coercitio privata pactione tollatur. §.. 1. Ac ne illa quidem pacta servanda sunt, ne ob res donatas vel amotas ageretur: quia altero pacto ad furandum mulieres invitantur ; altero jus civile impugnatur. §. 2. Et fi convenerit, ne ob impensas necessarias ageretur , pactum non est servandum : quia tales impensa; 2 dotem ipso jure minuunt. 6. ULPIANUS lib. 4. ad Edictum. pOmponius ait, maritum non posse pacisci , ut dolum solummodo in dotem prieset: videlicet propter utilitatem nubentium : Qua: vis pacisci poffit , ne Jit periculo ejus nomen debitoris , qui ei dotent promijit. nam & ut Jit dos periculo mulieris, pacisci eum posse probat : & per contrarium , ut ea dos , qua periculo mulieris est , sit periculo mariti. 7. POMPONIUS lib. 15. ad Sabinum. pUm dos filix nomine datur , optimum est, pastum conventum cum utroque generum 3 facere; quamquam initio dotis dandx legem, quam velit, etiam citra 4 personam mulieris, is, qui dat, dicere poffit. f Si vero post datam pacisci velit, utriusque persona in paciscendo necessaria est : quoniam jam acquisita mulieri dos tum esset, quo casu si solus pater pactus esset sine filia , sive solus agat, sive adjuncta sisix persona : ei soli nocebit & proderit pactum conventum: nec si sola filia aget, neque proderit, neque nocebit ei. f Si vero filia sola pacta fuerit, quo pacto melior conditio patris fiet, proderit & patri: quoniam per filiam patri adquiri potest, per patrem filix non potest, f Sivero sic pacta sit filia, ut noceat; ipsi quandoque filix agenti nocebit pactum : patri vero nullo modo nocebit, nisi adjecta ; quoque filix persona experiatur. Dicendum est , paciscendo filiam patris conditionem deteriorem facere non posse eo casu, quo, mortua ea in matrimonio, dos ad patrem reversura est. S. PAULUS lib. 7. ad Sabinum. (Ablaties patre furente , vel ab hostibus capto , filiusfamilias du- v '~-cit uxorem, filiaque familias nubit: necessario etiam pactio cum ipsis 6 dumtaxat dotis nomine fieri potuit. 9. POMPONIUS lib. 16. ad Sabinurti. CI ita conveniat, ut,si vivo socero mortua sit filia , ipsi socero ; si ^ mortuo , filio 7 ejus , fi filio quoque defuncto , totum suo heredi reddatur: benigna interpretatione potest defendi, utilem stipulationem esse. 10. IDEM lib. 26. ad Sabinum. A Vus8 pactus est, cum dotem pro nepote suscepisset, ne a se, iteve [d] filio dos peteretur: ab alio vero , quam filio herede, ut dos peteretur : Exceptione conventionis „filius tuendus erit; quippe heredi nostro cavere concessum est. nec quicquam obstat, quo minus certx personx, si heres erit sibi, caveri poffit: quod non idem & in exteris heredibus cavetur. Et ita Cessus scribit. 11. ULPIANUS lib. 34. ad Edictum. Jm pater dotem pollicitus fuerit, & paciscatur, ne se vivo petatur, neue conflante matrimonio [dos petatur: ] ita pactum interpretandum Divus Severus constituit, quasi adjectum esset, se vivo. hoc enim ita accipiendum [esse] contemplatione paterna: pietatis, & contrahentium voluntatis, ut posterior quoque pars conventionis ad vitam patris relata videatur ; ne diversa sententia frustum dotis ab oneribus matrimonii separet, quodque indignissimum est, inducat, ut non habuisse dotem existimetur. Quo rescripto hoc effectum est, ut si quidem vivo 9 patre decesserit filia, aut fine culpa sua diverterit, omnimodo dos peti non poffit: constante autem matrimonio , mortuo patre, peti poffit. 12. PAULUS lib. 3;. ad Edictum. CI pater dotem dederit, & pactus Iit, ut, mortua in matrimonio filia, dos apud virum remaneret : puto pactum servandum , etiam 10 fi liberi non interveniant. §. 1. Ex pactis conventis , qux ante nuptias, vel post 11 nuptias interponi solent, alia ad C Ur (1. Adde /. 27. §. 4. supr. de padi. (2. I. 15. infr.de impens. in resdotal. (3. I. i.§. i.supr.h.t. [4. I. 20. §. i.infr. eod. I. 29. insin.pr. infr.soluto matrim. (;. Vide tamen l. 2. §. I. ivfr. d. t. ( 6 . Adde l. 73. in pr. supr. de jure dot. (7. L 23. infr. h. t. [8- l- | voluntatem pertinent 5 ut mulier dote promissa se alat 12, & donec nupta sit, dos ab ea non petatur; aut certam summam viro prastet U ab eo alatur, & his similia : alia ad jus pertinent: veluti quando dos petatur, quemadmodum reddatur ; in quibus non lempervoluntas contrahentium servatur. Cxterum si convenerit, ne omnino dos petatur, indotata erit mulier. §. 2. Si mulier pacta sit ne amplius, quam pars dimidia dotis u se petatur , & poenam stipulata sit: Mela ait, alterutro eam co mentam esse oportere; vel exceptione pacti, [&] acceptam facere poenx obligationem; vel, si ex stipulatu agat, denegandam [ei] exceptionem. H. 3. Si fundo xttimato in dotem dato pacta sit mulier, ut, quanto 13 pluris venierit, id in dotesit: Mela ait, [id] servandum : cum [&-] ex contrario convenire poffit, ut, si 14 minoris venierit, ipsa debeat. §. 4. Si pacta sit mulier , ut, sive pluris, sive minoris fundus eeftimatus venierit, pretium , quanto res venierit, in dote Jit: stari eo pacto oportet: sed si culpa mariti minoris venierit & id ipsum mulierem consequi. 13. JULIANUS lib. 17. Digestorum. TTem si non venierit, xstimatio prxstari debebit 14. PAULUS lib. 35. ad Edictum. [JE die reddendx dotis hoc juris est, ut liceat pacisci, qua dii reddatur: dum ne mulieris deterior conditio fiat. 1;. GAJUS lib. 11. ad Edictum' provinciale. TD est , ut citeriore die reddatur. 16. PAULUS lib. 35. ad Edictum. TJT autem longiore 16 die solvatur dos, convenire non potest: non magis, quam ne omnino reddatur. 17. PROCULUS lib. 11. Epistolarum. ^Ulicinus Proculo Juo salutem: Cum inter virum & uxorem pactum conventum ante nuptias factum iit, ut quibus diebus dos data esset, iisdem , divortiofacio , redderetur : post quinquennium, quam nupti» factx sunt, uxor viro dotem dedit? divortio facto quiero , utrum quinquennii die vir uxori dotem redderet, an statuto Legibus tempore ? Proculus respondit: Quod ad diem reddendx dotis attinet, pacto existimo meliorem conditionem mulieris fieri posse; deteriorem non posse, itaque si cautum est, ut propiore 17 [ tempore ,] quum 'Legibus constitutum est, reddatur, stari eo debere: si ut longiore 18 , nec valere id pactum conventum, f Cujus fen- tentix conveniens est dicere , si pacto convento cautum est, ut, quanto serius [quaque,'] U post nuptias data fuerit, tanto post divortium reddatur : si propiore, quam in reddenda dote constitutum est, data sit, valere pastum conventum ; li longiore , non valere. 19 18. JULIANUS lib. 18. Digestorum. jJTcet manente matrimonio non poffit inter virum & uxorem convenire, ut longiore [dir] dos reddatur : post divortium tamen , si justa causa conventionis fuerit, custodiri id pactum debet. 19. ALFENUS lib. 3. Digestorum ä Paulo Epitomatorum. ^Liud est , si pater pro filia dotem promisit, ut annua, bima, trima, quadrima, quinto anno [dor] a Je redderetur, & convenit, ut iisdem diebus dos, soluto matrimonio , redderetur : hoc enim pactum ita valet, si patri filia heres extitisset, & interveniente ea pactum conventum fuerit. 20. PAULUS lib. 33. ad Edictum. QB res quoque donatas , vel amotas , vel impensas factas, tunc sscta pactio valebit, id est, post divortium. §. 1. 4>i extraneus desuo daturus sit dotem, quidquid vult, pacisci & ignorante 20 muliere , sicut & stipulari potest ; legem enim lux rei dicit: postquam vero dederit, pacisci consentiente muliere debet. §• 2. Si convenerit, ned muliere, neved patre dos petatur: heres non habebit exceptionem. Sed si convenerit, ne manente matrimoniovivo patre petatur, mortuo patre staiim exigitur: &, si non petierit maritus, tenebitur hujus culpx nomine: si dos exigi potuerit: nisi forte ante diremptum sit matrimonium, quam facultatem petendi haberet. 0 zi. JULIANUS lib. 17. Digestorum. £)I mulier do.is causa promiserit certam summam, &, pro ea» - . - „ . - . „ . . — -- ji, 33 -snpr. de paci. (9. I. 20. §. ult. infr. h. t. (10. 1.2. supr. eod.\supr. eod. [11. I. 1. in pr. supr. eod. (12. L 4. in sin. supr. eod. (13. /.13. §.24 Jupr.de all. empt. (14. Fac. /. 4. C. de dot. promis. (1;. I. 17. infr. h. t. (16. d. I. 17. (17. /. 1 q.supr. eod. (18. 1. 16. supr. eod. (l9- Excip. I. 18. 1 . 19. infr. eod. [20. I. 7. inpr. mancipia 721 De pactis dotalibus. 722 mancipia in dotem dederit ea conditione, ut periculo ejus ejent, £j si quiii cx his natum efet, ail eam pertineat: stari pacto convento oportebit. Nam confiat, poste inter uxorem & virum conveniri, ut dos , qua in pecunia numerata estet 1 , permutaretur, & transferatur in corpora , cum mulieri prodest. 22. IDEM lib. 2. ad Ursejum Ferocem. Q Uidam fundum dotis causa ab uxore sua acceperat, interque eos -convenerat, ut mercedes ejus fundi vir uxori, annui nomine, daret: deinde eum fundum vir matri mulieris certa penlione colendum locaverat: eaque, cum mercedes ejus fundi deberet, decesserat, L filiam suam solam heredem reliquerat: & divortium factum erat: vir deinde petebat a muliere mercedes, quas mater debuerat. Placuit exceptionem mulieri dari non debere : ac si inter fe & virum non convenisset, ut has mercedesfibi alimentorum nomine darentur: cum futurum sit, ut quodammodo donationes inter virum L uxorem confirmentur, nam quod annui nomine datur, species est donationis. 25. AFRICANUS lib. 7. Quxstionum. pAter, cum filix sux nomine dotem daret, pactus est, ut, mor- tua 2 filia, uno plurihufve liberis superstitibus, deducta parte tertia , reliqua dos fibi, aut pofi mortem suam illi aut illi filiis, quos in potestate habebat, reddatur: deinde hxc ita fieri stipulatus est : post mortem ejus mulier in matrimonio decesserat relictis filiis. Quaditum est, an ex stipulatione duas partes illi petere polsint ? Respondi , poste : etenim vim ejus stipulationis hanc esse, ut, si in matrimonio mortua esset, dos patri redderetur: & perinde habendum , ac si talis stipulatio interposita fuisset, fi navis ex Asta venerit , mihi, aut post mortem meam Lucio Titio dari spondes ? nam & si post mortem stipulatoris navis venisset, heredi deberi. 24. FLORENTINUS lib. 3. Institut. QI inter virum & uxorem pactum est, ut certa pars dotis, vel tota oh unum vel plures liberos intervenientes retineatur : etiam eorum liberorum nomine, qui ante nati sunt , quam dos daretur aut amplietur, conventio rata est. nam sufficit , eos ex eo matrimonio nasci, in quo dos data est. 25. ULPIANUS lib. 1. Responsorum. QUod de reddenda dote, fi data fuisset, mortua in matrimonio filia, convenit, idem de non petenda quoque videri convenisse : ac patrem pacti conventi exceptionem [nactuin] ad heredem suum transmisisse. 26. PAPINIANUS lib. 4. Responsorum. JNter socerum & generum convenit, ut, fi filia [ mortua ] superstitem anniculum filium hahuijset, dos ad virum pertineret; quod fi vivente matre filius obiijfet, vir dotis portionem, uxore in matrimonio iefuncia ,_ retineret: mulier naufragio cum anniculo filio periit: quiaverisimile videbatur 3, ante matrem infantem periisse, virum partem dotis retinere , placuit. §. 1. Vir do*.m , quam ex pacto filix nomine retinere potuit, fi lapsus errore non retinuit: filiam, qiue patris sola, matri pro parte heres extiterit, apud arbitrum divisionis non improbe dotis perperam a patre soluta prxeeptio- nem desiderare, constitit. §. 2. Cum inter patrem & generum convenit, ut, in matrimonio fine liberis des uncia filia, dospatri restituat ir: id actum inter contrahentes intelligi debet, ut. liberis superstitibus filia defuncta, dos retinentur 4 : nec separabitur portio dotis additamenti causa data , si postea nihil aliud conveniat. §. 3- Convenit, ut mulier viri sumptibus, quoquo iret, veheretur : atque ideo mulier pactum ad literas viri secuta, provinciam, in qua Centurio merebat, petit: Non servata fide conventionis, licet directa actio nulla competit, utilis tamen in factum danda. §. 4. Filia cum prose dotem promitteret, pepigit, ut, fi in matrimonio fine liberis deccjjisfet, matri suat dos solvatur . Pacto filix, nulla $ matri quxritur actio: si tamen heres puelis matri pecuniam dotis solverit, viro contra placita petenti dotem obstabit exceptio. §. 3. Pater, Jisilia nupta mortem obisset, dotem dari stipulatus est: constante matrimonio capitali crimine damnatus est : divortio secuto, vel morte viri soluto matrimonio, stipulationis conditio deficit. Quod si mulier in matrimonio decesserit, ex stipulatu fisco dotis actio quxreretur: post verum autem divortium renovatis 6 nuptiis, non committitur fisco stipulatio, licet defuncta sit (i. L -Ci.supr. de jure dot. (2. v. I. 45. §. 2. infr. de verb. oblig, ( 3 - L * 3 * infr. de reb. dub. (4. I. 30. infr. h. t. (9. I, 59. in fin. infr. adSC. TrebeU. (6. Fac. I. 77. §. 9. infr. delegat. 2. (7. 1. 7. 1 0 M. I. in matrimonio filia ; quoniam ad primas nuptias pertinet. 27. IDEM lib. 1. Definitionum. AI liberis sublatis, reversa post jurgium per dissimulationem mulier, veluti venali concordia, ne dotata fit, conveniat: conventio , secundum ordinem rei gestx, moribus improbanda est. 28. PAULUS lib. 5. Quxstionum. QUxris, si pacta sit mulier , vel ante nuptias, vel post nuptias, N '- ut ex fundi fructibus, quem dedit in dotem, creditor mulieris dimittatur i an valeat pactum ? Dico, fi ante 7 nuptias id convenerit, valere pactum ; eoque modo minorem dotem constitutam : post nuptias vero, cum onera matrimonii fructus relevaturi sunt, jam desuo maritus paciscitur, ut dimittat creditorem ; & erit mera donatio. 29. SCiEVOLA lib. 2. Responsorum. QUm maritus, qui aestimata praedia in dotem acceperat, manente matrimonio pactus est circumscribenda mulieris gratia, ut prte- dia inasstimatu cstent, ut sine periculo suo ea deteriora faceret: quasi tum est, an secundum priores dotales tabulas prxdia xstimata remanerent, & periculum eorum ad maritum pertineret? Respondi, non idcirco [id] pactum, de quo quaereretur, impediri, quod 8 in matrimonio factum esset, fi deteriore loco dos non esset: nihilominus, eo pacto admisso, si deteriora prxdia faceret , eo etiam nomine dotis eum actione teneri. §. 1. Titius mulieris nomine dotem dedit , & stipulatus est in casum mortis, est divortii: divortio secuto, non repetita dote , Titius decessit: mulier, ex voluntate heredis ejus, redintegravit matrimonium : Quxsitum est, an. cx stipulatu dotem petere possit? Respondi, heredem Titii, si consensisset 9, ut ea quantitas, quam ex stipulatu consequi potuerat , dotis reconciliato matrimonio fieret, posse pacti exceptione summoveri. tz. 2. Mulier de dote , quam dedit, pacta est, ut, si in matrimonio deccjjisfet, fratri ejus redderetur : isque in eum casum stipulatus est: mulier decedens quasdam res dotales marito legavit , & aliis ; quosdam ex servis dotalibus manumisit: Quxlitura est, an maritus [carum] rerum nomine , quas legavit mulier, & servorum, quos manumisit, fratri teneatur ? Respondi, nihil proponi, cur non teneretur: cum etiam heredes defunstx tam legatariis , quam libertatibus obnoxii sint. 30 TRYPHONINUS lib. 10. Disputationum. TJJEbius Marcellus Bxbio Maryllo dotis filix sux nomine, cen- u tena promiserat: & convenerat inter eos, ne ea dos constante matrimonio peteretur j vel , fi post mortem patris in matrimoniofine liberis filia dec-Jsistet, ut dimidia dos apud Maryttum remaneret, dimidia fratri mulieris restitueretur i eaque etiam in stipulationem deducta erant: mortuo Marcello, filio & filia superstitibus, dote universa filix prxlegata, Maryllus, nata filia, diverterat: & mulier decesserat, fratre suo & filia, ex partibus xquis, heredibus relictis. Apud Petronium Magnum Prxtorem Maryllus ab herede filio Marcelli cx dotis promissione universam dotem petebat, illa conjectura, qua, si inter duos placuisset, nullo filiorum extante mortua muliere , partem dotis remanere apud maritum : magis convenisset utique, totam ejus esse dotem , si filium filiam ve habuisset. Ex diverso respondebatur, pacti quidem vulgaris exceptionem [etiam] heredi proficere: sed in specie, qux proponitur, non quasi heres mulieris ex persona defunctx, se exceptione pasti tuebitur; sed ipse [erat] ille, qui etiam viva muliere, li ab eo dos peteretur, potuisset [ea] exceptione Maryllum , quia divortium sartum erat, summovere , eandemque defensionem etiam post mortem sororis sux retinebat. Itaque placuit, eum ab ea petitione absolvi, nulla ex hac lententia facta derogatione fideicommissi petitioni , quam jure hereditario per filiam heres uxoris Maryllus in parte dimidia habebat. 31. SCtEVOLA lib. 3. Quxstionum. CI inter virum & uxorem convenit, ut extremi anni matrimonii fructus nondum percepti mulieris lucro fiant: hujusmodi pactum valet. 32. JAVOLENUS lib. 6. ex Posterioribus Labeonis. sTXor viro fundum xscimatum centum in dotem dederat : deinde cum viro pactum conventum fecerat, ut divortio facio , eodem pretio uxori vir fundum restitueret: postea volente 10 uxore, vir eum fundum ducentorum vendiderat: & divortium erat factum. §. i.supr. dejure dot. (8- l. 1. inpr.supr.h. t. (9. /. O^.Jupr. dc jure dot. (10. I. 50. infr. soluto matrim. Z z Labeo 72Z Labeo putat, viro potestatem fieri debere , utrum velit ducenta , vel fundum reddere: neque ei pactum conventum remitti oportere. Idcirco puto hoc Labeonem respondisse, quoniam voluntate mulieris fundus veniit: alioquin omnimodo fundus erat restituendus. §. i. Si pater filia- nomine certam pecuniam in dotem promiserat , & pactus est , ne invitus camfolveret: nihil ab eo exigendum puto; quia id , qucd pacto convento , ne invitus exigeretur , convenerit , in dotis causam esse non videretur. Digestorum Lib. XXIII. Tit. V. 724 TIT. V. DEi FUNDO DOTALI. 1. PAULUS lib. 56. ad Edictum. TNterdum Lex Julias de fundo dotali cessat, fi ob id , quod maritus damni infecti non cavebat, missus sit vicinus in posseflio- ncm dotalis praedii , deinde jussus sitpoflidere: hic enim dominus vicinus fit: quia hac alienatio non est voluntaria. §. 1. Sed & per universitatem 3 transit pradium, secundum quod possibile est, ad alterum: veluti ad heredem mariti: cum suo tamen jure , ut alienari non postit. 2. ULPIANUS lib. de adulteriis. CI maritus fuerit in servitutem redactus, an-dominus alienare hunc fundum non possit? Quod puto esse verius. 4 §. 1. Quare, & si ad fiscum pervenerit, nihilominus venditio fundi impeditur : quamvis fiscus 5 femper idoneus successor sit, & solvendo. 3. PAULUS lib. 36. ad Edictum. JjUndus dotali fervo legatus , ad Legem Juliam pertinet, quasi dotalis. §. 1. Toties autem non potest alienari fundus, quoties mulieri actio de dote competit, aut omnimodo competitura est. 4. GAJUS lib. 11. ad Edictum provinciale. | Ex Julia, qua de dotali pradio prospexit, ne id marito liceat obligare 6 , aut alienare 7, plenius interpretanda est: ut etiam de sponso 8 idem juris sit, quod de marito. ;. ULPIANUS lib. 2. de omnibus Tribunalibus. J Ulianus lib. xvi. Digestorum scripsit, neque servitutes 9 fundo debitas posse maritum amittere, neque ei alias imponere. 6. IDEM lib. ;. de adulteriis. CEd nec libertas servitutis, urbano prati io dotali debita competit : ne per hoc deterior conditio pradii fiat. 7. JULIANUS lib. 16. Digestorum. CI maritus fundum Titii servientem dotali pradio adquisierit, servitus confunditur. [Sed si eundem Titio reddideritsine restauratione servitutis, hoc marito imputabitur, ] & hoc casu maritus litis astimationem prastabit: quod si maritus solvendo non erit, utiles actiones adversus Titium mulieri ad restaurandam servitutem dantur. §. 1. [Sed] cum uxor fundum , cui pradia viri servitutem debebant, in dotem dat, fundus ad maritum pervenit amissa servitute: & ideo non potest videri per maritum jus fundi deterius factum. Quid ergo [est? ] Officio de dote judicantis continebitur , ut redintegrata servitute jubeat fundum mulieri, vel heredi ejus reddi. 8. ALFENUS lib. 3. Digestorum ä Paulo epitomatorum, in fundo dotali, uxoris rogatu, olivetum succiderat; hoe ’ [ut] novellum reponeret: postea vir mortuus erat , & uxori dotem relegaverat: Ligna , qua ex oliveto excisa 12 essent, oportere mulieri reddi , respondit. 9. AFRICANOS lib. 8- Quastionum. CI marito debitori fundi id, quod debet, doti mulier promiserit, o dotalem fundum effici. §. I. Quod si ei promittat, qui fundum sut decem debuit: in arbitrio esse mariti 11, quod- in dote fit. §. 2. Quod fi Stichum aut fundum debuit maritus, & quod debet, doti ei promissum sit: Sticho mortuo , fundum in dotem esse. §. 3. His consequens esse [ait,] ut si Cornelianum aut Sempronianum fundum debenti, id, quod debet, doti promissum fit , utrum eorum dotalem esse malit: plane utrum velit alienaturum ; alterum alienari non poste; fi tamen alienum rursus redimat, adhuc in ejus potestate est, an eum , quem retinuisset, alienari velit. (1. Lib. 5. C. 23. (2. v. I. 3. /. 4. 1 . 16. infr. h. t. pr. Infl. quib. alten. licet, vel non. I. un. §. pen. C. de rei uxor. aci. (3. 1 . 62. infr. de adquir. rer. dontin. (4. arg. I. 12. in pr. infr. h. t. (;. /. I. §. 18. infr. ut legator, (fi. i. un. §. pen. C. de rei uxer. aci. (7. v. I. I. C.h. t. (8. I. ;. infin. C. de bonis , quot liber. (9. I. 6. 1 . 7. infr. h. t. I. 3. §. q. infr. de reb. eor. qui sub tutel. (10. Adde l. 7. 10. PAULUS lib. ;. Quastionum. "CRit ergo potestas Legis ambulatoria: quia dotalis-fuit obligatio,. Numquid ergo, [etiam] illo nondum redempto , alterum quoque alienare pellit, quia potest alterum redimere ? an hoc non debet recipi, ut nullus in dote sit ? Certe ex post facto videbitur recte alienatus, illo postea redempto. 11. AFRICANUS lib. 8- Quastionum. Q Uodfi fundus in dotem astimatus datus sit, ut electio 12 esset ■ mulieris : negavit alienari fundum posse. Quod si arbitrio mariti sit: contra esse. 12. PAPINIANUS lib. 1. de adulteriis. CTiam [ si] dirempto 13: matrimonio dotale pradium esse intel- ^ ligitur. §. i. Soceri voluntas in distrahendo dotali pradio- nulla est. 13. ULPIANUS lib. ;. de adulteriis. s)Otale pradium accipere debemus, tam urbanum 14, quam rusticum: ad omne enim adificiuin Lex Julia pertinebit. §. 1. Pradii appellatione etiam pars continetur. Proinde sive totum pradium in dotem fit datum, sive pars 15 pradii, alienari non poterit. Et hoc jure utimur. §, 2. Dotale pradium sic accipimus, cum dominium marito quasitum est : ut taue demum alienatio prohibeatur. §. 3. Heredi quoque mulieris idem auxilium prastabitur 16, quod mulieri prastabatur. §. 4, Si, uxore herede instituta, fundus dotalis fuerit legatus, fi quidem, deductis legatis, mulier quantitatem dotis in hereditatem habitura est, valet legatum:' si minus, an non valeat quaritur? Scavola, & si non totus, sed [vel] aliqua pars ex eo vindicari postit, si modo aliqua pars ad dotem supplendam desit, id duntaxat ex eo remanere apud mulierem ait, quod quantitati dotis deest. 14. PAULUS lib. 3, de adulteriis. CI nuptura Titio , voluntate ejus fundum dotis nomine Mavis tradit, dos ejus conditionis erit, cujus esset, si ipsi Titio fundum tradidisset. §. 1. Si mulieris nomine quis fundum in dotem, dederit, dotalis fundus erit: propter uxorem enim videtur is fundus ad maritum pervenisse. §. 2. Si fundum alienum mulieri debeat maritus, eumque mulier ei dotis nomine promiserit : in pendenti erit. & tunc fiet dotalis 17 , cum ad eum pervenerit. §. 3.' Si fundum legatum sibi dotis causa mulier repudiaverit, vel etiam substituto viro omiserit hereditatem , vel legatum : erit fundus dotalis. iv PAPINIANUS lib. 3. Responsorum. sAOtalepradium , cujus vir possessionem retinuit, postliterasaii uxorem emissas , quibus dotis non fore pradiumdeclaravit, in matrimonio defuncta muliere, virum retinere placuit, quia mulier actionem ex pacto non habuit. 16. TRYPHONINUS lib. 11, Disputationum. CI fundum, quem Titius possidebat bona fide, [&] longi temporis possessione poterat sibi quarere, mulier ut suum marito dedit in dotem, eumque petere neglexerit vir , cum id facere posset: •rem periculi sui fecit, nam licet Lex Julia, qua vetat fundum dotalem alienari, pertineat etiam ad hujusmodi adquisitionem : non tamen interpellat eam posseisionem , qusper longum tempus fit, si, antequam constitueretur dotalis fundus, jam coeperat. Plane, si paucistimii8 dies ad perficiendam longi temporis possessionem superfuerunt, nihil erit, quod imputabitur marito. 17. MARCIANUS lib. 7. Digestorum. pUndum dotalem maritus vendidit, & tradidit: si in matrimonio mulier decesserit, & dos lucro mariti cessit, fundus emptori avelli non potest. 18. JAVOLENUS lib. 6. ex Posterioribus Labeonis. I/Irinfundo dotali lapidicinas 19 marmoreas aperuerat: divortio facto quaritur, marmor, quod casum, neque exportatum esset, cujus esset; & impensam in lapidicinas factam mulier, an vir prastare deberet ? Labeo marmor viri esse ait: Caterum, viro negat quidquam prastandinn esse a muliere : quia nec necessaria ea impensa esset, & fundus deterior esset fastus. Ego 11011 tantum §. 12. infr.soluto matrim. (11. Inuno vide /. 46. §. 1. supr.de jure dot. (12. I. 1. C.h.t. (13. I. 2. inpr.supr. eod. (14. v. /. 198. infr.deverb.fi/gn. (15. I. 15. §. l.supr. quisatisdar. cogantur. (16. Immo vide l. un. C. de privileg. dot. (17. L 13. §. t.supr. h. t. (l8- Adde l. 30. §. 1. infr. de usurp. & usucap. (19. /. 7- §. 13. infr.soluto matrim. necessarias, 725 De donationibus inter virum & uxorem. 726 necessarias, sed etiam utiles 1 impensas p ne liandas a muliere existimo: nec.puto fundum deteriorem esse, si tales sunt lapi- dicinae, in quibus lapis crescere possit. §. 1. Si per mulierem (1. v. /. 7. in fin. infr. de irnfens. in res dotal. fusi. mora fieret, quo minus xstimationem partis fundi viro solveret, & fundum reciperet, cum hoc pactum erat: fructus Interim perceptos ad virum pertinere, ait Labeo: Puto potius pro portione fructus virum habiturum , reliquos mulieri restituturum. Quo jure utimur. LIBER VIGESIMUS QUARTUS. M m, T I T. I. DE 1 DONATIONIBUS • INTER VIRUM ET ■CXOJLEM. I. ULPIANUS lib. 31. ad Sabinum, f Oribus apud nos receptum est, ne inter virum N uxorem donationes valerent. Hoc autem receptum est , ne mutuato amore invicem spoliarentur 2 , donationibus non temperantes, sed profusa erga se facilitate. 2. PAULUS lib. 7. ad Sabinum, jic esset eis studium liberos potius educendi, f Sextus Cxcilius & illam causam adjiciebat: quia siepe futurum esset, ut discuterentur matrimonia , si non donaret is, qui posset; atque ea ratione eventurum : ut venalicia essent matrimonia. 3. ULPIANUS lib. 32. ad Sabinum. TJTEc ratio ex Oratione Imperatoris nostri Antonini [Augusti] ele- H sta est: nam ita ait.: majores uoflri inter virum esi uxorem donationes prohibuerunt , amorem honejlumsolis animis afiimuiites, fuime et iamcmj ttnci orum consulentes , ne concordia pretio conciliari videretur : neve melior in paupertatem incideret , deterior ditior fieret. §. 1. Videamus, inter quos sint prohibita: donationes. Et quidem, si matrimonium moribus legibusque [nostris] constat, .donatio non valebit. Sed si aliquod impedimentum interveniat, ne sit omnino matrimonium, donatio valebit. Ergo si Senatoris filia libertino cuntra Senatusconsultum 3 nupserit, vel provincialis 4 mulier ei, qui ibi meret, contra mandata 5, valebit donatio, quia nuptis non sunt: sed fasnon est, eas donationes ratas esse : ne melior sit conditio eorum, qui deliquerunt. Divus tamen Severus in liberta Pontii Paulini Senatoris contra statuit: quia non erat affectione uxoris habita, sed magis concubius. §.2. Qui in ejuldem potestate sunt, prohibentur sibi donare: utputa, frater 6 mariti, qui est in soceri potestate. §. 3. Verbum patefiatis non solum ad liberos trahimus, verum etiam 7 ad servos : nam magis est, ut hi quoque, qui aliquo jure subjecti sunt marito, donare non polsint. §. 4. Secundum hxc, si mater filio, qui in patris potestate esset, donet, nullius momenti erit donatio ; quia patri quxritur: Sed fi in castra eunti filio dedit, videtur valere ; quia filio quatitur , & est castrensis peculii, f Quare & si filius, vel privignus, vel quivis alius potestati mariti subjectus , de castrensi suo peculio donavit, non erit irrita donatio. §. 5. Prohibetur igitur [&] uxori & nurui donare etiam is, qui. est in soceri potestate , si modo maritus sit in patris potestate. §. 6. Ab uxoris , nurusve parte prohibitum est donari viro , vel genero. j Sed & his , qui sunt in eorum potestate, si fuerit donatum, vel in quorum sunt potestate , non valebit donatio: si modo vir , & socer in ejusdem sunt potestate, vel vir in soceri, eseterum fi in alia familia est maritus, neque socero, neque ei, qui est in ejus potestate, neque ei, in cujus est, donatione interdictum est. §. 7. Socrui dnuru 8, vel contra , donari non est prohibitum ; quia hic jus potestatis non vertitur. §. 8- Si servus meus, cujus ususfructus alienus est , donet uxori meae ex eo peculio, quod ad me non pertinebat; vel homo liber bona fide mihi serviens: an valeat donatio, quxritur ? Et in libera quidem persona utcumque admitti potest donatio : exterx enim perlonoe alienationem peculii, ut donent, non habent. §- 9- Non tantum autem per se maritus & uxor, exterxque persona: dare non possunt. §. 10. Sciendum autem est, ita interdictam inter virum L uxorem donati onem, ut ipso jure nihil valeat, qtiod (1. Lib, 5. C. 16. (2. I. 31. §. 7. infr. b. t. Nov. 74. c. 4. i fin. pr. (3. Abrogat, 2Lov.ps. c. 3. (4. v. I. 38 .supr. de ritu nup. t?-.!- 63 .supr. d. t. [6. §. 5. infr. h.t. (7. /. 215. infr. de veri Jlgn. (8.I.23. C.h.t. I. 12. C. de donat, antenupt. (9. arg. I. 3: inpr. infr. de adquir. rer. domin. (10. /. 23. infr. h. t. (11. Adi; l. 14 .supr. adexhib. (12, l. z(>. inpr. t. 39. infr. h. t. (13. Adii actum est. f Proinde, si corpus sit, quod donatur, nec traditio 9 quicquam valet. f Et si stipulanti io promissum sit, vel accepto latum, nihil valet *: ipso enim jure, qux inter virum & uxorem donationis.causa geruntur, nullius momenti sunt. §. 11. Si quis igitur nummos uxori 11 dederit, non fieri eius apparet: quia ni- iul corporis e jus fieri palam est. §. 12. Sed si debitorem suum ei 12 solvere juherit,. hic quxritur, an nummi fianc ejus, debitorque liberetur? Et Celsus lib. xv. Digestorum scribit, videndum elfe ne dici pulsit, & debitorem liberatum, & nummos factos mariti, non uxoris. Nam [&] si donatio jure civili non impediretur, eu« reigeltx ordinem futurum , ut.pecunia ad te ä debitore tuo, deinde ä te ad mulierem perveniret: nam celeritate conjungendarum inter le actionum, unam actionem occultari, exterum debitorem creditori dare , creditorem uxori : nec novum aut mirum esse , quod per alium accipias, te accipere. Nam & si is , qui creditoris tui se procuratorem esse simulaverit 13 , ä debitore tuo, jubente te , pecuniam acceperit, & furti actionem te habere constat, & ipsam pecuniam tuam esse. §. 13. Huic sententix consequens eft, quod Julianus libro septimo decimo Digestorum scripsit: si donaturum mihi, jussero uxori mex dare 14. ait enim Julianus, nullius 13 esie momenti: perinde enim habendum , atque si ego acceptam , [&] rem meam factam , uxori mex dedissem. Qux lententi, vera est. 4. JULIANUS lib. 17. Digestorum. JDcmqueest, & si mortis causa traditurum mihi, jusserim uxori tradere, nec referre , convaluerit donator, an mortuus sit. neque existimandum est, si dixerimus valere donationem, non fieri. me pauperiorem : quia sive convaluerit donator, condictione tenebor; live mortuus fuerit, rem, quam habiturus eram in bonis meis, desinam propter donationem habere. 5. ULPIANUS lib. 32. ad Sabinum. CI sponsus sponsis donaturus, tradiderit Titio, ut is sponsis daret; deinde Titius tradiderit post nuptias secutas: si quidem eum interposuerit maritus, donationem non valere, qux post contractas nuptias perficiatur: si vero mulier eum interposuerit, jamdudum perfectam donationem , hoc est, ante nuptias; atque ideo, quamvis contractis nuptiis Titius tradiderit, donationem valere. , §. 1. Si maritus duos reos habebat, Titium, & mulierem, & mulieri accepto tulerit donationis causa , neuter liberatur : quia acceptilatio non valet. Et hxc Julianus lib. xvil. Digestorum scribit. Plane si [mihi] proponas, Titio accepto latum : ipse quidem liberabitur , mulier vero manebit 16 obligata. §. 2. Generaliter tenendum est, quod inter ipsos, aut qui 17 ad eos pertinent, aut per interpositas pertonas, donationis causa, agatur, 11011 valere: quod si aliarunl extrinsecus rerum pcribnarumve causa commixta sit : si separari non potest, nec donationem impediri: 11 separari possit, extera valere; id, quod donatum sit, non valere. §. 3- Si 18 debitor viri pecuniam, jussu mariti, uxori promiserit: nihil agitur, §. 4. Si uxor viri creditori, donationis causa, promiserit L fidejussorem dederit, neque virum liberari, neque mulierem obligari, vel fidejussorem ejus, Julianus ait: perindeque haberi, ac si nihil promisisset. §. 5. Circa venditionem 19 quoque, Julianus [quidem] minoris 20 factam venditionem, nullius esse momenti ait. Neratius autem (cujus opinionem Pomponius non improbat) venditionem, donationis 2i causa, inter virum & uxorem factam, nullius este momenti: 11 modo , cum animum maritus vendendi non habe- l. 52. §. II. infr. desuet. (14- L 4- 1- ?6. infr. h. t. (15. Imm.o vide l. 31. tz. 7. infr. eod. (16. Immo vide l. 29. in fin. infr. de liberat, legat. (17. L 3. §• 6.supr. h. t. (18. I. 38. §. 1. infr. de so- lution. (19. Adde l. 52. in pr. infr. h. t. (20. Immo vide 1. 31. §. 3. in sin. infr. eod. (21. I. 7. §. fi. infr. eod. I. 38. in sin.supr. de contruk. empt. Zz 1 ret, Zi 1 / 27 Digestorum tib. XXIV. Tit. I. 728 ret, idcirco venditionem commentus sit, ut donaret : ennnvero, fi, cum animum vendendi haberet, ex pretio ei remifit: venditionem quidem valere , remiffionem [autem] hactenus non valere , quatenus facta esi locupletior. Itaque fi res quindecim venierit quinque , nunc autem sit decem , quinque tantum prxstanda sunt: quia in hoc locupletior videtur facta. §. 6. Si, donationis causa, vir vel uxor servitute non utatur, puto amitti servitutem : verum post divortium condici potse. §. 7. Si uxor vel maritus exceptione quadam, donationis causa, sunnnoveri voluerint, facta ä judice absolutione valebit quidem sententia, sed condicetur 1 ei, cui donatum est. §. 8- Concessa donatio est sepulturae causa: nam sepulturae causa locum marito ab uxore, vel contra, posse donari constat: & si quidem intulerit, faciet locum religiosum. Hoc autem ex eo venit, quod definiri solet, eam 2 demum donationem impediri solere, qua: & donantem pauperiorem, & accipientem facit locupletiorem : Porro hic non videtur fieri locupletior in ea re , quam religioni dicavit. Nec movit quemquam, quod emeret, nisi ä marito accepisset: nam, etsi pauperior ea fieret, nisi maritus dedisset, non tamen idcirco fit 3 locupletior, quod non expendit. §. 9. Hxe res & illud suadet, si uxori maritus sepultura causa donaverit, ita 4 demum locum fieri intelligi mulieris, cum corpus humatur : exterum, antequam fiet religiosus, donantis manet proinde si distraxerit mulier , manet locus donatoris. §. 10. Secundum hxe, si uxori sii a- monumentum purum 5 maritus magni pretii donaverit, valebit donatio: sic tamen, ut, cum fit religiosus, valeat. §. n. Sed etsi ipsa fuerit illo illata, licet morte ejus finitum est matrimonium: favorabiliter tamen dicetur locum religiosum fieri. §. 12. Proinde & si maritus ad oblationem Dei uxori donavit, vel locum, in quo opus publicum, quod promiserat facere, vel [ut] tedein publicum dedicaret; fiet locus sacer, Sed & si quid ei det, ut [ donum ] Deo detur , vel consecretur : dubium non est, quin debeat valere. Quare, & li oleum pro ea in rede sacra posuerit, valet donatio. §. 13. Si maritus heres institutus repudiet hereditatem donationis causa, Julianus scripsit lib. x vn. Digestorum, donationem valere : neque enim pauperior fit, qui non adquirat, sed qui de patrimonio suo deposuit. Repudiatio autem mariti mulieri prodest, si vel substituta sit mulier, vel etiam ab intestato heres futura. §. 14. Simili modo & si legatum repudiet, placet nobis, valere donationem, si mulier substituta sit in legato, vel etiam si proponas eam heredem institutam. §. 1;. Si quis rogatus sit, praecepta certa quantitate, uxorisiuc hereditatem rc- Jlituere, & is sine deductione restituerit: Celsus lib. X. Digestorum icripsit, magis pleniore 6 officio fidei praestanda: functum maritum , quam donasse, videri. Et rectam rationem huic sententia: Celsus adjecit, quod plerique magis fidem 7 exsolvunt in hunc casum, quam donant: nec de suo putant proficisci, quod de alieno plenius restituunt, voluntatem defuncti secuti, nec immerito siepe credimus aliquid defunctum voluisse, & tamen non rogasse. Qux Hcntentia habet rationem magis in eo, qui non erat, deducta quarta, rogatus restituere, & tamen integram fidem prastitit, omisso .Senatusconsulti commodo: hic enim vere fidem exsolvit, voluntatem testatoris obsecutus. Hoc ita, si non per errorem calculi fecit. Cxterum indebiti fideicommisli esse repetitionem, nulla du bivatio est. §. 16. Cum igitur nihil de bonis erogatur, recte dicitur valere donationem. Ubicunque 8 igitur non deminuit de fa- eultatibus suis, qui donavit, [valet:] vel etiam si deminuat, locupletior tamen non fit, qui accepit, donatio valet. §. 17. Mar- eellus lib. vil. Digestorum quierit: si mulier acceptam ä marito pecuniam in sportulas pro cognato luo ordini erogaverit, an donatio valeat ? Et ait, valere: nec videri locupletiorem mulierem factam, quamvis mutuam pecuniam esset acceptura, & pro adfinc erogatura. §. 18. lix donationibus autem jure civili impedias hactenus revocatur donum ab eo, [ab eave,] cui donatum est, ut, si quidem exstet res , vindicetur9: fi consumpta fit, condicatur hactenus , quatenus 10 locupletior quis eorum factus est. (1. Immo vide /. 29. §. 5.supr. mandati. (2. /. 2;. infr. h. t. (3. Immo vide /. 47. infin. infr. desolution. (4. /. 2. §. j.supr. dereligios. (;. I. 6. insin.supr. d. t.. (6. /. 4?. infr. adSC. Tre- bell. I. t. /. 19. C. ud leg. Falcid. (7. I. 62. supr. de condici, indeb. (8- I. 25. I. 31. §. 7. infr. h. t. (9. /. 6. 1. 33. §. 1. /. 36. in pr. 6. GAJUS lib. n. ad Edictum provinciale. QUiaquodex non concessa donatione retinetur, id aut sine causa, Nc-aut ex injusta u causa retineri intelligitur : ex quibus causis condictio nasci solet. 7. ULPIANUS, lib. 31. ad Sabinum. Q Uod autem spectetur tempus, an locupletiores sint facti: utrum - tempus litis contestata:, an rei judicatx ? Et verum est, litis contestat» tempus spectari oportere, id que Imperator noster cum Patre rescripsit. §. 1. Si maritus pecuniam uxori in unguenta dederit, eaque eam [ pecuniam ] creditori suo solverit, mox [ ea ] de sua 12 pecunia unguenta emerit: non videri locupletiorem fastam, Marcellus lib. vil. Digestorum scribit. Idemque, & si lancem ob eandem causam ei dederit, eaque lancem retinuerit, de sua autem pecunia unguenta emerit: vindicationem cefiare : quia non est locupletior , quie tantundem in re mortua impendit. §. j. Si vir & uxor quina invicem sibi donaverint, & maritus servaverit, uxor consumpserit, recte placuit compensationem fieri 13 donationum; & hoc Divus Hadrianus constituit. §. 3. Idemque ait: [&] si vir uxori pecuniam donaverit, iplaqiie ex ea praedium emerit: »(limari oportere, in quantum locupletior facta sit mulier. Proinde & fi pradia hodie viliisimo sunt, consequenter dicemus, litis contestati tempore xctimationem eorum spectandam. Plane, fi magni pretii pradia sunt, summa [tantum] numerata erit restituenda , non etiam usurae pretii. H. 4. Eleganter tractabitur : si mulier quindecim pradia emerit, & maritus non totum pretium numeraverit, sed duas partes pretii, hoc est decem, uxor de suo quinque; deinde hic pradia valeant nunc decem : maritus quantum consequatur ? Et magis est, ut consequi debeat duas partes decem: ut quod periit ex pretio , utrique perierit, & marito & uxori. * §. ;. Si maritus istimatiouem rerum, quas in dotem accepit, dicat se donationis 14 causa auxisse: remedium monstravit Imperator noster cum Divo Patre suo , Rescripto, cujus verba hic sunt: Cum donationis causa pretium auclum adfrmcs, qui super eu re cogniturus erit, fi pecunia; modum recusabis , ipsa pradia restitui debere, sumptuum deductis rationibus, arbitrabitur. In arbitrio 1$ igitur mariti erit, quid pristitum malit, f Idem juris est, & si e contra-l rio mulier de minore istimatione queratur. Nec aliud in commodato istimato [dato] observari solet, ut Pomponius lib. iv. variarum Lectionum scribit. §. 6. Si uxor a marito suo prxdia, qui ob dotem pignori acceperat, emerit, eaque emptio 16 donationis causa facta dicatur ; nullius esse momenti, pignoris tamen obligationem durare, Imperator noster cum Patre suo rescripsit, cujus Rescripti verba ideo retuli, ut appareat, venditionem inter virum & uxorem bona fide gestam non retractari: Si tibi maritus pignora propter dotem £7 pecuniam creditam data,non donationis causa,vendidit, quod bona fide gestum est, manebit ratum : utfi titulus donationis ; quxjitus ostenditur, atque ideo venditionem irritam este constabit, jure publico causum pignorum integram obtinebis. §. 7. Si uxor rem emit, & maritus pretium pro ea 17 numeravit: interdum dicendum est, totiim a muliere repetendum, quasi locupletior ex ea in solidum facta sit. utputa, si emit quidem rem mulier, & debebat pecuniam, maritus [autem] a venditore eam liberavit: Quid enim filterest , creditori solvat, an venditori? §. q. Uxori quis donavit servum, ita ut eum intra annum manumitteret: an, si mulier non obtemperet voluntati, Constitutio Divi Marci 15 imponat ei libertatem, si vir vel vivit, vel etiam diem suum obierit 19? Et ait Papinianus: cum Sabini sit sententia recepta, (qui putat, tunc fieri servum ejus , cui donatur, cum coeperit libertas imponi, ideoqueneesi velit mulier, post exactum tempus postit manumittere,) reste dici, non esse Constitutioni locum : nec voluntatem mariti posse Constitutioni locum facere , cum proprium servum postit manumittere. Qui sententia mihi quoque probatur, quia venditor sive donator non sibi vult legem imponi, nec potest 20, sed ei, qui accepit : dominio igitur penes le remanente, nequaquam effectum habebit Constitutio. §. 9. Manumiflioais causa donatio facta valet 21: l- 39 - L 55. in fin. infr. eod. I. 1. C. de donat, qua sub modo. I liberi. (io. /. 50. in fin. infr. h. t. (11. I. 1. in fin. supr. de condici. | finecaus. (12. I. 2$. §. pen. infr. h. t. (13. Iinmo vide /. 32. §. 9. infr. cod. (14. /. 12. in pr. supr. de jure dot. (15. I. 10. infin. I. 12. §. I .supr. d.t. (16. /. 5. §. 5. supr. I. 32. §. 25. infr. b. t. < 17 - l- 5 °- infr. cod. ( 18 . v. I. 2. I. 3 - C.jt muncip. ita fuerit alienat. (19. I. 8. infr. h. t. (20. Adde l. 40. in fin. infr. defideicow. (21. I. 22. C. h. t, L 109. in pr. infr. delegat. licet 729 De donationibus inter virum & uxorem.' 730 licetuon hoc agatur, ut statim ad libertatem , sed quandoque perducatur. proinde si, ut Jtost certum tempus manumittat , uxori suae tradidit, tunc demum ejus fiet, cum tempore impleto manumittere ccepcrit: quare antea manumittendo nihil agit. Nam & illud sciendum est: si uxori quis fine donaverit, ut intra annum manumittat, deinde non manumiserit [ea} intra annum : postea manumittendo nihil agit. S. GAJUS lib. ii. ad Edictum provinciale. CI antequam servus manumittatur, morte 1 aut divortio solutum " fuerit matrimonium , resolvitur donatio : incise enim conditio donationi videtur , ut manente matrimonio manumittatur. 9. ULPIANUS lib. 32. ad Sabinum. CI cum uxori donet maritus, qui ejus erat conditionis, ne unquam ^ ad libertatem perduci pojjit: dicendum est, omnino nihil agi hac donatione. §. 1. Si, pecunia accepta , mulier manumiserit, _ i locuples . ,, pretium ob manumissionem acceperit mulier, & sic manumiserit, siquidem ex peculio suo dedit, nummos mariti manere: sin vero alius pro eo dedit, fient nummi mulieris. Qux sententia recte se habet. §. 2. Inter virum & uxorem mortis causa donationes recepte sinit: io. GAJUS lib. ii. ad Edictum provinciale. Q Uia in hoc tempus excurrit donationis eventus, quo vir & uxor -esse desinunt. 2 ii. ULPIANUS lib. Z-. ad Sabinum. CEd interim res non statim fiunt ejus, cui donatae sunt, sed tunc O demum , cum mors 3 insecuta est. Medio igitur tempore dominium 4 remanet apud eum, qui donavit. §. 1. Sed quod dicitur, mortis causa donationem inter virum & uxorem valere, ita verum est, ut non solum ea donatio valeat, secundum Julianum, quae hoc animo fit, ut tunc res fiat uxoris, vel mariti, cum mors inleque- tur, sed omnis mortis causa donatio. §. 2. Quando itaque non retro agatur donatio , emergunt vitia, ut Marcellus animadvertit in specie hujusmodi: Maritus uxori mortis causa donatum voluit, interposuit mulier filiumfamilias ;, qui a marito acciperet, cique traderet, deinde, cum moritur maritus, paterfamilias invenitur : an vaJeat traditio? Et ait, consequens este dici, traditionem valere: quia fui juris effectus est eo tempore, ad quod traditio redigitur, id est, cum maritus moriebatur. §. 3. Idem ait : Placui® scio Sabinianis, si filtefamilias 6 uxori maritus tradet, donationem ejus cum omni suo emolumento fieri, fi, vivo adhuc marito, sui juris fuerit effecta. Quod & Julianus lib. xvn. Digestorum probat. §. 4. Proinde & ii uxor marito filiofamilias mortis causa tradat, & is fui juris effectus sit, sine dubio dicemus ipsius fieri. §. 5. Per contrarium quoque , si uxor donaverit mortis causa patrifamilias marito, & mortis ejus tempore filiusfamilias inveniatur : patri erit nunc emolumentum quxsitum. §. 6. Consequenter Scaevola apud Marcellum notat: fi servum interposuit mulier, ut ei tradatur morris causa, isque adhuc servus dederit mulieri, deinde mortis tempore liber inveniatur: tantundem este dicendum. §. 7. Idem Marcellus tractat: si is, qui interpositus est , posteaquam dederit mulieri, decesserit vivo adhuc donatore, donationem evanescere: quia debeat aliquo momento interposito fieri, & sic ad mulierem transire. Quod ita procedit, si ea, cui donabatur , eum interposuit, nonis, qui donabat. Porro sia inarito interpositus est, & res ipsius statim facta est: & fi ante mortem mariti tradiderit, A decesserit, traditio ejus egit aliquid, ut tamen hxc traditio pendeat, d^nec mors sequatur. §. 8- Si uxor rem Titio dederit, ut is maritomortis causa traderet; eaque defuncta, invitis heredibus ejus, Titius marito dederit: filterest , utrum a muliere sit interpositus Titius, an vero ä marito , cui donabatur. Si ä muliere interpositus [est,] obligabit se condictione , si marito tradiderit: si autem a marito sit interpositus , mortua muliere , confestim fundus efficietur ejus, quem maritus interposuit, & actionem ipse maritus cum eo habebit §. 9. Si uxor rem, quam a marito suo mortis causa acceperat, vivo eo, alii tradiderit: nihil agitur ea traditio- (l. l.l, 'infr. de divort. (2. I. 10. 1 . II. infr. h. t. I. 48 . infr. de mort.cdus. donat, (3. H. z. hrfin.supr. h. I. (4. I. 76. infr. de bered, infiit. (9. Adde §. 6. infr. k. i, (6. Adde . §. i. infr. h. t. (8. Adde l. 43. infr. eod. (9. I. 1. V. ne. quia non ante ultimum vita tempus mulieris fuit. Plane in quibus casibus placeat retro agi donationem, etiam sequens traditio a muliere facta, in pendenti habebitur. §. :o. Si maritus uxori donaverit mortis causa, eaque diverterit, an dissolvatur donatio? Julianus scripsit, infirmari donationem , nec impendere. §. 11. Idem ait, fi divortii 7 causa facta sit donario, valere. 12. PAULUS lib. 7. ad Sabinum. QUee tamen sub ipso divortii tempore , non qiue ex cogitatione ^ quandoque futuri divortii fiant. IZ. ULPIANUS lib. 32. ad Sabinum. ^JEd fi mors fit insecuta, non videri factas res mulieris : quia donatio in alium casum facta est. §. 1. Proinde & si mortis causa uxori donaverit, & deportationem passus est, an donatio valeat, videamus? Et alias placet, in casum deportationis 8 donationem factam valere, quemadmodum in causam divortii. Cum igitur deportatione matrimonium minime dissolvatur 9 , & nihil vitium mulieris incurrit: humanum est , donationem , qux mortis causa ab initio facta est, tali exilio subsecuto confirmari, tanquani fi , mortuo marito , rata habebatur, ita tamen , ut non adimatur 10 licentia marito, eam revocare 5 quia & mors ejus exspectanda cis, ut tunc plenissimam habeat firmitatem, quando ab hac luce fuerit subtractus: sive reversus, live adhuc in pcena constitutus. §. 2. Cum quis acceperit, ut in suo aedificet, condici ci id non potest : quia magis donari ei videtur. Qiue sententia Neratii quoque fuit: ait enim, datum ad villam extruendam, vel agrumserendum, quod alioquin facturus non eratis, qui accepit, in speciem donationis cadere. Ergo inter virum & uxorem h;c erunt interdicta. 14. PAULUS lib. 71. ad Edictum. QUod si vir uxori, cujus ades incendio consumpta sunt, adrefe- ^ ciionem earum pecunia n donaverit: valet donatio in tantum , in quantum aedificii extractio postulat. 15. ULPIANUS lib. 32. ad Sabinum. J 7 X. annuo vel menstruo, quod uxori maritus prastat, tunc, quod luperest , revocabitur, li latis immodicum est, id est, supra vires dotis. §. 1. Si maritus uxori pecuniam donaverit, eaque usuras ex donata pecunia perceperit: lucrabitur. Hac ita Julianus in marito lib. xvm. Digestorum scribit. 16. TRYPHONINUS lib. 10. Disputationum. Uidergo, fi ex centum, qua vir uxori donavit, quinquaginta -apuisdebitorem [ex his} perierint, & alia quinquaginta duplicata usuris uxor habet ? Non plus quinquaginta , ejus donationis nomine , maritus ab ea consequetur. 17. ULPIANUS lib. 32. ad Sabinum. 0E fructibus quoque videamus , si ex fructibus pradiorum , qua donata iunt, locupletata fit, an in causam donationis cadant? Et Julianus significat, fractus quoque, ut usuras, licitam habere donationem. §. 1. Sed si quid servus donatus adquisiit, ad 11 eum , qui donavit, pertinebit. 18. POMPONIUS lib. 4. ex variis Lectionibus. CIvir uxoris, aut uxor viri servis aut vestimentis usus, vel usa 12 fuerit, vel in sedibus ejus gratis habitaverit: valet donatio. 19. ULPIANUS lib. 32. ad Sabinum. CI uxor filio donaverit servum, qui in patris mariti sit potestate IZ; deinde is servus ancillam 14 acceperit: dominium mulieri qu;e- retur. Nec intercise Julianus ait, ex cujus pecunia [hxc] ancilla empta sit: quia ’ nec ex re sua qtiicquam adquiri potest per eum, qui donatur, ei, cui donatur, hoc enim bonx fidei polsessoribus concessum est: virum autem scientem, alienum possidere. §. 1. Idem quierit: si ex re mariti ea ancilla comparata fuerit, an adversus agentem mulierem de dote [maritus] pretium possit per exceptionem retinere ? Et dicendum est, posse maritum [&] exceptionem habere, si dos ab eo petatur, secundumMarcelli sententiam : &, fi solverit, secundum Julianum, condicere posse. 20. JAVOLENUS lib. 11. Epistolarum. CI is servus, qui uxori mortis causa donatus est, priusquam vir ° decederet, stipulatus est: in pendenti puto esse causam obligationis , donec vir aut mo riatur , aut suspicione mortis , propt er de repud. (16. /. 24. C. h. t. (11. /. 19. in pr. infr. eod. (12.I.S. §. 2. infr. eod. (13. v. I. Z. §. 6. supr. I. 58. in sin. infr. eod. (14. I. 17. in sin. supr. eod. Z 2 3 QH qtiam 73t Digestorum Lib. XXIV. Tit I. quam donavit , liberetur, quidquid autem eorum inciderit, quod donationem aut perimat, aut confirmet: id quoque causam stipulationis aut confirmabit, aut resolvet. 21. ULPIANUS lib. 32. ad Sabinum. CI quis pro uxore sua vectigal, quod in itinere prs-star! solet, sol- ° visset: an, quasi locupletior esset ea facta, exactio fiat; an vero nulla lit donatio ? Et magis puto, non interdictum hoc: maxime fi ipsius causa profecta est. Nam & Papinianus lib. i v. Responsorum scripsit, vecturas 1 uxoris & ministeriorum ejus, virum itineris fui causa datas repetere non posse, iter autem fuisse videtur viri causa, & cum uxor ad virum pervenit, nec interesse, an aliquid de vecturis in contrahendo matrimonio convenerit: * non enim donat, qui necessariis oneribus succurrit Ergo & si consensu mariti profecta est mulier propter suas necessarias causas, & aliquid maritus expensarum nomine ei praestiterit, hoc revocandum non est. §. 1. Si uxor viro dotem promiserit , & dotis usuras : sine dubio dicendum est, peti usuras posse: quia non est ista donatio, cum pro 2 oneribus matrimonii petantur. Quid tamen, si maritus uxori petitionem earum remiserit ? Eadem erit quaestio , an donatio sit illicita. Et Juliauus hoc diceret. Quod verum est. Plane si convenerat, uti se 3 mulier pasceret, suosque homines, idcirco pastus est , eam dote sua frui, ut se suosque aleret: expeditum erit, puto enim non posse ab ea peti quasi donatum, quod «ompensatum est. 22. IDEM lib. 3. ad Sabinum, fori suie quis mortis causa servum donavit, eum que cum libertate heredem scripsit: an valeat institutio, quaeritur ? Et puto, fi hoc animo cum scripsit heredem, quod donationis se dixit pceni- tuisse , valere institutionem, & necessarium heredem domino servum fieri: ceterum si, posteaquam heredem instituit, donavit, donatio pnevalebit; vel si ante donavit , non tamen adimendi animo libertatem adscripfit. 23. IDEM lib. -6. ad Sabinum. pApinianus recte putabat, Orationem Divi Severi ad rerum dona- tionem pertinere : denique si stipulanti 4 spopondisset uxori suae, non putabat 5 conveniri posse heredem mariti, licet durante voluntate maritus decesserit. 24. PAULUS lib. 7. ad Sabinum. CI inter extraneos facta sit donatio, &, antequam per tempus le- ° gitimum dominium fuerit adquiiitum, coierint; vel contra , fi inter virum & uxorem facta fit donatio, &, ante impletum tempus supradictum, solutum sit matrimonium : nihilominus procedere temporis suffragium constat: quia altero modo sine vitio tradita est possesso; altero, quod fuerit vitium , amotum sit. 25. TERENTIUS CLEMENS lib. 5. ad Legem Juliam & Papiam. CEd & si , constante matrimonio , res aliena uxori ä marito dona- 0 ta fuerit, dicendum est, confestim ad usucapionem ejus uxorem admitti: quia & si [non] mortis causa donaverat ei, non impediretur usucapio. nam jus constitutum, ad eas 6 donationes pertinet , ex quibus & locupletior mulier, & pauperior maritus in suis rebus fit. Itaque licet mortis causa donatio interveniat, quasi inter extraneas personas fieri intelligenda est in-ea re, qux, quia aliena est, usucapi potest. 26. PAULUS lib. 7. ad Sabinum. CLeum, qui mihi vendiderit, jusserim 7 eam rem uxori mete dona- ^ tionis causa dare , & is possessionem jussu meo tradiderit: liberatus erit: quia 'licet illa jure civili possidere non intelligatur , certe tamen venditor nihil habet, quod tradat. §. 1. Ex quibus causis inter virum L uxorem concesse sunt donationes, ex iisdem & inter socerum 8 , & generum nurumve concessas Neratius ait: Ergo socer 9 genero mortis vel divortii causa [ donabit: sed ] & gener socero mortis sua: vel divortii causa. T 27. MODESTINUS lib. 7. Regularum. lNtereos, qui matrimonio coituri sunt iö , anteii nuptias do- 732 (1. I. 26. §. 3 .supr. depaff. dotal. (2. /. 20. C. de jure dot. (3. /. 31. §. ult. I. 58. §. j. insr. h. t. I. 2. C. depalf. convent. (4. /. 3. §. 10. supr. h. t. (5. Immo vide /. 33. in pr. insr. eod. (6. I. 5. §. 8-§. 16 .supr. eod. (7, /. 3. §. 12. supr. eod. (8. I. 5. in sin. C. eod. (9. I. 53. in pr. insr. eod, (10. 1 . 1. §. I. insr. de donat. (11. /. 7. §. l.supr. de jure dot. (12. /. 66. §. l.infr. h. t. (13. S 1 natio facta jure consistit, etiam si eodem 12 die nuptiae fuerint consecutae. 28. PAULUS lib. 7. ad Sabinum, id, quod donatum fit, perierit 13, vel consumptum sit: ejus qui dedit, est detrimentum : merito , quia manet res ejus, qui dedit, suamque rem perdit. §. 1. Si quid in pueros ex ancillis dotalibus natos maritus impenderit, aut in doctrinam, aut alimenta: 11011 servatur marito: quia ipse ministeriis eorum utitur. Sed illud servatur , quod nutrici datum est ad educendum : quia pro capite quid dedisset: quemadmodum sia pratdonibus redemisset servos dotales. §. 2. Si quas fervi operas viri 14 uxori prostiterint, vel contra: magis placuit, nullam habendam earum rationem. Et sane non amare 15, nec tanquam inter infestos jus prohibite donationis tractandum est; sed ut inter conjimctos maximo affectu, & solam inopiam timentes. §. 3. Si ex decem donatis sibi mulier servum emerit, L is quinque fit: quinque petenda esse, apud Plautium placuit: quemadmodum fi mortuus 16 est, nihil peteretur. Si vero quindecim dignus fit, non 17 plus quam decem potest peti; quoniam eatenus donator pauperior factus esset. §. 4. Quod si ex decem duos servos emerit; & eorum alter mortuus sit, alter decem dignus sit: solet quori. Et plerique, & Pomponius interesse putant, utrum uno pretio venierint, an diversis : si uno, tota decem petenda; quemadmodum si una res empta deterior facta esset, vel grex, vel carruca, & aliqua pars inde perisset; si diversis, hoc solum petendum, quanti sit emptus, qui superest. §. 5. Julianum putasse Pomponius refert: Si quid per eum servum, quem ex nummis a marito donatis mulier adquisisset, forte legatum, hereditatem; aut partus editus esset: eo quoque nomine petitionem faciendam esse. §. 6. Illud constat: si, antequam ä viro annuum acciperet mulier, ipsa de suo 18 , aut etiam mutuata impenderit: videri tantum jam ex annuo consumptum. §. 7. Illud recte dictum Celsus ait: Si dotis usuras annuas uxor stipulata iit, licet ei non debeantur , quia tamen quasi de annuo 19 convenerit, peti quidem dotis judicio non possunt, compensari autem possunt. Idem ergo dicemus in qualibet pactione annui 20 nomine facta. 9. POMPONIUS lib. 14. ad Sabinum. gl mulie-r ex pecunia donata emptum servum vendidisset, & alim emisset: posteriorem periculo mulieris esse , Fulcinius scripsi m scripsit. Quod non est verum , licet non ex re mariti emptus sit. §. 1". Si vir uxori lanam donavit, & ex ea lana vestimenta sibi confecit: uxoris esse vestimenta , Labeo ait: 30. GAJUS lib. it. ad Edictum provinciale. [iTilem tamen vko competere. 31. POMPONIUS lib. 14. ad Sabinum. £[Ed ii-vir lana sua vestimentum mulieri confecerit, quamvis id uxori confectum fuerit, & uxoris cura, tamen viri esse: neque impedire, quod in ea re uxor tanquam lanipendia fuerit, & viri negotium procuraret. §. 1. Si uxor lana sua, operis ancillarum :i viri, vestimenta suo nomine confecit muliebria : & vestimenta mulier confecit, sed ea viro donavit, non valere donationem: cum illa valeat, cum viri nomine confecit, nec unquam operas viri ancillarum atstimari convenit. §. 2. Si vir uxori 22 aream donaverit, & uxor in ea infulam aedificaverit, ea insula sine 23 dubio mariti esi: sedeam impensam mulierem servaturam placet: iiM> si maritus vindicet insulam, retentionem impensa: mulierem facturam. §. 3. Si duo mancipia fuerint, singula quinis digna, sed utrumque unis quinque donationis causa a viro mulieri, ve! contra vemerint: melius dicetur, communia ea esse pro portione pretii : nec tandem spectandum esse, quanti mancipia sint, sed quantum ex pretia donationis causa sit remissum. Sine dubio licet 2 viro vel uxore minoris emere, si non sit animus donandi. §. 4. Si vir uxori, vel contra, quid vendiderit vero pretio, & donationis §. 3. insr. hje. L 8. C. eod. (14. I. iS.supr. 1. 31. §. l.infr. eod. (15. /. 18 . in pr. supr. de adii, edici. (16. in pr. supr.h.l. (17. L 7 -§- ssupr. I. a.insin.infr. h. t. (ig. J./. 7. §. 1. (19. Adde l. 33. insr. eod. (20. v. /. 11. C. esid. (21. I. 28. §. i.Jupr. eoi. (22. L 1.0. insr. de doli mali & met. exccpt. (23. arg. I. 7. §. 10. vers. quia omne. insr. deadquir. rer. domi». causa ■P fi; ei, k De donationibus inter virum & uxorem. 754 755 causa paciscantur , ne quid venditor ob eunt rem pra-Jlet: videndum est, quid [de] ea venditione agatur: utrum res venierit, & totum negotium valeat 3 an vero, ut ea sola pactio irrita sit, quemadmodum irrita eilet , si post contractam emptionem novo consilio inito id pacti fuisset actum ? Et verius est , pactum duntaxat irritum elfe. §. Idem dicemus, si donationis causa pasti sint, ne fugitivum , mit erronem prastent; id est, integras elfe actiones xilili- tias, & ex empto. §. 6. Quod vir uxori in diem debet, sine metu donationis prxsens solvere potest: quamvis commodum temporis, retenta pecunia , sentire potuerit. §. 7. Quod legaturus mihi, aut hereditatis nomine relicturus es , potes i rogatus d me uxori mea: relinquere, & non videtur ea esse donatio : quia 2 nihil ex bonis meis deminuitur: in quo maxime majores donanti succurrisse Proculus ait, ne 3 amore alterius alter despoliaretur , non quasi malevolos, [vrj alter locupletior fieret. §. 8- Si vir uxori munus immodicum Kalendis Martiis, aut natali die dedisset, donatio est: sed si impensas, quas Faceret mulier, quo honestius se tueretur , contra est. §. y. Non videtur locupletior Facta esse mulier, si aut in obsonio, aut in unguentis 4, aut in cibariis familix, donatam libi pecuniam impenderit. §. 10. Qux vir cibaria uxoris 5 familix jumentisve prxstiterit, qux in usu communi erant, non condicentur: quod si familiam domesticam uxoris aut vcnalitiam pavit, contra puto observari debere. 32. ULPIANUS lib. 33. ad Sabinum. PUmhic status esset donationum inter virum & uxorem, quem ^ antea retulimus, Imperator noster Antoninus-Augustus, ante excessum Divi Severi patris sui . Oratione in Senatu habita - , auctor fuit Senatui censendi, Fulvio iEmiliano & Nummio Albino Consulibus, ut aliquid laxaret ex juris rigore. §. 1. Oratio 6 autem Imperatoris nostri de confirmandis donationibus non solum ad ea pertinet, qux nomine uxoris- ä viro comparata sunt, sed ad omnes donationes inter virum & uxorem factas: ut & ipsi) jure res liant ejus, cui donatx sunt. & obligatio sit civilis: & de Falcidia 7 , ubi possit locum habere, tractandum sit; cui locum ita fore opinor, quasi testamento sit consirmatum quod donatum est. §. 2. Ait Oratio : Fas ejfe , eum quidem , qui donavit 8 , pcenitere: heredem vero eripere, forfitan adversus voluntatemfupremam ejus, qui donaverit, durum £7 avarum ejfe. §. 3. Pceuitentiam accipere debemus/apre- mum. Proinde si uxori donavit, deinde eum panituit, mox desiit poenitere : dicendum est, donationem valere, ut supremum ejus spectemus judicium. Quemadmodum circa sideicommissa solemus , vel in legatis, cum de doli exceptione opposita tractamus, ut Jit ambulatoria 9 voluntas ejus usque ad vita: supremum ex tum. §. 4. Sed ubi semel donatorem p«enituit, etiam heredi revocandi potestatem tribuimus, si appareat, defunctum evidenter revocasse voluntatem: Quod si in obscuro fit, proclivior esse debet judex ad comprobandam donationem. §. 5. Si maritus ea , qux donaverit, pignori dederit: utique eum poenituisse 10 dicemus, licet dominium retinuit. Quid tamen , si hoc animo fuit, ut vellet adhuc donatum ? finge in possessionem precariam mulierem remansisse, paratainqu? esse satisfacere creditori : dicendum est, donationem valere: nam si ab initio [ei] rem obligatam hoc animo donasset, dicerem, vim habere donationem, ut parata satisfacere mulier haberet doli exceptionem. Quinimo & ii satisfecisset, potuisse eam per doli exceptionem consequi, ut sibi mandentur actiones. §. 6. Si donator, servus fuerit effectus privatidicendum est, non impletam, sed peremptam donationem : quamvis morti 11 servitus comparetur, proinde & fi ipsa' in servitutem redigatur, cui donatum est , extincta erit [donatio]. §. 7. Si maritus uxori donaverit, & mortem sibi ob sceleris 13 conscientiam consciverit, vel [etiam] post »«orse»« memoria ejus damnatu jit, revocabitur 13 donatio: quamvis ea, qux aliis donaverit , valeant, si non mortis cama donavit. H. 8- Si miles uxori donaverit de castrensibus bonis , & fuerit damnatus : quia permissum 14 est ei de his testari, si modo impetravit, nt testet ur, cum damnaretur, do- {1. Immo vide l. 3. in sin. I. q.supr. h. t. (2.*!. 5. §. 1 (s.fitpr. eod. (3. I. 1.supr.eod. (4, /. 7. §.. i.supr. I. 11. C. cod. ($./. 21. mfin. supr. eod. (6. /. 10. C. eod. (7. L 12. C. ad leg. Falcid. ($. I. 1. 1 . 3. 1 . 14. C. h. t. (9-. I. 4. infin. infr. de adimend. vel transfer end. legat. (ic. /. 12. C.k t. abrogat. Nov. 162. c. I. §. I. (11. I. 59. in sin. infr. de condit. U demonstr. (12. /. 2. C. qui t e- stum.facere pojjf, (13. arg, d. 1.2. (14. L 13. C. de tcjlam. milit. natio valebit: nam & mortis causa donare poterit, cui testari permissum est. §. 9. Quod ait Oratio 15 conjumpjitfe 16, sic accipere debemus, ne is, qui donationem accepit, locupletior 17 factus sit : exterum, si factus est, Orationis beneficium loctim habebit. Sed & si non Iit factus locupletior dederit tamen tantam quantitatem , eaque est : dicendum est, siisdeccflit, qui factus est locupletior, posse repetere id, quod dedit, nec 18 compensare id, quod consumpsit: quamvis , divortio secuto, hxc compensatio locum habeat. §. 10. Si divortium [post] donationem intercesiit, aut prior decesserit, qui donum accepit, veteri juri statur : hoc est, si maritus uxori donatum vult, valeat donatio, quod si non vult, extinguitur. plerique 19 enim cum bona gratia discedunt, plerique cum ira sui animi & offensa. §. 11. Quid ergo, fi divortium fastum est, deinde matrimonium restauratur ; & in divortio vel mutata est voluntas , vel eadem duravit, restaurato tamen matrimonio & voluntate donatoris reconciliata: au donatio duret, si constante matrimonio donator decesserit ? Et potest defendi, valere. §. 12. Quod si divortium non intercesserit, sed fribufculum : profecto valebit donatio , it fribusculum quievit. §. 13. Simulier & maritus diu [seorsum] quidem habitaverint, sed honorem invicem .matrimonii habebant: (quod icimus interdum & inter Consulares personas subsecutum) : puto, donationes non valere, quasi duraverint nuptix. * non 20 enim coitus matrimonium facit , sed maritalis affectio, si tamen donator prior decesserit, tunc donatio valebit. §. 14, Si ambo ab hostibus capti sint, & qui donavit, & cui donatum est , quid "dicimus? & prius illini volo tractare : Oratio, si ante mors contigerit ei 21 , cui donatum est, nullius momenti donationem esse voluit: ergo si ambo decesserint, quid dicemus; naufragio forte, vel ruina, vel incendio? Etsi quidem possit apparere , quis ante spiritum posuit , expedita est quxstio: (in vero non appareat, difficilis quxstio est. & magis puto ,■ donationem valuisse ; & his ex verbis Orationis detendimus : ait enim Oratio , fiprior vita dece [ferit, qui donatum accepit i non videtur autem prior vita decessisse , qui donatum accepit, cum simul decesserint, f Proinde rectiffime dicetur, utrasque donationes valere, si forte , ‘ invicem donationibus factis, simul decesserint; quia nupter alteri supervixerit: licet de commorientibus Oratio non senserit, t Sed cum neuter 22 alteri supervixerit, donationes mutux valebunt: nam & circa mortis causa donationes mutuas id erat consequens dicere, neutri datam condictionem : locupletes igitur heredes donationibus relinquent, f Secundum hxc si ambo ab hostibus simul capti sint, amboque ibi decesserint non simul: utrum captivitatis spectamus tempus, ut dicamus donationes valere , quali simul decesserint : an neutram , quia vivis eis finitum est matrimonium, an spectamus, liter prius decesserit, ut in ejus persona non valeat donatio : an uter rediit, ut ejus valeat? Mea tamen fert opinio 23 , ubi non reverterunt, ut tempus spectandum sit captivitatis, quasi tunc defecerint: quod si alter redierit, eum videri supervixisse , quia rediit. §. 15. Qui quasdam res ex his, quas donaverat, legasset, quasdam non, [non] videbitur exteras noluisse ad uxorem pertinere : plerumque enim antea legat, postea donat; ve! alia causa fuit legandi. §. lA. Oratio non solum virum & uxorem complectirur: sed etiam exteros, qui pApter matrimonium donare prohibentur: utputa donat socer nurui, vel contra 24; [ve!] socer genero, vel contra; [vel] consocer consocero , qui copulatos matrimonio in potestate habent : nam , ex mente Orationis , his quoque omnibus permissum est 7 in eundem 2; casum donare : & ita Papinianus üb, IV. Responsorum sensit. Sie enim scribit: socer nurui, vel genero donavit: pofiea filius ejus, vel filia, constante matrimonio, vita decejjit, sSiianquam vitium donationis perseveret, tamen fisocer nullam qu,e- jhonem donationibus intulit, poft mortem ejus contru heredes Orationis sententia videtur intervenire: nam qua ratio donationem prohibuit, eadem beneficium datum imploravit. Ut igitur valeat donatio ista, Papinianus exigit, & ut filius ejus , qui donavit, ante rieft;. §. 2 .supr. h. I. (16. I. 8. C. h. t. __ (17. I. 9. C. eod. (18. Immo vide l. 7. §. 2 .supr. eod. (19. Nov. 22. c. 4. (20. I. 15. infr. decondit. U demonstr. I. 30. infr. dereg.jur. (21. I. 6. 1 . 18- /. 20. C. h. t. I. 8. infr. de reb. dub. (22. L 26. injr. de mort. caus. donat, adde d. L 8- infr. de reb. dub. {23. Adde l. uit. C. h. t. (24. §. 18. infr. h. I. (25. 1. 26. inßi.supr. eod. cesserit, 735 Digestorum Lib. XXIV. Tit. I. cesserit, & socer postea, durante voluntate. §. 17. Si filiusfami- lias, qui castrense peculium habet, vel quali castrense, uxori donet: filii personam & mortem spectabimus. §. 18- Si nurus 1 socero donaverit, mortem nurus & perseverantem in supremam diem voluntatem spectare nos oportet. Quod si socer ante decelserit, dicemus exstinctam donationem ? an quia maritus vivit, si uxori suw supervixit, admittimus vim habere donationem ? Et si quidem maritus solus socero heres extitit, quali nova donatio potest servari in maritum collata; ut illa finita sit, alia emperit: sin vero filius heres patri non est, finita erit donatio ratione nova. §. 19. Si socer nurui uuncium miserit, donatio erit irrita : quamvis matrimonium 2, concordantibus viro & uxore , secundum rescriptum Imperatoris nostri cum Patre, comprobatum est: sed quod ad ipsos, inter quos donatio facta est, finitum est matrimonium. §. 20. Proinde & si duo consoceri invicem donaverint, idem erit dicendum: si invitis filiis nuncium remiserint, inter ipsos irritam esse donationem, f In hac autem donatione inter soceros facta, mors desideranda est ejus , qui donavit constante matrimonio, & jure potestatis durante: Idemque & in his, qui sunt in eorum potestate. §. 21. Si consocer 3 consocero donaverit, & alter eorum, vel uterque copulatos emancipaverit: debet dici, donationem ad Orationem non pertinere; & ideo infirmari donationem. §. 22. Si sponsus sponso donaverit, in 4 tempus matrimonii collata donatione: quamvis inter virum & uxorem donatio non videatur facta, & verba Orationis minus sufficiant: tamen donationem, dicendum est, ad sententiam Orationis pertinere , ut, si duraverit voluntas usque ad mortem, valeat donatio. §. 23. Sive autem res fuit, qu® donata est, live obligatio remissa 5 : potest dici, donationem effectum habituram, utputa uxori acceptum tulit donationis causa , quod debeat: potest dici, pendere acceptilationem non ipsam, sed effectum ejus. Et generaliter , universo donationes , quas impediri diximus, ex Oratione valebunt. §. 24. Si inter virnm & uxorem societas , donationis causa, contracta sit, jure vulgato nulla 6 est: nec post decretum Senatus , emolumentum ea liberalitas, ut actio pro socio constituatur, habere poterit : qu® tamen in commune tenuerunt, fine prxstituto revocanda non sunt. Idcirco igitur pro socio actio non erit, quia nulla societas est, qux donationis causa interponitur , nec inter exteros : L propter hoc nec inter virum L uxorem. tz. 2;. Idem erit dicendum , &si emptio 7 contracta sit donationis causa: nam nulla erit. §. 26. Plane , si minoris 8 res venierit donationis causa , vel postea pretium sit remissum 9: admittemus donationem valere ad Senatusconsultum. §. 27. Si quis sponsam habuerit, deinde eandem uxorem [duxerit] , cum non liceret: an donationes, quasi in sponsalibus factx, valeant, videamus? Et Julianus tractat hanc quxstionem in minore duodecim annis, si in domum quasi mariti immatura 10 sit deducta : ait enim hanc sponsam esse , etsi uxor non fit. Sed est verius, quod Labeoni videtur : & a nobis , & ii Papiniano lib. x. Quxstionum probatum est. ut, si quidem prx- ccsserint 11 sponsalia, durent, quamvis jam uxorem esse putet, qui duxit: si vero non prxeesserint, neque sponsalia esse : quoniam non fuerunt, neque nuptias, quod nuptix esse non potuerunt. Ideoquefi sponsalia antecesserint, valet donatio: si minus , nulla 12 est: quia non quasi ad extraneam, sed quasi ad uxorem Fecit. & ideo nec Oratio locum haliebit. §. 28. Sed si Senator libertinam desponderit, vel tutor 13 pupillam, vel quis alius ex his, qui matrimonium copulare prohibentur, & duxerit, an donatio quasi in spontalibus secla valeat? Et putem, etiam sponsalia improbanda, & quasi ab indignis 14 ea, qux donata sunt, ablata, fisco vindicari. 33. IDEM lib. 36. ad Sabinum, gl stipulata fuerit mulier annuum 1;, id ex stipulatu petere, ° constante matrimoniq, non potest, f Sed fi, manente matrimonio, decessisse maritus proponatur: puto, quia in annuo quo- i. 16. 9. i.Jupr. de minor, i. 3;. §. $. injr. ae mort. cciitj. donat. (7. I. •;.§.(■>.supr. b. t. (8. 1. $. §. S./Hpr. cod. Q9. §. 23 .supr. b. I. (10. I. 65. infir.b.t. (11. l.<). supr. de sponsui. (12. I. ijj. inßn. C. ad leg. Jul.de adult. (13. v. C. de interdici, mutrim. inter pufill. & tuter. (14. I. 4. C. dc inceft. & inutil. nupt. (15. In __ 7 Z 6 que donatio vertitur , posse dici, ili; ulationem confirmari ex Senatusconsulto. §. r. Si uxor marito annuum versa 16 vice pr®I stiterit, restituetur ei hoc , & poterit vindicare id, quod exstat. Credo , poterit & condicere, in quantum locupletior factus est '• quia non tam solenne est annuum , quod maritus uxori pendit & quod uxor marito prxftat; imo incongiuens est, & contra 17 se- xus naturam. §. 2. Et si forte maritus ab uxore stipulatus sit id annuum 18 , decesseritquc mulier, constante matrimonio, dicendum erit, ex Oratione donationem convalescere. 34. IDEM lib. 43. ad Sabinum, glve uxor marito res donasset, isque eas in dotem pro communi 19 filia dedisset: sive post donationem, quam in maritum contulit, uxor passa est, eum pro filia in dotem dare: benigne dici potest, etsi prima donatio nullius momenti est, attamen ex sequenti consensu valere dotis dationem. 35- IDEM lib. 34. ad Edictum, gl non secundum legitimam 20 observationem divortium sectum sit, donationes post tale divortium factx, nullius momenti sunt: cum non videatur solutum matrimonium. 36. PAULUS lib. 36. ad Edictum, gl donat® res extant, etiam vindicari 21 poterunt; sed quia causam possidendi donatio prxstitit, nisi reddatur res, xstimatio facienda est justo pretio : caverique possidenti debebit de evictione simpli, quanti ea res sit: Idque etiam Pedio videtur. §. 1. Sponsus alienum annulum sponso muneri misit, & post nuptias pro22 eo suum dedit: Quidam & Nerva putant, fieri eum mulieris2 quia tunc factam donationem confirmare videtur , non novam inchoare : Quam sententiam veram este accepi. 37 - JULIANUS lib. 17. Digestorum, gl mulier dolo fecerit, ne res extaret sibi a marito donata: vel ad exhibendum, vel damni injuri® 23 cum ea agi poterit; maxime si post divortium id commiserit. 38. ALFENUS lib. 3. Digestorum [a Paulo epitomatorum. gErvus communis viri & fratris ejus, puerum donavit uxori fratris : pro qua parte is servus , qui donasset, viri esset, pro ea parte munus non esse factum mulieris respondit. §. 2. Idem juris erit, si ex tribus fratribus unus uxorem haberet, & rem communem uxori donasset: nam ex tertia parte mulieris res secta non est: ex duabus autem partibus reliquis, si id scissent fratres, aut, posteaquam donata esset, ratum Imbuissent, non debere mulierem reddere. 39 - JULIANUS lib. 9. ex Minicio. Y*r uxori pecuniam cum donare vellet, permisit 24 ei, ut a debitore suo stipuletur : illa cum id fecisset, priusquam pecuniam auferret, divortium fecit: Quxro, utrum vir eam summam petere debeat, an ea promissione propter donationis causam actio nulla esset ? Respondi, inanem fuisse [eam] stipulationem, f Sed si promissor mulieri ignorans solviilet, si quidem pecunia exstat, vindicare eam debitor potest: sed , fi actiones suas marito prxstare paratus est, doli mali exceptione se tuebitur: idcoque maritus hanc pecuniam, debitoris nomine vindicando, eonsequetur. f Sed fi pecunia non exstat, & mulier locupletior facta est, maritus eam petet: intelligitur enim cx re mariti locupletior facta esse mulier; quoniam debitor doli mali exceptione se tueri potest. 40. ULPIANUS lib. 2. Reiponsorum. ( JUod adipiscemso dignitatis 2; gratia ab uxore in maritum col- ^latum est: eatenus ratum est , quatenus dignitati supplendi opus est. 41. LICINNIUS RUFINUS lib. 6. Regularum. TVAm & Imperator Antoninus constituit, ut ad processus viri uxor ei donare possit. 42. GAJUS lib. 11. ad Edictum provinciale. J^Uper, ex indulgentia Principis Antonini, recepta est alia causa donationis, quam dicimus honoris 26 causa: utecce, si uxor sin. infr. hic. I. 28. infin.supr. h. t. (16. I. ;. in fin.supr. I. $0. in ßn. infr. eod. (lj . Fac. /.4. in fin.supr. ad SC.Veüejan. 1 . 16. in fin. C. de donut. ante nupt. (18. Inpr.supr. h. i. (19. §. 9 .supr. 1 k turedot. (20. v. I. 9. infr. de di vor t. (21. [.$. in fin.supr. b.t. (22- Fac. I. 58 .inpr. infr. eod. (23. I. 27. §. 30. supr. ad leg. Aquil.l. 2. C.rcr. amot. (24. I. 3. §. iz.supr.h. t. (25. v. /.42. infr. eod. (26. I. 40./. 41. supr. I. 21. C. eod. 735 digestorum Lito. XXIV. Tit. I. 73* de Heredibus fnstituendis. pag. 849. * 28. de Hereditate vel actione vendita. ;83- * 18. 4- de Hereditatis petitione. 288. * 3. de His, quoe in testamento delentur. 848. * 28. 4. - - . j pwnT causa relinquuntur. 1064; * 34. 6 . - - - - pro non scriptis habentur. 1064. * 34. 8- - - - - ut indignis aufer. 1065. * 34. 9. de His, qui effuderint vel dejecerint. 383. * 9. Z. - - - - notantur infamia. 19/. * 3. 2. - - •* - fui vel alieni juris sunt. 140. * I. 6. de Homine libero exhibendo. 1458» * 43. 29. 757 De donationibus inter virum & uxorem 738 de Heredibus instituendis, pag. 849. * 58. ?. de Hereditate vel actione vendita. ;8Z. '* 18. 4. * de Hereditatis petitione. *88- * $• 3. de His, quas in testamento delentur. 848. * 28. 4. - - - - pcenae causa relinquuntur. 1064. * 34. 6. - - - - pro non scriptis habentur. 1064. * 34. 8. - - - - ut indignis aufer. 1065. * 34. 9. de His, qui effuderint vel dejecerint. Z83. * 9. Z. - » - notantur infamia. 197. * 3. 5. - - - - siii ; vel alieni juris sunt. 140. * 4. 6, de Homine libero exhibendo. ,1458. * 43. 29. 797 De donationibus inter virum & uxorem. 7ZK viro laticlavii petendi gratia donet, vel ut equestris ordinis fiat, | -52. PAPINIANUS lib. io. Quxstionnm. vel luciorum gratia. ICI vir uxori, donationis causa , rem vilius locaverit 7, 43. PAULUS lib. fingul. Regularum. 1" - - F er virum & uxorem, exilii 1 causa, donatio fieri potest. ' 44. NERATIUS lib. 5. Membranarum. Cl extraneus rem viri, ignorans ejus esse, ignoranti uxori, ac ne C- .. .. o viro quidem sciente, eam luam esse, donaverit: mulier recte eam [usu] capiet, f Idemque juris erit, fi is, qui in potestate viri erat, credens se patremfamilias esse, uxori patris donaverit, f Sed si vir rescierit suam rem esse, priusquam usucapiatur , vindicareque eam poterit, nec volet, & hoc & mulier noverit: interrumpetur possessio : quia transiit in causam ab eo fast« donationis ipsius mulieris scientia, pr -pius est, ut nullum adquifitioni dominii ejus adferat impedimentum : non enim omnimodo uxores ex bonis virorum, sed ex causa donationis ab ipsis factx, adqui- rere prohibita sunt. 45. ULPIANUS lib. 17. ad Edictum. MArcellus lib. vil. Digestorum scribit, etiam eum detrahere 2 A fine mulieris damno, & citra metum Senatusconsulti, quod detrahentibus negotiationis causa occurrit. 46. IDEM lib. 72. ad Edictum. TNter virum & uxorem nec possessionis 3 ulla donatio est. 47. CELSUS lib. 1. Digestorum. TJTrum negotium uxoris gerens, an officio mariti ductus, in rem ejus impenderit vir : facti, non juris est quaestio. Conjectura ejus rei, ex modo & ex genere impensa:, non difficilis est. 48. IDEM lib. 9. Digestorum. Q Ux jam nupta maritus donavit, viri manent, & potest ea vin- • dicare: nec quicquam refert, quod ampla legata ab uxore ei relicta sunt. 49. MARCELLUS lib. 7. Digestorum. jsJUlpicius Marcello: Mulier, qux ad communem filium volebat, qui in potestate patris erat, post mortem patris fundum pervenire, eum patri tradidit, uti post mortem restituatur filio : Quxro, an donatio tibi videatur, ut nihil agatur ; an valeat quidem, sed mulieri potestas datur, si noluerit, eum repetere ? Respondit: Si color vel titulus (ut sic dixerim) donationi quxsitus est, nihil valebit traditio : id est, si hoc exigit uxor, ut aliquid ex ea re Interim commodi sentiret maritus, alioquin si solo ejus ministerio usa est, & id egit, ut vel revocare sibi liceret, vel ut res cum [omni] emolumento per patrem postea ad filium transiret: cur non idem perinde sit ratum, ac si cum extraneo tale negotium contraxisset, hoc est , extraneo in hanc causam tradidisset ? 30. JAVOLENUS lib. 73. Epistolarum. ^I» c . um mu lier vigintiservum emisset4, ineam emptionem vir quinque venditori dedit: divortio Facto , omnimodo vir eam summam exigit. Neque ad rem pertinet, an is servus deterior factus sit; nam, &si mortuus esset, quinque exactio ei competeret. Qnxritur enim, an mulier ex viri patrimonio locupletior 5 sit eo tempore, quo de dote agebatur ? facta autem intelligitur , qux are alieno suo, interventu viri, liberata est : quod potuisset adhuc debere, fi vir pecuniam non solvisset: neque enitn interest, ex qua causa mulier pecuniam debuit; utrum creditam, au eam , quam ex emptione prxstare debeat. §. 1. Quod si mulier non emerat servum, sed, ut emeret, a viro pecuniam accepit: tum vel mortuo, vel deteriore facto servo , damnum ad virum pertinebit: quia, quodaliter emptura non fuit, nisi pecuniam ä viro accepisset, hoc consumptum ei periit, qui donavit i si modo in rerum natura esse desiit, nec videtur mulier locupletior esse , qux neque I creditore suo liberata est, neque id poffidet, quod ex pecunia, viri emerat. 51. POMPONIUS lib. 5. ad Quintum Mucium. Quintus Mucius ait: cum in controversiam venit, unde ad mu- herem quid pervenerit: & verius , & honestius est , quod non uemonstratur, unde habeat, existimari 6 ä viro, aut qui in potestate O us a ‘l eam pervenisse. Evitandi autem turpis questus gra- tia. circa uxorem hoc videtur Qu intus Mucius probasse. • 0' Ad^E /. 13. §. i.supr. eod. (2. 1. 63. infr. eoi. I. 43. §. 1. ,r/j- 1 • Cj- Vide tamen 1. 1. §.4. infr. de adquir. -vel amitt. 7' §• 7•supi'. h. t. (5. 1. 5. in sin.supr. I. 8. C. eoi. 1-lo.^C.Jejuviot. (6. U.instn.C.k.t. (7. Adde i. locati* nulla est: cum autem depositum inter eas personas minoris,, donationis causa, xstimatur : depositum est. Haec ideo tam varis» quia locatio quidem sine 8 mercede certa contrahi non potest: depositum autem & citra xstimationem quoque dari potest. §. I. Uxor viro fructum fundi ab herede Juo dari : quod si datus non suisset, certum pecuniam mortis causa promitti curavit: Defuncto viro viva muliere, stipulatio solvitur: ut traditio, quae mandante uxore , mortis causa, facta est. nam quo casu inter exteros condictio nascitur, inter maritos nihil agitur. 33. IDEM lib. 4. Responsorum. j^JOrtis suae caula genero vel nurui socerum frustra donare convenit: quia, mortuo socero, nuptix non solvuntur: nec intere!!, an pater filium vel filiam exheredaverit. Divortii species, eadem ratione, diversa est. §. 1. Res in dotem aestimatas , consentiente viro , mulier in usu habuit: Usu deteriores si fiant, damni compensatio non admittitur, easdem res non potest mulier sibi, quasi donatas, defendere ex illis verbis, quibus donationes ei a viro legata: sunt: eum ejusmodi species neque donari, neque auferri videtur. 54. IDEM lib. 8- Responsorum. \slr usuras promisse dotis in stipulatum deduxerat, casque no* petierat: Cum per omne tempus matrimonii, sumptibus suis , uxorem & ejus familiam vir exhiberet, dote prxlegata, [ sed ] & donationibus verbis fideicommiffi confirmatis, legato quidem dotis usuras non contineri videbatur, sed titulo donationis remissas. 55. PAULUS lib. 6. Quxstionum. Tj Xor marito suo pecuniam donavit: maritus ex pecunia sibi donata aut mobilem , aut soli rem comparavit: solvendo non est, L res extant: Quxro, simulier revoeet donationem, an utiliter condictitia experiatur: videtur enim maritus , quamvis solvendo non sit, ex donatione locupletior effectus, cum pecunia mulieris res comparata extet ? Respondi: Locupletiorem esse ex donatione, negari non potest : non enim quxrimus, quid deducto xre alieno liberum habeat, sed quid ex re mulieris polsideat: solo enim separatur hic ab eo, cui res donata est , quod ibi res mulieris permanet, & vindicare 9 directo potest; & erit deterior causa viri, si ei pecunia , quatenus res valet, non ultra 10 id tamen, quod donatura est, condicatur, quam si dotis judicio conveniatur, sed nihil pr*- hibet, etiam in rem utilem mulieri in ipsas res accommodare. 56. SCdEVOLA lib. 3. Qnxstionum. CI, quod mihi mortis causa donare vellet, ego pure uxori donare ^ vellem: non valet, quod uxori jubeo 11 dari, quia, illo convalescente , condictione teneor: mortuo autem nihilominus pauperior sum; non enim habeo, quod habiturus essem. 57. PAULUS lib. 7. Responsorum. t?A, qux a marito suo pecuniam ex causa donationis acceperat, literas ad eum misit hujusmodi: Cum petenti mihi d te, Domine charijjime , adnuerit indulgentia tua viginti ad expediendas quasdam res meas, qux summa mihi numerata eftjub ea conditione, [ ut ] fi per me, mcofque mores quid fleterit, quo minus in diem vitx nojlrce matrimonium permaneat, five , invito te , difcejfero de domo tua, vel repudium tibi fine ulla querela misero , divortiumque factum per me probabitur : tunc viginti, qux mihi hac die donationis causa dare voluisti, daturam, restituturam me fine ulla dilatione spondeo: Quxro , [an], fi eadem Titio marito suo repudium miserit, pecuniam restituere debeat ? Paulus respondit, pecuniam, quam vir uxori donavit, ex stipulatione proposita, si conditio ejus extitit, peti posse : quoniam ex donatione in pecuniam creditam conversa est : Quod u stipulatio commissa non probetur, tunc tantum peti fosse, quant* locupletior ex ea donatione facta probetur. 58. SCIEVOLA lib. 2. Responsorum. CI prxdia & mancipia Sejx data , effecta sint ejus tempore concu- O binatus, ac postea tempore matrimonii aliis 12 acceptis rea- dita sunt: quid juris est? Respondit, secundum ea, qux proponerentur, negotium potius gestum videri, quam donationem intervenisse. tz. 1. Item , cum quaereretur de cibariis 13 manci- fupr. h. t. (8. 1. 23. in pr.fupr. commun. divid.' (9. v. I. q.infin. fupr.h.t. (10. l.2S.%. 2-fupr.eod. (11. I. Z. infin.fupr. eod. (12. Fac. I. 36. §. l.fupr. eod. (iz. I. *1. infin.fupr. eod. A a a piorum 759 Digestorum lib. XXIV. Tit. I. II. yionim : Respondit, tempore quidem concubinatus, data cibaria repeti non possunt: sed nec tempore matrimonii, fi ea mancipia uxoris in communi uftt fuerint. §. 2. Filius rebus matris intervenire solitus, pecunia matris, consentiente ipsa, mancipia & res mercatus, emptionum instrumenta suo nomine confecit; deceffit in patris potestate : Qussitum est , an mater cum marito suo experiri, L qua'actione uti possit? Respondit, fi mater obligatum filium in ea pecunia voluit essi, intra annum, quam filius decessit, de peculio eum patre, in cujus i potestate fuisse proponatur, ' actionem habere: fi donavit, repeti posse , quanto locupletior ex ■ea donatione pater factus est. 5:9. PAULUS lib. 2. Sententiarum. OIquis uxori ea conditione donavit, ut, quod donavit, in dotent 0 accipiat : defuncto eo , donatio convalescit. 2 ' 60. HERMOGENIANUS lib. Juris epitomarum. "Vfltricus & privignus invicem sibi dqjiare prxtextu matrimonii ' ’ non prohibentur. §. 1. Divorrii 3 causa donationes inter virum & uxorem concesse sunt: sxpe enim evenit, uti propter sacerdotium , vel etiam sterilitatem, 61. GAJUS lib. 11. ad Edictum provinciale. TTE1 senectutem 4, aut valetudinem 5, aut militiam satis commode ' retineri matrimonium non possit. 62. HERMOGENIANUS lib. 2. Juris epitomarum. "pT ideo bona gratia 6 matrimonium dissolvitur. §. 1. Divortio ■ L ' fasto nec instaurato matrimonio, non confirmabitur inter vi- , rum & uxorem facta donatio : nec inter patronum & libertam. Si ab eo invito divertere non licet, facta donatio separatur, cum inter lios divortium intercedat: perinde enim id , quod donatum est , habetur divortio intercedente , ac si donatum non fuisset. 65. PAULUS lib. 3. ad Neratium. , TAE eo, quod uxoris in aedificium viri ita conjunctum est, ut detractum 7 alieujus usus esse possit, dicendum est agi posse, quia nulla actio est ex Lege duodecim Tabularum: quamvis Decemviros non sit credibile de his sensisse, quorum voluntate res eorum in alienum aedificium conjunct® essent. Paulus notat: sed in hoc solum agi'potest , ut [sola] vindicatio soluta re competat emulier! , non in duplum , ex Lege duodecim Tabularum : neque «nim furtivum est , quod sciente domino inclusum est. 64. JAVOLENUS lib. 6. ex Posterioribus Labeonis. TTIr mulieri, divortio Facto , quxdain idcirco dederat, ut ad se ’ reverteretur; mulier reversa erat, deinde divortium fecerat. [Labeo:] Trebatius inter Terentiam & Decenatem respondit, si verum divortium fuisset, ratam esse donationem; fi simulatum , contra. Sed verum est, quod Proculus & Cxcilius putant, tunc verum esse divortium, & valere donationem divortii causa [ factam], fi ali® nupti® insecuta sunt: aut tam longo tempore vidua fuisset, ut dubium non foret, alterum esse matrimonium: alias nec donationem ullius esse momenti futuram. 65. LABEO lib. 6. Posteriorum a Javoleno epitomatorum. Q Uod vir ei, qu® nondum 8 viripotens nupserit, donaverit, -ratum futurum existimo. 66. SCAEVOLA lib. 9. [ Digestorum ]. CEja Sempronio, cum certa die nnptura esset, antequam domum o deduceretur, tabulxque dotis signarentur, donavit tot aureos : qu®ro , an ea donatio rata fit ? non attinuisse tempus, an , antequam domum deduceretur, donatio facta esset, an tabularum con- •lignatarnm , qu® plerumque & post contractum matrimonium fierent, in quierendo enprimii itaque nisi ante matrimonium contractum, quod consensu intelligitur, donatio facta esset, non valere. §. 1. Virginiin hortos dednct® ante diem tertium, quam ibi nupti® fierent, cum in separata dis:a ab eo- eilet, die9 nuptiarum , priusquam ad eum tranhret, & priusquam aqua & igni acciperetur, [id est, nupti® celebrentur, ] obtulit decem aureos dono: Qu®situm est, post nuptias contractas divortio facto, [an] sum- 74 ® ma donata repeti possit? Respondit, id, quod ante nuptias donatum proponeretur , non posse [ de dote ] deduci. 67. LABEO lib. 2. Pithanon [a Paulo Epitomatorum.] CI uxor nummis ä viro, aut ab eo, qui in ejus potestate esset, sih» donatis servum emerit 10: deinde, cum ejus factus fuerit,’eum ipsum donationis causa viro tradiderit: rata erit traditio: quamvis ea mente facta fuerit, qua exter® donationes, neque ulla actio ejus nomine dari potest. (1. V./. iq.supr.. eod. ( 2. L. 2. C. dr dote caut. (3. 1 . 11. §. nlt. ■supn.b.t. (4. Hoc abrogat. Nov. 117.0. 12. in sin. (j. I. io. C. di repud. ifov. 22. c-6. A/0-0.117.0.12. (6. Hoc abrog. Nov. 117. e. 10. sed redtict. Nov. 140. (7. Adde /. 45.su.py. h. t. (8. /. 32. 5. 27 .fupr.ead. (9. 1.2'p.fupr.eod. (To. A 7. §. 3, supr. eod. (11. Zib . S~ C. 17: Nov. 117. o. 7. & sequenta (12. Nov. 22. ' (iss. L.;6, infr.foUito- matrim. Lia. §. 4. infr, de T I T. II. DE DIVORTIIS ET REPUDIIS. 11 1. PAULUS lib. 35. ad Edictum. TJIrimitiir matrimonium divortio, morte 12, captivitate 13 , vtl alia 14 contingente servitute utriiis eorum. 2. GAJUS lib. ii. ad-Edictum provinciale. ßlvortium autem, vel ä diversitate mentium dictum est, vel qua in diversas 15 partes eunt, qui distrahunt matrimonium. §. 1. In repudiis autem, id est, rennneiatione, comprobata sunt h®c verba: Tuas res tibi habeto, item h®c : tuas res tibi agito. §. 2. In sponsalibus quoque discutiendis placuit renunciatio- nem 16 intervenire oportere. Ia qua re hsc verba probata sunt-: conditione tua non utor. §. 3. Sive autem ipsi prssentirenuneie- tur, sive absenti per eum, qui in potestate ejus fit» cujusveisi7, eave in potestate fit, nihil filterest. 3. PAULUS lib. 3;. ad Sabinum. I^Ivortium non est, nisi veruta, quod animo perpetuam consti- tuendi distensionem fit. [ Itaque quidquid in calore 18 iracundi® vei iit, vel dicitur, non prius ratum est, quam [ii] perseverantia apparuit judicium auimi fuisse: i.leoque per calorem misso repudio , si brevi 19 reversa uxor est » nec divertisse videtur. 4. ULPIANUS lib. 26. ad Edictum. TUlianus lib. xvili. Digestorum quxrit, an furiosa repudium J mittere, vel repudiari postit? Et scril.it , furiosam repudiari poste, quia ignorantis loco habetur: repudiare autem non posse, neque ipsam propter dementiam, neque curat orem ejus; patrem 20 [jamcn] ejus nuntium mittere posse: quod non tractaret de repudio , nili constaret, retineri 21 matrimonium. Qiix sententia mihi videtur vera. 5. IDEM lib. 34. ad Edictum, CI filia emancipata idcirco diverterat, ut maritum luero dotis adfi- eiat, patrem fraudet, qui pvofectitiam dotem potuit petere, fi constante matrimonio decessisset: [&J ideo patri succurrendum est, ne dotem perdat, non enim minus patri, quam marito succurrere Prxtorem oportet. Danda igitur est ei dotis exactio , atque si constante matrimonio decessisset filia. 6. JULIANUS lib. 62. Digestorum. TTXores eorum, qui in hostium potestatempervenerunt, possunt videri nuptarum locum retinere eo solo , quod alii temere nubere non poliunt. Et generaliter definiendum est, donec 22 certum est maritum vivere in captivitate constitutum , nullam habere licentiam uxores eorum migrare ad aliud matrimonium: nisi mallent ipfie mulieres causam repudii prxstare. Sin autem in incerto est, an vivus apud hostes teneatur, vel morte prxventus: tunc, si quinquennium a tempore captivitatis excesserit, licentiam habet mulier ad alias migrare nuptias : ita tamen , nt bona gratia dissolutum videatur pristinum matrimonium , & unusquisque suum jus habeat imminutum. Eodem jure & in marito in civitate degente , & uxore captiva observando. 7. PAPINIANUS lib. 1. de Adulteriis. CIpffimtuit 23 eum, qui libellum tradendum divortii dedit, is- que per ignorantiam mutat® voluntatis oblatus est: durare matrimonium dicendum, nisi, poenitentia cognita , is , qui accepit, ipse voluit matrimonium dissolvere: tunc enim per enm, qui accepit, solvitur matrimonium. captiv. & pofllim.revers.v ide tamen Nov. 22. c. 7. Nov. Leon. 3Z. (14. d. Nov. 22. c. 9. (15. L 191, iv.fr. de verb.ßgn. (16. i. I. e.dcsponfil. (17. I. lo.supr.d.t, (18. I. 48. infr. dercg.jur. (19. L 33. supr. deritu nupt. (20. I. 22. §. 9. infr.soluto matrim. (21. I. 8. in pr.supr. de his, qui fui vel alien.jur. I. 16. §. ult.fupr. deritu nupt. I. 22. §. 7. infr.soluta matrim, (2 2. Nev. 22. c,2- (23. L l- supr.. h. U t IDEM 741 Soluto matrimonio dos quemadmodum petatur. 742 g. IDEM lib. r. de Adulteriis. iMvus Hadrianus eum, qui alienam uxorem ex itinere domum U s uam duxisset, & inde marito ejus repudium misisset, in triennium relegavit. 9. PAULUS lib. 2. de Adulteriis. NlUllum divortium ratum est, nisi septem civibus Romanis pu- beribus adbibitis, prxter libertum ejus, qui divortium faciet, f Libertum accipiemus etiam eum, qui a patre, avo, proavo, & csteris sursum versum manumissus sit. 10. MODESTINUS lib. 1. Regularum. pAtrono invito 1 liberta, quam in matrimonio habuit, ab eo L discedere non potest, nisi ex causa fideicoinmilli 2 manumissa sit: tunc enim potest, licet ejus sit liberta. 11. ULPIANUS lib. 3. ad Legem Juliam & Papiam. Q Uod ait Lex 3 , divortii faciendi potestas liberta, qua nupta est ■ patrono, ne 4 esto: non infectum videtur effecisse divortium , quod jure civili dissolvere solet matrimonium. Quare [constare] matrimonium dicere non possumus, cum sit separatum. Denique scribit Julianus, de dote hanc actionem non habere. Merito igitur quamdiu patronus ejus eam uxorem suam esse vult, cum nullo alio connubium ei est: nam , quia intellexit legislator, f;cto liberta: quasi diremptum matrimonium, detraxit g ei cum alio connubium. Quare cuicunque nupserit, pro non nupta habebitur. Julianus quidem amplius putat, nec in concubinatu eam alterius 6, patroni esse posse. §. I. Ait Lex : jQtiannliu 7 patronus eam uxorem ejfe volet. Et velle debet uxorem esse, & patronus durare, f Si igitur aut patronus esse, aut velle desierit, finita est Legis auctoritas. §. 2. Illud restiffime placuit :$qualiquali voluntate intelligi possit patronus animum habere desisse quasi in uxorem , finiri Legis hujus beneficium, j Proinde cum patronus rerum amotarum cum liberta, quae ab invito eo diverterat, vellet experiri: Imperator noster cum divo Patre suo rescripsir, intelligi eum hoc ipso nolle nuptam sibi, qui eam actionem vel aliwn importet, qux non solet nisi ex divortio oriri. Quare si accusare eam adulterii coeperit, vel alio crimine postulare, quod uxori nemo objicit, magis est, ut diremptum sit matrimonium. Etenim meminisse oportet, ideo adimi cum alio connubium, quia patronus sibi nuptam cupit, ’s Ubicunque igitur vel tenuis intellectus videri potest nolentis nuptam, dicendum est , jam incipere liberta cum alio esse connubium. Proinde fi patronus sibi desponderit aliam , vel destinaverit, vel matrimonium alterius appetierit, credendus est nolle hanc nuptam. Et li concubinam sibi adhibuerit, idem erit probandum. 8 „ T I T. III. SOLUTO 9 MATRIMONIO DOS QUEMADMODUM PETATUR. . i- POMPONIUS lib. 15. ad Sabinum. JjOtium causa semper & ubique prxeipua est : nam & publice 10 interest, dotes mulieribus conservari, cum dotatas esse Fcemi- nas ad sobolem 11 procreandam , replendamque liberis civitatem, maxime sit necessarium. -- ULPIANUS lib. 35. ad Sabinum. V^Oluto matrimonio , solvi mulieri dos debet, nec cogitur maritus aiii eam ah initio stipulanti promittere : nisi hoc ei nihil nocet, nam si incommodum aliquod maritus suspectum habet, non debere eum cogi alii, quam uxori promittere, dicendum est. Hxc , si sui «Her est. §. 1. Quod si in patris potestate est, & dos ab eo profecta sit: ipsius & filta dos est. Denique pater non aliter, quam 12 ex voluntate filix petere dotem, nec per se, nec per procuratorem potest. Sic ergo & promittendum Sabinus ait. ei ergo promittendum erit, cui uterque jusserit. Cicterum , si pater solus jumt, dotis actio filix non erit adempta, quandoque fui juris filia tuent facta. Item, si voluntate solius filix promittatur, remane- rxvi ' S a< ^. i0 ” ,te l> ra patri, f Sed utrum ut [&] agat solus , an Lctjut, adjuncta quoque filix persona, experiri possit ? Et puto, nec eam actionem amissam 13, quam, a djuncta filix persona, potest (1. l.un. infin. infr. unde vir & uxor. (2. I. ^o. fupr. de ritu nu pt. (3. l.un. §. 1. infr. unde vir & uxor. (4. I. lo.fupr. h. t. P' <•I- C. deiuccst. U inutil. nupt. Nov. 22. c. 37. (6. Lmmo vide .1. tu pr. infr. de concubin. (7. I. ;i. in pr. fupr. de ritu nupt. (8- «r s . I. „n. C. de concubin habere: quod si sui juris fuerit facta filia, nocebit ei ista stipulati#“ §. 2. Voluntatem autem filix, cum pater agit de dote, utrum sie accipimus, ut consentiat, an vero, ne contradicat filia ? Et est ab> Imperatore Antonino rescriptum, filiam, nisi evidenter contradicat, videri consentire patri. Et Julianus lib. XLVIII. Digestorum: scripsit , quasi ex voluntate filix videri experiri patrem, si furiosam filiam liabeat. Nam ubi non potest per dementiam contradicere , consentire quis eam merito credet. Sed si absens filia sit, dicendum erit, non ex voluntate ejus id factum; cavendumque» ratam rem filiam hub iturum , a patre, ubi enim lapit, scire eam exigimus , ut videatur non contradicere. 3. PAULUS lib. 7. ad Sabinum. j^On solum autem in exigenda, sed etiam in solvenda dote , qu* communis est patris & filix, utriusque voluntas exquiritur e. nec alter alterius deteriorem conditionem facere potest. Sed & pecunia ad patrem pervenit, quam filia accepit, actio de dote utriusque tolletur. 4. POMPONIUS lib. 15. ad Sabinum. CI pater fine consensu filix dotem a viro exegisset, & eandem alii viro ejus filix nomine dedisset, [&] mortuo patre, filia cum priore viro ageret: doli mali exceptione repellitur. ;. ULPIANUS lib. 30. ad Sabinum. 1 JE divisione anni ejus , quo divortium factum est , quxritur, ex die matrimonii, an ex die traditi [marito] Hindi maritus sibi computet tempus? Et utique in fructibus a viro retinendis , neque dies dotis constitute, neque nuptiarum observabitur: sed quo primum dotale prxdium constitutum est: id est , tradita possessione. 6. PAULUS lib. 7. ad Sabinum. CI ante nuptias fundus traditus est, ex die .nuptiarum ad eundem o diem sequentis anni computandus annus est. Idem in exteris annis servatur, donec divortium fiat, nam si ante nuptias traditus fit, & fructus inde percepti 14: hi restituendi sunt, quandoque divortio facto , quasi dotis fasti. 7. ULPIANUS lib. 31. ad Sabinum. ■pRuctus [cos] esse constat, qui deducta 15 impensa supererunt: s quod Scxvola & ad mariti L ad mulieris impensas refert. Nam si mulier pridie vindemias doti dedit, mox, sublatis ä marito vindemiis, divortit: non putat ei undecim dnntaxat mensium fructus restitui, sed & impensas, qux , antequam portiones fructuum fiant, deducendx sunt, f Igitur, si & maritus aliquid impendit iu eundem annum, utriusque impensx concurrent : ita & si impensarum a muliere factarum ratio habeatur, cum plurimis annis in matrimonio fuit, necesseest primi ann: computari tempus, quod sit ante datum prxdium. §. 1. Papinianus [autem] lib. XI. Qux- stionum , divortio facto fructus dividi ait, non ex die locationis, sed habita 16 ratione prxcedcntis temporis, quo mulier in matrimonio fuit. Neque enim si vindemix tempore fundus in dotem datus sit, eumque vir ex calendis Novembribus primis fruendum locaverit, mensis Januarii suprema die facto divortio, retinere virum & vindemix fructus, & ejus anni, quo divortium factum est, quartam partem mercedis, aequum est : alioquin si , coactis vindemiis , altera die divortium intercedat, fructus integros retinebit. Itaque, si fine mensis Januarii divortium fiat, & quatuor mensibus matrimonium steterit: vindemix fructus , & quarta portio mercedis instantis anni confundi debebunt, ut ex ea pecunia, tertia portio viro relinquatur. §. 2. E contrario quoque idem observandum est 2 [nam] si mulier, percepta vindemia, statim fundum viro in dotem dederit, & vir ex calendis Martiis eundem locaverit, & calen- * 1 dis Aprilibus primis divortium suerit secutum: non solum partem duodecimam mercedis, sed pro modo temporis omnium mensium , quo dotale prxdium fuit, ex mercede, qux debebitur, portionem retinebit. §. 3. Item fi messes ejus anni, quo divortium factum est, colonum ex forma locationis sequantur: ante vindemiam soluto matrimonio, nihilominus pecunia messium in computationem cum spe futurx vindemix veniet. §. 4. Apparet igitur ex his, illos fructus, quos mulier percepit, antequam nuberet, non debere (9. IAb.'• de bon. damnator. (12. v. I. 34. infr. h. t. I. 1. §. l.fupr. de paci, dotal. (13. Vide tamen /. 7 '.fupr. d. t. (14. /. 38. tz. 12 .fupr. deufur . (15. I. fupr. d. t. I. I. C. defruil. tzj lit. expenf. (16. 1. un. §. 9. C. de rei uxor. ali. An 1 in 74 ? Digestorum Lib, XXIV. Tit, T Tf, 744 in contributionem venire. §.$. Ob donationes, item ob res amotas, ex his fructibus, qui post divortium percepti sunt, compensationes fieri possunt, i §. 6. Quod in anno dicitur , potest dici & in fex mensibus, fi bis in anno fructus capientur : ut est in locis irriguis. §. 7. Et in pluribus annis idem dici potest: ut in silva canina. §. 8.' item si locatio agri talis sit, ut super annuam merce- dem quinquennio quoque aliquid'amplius praestaretur, ineo enim, quod amplius est, tempus ad quinquennium computamus. §. 9. Non solum autem de fundo, sed etiam de pecore , idem dicemus : ut lana ovium , fcetusque pecorum praestaretur. Quare «nim, si maritus prope partum oves doti acceperit, item proximas tonsurae, post partum & tonsas oves, protinus divortio facto , nihil reddat ? nam & hic fructus toto tempore , quo curantur, non quo percipiuntur, rationem accipere debemus. §. 10. In fervo quoque anni ratio habetur, si in annum forte opera; ejus locata: sunt; [ut] praeteriti temporis ad maritum, post divortium autem ad mulierem opera: pertineant. §. ll. De pensionibus 2 quoque praediorum urbanorum idem est, quod in fructibus rusticorum. §. 12. Si fundum viro uxor in dotem dederit, ifque inde arbores deciderit: si h* fructus intelliguntur, pro portione anni debent restitui. Puto autem, si arbores caeduae fuerunt, vel gremiales, dici oportet, in fructus cedere: si minus, quasi deteriorem fundum fecerit maritus, tenebitur. Sed & si vi tempestatis ceciderunt: dici oportet, pretium earum restituendum mulieri, nec in frustum cedere; non magis, quam si thesaurus fuerit inventus, in fructum enim non computabitur, sed pars ejus dimidia restituetur, quasi in alieno inventi. §. 13. Si vir in fundo mulieris dotali la- pidicinas marmoreas invenerit 5 , & fundum fructuosiorem fecerit: marmor, quod casum, neque exportatum, est mariti, & impensa non est ei praestanda 4 : quia nec in fructu est marmor , nisi tale sit, ut lapis ibi renascatur; quales simt in Gallia , sunt & in Asia. §. 14. Sed si cretifodina, argentifodinae, vel auri, vel cujus alterius matersofint, vel arena: utique in fructu habebuntur.; §. 15. Interdum marito de fructibus a muliere cavetur 6, & nihil retinet, si fructibus stantibus fundum mulier recipiet, interdum retinebit tantum-maritus , & nihil restituet: id est, si non plus erit, quam pro portione eum retinere oportet, interdum vero [&] reddet, si plus percepit, quam eum retinere oportet, f Eadem conditio erit, etiam si cum socero, vel cum herede alterutrius,- de dote agatur. §. 16. Impendi autem fruliuiim percipiendorum 7 [causa'] Pomponius ait, quod in arando , serendoqueagro impensum est : quodque in tutelam xdifieiornm, xgruinve servum curandum ; scilicet, fi ex aedificio, vel servo fructus aliqui percipiebantur. Sed hx impenso non petentur , cum maritus fructum totum anni retinet: quia ex fructibus prius impensis satisfaciendum.est. Plane si novam villam necessario exstruxit, vel veterem totam fine culpa sua collapsam restituerit, erit ejus impenso petitio. Simili modo & fi pastina instituit, hx enim impenso aut in res necessarias, aut "utiles cedunt, pariuntque marito actionem. 8- PAULUS lib. 7. ad Sabinum. CI fundus in dotem datus sit, in quo lapis caditur, lupidieinarunt commodum ad maritum pertinere constat: qnia palam sit, eo «mimo dedisse mulierem fundum, ut iste fructus ad maritum pertineat : nili fi contrariam voluntatem in dote danda declaraverit mulier. §. 1. Quod in sementem erogatur, 11 si nort responderint mes- fes , ex vindemia deducetur : quia totius anni unus fructus est. 9. POMPONIUS lib, 14. ad Sabinum. AI mora per mulierem fuit, quominus dotem reciperet: dolum malum dnntaxat in ea re , non etiam culpam maritus praestare debet ? ne facto mulieris in perpetuum , agrum ejus colere cogatur : fructus & tamen, qui pefveiiissent ad virum , redduntur. 10. IDEM lib. 15. ad Sabinum. ' UI ab hostibus capta filia , qux nupta erat, & dotem a patre pro- 1 sectam habebat, ibi decesserit: puto dicendum, perinde observanda omnia, ac si nupta decessisset: ut, etiamsi in potestate non fuerit patris, dos ab eo profecta reverti ad eum debeat. §. 1. §j vir uxorem suam occiderit, dotis actionem heredibus uxoris dandam esse , Proculus ait. & recte, non enim aequum est, virum ob facinus suum dotem [sperare] lucrifacere. Idemque & e contrario statuendum est. II. IDEM lib. 16. ad Sabinum. CI alienam rem sciens mulier in dotem dederit, reddenda ei est, quasi suam dedisset: & fructus [quoque] pro 9 portione anni, quo divortium factum est. 12. ULPIANUS lib. 36. ad Sabinum. jVT Aritum 10 in id, quod facere potest, condemnari, exploratum 1 est. sed hoc heredi 11 non esse praestandum: 13. PAULUS lib. 7. -ad Sabinum. Q Uia tale beneficium personale 12 est, & cum persona extin- - guitur. 14. ULPIANUS lib. 36. ad Sabinum.' ^Lia causa est defensoris 13 : quem placet sufficienter videri de- 1 disse , si tantum uxori praestet, quantum consequeretur, si ipsum maritum convenisset. §. 1. Eleganter quxrit Pomponius lib. XV. ex Sabino: si paciscatur maritus , ne iit id, quod facere pojjit , condemnetur, sei insolidum, an hoc pactum servandum fit? Et negat servari oportere:-Quod quidem & milii videtur verum, namque contra bonos 14 mores id pactum esse , melius est dicere: quippe cum contra receptam reverentiam, qns maritis exhibenda est, id esse apparet. 15. PAULUS lib. 7. ad Sabinum. T?Ei judicata 15 tempus spectatur, quatenus maritus facere potest. §. 1. Heredi mariti, licet in solidum condemnetur, compensationes 16 tamen , qua ad pecuniariam causam respiciunt, proderunt, ut hoc minus sit obligatus: ve! uti ob res donatas, & amotas , & impensas: morum vero coercitionem non habet. §. 2. Socero 17 quoque, cum quo nurus de dote agit, idem honor habetur , [ut] in id damnetur, quod facere potest: 16. POMPONIUS lib. 16. ad Sabinum. sAUia parentis locum socer obtinet. — 17. PAULUS lib. 7. ad Sabinum. • "pX diverso si socer ex promissione ä marito conveniatur, solet qiueri, an idem ei honor habendus sit ? Neratius 18 libris membranarum & Proculus scribunt, hoc justum 19 esse. §. 1. Item si mulier ex promissione conveniatur : magis placuit, detendendam eam per exceptionem, idem & Proculus ait. ficati, cum socia Fuit, dabitur ei exceptio : quamvis jure civili sit obligata. §. 2. Si in judicio dotis judex /ignorantia juris lapsus, condemnaverit maritum in solidum : Neratius, Sabinus, doli exceptione eum uti oportere, ajunt; enqne tutum fore. 18. POMPONIUS lib. 16. ad Sabinum. pTiam filios mulieris, qui patri heredes extiterunt 20, in id!; J quod facere possunt, condemnandos Labeo ait, §. 1. Licet in dotalibus rebus non solum dolum 21, sed L culpam maritus prallet ; cum tamen quaeritur in judicio de dote, an facere possit, dolus dnntaxat comprehenditur: quia iri rerum ipsius administratione non erat ab co culpa exigenda. Quamquam eum dnntaxat dolum ei nocere putem, fi facere non possit, quem propter uxorem adhibuit , ne ei solidum solveret; non propter quemlibet alium. Ost- litis autem ajebat : fi dolo mariti res dotalis interisset, & alioquin solvendo non esset: quamvis nihil dolo fecisset, quo minus solvendo esset; perinde tamen eum damnandum ejus rei dotalis nomine, in qua dolum fecisset, atque li dolo eius factum esset, quo minus facere possit. f (soterum, si circa interitum rei dotalis dolus malus & culpa mariti absit: actiones solas, quas eo nomine quasi maritus habet, pradiandas mulieri : veluti furti , vel damni injurias. 19. ULvIANUS lib. 36. ad Sabinum. CI mulier diverterit, & judicio de dote contestato reversa fuerit iu matrimonium : redintegrato matrimonio exspirat judicium, & omnia in statu pristino manent. (1. Vide tamen L. un. §. 5. C, de rei uxor. aci. (2. I. zq.supr.de bei'ed. petit. I. 38. §. \%.snpr, deusur .. (3. Adde Luit, in pr.supr. defirndodotal. (4. Ob ft. d. I. ult. in sin.pr. (q' l. 9. §. z.fupr. de nsufr. (6. /.55. infr. b.. t. (7. v. /. 1. in fit. infr.de impens. In res distal. (g. L 38- §- t.fupr. de ufur. (9. I. 7- §, l.fupr.. b. t. !. Kn. §. 9. C. de rei uxor. aci. (io. /. 20. infr. de re judicat. (11. I. 24. inßn.infr, d,t. vide tamen /.18. inpr. infr.b. t. (12, /.7,1 inpr, infr. dc exccpt. (13. L Td.infr.de re judic. (14. v. /-6 . C. 'depuli. (1;. /. 5.3. infr. b. t. (16. /. 24. §.'pen. infr. eod. vide tamen l. un. §. c. C. tk rei uxor. att. (j7. I. 53. infr, h. t. L 21. infr, de rejudic. (18. Immo vide d. I. 21. infin. (19. Immo vide l. pen.fupr. de jure dot. d. L 21. I. 22. in pr. infr. de rejudic. (jo. v. I. 1 z.fupr. b. t. (21. 1 . 17, in pr, fupr. de jure dot. Iri jro. PAU- 745 Soluto matrimonio dos quemadmodum petatur. 746 20. PAULUS lib. 7. iid Sabinum. Q Uamvis mulier non in hoc accipiat conflante matrimonio ilotein, -uttfSl alienum solvat, aut pradia idonea emat z, sed ut liberis ix alio viro egentibus, aut fi-atrihis 3 , aut parentibus consuleret , .vel ut cos ex hostibus redimeret : quia justa & honesta causa est, non videtur male accipere: & ideo recte ei solvitur. Id que & in filiafamilias observatur. 2i. ULPIANUS lib. 3. Disputationum. C'Ed & siideo maritus ex dote'expendit, ut ä latronibus redime* o r et necessarias mulieri personas, vel ut mulier vinculis vindicet de necessariis suis aliquem: reputatur ei id , quod expensum est. five pars dotis sit, pro ea parte; sive tota dos sit, actio dotis eva- :nescit. Et multo magis idem dicendum est, si socer agat de dote , debere rationem haberi ejus , quod in ipsum impensum est: sive ipse maritus hoc Fecit, sive sili«, ut Faciat, dedit. Sed & si non pater experiretur, sed post mortem ejus filia sola de dote ageret, idem erit dicendum : cum enim doli exceptio insit de dote actioni, ut [in] exteris bonx fidei judiciis: potest dici (ut & Celso videtur) inesse hanc sumptum actioni de dote; maxime, si ex voluntate filis fastus fit. 22. IDEM lib. 33. ad Edictum. CI cum dotem daret pater, vel extraneus pro muliere in unum ca- o sum pepigit, vel in divortium, vel in mortem : dicendum est, in eum casum, in quem non pepigit, este mulieri actionem. §. 1. Si post solutum matrimonium filiafamilias, citra patris voluntatem, exactam communem dotem consumat: patri, & viva ea, & mortua, actio kaperest , ut dos ipsi solvatur. Quod ita verrini est, fi perditura solvatur : exterum , fi non perditura, & ex justis caulis soluta sit, non supererit actio ; sed mortuo patre, nec etiam heredes agent, nec mulier. §. 2. Si mulier, soluto matrimonio, egentem reum dotis per novationem decepta accipiat: nihilominus actio dotis ei manebit. §. 3. Si pater, filia absente, de dote egerit, etsi omissa 'it de raro satisdatio, filix denegari debet actio: sive patri heres extiterit, sive in legato 4 tantum acceperit, quantum dotis fatis esset. & Julianus pluribus locis scribit, compensandum ei in dotem, quod ä p?.tre datur, lucroque ejus cedit, fi tantum ab eo consecuta fit, quantum ei dotis nomine debeatur ä marito, qui patri solvit. §. 4. S; patri, propter condemnationem , Rornx, ubi dos petatur, esse non liceat, filix fatis dotis fieri oportet: ita tamen , ut caveat ratam rem patrem habiturum. §. ;. Eo autem tempore consentire filiam patri oportet, quo lis contestatur. Secundum h»c, fi filia dicat, se patri consentire, & ante litis contestationem mutaverit voluntatem, vel etiam emancipata sit, frustra pater aget. §. 6. Nec non illud quoque probamus , quod Labeo probat: nonnunquam patri denegandam actionem, fi tam turpis persona patris Jit, ut verendum sit, ne acceptam dotem consumat. Ideoque officium judicis interponendum est, quatenus & filia, & patri competenter consuletur. Sed si latitet filia, ne tali patri consentire cogatur : puto, dari quidem patri actionem, sed causa cognita. Quid enim , si filia verecunde per absentiam patri condicat? cur non dicamus, patri non esse dandam actionem ? Quod si is pater fit, eui. omnimodo consentire filiam decet, hoc est, vita probata; filia levis mulier, vel admodum juvenis, vel nimia circa maritum non merentem: dicendum est, patri potius adquiescere Pratorcin oportere , dareque ei actionem. §. 7. Si maritus vel uxor , constante matrimonio , furere e ceperint, Hjjjd laciendum fit, tractemus : Et illud quidem dubio procul observatur, eam personam , qua furore detenta est, quia senium non habet, nuntium mittere non posse, f An autem illa repudianda est , considerandum est ? Et, si quidem intervallum furor habeat, vel perpetuus quidem morbus est, tamen ferendus his, qui circa eam sunt, tunc nullo 5 modo oportet dirimi matrimonium: sciente ea persona, qux cum compos mentis esset, (&) ita furenti, quemadmodum diximus , nuntium miserit, culpa lua nuptias esse diremptas. Quid enim tam humanum est, quam ut fortuitis casibus mulieris maritum , vel uxorem viri, par- ticipem esse ? Sin autem tantus furor est , ita Ferox , ita per- (1. l.ult. in sin.supr. d. t. (2. I.73. §. i.supr. d. t. (3. d. ‘■Ti- in sin, . (4. I. 34. §. infr. ile legat. 2. (;. t. 8. inpr. Jupr. de kis qttisui, vel allen. jur. t. 16. in fin. supr. de ritu nupt. 4 - supr. de divers. (6. i. t. 4. (7. I. iq.supr. de jure dot. \’.\supr. de denui. inter vir. niciofus, ut sanitatis nulla spes supersit, circa ministos terribilis; & forsitan altera persona vel propter sxvitiam furoris , vel, quia liberos non habet, procrcandx sobolis cupidine tenta est , licentia erit compoti mentis persons, furenti nuntium mittere: ut nullius culpa videatur esse matrimonium dissolutum , neque in damnum alterutra pars incidat. . §. 8- Sin autem , in sieviffimo furore muliere constituta, maritus dirimere quidem matrimonium calliditate non vult, spernit autem infelicitatem uxoris, & non ad eam flectitur , nullamque ei competentem curam inferre manifestissimus est ; sed abutitur dotem: tunc licentiam habeat Vel curator furiosie, vel cognati, adire judicem competentem, quatenus necessitas imponatur marito, omnem talem mulieris sustentationem1 sufferre, & alimenta prxstare, & medicinx ejus succurrere, & nihil prxtermitti, qux maritum uxori adserre decet, secundum dotis quantitatem. Sin vero dotem ita dissipaturus ita manifestus est, ut non hominem frugi oportet, tunc dotem sequestrari, quatenus ex ca mulier competens habeat solarium una cum fila familia : pactis videlicet dotalibus, qux inter eos ab initio nuptiarum inita Fuerint, in suo statu durantibus, & alterius exspectantibus sanitatem, aut mortis eventum. §. 9. Item pater furiosx utiliter intendere ,sibifiliavesua reddi dotem, potest: quamvis enim furiosa nuntium mittere non possit, patrem 6 tamen ejus posse certum est. §. 10. Si soluto matrimonio pater furiosus sit, curator ejus, voluntate filix, dotem petere poterit: ant , si curatoris copia non fit, agere filix permittendum erit, caverique oportebit de rato. §. ii. Idem decernendum est, & si ab hostibus captus sit pater, puellx dandam actionem de dote repetenda. §. 12. Trans- grediamirrnunc ad hunc articulum, ut quxramus, adversus quos competit de dote actio ? Et adversus ipsum maritum competere, palam est: sive ipsi dos data sit, sive alii ex voluntate 7 mariti, vel subjecto juri ejus , vel 11011 subjecto. | Sed si filiusfamilias sit maritus, & dos 8 socero data sit, adversus locerum agetur. Plane si filio data fit, si quidem jussu soceri, adhuc absolute socer tenebitur. quod fi filio data sit non 9 jussu patris, Sabinus & Cassius responderunt, nihilominus cum patre agi oportere : videri enim ad eum pervenisse dotem , penes quem est peculium, sufficit autem ad id damnari eum, quod est in peculio, velli quid in rem patris versum est. Sin autem socero dotem dederit, cum marito non poterit experiri, nisi patri heres exstiterit. §. 13. Si mulier in conditione mariti• erraverit, putaveritque esse liberum, cum servus esset io: concedi oportet quasi privilegium in bonis viri mulieri, videlicet ut, fi sint L alii creditores, hxc prxferatur circa de peculio actionem. & fi forte domino aliquid debeat servus, non prxferatur mulier, nisi in his tantum rebus , qux vel in dote datx sunt, vel ex dote 11 comparatx ;. quasi & hx dotales sint. 23. PAULUS lib. 36. ad Edictum. “PT si quid in eam dotem impensum est , nec a muliere reddere- tur: per doli mali exceptionem servabitur. 24. ULPIANUS lib. 33. ad Edictum. CI, constante matrimonio 12, propter inopiam mariti, mulier age- 0 re volet, unde exactionem dotis initium accipere ponamus ? Et constat, exinde dotis exactionem competere, ex quo evidentissime apparuerit mariti facultates ad dotis exactionem non iuffieerc. §. 1. Si, exheredato marito, mulier agat, magis est, ut ex die adi- tx patris hereditatis incipiat ei dotis exactio. §. e. Quoties mulieri satisdandum est de solutione dotis post certum tempus , fi maritus satisdare non possit, tunc, deducto commodo temporis, condemnatio residui reprxscntatur: sed si, cum maritus satisdare posset, nollet, in.solidum eum condemnandum Mela ait, non habita ratione commodi temporis. Judicis igitur officio convenit, ut aut satisdatione interposita absolvat maritum, aut habita ratione compensationis eum condemnet: quod quidem hodie magis usurpatur: nec Ferenda est mulier, si dicat, magis se velle dilationem pati, quam in rcprxsentatione deductionem. §. 3. Sive autem mariti, five uxoris periculo dos Fuit, nihilominus legitimo tempore debet solvere maritus. §. 4. Si vir voluntate mulieris servos dotales manumiserit 13, si quidem donar e ei mulier voluit, nec de libertatis causit I. IT. §. 5 .supr. de pignorat. all. I. 4. C. iesolut. (K. I. 10. C. h. t. (9. I. 25. inpr. infr. eod. (io. I. 3. C. eod, • (11. I. sq.supr. de jure dot. (12. 'Nov. 97- f- 6. (13. I. 62. infr. h. t. i. H. in fin. (9° uxor. A » a 3 Bnpo- 747 Digestorum Lib. XXIV. Tit. III«___ 74g impositis ei prxstandis tenebitur: quod i ii negotium inter eos g e itum e It, utique tenebitur , ut officio judicis caveat 2, restitutu-] rum Je mulieri , .quidquid ad eum ex bonis liberti , vel ex obligatione pervenistet. §. Si maritus sxvus in servos dotales fuit, videndum, an de'hoc possit conveniri ? Et, fi quidem tantum in servos uxoris saevus fuit, constat, eum teneri hoc nomine, si vero & in suos est natura talis, adhuc dicendum est, immoderatam ejus sie vi- tiam hoc judicio coercendam : quamvis enim diligentiam uxor eam demum ab eo exigat, quam rebus suis exhibet, nec plus possit: attamen saevitia, quae in propriis culpanda est, in alienis coercenda est, [hoc est, in dotalibus]. §. 6. Si uxor viri rem commodaverit, eaque perierit: videndum , an compensationem hoc nomine pati possit? Et puto, si quidem prohibuit eam maritus commodare, statim deductionem fieri: si vero non prohibuit eam commodare, arbitrio judicis modicum tempus ei indulgteri cautionem praebenti. §. 7. Si bona mulieris pro parte sint publicata, supcrest mulieri reliquae partis dotis exactio.. Plus puto, & si post litem contestatam publicata sit pro parte dos , sufficiet arbitrium judicis ad partis condemnationem faciendam. Qyod si tota dos publicata sit, exspirabit judicium. 2$. PAULUS lib. 36. ad Edictum.,, CI filiofamilias dos data fit injussu 3 patris , de peculio quidem 0 agetur, sed sive propter impensas ä filiofamilias factas , sive propter res donatas a filio, v#i amotas ab uxore res peculiares; hoc ipso, quod habet actionem pater ex persona filii, majus peculium fit. & sic totum est pra: stand um mulieri, quod est in peculio : quia adhuc fit, quod uxori debeatur. §. x. Maritum, in reddenda dote , de dolo malo 4 eSf culpa cavere oportet, quod si dolo malo fecerit, quo minus restituere possit, damnandum eum , quanti mulier in litem juraverit: quia * invitis nobis, res nostras alius retinere non debeat. §. 2. Si post divortium res dotales deteriores factx sint, & vir in reddenda dote moram fecerit : omnimodo detrimentum ipse prxstabit.. §. 3. Si qui dotalium servorum in fuga erunt, cavere debebit maritus, se eos viri boni arbitratu, persecuturum & restituturum. §. 4. Si vir in quinquennium locaverit fundum, & post primum forte annum divortium intervenerit: Sabinus ait: non alias fundum mulieri reddi oportere, [quam] si caverit ; , ß quid pr :: 34. IDEM lib. J. Quxstionum. Tritia divortium ä Sejo fecit; hanc Titius in sua potestate esse dicit, & dotem libi reddi postulat: ipsa se matremfamilias dicit, & de dote agere vult: Quxfitpin est, qux partes judicis sint? Respondi , patri,, nisi probet filiam non solum in sua potestate esse, sed etiam consentire 11 sibi , denegandam actionem: licuti denegaretur, etiamsi constaret eam in potestate esse. 35. MARCIANUS lib. 10. Institutionum. J Iberta, qux voluntate patroni discessit, de dote cum eo agere potest, quam ei dedit. 36. PAULUS lib. 2. de Adulteriis. CI maritus minus facere potest, & dos publicata lit: in id, quod fqcere potest, fisco maritus condemnandus est : ne in perniciem mariti mulier punita sit. 37. ULPIANUS [ lib. 2. Responsorum. ] TTOtem voluntate filix videri patrem recepisse, cum causas contra- dicendi ei filia non haberet: maxime cum ab eo postea ampliore 12 summa dotata sit. 38. MARCIANUS lib. singul. Respons. T .Ucius Titius, cum esset filiusfamilias, voluntate patris uxorem Mxviam duxit, &' dotem pater accepit; Mxvia Titio repudium misit: postea pater repudiati, absenti filio, sponsalia cum ea de nomine filii sui fecit: Mxvia deinde repudium sponsalibus misit, atque ita alii nupsit: Qiixro, si Mxvia aget cum Lucio Titio quon- däm marito, & a patre herede relicto , de dote , & probetur, culpa 13 mulieris matrimonium dillblutum: an possit maritus, propter culpam mulieris, dotem retinere ? Marcellus respondit, b. t. (10. [. un. §. 9. C. de rei uxor. ait. (11. /. 2. §. l.fitpr. I. 2. C. h. t. (12. I. 34. §. infr. de legat. 2. (13. v. /. 8. §■ 4- C. de repud. efiaAii 749 Soluto matrimonio do s quemadmodum petatur. 75 ® etiamfi ut heres institutus ä patre, Titius conveniretur , tamen, si sponsalibus non consensisset, culpam mulieris multandam esse« 39. PAPINIANUS lib. n. Quxstionum. \7lro atque uxore mores 1 invicem accusantibus, causam repudii ’ dcdijc utrumque, pronunciaturn est : Id ita accipi debet, ut talege, quam.ambo contempserunt, neuter vindicetur ' : paria 2 enim delicta mutua pensatione dissolvuntur. 40. IDEM lib. ig. Quxstiomim. F ist dotem datam , & nuptias contractas stipulatus est pater, filia voluntate, divertio facio dotem dari: si conditio stipulationis impleatur , & postea filia fine liberis decesserit: non erit impediendus pater, quo minus ex stipulatu agatr viva autem filia, fi agere vult, exceptione summovcndns erit. 41. IDEM lib. 37. Quxstiomim. CI pater ignorans filiam divertisse, dotem ex causa promissionis ^ numeravit: non per indebiti condictionem, sed de dote actione pecunia petetur. 4S> IDEM lib. 4. Responsonim. TN insulam patre deportato, qui dotem pro filia dedit, actio dotis s a ,\ filiam pertinet. Post divortium quoque patre damnato, qui idem consentiente filia non petierat, xque dotis actio mulieris est. §. x. Fructus ex pradiis, qux in dotem data videbantur, bona fide perceptos, & mulieris oneribus ante causam liberalem absumptos, quamvis servam fuisse postea constiterit, peti non posse placuit. f Sumptus vero necessarios & utiles in prxdia, quas dotalia videbantur, factos, compensatis fructibus perceptis, ad finem superflui servari convenit. §. 2. Usuras numerata: dotis ex stipulatu pater, in matrimonio defuncta filia, fi petat: gener, qui residui dotis promissi f oenus stipulatus est, ita demum, ad finem vice mutua debiti quantitatis , compensationem opponere juste videtur, si 3 'propriissumptibus uxorem suam exhibuit: alioquin , si patris sumptibus exhibita sit, inanis usurarum stipulatio compensationi non proderit. §. 3. Ad virum uxore post divortium reversa , judicium acceptum ex stipulatione, quam extraneus , qui dotem dederit, stipulatus fuerit, non dissolvitur: nec officio judicis absolutio continetur. 43. SCiEVOLA lib. 2. Quxstionum. CI maritus in id , quod facere potest condemnatus fit, Sc nomina sint ad dotis quantitatem, neque amplius: [ neque ] habebit mandare actiones. 44. PAULUS lib. [ 5. ] Quxstionum. CI socer a genero heres institutus , adierit hereditatem , quandoque mortuo patre, cum herede ejus filiam de dote acturam, Nerva & Cato responderunt: ut est relatum apud Sextum [Pomponium Digestorum] ab Aristone lib. v. Ibidem Aristoni consensit. Ego dicerem , & si cmancipasset pater filiam , ipsum quoque conveniri pesse. §. 1. Lucius Titius filix sux nomine centum doti promisit Gajo Sejo ; [&] inter Gajum Sejum & Lucium Titium patrem mulieris convenit, ne dos d viro , vivo Lucio Titio [id eß, patre mulieris,'] peteretur: postea culpa mariti divortio facto , solutum est matrimonium; L pater mulieris decedens alios heredes instituit, filia exheredata : Quxro, an ab heredibus soceri maritus exigere dotem potest , cum eam mulieri redditurus est? Respondi: Cum filia, aliis a patre heredibus institutis, actionem de dote sua recuperanda habere coeperit, necesse habebit maritus, aut exactam dotem, aut actiones ei prxstare. nec ullam exceptionem habebunt soceri heredes adversus eum : eum * absurde dicitur , dolo videri eum facere, qui non ipsi, quem convenit, sed alii 5 restituturus petit. Alioquin &, si post mortem patris divortisfct , nondum exacta dote, excluderetur exactione dotis maritus : quod non est admittendum. Sed etsi ex parte filia heres patri suo extiterit: debebit maritus coheredes ejus pro parte virili exigere, & mulieri reddere, aut actiones ei prxstare. 45- IDEM lib. [6,] Quxstionum. (jAjhs Sejus avus maternus Sejx nepti, qux erat in patris potesta- te, certam pecunix quantitatem , detis nomine , Lucio Titio , ('• b Vl- infr’- h. t. (2. d. I. 47. I. 2g, C. ad leg.Jul. de udult. . 8- 3- supr. df ea, per quem fuci. (3. I. 69. §. 3. sitpr.de ipredot.Liq. in pr.hifr. de doli mali & met.except. (4. /. 63. iTv i“?* b 8- i« pe. infr. de doli mali & met. except. 16- i ac ,1, t6rC.de juro dot,- ( 7 , /, un. §. 3 . C. de rei nxor* aci. marito dedit: & instrumento dotali hujusmodi pactum & stipulationem complexus est: Si inter Lucium Titium maritum & Sejam divortium ßne culpa mulieris facium estet, dos omnis Sejie uxori, vel Gajo Sejo avo materno redderetur , refiituereturque : Quxro, cum Sejus avus matarnus statim vita defunctus sit, & Seja postea sine culpa sua diverterit, vivo patre suo , in cujus potestate est, an , & cui actio ex hoc pacto ex stipulatione competat: [&] utrum heredi avi materni ex stipulatu , an nepti ? Respondi, in persona quidem neptis videri inutiliter stipulationem esse conceptam: quoniam 6 avus maternus ei stipulatus proponitur, quod eum ita est , heredi stipulatoris, quandoque divorterit mulier, actio competere videtur. Sed dicendum est, Sejx posse dotem solvi, quamvis actio ei directo non competat, ac si Jihi , aut illi dari avus stipulatus esset: sed permittendum est nepti ex hac avita conventione, ne commodo dotis defraudetur, utilem actionem : favore enim nuptiarum , & maxime propter affectionem personarum , ad hoc decurrendum est. 46. IDEM lib. [ nono * decimo* Quxstionum.] OUi dotem stipulanti uxori promiserat, eidem testamento qux- v *'- dam legaverat, ita 7 tamen, ut dotem ab heredibus peteret: ea qux legata erant, uxor capere non potuerat: Respondi, dotis actionem mulieri adversus heredes non esse denegandam. 47- SCAEVOLA [lib. 19.] Quxstionum. QUm mulier viri lenocinio adulterata fuerit, nihil ex dote retinetur: Cur enim improbet 8 maritus mores 9, quos ipse aut ante corrupit, aut postea probavit ? Si tamen ex mente Legis fumet quis , ut nec accusare possit, qui lenocinium uxori prxbuerit: audiendus est. 48- CALLISTRATUS lib. 2. Quxstionum. JCJI dotali instrumento ita stipulatio interposita sit, ut liberorum nomine dos apud maritum resideat: nepotum ro quoque nomine dos retinebitur. 49. PAULUS lib. 7. Responsorum. MJEvia marito suo, inter alias res dotis, etiam instrumentum so- * lidorum decem tradidit, quo Otacilins eidem Mxvix caverat, daturum se , cum nuptum ire ccepijset, decem [millia] : cx eo instrumento maritus nihil exegit, quia 11 nec potuit: Quxfitum est, si dos a marito petatur, an compellendus sit etiam illam summam , qux instrumento continetur, refundere ? Respondi, potuisse quidem eum, cui actiones mandati sunt, debitorem convenire: sed> si sine dolo malo, vel culpa exigere pecuniam non potuit, neque dotis nomine eum conveniri posse, neque mandati judicio. §. 1. Fundus xstimatus in dotem datus, a creditore antecedente ex causa pignoris ablatus est: Quxfitum est, an mulier, sixstima- tionem dotis repetat, exceptione summovenda sit: ait enim, se propterea non teneri: quod pater ejus dotem pro se dedit, cui heres non extiterit ? Paulus respondit, prxdio evicto sine dolo & culpa viri, pretium petenti mulieri doli mali exceptionem obesse: consequi enim eam pretium fundi evicti, evidens iniquitas est , cum dolus patris ipsi nocere debeat. $0. SCAEVOLA [ lib. 2. Responsorum. ] ZpStimatis rebus in dotem datis pactum intereeffit, ut, ex quaem- que causa dos reddi deberet, ipsie res restituerentur 12, habita atione augmenti , & deminutionis, viri boni arbitratu : qu* vero non extarent, [ab initio] asth.iatio earum: Quxfitum est, cnm res quidam, quas maritus vendiderat, extarent, an secundum pastum & hic ad mulierem pertinerent ? Respondi, res, qui extant, si neque volente 13, neque ratum habente muliere, venissent, perinde reddendas, atque si nulla xstimatio intervenisset. 51. HERMOGENLANUS lib. 2. Juris Epitomarum. flssStimafxres, usu 14 etiam mulieris, periculo mariti, deterio- b Lj res efficiuntur. 92. TRYPHONINUS lib. 7. Disputationum. IMAritus dotem , quam non accepit, post divortium per errorem solvit. Repetet 15: quia non muneratam caverat, exigi enim ab eo non potuit. (8- 1 . yj-supr. h. t. I. cj.siupr. denegot. gest. (9. d. I. 39. (10. arg. I. 2 Sto. inpr. infr. de verh.ßgn. (r r. /. gt- §• 3 . supr. de jure dot. (12. 1 . 21. C. d. t. (13. 1 . ult. inpr.supr. depili, dotal. (14. I. 10. in pr. I. 69. §. i.sitpr. dt jure dot. (15. V. I, 40. inpr.supr. decon- ■dtU* indet* Trvr ,,_ «•3. IDEM 75i Digestorum Lib. XXIV. Tifc. III. 53. IDEM lib. is. Disputationum. CI filiofamilias 1 dos data est, ipse quidem dotis actione tenetur, ■ pater autem ejus de peculio. Nec interest, in peculio rem, vel pecuniam dotalem habeat, necne : sed quatenus Facere potest, hic s quoque condemnandus est, Intelligitur autem peculio tenus facere posse , quod habet rei jndicandx tempore, f Atquin , si cum patre agatur, deduceretur 3 ex peculio, quod patri vel subjectis ei personis filius debet: at si cum ipso filio agatur, alterius debiti 4 non fiet detractio in computatione , quantum facere possit filius. : 34. PAULUS [lib. singulari de Jure singulari.] A.TAritus facere posse creditur nullo ; deducto xre alieno: item socius , item patronus , parensve. at is , qui ex donatione 6 convenietur , omni iere alieno deducto , facere posse intelligitur. 55. IDEM [ lib. 5. ad Plautium. ] r^Um mulier de dotis repetitione , post solutum matrimonium ^ agit: cavere 7 debet marito, qui xdium nomine damni infecti cavit; si velit eam recipere; ut periculum mariti amoveat. 56. IDEM [ lib. 6. ad Plautium. ] CI quis sic stipuletur ä marito , fi quo casu Titia tibi nupta ejse de- o jicrit, dotem dabis > Hac generali commemoratione, & ab hostibus 8 capta ca committetur stipulatio : vel etiam si deportata 9 fuerit , vel ancilla effecta, hac enim conceptione 10 omnes hi casus continentur. 11 Plane quantum veniat in stipulatione? utrum’ quasi mortua sit, an quali divortium fecerit ? Humanius quis id competere dixerit, quod propter mortem convenit. 57. MARCELLUS lib. 7. Digestorum. T jSufrnctu ia in dotem dato, si divortium intervenerit, nec proprietas rei apud maritum vel mulierem sit: eam dotis esse restitutionem, ut maritus caveat, quamdiu vixerit passurum se uti frtti mulierem heredemque ejus , quod an verum sit circa adjectionem heredis, dubito. Interest, quemadmodum sit ususfructus in dotem datus. Si.,, cum haberet mulier fructum , viro, cujus erat proprietas fundi, nsumfructum cessit: nihil mulier heredi suo relinquet: debebatur enim ei ususfructus, qui ad heredem non solet transire, f Quod st fundi sui fructum mulier viro cessit, restitui is a viro debet: cum proprietate enim ad heredem ejuS transisset, si vir in reddendo eo non fecisset moram. Si vero alienata sit proprietas, aut aliquis fundi fui usumfructum, mulieris jussu, viro ejus dederit in dotem ; inspiciendum est primum , quemadmodum mulieri possit restitui: Potest autem vel cautionibus interpositis: ut, sicut potest, vir jure suo cedat mulieri, fruique eam patiatur: vel, si se accommodavit dominus proprietatis: volente eo mulieri constituatur ususfructus, nam aut fructum fundi ille mulieri poterit cedere , aut aliquid videlicet pro eo (ut inter eos actum fuerit) dare. Nam [&] finge, hoc ipsum mulierem posse proprietatis domino vendere: quo casu non inique, etiam mulieris herede agente, vir facere cogetur; quippe si moram non fecisset, pretium fructus mulier heredi suo reliquisset. Quod si facultatem ususfructus vendendi proprietatis domino mulier non habuerit: patiefu tiam, quaifi percipiendi fructus prxstare ipsi debuit, etiam heredi ejus prxstat. 58. MODESTINUS lib. singulari de Eurcma.ticis. CErvus dotalis , heres ab aliquo institutus, mariti jussu vel adire 0 vel repudiare debet hereditatem. Sed ne maritus aut facile repudiando , vel temere suscipiendo incognitam successionem, dotis judicio uxori sux obligetur: consulendum est, mulierem coram testibus interrogari, utrum velit omittere , an adquirere hereditatem : & , si repudiare se dixerit, facile mariti jussu repudiabit : quod si hereditatem agnoscere maluerit, reddendus est a marito servus uxori ea conditione , ut, cum jussu ejus adierit, rursum marito retradatur. Ita & mariti sollicitudini consuletur, & uxoris desiderio parebitur. 59. JULIANUS lib. 2. ad Ursejum Ferocem. ‘ ■Cilix mex emancipatx & xgrx vir in hoc 13 repudium misit, ut 14 mortua ea dotem potius heredibus ejus , quam mihi red- (1. v. I. 25. inpr.supr. h. t. (2. Z. 15. infin.supr. eod. (3. I. .5. infin.supr. depecul. (4. Z. 49. infr.de re judic. (5. d./. 49. (6. Z. 19. §. I. infr. d. t. (7. Z. 7. §. 15. Z. 25. infin.supr. h. t. (8. v. , 1 . 1 .supr. de divort. (9. Abrog. ZVovi. 22. c. 8. U 13. (10. Z. 240. infr. de verb.fign. (11. Obst. Z. 24. infin. C. de donat, inter vir. cf uner. (12. Z. 66. Z. 78. supr.de juredot. (iz. v. Z. 3. C. derepud. Q. u ° . _752 deret: Sabinus dicebat, utile mihi ejus dotis recuperandx judicium dandum esse: [Gajus idem.] 60. PROCULUS lib. 5. Epistolarum. CI filiafamilias nupta decesserit, & pater funus ei fecerit: tametsi ei dotem post aliquod tempus gener reddere deberet, tamen continuo socer 15 agendo consequetur , ut impensam funeris praesentem recipiat, extera dotis statuto tempore solvantur. 6r. PAPINIANUS lib. 11. Quxsti otium. ] \Otalem servum vir invita uxore manumisit: Heres solus vir a liberto institutus , portionem hereditatis, quam ut patronus consequi potuit ac debuit, restituere debet; alteram vero portionem , dotis judicio : si modo uxor manumittenti refragatur. 62. ULPIANUS lib. 33. ad' Edictum, od si vir voluntate 16 mulieris servos dotales manumiserit, 'd- cum donare ei mulier voluit: nec.de libertatis causa impositis ei prxilandis tenebitur : 63. PAULUS lib. 2. ad Legem Juliam & Papiam. CT desinit servus in dote esse, quia cui manumittendi causa do- ^ nare liceret, ei quodammodo donaret, quod permitteret manumittere. 64. ULPIANUS lib. 7. ad Legem Juliam & Papiam. CI vero 17 negotium gerens mulieris non invitx, maritus dota- lem servum voluntate ejus manumiserit: debet uxori restituere, quidquid ad eum pervenit. §. 1. Sed & si quid libertatis causa maritus ei imposuit, id uxori prxstabit. §. 2. Plane si operx fuerint [ä] marito exhibitx, non xstimatio earum : non erit xquum. hoc nomine uxori maritum quippiam prxstare. §. 3. Sed si post manumissionem aliquid ei fuerit liberto impositum , id uxori prx- standum est. §. 4. Sed & si reum maritus acceperit, adpromisso- remve , xque adversus iplurn obligationem debet prxstare. tz. 5. Item quicquid ad eum ex bonis liberti pervenerit, xque prxstare cogetur, si 18 modo ad cum quasi ad patronum pervenerit, exterum, si alio jure, non cogetur prxstare : nec enim beneficium, quod in eum libertus contulit, hoc uxori debet; sed id tantum , quod jure patronatus adsequitur: vel adsequi potuit. Plane si ex majore parte, quam debet, heres scriptus fuerit, quod amplius est, non praestabit: & si forte, cum ei nihil deberet libertus, heredem eum scripsit, nihil uxori restituet. §. 6. Dabit aur.em (ut ait Lex) quod ad eum pervenit, f Pervenisse accipimus, sive jam exegit, sive exigere potest, quia actio ei delata est. §. 7. Adjicitur in Lege 19 : Ut ef fi dolo malo [ aliquid ] factum fit , quo mima ad eum perveniat , [teneatur"]. §, 8. Si filium exheredaverit patronus , & ad eum bona liberti pertineant: videndum, est, an heres hoc nomine teneatur? Et cum nihil neque ad ipsum [patronum]: neque ad heredem ejus perveniat, quomodo fieri potest, ut hoc nomine teneatur ? §. 9. De viro, heredeque ejus Lex tantum loquitur: de socero, successoribusque soceri nihil in Lege scriptum est. Et hoc Labeo quasi omissum adnotat. In quibus igitur casibus Lex deficit , non erit-nec utilis actio danda. §. 10. Quod ait Lex: quanta pecunia erit , tantam pecuniam dato t ostendit, xsti- mationem hereditatis vel bonorum liberti, non ipsam hereditatem voluisse Legem prxstare : nisi maritus ipsas res tradere maluerit: &hoc enim benignius admitti debet. 65. SCZEVOLA [ lib. fingui. Quxltionum publice tractatarum.] LliEc actio , etiam constante matrimonio, mulieri competit. 66. JAVOLENUS ,lib. 6. ex Posterioribus Labeonis. TN his rebus , quas prxter numeratam pecuniam doti vir habet, ^ dolum malum & culpam 20 eum prxstare oportere, Sentius ait: Ea sententia Publii Mucii est : nam is in Licinnia Gracchi uxore statuit, quod res dotales in ea seditione, qua Gracchus occisus erat, perissent, [ ait] quia Gracchi culpa ea seditio facta esset, Lkinaix Nov. 22. c. 19. (14. Z. 5. supr. de divort. (15. Lpst.infin.pt. supr.de religiös. (16. I. z$.§. $.supr. I. (,p.infr. h.t. (17. d. Z. 24. §. 4. in fin. (18. Adde Z. 59. in fin. infr. ad SC. Tretet. (19. Z. 14. in fin. infr. ai leg. Corn.defalf. (20. Z. 17. inpr.supr. ae jure dot. 75?_ De Impensis in i pndtaii oportere. §. I. Servis uxoris vir nummos in vestiarium Sedent; quo parato, deinde intra annum divortium intercesserat: Placuit Labeoni, Trebatio, qualia vestimenta post divortium essent, talia viro reddi, f Idem juris futurum Fuisset, li ipsa vestimenta non redderentur, tum virum pretium in dote compensaturum. I §. 2. Filiafamilias , divortio facio , dotem patri reddi, jusserat; deinde, parte dotis persoluta , pater deceslerat : reliquam partem, si nec delegata, nec promitsa novandi animo patri suisset, mulieri solvi debere , Labeo, Trebatius, putant: Idque verum est. §. Z. Mancipia in dotem xstimata 2 accepisti : pactum conventum deinde factum est, ut, divortio satio , tantidem afii- mata redderes; nec de partu dotalium ancillarum mentio facta est : Manebit, inquit Labeo, partus tuus 3 : quia is pro periculo mancipiorum penes te este deberet. §. 4. Mulier, qux centum dotis apud virum habebat, divortio facio ducenta a viro errante stipulata erat: Labeo putat, quanta dos fui liet, tantam deberi 4; live prudens mulier plus esset stipulata, sive imprudens. Labeonis sententiam probo. §. 3. Uxor divortio facto partem dotis receperat , partem apud virum reliquerat: deinde alii ; nupserat: [&] iterum vidua facta , ad priorem virum redierat, cui centum [de- (l. Hoc mutat. /.««. §. ;. C. de rei uxor. aci. (2. /. 18. supr. iejuredot. (3. Obst. I. 1. C.b.t. (4. Immo vide /. 21. infr. ieverb. oblig. (3. t. 64. jupr. de jure Aot. (6. /. ^(s.fupr. d. t. es dotales sudis. 754 cem] doti dederat.', neque ejus pecunia:, qua reliqua ex priore dote erat, mentionem fecerat: Divortio facto, reliquum ex priore dote iiidem diebus virum redditurum, ait Labeo, quibus reddidisses u superius divortium inter eos factum non esset, quoniam prioris dotis caula in sequentem dotis obligationem esset translata : Et hoc verum puto. §. 6. Si vir socero, injussu 6 uxoris, manente matrimonio, dotem acceptam fecisset: etiamsi id propter egestatem loceri factum esset, viri tamen periculum futurum 7 ait Labeo: Et hoc verum est. §. 7. Si quis pro muliere dotem viro promisit, deinde, herede 8 muliere relicta, decesserit: quia ex parte mulier ei heres eilet, pro ea parte, dotis periculum, quod viri fuisset, ad mulierem pertinere, ait Labeo : quia nec melius xquius esset, quod exigere vir ab uxore non potuisiet, ob id ex detrimenio viri mulierem locupletari: Et hoc verum puto. 67. POMPONIUS lib. 20. Epistolarum. JN partem dotis reddenda: erit id, quod imilieri ex peculio fervi restitui debebit; & ideo & dolum, &9 culpam in eo peculi* vel adquirendo , vel conservando maritus prxstare debet: & fructus ex eo percepti, quomodo cujuslibet rei dotalis , ad maritum io pertinebunt. (7. I. 49. Jupr. d. t. (8. I. 41. in fin.fupr. d. t. (9. 1 . 17. i* pr.fupr. d. t. (10. /. 19. §. 1. supr. de pecul. 1 . 7. ite pr. supr. it jure dot. LIBER VIGESIMUS dUINTUS. T I T. I. DE IMPENSIS IN RES DOTALES F A C X I 8. 1. ULPIANUS lib. 36. ad Sabinum. I Mpensarum quaedam sunt necessarix 1, quxdain utiles 2, qux- dam [vero] voluptuariae. 3 §. 1. Necessaria 4 hx dicuntur, qux habent in se necessitatem impendendi: exterum , si nulla fuit necessitas, alio jure habentur. §. 2. In necessariis impensis hoc sciendum est, eas demum impensas dotem minuere 5 , qux in dotem facte sunt: exterum, si in dotem factx non sint, 11011 habent in se reputationem. §. 3. Inter necessarias impensas esse Labeo ait, moles in mare vel flumen projectas: sed & si pistrinum 6 vel horreum necessario factum sit, in necessariis impensis habendum ait. Proinde Fulcinius inquit: Ii xdificium ruens 7, quod habere mulieri utile erat, refecerit; aut si oliveta rejecta restauraverit; vel ex stipulatione damni infecti , ne committatur, prxstiterit; 2. PAULUS lib. 7. ad Sabinum. yEl in valetudinem 8 servorum impenderit; 3. ULPIANUS üb. 36. ad Sabinum. EI si vites propagaverit 9, vel arbores curaverit, vel seminaria pro utilitate agri fecerit: necessarias impensas fecisse videbitur. §. I. Nos generaliter definiemus multum intercise , ad perpetuam utilitatem a. ci , vel ad eam , qua: non ad prasentis temporis pertineat, an vero ad prajentis anni fructum, li in pnesentis, cum fructibus hoc compensandum : si vero non fuit ad prxfens tantum apta erogatio, necessariis impensis computandum. . * 4. PAULUS lib. 36. ad Edictum. pT in totum , id videtur necejariis impensis contineri , quod fi d marito omissum jit •, judex tanti eum dumnabit , quanti mulieris interfuerit, eas impensas fieri. Sed hoc differt, quod factarum ratio habetur, etli res male gesta est: non factarum, ita, stob id res male gesta est. Itaque li fulserit insulam ruentem, eaqne exusta iit, impensas consequitur: si non fecerit, deusta ea, nihil prxstabir. . (1- §■ I- 2. 3- l. :• /. 3- /. 4- /• 3- /. 14. /. 15. I. ult. infr. h. t. ">2. L 5- infin. I. 6 . I. 8. I. 14. §. 1. infr. cod. (3. I. 7. /. 9. I. 10. 14. §. ult. infr. eod. (4. i. 79. inpr. infr. de verb.fign. (3. /. 5. 'npr. I. 36. §. ult. Jupr. de jure dot. (6. Obst. I. 6. infr.b. t. I. 79. 3.1. infr. de vcrh.jign. (7. /. 14. in pr. infr. b. 1 . 1 . 10. §. 1. supr. de negot. gejl. I. 39. in pr.fupr. de bered, petit. I. 7. in fin. Jupr. soluto matrim. (z. I. 12. infr.b. t. I. 10. §. l.fupr. I. 10. C. de negot. tefl. 1 . 7. §. ult. supr. soluto matrim . [9. I. 12. infr. b. t. (10. 1 . I. T O M. I. 3. ULPIANUS lib. 36. ad Sabinum. Q Uod dicitur 10 , necessarias impensas dotem minuere , fic erit accipiendum , (ut & Pomponius ait,) non ut ipsae res corporaliter deminuantur, utputa fundus , vel quodcunque aliud corpus : etenim absurdum est , deminutionem corporis fieri propter pecuniam : exterum hxc res faciet 11, desinere esse fundum dotalem, vel partem ejus, manebit igitur maritus in rerum detentione it, donec ei satisfiat: 11011 enim ipso jure corporum, sed dotis fit deminutio. Ubi ergo admittimus deminutionem dotis ipso jure fieri? ubi non sunt corpora , sed pecunia : nam in pecunia ratio admittit, deminutionem fieri. Proinde si xstimata corpora in dotem data sint, ipso jure dos deminuetur per impensas necessarias. Hoc de his impensis dictum est, qux in dotem ipsam factx stnt: exterum , si extrinsecus, non imminuent dotem. §. 1. Sed Ii impensis necessariis mulier satisfecerit, utrum dos crescat, an vero dicimus , ex integro videri dotem ? Et ego, ubi pecunia est, non dubito dotem videri crevisse. §. 2. Si dos tota soluta stt, non habita ratione impensarum: videndum est, an condici postit id, quod pro impensis necessariis compensari solet. Et Marcellus admittit, condictioni 13 esse locum: sed etsi plerique negent, tamen, propter xquiratem , Marcelli sententia admittenda est. §. 3. Utiles 14 autem impense sunt, quas malitiis utiliter fecit, remque meliorem uxoris fecerit, hoc est, dotem: 6. PAULUS lib. 7. ad Sabinum. \/Eluti si novelletum 15 in fundo factum sit. aut si in domo pi- ’ strinum 16, aut tabernam adjecerit, si servos artes 17 docuerit. 7. ULPIANUS lib. 36. ad Sabinum. T/Oluptuaritc autem impensx sunt, quas maritus ad voluptatem y fecit, & qux species 18 exornant. §. 1. Quarum utiles non 19 quidem minuunt ipso jure dotem, veruntamen habent exactionem. 8. PAULUS lib. 7. ad Sabinum. T jTilium nomine ita faciendam deductionem quidam dicunt, fi. u voluntate 20 mulieris factx sint: iniquum enim esse, compelli 21 mulierem rem vendere , ut impensas in eam factas solve- §. 2 .supr. I. 13. infr. eod. I. 56. §. ult.supr. dejuro dot. (11. Obst. d. I. 36. §. ult. (12. Hoc abrog. L un. tz. 3. C. de rei uxor. aci. (13. /. 10. §. l.fupr. de compenj. (14- L h- L 7* in fin. I. 8- 1 . 14* §. 1. infr. h. t. I. 79. tz. I. infr, de verb.fign. L un. §. 5. C. de ni uxor. aci. (13. I. tf.fupr. de bered, petit. (16. I. I. §. ult. supr. h. t. (17. I. 79- §• I. infr. de verb.fign. (18. d. I. 79. tz. ult. (19. L ult. in pr.fupr. defundo dotal. (20. I. un. tz. 5. C. de rei uxor. aci. (21. I. 79. tz. 1. infr. de verb.fign. B b b rot. 755 Digestorum Lib. XXV. Tit. I. II. 756 ret, si aliunde solvere non potest : Quod summam habet xquitatis rationem. 9. ULPIANUS lib. 36. ad Sabinum. DRo voluptuariis impensis, nili parata fit mulier pati maritum tollentem, exacti m em patitur, nam si vult habere mulier, reddere ea, quo; impensa sunt, debet marito : aut si non vult, pati debet tollentem , si modo recipiant separationem 1. CKterum , li non recipiant, relinquenda sunt: ita enim permittendum est marito auferre ornatum, quem posuit, si futurum est ejus, quod abstulit. 10. PAULUS lib. 36. ad Edictum. yUod si hae res, in quibus impensa: facta sunt, promercales fue- - rint: tales impense non voluptuaria:, sed utiles sunt- 11. ULPIANUS lib. 36. ad Sabinum. TN voluptuariis autem Aristo scribit, nec fi voluntate mulieris 1 fast» suut, exactionem parere. §. 1. Donationem inter virum & uxorem circa impensas quoque inhibitam 2, vere Sabinus scribit. 12. PAULUS lib. 7. ad Sabinum. fAMnino & in »dibeandis 3 sedibus , & in reponendis 4 propa- ^ gandifque ; vineis, 8: in valetudine si mancipiorum , modicas impensas non debct arbiter curare: alioquin, negotiorum gestorum potius , quam de dote judicium videbitur. 13. IDEM [lib. 7. Brevium.] ■MEque stipendium , neque tributum 7 , ob dotalem fundum 1 pransita, exigere vira muliere potest: omis enim fructuum hxc impendia sunt. 14. ULPIANUS [lib. ;. Regularum.] TMpenfe nccejjltrite sunt, quibus non factis dos imminuitur : vcl- uti aggeres facere , flumina avertere, aedificia vetera 8 fulcire, item que reficere , arbores in locum mortuarum reponere. §. 1. Utiles iunt, veluti pecora praediis imponere, id est, stercorare. §. 2. Uolupticofie sunt, balnea exstruere. 13. NERAT 1 US lib. 2. Membranarum. Jod dicitur, impensas , qtuc in res dotales necejfario facite sunt , ■dotem deminuere 9, ita interpretandum est, ut si quid extra tutelam necessariam in res dotales impensum est, id [ est , ] in ea causa fit: nam tueri res dotales vir suo sumptu debet, alioquin tam cibaria dotalibus mancipiis data, & quasvis modica 10 aedificiorum dotalium refectio , & agrorum quoque cultura dotem minuent : omnia enim hxc in specie necessariarum impensarum sunt. Sed ipsae res ita praestare intclliguntur , ut non tam impendas in eas, quam, deducto eo, minus ex his percepisse videaris. Quae autem impendia, secundum eam distinctionem , ex dote deduci de» beant, non tata facile in universum definiri, quam per singula ex genere & magnitudine impendiorum aestimari possunt. isi. IDEM [lib. si. Membranarum.] L'T ante omnia quaecunque impensae quaerendorum 11 Fructuum 1 " caula factae erunt, ( quamquam eaedem etiam colendi causa fiant, ideoque non solum ad percipiendos fructus , sed etiam ad conservandam ipsam rem, speciemque ejus , necessariae fine,) eas vir ex suo facit: nec ullam habet eo nomine ex dote deductionem. Q°2 T I T. IT. [DE ACTIONE 12] RERUM AMOTARUM, 1. PAULUS, lib. 7. ad Sabinum. "DErum amotarum judicium singulare introductum est adversus eam , qu» uxor fuit; quia non placuit, cum ea furti agere posse 13 : quibusdam existimantibus, ne quidem furtum eam facere , ut Nerva, Cassio: quia societas 14 vitae quodammodo dominam eam faceret; aliis,, ut Sabino & Proculo , furto quidem eam facere, licuti filia patri faciat, sed furti non esse actionem con- (1. I. 38 - supr.1. 7. C. de rei vind. L 3. §. 4. supr. de in rem vers. (2. Vide tamen L 14. I. 21 -in pr,- /. 3.1. §. 8- supr. de * 1 * donat, inter vir.& uxor. (3, v, l. I. §. ult.supr.. h.t. (4. d. L 1. in sin. L 14. inpr. infr: eod. (5. I: 3. in pr.supr. coi. (si, /. 2. supr. eod. '(7. L 7, §. 2..1. 27. §. %,-supr. dettsufr.l. 28. infr. de usufr.. legat.. (o, L 1. in fin: l. \2.s1tpr. b. t. (9. l. i. §. 2. L 7. in pr. supr:. eod.. kun. (?. de rei uxor. a£i. I. 56. §, ult.supr. de' jure dot. /.. 5. in ffn.sup7. de paci, dotal.l. 1. §. 4. infr. de dote praelegat. §. 37. Inft.. dtatiion. (10. I.12. supr. h. t. (11, v. /. %. infin.supr. soluto /uatrimi. stituto jure : in qua lententia & Julianus rectissime est. 2. GAJUS lib. 2. ad Edictum Praetoris, titulo de re judicata. MAm , 111 honorem 15 matrimonii, turpis actio adversus uxo- x rem negatur. 3. PAULUS lib. 7. ad Sabinum. CT ideo , si post divortium easdem res contrectat, etiam furti te- nebitur. §. 1. Item fi servus ejus furtum fecerit, furti cum ea agere possumus. 16 §.2. Sed & cum uxore furti agere possibile est: si ei, cui heredes fimus, furtum fecit; vel nobis, antequam nuberet, tamen, propter reverentiam 17 personarum, in utroque casu furtivam tantum condictionem competere, non etiam furti actionem, dicimus. §. 3. Item verum est, quod 0filius ait, etiam eas res, quas divortii tempore mulier comederit, vendiderit, donaverit, qualibet ratione consumpserit, rerum amotarum judicio contineri. §. 4. Si filiafamilias 18 res amoverit, Mela, Fulcimus ajunt, de peculio 19 dandam actionem : quia displicuit, eam furti defendat: sed-mortua filia , in patrem rerum amotarum actionem dari non oportere, Proculus ait; nisi quatenus ex ea re pater locupletior sit, 4. POMPONIUS [lib. isi. ad Sabinum.] TJOlove malo fecerit, quo 20 minus ad eum pervenerit. 5. PAPINIANUS [lib. 12. Qua: Itionum.] A/Tva quoque filia, quod ad patrem ex rebus amotis pervenit, v utili judicio petendum est. si. PAULUS lib. 7. [ad Sabinum.] POntra nurum 21 quoque socero hoc judicium dandum, Atilici- n::s & Fulcimus ajunt. §. 1. Quoties filiofamilias dos data est, socerum ob res divortii causa amotas, furti agere 11011 posse. §. 2. Item cum rerum amotarum etiam in virum datur judicium, si filiusfamiiias maritus fit, utrum de peculio , an in ipsum actio dari debeat? Eadem repetemus, qua de filiafamilias diximus. 22 §. 3. Si post divortium, maritus decesserit: heres ejus rerum amotarum judicio uti potest. §. 4. Item heres mulieris ex hac causa tenebitur, sicut condictionis nomine ex causa furtiva. §.;. Sed Ii morte mariti solutum sit matrimonium: heres mariti hereditatis iz petitione, vel ad exhibendum actione eas consequi poterit: Aristo, & condici ei posse, recte putat, qma ex injusta causa apud eam essent. §. 6. Quod si, mortuo viro, amoverit, non fecit furtum : quia rei hereditariae nondum posselfa: non fit furtum 24: ideoque aut vindicari poterunt, aut in hereditatis petitionem venient. 7. ULPIANUS [lib. 36. ad Sabinum.] p r ^Uiier habebit rerum amotarum actionem adversus virum: & x compensare 25 potest [mulier] cum actione, qua maritus agere vult ob res amotas. 8. POMPONIUS lib. isi ad Sabinum. *dl, cum dos solveretur mulieri, aut satis doti fieret, dictum non ' 3 esset, actum iri rerum amotarum : nihilominus agi potest, nam & cum dos nulla sit, eadem actio detur. §. 1. Sabinus ait: ii mulier res , quas amoverit, non reddat: »stimari debere, quanti in litem vir jurasset. 9. PAULUS lib. 37. ad Edictum. f\TOn enim »quum est , invitum 2si suo pretio res suas vendere. ^ 10. POMPONIUS lib. 16. ad Sabinum. T Deoque nec debere eum pro edictione promittere : quod ex con- ■ tu macia mulieris id ita acciderit. 11. ULPIANUS lib. 23. ad Edictum. jVTArcellus lib. vm. Digestorum scribit: sive vir uxorem , sive A uxclr virum dumo expulit, & res amoverunt: rerum amotarum teneri. §. 1. Qui rerum amotarum instituit actionem, si ve- (12. Lib. 5. si'. 21. (13. /. 5. infr. expilat, bered. (: 4 - J 5 2. infr- dercjuiic. L 4. C. de crim. expil. bered. (15. /. 3-§- 2.infr. h.t. (16. Immo vide l. 21. §. 1. infr. eoi. (17. L 2.supr. eod. (ig- 1- 6. %. 2.infr. eod. (19. 1. 3. §. 12.supr. de pecul. (20. v. /. 2. §- ?- fiipr. de bered, vel aci. veni. (21. /. 15. §. 1. infr. b. t. (22.1. 3 - §. ult.supr. eod. (23. I. 22. in fin. infr. eod. (24. /. I. §. 15- infr' fi is qui testam, liber. (2;. I. C. h. t. (26. I. 70 .supr. de rei vind- l. g. supr. de in lit.. jttrand. I. ult. H. 1. infr. ad leg. Jul. de annona,- l. 9. C. de Judteis. adde l. 2. infr. fi « parente quis manum. I. 21. C. inaniuti.l. 2;. §. 1. in fin.supr. soluto matrim.l. ult. infin.C.Aepacl. kt' De agnoscendis & alendis liberis, &c. 758 757 __ _ _ lit magis jusjurandum deferre : cogitur adveriarius jurare, i’.oxa: multanda erit. §. 3. Rerum amotarum actio damnum re- Aivortii causa amotum ejjc-. dum prius 1 de calumnia juret, qui I praesentat, etiamsi postea'dotis exactio competat. §. 4. Commodi jusjurandum defert. §. 2- Jurare autem tam vir, quam uxor co- • quoque, si quod amotis rebus amiserit vir , ratio habenda est. getur. Pater autem amoventis jurare non cogitur: cum iniquum | §. 5. Haec actio, licet ex delicto nascatur, tamen rei persecu- iit, de alieno fasto alium jurare. Is ergo cogitur jurare, qui amo- j tionem continet: & ideo non anno linitur, sicut & condictio Fur- viiTe dicitur; & idcirco nec heres ejus, qui, qiucve amovisie di- riva. Praeterea §5 heredibus competit. §. si. Nec viro, nec mucetur, innre cogetur. §. 3. Si quis delatum sibi jusjurandum referre velit, non videtur Praetor permisi ile : 2 12. PAULUS iib. 7. Brevium. \JOn magis, quam si quis ei, qui furti agat, jusjurandum defe- ' rat , an ipse fur sit. 13. ULPIANUS lib. 33. ad Edictum. TDeo Labeo scribit, mulieri non eile permittendum, referre 3 jusjurandum: Lita Edictum ordinatum videtur. 14. PAULUS lib. 18. ad Edictum. HE rebus amotis permittendum marito , vel uxori, de quibus- dam rebus jusjurandum deferre , de quibusdam probare. 15. ULPIANUS lib. 34. ad Edictum. I filterest, utrum simul, au separatim habitaverunt: cum actio rerum amotarum competat etiam adversus eam , qua ex ea domo subtraxit, in qua non simul cum viro habitavit. §. 1. Uxor, & nurus 4, & pronurus , viro, & socero, & prosocero z furtum facere possunt: furti autem 11011 tenentur , nisi forte emancipatus iit silius: tunc enim nurus patri ejus & furtum facit, & furti tenetur. 16. IIERMUGENLANUS lib. 2. Juris Epitomarum. \ D fiscum mariti bonis devolutis, uxor, rerum amotarum nomi- ^ ne, in simplum convenitur: quamvis aliiiu quadruplum condemnentur. 17. ULPIANUS lib. 30. ad Edictum. CIconcubina res amoverit, hoc jure utimur, ut furti teneatur: 0 Consequenter dicemus, * * ubicunque cessat matrimonium, [utputa in ea, qua tutori luo nupsit . vel contra mandata convenit , vel sicubi alibi cessat matrimonium , ] cessare rerum amotarum actionem: quia competit divortii causa. §._:. Kcs amotas dicimus non solum eas, quas mulier amovit, cum divortii consilium inisset, sed etiam eas, quas nupta amoverit, si, cum discederet, eas celaverit, tz. 2. N011 solum eas res, qute extant, in rerum amotarum judicium venire , Julianus ait: verumetiam eas , qme in rerum natura esse desierunt. Simili modo etiam certi condici si eas posse, ait. §. 3. Qq.-e viro luo res pignori datas amoverit, hoc judicio tenebitur: 18. PAULUS lib. 6. gurestionum. CEd L domino condictio competet, sed alterutri agere [re] permittendum est. 19. ULPIANUS lib. 34. ad Edictum. JsJEd & si divortii tempore i’ar.s in dtinuun mariti induxerit, L per 7 eos res amoverit, ita ut ipsa non contrectaverit: rerum amotarum judicio tenebitur. Verum est itaque, quod Labeo scripsit, uxorem rerum amotarum teneri, etiam si ad eam res non pervenerit. 20. MARCELLUS lib. 7. Digestorum. gl rem , quam maritus bona side emerat, uxor amovit, vel opem 8 furi tulit, idque fecit divortii causa: rerum amotarum judicio damnabitur. 2i. PAULUS lib.. 37. ad Edictum, simulier, eum de viri vita desperasset, subreptis quibusdam rebus divertisset: si convaluerit vir, utilis rerum amotarum actio ei danda est. §. 1. Si servus mulieris , jussu doniinte . divortii causa res amoverit, Pedius putat’, ne furtum eum facere; quoniam nihil lucri fui caula contrectet: nec videri furtum facienti opem ferre, cum mulier furtum non faciat; quamvis servus in 9 facio> ribus domino dicto audiens esse non debeat, sed rerum amo tarum actio erit. §. 2. At fi in dotem servus datus furtum viro fe eerit, siquidem nuiliertalem esse cum scierit, totum damnum viro sarcietur: quod si ignoraverit, tunc non ultra condemnationem (1. L 34. §. 4. Jupr. de jurejur. (2. /. 13 .infr.k.t. (3. /.II. •nfin.supY.coA. (4. /. 6. in pr.Jupr. eoA. (5. l.i.infn. L si. Hpr. coA. (si. I. 24. infr. coA, (7. I. 20. infr. coA. L 92. infr. de furt. ($. I. ly.Jupr. k. t. (9. I. 197. in pr.infr.de reg.jur. (10. <•$2 .infr. derejudic. (11. /. 7. §. 1. supr. de Public, in rem aci. • io. §. 5 .supr. de jure dot. I. 1. I. 3. infr. pro emptore. (12. I. si. lieri prodest in hoc indicio, ii facere non possunt 10: id est furto. 1 pendet enim 22. JULIANUS lib. 19. Digestorum. gl propter res amotas egero cum muliere, & lis aestimata sit: an actio ei danda bt, ii amiserit possessionem : movet [me,] quia dolo adquisiit possessumem. Respondi: * qui liris xstimationem 11 suffert, emptoris loco habendus est. ideo , simulier, cum qua rerum amotarum astum est, assumationem litis praestiterit, adversus vindicantem maritum , vel heredem mariti, exceptionem habet: &, si amiserit posseilionem, in rem actio ei danda est. §. I. Si nuilier mortis cauta res amoverit, deinde mortuus est maritus : hereditatis petitione, vel actione ad exhibendum consequi poterit heres 12 id , quod amotum est. 23. AFRICANUS lib. 8. Quaestionum. J^Edmtegrato matrimonio , si iterum divortium factum erit: 00 res amotas prioris divortii causa , item ob impensas donationesque priore matrimonio Factas, manere actionem existimavit. 24. ULPIANUS lib. 9. Regularum. 0B res amotas, vel proprias viri, vel etiam dotales , tam vindicatio , quam condictio 13 viro adversus mulierem competit: L in potestate est, qua velit a"ione uti. 29. MARCIANUS lib. 3. Regularum. J^Erum quidem amotarum judicium sic habet locum , fi divortii v consilio res amota; fuerint, & secutum divortium fuerit : sed si iu matrimonio uxor marito res subtraxerit, licet 14 cessat rerum 19 amotarum actio, tamen ipsas res maritus condicere potest: nain jure gentium , condici puto posse res ab his, qui non 16 ex justa causa possident. 26. GAJUS lib. 4. ad Edictum provinciale, sj Erum amotarum actio condictio est. 27. PAPINIANUS iib. 4. Responsorum. E?Erum amotarum actio oh adulterii crimen, quo mulier pbstula- AV ta est, non differtur. , 28 . PAULUS lib. 6. Quaestionum. CI uxor rem viri ei, cui eam vir commodaverat, subripuerit, o isque conventus iit: habebit furti actionem,' quamvis vir habere non possit. 29. TRYPHONINUS lib. i>. Disputat. T? Erum amotarum testimario ad tempus, quo 17 amotie sinit, re- n ferri deb. t: nam veritate furtum fit, etii lenius coercetur mulier. quare nec a bonae fidei possessore ita res amot:c usucapiuntur, sed si pluris factae non restituuntur, quxamotx sunt, crescit aestimatio , ut in condictione 18 furtivae rei. 30. PAPINIANUS lib. 11. Quaestionum. pUm soluto matrimonio rerum amotarum judicium contra niu- lierem instituitur : redintegrato rursus matrimonio lolvitur judicium. T I T. III. DE AGNOSCENDIS ET ALENDIS 19 LIBERIS, VEL PARENTIBUS, VEL PATRONIS, VEL LIBERTIS. i. ULPIANUS lib. 34. ad Edictum. jsjEnatusconsultum , quod factum est de Liberis adgnoscendis, duas species complectitur; unam eorum rum , qux salium partum Subjiciunt. qm agnoscunt: aliam ea- nun , Xttii li m IRULUWI . §. I; Permittit igitur ««- Heri, parentive, in cujus potefiutc eß, vel ei, cui inundatum ab. eis eß,Ji putei prägnantem, denttnciure intra dies triginta paß divortium connumerandos, ipfi marito, vel parenti, in cupis potestate est j aut domum denunciere , ji nullius eorum copiam habeat. §. 2. Domum §. pcn.supr. h. t. (13. L 17- §- pen.supr. eod. (14. I. 2. C. cod. (15. Obst. I. ult. in fin. C. de furt. [Isi. L si. supr. de condiet, oh turp. caus. L 6 k.supr. de condiet, indeb. (17. Adde l. 50. iupr. infr. de furt. (18. /• 8- §- I- I. 13 - de condiet, furt. (19. Lib. 9. C. 25. A B b b z acci- J Digeltorutn Lib. XXV. Tit. III. 760 •..ectpere debemus . hospitium, fi in civitate maneat: quod fi non | iit, se ii in villa, vel in municipio , illic, ubi larem matrimonio collocarent. §• 3- Deniiiieiare autem hoc tantum, ejfe mulierem cx eo prägnantem. non ergo noc denunciatUt mittat custodes maritus: sufficit enim mulieri [hoc] notum facere, quod Jit pragnans ; mariti est jam aut mittere custodes , aut ei denuneiare , quod non iit cx se praegnans. Hoc autem vel ipfi marito , vel alii 1 nomine "ejus facere permittitur. §. 4. Poena autem mariti ea est, ut, nifi aut custodespnemiserit, aut contra denuntiaverit 2 non este ex se prägnantem , cogatur maritus partum agnoscere: essi non agnoverit , extra ordinem coercetur. Debebit igitur respondere, non ejsc ex se prägnantem , aut nomine ejus responderi: Quod ii factum sierit, non alias neceffe habebit agnoscere, nisi vere filius fuerit. §. 7. Illud notandum est, quod denuntiatio a marito nun incipit, sed a muliere. §. 6. Sed si maritus ultro custodes offerat, & ea non admittat; vel si non deiiunciaverit mulier ; aut si dennneiave- rit quidem, custodes autem arbitrio judicis non admiserit: liberum est marito , parentive ejus, partum non agnoscere. §. 7- Si mulier [ este ] se prägnantem intra triginta dies non deiiunciaverit, postea denuncians, causa cognita audiri debebit. §. 8- Quin- imo , & fi in totum omiserit denunciationem , Julianus ait, nihil hoc nocere ei 3 , quod editur. §. 9. Dies autem triginta continuos accipere debemus ex die divortii, non utiles. §. 10. Eleganter autem apud Julianum üb. xix. Digestorum quxritur : Si intra dies triginta mulier marito non denunciaverit, & intra triginta partum ediderit: an Senatusconsulto locus sit ? Et ait, Plan- eianum Senatusconsultum cessare: quia de eo partu non videtur sentire, qui intra diem trigesimum nascatur: quippe dies triginta ad denunciandum praestituit Senatus. Sed lianc rem non facere praejudicium partui 4, arbitror. §. n. Quemadmodum per contrarium, fi maritus uxore denunciante custodes miserit, nullum praejudicium sibi faciat. Licebit igitur ei partum editum ex se negare; nec ei nocebit, quod ventrem custodierit. Et ita Marcellus lib. vii. Digestorum scripsit, ait enim : Sive quis neget uxorem, sive ex se praegnantem, sine praejudicio recte mittet custodes; maxime si missurus id ipsum protestetur. 7 §. 12. Julianus lib. xix. Digestorum scripsit: Quod Senatusconsulto comprehensum est, Ji mulier viro denuntiaverit , se ex eo concepijse , U is, cui denuntiatum erit, custodes ad ventrem custodiendum injpiciendumque non miserit, neque contestato dixerit, eam ex se prägnantem non esse, ut e', id, quod editum-Jit, agnoscere fitnecejse: non eo pertinet, ut, si quis agnoscere se filium d ceret, suum heredem haberet, quamvis ex alio conceptus sit: quandoque enim (inquit) coepit causa agi, grande prajudicium adfert pro filio confessio patris. §. 13. Idem per contrarium quoque ait: fi mulier, di vortio facto, non fecerit ea, quae Senatusconsulto praecipiuntur, ut liceat patri non agnoscere : non eo pertinere, ut filius natus suum se dicere non postit, sed ad id tantum, ut ita pater alere eum cogatur, si constiterit eum filium esse. §. 14. Idem Julianus scribit: si, uxore denunciante se prxgnantem, maritus non negaverit, non utique suum ilii partum effici; cogendum tamen alere. Cxterum , [fi] esse satis injuriosum ait, si quis longo. 6 tempore abfuerit, & reversus uxorem praegnantem invenerit, & idcirco rejecerit, si quid ex his , qus Senatusconsulto continentur, omiserit, suum heredem ei nasci. §. 15. Ex his apparet, sive uxor omiserit, quae eam ex Senatusconsulto, observare oportuit: nihil 7 prxjudkarfe filio, fi filius eft, non tantum in jure fui, verum ne in alimentis quidem , fecundum D. Pii rescriptum : sive maritus neglexerit facere , quae *x Senatusconsulto debet, natum cogitur omnimodo alere, exte- rumrecusare poterit filium. §. 16. Plane, fi denunciante muliere negaverit, ex se ejfe prägnantem, tametsi, custodes non miserit, non «vitabit, quominus quxratur , an ex eo mulier praegnansfit. Quae cavi fast fuerit acta apud judicem, & pronunciaverit, cum de hoc agetur, quod ex eo. praegnans fuerit, necne: in ea causa esse, ut agnosci, debeat, sive filius, non fuit, sive fuit, esse suum, 1. JULIANUS lib. 19. Digestorum. E omnibus causis, quare & fratribus [suis] consanguineus erit. 3. ULPIANUS, lib. 34. ad Edictum. •Ive contra pronunciaverit: non fore suum., quamvis furis fue- Ino Slv (t. §..1 .fupr.,h,L (se l.q. C. de pati-., potest. (3.. §.14. infr. b-L (4. d- §- r;. (7. v. L 34. supr.de negot. gest.. (6. /. k.fupr. dehis ri quißu-vti alieni jur.. (7. §. 8 . §.■ 10 .fupr..h.L (8. v. C. rit. Placet enim, ejus rei judicem jus facere. & ita Marcellus libro septimo Digestorum probat: Eoqnu jure utimur. §. 1. Qui a Plancianiun Senatusconsultum ad eos partus pertinet, qui divortium eduntur, aliud Senatusconsultum temporibus D. Hadriani factum est, ut etiam fi constante matrimonio partus fit editus, de agnoscendo eo agatur. §. 2. Quid ergo , si quis post mortem patris nascatur avo superstite, in cujus potestate recasurus est: ut si ex filio ejus susceptus probetur ? videndum, quid dici debeat. Et certe probandum est, cum avo praejudicium de partu agnoscendo similiter agendum. §. 3 Quid si hoc ipsum inquisitionem veniat , utrum in matrimonio , an postea editus sit ? Dicendum est, & super hoc ex Senatusconsultis agendum. §. 4. Et quid [fit] , fi, an uxor fuerit, disceptetur? Et Julianus Sexto Ccecilio Africano respondit, locum esse praejudicio. §. 5. Illud tenendum, haec Senatusconsulta post mortem parentis cessare, fi is superfit, in cujus potestatem recasuri non sunt. Quid ergo est in petitione hereditatis, quam filius intendit? quaeretur, utrum ex eo natus sit, cujus hereditatem petit, an non? Adeo hoc verum est, ut Julianus lib. XIX. Digestorum scribat: si vivo patre redditum sit praejudicium , & antequam sententia feratur , pater decesserit, transeundum ad Carbonianum Edictum. §. 6. Item haec Senatusconsulta pertinent ad eos , qui fui heredes adgnascantur : cx- terum si forte non sint in potestatem recasuri, verius est Senatusconsulta cellare. 4. PAULUS [lib. 2. Sententiarum.] 2 ^Ecare videtur non tantum is, qui partum perfocat: sed & is, qui abjicit; & qui alimonia denegat, & [is,] qui publicis locis a misericordiae causa exponit, quam ipse 11011 habet. 5. ULPIANUS lib. 2. de Officio Consulis, gl quis ä liberis ali desideret; vel [ii] liberi, ut a parente exhibeantur : judex de ea re cognoscet. 9 §. 1. Sed utrum eos tantum liberos, qui sunt in potestate, cogatur quis exhibere, an vero enam emancipatos , vel ex alia causa sui juris constitutos, videndum est. Et magis puto, etiam si non sint liberi in potestate , alendos a parentibus: & vice mutua alere parentes debere. §. 2. Utrum autem tantum patrem, avumque paternum , proa- vumve paterni avi patrem, exterosque virilis sexus parentes [alere cogamur,] an vero etiam matrem, exterosque parentes pct] per illum sexum contingentes cogamur alere, videndum. Et magis est, ut utrobique le judex interponat, quorundam necessitatibus facilius iuccurlurus , quorundam xgritudini: &cum ex xquitate hxc res descendat, caritateque sanguinis, singulorum desideria perpendere judicem oportet. §. 3. Idem in liberis quoque exhibendis d parentibus, dicendum est. §. 4. Ergo & matrem cogemus, prs- iertim vulgo quxfitos liberos alere: nec non ipsos eam. §.7. item Divus Pius significat, quasi avus quoque maternus alere compellatur. §. b. idem rescripsit, ut filiam suam pater exhibeat, si constiterit apud judicium, juste eam procreatam. §. 7. Sed si silius poiiit se exhibere, aestimare judices debent, ne non debeant ei alimenta decernere. Denique idem Pius ita rescripsit: [Aditi als] competentes judices ali te ä putre tuo jubebunt pro modo facultatum ejus: fi modo, cum opificem te ejfe dicas , in ea valetudine es, ut ope- risjufiicere nonpofiis. §. z. Si vel parens neget filium, idcircoque alere se non debere contendat; vel filius neget parentem: suminati m judices oportet super ea re cognoscere, si constiterit, fiiium vel parentem esse, tunc ali jubebunt, exterum si non constiterit, nec decernent alimenta. §. 9. Meminisse autem oportet, & si pro- nunciaverint ali oportere , attamen eam rem praejudicium non 16 facere veritati: nec enim hoc pronuueiatur, filium eje , sed ali debere. Et ira D. Marcus rescripsit. §. 10. Si quis ex his alet« detrectet, pro modo 11 facultatum alimenta constituentur: quod fi non prxstenturpignoribus captis & distractis, cogetur sententiae satisfacere. §. ii. Idem judex aestimare debet, num habeat aliquid parens, vel an pater, [quod] merito filios suos nolit alere : Trebatio denique Marino relcriptum est, merito patrem eum nolle alere , quod eum detulerat. §. 12. Non tantum alimenta, verum etiam excera quoque onera liberorum patrem ab judice cogi prxbere , Rescriptis continetur. §. 13. Si impubes sit filius emancipatus , patrem inopem alere cogetur: iniquiffiimiin enim quis dsinfant. expof. & Nov. 1^3. (9-, l. ult. §. 7. C. de bonis qua liber- /.9. C.. do patr. potest. (10. Llo.fupr.dehis, qui fui vel alie- nijur. (ii. §. 7 .Jupr.hic. L uU.C.h. U merito 761 De inspiciendo ventre, merito dixerit, patrem egere, cuin filius 1 sit in facultatibus. S 14. Si mater alimenta, qux Fecit in filium, ä patre repetat, cum modo eam audiendam. [ Ita ] D. Marcus rescripsit Antoniae Montana in haec verba: Sed (fi quantum tibi alimentorum nomine , quibus necejjariofiliam tuam exhibuisti, ii patre cjusprajluri oporteat, judices astmabunt: nec impetrare debes ea, qua exigente materno i gffestu in filiam tuam erogatura ejfcs , etiamsi » patre educeretur. 15. A milite quoque filio 3 , qui in facultatibus 4 sit, exhibendos parentes este , pietatis existimat ratio. §. 16. Parens quamvis ali 5 a filio ratione naturali debeat, tamen es alienum 6 ejus non este cogendum exsolvere filium , rescriptum est. 17. Item rescriptum est, heredes filii ad ea pristanda, qus vivus filius ex officio pietatis fu» dabit, invitos cogi non oportere: nisi iu summam egestatem pater deductus est. tz. 18. Solent judices comioicere & inter patronos & libertos, si de alendis his agatur : itaque si negent 7, te elfe libertos , cognoscere eos oportebit: quod si libertos constiterit, tunc demum decernere, ut alant. Nec tamenlalimentum decretum tollet liberto facultatem, quo minus praejudicio certare postit, si libertum se neget, tz. 19. Alimenta autem pro modo 8 facultatum erunt prxbenda , egentibus 9 scilicet patronis: exterum, si sit, unde se exhibeant, cessabunt partes judicis. tz. 20. Utrum autem tantum patroni alendi sint, an etiam patronorum liberi, tractari potest? Et puto, causa cognita, judices & liberos 10 quoque patronorum alendos decernere : non quidem tam Facile ut patronos , sed nonnunquam & ipsos, nam 11 >L obsequium non solum patronis, verum etiam liberis 1 1 eorum debere prxstari. tz. 21. Sed & libertus maternus alere cogitur. tz. 22. Si quis a liberti liberto ali se desideret; vel ab eo , quem ex causa fideicommissi manumisit, quemque suis nummis redemit: non debet audiri: ut & Marcellus scribit, exxquatque eum ei, qui mercedes exigendo, jus libertorum amisit, tz. 23. Sed & patroni lilium, qui capitis accusavit libertum paternum , negat exhibendum, tz. 24. Sed & liberta cogitur patronum alere. §. 2t. De alimentis patroni arbiter solet dari, arbitraturus, quantum lit in facultatibus: ut perinde poisint alimenta moderari, qux tamdiu prxitabuntur , quam diu liberto supersit, patrono desit. tz. 26. Patrem & matrem patroni, cum patronus & filii ejus minime supersint, alere egentes ipsi [ liberti , ] si idonei facultatibus sunt, coguntur. 6. MoDES UNLS [lib. singul. de Manumiffionibus.] A Liiuenta, liberto percute, non iz prxstando patronus, amissione libertatis causa impolitorum, & hereditatis liberti, punietur : non autem nece : e habebit prsstare, etiam si potest, tz. 1. Imperatoris Commodi Constitutio talis proferuir : Cum probatum Jit , contumeliis patronos 14 « libertis ejß violatos, vel illata manu atroci ejfe pulsatos , aut etiam paupertate vel corporis valetudine laborantes relictos: primum eas in potestatem patronorum redigi, (fi ministerium dominis prabere cogi: Jin autem nec boc modo admoneantur, vel d Prafide emptori addicentur , (fi pretium patronis tribuetur. 7. IDE.fi lib. 5. Responsorum. j^I neget, qui maritus fuisse dicitur, matrimonium ejfe contradunt, eo quod eam, qua se uxorem /uijje dicit', ancilium ejfe probare paratus fit: alimenta quidem liberis praestare interim compellendum; sin autem constiterit eam servam fuisse : nihil ei, qui pascendos curavit, ex hoc praejudicium generare respondit. 8- MARCELLUS lib. 1. ad Legem Juliam & Papiam. JJQn quemadmodum masculorum liberorum nostrorum liberi ad onus nostrum pertinent, ita & in Fceminis est: nam manife- ftum est, id , quod filia parit, non avo, sed patri suo esse oneri; nui pater aut non iit superstes, aut egens est. , 9 - PAULUS lib. fingul. ile Jure patronatus. ^N bonis fuperstitum libertorum nullum omnino jus patroni libe- rive patronorum nubent: nisi si tam esse infirmos, tamque pau- peres 1;, Praesulibus probaverint, 116 merito menstruis alimentis culi;)diendoque parta»_ 762 a libertis suis adjuvari debeant. Idque jus ita plurimis Prine ipum Constitutionibus manifestatur. TIT. IV. DE INSPICIENDO VENTRE, CUSTODIENDOQUE- PARTU. i. ULPIANUS lib. 31. ad Edictum. 'J'Emporibus Divorum Fratrum cum hoc incidisset, ut maritus quidem prxgnantem mulierem diceret, uxor negaret, consulti Valerio Prisciano Prxtori Urbano rescripserunt in hxc verba : Novant rem desiderare Rutilus Severus videtur, ut uxori, qua ab eo diverterat, (fi se non ese prägnantem profiteatur, custodem apponat : (fi ideo nemo mirabitur, si nos quoque novum consilium (fi remedium suggerumus. Igitur f, perstat in eadem postulatione, commodißmum est, eligi 16 hottest ijjima ftemina domum, in quam Domitia veniat: (fi ibi tres 17 obstetrices , probata (fi artis (fi fidei , qua ä te aßim- pta fuerint, eam inspiciant: Etst quidem vel omnes , vel dtta renuntiaverint, prxgnantem videri, tunc persuadendum mulieri erit, uf perinde custodem admittat , atque si ipsa koc desiderafet: .Quodji ettixa non fuerit, sciat maritus, ad invidiam existimationemque suam pertinere , ut non immerito paßt videri captajje boc ad aliquam mulieris injuriam : Si autem vel omnes 18, vel plures, non esse gravidam, renuntiaverint, nulla causa custodiendi ‘erit. tz. I. Ex hoc rescripto evidentissime apparet, Senatusconsulta deliberis agnoscendis locum non habuisse , si mulier dissimularet se praegnantem, vel etiam negaret: nec immerito: * partus enim, antequam edatur, mulieris portio est , vel viscerum. Post editum plane partum ä muliere, jam potest maritus jure luo filium per interdictum desiderare, aut exhiberi sibi, aut ducere permitti, extra ordinem. Igitur Princeps in causa necessaria subvenit, tz. 2. Secundum quod Rescriptum evocari mulier ad Prxtorem poterit, Lapud eum interrogari , an se putet prägnantem : cogendaque erit respondere. tz. 3. Quid ergo, si non responderit, aut non veniat ad Prxtorem,- numquid Senatusconsulti poenam adhibemus, scilicet ut liceat marito non agnoscere ? Sed finge, non esse eo contentum maritum : qui se patrem potius optet, quam carere filio velit. Cogenda igitur erit remediis Prxtoris, & in jus venire , & si venit, respondere : pignoraque ejus capienda, & distrahenda , si contemnat; vel multis coercenda, tz. 4. Quid ergo , si interrogata dixerit sg prägnantem > Ordo Senatusconsultis expolitus sequetur: quod si' negaverit, tunc secundum hoc Rescriptum Prxtor debebit obstetrices adhibere, tz. 9. Et notandum, quod non permittitur marito- vel mulieri obstetricem adhibere, sed omnes ä Prxtore adhibendx sunt. tz. 6. Item Prxtor domum 19 honestx matronx eligere debet, in quam mulier veniat, ut postit inspici, tz. 7. Quid ergo, si inspici se non patiatur , vel ad domum non veniat? /Eque Prxtoris auctoritas interveniet, tz. 8- Si omnes, vel plures renunciaverint prägnantem non ejfe , an mulier postit injuriarum experiri ex hac causa? Et magis puto, agere eam injuriarum posse: sic tamen, si in jurix faeiendx causa id maritus desideravit: exterum ,- si non in- jurix faeiendx animo, sed quia juste credidit, vel nimio voto liberorum suscipiendorum ductus est, vel ipsa eum illexerat, ut crederet, quod constante matrimonio hoc fingebat: xquistiimim ent ignosci marito, tz. 9. Meminisse autem oportet, tempus non-esse prxstitutum Rescripto 2 quamvis in Senatusconsultis de liberis agnoscendis triginta 20 dies prxstituantur mulieri. Quid ergo ? Scmper dicemus marito licere uxorem ad Prxtorem’ evocare . an vero & ipsi triginta dies prxstituimus ? Et putem , Prxtorem causa 21 cognita debere maritum & post triginta dies audire. §. 10. De inspiciendo ventre, custodiendoque partu, sic Prxtor ait: Si mulier, mortuo marito, praegnantem se ejß dicet: his , ad quos ea res pertinebit 22, procuratorive eorum, bis in mense denuntiandum curet, ut mittant, si velint quae ventrem inspiciant. Mittantur [autem'] mulieres libera; duntaxut quinque 23 : baquesimttl omnes in(l. L I. tz. 4. infr.. de tuteU (fi rat. distrab. (i. I. 34. stipr. I. 11. C . de negot. gest. (3. v.. /. 1. in pr. infr.de obsequiis. (4. tz. 13. supr. hic. I. 2, C. h. t. (9. 1 . ult. §. 5. C.de hon . qua liber. (6. /,•• e. 1 . 4. C ’.ne filius pro patre. (7. v.l.ult.infr.si ingenuus. (8. tz. 10. j r ’ ^ ^ b. t. L 73. infr. de adquir. vel omitt. fere». (io. d.l. 73. (11. 1 . 1 Z.C. deoper.libert. (12. l. q.inpr. snfr. 1 , 5. 1 . 7, C. d* obsequiis. I. 3, CV de libertis. (13. i. 33. infr. de bonis libert. (14. I. 5. in pr. infr. dejttre patroir. l. a. C.de libert. (fieor. liber. (,9. I. 5, §. 1 q.supr.h.t.l. l.ircfin. C. de oper. libert. (16. tz. 6 . infr. b. L (17. Immo vide tz. IO. infr. h. I, (18. 1. 27, §. 3 .supr. de recept. qui arbitr. (19. infr.supr. (fi tz. IO. infr. b. I. fac. I.21. §. 7. (fi it.s-upr. derecept. qui arbitr. (20. I. I. tz. 1. supr. de agnosc; (fi alend. liber. (21. d. I. 1. §. 7. (22. §. ir. infr. b. I. (23, Iramo viele fr. supr. h. L B b b 3 i fpi- „ Ä , Dkestorum Lib. X XV. IV- IV- V- Vb ___7°, / u 7> ___ 2 --— : -- ventrem ITS ä quo . ßßnc liberis Aeseßjjet , qutdquul ad emn ex bans ptrve- foicidnf: dum ne qua earum dum inJpicit , ßuvita. mu u coa-'^ nistet, sorori fideicommistum relictum erat, decessit posthuma he- . Mulier in domo i > re de institnta, & substitutis aliis: Quaesitum est, cum uxor defun- J Mulier ante dies „ rOT n a nf™ se diras, an sorori . nvnenrntnnve e..,o r» tangat, stituam. .....—.. - 0 . . i . "ciet his i, .adquos eu res pertinet, procuratoribufve eorum, ut mittant, ß velint, qui ventrem custodiant. In quo conclavi mulier paritura erit, ibi neplures aditusfint, quam unus: ß erunt, ex utraque parte tabulis pnefigantur. Ante ostium ejus conclavis liberi tres, U tres liberae cum binis comitibus custodiant. Quotiefcunque ea mulier in id conclave, aliinlve quod,ßve in balineum ibit, custodes, ß volent, ,id ante profpiciant: £f eos, qui introierint, excutiant. Custodes, qui ante conclave postti erunt, ß volunt, omnes, qui conclave aut domum introierint, excutiunt. Mulier, cum parturire incipiat, his, ad quos ea res pertinet, procuratoribufve eorum denunciet, ut mittant, quibus prasfentibuspariat. Mittantur mulieres libera: duntaxat quinque: itant, proster obstetrices duas, in eo conclavi, ne plures mulieres liberaßnt, quam decem : ancillas, quam fex. Ha, qiuc intus futuras erunt, excutiantur omnes in eo conclavi, ne qua prregnans ßt. Tria lumina, ne minus, ilnßnt : scilicet, quia tenebras ad subjiciendum aptiores sunt, f Quod natum erit, his, ad quos ea respertinet, procuratoribufve eorum, ß inspicere volent, ostendatur. Apud cum educatur, apud 3 quem parens jujserit. Ai autem nihil parens jujferit, aut is , apud quem voluerit educari, curam non recipiet: apud quem educetur, causa cognita, constituam. Is, apud quem educabitur, quod natum erit,quoad trium menßumßt, bis in mense ex eo tempore > quoad sex menßumßt, semel in mense j dsex menßbus, quoad anniculus stat, alternis menßbus i ab anniculo, quoad fari pojstt, semel in sex menß- bus, ubi volet, ojlendat. Si cui ventrem inspici, custodirive, adesse partui licitum non erit,faclumve quid erit, quominus ea ita fiant ,uti supra comprehens um est: ci, quod natum erit, pojsefiionem causa cognita non dabo: five quod natum erit, ut supra cautum est, inspici non licuerit. Quas utique altiones me daturum polliceor his, quibus ex ediBo meo bonorum pojfefilo datafit: eas,fi mihi justa causa videbitur este, ei non dabo. tz. 11. Quamvis sit maiiiFestifsimmn Edictum Protons , attamen non est negligenda interpretatio ejus. §. 12. De- nunciare i git ur mulierem oportet, his scilicet, quorum interest 4, partum non edi, vel totam habituris hereditatem, vel partem ejus , ■ sive ab intestato, sive ex testamento. §. 13. Sed & si servus heres institutus fuerit, fi nemo natus fit: Aristo scribit, hic quoque servo , quamvis uon omnia, quaedam tamen circa partum custodiendum arbitrio Prxtoris esse concedenda: Quam sententiam puto veram. Fublice enim interest, partus non subjici: ut ordinum dignitas, fami- liarumquesalvaJit. ideoque etiam servus iste, cum fit in spe constitutus successionis, qualis.qualis sit, debet audivi, rem & publicam, & suam gerens. §. 14. Denunciari autem oportet his, quos proxima spes successionis contingit: utputa primo $ gradu heredi instituto j non etiam substituto: &, si intestatus patcrfamilias sit, his, qui primum locum ab intestato tenent: si vero plures sint simul successuri, omnibus denunciandum est. §. 15. Quod autem Prs- , tor ait, causa cognita se possessionem non daturum, vel actiones denegaturum, eo pertinet, ut si per rusticitatem 6 aliquid suerit omissum ex his , qure Prxtor servari voluit, non obsit partui. Quale est enim, si quid ex his , quas leviter observanda Prxtor edixit, non sit factum , partui denegari bonorum posseflioueni ? Sed mos regionis 7 inspiciendus est, & fecundum eum & observari ventrem , & partum , & infantem oportet. r. JULIANUS lib. 24. Digestorum. "pDictum de custodiendo partu derogatorium est ejus, quod ad Car- ^ boniani decreti exemplum comparatum est. §. 1. Sed hoc aliquando remittere Prxtor debet, si non malitia, sed imperitia g mulieris factum fuerit, ne venter inspiceretur, aut partus custodiretur. 3. PAULUS lib. 14. ad Plautium. YUi ventri substitutus est , vel institutus, si ventrem servare ve- -Iit, audiendus est. 4. SCAEVOLA, lib. 10. Digestorum. (1. in pr-&$.(>. ftcpr.h.l. (2. §.12 .infr.h.l. (3. Vide tamen l. i. C. ubi pupi Ü. educari. Nov. II7. c. 7. (4. §. to.fupr. h.l. (;. I. 2. §. 4.-111/)-. de honor, postest'. secund.tab. (si. v./. 2. infin. infr. h. t. I. 3. §. 12. infr. de SC. Silan. (7. v. I. 50. in sin. infr. de legat. 1. (g. v. I. 1. infin.fupr. h. t. (9. /. 2. infr- b. t. (10. l.ult.%. i.infr.eod. (11. Vide tamen l. 3. infr. infr. ne vis fiat ei. (12. Vide tamen .’. 1. §. 3. infr. tit. cti praegnantem se dicat, an sorori, pro curato rive ejus fecundum formam Edicti, ventrem inspicere , & partum cufto-.iire permittendum sit? Respondi, in ejusmodi specie, de qua quaereretur, posse videri, ad ejus , cui fideicommissum datum esset, sollicitudinem perspiciendum, idque causa cognita statuendum. TIT. V. SI VENTRIS NOMINE MULIERE IN POSSESSIONEM MISSA, EADEM POSSESSIO DOLO 9 MALO AD ALIUM TRANSLATA ESSE DICATUR. I. ULPIANUS lib. 34. ad Edictum. J^Oe Edicto rectissime Praetor prospexit, ne, dum in favorem partus possessionem polliceatur , aliis praedx occasionem prabeat. §. 1. Idcirco constituit actionem in mulierem, quae in alium hanc possessionem dolo malo transtulit, f Non solum mulierem Prxtor coercet, verum eum quoque, in cujus potestate ea fuerit 10, scilicet si dolo ipsorum alius in possessionem fuerit admissus: actionem- que in tantum pollicetur in eos, quanti interfuerit ejus, qui experitur. §. 2. Necessario Praetor adjecit: ut, qui per dolum venit in pojfejfioncm , cogatur decedere. Coget autem eum decedere, 11011 Praetoria potestate, vel manu 11 ministrorum, sed melius & civilius faciet, si eum per Interdictum ad juS ordinarium remiserit. §. 3. Interest autem ejus, qui experitur, admissum alium in possessionem non fuisse: cum forte bona fide fructus perceptos consumpserit; aut si praedo venerit in possessionem, a quo fructus consequi non potfit, quia solvendo 11011 est. §. 4. Hxc actio etiam post annum 12 dabitur: quia rei habet persecutionem. §.5. Et si filia [familias] sit, quae dolo fecit, in patrem dabitur actio, si quid ad eum pervenerit. 2. PAULUS lib. 37. ad Edictum. TjOlofacit mulier, 11011 qir-e in possessionem venientem 11011 prohibet : sed qux circumscribendi alicujiis causa clam & per quandain machinationem in possessionem introducat. 1. Si & patris & filix factum arguetur: in alterum, quem actor velit, reddenda est: quia in id, quod agentis interest 13, datur. Ideo ii id, quod ei abest, abeo, qui in potestate est, servari possit: prteter sumptus litis causa factos , inutilis erit ei litec actio. T I T. VI. SI MULIER VENTRIS NOMINE IN POSSESSIONE, CALUMNIiK 14 CAUSA, ESSE DICATUR. i. ULPIANUS lib. 34. ad Edictum. CI de possessione 15 ventris nomine quxratnr, & deferente herede 0 mulier juraverit prägnantem se esse, servandum est jusjurandum, nec tenebitur mulier , quasi calumnix causa fuerit in pcsseiiioiiem missa : nec vis ei facienda est post jusjurandum. Si tamenpeperit, quaeretur veritas, an ex eo praegnans fuerit: alteri 16 enim nec prodest, nec nocet 17 jusjurandum intej: alios factum : nec partui igitur norebit. §, I. Et hoc Edictum'“fx eadem causa proficiscitur, qua superius :. w debct enim Prtetor, quemadmodum facilis est circa bonorum possifflioiiem dandam mulieri ventris nomine, ita calumniam ejusSVripunitam 18 non relinquere. §. 2 . Fer calumniam autem in poiieflione fuisse viuctur, qux, sciens prudenfque lc prägnantem 11011 esse, voluit in possessionem venird. §.3. Ilancautem actionem Prxtor intra annum'utilem pollicetur , ultra 1101119; videlicet quasi pcenalem. §. 4. Simili autem modo & hic, quanti agentis interfuit, Praetor actionem pollicetur. §. 5. In parentem etiam Praetor actionem pollicetur : fi modo per eum factum sit, ut in possessionem per calumniam veniret. §. 6. Competit autem [hxc] actio ei, cu jus interfuit in possessionem missam non elfe : utputa, vel coheredi speranti 20 partum, vel [is] qui substitutus ii Fuit, vel qui ab intestato , si partus non fuisset, su ccedere potuit. prox. (13. I. I. §. I .supr. h.t. I. 1. §. 4. infr. tit. prox. (14. v. §. 2. infr. h. t. (15. I. 3. §. fsupr. dejurejur. (16. i. I. 3. §. 3. in fin. (17. arg. !. 1. in pr.supr. de alienat, jttdic. mu- tand. caus. 1. 74. infr. de reg. jur. (iS. 15. /. 16. /. 17. s u pr. m' his, qui notant, infam. (19. Vide tamen i. I. §. 4 .supr. tit. prox. (20. Fac. I. 1. §.14. supr. de inspic. ventr. I. 30. §.1. infr. de aiquir. vel omitt. bered. (;i. Fac. d. I. I. §. 13. 1. 3.supr. de inspic. ventr. §. 7. Inter- 765 De concubinis. 7 66 §. 7. Interesse autem videtur primum de alimentis, qua: in ventrem sunt erogata : nec enim alias haec repetuntur 1, nisi per calumniam in possessionem venit : exterum, fi res 2 calumnia caret, nihil praestabit mulier, qua sine causa alta est sub praetextu ventris. §. z. Nonnunquam augebitur quod interest : si quis forte dubitans, an praegnans sit, exclusus iit hereditate, nam heredi ejus, qui exclusus est, dandam hanc actionem Julianus ait: siquidem ejus quoque interfuit, non fuisse calumnix causa in pofieflione mulierem : quia hoc si non fuisset, adeundo hereditatem institutus, heredi suo locupletiorem hereditatem suam relinqueret. + Sed & hoc imputatur mulieri, quod deminuta' sunt multa in hereditate: dum hic contemplatione ventris non attigit hereditatem. §. 9. Idem Julianus lib. XIX. Digestorum sic ait: Si substitutus manente muliere in possessione decesserit, heres ejus eadem actione pretium hereditatis ä muliere exiget. §. 10. Sed an decedant legata, cste- raqne onera hereditatis, videndum ? Et mihi videtur posse dici , legatarios potius cum muliere usuros hac actione: quia L ipsorum interfuit, adiri hereditatem. §. n. Libertati plane subveniendum erit adversum eum, qui propter hereditatem hac actione egit: scilicet ut fideicommissarias cogatur is praestare, qui pretium utique etiam eorum consequitur: Sed & directis credo Prxtorem succurrere oportere, ut interventu suo tueatur eorum libertatem. §. i:. Si dolus filisfamilias intervenerit, & particeps doli fuerit pater, suo nomine tenebitur. T I T. VII. DE 3 CONCUBINIS. 1. ULPIANUS lib. 2. ad Legem Juliam & Papiam. QU;e in concubinatu est, ab invito patrono poterit discedere, & '"■--alteri se aut in matrimonium, aut in concubinatum dare. 4 (1. I. >. §. 3. /. 3. infr. de ventr. in pojfejJ'. mittend. (2. I. I. §, 1. infr. d. t. (3. lib. $. C. 26. Nov. Leon. 91. (4. Obst. I. ult. in fin.fupr. Ego quidem probo in concubina, adimendum ei 5 connubium T si patronum invitum deserat: quippe cum honestius sit patrono libertam concubinam, quam matremfamilias habere. §. 1. Cum Atili— cilio lentio, & puto , solas eas in concubinatu habere posse sine metu criminis, in quas stuprum non committitur. §. 2. Qui autem damnatam adulterii in concubinatu habuit, non puto. Lege Julia de adulteriis teneri: quamvis 6 , si uxorem eam duxisset, tenere- tur. §. 3. Si qua in patroni Fuit concubinatu, deinde in filii 7 esse capit, vel in nepotis, vel contra:. non puto eam recte facere ; quia prope nefaria est hujusmodi conjunctio, & ideo hujusmodi facinus prohibendum [est.] §. 4. Ciijuscunque xtatis concubinam habere posse , palam est: nisi minor annis duodecim sit. 2. PAULUS lib. 12. ad Legem Juliam & Papiam.. gl patronus libertam concubinam habens furere coeperit, in concubinatu eam esse humanius 'dicitur. 3. MARCIANUS [lib. 12. Institutionum.] JN concubinatu potest esse & aliena liberta , & ingenua T & maxime ea, qure obscuro loco nata est, vel quaestum corpore fecit •- alioquin si honest* vita , & ingenuam mulierem in concubinatum habere maluerit, fine testatione hoc manifestum faciente non conceditur; sed necesse est ei, vel uxorem eam 8 habere, vel hoc recusantem, stuprum cum ea committere. §. i. Nec adulterium per concubinatum ab ipso committitur : nam quia concubinatus per Leges nomen assumpsit, extra Legis poenam est: ut & Marcellus lib. vii. Digestorum scripsit. 4. PAULUS [lib. 19. Responsorum.] pOncubinam ex sola animi destinatione astimari oportet- ;. IDEM [lib. f. Sententiarum.] POncubinam ex ea provincia , in qua quis aliquid administrat, habere potest. dedivort. (5. I. 45. supr. de ritu nupt. (6. I. 9. C. ad leg. Jtd. de adult. (7. /. 4. C. de nupt. (ß. I. 24 .supr. de ritu nupt. LIBER VIGESIMUS SEXTUS. T I T. I. DE TUTELIS. 1 T l. PAULUS [lib. 38. ad Edictum.] Utela 2 est (ut Servius definit) vis ac potestas in capite libero , ad tuendum cum , qui propter ictatem suam sponte se defendere- nequit, jure civili data , ac permijsa. §. i. Tutores 3 autem sunt, qui eam vim ac potestatem habent: exquere ipsa nomen ceperunt, itaque appellantur tutores, quasi tuitores , atque defensores: sicut aeditui dicuntur , qui xdes tuentur. §. 2. Mutus 4 tutor dari non potest, [quoniam auctoritatem pnebere non potest.] §. 3. Surdum 5 non posse dari tutorem, plerique, & Pomponius [lib. lxix. ad Edictum] probant: quia non tantum loqui, sed & audire tutor debet. -. POMPONIUS lib. 3. ad Sabinum. ]SJOn est exigendum ä pupillo , ut sibi tutorem petat, aut ut ad tutorem suum proficiscatur. 3- ULPIANUS lib. 37. ad Sabinum. QUi habet tutorem [pupillus vel pupilla], si furere coeperint, in ea causa sunt, ut in tutela nihilominus durent: quae sententia Quinti quoque Mucii fuit, & ä Julianoprobatur. coque jure utimur , ut ce fet cura, ß tutehe infr. de confirm. tut. I. ult. in fin, infr. qui petant tutrrr. 769 De testamentaria tutela. tus quamvis minus jure datus iit, tamen line 1 inquisitione confirmatur; nisi fi causa, propter quam datus videbatur , in eo mutata sit: veluti si ex amico inimicus, vel ex divi te pauperior 2 efttctus ^ ULPIANUS lib. 15. ad Sabinum. CIquis//wta Isuis] 3 vel filiis tutores dederit, etiam 4 post- ^ huma: videtur dedisse : quia//:> appellatione 5 etiam posthuma continetur. 6. IDEM [lib. 39. ad Sabinum.] Q Uid , si nepotes 6 sint? an appellatione filiorum , & ipsis tu- -tores dati sint, videndum ? Et magis est , ut ipsis quoque dati videantur: si modo liberos dixit. Cceterum , si filios, non continebuntur. aliter enim filii, aliter nepotes appellantur. Plane , si posthumis dederit, tam filii posthumi, quam caeteri liberi continebuntur. > 7. PAULUS lib. 3. ad Sabinum. TUtores non ab herede, sed a testatore protinus proficiscuntur , simul atque aliquis heres extitiffet: nam & ipse heres tutor dari [potest]; L post mortem heredis tutor recte dari potest. 8. ULPIANUS lib. 24. ad Sabinum. 'TUtor datus > vetari tutor este potest , vel testamento, vel codi- I- cillis. §. 1. Sed si sub 7 conditione fuerit tutor datus, deficiente conditione, tutor non erit. §. 2. Tutorem autem & a certo tempore 8 dare, & usque ad certum tempus, licet; & sub conditione, & usque ad conditionem. §. 3. In tutoris dationem utrum leviilima conditio , an novissima, ut in legato 9 , spectanda est ? utputa : Titius , cum poterit, tv.tor esto: Titius , st navis ex Asta venerit, tutor esto > Et Julianus libro XX. Digestorum recte scripsit , novissimam 10 scripturam esse spectandam. 9. POMPONIUS lib. 3. ad Quintum Mucium. CI nemo hereditatem adierit, nihil 11 valet ex his, qua: testamen- 0 to scripta sunt: si vero unus ex pluribus adierit, tutelae statim valent: nec expectandum erit, ut omnes hereditatem adeant. 10. ULPIANUS [lib. 36. ad Sabinum.] CI hereditas nondum adita sit, ex qua tutor speratur , verius est, O alium tutorem poste dari: quasi nondum sit, nec speretur. §. 1. In tutelis testamentariis id sequimur, quod novitlimum 12 est: &, si siepius tutor datus sit, novissimam scripturam intuemur. §. 2. Qui filium, & ex co nepotem 13 habebat, si nepoti tutorem dederit: habet disceptationem , an aliquo casu non sit utilis datio? utputa si proponas, filium vivo patre decefliste, & nepotem ex eo .successisse vivo avo ? Et fortius dicendum est, tutelam quoque a Lege [Junia] Velleja 14 confirmatam : nam & Pomponius lib. xvi. ex Sabino scripsit, valere tutoris dationem. Cum enim confirmatum fit testamentum; consequenter tutoris quoque datio valebit in eo testamento scripta, quod valet; id est, ubi nepos vel heres institutus 15 sit, vel nominntim exheredatus sit. §. 3. Si furiosus testamento tutor detur , fi quidem cum furere desierit: tutorem esse recte datum, Proculus existimat, quod si datus sit pure, negat Proculus valere dationem: Sed est verius, quod & Pomponius ait, recte videri datum 16, & tunc fore tutorem, cum sapore coeperit. §. 4. Servus alienus ita 17 dari tutor potest 18 , st liber erit, tutor esto: Quiniino , & si pure datus iit, videtur 19 inesse hxc conditio , cum liber erit. f Potest autem quis & extraneo fervo defendere ex hac causa fideicommissariam 20 libertatem. Quid enim interest, suum servum, an alienum tutorem scripserit, cum pupilli favore, & publicae utilitatis adsumpta libertas sit in persona ejus , qui tutor scriptus est? Potestighur & huic fideicommissaria 21 libertas defendi, si voluntas apertissime non refragetur. 770 . ii- IDEM [lib. 37. ad Sabinum.] quis sub condicione 22, vel ex die, tutorem dederit, medio 23 tempore alius tutor dandus est: quamvis legitimum tutorem pupillus habeat. * Sciendum est enim , quamdiu testamentaria * tutela speratur, legitimam cessare. §. 1. Et si semel ad testamentarium devoluta fuerit tutela , deinde excusatus 24 fit tutor testamentarius : adhuc dicimus, in locum excusati dandum, non ad legitimum tutorem redire tutelam, §. 2. Idem dicimus, & si fuerit remotus: nam & hic idcirco 25 abit, ut alius detur. 3. Quod ii tutor testamento datus decesserit 26, ad legitimum tutela redit: quia hic Senatusconsultum cessat. 4. Plane si duo pluresve fuerint tutores testamentarii, in * locum ejus, qui decessit, vel in civitate esse desiit: poterit dari alius, caterum, si nullus supersit, vel in civitate sit, legitima tutela succedit. ia. IDEM [lib. 38. ad Sabinum.] (jErtarum rerum 27, vel causarum, testamento tutor dari non 28 potest, nec deductis rebus. 13- POMPONIUS [lib. 17. ad Sabinum.] r. 1 si datus fuerit, tota datio nihil valebit: « 14- MARCIANUS [lib. 2. Institutionum.] QUia persona;, 1101129 rei vel causa: datur. 7" i?- ULPIANUS [lib. 38. ad Sabinum.] CI tamen tutor detur rei Africanae, vel rei Syriaticae 30 , utilis datio est : Hoc enim jure utimur. 16. IDEM lib. 39. ad Sabinum. ^1 quis ita dederit, Filiis meis tutorem do : in ea conditione est, ut tam filiis, quam filiabus 31 dedisse videatur, filiorum enim appellatione & filia continentur. §. 1. Si quis filio tutorem dederit, & plures filios habeat: an omnibus filiis dedisse videatur? Et de hoc Pomponius dubitat. Magis autem est , ut omnibus dedisse videatur. §. 2. Si quis liberis tutores dederit, vel filiis , Sc habeat quosdam apud hostes, etiam ipsis dedisse videbitur : si non aliud aperte probetur testatorem sensisse. §.3. Si quis, cum ignoraret se filium' Titium habere, filiis tutores dederit: utrum his solis dedisse videatur, quos in potestate scit, an ei quoque , quem ignoravit se habere? Et magis est, ut huic dedisse non videatur, licet nomen filiorum admittit & ipsum : sed quia de ipso non sensisset, dicendum est, cessare in personam ejus dationem. §. 4. Proinde & si certus fuit, filium decessisse, qui supererat, idem erit dicendum : nec enim videtur ei dedisse, quem obisse credebat. §. 9. Si Posthumis dederit tutores, hique vivo nascantur, an datio valeat 32 ? Et magis est, ut utilis 33 datio fiat, etiamsi vivo eo nascantur. 17. IDEM [lib. 39. ad Edictum.] ^PEstamento datos tutores 1101134 esse cogendos satisdare, rem salvam fore, certo certius est. Sed nihilominus, cum quis 39 offert satisdationem, ut solus administret, audiendus est : ut Edicto cavetur. Sed recte Prstor etiam caetcris detulit hanc conditionem, si L ipsi velint satisdare, nam & si ipsi parati sunt satisdare, nan debent excludi alterius oblatione: sed, impleta videlicet ab omnibus satisdatione, omnes gerent; ut qui contentus est magis fatis accipere , quam gerere, securus esset. §. 1. Non omnimodo autem is, qui satisdat, praeferendus est. 36 Quid enim, si suspecta persona iit, vel turpis , cui tutela committi nec cum satisdatione debeat? vel quid, si jam multa fiagitia 37 in tutela admisit ? nonne magis repelli & rejici a tutela, quam solus administrare debeat? Nec fatis 11011 dantes temere repelluntur : quia plerumque bene probati , & idonei, atque honesti tutores , etiam si fatis non dent, non debent rejici; quinimo nec jubendi sunt satisdare. (1. §. ult. Tust. de tutel. I. 1. §. 2. /. 6. infr. de confirm. tut. (2.1. 8.1. 9- infr. d. t. (3. §. ult. Inft. qui testam, tutor, dari. (4. Vide tamen 1.17. in pr. infr. de legat. 1. (9. I. 164. in pr. infr. de verb. Jign. (6. §. ult. Inft. qui testum, tut. dari. (7. I. 11. inpr. infr. h. t. (8. §. 3. Inft. qui testam, tut. dari. (9. /. 87. infr. de condit. U de- nionfir. (10. 1. lo.§. i.infr. h. t. (11. Inimo vide Autk.ex cutisa. C. de liber, praeter. (12. I. 8- insin.supr. h. t. I. pen. in sin. infr. de confirm. tut. (13. v. /. I. insin.supr. h. t. (14. /. 29. §. 11. &jeq. mfr.de liber. U pofth. (19. 1. q.supr. h. t. (16. I. n.supr. de tn- tel. (17. §. 1. vers. servus autem alienus. Inft. qui testam, tut. dari. (18. Imino vide /. 7. C. qui dare tutor, (iy. Obst. d. §. 1. (20. 1. 9. C. h.t. I. 9. C. defideicom. libert. (21. d. I. 9. immo vide §. 1. T O M. I. in pr. Inft. qui testam, tut. dari. (22. v. §. 3. Inft. d. t. (2-3. §. 1. Inft. de Atii, tutor. (24. /. 2. C. in quib. ccstb. tut. habenti. (29. I. 3. §. 8- infr. delegit, tutor. (26. /. 6. infin. infr. d. t. (27. §. 4. Inft. qui testam, tut. dari. (28. Immo vide/. 19. infr. h.t.l.q. infr. de tutorib. datis. I. 17. §. I. infr. de appellat. ^29. Immo vide /.12. §. 3. infr. de admin. L? peric. tut. (30. Adde l. 27. in pr. infr. de tutorib. datis. (31. /. 49. inpr. infr. de legat. 2. (32. arg. I. 164. inpr. infr. de vcrb.stgn. (33- ° esse, cum esset servus : is neque liber, pervacuum est: quia altero 6 auctore , cum altero agi potest. 2;, MODESTINUS [lib. 4. Pandectarum.] TVUobus pupillis tutor datus ^Aut-n vrte etsi alterius tutela se excusare potest," ciim res separata:sint: attamen alterius tutor manet. 26. PAPINIANUS lib. 4. Responsorum. J Ure nostro 7 tutela communium liberorum matri, testamento patris, frustra mandatur : nec , fi provincia: Praeses imperitia lapsus patris voluntatem sequendam decrevit, successor ejus sententiam, quam Leges nostra: non admittunt, recte sequetur. §. 1. Honoris 8 causia tutor datus non videtur, quem pater a ea teris tutoribus, quibus negotia gerenda mandavit, rationes accipere voluit. §. a.. Propter litem inofficiosi testamenti ordinandam exheredato 9 filio, cui tutorem pater [jure] dedit, eundem a Prstore confirmari oportet: eventus judicata rei declaravit, utrum ex testamento patris, an ex decreto Pratoris, auctoritatem acceperit. 27. TRYPHONINUS [lib. 14. Disputationum.] TDem fiet, si intestatum deceffisse patrem pupilli nomine defenda- tur , salsum ve testamentum nomine pupilli dicatur: & si pa- truus extet , legitimus tutor futurus ab intestato, quia * tutorem habenti tutor dari non potest 10. nam commodius ipse , au: scriptura continetur, a Pratore dabitur, ut sine ullo litis priejudicio" justus tutor auctor pupillo ad eam litem fiat. §. 1. Cum autem ipse patruus , quem tutorem legitimum sibi dicebat pupillus esse subjectum filium criminaretur, & ad se legitimam hereditatem peri tiuere contenderet: alium tutorem petendum Julianus respondit" 28. PAPINIANUS lib. 4. Responsi I )0i tutelam testamento mandatam , excusationis jure suscipere ^ noluit, ab his quoque legatis summovendus 11 erit, qua filiis ejus relicta sunt: modo si legata filii non affectione propria sed in honorem patris meruerunt. §. 1. Verbis fideicommissi manumissus , non jure tutor testamento datur; post libertatem itaque redditam, ex voluntate testatoris ad tutelam vocatur. §. 2. Impuberi liberto 12 patronus frustra tutorem dabit; sed voluntatem ejus si sides inquisitionis congruat, Pr»tor sequetur. ’ 29. IDEM lib. 15. Responsorum. ■pX sententia Senatusconsulti Liboniani , tutor non erit, qui se testamento pupillo tutorem 13 scripsit. Cum autem patris voluntas hoc ipsum manu sua declarantis ambigua non esset eum quamvis alii 14 tutores essent, curatorem dandum respondi: nec admittendam excusationem, quam jure publico habebat; quoniam promisisse 15. videbatur: nec ut suspectum removeri. 30. PAULUS Lb. 6 . Qiuestionum. TYUo sunt Titii, pater, & filius; datus est tutor Titius, nec apparet, de quo sensit testator: Qiusero, quid sit juris ? Respon- , is datus est , quem dare se testator sensit: si id non apparet, > jus deficit, sed probatio. Igitur neuter 16 est tutor. 31. SCAiVOLA [lib. 4. Qiuestionum.] CI pater exheredat» 17 fili» tutores dederit, & testamentum ejus ruptum dicatur , nato posthumo : e o. u dissimum est, eosdem tutores pupilla: dari ad petendam intestati hereditatem, 32. PAULUS lib. 9. Responsorum. QUarro , an non eiusdem civitatis cives testamento quis tutores ^dare possit? Paulus respondit, posse. §. 1. Idem Paulus respondit, eum quoque, qui propter rerum notitiam 18 tutor datus est, perinde in omnibus & administrationis, & acceflionis jure conveniri posse, atque ceteros tutores, qui eodem testamento dati sunt. §. 2. Lucius Titius heredes instituit filios suos pupillaris »tatis, eisque tutores his verbis dedit: Filiis meis tutores sunto Gajus Mavius £si Lucius Eros: cui Eroti libertatem non dedit: fuit autem "lifai; intra viginti quinque annos »tatis. Quxro, an postit libertatem sibi-vindicare ? Paulus respondit: quoniam placet eum , qui a domino tutor datus est, libertatem quoque me- ruifle videri 19 : eum quoque, de quo quaeritur, in eadem causa habendum & liberum quidem ab adita hereditate esse , tutela autem post legitimam »tatem 20 onerari. 33 - JAVOLENUS lib. 8. ex Posterioribus Labeonis. 'JTJtoribus ita datis , Lucium Titium tutorem do , fi is non vivit , tum Gajum Plautium tutorem do: Titius vixerat, & tutelam gesserat, deinde mortuus erat: Trebatius negat, ad Plautium pertinere tutelam : Labeo contra. Proculus, quod Labeo; Ego Trebatii sententiam probo , quia illa verba ad mortis tempus referuntur. 34. SCAEVOLA lib. 10. Digestorum. QUm codicillis ideo alios tutores dare fignificasset, quoniam testamento datos quosdam defunctos , aut excusationem habere post comperijset: an nihilominus, qui eorum viverent, nec excusati essent, tutores permanerent ? Respondit, nihil proponi, cur non permanerent. (,. §. 1. Inst. de satifi.tut. I. 3. §. 7. infr. de admin. U peric. tut. (2. I. I. §. 6. infr. de eo , qui pro tut.- (3. Immo vide /. 24. infr. de tutel'. §. 1. I. 32. infr. deexcusat. I. m. infr. de legat. 1. (12./. l.C.b.t. (13. /. 18. §• 1. infr. ad leg.. Corn. dies ais. (14. /. 2. C. in quib. cafib. tutor, habenti. (15. §. 9. in sin. Inst. de excusat, tut. I. Iy §• >> infr. eod'. (16. v. /. 20. in pr.-supr. h.t. (17. /. 26. in sin. supr. eod. (iz. I. 14. §. 1. sf 6. infr. desolutien. I. I. C. de peric. tutor . (19. I. 10. in fin.supr.. h. t. I. 9. C. de fideicom- libert. §. I. Inst. {#*’ testam, tut. dari. (20.. §. 2 . Jnft. d. t- (.21. Lib. C. 29. Ut m De legitimis tutoribus. 774 T]Tne de confirmandis tutoribus relinquamus indiseussum, pau- C a & de his scrutemur. §. I. Sunt quidam dati recte tutores secundum testamenta, id est, & ä quibus oportet, & quibus oportet,] & quomodo oportet, & ubi oportet. Pater i enim fiiiis , vel nepotibus, quos habet in potestate, recte dat tutorem, sed in testamento. f Si autem fuerit persona talis, qux non potest dare , vehit mater 2 , aut patronus 3 , aut extraneus quis ; aut persona, c.ii non potest dari, vclut fi pater filio non existent! in potestate, aut filix dederit, aut si dixerit, precor te canmi habere rerum} aut in codicillis non confirmatis dederit tutorem, aut curatorem : tunc quod deficit, repleri a Consulari 4 potestate Constitutiones concesserunt, & fecundum mentem confirmari tutores. §. 2. Et fi quidem pater fuerit, qui dederit tutorem : amplius nihil ut plurimum inquirit, qui prxest, sed simpliciter 5 eum confirmat: Si autem alius qnis dederit, tunc inquirit personam, si apta iit. §. 3. Hoc amplius scire oportet, quoniam curator testamento neque ä patre recte 6 datur: sed datum assuetum est confirmari ab eo, qui prxest. 7 2. NERATIUS lib. 3. Regularum. 'VTUIierliberis non recte testamento tutorem dat: sed fi dederit, 1 A decreto Prxtoris vel Proconsulis , ex inquisitione confirmabitur 8; nec satisdabit pupillo rem salvam fore. §. 1. Sed etsi curator a matre testamento datus fit filiis ejus, decreto confirmabitur 9 ex inquisitione. 3. JULIANUS lib. 21. Digestorum. I JUi a patre tutor scriptus est aut non justo testamento , aut non ''--ut Lege prxeipiebatur: confirmandus est ad tutelam gerendam , perinde ac si ex testamento tutor esset, id est, ut satisdatio ei remittatur. 4. PAULUS lib. suigul. de Excusationibus tutelarum. QI patronus 10, vel quivis extraneus 11 , impuberi, quem heredem instituerit, tutorem dederit, & extra ea nihil in bonis habeat pupillus : non maledicetur, judicium ejus sequendum esse, qui & personam ejus, quem tutorem esse voluerit, noverit, & impuberem ita dilexit 11, ut eum heredem instituerit. 5. PAMNIANUS lib. 11. Quxstionum. 'jjTJtores ä patruo testamento datos juffit Prxtor magistratus confirmare: Hi canri-mem quoque accipere debuerunt: nec voluntas ejus, qui riiw t- :,i dare nor. pocnit, negligentiam magistratuum xcuiht. Denique Prxcur imii ante decretum interponere potest, .nam pcrinqniiirioncin id-meis i-r ( mnuciatis. Unde sequitur, ut, ii mtelx tempv rc mlv-r.do mm hiermit, in id, quod de bonis eorum iervari non possit, conna m n-itratus 13 actio decernatur. 6. IDEM lib. 3. Responsorum, filio puberi -ater tutorem , aut impuberi curatorem dederit, citra inquiiitioneni P' ;n. reos confirmare 14 debebit. 7 -, HERMÜGEN ' INUS lib. 2. Juris Epitomarum. ^ Aturali filio , cui nihi; relictum est, tutor frustra datur d patre : nec sine inquisitione confirmatur. §. 1. Siquxratur, an ex inquisitione recte datus sit tutor, quatuor iixc 1; consideranda :unt: an hic dederit, qui dare potuit; & ille acceperit, cui fuerat dandus; & is datur, cujus dandi facultas erat; & pro tribunali decretum interposicum. 8- TRVPHÜNINUS [lib. 14. Disputationum.] (X confirmando tutore hoc Prxtor inquirere debet, an duraveritis patris voluntas: Quod in Facili est , 11 proximo mortis 'empore tutores non jure vel curatores scripserit pater. Nam si inte annos, ut spatio medio potuerit facultatum, dati non jure tutoris a patre, fieri deminutio , vel morum ante celata vel iguo- "ata emersit improbitas , aut inimicitix cum patre exarserunt. \s 9 ■ PAULUS [lib. sing. de Cognitionibus.] ' EI cum fisco 17 aliquem contractum damnosum miscuissent: 10. TRYPHONISUS [lib. 14. Disput.] JJTilitatem 18 pupillorum Prxtor sequitur, non scripturam testamenti, vel codicillorum. Nam patris voluntatem Prxtor ita accipere debet, si non fuit ignarus scilicet eorum, qux ipse Prxtor de tutore comperta habet. Quid denique, si postea de eo, quem pater testamento codicillisve non jure dedit, scripsit , tutorem eile nolle ? Nempe non sequitur primam 19 voluntatem Prxtor , ä qua pater discessit. 11. SCfiEVOLA lib. 20. [Digestorum.] ^Via nepotibus curatorem dedit, fideicommisso ei relicto : quxii- tum est, an administrare curator compelli debeat ? Respondit, curatorem quidem non esse : sed, cum aliquid ei testamento datum eilet , teneri eum ex fideicommisso, si non curam susciperet; nisi id , quod ei datum esset, nollet petere , aut reddere esset paratus. §. 1. Item quxiitum est, an iste curator satisdare nepotibus debeat? Rcipomiit, quali curatorem non debere: sed cum fideicom- milium ab eo peti posset, fideicommissi nomine satisdare debere. T I T. IV. DE 10 LEGITIMIS TUTORIBUS. 1. ULPIANUS [lib. 14. ad Sabinum.] J^Egitimx tutelx Lege duodecim 21 tabularum adgnatis 22 dela- txsunt; & consanguineis : item patronis, id est, his, qui a, vel nominatwn delata est, sed per consequentias 27 hereditatum, qux ex ipsa Ljege patronis datxsuiH. §. I. Ergo manumissor ex Lege duodeoim Tabularum tutor est, sive sponte [manumisit], sive etiam compulius ex cauf^. fideicommissi manumisit. §. 2. Sed etsi hac lege emit, ut manumitteret , & ex Constitutione 28 Divi Marci ad Aufidium Victori num pervenit ad libertatem : dicendum est, tutorem esse. §. 3. Plane, si forte ex Rubriano 29 Senatusconsulto pervenerit ad libertatem : non habebit tutorem eum, qui rogatus est, sed Orcinus libertus effestus ad familiam testatoris pertinebit. In qua specie incipit tutela ad liberos patroni primos pertinere , qux ad patronos non pertinuit. Quod quidem in omnibus Orcinis libertis locum habet testamento manumissis. §. 4. Si duo pluresve manumittant , omnes tutores sunt: sed , fi mulier 30 fit inter manu- (1. I. i.fupr. tit.prox. (2. /. 2, infr. h. t. (3. I. 4. infr.eod. . 4 - Fac. §. 3. Infl. ile Atii. tut. (3. I. 4. Jupr. tit. prox. (6. 1 . 7. C. de testam, tut. §. 1. Infl. de curat. (7. ii.§.i. (ß.l.l.C.h.t, ,9- §• l.Inst. de curat. (ho. I. 1. §. 1. fipr. h. t. (ii. d. I. I. i. 1. I. 32.. verf.Jimilis eft. infr. tlc excusat. Xov. 117. c. I. (12. : rg. I. ;8. in sin. infr. de kered. injlit. (13. I. 5. C. de magifir. con- 'en. (14. V. §. i. Infl. de curat. (13. I. 1. §. 1, supr. h. t. (16. • 9 -fi 10. infr. eod. I. 4. in sin. supr. de teftam. tut. (17, l. tät. C. nu dare tutor. I. un. C. ne tut. vel curat, veli. (18. L 7. in fin. infr. le annuis legat. (19. I. 10. §. i. supr. de testa».. tut. (20. Lib. 5. C . 30. L? 1. Infl. 15- -6.17- '8- 19- (-1. L 3- fi 5. infr. h. t. pr. Infl. de legit, agnat. tut. pr. Infl. de legit, patron. tut. (12. /.6. infr. h. t. (23. L 73. in pr. infr. de reg. jur. Infl. de ierit, patron. tut. (24. I. 3- §- 4- >'• * *• . Ov v- In fl- deadfignat. 'iibert. (26. L 14. in pr.Jupr. de tutel. §. 3. Infl. de capit, demin. Z. 4. Infl. quib. mod. tut. (27. Inst. de legit, patron. tut. I. 73. in pr. infr. dc reg. jur. (28. fi 2. C. Jl mancip. ita fuerit alienat. (29. I. 26. §. 7. infr. desideicom. Iibert. (30. fi I. §. l . fupr , h. t. Inst. de legit, patron. iut. in sin. Hov. 118. c. 3. Lee r missores, 77s Digestorum Lib. XXVL Tit. IV. V. 776 missores, dicendum est: solos masculos fore tutores. §. 5. Sed si aliquis ex patronis decesserit, tutela penes exteros patronos est , quamvis ille filium reliquerit. Sed & si ab hostibus fuerit captus, interim soli compatroni tutores sunt. Simili modo, & si in iervi- tutem redactus sit, apparet, exteros esse tutores. §. 6. Sed si omnes patroni decesserint, tunc tutela ad liberos eorum incipit pertinere. §. 7. Proinde si alter ex patronis filium, alter I nepotem reliquerit, utrum ad solum filium, an vero & ad nepotem tutela pertineat: quia & nepos in familia patris fui proximus est ? hoc apparebit ex legitimis hereditatibus : Legitima autem hereditas ad solum filium (pertinet: ergo & tutela ad solum filium) descendit ; post filium, tunc ad nepotem. §. 8- Quxri potest, si patroni filius fit remotus, vel excusatus, an nepoti tutela deferatur? Et Marcellus in ea sententia est, ut succedi non posse scribat: Idcirco 2 enim abierunt tutela, ut alii in locum eorum dentur , non utsucceffio admittatur. §. 9. Non tantum autem morte , verum etiam capitis deminutione succeffio debet in legitima tutela admitti. Quare si proximior capite deminutus est , qui post eum est, succedit in tutelx administratione. §. 10. Si parens filium, vel filiam, vel nepotem, vel neptem, vel deinceps impuberes, quos in potestate habeat, emancipet: vicem 3 legitimi tutoris sustinet. 4. MODESTINUS [lib. 4. Differentiarum.] OUo defuncto , fi liberi perfectx 4 xtatis exiitant, fiduciarii 5 ^ tutores fratris vel sororis efficiuntur. 5. ULPIANUS [lib. 39. ad Edictum. T Egitimos tutores nemo dat: sed Lex6 duodecim Tabularum ^ fecit tutores. §. 1. Sed, etiam hos cogi satisdare, certum est: in tantum, ut etiam patronum & patroni filium, exterosque liberos ejus cogi, rem salvum fore , satisdare, plerisque videatur. Sed hoc, causa 7 cognita, Prxtorem statuere debere , melius est, utrum debeat satisdare patronus , liberique ejus , an non : ut si persona honesta sit, remittatur ei atisdatio , & maxime sifubstan tia modica sit: si autem patroni persona vulgaris, vel minus honesta sit, ibi dicendum est, satisdationem locum habere : ut aut modus tutelx , aut persona, aut causa admittat satisdationem. §. z. In legitimis, & in his, qui a Magistratibus dantur, qu seilt urn est, an uni decerni tutela poffit ? Et ait Labeo , & uni reste tutelam decerni: poste enim aliquos vel absentes, vel furiosos esse : Qux sententia, utilitatis gratia, admittenda est, ut uni decernatur administratio. §. 3. An ergo & provocare 8 se invicem secundum superiorem clausulam poffint? Et magis est, ut, si omnes fatis non dederint, vel si finita est satisdatio, nonnum quam enim satisdatio ab eis non petitur, aut fatis desinit esse cautum) , aut Magistratus municipales ab his, quos dederint, aut non potuerunt, aut noluerunt fatis exigere : posse dici etiam in his , quo casu cautum non est, admittendam provocationem. §. 4. An ergo & in patronis idem sit dicendum , maxime ubi cessat satisdatio ? Et puto, in patronis non oportere admitti provocationem , nisi ex magna causa: ne quis spem successionis de minuat, nam fi patrono tutela non fuerit commissa, poterit per compatronum damno adfici , qui solus rem pupilli male administrat. §. 5. Si legitimus tutor capite minutus 9 sit: dicendum est, desinere eum esse tutorem, & locum esse judicio tutelx , finita tutela. 6. PAULUS [lib. 38. ad Edictum.] JNtestato parente mortuo, agnatis ro defertur tutela. Lntestatus autem videtur non tantum is, qui testamentum non fecit 11, sed & is, qui testamento liberis suis tutores non dedit: quantum enim ad tutelam pertinet, intestatus est. f Idem dicemus , si tutor testamento datus, adhuc filio impubere manente, decesserit ii: nam tutela ejus ad agnatum revertitur. (1. L 5. in fin. I. 23. §. I. infr. de bon. Libert. (2. I. 11. §. 2. supr. de testam, tut. (3. §. fi. Lnft. quib, mod.jus patr. potest. Lnft. de legit, parent, tut. (4. /.8. infr.b.t. I. ifi. §. i.supr. de tutet. (s.iv/L desidite, tut. (6. I. l.in pr.supr. h. t. (7. I. 13. §. 1. infr. tit. prox. (g. V. I. '17. inpr. L 19. in pr.supr. de testum, tut. (9. L 2. C.h.t.%. ult.Jnft.de legit, agnat. tut. (10. i. i. in pr. fi'pr'. l. 1. C. h. t. (11. in pr. hiß. de bered, qua ab intistalo. (12. I. ti. §. pen. supr. de testum, tut. (13. §. 1. Infl. de legit, agnut. tut. I. 10. f. 2. 0 5 fi. infr. degradib. esi qsin. ( 4. 1 . 4, supr. b. t. (1 1 . 9. hfr. eod. §. ult. Inji. de cupii, demin. (16. I. 1. %. ult. Jupr.de tutel. (17. d. i. 1. H. 2 . 7. GAJUS [lib. 1. Institutionum.] OUnt autem agnati 13, qui per virilis sexus personas cognatione juncti sunt, quasi ä patre cognati: veluti frater eodem patre natus , fratris filius, neposve ex eo ; item patruus, & patrui filius, neposve ex eo. 8. PAULUS [lib. 38. ad Edictum.] CI reliquero filium impuberem, & fratrem, & nepotem ex alio o filio : constat utrosque esse tutores , si perfectx 14 xtatis sunt: quia eodem 1; gradu sunt. 9. GAJUS [lib. 12. ad Edictum provinciale.] CIplures sunt agnati, proximus tutelam nanciscitur: & si eodem gradu plures sint, omnes tutelam nanciscuntur. 10. HERMOGENIANUS [lib. 2. Juris Epitomarum, j A Gnato propior fcemina, quo minus sit impuberis agnati tutor, non objicitur : Ideoque patruus sororem consanguineam habentis fratris filii legitimus erit tutor; nec amita patruo magno, vel matertera fratris sil is, ne sint tutores , obstat. §. 1. Surdus 16 & muttis 17, nec legitimi tutores esse possunt: cum nec testamento , nec alio modo utiliter dari poffint. jit 11. PAULUS [lib. ifi. ad Plautium.] IVllnus autem audiens potest. TIT. V. DE TUTORIBUS ET CURATORIBUS DATIS 18 AB HIS, QUI JUS dandi habent: et qui 19, ET IN QUIBUS CAUSIS SPECIALITER 20 DARI POSSUNT. I. ULPIANUS [lib. 39. ad Sabinum.] Cive Proconsul 21, sive Prxses 22, sive etiam Prxfe'us JEgypti, sive Proconsulatum (obtineat) provincix, (vel) temporis 23 causa Prxside defuncto , vel quia ipsi provincia regenda commissa est, tutorem dare poterit. §. 1. Legatus 24 quoque Proconsulis ex oratione Divi Marci, tutorem dare potest, tz. 2. Quod autem permittitur tutorem dare provincix Prxfidi : eis taurum permittitur, qui sunt ejusdem 25 provincix, vel ibidem domicilium habent. zS 2. IDEM lib. 35. ad Edictum. QUm quidam tutores dati appellassent 27, quidam autem non adeilent: Divus Pius rescripsit, dandum temporarium tutorem, qui tutela fungatur. 3. IDEM lib. 36. ad Edictum. J Us dandi tutores datum est omnibus Magistratibus municipalibus : eoque jure utimur : sed illum , qui ab eodem 28 municipio , vel 29 agro ejusdem municipii est. 4. IDEM lib. 9. ad Legem Juliam & Papiam. pRxtor ipse se tutorem dare non 30 potest: sicut nec pedaneus judex , nec compromissarius ex sua sententia fieri potest. 5- GAJUS lib. 12. ad Edictum provinciale. j^Llud semper constitit, Prxsidem posse tutorem dare tam absentem , quam prxsentem , & tam prxsenti, quam absenti: fi. ULPIANUS lib. 8. desomnibus Tribunalibus. 'M'Ec non ignoranti, & invito. s 7. IDEM lib. 1. de omnibus Tribunalibus. VjOn tantum ad dotem 31 dandam nupturs curatorem dari oportet , verum etiam ei [quoque] , qux jam nupta est: Sed & ad dotem angendam datur : & mutandx quoque dotis gratia curator dari potest. 8- IDEM lib. 8- de omnibus Tribunalibus. VEc mandante Prxside alius tutorem dare poterit. §. 1. Si Praetor, vel Prxses provincix in furore aut dementia constitutus (18. Lib. C. 34. U 1. Inst. 20. (19. Lib. 5. C. 35. (20. Lib. ;. C. 33. 36. (21. Fac. L 8- L * l 2 3 4 * * 7 ).supr. de ojsic. procons. (22. Fac. I. TI. supr. de ojsic. puefid. §. 4. Lnjl. de Ätil. tut. (23. I. ult. C. de ojsic. eius , qui viiem. (24. /. pen. Jupr.de ojsic. procons. (t;. I. 27. in pr. infr. b. t. I. 3. supr. de ojsic. prajid. !. ult. supr. dejwis- 0 ’ict. I. 3. in sin. infr. h. t. I. I. §. pen. I. 23. in fin. infr. de excusat. 4. Ist. de Atii. tut. (2fi. Imrao vide /. 10 supr. de tutel. (27. I. 7. §. I. infr. de appellat. (28. /. I. §. uit. u-.pr. h. t. (29. L i), supr. dejudic. I. 30. infr. ad municipal. (30. L ult. supr. de ojsic.pnet. I. i.supr. de ojsic. praeftd. (31. /. 5. §. 3. /. 61. supr. de jure dot. dederit 777 De fotoribus & curatoribus datis ab his , &c. 778 dederit tutorem, non puto valere : quamvis enim Prxtor, vel Prxfes sit, nec furor ei magistratum i abroget, attamen datio nullius erit momenti. §. 2. Dari tutor omni die 2 poterit. §. 3. Furioso 3, & furiosx , & muto 4, & surdo 5, tutor,, vel curator a Prxtore, vel Prxside dari poterit. 9. MARCIANUS lib. 9. Institutionum. TMpuberi 6 ad hereditatem adeundam, ut tutor detur, ex causa permissum est. 10. IDEM lib. Regularum, 'TUtor , si petitus fuerit habenti 7, sed, absente eo, quasi non habenti datus sit, datio nulla est: nam & quoquo modo in petitione tutoris si erratum fuerit in facti causa, maxime post Constitutionem Divorum Fratrum , non valet tutoris datio. ii. CELSUS lib. 11. Digestorum. fUrator pupillo, vel pupillx non 8 datur, si tutor eorum ad- ^ fuerit. 12. ULPIANUS lib. 3. de Officio Proconsulis. Uls, qui in ea causa sunt, ut superesse 9 rebus suis non possint, dare curatorem, Proconsulem oportebit. §. 1. Nec dubitabit filium io quoque patri curatorem dare, quamvis enim contra sit apud Celsum & apud alios plerosque relatum, quasi indecorum sit, patrem a filio regi: attamen D. Pius Justio Celeri, item D. Fratres rescripserunt: filium , ji sobrie vivat , patri curatorem dandum , magis quam extraneum. §. 2. D. Pius matris querelam de filiis prodigis 11 admisit, ut curatorem accipiant, in hsc verba: Non efi novum , quosdam , etsi mentis sua: videbuntur ex sermonibus compotes ejse , tamen fic tr aci ure bona ad se pertinentia , ut , nisi subveniatur his , deducantur in egestatem : eligendus itaque erit , qui eos consilio regat, nam sequunt est , prospicere nos etiam eis , qui , quod ad bona ipsorum pertinet , furiosum faciunt exitum. 13. PAPINIANUS lib. 11. Quxstionum. Jsjl impuberi libertas & hereditas per fideicommissum data sit, & institutus adire nolit: Senatus censuit, eum, si impuberis nomine desideretur, adire cogendum 12: ut 13 tamen pupillo, pu- pills tutor ab eo, cui jus dandi erit, detur, qui tutelam retineat, quoad restituatur hereditas, &, rem salvum fore, ab herede caveatur. Postea Divus Hadrianus, ut idem in eo servetur, cui directa libertas data fuerit, rescripsit. §. 1. Quamvis autem ä patrono, rem salvam papilio fore , non facile cautio 14 exigatur: tamen Senatus pro extraneo haberi voluit eum , qui, quod in ipso fuit, etiam libertate privavit impuberem , & jus quidem liberti, quod habet, quia ex causa fideicommissi manumittit, non est ei ablatum : tutela vero fine 15 vinculo cautionis non committitur. Quid ergo, si non caveat? non dubie tutela non erit apud patronum. • rr ’ si puella duodecimum annnm impleverit, tutor delinit eue. 16 Quoniam tamen minoribus annorum desiderantibus curatores dari solent. si curator patronus petatur, fides inquisitionis pro vinculo 17 cedet cautionis. T 14. IDEM lib. ii. Quxstionum. J^lbertus non aliis patroni patromeve liberis tutor esse cogitur, quam qui jura patronatus sperare possunt. 18 i;. PAt-LUS lib. 2. ad Edictum. JN omnem 19 rem curator dandus est in ejus tutoris locum , qui reipublicx 20 causa abfuit. _ . 16. IDEM lib. 73. ad Edictum. pJEc ille definit tutor esse : Quod & in omnibus, qui ad tempus excusantur, juris est. 17. ULPIANUS lib. 9. ad Edictum. J?I, qui de statu 21 suo litigat, tutorem dari posse , Pomponius scribit. & verum est: ut ita demum teneat datio, si liber est. 18. IDEM lib. 61. ad Edictum. JN dando tutore ex inquisitione , & in eum inquiritur , qui Senator est. Et ita Severus rescripsit. 19- PAULUS lib, 16. ad Plautium. JJBi absunt hi, qui tutores dare possunt, decuriones 22 jubentur dare tutores: dummodo major pars conveniat: ubi non est dubium, quin unum ex se dare possint. §. 1. Magistratus municipalis collegam suum quin dare tutorem possit, non est dubium. 20. MODESTINUS lib. 7. Differentiarum. ^Entri 23 tutor a Magistratibus populi Romani dari non potest : curator potest : nam de curatore constituendo Edicto comprehensum est. §. 1. Curatorem 24 habenti, quo minus alius curator detur , regula Juris non est impedimento. 21. IDEM lib. 1. Excusationum. gCire oportet Magistratus , quod curatrices minoribus mulie- res 2; non creabunt. §. 1. Si mater sub hac conditione scripserit filios heredes, s soluti patris potestate fuerint : solutis his, & propter hoc heredibus, ipse pater curator creari non poterit, etiamsi voluerit: ut non alia via hoc, quod noluit testatrix, fiat: Et hoc ita ä Divo Severo promulgatum est. §. 2. Sed & si quis a parentibus 26 prohibitus fuerit tutor esse , hunc neque creari oportet: & , si creatus sit, nec recusaverit, prohiberi eum esse tutorem , manente epitimia. §. 3. Eos, qui in legatione sunt, ne creent tutores vel curatores Magistratus : quia per id tempus , quo in legatione sunt, periculum ad eos pertinet. §. 4. Si Prafectorium hominem in legatione existentem Romanus Princeps dederit tutorem , dimittetur. §. 9. Cum reliquis oportet Magistratum , & mores creandorum investigare. * neque facultates enim, neque dignitas ita sufficiens est ad fidem , ut bona electio, vel voluntas & benigni mores. §. 6. Semper autem maxime'hoc observent Magistratus, ne creent eos , qui se ipsos volunt ingerere 27, ut creentur; quique pecuniam dant: hos enim & pcenx obnoxios esse, promulgatum est. 22. IDEM lib. 5. Excusationum. jgT qui non sunt Consiliarii vel Senatores, Consiliariorum, vel Senatorum filiis tutores creantur : sicut & Consiliarii, vel Senatores his, qui non sunt ex Consiliariis, vel Senatoribus. 23. IDEM lib. 4. andectarum. CImul plures 28 tutores dari possunt. 24. PAULUS lib. 9. Responsorum. | Jlvi Marcus & Verus Cornelio Proculo : Si quando 29 definit in civitate , ex qua 30 pupilli oriundi sunt , qui idonei videantur ejse tutores: officium fit Magistratuum , inquirere ex vicinis civitatibus honefttjjimum quem iue , efi nomina 31 Prafidi provincia: mittere 9 non ipsos arbitrium dandi fibi vindicare. 25. IDEM lib. 10. Responsorum. QUratorem impuberi datum quacunque ex causa, perseverare in diem pubertatis 32 in eadem cura, respondi. Ergo post pubertatem alium curatorem sibi petere debebit. 26. SC.EVOLA lib. 2. Responsorum. QEjx egresse annos duodecim, decreto Prxtoris ex inquisitione datus est tutor quasi minori. 23 Quaero , an excusare se deberet? Respondi, secundum ea, qu:e proponerentur, neque excusationem necessariam esse, neque obligari, quod non gereret. 27. HERMO GEN I N U S lib. 2. Juris Epitomarum. pUpillo , qui tam Roms , quam in provincia facultates habet, rerum 34, qute sunt Roma:, Prxtor 3; ; provincialium Prre- (i. I. zo.fiipr. de st..tu homin. (2. v. I. 3. §. $.J'upr. de tutcl. (3- <• 1. C. de curat, furinfi. ß. 3. Inst. de curat. (4. /. 6. inpr. Jupr.de tuiel. (5. d. /. 6. §. 3. (6. I. 13. inpr. infr, h.t. (7. /.27. m pr.supr, de testam, tut. (y. Excip. I. 1 '. Jupr. de tutel. y' L -• infr. de curat, furios, fio. I. I. in fin. I. 2. . 4. infr. d. t. (II. V. /. I. mfr. d. t. (12. /. 22. §. r. infr. ad SI. Prebell. (13. t.q.Jupr. h. t. i. \q.in fn. infr. de appellat. (14. v./. 3. §. 1. Ut. prox. (15. I. 2. C. de tue. vl curat, qui satis non dedit. sl6. I. ult. C. quando tut. vA curat, ejse defi •. hift. quib. mod. tutcl. Jiait.ti.pr. (17. v.:. 8. mfr. de curat. . .W71' (18. \ 5. j. 22. Jupr. de agnosc. alend. lib. I. 24. infr. t. 5. C. de excujat. tut. (19. Excip. I. q.supr. h. t. (:o. /. 12. Jupr. de tutel. (2 . I. 1. C. qui dare tutor. I. 6. C. depetit, bered. (22. /. 3- infr. tit. prox. §.4. Inst. de Atii. tut. (23. I. 8. infr. de curat, furios. (24. I. 10. C. qui dare tutor. (2;. v. I. ult. supr. de tutel. (26. I. un. C.fi contra matr.voluntat. (27. Fac. s. 25 .supr. deprocur. (28. I. I. C. de tutor. Uluftr. (29. /. 1. §. ro. infr. de magistr. conven. (30. i. 10. supr. de tutel. (31. I. (1. C. qui dare tutor. (32. I. 2. in fin. C. in quib. cafib. tutor, habenti. I. I. C. quando tutor, vel curat, ese defin. (33. Fac. I. I. §. 2. infr. quasentent. fine appellat. I. 2. C. quando provoc. (34. vide tamen /. 14. supr. de testam, tut. (35. v. 1 . 1. ia fin. supr. h. t. C c c 3 ses, 779 Digeitormn Lib. XXVI. Tir. V. VI. VTf. 78o ses, tutorem dare potest, r §. i. Libertino tutores liberti 2 dandi sunt. Sed etsi ingenuus detur, nec Z se excusaverit, tutor perseverabit. 28. PAULUS lib. 2. Decretorum. T> Omanius Appulus ab judice appellaverat 4, dicens, se non de- btiijse dari in tutela.coilegam ei, quem ipse, cum Magistratus ejfct, nominas et,.suo periculo, ne in ana tutela duplex periculum sustineret: decrevit Imperator, posse quem & fidejussorem pro tutore esse, & nihilominus tutorem dari. Itaque detentus est in tutela. 29. IDEM lib. singulari de Cognitionibus. C'I peregre agant, qui tutores vel curatores dati sunt, ut intra ■ diem trigesimum ; c-- Marcus rescripsit. notum his a Magistratibus siat, Divus T I T. VI. QUI PETANT 6 TUTORES VEL CURATORES . ET -UBI PETANTUR. i. MODESTINUS lib. 7. Differentiarum. 7\T Atris sollicitudo 7 in petendis filio tutoribus, non etiam nu- ratoribus , observatur : nisi quo casu impuberi curator petendus est. 2. IDEM lib. 1. Excusationum. ■ OI minores non habent eos, qui ex Legibus sunt, defensores, fi 0 quidem tutoribus indigent propter statem, possunt petere eis tutores constitui, cognati, &, qui secundum affinitatem sunt, familiares parentum, masculorum, & fceminaium : possunt & amici parentum , & educatores ipsorum puerorum hoc petere. r §. i. Alii igitur voluntate petunt tutores: Sunt autem quidam, quibus est necesse petere tutores: puta, mater 8, & liberti 9: ex his enim illa damnum patitur, hi autem & puniuntur, si non petierint eos, qui ex Legibus defensores sunt. Mater enim expellitur a legitima 10 filii hereditate, quasi existens indigna accipere hereditatem legitimam, negligens ei constitui tutorem. Et non solum fi non petierit, sed & si puritatis 11 gratia petierit eum , qui dimitti poterat, deinde dimisso eo, vel abjecto, alium non petierit rursum, vel ex studio malos petierit. Liberti autem ex his caulis accusati apud Praesulem puniuntur , ut emendentur, fi apparuerint vel propter negligeutiam , vel propter malitiam non petiisse. §. 2. Quae autem de matre dicta sunt, ostenduntur in epistola Divi Severi , cujus verba subjecta sunt. TAIvusSeverusCuspioRilfino: Omnem me rationem adbihcresubvc . niendis pupi His,cum ad curam publicam pertineat , liquere omnibus volo: cis ideo, qua: mater vel non petierit tutores idoneos filiis suis, vel, prioribus excusatis, rejellisve, non conseftim aliorum nomina dederit ; jus non habeat vindicandorumJibi bonorum intestatorum filiorum. §.3. Si quidem aliquis vel fauierator, vel legatarius , vel alius necessariam habeat adversus pupillum persecutionem : ipse quidem non petet tutorem pupillo, sed eos, qui petere poliunt, rogabit petere: vel, si hi neglexerint, tunc accedens 12 ad Prassi- dem hoc ipsum dicet, ut constituto tutore legitimo, ea adversus pupillum moveatur persecutio. §. 4. Haec quidem de tutoribus. . Curatores autem minores sibi 1Z ipsis petent , si quidem adfu .-rillt , per se ipsos: si autem abfuerit aliquis eorum, petet per procuratorem. §. 5. A11 autem alius petere curatorem possit minori, quaesitum est? & Ulpianus egregius ita scribit: non licere alium ei petere, sed ipsum sibi 14 ipsi. Et apud Paulum lib. 9. Responsorum ita relatum est. fUratorem, ignorante, nec mandante 15 pupilla, non recte ei ^ ä tutore petitum videri: periculumque eorum, quae curator non jure datus gessit, non sine ratione eum, qui petit, cogendum agnoscere. Etalia parte eiusdem libri ita respondit: Si matris judicium Princeps secutus, curatores filiae ejus dedit, periculum nd- (1. v. /. 21. §. 3. infr. äecxcusat. I . un. C. tibi petant, tut. (2. I. i.§. 4. /. 44. infir. de excusat. (3. l.fiC.d.t. (4. Vide tamen l. I. §. I. infr. quando appellaud.Jit. I. 13. §. I. .circafin.. infr. de excusat. (fi. Lib.q.C.%1. (7. i. 3./. 6. C.h.t. (g. d. I. 6. (9, h. t. (10. I. 2. §. 23. infr. ad SC. Teri ali fi. pen. Infl. eod l. 2. §. 32. (12. I. 4. C. h. 1.1. 28. §. 1 . vers ne nutent, tnin. tutor. (13. I. C. h. t. (14. I. 3. §. z.supr. de tutel. ('15. I. 43- §- %-supr. de procurat. (16. Vide tamen l. 39. §. 1. infr. de adrnin. &peric. tut. (17. Fac. /. iq.supr. tit.prox. (ig. Im- l. 2. C. (I I. d. ne autem. C. de ad- ministratioms eorum eam respicere debere. §. 6. Qui qualitercun- que di misti sunt per excusationem ä tutela , necesse non habent 16 petere pupillis tutorem, ut ait Severi & Antonini Constitutio. 3. PAULUS lib. 10. Responsorum. TlEcreto Decurionum & ipsum Magistratum 17 curatorem dari potuisse, respondi. 4. TRYPHONINUS lib. 13. Disputat. pRedendum est, & eam matrem Constitutione contineri , qua> z patre non legitime tutores testamento vel codicillis datos liliis impuberibus, non postulavit decreto confirmari. §. 1. Sin autem idoneis datis tutoribus pluribus.unus eorum vel decessit; vel temporalem excusationem accepit: mater, qiue proptereain locmn illius alium non petit, quia numerus reliquorum administrationi tu- telce sufficiebat, incidit quidem in verba Constitutionis, sed sententia excusatur. 18 tz- 2. Sed si suspecto tutore pupilli accusato , decretum erit, ei adjungi alios, mater eos quoque petere debet: &, si non petit, incidet in sententiam Constitutionis. §. 3. Hsc autem mater ab omni quidem bonorum vindicatione intestatorum filiorum 19 repellitur, fi vero maritus ei fideicommissum a filio reliquerit, cui mulier non petit tutorem, fi fine liberis decesserit , vel sub hac ipsa conditione, fi intestatus mortuus erit: sideicommifli petitio , quoe ex alieno judicio descendit, non 20 est perempta. §. 4. Quas autem suspectum tutorem non fecit, nec verbis, nec sententia Constitutionis in poenam incidit; quod ejusmodi facta dijudicare & sestimare, virilis animi est: & potest etiam delicta ignorare mater : satisque est, eam petisse talem , qui inquisitione per Pnetorem habita idoneus apparuit. & ideo nec judicium ejus sufficit ad eligendos tutores, sed inquisitio fit, etiam si maxime in bona propria liberis suis testamento tutores dederit. T I T. VII. DE ADMINISTRATIONE 21 ET PERICULO 22 TU- , TORUM ET CUBATORUM , QU 1 GESSERINT 23, VEL NON 24: ET DE AGENTIBUS, VEL CONVENIENDIS 25 , UNO VEL PLURIBUS. I. ULPIANUS lib. 35. ad Edictum. IssErere atque administrare tutelam , extra ordinem tutor cogise- VJ let. §. 1. Ex quo icit 26 , se tutorem datum, si cesset tutor, suo periculo cessat. Id enim a Divo Marco constitutum est: ut, qui scit se tutorem datum, nec excusationem, si quam habet, allegat intra tempora prastituta , suo periculo cesset. §. 2. Sufficit tutoribus ad plenam defensionem, sive ipsi judicium suscipiant, sive pupillus ipsis 27 auctoribus : nec 2g cogendi 29 sunt tutores cavere, ut defensores solent. Licentia igitur erit, utrum malint ipsi suscipere judicium, an pupillum exhibere , ut ipsis auctoribus judicium suscipiatur: ita tamen , utprohis, qui fari non possunt, vel absint, ipsi tutores judicium suscipiant; pro his autem , qui supra septimum annum aetatis sunt, & praifto fuerint, auctoritatem praeirent. §. 3. In causis autem adultorum licentia erit agentibus, vel ipsum adultum präsentem in judicium vocare, ut consensu curatoris conveniatur: vel contra curatorem agere, utipse litem suscipiat. In absentibus autem adultis omnimodo contra curatorem agendum. §. 4. Non denegari autem neque tutoribus, neque curatoribus, etiam debitores pupillorum vel adultorum, ex persona sua, prospectu officii, in judicium 30 vocare: vel eis.hoc facientibus-, suum accommodare consensum. 2. IDEM lib. 9. ad Edictum. CI tutor condemnavit, sive ipse condemnatus est: pupillo , & in 31 pupillum potius actio judicati datur: & maxime si noa se liti obtulit, sed cum non posset, vel propter absentiam [pupilli], vel propter infantiam auctor ei esse ad accipiendum judicium. Et mo vide l. 2. §. 39. U 40. infir. ad SC. TertulL (19. L 2. §. L 'J"upr. h. t. (20. Immo vide /. 6. C. ad SC. TertuU. I. 10. C. de legit. bered. (:i. Lib. 5. C. 37. (2:. Jib.^.C. 38. (23. Fac. 3. C. 44. 45- 47- 48- 57-, (24. V C. (25. Far. 5. C. 39.40.52. 54. (t6. L 5. in fi r.. infr. b. t. (27. V. i. 2. C. qui it git. personam. (28. Vide tamen !. 23. infr. b. t. (29- l. 28. §. 3. C. de tdmin. tut. (30. I. 22. /. 46. in fin. infr.b- t. I. 1 8..C. deadmin.tut. (31- I- I- C. quando exfaiio tut. hoc 782 78 1 De adminiflisiiione & p;;riculo tutorum &c„ V 4- IDEM lib. <), ad' Edictum. _ EI in partes, vel in regiones: &, si ita fuerit divisa, unusquisque exceptione suminovebitur pro-ea parte 13, vetregio- hoc etiam D. Pius rescripsit. Et eximie multis rescriptis declaratum est , m pupillum dandam actionem judicati lemper , tutore condemnato: nisi abstineatur 1: tunc enim nec in tutorem, nec in pupillum, nec pignora tutoris capienda esse , sepe rescriptum est. appellamus. Nec quisquam putet, ad hos periculum 7 nullum redundare. Constat enim , hos quoque , excussis 8 prius facultatibus ejus , qui gesserit, conveniri oportere: dati sunt enim , quasi observatores actus ejus, & custodes : imputabiturque eis quandoque, cur, si male eum conversari videbant, suspectum [eum] non fecerunt. Assidue igitur & rationem ab en exigere eos oportet, & sollicite curare, qualiter conversetur : &, si pecunia sit, qu:c deponi postit, curare, ut deponatur 9 ad p riediorum comparationem. blandiuntur enim sibi, qui putant, honorarios tutores omnino non teneri: tenentur enim secundum ea, quae supra ostendimus. §. 3. Quamvis autem ei potissimum se tutelam commisturum Prxtor dicat, cui testator delegavit, attamen nonnun- quam ab hoc recedet: utputa si pater minus penso consilio hoc fecit, forte minor viginti quinque annis; vel eo tempore fecit, quo iste tutor bonx vitse, vel frugi videbatur : deinde postea idem coepit male conversari ignorante testatore ; vel si contemplatione facultatum ejus res ei commista est , quibus postea exutus est. §. 4. Nam & si unum pater dederit tutorem, nonnunquam ei adjunguntur curatores. Nam Imperator noster cum Patre rescripsit: cum duos quis libertos suos tutores dedisset, unum rerum Italicarum, alium rerum Africanarum, curatores eis adjungendos : nec patris secuti sunt voluntatem. §. q. Quod in tutoribus scriptum est, & in curatoribus erit observandum, quos pater testamento destinavit, a Prstore confirmandos. §. 6. Apparet igitur , Prxtori curx fuisse, ne 10 tutela per plures administretur: quippe etsi pater non destinaverit, quis gerere debeat: attamen id agit, ut per unum administretur, sane enim facilius unus tutor & actiones exercet & excipit, ne per multos tutela spargatur. §. 7. Si non erit d testatore elecius tutor, aut gerere nolet: tum is gerat, cui major II pars tutorum tutelam decreverit. Prxtor igitur jubebit eos convocari 12 : aut si non coibunt, aut coacti non decernent , causa cognita ipse statuet, quis tutelam geret. §. 8- Plane si non consentiant tutores Pnetori, sed velint omnes gerere , quia fidem non habeant electo, nec patiuntur succedanei este alieni periculi: dicendum est-, Prstorem permittere eis omnibus gerere. §. 9. Item si dividi inter se tutelam velint tutores , audiendi sunt: ut distribuatur inter eos administratio , ne 14, quam non adimniltrat. 5. IDEM lib. 35. ad Edictum. JTa autem depositioni is pecuniarum locus est, fi ea summa corradi, [id est, colligi] possit, ut comparari ager possit: si enim tam exiguam esse tutelam [facile] probatur, ut ex nummo refecto prxdium puero comparari non possit, depositio cessat, t Quae ergo tutelce quantitas depositionem inducat, videamus ? Et cum causa depositionis exprimatur, ut pnedia pupillis comparentur : manifestum est, ut ad minimas summas non videatur pertinere : quibus modus pra'finiri generaliter non potest; cum facilius , causa cognita, per singulos possit examinari. Nec tamen auferenda facultas est, etiam minores summas interdum deponi postulare , si suspecti tutores esse videantur. §. 1. Geffife autem videtur tutor, qui quid omnino pupillare attigit 16 , etiamsi modicum : cessant- que partes eorum , qui solent cessantes cogere administrare. §. 2. Quod si, pofteaquam gessit, tunc se gestu abstinuit, etiam suspecti postulatio succedit. §. 3. Quod si quis tutelam mandaverit gerendam, gestaque fuerit ab eo, cui mandatum est : locus erit tutela: actioni. * videtur enim gefiijsc, qui per alium gestit. Quod si non accessit is , cui mandatum est, utili actione convenitur. §. 4. Debitor patris, qui tutelam administravit filii, tutelx judicio tenebitur etiam ob id, quod patri debuit. 17 §.5. Si tutor pupillum suum puberem factum non admonuerit, ut fibi curatores peteret : (sacris enim Constitutionibus hoc facere jubetur , qui tutelam administravit) : an tutela judicio teneatur ? Et magis puto , sufficere tutela judicium, quasi connexum 18 sit hoc tutela officio, quamvis post pubertatem admittatur. §. 6. Post completum vigesimum quintum annum atatis , si nondum rationes reddita sunt, nec ad causam instrumenta pertinentia , fidei ac verecundia curatorum convenit, ut consilio suo coeptam 19 litem perficiant. Si igitur cessent in his, qua constituta sunt, faciendis, magis puto sufficere negotiorum gestorum judicium, etiamsi astum est: si tamen hujus rei ratio reddita non est. §. 7. Julianus lib. xxi. Digestorum hujusmodi speciem proponit: Quidam decedens filiis suis dederat tutores , [&] adjecerat, eos [.que'] aneclogistos ese volo : & ait Julianus, tutores, nisi bonam 20 fidem 21 in administratio- ne prastiterint, damnari debere, quamvis testamento comprehen-- sum sit, ut aneclogisti efent. Nec eo nomine ex causa fideicommissi quicquam consequi debebunt, ut ait Julianus. & est vera ista sententia : * nemo enim jus publicum remittere potest hujusmodi cautionibus, nec mutare formam antiquitus constitutam : damnum 22 vero, quodcunque ex tutela quis senserit, & legari, & per fideicommissum ei relinqui potest. §. 8- Papinianus lib. v. Responsorum ita scribit: Pater tutelam filiorum confilio matris geri mandavit, tr eo nomine tutores liberavit. Non idcirco minus officium tutorum integrum erit, sed viris bonis conveniet, salubre consilium matris admittere : tametsi neque liberatio tutoris , neque voluntas patris, aut intercessio matris tutoris officium infringat. §. 9- Ds- que adeo autem licet 23 tutoribus patris prxeeptum negligere , ut si pater caverit, ne quid rei sua: distraheretur, vel, ne mancipia distrahantur , [vel] ne vestis, [vel] ne domus, [vel] ne alim res periculo subi e ei a , liceat eis contemnere hanc patris voluntatem. §. 10. Ex quo 24 innotuit tutori, le tutorem esse : scire debet, periculum tutelx ad eum pertinere. Innotescere autem qualiter qualiter sufficit, 11011 utique testato eum conveniri, nam etsi citra testationem , scilicet undecunque cognovit: nulla dubitatio est,, quin debeat periculum ad ipsum respicere. T j 6. IDEM lib. 36. ad Edictum. ilOc autem , quod cognovit tutor , pupillus probare debebit. (i. I. ult. in fin.supr.fi quis caution. (2. I. 89- infr. de adquir. vel omittr. hered. (3. I. 24. §. 1. infr. h. 1.1. 7. infin. infr. de curat,furiosi, ult. C. de auctor, praß and. (4. §. 1. vers. quod fi nemo. Inst. dejatisd. tut. I. 14. §. I.infr. de solutior.. (5. l. 3. §. 5. Infr. judicat, solvi. (6. I. 60. §. 2 .supr. de ritu nupt. 1. 26. §. I. supr. de testam, tut. /. 14. §. 1. infr. de folution.- (7. d. I. 60. §. 2. I- 4- §• 3- infr. rem pupilli salv. L 1. C.si tut. non gesserit. (8- L 39- §: II ■•■■infr. h. t. l. 6. C. arbitr. tut. (9. /. S- in pr. infr. h. t. (io. V. /. 24. infin. infr. h. t. (11. /.. 19. §. 1. supr. de testam, tut. % U vers. quod fi non f uerit.Inst.de satifd. tut. ( 12 . jsiov. 118 - c: 5. (13. /. 46. §. 6. /. 47. §. 2. I. si. I- ?; »ifr. h. t: l.-ult. C.fi ex plurii, tut. I. 2. C. de peric. tut.- 1. 2. C,- de divid. tut. (14. A. l.qi. (15. L. 3. §. 2. infin.supr.-h. t,- (16. L siinsin.infr. de magifir. conven. (17. L 5* infr. detutel. is ro.tiov.. (18. Adde j. II. C. arbitr.- tut. (19. I. 24. insin. L 27. infr. de appellat. -L um- C. ut causa: post pubertat. (20. /.60. in sin. supr. mandati.- (21. I. 20. in sin. infr. de liberat: legat. (22. 1: 39. §. 13. /. 41. insin.. infr. h. t: (23. Obst. I. 7. C.de admin. tut. (24. I. 1. §. 1 .supr.. I. 17. infr. I. 19. C. h. t,- r, IDEM 783 Digestorum Lib. XXVI. Tit- VII. 7. IDEM lib. 35. ad Sabinum. '"PUtor, qui repertorium non fecit, quod vulgo Inventarium ap- A pellatur, dolo fecisse videtur : nili forte aliqua necessaria & just.ssi ma causa allegari poflit, cur id factum non iit. Si quis igi- tc r dolo inventarium non fecerit, in ea conditione est, ut teneatur in id , quod pupilli interest: quod ex jurejurando in litem ssti- matur. f Nihil itaque gerere ante 1 inventarium factum eum oportet. nisi id, quod dilationem 2 nec modicam exspectare possit. §• I- Si tutor ceffaverit in distractione earum rerum, qux tempore depereunt 3 , suum periculum facit: debuit enim con- festim officio suo fungi, f Quid , li contutores exspectabat, vel disserentes , vel etiam volentes fe excusare, an ei ignoscatur ? Et non facile ignoscetur: debuit enim partibus suis fungi: non quidem prxcipiti festinatione, sed nec moratoria cunctatione. §. 2. Competet adversus tutores tutela: actio, si male contraxerint 4: [hoc est] , si prsdia comparaverint non idonea, per sordes aut gratiam, f Quid ergo, si neque sordide, neque gratiose, sed non bonam conditionem elegerint? Recte quis dixerit, solam latam ; negligentiam eos prxstare in hac parte debere, §. 3. Si post depositionem pecunix comparare prxdia tutores neglexerunt, incipient in usuras conveniri. Quamquam enim a Prxtore cogi eos oportet ad comparandum, tamen, si cessent, etiam usuris plectendi sunt tarditatis gratia; nisi 6 [11] per eos factum non est, quo minus compararent. §. 4. Peeunix, quam in usus suos converterunt tutores , legitimas 7 usuras prxstant: sed hoc ita demum, si evidenter doceantur, pecuniam in usus suos convertisse. Cxterum non utique qui non freneravit, vel non deposuit, in suos usus vertit. Et ira Divus Severus decrevit. Doceri igitur debet, in usus suos pecuniam vertisse. §. 5. Vertisse in suos usus [non] accipimus eum, qui debitor patris \ upilli fuit, deinde ipse sibi 8 non solvit : hic enim eas usuras prxstabit, quas patri promiserat. §. 6. Si tutor pecuniam pupillarem suo 9 nomine fceneravit, ita demum cogetur usuras, quas percepit, pnestare, si suscipiat pupillus exterorum nominum periculum. §. 7. Si deponi oportet pecunias ad prxdiorum comparationem, si quidem factum est, ufurx non current : sin vero fastum non est, si quidem nec prxeeptum est, ut deponantur, pupillares prxstabnntur; 11 praeceptum est, & neglectum , de modo usurarum videndum est. Et solent Pnetores comminari , ut, st non fiat depositio, vel quanto tardius fiat, legitima: usura: prastentur; fligitur comminatio intercessit, judex, qui quandoque cognoscet, decretum Prxtori.s sequetur. §. 8- Idem solent facere Pnetores etiam circa eos tutores, qui negant habere ad alendos pupillos penes fe aliquid: ut quidquid constiterit penes cos esse, ejus gravissima usura pendatur. & hoc persequi oportere judicem, palam est, cum & alia poenx adjectione, §. 9. Residuarum autem summarum pupillares usuras pendi oportet, §. io, Qux autem sunt pupillares usirie -videndum efi. Et apparet, hanc elfe for- mam usurarum, ut ejus quidem peeunix, quam quis in usus luos convertit, legitimam 10 usuram prxstet. Sed & si negavit, apud se ejse pecuniam, & Prxtor pronunciavit contra eum, legitimas solvere debebit: vel si moram depositi fecit, & Praetor irrogavit ei legitimas. Sed & si, dum negat aliquam quantitatem penes se ejse, pupillis ad onera sua expedienda imposuit necessitatem , mutuam pecuniam legitimis usuris accipiendi, tenebitur in legitimis. Item si a debitoribus legitimas exegit, f Ex exteris causis fecundum morem 11 provinciae praestabit usuras, aut quincunces, aut trientes , aut si qux alix leviores in provincia frequentantur. §. 11. Usurx :i tutoribus non statim exiguntur, sed interjecto tempore, ad exigendum, & ad collocandum, duum mensium. 12 Idque in judicio tutelx servari solet. Quod spatium seu laxamentum temporis tribui non oportet his, qui nummos impuberum, vel adolescentium, in suos usus converterunt. §. 12. Si usuras exactas 13 tutor vel curator usibus suis retinuerunt, earum usuras agnoscere eos oportet: sane enim parvi refert, utrum sortem pupillarem, an usuras in usus suos converterint. §. 13. Peeunix, qux 784 |in arca fuit, c,.am heredes curatoris tamdiu usuras prxstabunt, I quamdiu non inierpcllaverint, ut loco defuncti curator constitua- I tur. §. 14. Si tutor pro curatore condemnetur 14, an etiam in usuras condemnandus sit, quxritur ? Et placet (ut multis Rescriptis continetur, & Papinianus lib. xil. Quxstionum ait), etiam in uiuras eum condemnandum, si suspectum facere su- persedit. Et quidem eas demum usuras cogendum prxstare, quas etiam sux adminisirationis cogitur. §, 15. Sciendum est, tutorem & post officium finitum, usuras debere in 1$ diem, quo tutelam restituit, 8. IDEM lib. 23. ad Edictum. CI tutelx agat is, cujus tutela administrata est: dicendum est, o nonnunquam diem creditx peeunix exspectandum ; st forte tutor pecuinas crediderit pupilli nomine, quarum exigendarum dies nondum venit. Sane, qnod ad pecunias attinet, ita [demum] verum est, si potuit & debuit credere : exterum , si non debet credere , non exspectabitur. 9. IDEM lib. 36. ad Edictum, l AUoties tutor pecuniam pupillarem fcenori dat, stipulatio hoc or- dine facienda est: Stipulari enim debet aut pupillus, aut servus pupilli. Quod si neque pupillus ejus xtatis erit, ut stipulari possit, ueque servum habebit, tunc ipse tutor, quive in ejus potestate erit: quo casu Julianus fxpissime scripsit, utilem actionem pupillo dandam. Sed & si absens jlit pupillus, oportere tutorem iuo nomine stipula i, nequaquam ambigendum est, §. 1. Si pater- familias eum, pro quo sidejussit, tutorem dederit filio suo : officio tutoris convenit, ut, cum dies peeunix prxterierit, creditori debitum solvat : L ideo, cessante eo, si pupillus line tutelx factus solverit ex causa fidejussoria, non solum mandati, sed etiam tutelx agere poterit: hoc enim ei imputatur , cur pro se non solverit. Quod si in diem debitor fuit iste tutor , quibusdam videtur, non venire iu tutelx judicium : si modo is dies post tutelam finitam supervenit, Quod si dies adhuc durante tutela venit, putant, omnimodo devolvi in tutelx judicium. Ego & hoc, & superius ita verum puto, si facultatibus labi tutor coepit: exterum, si idoneus tutor fuitnihil venire in tutelx judicio. Nec quisquam putet, nullum essectum hoc habere : namque si quis dixerit, in tutelx judicium devolvi: & privilegio locus est , & fidejussores tenebuntur, si rem salvam fore cautum est. §. 2. Item li temporali actione fuit obligatus tutor, dicendum est, locum elfe tutelx judicio, ut perpetua actio sit. §. 3. Et generaliter , quod adversus alium prxita- re debuit pupillo suo , id adversus fe quoque prxstare debet: fortassis & plus, adversus alios enim experiri sine ih actione non potuit, adversus fe potuit. §- 4. Sed si sub usuris gravioribus patri pupilli pecuniam debuit, quam sint pupillares, videndum est , an ei aliquid imputetur? Etsi quidem solvit, nihil est, quod ei imputetur, potuit enim solvere , nec onerarejse usuris: si vero non solvit, usuras cogendus est agnoscere , quas a fe exigere debuit. §. ;. Sicut autem solvere tutor, quod debet, ita L exigere, quod stbi debetur , potest, si creditor fuit patris pupilli, nam L fibi 17 loivere potest, si modo fuit pecunia , unde solvat 18: & si usure fuerunt graviores, qux ei debebantur , relevabitur ei pupillus, quia tutor fe potuit liberare : sicut aliis quoque solvere & potuit, & debuit. §.6. Nec utique necetie habet, fi conveniatur, per judicem solvere: idcircoque si mala causa pupillaris est, denunciare sibi verum debet. Denique Imperator Antoninus cum Patre, etiam honoraria eos imputare pupillo prohibuit, si supervacaneam 19 litem instituissent, cum convenirentur a vero creditore; nec enim prohibentur tutores bonam fidem agnoscere. §. 7. Non tantum autem sibi solvere tutor , verum etiam sibi creditam pecuniam scribere [potest], ut Marcellus lib. vili. Digestorum scripsit: seque mutua pecunia poterit obligare , sibi mutuam proscribendo. z. 8- Constat eum, qui ad augmentum datur (utputa ad bona materna, qux postea accesserunt, vel ad quid aliud augmentum) administrare bona pristina non solere, f Si autem suspectum 20 facere (1. I. ult. §. i, C. arbitr. tut. (2. Adde l. 22. in fin. C. h. 1.1. ult. in fin. C. de tut. U curat, qui satis non ded. (3. d. I. 22. in fin. (4. v. L S7. in fin. infir. b. t. (9. I. 223. in pr. infir. de verb.jign, (6. I. 3. C. deufiur. pupiil. (7. /. 38 .fiupr. de negot. gest. I. 1. C. de ufiur. pttpill. (8. d. I. 38. (9. I. q&.%.2.infr.h.t. (10. §.4 .fiupr. hic. I. I. C. de ufiur. pupili, l. 3. C. arbitr. tut. I. 38- fiupr. de negot. gest. (11. L 1. inpr.fiupr. de ufiur. (12. Nov. 72. c. 6. vide ta- priorem De adminiftratione & periculo tutorum &c. vel satis ab eo exii; 785 _ priorem tutorem supersedit §. 9. Per contrarium pillovel curator tenetur , quamvis non facit, ut ipsa augmenta non pertineant ad curam priorum , ad quos omnis utilitas pupillorum debet pertinere. Sive igitur datus est , communicatur periculum cum prioribus : sive datus non est, tenetur administrationis necelsitate , is, qui antea erat datus. 10. IDEM lib. 49. ad Edictum. rjEneraliter, quotiescunque non fit nomine pupilli, quod quivis ' J paterfamilias idoneus facit 3 , non videtur defendi: sive igitur solutionem, sive judicium , sive stipulationem detrectat, defendi non videtur. 11. IDEM lib. 33. ad Edictum. pirca pupillum, cujus tutor servus erat pronunciatus, Divus ^ Pius rescripsit, in rebus, quas ex pecunia pupilli servus comparaverat, dominum non poste uti prorogativa deductionis, f Quod & in curatore observandum est. 12. PAULUS lib. 38. ad Edictum. pUm plures tutelam gerunt, nulli eorum in contutorem 4 actio pupilli nomine datur. §. 1. Quae bona fide ä tutore gesta sunt, rata; habentur etiam ex Rescriptis Trajani & Hadriani; & ideo pupillus rem a tutore legitime distractam vindicare non potest, nam & inutile est pupillis, si administratio eorum non servatur, nemine scilicet emente. 6 Nec interest, tutor solvendo fuerit, necne : cum , si bona fide [res] gesta sit, servanda sit; si mala fide alienatio non valet. §. 2. Nimium est, licere tutori respectu existimationis pupilli, erogare ex bonis ejus, quod ex suis non honestissime fuisset erogaturus. §. 3. Cum tutor non rebus duntaxat, sed etiam moribus pupilli praeponatur : in primis mercedes praeceptoribus , non quas minimas poterit, sed pro facultate patrimonii, pro dignitate 7 natalium constituet; alimenta 8 servis, libertisque , lunnunquam etiam exteris, si hoc pupillo expediet, praestabit; solennia munera 9 parentibus cognatisque mittet. Sed non dabit dotem sorori alio patre natae, etiamsi aliter ea nubere non potuit: nam etsi honeste , ex liberalitate tamen fit, quae servanda arbitrio pupilli est. §. 4. Si tutor pecuniam pupillarem credere non 10 potuit, quod non erat, cui crederet, pupillo vacabit. 13. GAJUS lib. 12. ad Edictum provinciale. ’J'Utor , secundum dignitatem 11 facultatesque pupilli modum servorum astimare debet, qui circa eum futuri sunt. §. 1. N011 12 est audiendus tutor, cum dicat, ideo cessasse pupillarem pecuniam, quod idonea nomina non inveniret, si arguatur 13 eo tempore suam pecuniam bene collocasse. §. 2. In solvendis legatis & fideicommissis attendere debet tutor, ne cui non debitum solvat: nec nuptiale munus matri 14 pupilli, vel sorori mittere. 1; f Aliud est , fi matri forte, aut fotori pupilli tutor ea, quae ad victum 16 necessaria sunt, prostiterit, cumsemetipsa sustinere non possit: nam ratum id habendum est. Ncc enim eadem causa est ejus, quod in eam rem impenditur, & quod muneris , legatorumve nomine erogatur. 14. PAULUS lib. 8. Brevium. J^Tiam contutoris factum imputatur collegae 17, si potuit & debuit suspectum facere : interdum & si debuit satis petere: nam, fi idoneus subito lapsus est, nihil collega: imputari potest. 15. IDEM lib. 2. Sententiarum. j^I tutor constitutus, quos invenerit debitores, non convenerit, ac per hoc minus idonei efficiantur: vel intra 18 fex primos menses pupillares pecunias non collocaverit: ipse in debitam pecuniam, &in usuras ejus pecuniae, quam non fceneravit, convenitur. 19 16. IDEM lib. 6. ad Sabinum. Jm quaeritur judicio tu eloe, quae nomina ä tutore facta agnosce- 786 ■ —f — , - ... dere- plectetur. | re pupillus debeat: Marcellus putabat, fi tutor pecuniam pupilli tranum autem, qui datus est simpliciter tutor pu- mutuam dedisset, & suo 20 nomine stipulatus esset, posse dici, n quid postea 1 augmenti accesserit, periculo nomina integra pupillo salva esse, deperdita .& male contracta us soleat 2 ad augmentum dari curator: quae res ad 21 tutorem pertinere : sed verius se nutare . nosse tutorem eam Ctfn pertinere : sed verius se putare , posse tutorem eam conditionem adolescenti deferre, ut id, quod geliisset tutor in contrahendis nominibus, aut in totum agnosceret, aut a toto recede- Tc’ l ta ( ut l )erillJe osset, ac si tutor sibi negotium geliisset. Idem est, & si pupilli nomine credidisset. . 17- POMPONIUS lib. 17. ad Sabinum. QU. stEis est ab eo , qui jus jubendi habet, tutelam gerere: si celiasset 22 , ex quo jussus est, indemnem pupillum praestare debebit, non ex quo tutor esse coepit. 18. JULIANUS lib. 21. Digestorum. QUi tutor negotia pupilli gestit, quamvis in nulla re auctorpu- N ''"' pillo fuerit, quin tutelae judicio teneatur, dubitari non oportet 1 quid enim prohibet, ita patrimonium pupilli compositum esse, ut nihil gerere necesse sit, in quo tutoris auctoritas interponi debeat? §. 1. Ex duobus tutoribus , si cum altero astum fuerit , alter 23 non liberabitur. 19. ULPIANUS lib. 1. Responsorum. ^Ctus fui rationem concuratori 24. reddere non esse compellendum : sed , nisi cum eo administrationem communicet, [ aut si non] ex fide curam gerat, suspectum postulari posse. 20. IDEM lib. ;. de Officio Proconsulis. 'J^Utor vel curator, cujus 25 injusta appellatio pronuntiata erit, cujusve excusatio recepta non sit, ex quo accedere ad administrationem debuit, erit obligatus. 21. MARCELLUS lib. lingulari Responsorum. [ Ucius Titius Gajum Sejum filiumfamilias testamento filio suo tutorem dedit; Gajus Sejus, sciente & consentiente patre , tutelam administravit: Quaero, an defuncto Gajo Sejo actio tutelae adversus patrem ejus, & in quantum competat ? Marcellus respondit, secundum ca , quae proposita essent, actione 26 de peculio , & de in rem verso patrem teneri : nec multum videri in hoc casu facere patris scientiam & consensum ad obligandum eum in solidum : nili forte contutore vel alio quo volente cum facere suspectum, intercesiit, & quali in se periculum recepit. 22. PAULUS lib. 3. ad Edictum. 'T r Utor ad utilitatem pupilli & 27 novare , & rem in judicium 28 deducere potest. Donationes 29 autem ab eo factae, pupillo non nocent. 23. ULPIANUS lib. 9. ad Edictum. ATUlgo observatur, ne tutor caveat 30, ratam rem pupillum babi- ' turum: quia 31 rem in judicium deducit. Quid tamen, si dubitetur, an tutor sit, vel an duret tutor, vel an gestus illi commissus sit? /Equum est, adversarium non decipi. Idem & in curatore est , ut Julianus scripsit. 24. PAULUS lib. 9. ad Edictum. lAEcreto Praetoris actor 32 constitui periculo tutoris solet, quo- tiescunque aut diffusa negotia sint, aut digni/as vel aetas, aut valetudo tutoris id postulet. Si tamen nondum fari pupillus potest , ut procuratorem facere postit, aut absens lit , tunc actor necessario constituendus est. §. 1. Si duobus simul tutela gerenda permissa est , vel ä parente , vel ä contutoribus , vel a magistratibus : benigne accipiendum est , etiam uni 33 agere permissum : quia duo simul agere non possunt. 25. ULPIANUS lib. iz. ad Edictum. CI minoris actum fuerit cum tutoribus, adsistentibus curatoribus, O A pupillus ob hoc egerit cum curatoribus, & ei sint condemnati in id, quod sua intererat 34, minoris tutores culpa eorum condemnatos non esse: an restitutio adversus tutores cesset? Et Papinianus responsorum lib. II. ait, nihilominus posse restitui : & id- (1. /. ult, §. 7. C. ile curat, furios. (2. I. ult. C. in quib. cujib. tutor, habenti. (3. v.l.^.inpr.infr.h.t. (4. l.^a.infiu. infr. eoi. l.w.infr. de curat, furios. (6. I. 24. §. l.supr. de minor- (7. I. 13. in pr. infr. h. t. (8- l. I. §. 8- infr. de tut. £7 ratio». (9. Immo vide /. 13. §. ult. infr. h. t. (10. I. 3. C. de tisur. fupill, (11. /. 12, §. 3 .supr. h. t. adde l. 12. §. q.fupr. dereligios. (12. Hoc mutat. Nov. 72. c. 6. (13. Adde /. 5. §. 4. in sin. Jupr. commodati. (14. /. 1. §. 5. infr. de tutela: £7 ration. (15. Immo vide/. 12. §. 3 .supr.h.t. (16. I. 4. infr. ubipupili. educari. I. 1. §- 2. infr. de tute Ite £7 ration. Tom. I. (17. I. 39. §. 16. infr. h. 1.1. %. in sin. infr. de magiflr. conveu. (18. Vide tamen /. 7- §■ I l.supr. h. t. (19. Hoc mutat. Nov. 72. c. 6. (20. /. 46. §. 2. zvfr. h. t. (21. /. 24. in sin. C. eod. Nov. 72. c. 6. (22. 1. 5. in pi.supr. h. t. (23. I. 39. §.15. infr. eod. I. 23. infr. de tutela £7 ration. (24. I. 32. 111 fin infr. h. t. (25. /. 39. tz. si. infr. eod. I. 15. in sin. i', de excusat, tut. (26 Immo vide l. 7 .supr. de tutel. (27. I. 20. §. 1. infr. de novat. (28. /. I. in sin. supr. h. t. (29. I. qsi. m fii. infr. eod. (30. 1. 13. C. h. t. (31. /- ii- §- 7- infr.de exccpt. reijudic. (32. /. 13. in sin. supr. de tutel. (33- L 3- §• 6- supr. h. t. I. 1. C.Jt ex plurib. tutor. (34. L so. §- I- infr. de tutela £7 ration. D d d »irco 78 i Di tr c ftorum T iD XXVI. sit. VII. 788 circo curatores , fi nontinm judicatum fecerunt, posto provocantes per exceptionem doli confectui, ut eis mandentur i adventu, tutores actiones. Quid tamen , [i jam fecerunt judicatum curatores ? Proderit hoc tutoribus, quoniam nihil minori abest, qui de pneits magis, quamde damno sollicitus est : nisi forte mandare actiones paratus sit curatoribus. 2 si. PAULUS lib. 24. ad Edictum. C PUm} curatore 2 & protutore 5 » etiam manente administra- tione , agi potest. 27. IDEM lib. 7. ad Plautium. 'T'Utor, qui tutelam gerit, quantum ad providentiam pupilla, rem , domini 4 loco haberi debet. 28- MARCELLUS lib. 8. Digestorum. 'T'Utor pro. pupillo in judicium vocatus, solennster cavit: Siin- ter moras puer ad pubertatem pervenit 5, non est cogendus accipere judicium. 1. Tutor, qui post pubertatem pupilli negotiorum ejus administratioue abstinuit, usuras praestare non debet, ex quo 6 obtulit pecuniam : Quin etiam justius mihi videtur, eum, per quem non stetit, quominus conventus restitueret tutelam, ad praefationem usurarum non compelli: ( Ulpianus notat: Non sufficit obtulisse, nisi & deposuit 7 obsignatam tuto in loco :) 29. IDEM lib. 8- Digestorum. jyTAximeque heredem tutoris, nam periniquum est, eum, cui A forte post viginti annos, vel amplius, in mentem venit, tutelam reposcere, etiam usuras postulare. 30. IDEM lib. ai. Digestorum. 'T’Utoris praecipuum est officium, ne 8 indefensum pupillum relinquat. ;i. MODESTINUS lib. 1. Excusationum. TVvi Severus & Antoninus Augusti Sergio Juliano: Forma, qua singuli tutores, prout quisque geffit tutelam, nonnimquam in solidum 9 tenentur, duntaxat intra pubertatis tempora locum habet: non etiam , si post pubertatem administraverint. 32. IDEM lib. 6. Responsorum. Clne herede tutor deeelfit: Qiuero, an curator pupillo datus, cum o neque inventaria, neque alia instrumenta ä fidejussore tutoris exhibeantur, postit eundem fidejustbrem convenire ex stipulatione, quanti pupilli interest? Modestinus respondit, * in id, quod tutor conveniri potuit, fidejussorem 10 [quoque] conveniri posse. §. i. Modestinus respondit, damnum, si quod 11 [datum] accidit eo , quia cautiones soluti vectigalis inventis non sunt, ad tutorem , cujus nulla culpa admissa proponitur, minime pertinere. H. 2. Modestinus respondit, tutorem eorum redituum nomine rationem pupilla reddere debere, qui ex fundo bona fide percipi potuerunt. §. 3. Item respondit, si 12 minus ä servo tutor percepit, quam bona fide ex fundo percipi potuitex eo, de quo pupilla sit obstrictus , quantum ex peculio fervi servari possit, eidem tutori proficere debere scilicet si non perdituro 13 servo admini- strationem credidit. §. 4. Interposito curatore, adolescens fundum Titio vendidit: postea, adgnitafraude, in integrum restitutus, in pofieflionem induci jussus est. Quiero-, an, cum ex hac venditione melior factus non est,. neque in rem suam- quidquam versum probetur, pretium emptori restituere non debeat ? Modestinus respondit*?. Pretium, fundi ab adolescente venundati , si 14 rationibus ejus non profuit 1;, nec quidquam de eo [ii] judicante de in integrum restitutione statutum est, emptorem frustra postulare. §. 5. Item respondit: Sumptibus voluptatis causa ab emptore factis adolescentem onerandum: non esse 16: qui tamen ab eodem, aedificio ita auferri possunt, ut in facie pristina 17 (id est, quie fuit ante venditionem) [aedificium]- esse poffit: emptori auferre, permitti oportere. 5. 6. Lucius Titius coheres & curator sororis sus, eum esset: ex civitate ,, in qua usitatum erat ipsos dominos praediorum- , non: conductores, onera annonarum & contributionum- temporarium sustinere:. morem hunc & consuetudinem ft-mper adser- vatam secutus , & ipse pro communi & individua Hereditate anno, nas pneititit: Quiero, an in rationibus dandis opponi curatori nos. sit, quia non recte pro parte sororis tales impensas fecerat? Mi. destinus respondit, [in] id demum curatorem adultae reputare ex causa, de qua quaeritur, posse, quod ipsa, si rem suam administraret, erogare compelleretur. §. 7. Tutores duo, post venditionem pupillarium rerum factam, pecuniam inter se diviserant: post quam divisionem alter eorum in exilium datus est, durante tutela: Quaerebatur, an actore constituto, contutor ejus partem pupillaris pecuniae petere ab eo poterit? Modestinus respondit: Sihocqua- ritur, an , contutore relegato, contutor ejus, tutelae actionem exercere poffit: non 18 posse, respondi. 33. CALLISTRATUS lib. 4. de Cognitionibus. A Tutoribus & curatoribus pupillorum eadem diligentia exigenda est circa administrationem rerum pupillarium, quam paterfa- milias 19 rebus suis ex bona fide praebere debet. §. 1. Officium tutorum , curatoribus constitutis , finem accipit: ideoque omnia negotia, qme inita sunt, ad fidem curatorum pertinent. Idque etiam D. Marcus cum filio suo Commodo rescripsit. §. 2. Heredibus quoque pupillorum electio eadem adversus tutores, in quo potillimum consistere velint, competit 20 , quie ipsis, quorum tutela administrata sit. §. 3. Principalibus Constitutionibus declaratur: Sumptuum 21, qui bona fide in tutelam, non qui in ipsos tutores fiunt, ratio haberi solet: nisi ab eo, qui eum dat, certum salarium ei constitutum est. 34. JULIUS AQUILA lib. Responsorum respondit. ^D instruendam 22 diligentiam judicantis, & pupilli nun utili. ratem admittendam , servos 23 quoque eorum interrogari posse. ' 3;. PAPINIANUS [lib. 2. Qurest-onum.} TTItor live curator nomina 24, quie juste putat non esse idonea, ä priore tutore vel curatore suscipere quidem cogitur, non tamen exactionem periculo suo facere. 36. IDEM [lib. 3. Qiuestionum.] JNter tutores divisa tutela est : /Equitas, qure merum jus compensationis inducit, propter officium & personam agentis tutoris non differtur, nam divisio tutelae, quie non juris, sed jurisdictionis est, modum administrationi facit , & inter ipsos locum habet, uec experiri cara pupillo volentibus obstare debet. 37. 'DEM [lib. ii. Quaestionum.] Utorcm, qui tutelam gerit, Sabinus & Cassius, prout gerit, in singulas res per tempora, velut ex pluribus causis, obligari putaverunt. §. 1. Secundum quam sententiam servus institor dominica: mercis, vel praepositus.debitis exigendis, si liber factus in eodem actu perseveret, quamvis tempore servitutis obligari non potuerit: pratenti temporis nomine, actione negotiorum gestorum non inutiliter con-venietur,earum scilicet rerum, qua connexam 2; rationem cum his , qua postea gesta sunt , habuerunt: sic [enim] & tutela judicium earum quoque rerum causa tenere placuit, qua post pubertatem- aiimuustrantur, li posterior actus priori cohareat, neque divisus propriam rationem, habet- §. 2. Inde descendit qus- stio , qua vulgo, circa siiiumfamilias tractata est, qui tutor testamento datus, post tutelam gestam emancipatus 26, in eodem officio perseveravit? Et secundum Sabini & Cassii sententiam eveniet, ut dc eo quidem, quod post emancipationem gestum est, in solidum conveniri poffit; de prxterito autem , sive peculium non sit ademptum, sive ademptum lit, in id, quod facerepoffit: quod si superioris temporis nomine,, patrem 27 de peculio pupillus convenire maluerit: (annus enim utilis, ex. quo tutela agi posse coepit, computabitur), ne capiatur pater, inducta totius temporis causa; tempus ,, quo filiusfamilins tutelam geffit, comprehendentium eri. 38- IDEM [lib.. 12. Qtuestionum.] AI plures tutelam non administraverint, & omnes solvendo sint: utrum, quia nulla: partes a.iirriiiistrationis inveniuntur, electio- (1. /.. 1. §.. 18'.. infr. d. t.. (2.. i. 4 .in fn.infr. tf.fi. (3. /.. 1. §- 3 . infi'- de eo r qui pro tut.. (4. L 3 6. §. pen. infr. de fürt. (;. /•■ uit. supr.fi quis, cimtionib. (6.. /.. I. §,. 3 .supr. de ufitr. /.. alsi. C. de ufitr. pupis. (7.. I. 19, C.de ufur. (ti. Ltdt. C. 0 -.fi. (9. V. I. 2» C.dt diviti, tut.. (10.. I.3. iirfr.de- fidejujs. tut. (11. v.. /.. $o-.. infr.. L. fi. (12.. v. /.. 39. infin.. infr.. eod. (tg. Adde- L 24.. §.. 4. supr.. de minor.. (14. L 27. §. r.. in fin.supr.d.t. (15. L 10. C. de grad.Qf aliitreb. minar. (16. Vide tamen L 39. in ßn. supr. de j' minor.. (17.. t.^.infin. C. de-rei vind. (18- l. IZ. in pr. 1.19-in pr.fupr.l.i. C.h.t. (r.9. i.io-.supr.eod!. (20. Immo vide/. 42. in fin. infr.. eod. (21.. L 3- C! eod* (22.. v. t. I.. supr. de side in- flrum. (23. ck- L I. L ult.. infr. de-susperi. t. I. §. 3 .infr. de tutela & ration.. (24. Adde- L 44. in pr. infr. b. f. (2;. /. 17.supr.de nego fi. gest. 1 .1 3.. infr. de tutela ration. (46. /.II. in pr. infr. d.t. (27- d. L ii- in fin. ni 789 De adnnnirtratione & periculo tutorum &c. 7QO ni locus erit? an, ut ejusdem pecuniae debitores , excipere debebunt periculi societatem ? Quod magis ratio suadet. §. i. Si quidam ex bis idonei non sint, onerabuntur sine dubio cacteri: nec inique, cum singulorum contumacia pupillo damnum in solidum dederit, h. 2. linde quxrendum est, an actiones pupillus ei, qui solus convenitur, in alterum pro parte scilicet prastarc debeat? Sed, cum propria cujusque contumacia puniatur , qua fronte poterit hoc desiderari ? 39. IDEM lib. Responsorum. TUI ores, qui post finem tutela per errorem officii durantes rerum adminiltrationem retinuerunt: nominum paternorum i periculum , qua post pubertatem adolescentis idonea fuerunt, prasta- re cogendi non erunt, cum actionem inferre non potuerunt. §. i. Curator ä patre testamento datus impuberis negotiis se per errorem immiscuit: postea a Pratore tutoribus aliis datis , periculum futuri temporis ille , qui postea nihil gessit, non prxstahit. §. 2. Qui se negotiis impuberis non jure tutor datus , secundum patris voluntatem immiscuit, errore comperto tutorem ä Prxtorc constitui consultius petet: ne forte , si rem emptam deseruerit, fraudis vel culpx causa condemnetur. Non idem servatur, si quis ultro negotium alienum gesserit, cum fatis 2 abundeque sufficiat, velin una specie per amici laborem domino consuli. §. 3. Heres institutus, qui non habuit substitutum, priusquam hereditatem adiret, quam impuberi restituere debuit, vita decessit: Cum hereditas in Italia esset, scriptus autem heres in provincia vita decessisset, tutores provincialium rerum culpx nomine condemnandos existimavi: si causam testamenti non ignorantes, utilitatem impuberis deseruerunt. nam hereditatis in provincia fideicommisso restituto, causam quidem juris expediri potuisse, rerum autem admi- nistrationem ad eos recidere debuisse, qui tutelam in Italia suscepissent. §. 4. Adversus tutorem, qui pupillum hereditate patris abstinuit, actionem denegari non oportet creditori , qui cum ipso tutore contraxit: quamvis tutor pecuniam in rem impuberis verteret. §. ;. Curatores adolescentis mutui periculi gratia cautionem invicem sibiprabuerunt, & inteam rem pignora dederunt : Cum officio depolito 3 solvendo fuissent, irritam cautionem esse factam , & pignoris vinculum (olutuin, apparuit. §. (>. Tutor datus adverlus ipsam creationem provocavit: Heres ejus postea victus 4, praeteriti temporis periculum prastabit : quia non videtur levis culpa, contra juris auctoritatem , mandatum tu te 1 a: officium detrectare. §. 7. Rerum provincialium tutores , in Urbe causas appellationis impnberum agentes , rerum Italicarum curatores , ut impuberibus-constituantur, ad officium suum revocare debent : alioquin, fi prius in provinciam redierint, dolum aut culpam eorum in ea quoque parte recte judex conveniet. §. 8. Patruus testamento fratris filio tutor datus , cum in Italia domici- lium haberet, tam Italicarum rerum, quam provincialium admi- Bistrationem lufcepit; atque ita pecuniam ex venditionibus Ronuc refectam, in provinciam trajecit, & in Calendarium pupilli convertit: Tutor in locum ejus Romae substitutus , administrationem pecunia, qux non pertinet ad tutelam suam, suscipere non cogi- tur. §. 9. Cummes testamento , vel tutores inutiliter dati, neque decreto Praetoris confirmati, negotia gesserunt: Vice mutua periculum prxstare coguntur 5: cum officium sponte citra juris adminiculum iniverint, & qui fuit idoneus , decretum Prxtoris curatores vel tutores constituentis implorare debuerit. §. 10. Tutoribus idoneis diem functis, vice mutua periculum ad heredes eorum L non redundat, quod non habuit locum, officio tutela: ma- nente. §. n. Iaeum , qui tutelam gerere noluit, post 7 exteros, qui gesserunt, actionem [utilem] tutelx dari placuit. Quod tamen ex tutela non pervenit ad eos , qui fe negotiis miscuerunt, ed communi negligentia periit: citra substt itionis ordinem xqua- liter omnium periculum (pectat. §. 12. Tutores, pubere pupillo conltituto, litem appellationis inchoatam , jussu Consulum oh no- Utiam rei perfecerunt: Cum judicatum persequi 11011 potuerunt, . j ‘st pr. infr. h. t. (2. I. 20. C. de negat, geft. (z. v. I. ‘‘‘‘•J'-111 quib. ciijib. tittoy. hubenti. (4. I. zo.fupr. h. t. [e. /. I. infin C &e testum, tut. §. q.supr. h. I. (6. v. I. ;Z. infr. h. t. (7. ■ 1. l.Jt tutor vel curut. non gestcrit. adde l. 3. §. 2. supr. h. t. jji. v. I. 1. §. 18. infr. de tutela efi ratio ;. (9. v. I. £8. insin.supr. r ' . v 10 - *• 2- in fin. C. de tutore vel curat, qui satis non dedit. s»l. I. 1 4. Jufrr. b. 1. 1 . 2. in fin. infr. de mugistr. eonven, [12. Ad- periculo culpx non subjiciuntur. §. 13. Ab eo , qui restitutionis auxilio non juvatur, quxstio culpx tutorum , conventione remitti potest: nec donatum, sed transactum videtur. §.14. Ncgligcn- tix tutorum periculo nominum , qux pater usuris majoribus fecit, at nl^ 0 ’ I 111 1’i 11 n quidem actionem g Calendarii prxstare coeitur: exactas autem usuras tutelx tempore, citra ullam compensationem retinet. §. 1;. Adolescens, tutoribus conventis, a quibus totum servari non potuit, adversus curatores, qui 9 tutelam ad le negligentia non tranftulernnt, integram actionem retinet, neque enim tutelx judicio consumptum videtur , quod alterius officii querelam habuit. §. 16. Tutor, qui tutoris 10 idoneum heredem convenire pupilli nomine noluit, damni vicarius substitui- tur: utis, qui non idoneum tutelx tempore 11 suspectum facere lupersedir. §. 17. Tutelx judicium ideo differri 11011 oportet, quod fratris, & coheredis impuberis idem tv£elam sustineat. §. 18. Quod de peculio servi actoris, quem adolescens, postquam res suas administrareccepit, manumisit, [&] retinuit, aut retinere potuit: in ratione reddenda curatori per judicem accepto feretur. 40. IDEM [lib. 6. Responsorum.] JAIpuberi filio Centurio curatorem dedit: Decreto Prxtoris 110, secuto, fi nihil curator datus administret, periculo contumacia, vel negligentix non adstringetur. nam * privilegium n militum ad alienam injurtam porrigi non oportet, nec in aliis , circa lupremain voluntatem, imperitix venia datur, quam in bonis militum: * filii vero tutela jure patrix potestatis , non militi* prxmio mandatur. 41. IDEM [lib. 7. Responsorum.] (]Ui plures tutores habuit, unum, qui solvendo non fuit, ratio- nem actus fui vetuit reddere : Quoniam ejus liberatio , quod ex tutela percepit, aut dolo contraxit. non est relicta, contutores, qui luipectum facere neglexerunt, ex culpa recte conveniuntur: tutor enim legatarius ex culpa, qux testamento iz remissa est, non tenetur. 42. IDEM [lib. 1. Definitionum.] U[X pluribus tutoribus in solidum, unum tutorem judex condemnavit: In rem suam judicatus procurator datus , privilegium pupilli non habebit: quod nec heredi 14 pupilli datur 15. non enim causie , sed perlonx succurritur, qux meruit pracipuum favorem. 43. PAULUS lib. 7. Quxstionum. s^Um post mortem 16 pupilli desinit esse nomen idoneum , tu- ^ tor 17 periculo eximitur. §. 1. Qui, cum esset Fratris fui filix curator, quadringenta dotis nomine marito ejus se daturum promisit: Quxro, an succurrendum sit ei, cum, postea xre alieno emergente, supra vires patrimonii ejus dos promissa fit; quoniam in instrumento ita scriptum sit, ille patruus U curator stipulanti spopondit i Movet quxstioncm, quod non ut de suo dotem daret, sed, cum crederet rationem pupillarem sufficere, promisit. Prxterea & illud hic potest tractari, ut, si sciens curator non sufficere promiseritis, vel donasse videatur, vel, quoniam dolo fecit 19, non illi succurratur. Respondi: “ Curator cum officium luum egressus, sponte se obligaverit, non puto ei a Prxtore subveniri debere, non magis , quam si creditori puellx pecuniam se daturum spopondisset : sed is, de quo tractamus, si non donandi animo , sed negotii gerendi causa dotem promisit, habet mulierem obligatam : & poterit dici , etiam manente matrimonio eam teneri, quia habet dotem, sicut in collatione bonorum dicitur; vel certe post divortium , sive exacta fit dos', sive maneat nomen , quia potest efficere , ut ei accepto feratur. Quod si mulier suum curatorem adimplere id, quod supra vires patrimonii ejus in dotem date promisit, non queat: curatorem quidem in hoc, quod superfluum est, per exceptionem relevari, mulier vero cautionem in maritum exponere debet: Quod si quandoque locupletior constante matrimonio Fasta fuerit, dotis r eliquum marito servat. de /. 28. infr. de testam, milit. /. 4- de emancip. I. 2. §. 10. §. 16. infr. ne quid in loco pubi. (iZ. ?• ?• §• 7- in fin. fttpr. b. t. (14. I 19. §. 1. infr. iereb.auilor. ji -dic. pojjid. (15. Vide tamen i. 3 J. $. z.supr. b. t. (16. Adde /. 39- pr-Jupr. cod. (17. 1 . 47. §. ;. 'infr. eod. (18. arg. I. s3- de reg.yur. v. I. 9. in pr. C.de con- iiä. indeb. (19. i. 4. §. 3-/«?''- “d SC. Feäej. Ddd a 44. IDEM - 79 i Digeltorum Lib. XXVI. Tit. VII. 792 44. IDEM [ lib. 13. Qua:Itionum. ] Q Ui nominibus ä curatoribus prioribus susceptis, sive tutoribus, -nomina agnoverunt: periculum in se transferunt. I §. I. Seil fi pupillus polt pubertatem , rationibus ä tutore acceptis , reliquationem ejus secutus , usuras acceptaverit , privilegium suum non amittit in bonis tutoris venditis : Praetor enim privilegium ei servare debet. 45. IDEM [lib. 14. Quxstionum.] CI pupillus alterum ex tutoribus post pubertatem liberasset, im O probe alterum illius nomine conabitur interpellare, f Idem- que dicemus in duobus Magistratibus collegis, quorum alterum Respublica convenit. Sed hxc in Magistratibus tractavi, quasi cluo rei ejusdem debiti esifent omnimodo : quod non ita est. nam si uterque idoneus est, electio locum non habet, f Is autem qui tempore liberatus est, non ei sipiilis est, qui nihil habet, sed ei, qui satisfecit: habet enim, quod objiciat petitori. 46. IDEM lib. 9. Responsorum. T Ucius Titius curator Gaji Seji, tempore curae, fundum Corne- ■*“' liaimm locavit Sempronio, qui Sempronius reliqua traxit: pupillus, aetate probata, eundem quondam colonum Sempronium fecit procuratorem : Quaero, an ex eo , quod ille ut procurator egit, omne debitum adolescens agnovisse videatur : coque nomine curatorem suum liberasset? Paulus respondit, non ex eo, quod adultus eum , qui praedia ejus coluit, procuratorem habere voluit, debitum, quod ex conductione reliquatus est, agnovisse eum videri. §. 1. Sempronii, qui ex pollicitatione debitor patriae sux ex- jtiterat, bona Respublica jussu Prxsidis possedit: quorum bonorum Magistratus Reipublicx tres curatores constituerunt, qui apud Gn-cos , id est, curatores, vocantur, qui postea inter se, sine consensu Reipublicx, administrationem bonorum Sempronii diviserunt: ex quibus quidam, cum reliqua traherent, idonei [in] ipso tempore administrationis esse desierunt: postea pupillus heres Sempronii, qui abstentus erat, ab Imperatore impetravit, ut bona paterna ei restituerentur : Quaero, an ex bonis eorum, qui idonei sunt, indemnitati pupilli prospici debeat; cum individuum bis officium curx a Magistratibus injunctum sit? Paulus respondit : si pupillo in curatores bonorum actiones decerni placuerit, pro ejus portione, quiidonens non sit, Magistratus conveniri oportere 2: alia enim causa est tutorum, alia eorum, qui Reipublicx negotia administrant. §. 2. Tutorem, qui pecuniam 3 pupillarem , quamvis suo nomine , fceneravit, non videri contra Constitutiones Fecisse , qux prohibent pecuniam pupillarem in usus suos convertere. §. 3. Quxsitumest, an ejus pecunix , qua tutor usus est, post finitam quoque tutelam in diem 4 judicii accepti easdem usuras prxstare debeat? Paulus respondit: finita ad- ministratione eas usuras debere computari, qux in tutelx judicio computantur. §. 4. Paulus respondit, propter ea, qux post pubertatem , nulla necessitate cogente, sed ex voluntate sua , tutor administravit: fidejussorem, qui salvam rem fore cavit, non teneri. §. 5. Tutelx judicio tutor conventus edidit librum rationum, & fecundum eum condemnatus solvit: postea [cum] ä debitoribus paternis , quorum nomina libro rationum non inerant, exigere vellet pupillus, [&]prolatx sunt ab bis apochx tutoris : Quxsitum est, utrum adversus tutorem , an adversus debitores actio ei competat? Paulus respondit, si tempore administrandx tutelx tutori tutelam gerenti debitores solvissent, liberatos [eos 9] ipso jure ä pupillo : sed si cum tutore actum esset, poile eundem adolescentem, propter eam causam, tutelx experiri; & adversus exceptionem rei judicatx doli mali uti replicatione. §. 6. Cum testamento duo tutores dati essent pupillo, & alter ex bis vita defunctus fuisset: in locum ejus, petente matre , ex Prxsidis pro- vincix prxeepto a Magistratibus [alius] tutor datus est, ä quo Magistratus fatis exegesrnnt rem salvam fore : tutor testamento datus, postea datum suspectum fecit: Quxsitum est, in quantum teneatur? Paulus respondit, tutorem testamento datum pro ea 6 parte conveniri oportere, pro qua parte administravit: pro contutoris autem portione prius eos conveniri debere, qui pro eo se obliga- (l- l • 19- infr. de tutcUe §9° ration. immo vide l. S^.fipr. h. t. (2. Obst. /.26. in fin.supr. de negot. gefl. (3. /. 16. in pr. supr. b. t. (4. /.7. §. ult.supr. eod.l. 1. §. fin.supr. de ustir. (;. ?. 14. §. I. infr, desolutign. (6. y, /. 4. supr. h. t. (7. arg. i, 5. verunt, vel Magistratus, qui eum dederunt; tunc si solidum pupillus consequi non potuerit, de officio contutoris quxrendum, an suspectum facere debuerit, prxsertim cum suspectum quoque eum postulasse dicatur. Alias quidem , cum Magistratus plures tutores dant, non 7 prius ad eos reverti pupillus potest , quam omnes tutores excusati fuerint: in proposito , cum unus a Magistratibus datus proponeretur, non est visum , prius collegam conveniendum, qui & suspectum fecit, & testamento datus est ; periiuieque habendos singulos , ae si in partes dimidias tutores dati essent. §. 7. Tutoribus concessum est 8, ä debitoribus pupilli pecuniam exigere, ut ipso jure liberentur: non etiam donare 9 , vel etiam deminuendi causa cum iis transigere 10: & ideo cum, qui minus tutori solvit, a pupillo in reliquum conveniri posse. 47. SCiEVOLA lib. 2. Responsorum. fiet, irritum sit; Titius solus a debitoribus exegit: an liberati essent ? Respondi, fi & administrationem Mxvio dedisset, non recte solutum. §. 1. Qiiantum [auteni] filio meo diurnum sufficiat, Murina U Januaria aftimabunt: Quxro, an contenti esse debeant tutores arbitrio mulierum? Respondi, sumptum boni viri arbitrio faciendum. §. 2. Tutores dati ad res Italicas, instrumenta Ro- mx reperierunt debitorum provincialium , ut pecunia Roma, aut ubicunque petitum fuerit, solvatur. Quxro, cum neque debitores in Italia essent, neque eorum prxdia : an hxc exactio ad Italicae rei tutores pertineat ? Respondi, si provincialis contractus esset, non pertinere: respicere tamen ad officium eorum, ne instrumentorum ignorantia contractus eos , ad quos administratio pertineret, lateret. §. 3. A matre datus testamento tutor, cum putaret se tutorem esse , distraxit bona materna & paterna pupillorum, & decessit non solvendo: quxritur, an pupillus res poffit vindicare? Respondi, si manent res pupilli, vindicari ab eo posse. §. 4. Pne- fectus Legionis ita testamento cavit: Volo,utfit in arbitrio tutorum filii mei, fi voluerint hujus summa uncias inferre usurarum nomine, ita, ne nummi dispergantur : Quxro, si apparuerit pecunia fenerata a tutoribus, judicio tutelx uncias usuras, an vero eas, quas stipulati sunt, prxstare debeant ? Respondi: Si secundum voluntatem defuncti elegissent usurarum prxstationem, neque pupilli nomine in fcenus dedissent: id prxstatur, quod testator volnisset. §. 9. Lucius Titius mutuam pecuniam ä tutore accepit, & rem hereditariam pignori ei dedit: post triennium jam puberibus his, quorum tutela administrata est, fisco bona defuncti adjudicata sunt, quia mortem ejus heres non est ultus. Quxritur, an id nomen pupillus recusare poffit ? Respondi, secundum ea , qux proponuntur, id nomen ad onus tutorum 11 non pertinere. §. 6. Altero ex duobus fratribus sociis bonorum & negotiationis defuncto, herede filio, patruus tutor, venditis omnibus communis negotiationis mercibus, & sibi redemptis, negotium suo nomine exercuit: Quxsitumest, utrum compendium negotii, an usuras pecunia prxstare debeat ? Respondi, secundum ea, qux proponuntur, pupillo usuram , non compendium , prxstandam. §. 7. Tutor rerum Italicarum conventus a creditore provinciali, ubi rem pupillus habuit, solvit: Quxsitumest, an id tutelx judicio reputari potest ? Respondi, nihil proponi, cur non poffit. 48. HERMOGENI ANUS lib. 1. Juris Epitomarum. TNter bonorum ventrisque curatorem , & inter curatorem furioli, itemque prodigi , pupillive , magna est differentia: quippe cum illis quidem plane rerum administratio , duobus autem superioribus sola custodia, & rerum, qux deteriores futurxsunt, venditio committitur. 49. PAULUS lib. 2. Sententiarum« QB fcenus pupillaris pecunix per contumaciam non exercitum aut fundorum omissam comparationem, tutor, si non ad damnum resarciendum idoneus est , extra ordinem coercebitur. infr. de magijlr. conven. immo vide I. I. §. 19. infr. ae tatel. (3 ration. ( 8 . V. I. I. infin. supr. h. t. ( 9 . I. 22. supr. eoi. 1. 12> infr. Ac curat, furios. I. 16. C. deadmin. tut. (10. Obst. I. 96- §■ 4 - infr. Aefurt. (11. L 43. inpr.supr. h. t. TT „„ 50. bibli" 791 De adminiftratione & periculo, tutorum &c. 794 50. HERMOGENIANUS lib. 2. Juris Epitomarum. Cl res pupillaris incursu i latronum pereat; vel argentarius, ö cu j j H f 0r pecuniam dedit, cum fuisset celeberrimus, solidum reddere non possit: nihil eo nomine tutor prxstare cogitur. 51. VENULEJUS lib. 6. Stipulationum. Clduo, pluresve tutores tutelam administrent , in fidejussorem o q n iJ C m fu solidum, per quemlibet eorum committitur stipulatio. at ii inter eos divisa sit tutela regionibus, (quod plerumque fit. ) & alius urbica negotia, alius peregrina administraret: tunc exfubstantia cujusque rei, aut committi contra fidejussorem stipulationem , aut non committi dicemus : nam licet omnes tutores sint, & tutelam gerant: tamen cum quis de ea 2 re, qux extra 3 suam regionem erit, experiri vel ad judicium vocari cteperit, perinde 11011 committitur stipulatio, atque si ei administratio tutelae permissa non esset: * quantum enim facit in totum denegata, tan- tundem valet, fi in ea re, de qua agitur, denegata sit. 52. NERATIUS lib. 1. Responsorum. /"'lirator pro minore non 4 tantum dotem dare debet, sed etiam impendia, qux ad nuptias facienda sunt. 53. PAULUS lib. 2. Decretorum. ZTMilius Dexter, magistratus fui tempore, datis tutoribus, cessa- verat in exigenda satisdatione; deinde [ä] quibusdam excusatis, a sequentibus Magistratibus Dexter tutor adsumptus fuerat: creatus conveniebatur in solidum duplici ratione, quod cum Magistratus esset, & tutores dedisset, satisdationem non exegisset, ex diverso dictum est, licet satis exactum non esset, tamen in diem tutelae finitae idoneos 5 fuisse tutores, neque cessationem curatorum obesse tutoribus debere: Pronunciavit , si in diem finita tutelx idonei permansissent tutores , licet [ & ] fatis non esset exactum, curatorum esse periculum : si minus, tutorum & Magistratuum [hoc est, tunc esse periculum ejus, qui suspectum 11011 fecisset , aut satis 11011 exegisset, cum , finita tutela , non inveniretur idoneus fuisse. ] 54. TRYPHONINUS lib. 2. Disputat. ]VJOn existimo maximis usuris subjiciendum eum, qui a contuto- ' ribus suis mutuam pecuniam pupilli accepit, & cavit, certas- que usuras promisit, quas & alii debitores pupillo dependunt: quia hic sibi non consumpsit, nec clam, nec quasi sua pecunia licenter abutitur; L nisi his usuris a contutore mutuum ei daretur, aliunde accepisset. Et multum refert, palam aperteque debitoremjie, ut extraneum & quemlibet, faceret pupillo , an sub adminiftratione tutelx , pupillique utilitate , latenter sua commoda pupilli pecunia juvaret. 55. IDEM lib. 14. Disputationum. 1°Res tutores pupillo dati sunt: unus tutelam gessit, & solvendo 11011 est: secundus Titio gerendam mandavit6, (& Titius quxdam administravit,) tertius nihil omnino gessit: Quaesitum est , quatenus quisque eorum teneatur ? Et tutorum quidem periculum commune est in adminiftratione tutelae: & in solidum universi tenentur. Plane, si pecunia numerata pupilli inter eos distributa est 7 , non in majorem summam quisque eorum , quam accepit, tenetur. §. 1. Sed si ipsi tutores rem pupilli furati sunt, videamus , an ea actione, quae proponitur ex Lege duodecim Tabularum adversus tutorem in duplum , singuli in solidum teneantur : & quamvis unus duplum prxstiterit, nihilominus etiam alii teneantur. nam in aliis furibus ejusdem rei pluribus , non est pro- pterea exteris pccnx deprecatio , quod ab uno jam exacta est 8 : sed * tutores, propter admissam administrationem. non tam invito domino contrectare eam videntur, quam perfide agere: nemo denique dicet, unum tutorem & duplum hac actione prxstare , & quasi specie condictionis, aut ipsam rem, aut ejus xstimationem. §. 2. Non solum ergo gessisse tutelam is creditur, qui alii gerendam mandavit 9 : sed & qui satis a contutore accepit, rem salvam pupillo futuram, eique permisit administrationem totius tutela:; nec potest se defendere Constitutionibus , qux 10 jubent ante conveniri eum , qui gessit. §. 3. Item in eo, quod nemo gessit, non utique ejus periculum est, qui quxdam gessit, sed communiter omnium : Exigi autem ab eo solo periculum ob alia , qux non gessit rr, non oportet: nisi fi qua talia sunt, qux vel consummationem emptorum ab eo desiderabant, vel ita conjuncta fuerunt, ut separari non debuerunt. §. 4. Quod autem dicitur , de/iifi solvendo ejse, vel non eIse, contutores proflare debere, videamus , qualem intellectum habet: id est, utrum sufficit, nihil diminutum esse de facultatibus contutoris, ex quo tempore datus est, sed eandem faciem patrimonii permansisse : an, etsi nihil post accidit , quod palam faciat deminutionem patrimonii, debet tamen contutor inquirere fortunas contutoris ? Sed hoc & ex perfonx qualitate, & ex temporis intercapedine, quo testamentum factum est, usque ad mortem patris , aliam xstimationem accipere debet, nam aperte prodigo, vel cujus bona venierunt, licet obreptum fuerit Prxtori, qui decreto eum dedit, permittere contutori administrationem non debet, & potuit aliquid pater eorum , post testamentum factum accidens ignorasse, aut, cum destinatum haberet mutare testamentum, id non fecisse. 56. SCiEVOLA lib. 4. Digestorum. 'J'Utor rerum & animalium 12 pupilli venditionem fecit: sed quxdam animalia , emptoribus pretium non solventibus, retinuit 13, & apud se habuit: pretium idem rationibus pupilli accepto tulit: ex his aliquot nata sunt: defuncto tutore, heres [ejus] eandem tutelam administravit, & animalia annis plurimis possedit: Quxsitum est, an, cumis, cujus tutela administrata est, annis viginti quatuor esset, jure animalia vindicaret? Respondit , secundum ea, qux proponerentur, pupillum ea vindicare non posse. 57. IDEM lib. 10. Digestorum. QHirographis debitorum incendio exustis, cum ex inventario tutores convenire eos possent 14 ad solvendam pecuniam, aut novationem faciendam cogere , cum idem circa priores debitores propter eundem casum fecissent, id omisissent circa debitores pupillorum : an , si quid propter hanc cessationem eorum pupilli damnum contraxerunt, judicio tutelx consequantur ? Respondit: si adprobatum fuerit, eos tutores hoc per dolum 15 , vel culpam prxtermisisse : prxstari ab his hoc debere. §. 1. Abeo, qui sententia Prxsidis, bonis ademptis , relegatus erat, cum ex permissu Principis 16 appellatio ejus recepta sit, quam is, qui pronuncia- verat, non receperat, fundum emerat pupillus, intervenientibus tutoribus : & appellatione injusta pronunciata, fundus ei ablatus est: Quxsitum est , an tutelx judicio pretium fundi pupillus consequi ä tutoribus possit? Respondit, si scientes 17 emerunt ab eo, qui in ea causa esset, ut obnoxius sententix priori esset, tutelx judicio eos teneri. 58. IDEM lib. n. Digestorum. /AUi negotiationem per Pamphilum, & Diphilum, prius servos, postea libertos, exercebat, suo testamento eos tutores reliquit : & cavit, ut negotium eodem more exerceretur, quo, se vivo , exercebatur : [hique] tutelam administraverunt, non tantum cum impubes patroni filius fuisset, sed etiam post pubertatem ejus: feti Diphilus quidem cum incremento negotiationis rationes obtulit Pamphilus autem putavit, reddere oportere non ad incrementum negotiationis, sed ad computationem usurarum, ut in tutelx judicio solet: Quxsitum est, an secundum vo'untatem defuncti, exemplo Diphili, Pamphilus quoque ra ione n reddere debeat ? Respondit, debere. Claudius Trvphoniuus : Quia * lucrum facere ex tutela non debet. §. 1. Ex duobus tutoribus pupilli altero defuncto, adhuc impubere pupillo, qui supererat, ex persona pupilli sui, judice accepto, consecutus est: 8 cum usuris, quantum ex tutela ad tutorem defunctum pervenerat: Quxsitum est, judicio tutelx, quo experitur pubes factus, utrum ejus tantum [portionis,] qux ab initio [quod] ex tutelx ratione pervenerat (1. /. 3-. §• l.supr. cod. I. 4. C. de peric. tut. (2. V. I. q.supr. h. t. (3. d. I. 4. (4. /. 9. C. eod. (5. I. 39. §. lo.supr. eod. I. 4. C. de divid. tutel, l. ult. infin. C. in quib. cqsib. tutor, babeuti, (si. §. 2. infr. h. I. (7. v. /. 4 Jupr. b. t. (8. Vide tamen l. I. C. de cmulict.su, t+v. (9. in pr.supr.b. I. (10. /. fin. C. de divid. tut. l.sin.C.ß tut. velcurat. nongejserit. (ii, d. l.fin. C.Ji tut. vel curat. non gef. (12. v. /. 22. in sin. C. b. t. (13. Vide tamen J. 5 - §. 2. infr. de auctor, tut. (14. Immo vide Auth.si quis in aliquo• C. de edendo. (15. I. 2. C. arbitr. tut. I. p,$.supr. de reb. cred- (16. v. I. un. §. 1. infr. nihil innovari. (17. V. I. 7. §. i.supr b. t. (18. d. I. 7. §. IS. D d d 3 ad 795 Digestorum Lib. XXVI. Tit. VII. VIII. ad defunctimJi «contutorem, usura veniant: an etiam ejus summa;, qux exortis ailiiris pupillo aucta , post mortem ejus ad superstitem aeque cum sorte translata fit, aut transferri debuit ? Respondit, fi eam pecuniam in se vertisset, omnium pecuniarum usuras praestandas:; Quod si pecunia mansisset in rationibus pupilli, praestandum, quod bona fide percepisset, aut percipere potuisset, sed foe- nori dare cum potuisset, neglexisset: cum id x, quod ab alio debitore nomine usurarum cum sorte datur , ei, qui accipit, totum sortis vice fungitur , vel fungi debet. §. 2. Testamento dati tutores, quod ruptum videbatur, cessaverunt id administratione 11- telx, & ä Praeside tutor datus est pupillo : jussi autem sunt etia. 1 lii, qui dati erant testamento tutores, tutelam administrare conjuncto eo, qui ä Prxside datus coeperat administrare : Quaesitum est , ex testamento datos periculum [ antecedentis temporis ] administra tionis, utrum ex apertis tabulis, an ex quo justi sunt, pertineat [adeos?] Respondit, ad eos, de quibus quaereretur, nullum antecedentis 2 temporis periculum pertinere. §. 3. Pupillo herede instituto, filix exheredate duo millia nummorum aureorum legavit: eosdem que tutores utrisque dedit. Quaesitum est, an [cum] ex eo die, quo duo millia potuerunt a substantia hereditatis [separare, ] & in nomina collocare, neglexerint: usurarum nomine pupillx tutelx judicio teneantur? Respondit, teneri. 3 §. 4. Quaesitum est , an usurae pupillaris pecuniae, quas tutores debuerunt, cum ad curatorem transferuntur, in sortem computentur; & univ erste summae usuras debere curatores incipiant? Respondit, omnis pecuniae, qux ad curatores transit, parem causam esse: quia 4 * omnis sors efficitur. 59. IDEM lib. 26. Digestorum. s~’Um hereditas patris aere alieno gravaretur, & res In eo statu vi- deretur, ut pupilla [ab] hereditate paterna abstineretur : unus ex tutoribus cum plerisque creditoribus ita decidit, ut certa crediti portione contenti essent, acciperentque: idem curatores jam viripotenti accepti, cum plerisque creditoribus deciderunt: Quxsitum est, an, si aliquis tutorum creditor patris pupillx, solidam pecuniam expensam sibi ex re pupillx cum usuris fecerit, revocari a curatoribus pupillx ad portiones eas postit, quas exteri quoque creditores acceperunt ? Respondit, eum tutorem, qui exteros ad portionem vocaret 5 , eadem parte cpntentum esse debere. 60. POMPONIUS lib. 8. Epistolarum. CI tutoris heres 6 exsecutus est, qux tutor inchoavit, tutelx ^ etiam eo nomine tenetur. 61. IDEM lib. 20. Epistolarum. APud Aristonem ita scriptum est: * Quod culpa 7 tutoris pupil- lus ex hereditate desiit possidere , ejus xstimatio in petitione hereditatis fine ulla dubitatione fieri debebit: ita, li pupillo de hereditate cautum sit. Cautum autem ejje videtur, etiam si tutor erit idoneus, a quo 8 servari possit id , quod pupillus ex litis xstima- tione subierit, f Sed si tutor solvendo non est, videndum erit, utrum calamitas pupilli, an detrimentum petitoris elfe debeat, per- indeqne haberi debet, ac si res fortuito casu interisset : similiter atque ipse pupillus expers culpx quid ex hereditate deminuisset, corrupisset, perdidisset, f De possessore quoque furioso quxri potest, si quid ne in rerum natura esset, per furorem ejus accidisset: tu quid putas? Pomponius: Puto eum vere dicere. Sed quare cunctatus es, si solvendo non sit tutor, cujus damnum esse debeat ? cum alioquin elegantius dicere poterit, actiones duntaxat, quas haberet cum tutore pupillus, venditori hereditatis prxstandas esse : licuti heres , vel bonorum possessor, si nihil culpa ejus factum sit, (veluti si fundo hereditario 9 vi dejectus fit, aut servus hereditarius vulneratus ab aliquo sit fine culpa possessoris.) nihil plus, quam actiones, quas eo nomine habet, prxstare debeat, f Idem dicendum est, & si per curatorem furiosi, culpa vel dolo quid admissum fuerit: quemadmodum fi quid stipulatus tutor, vel curator fuisset, aut’ vendidisset rem hereditariam. * Impune autem puto admittendum, quod per furorem alicujus accidit: quomodo si casu aliquo, sine facto personx , id accidisset. (i. §. ult. infr. h. I. (2. I. z. C. de consirm. tut. (3. Hoc mu- f 1 tat. Nov.qz. c. 6. (4. %.z.supr.h.l. (;. /. 44. infin.supr. tlv (I paci. (6. 1. 1. in pr. 1. 4. in pr. infr. de sidejuj'. tut. (7. /. 4. infr. quando ex fallo tut. I. 7. C. arbitr. tut. (8. I. I. infr. quando ex fallo tutor. (9. /. 16. §. 4. supr. de hered. petit. (io. Lib. 5. C. ?9- 1. Inft. 21. (n. I. 5. infr. I. 7. infr. infr. §. ult. Inst. h. t. I. 1. §. 13. infr. ad SC. Trcbeli. (12. d. I. 7. in pr. (13 . d.l.q.inpr. (14. d. I. 5. in pr. (15. d. I. in ft;;. i. 1. 7. in pr. (16. 1. 2. arg. I. ,7. infr. h. t. (17. Adde l. Ct.fupr. T I T. VIII. DE AUCTORITATE 10 ET CONSENSU TUTORUM ET CURATORUM. t. ULPIANUS lib. I. ad Sabinum. QUamquam * regula fit juris civilis, inremsuam 11 auctorem tu- v '— toremfieri -non pojse: tamen potest tutor proprii fui debitoris hereditatem adeunti pupillo auctoritatem accommodare, quamvis per hoc debitor ejus efficiatur : prima enim ratio auctoritatis ea est, ut heres fiat; per consequentias 12 contigit, ut debitum subeat: se tamen auctore, ab eo stipulari non potest. 13 Et cum quidam auctoritatem adeommodaret pupillx sux , ut fervo suo ftipulunti sponderet: D. Pius Antoninus rescripsit, jure pupillam non teneri: sed in quantum locupletior 14 facta est, dandam actionem. Sed si auctor fiat, ut filio 1; suo quid tradatur . nulla erit auctoritas: evidenter enim sua auctoritate rem adquirit. §. 1. Tutor si invitus retentus sit 16 per vim , non valet, quod agitur: neque enim prxsentia corporis sufficit ad auctoritatem; ut si somno, aut morbo comitiali occupatus tacuisset. 2. IDEM lib. 24. ad Sabinum. MUIla differentia est, non interveniat auctoritas tutoris , an perperam 17 adhibeatur. 3. PAULUS lib. 8. ad Sabinum. pTiamsi non 18 interrogatus tutor auctor fiat, valet auctoritas ejus, cum se probare dicit id , quod agitur : hoc est enim auctorem fieri. 4. POMPONIUS lib. 17. ad Sabinum. ■pTsi, pluribus datis tutoribus, unius 19 auctoritas sufficiat: ta- men, si tutor auctoretur, cui administratio tutelx concessa non est, id ratum ä Prxtore haberi non debet. 20 f Et ideo puto verius esse , quod Ofilio placebat: si eo tutore auctore , qui tutelam non gerat, emam ä pupillo, sciens alium ejus tutelam gerere: dominum me non posse fieri, f Item si eo auctore emam, qui a tutela fuerit remotus : nec enim id ratum haberi. 5. ULPIANUS lib. 40. ad Sabinum. UUpillus obligari tutori eo auctore non potest. Plane si pluressint L tutores, quorum unius auctoritas sufficit, dicendum est, altero auctore, pupillum ei posse obligari: sive mutuam pecuniam ei det, sive stipuletur ab eo. Sed & eum solus [fit] tutor, mutuam pecuniam pupillo dederit, vel ab eo stipuletur, non erit obligatus tuto i: naturaliter tamen obligabitur, in 21 quantum locupletior factus est : nam in pupillum non tantum tutori, verum cuivis actionem, in quantum locupletior factus est, dandam, Divus Pius rescripsit. §. 1. Pupillus vendendo 22 sine tutoris auctoritate non obligatur: sed nec in emendo 23, nisi in quantum locupletior factus est. §. 2. Item ipse tutor & emptoris 24, & venditoris officio fungi non potest. 2; Sed enim fi contutorem habeat, cujus auctoritas sufficit, procul dubio emere potest, sed si mala fide emptio intercesserit, nullius erit momenti; ideoque nec usucapere potest. Sane, si sux xtatis factus, comprobaverit emptionem, contractus valet. §. 3. Sed si per interpositam personam, rem pupilli emerit, in ca causa est, ut emptio nullius momenti sit: quia non bona fide videtur rem gessisse. Et ita est rescriptum a D. Severo & Antonino. §.4. Sane, si ipse quidem emit palam 26, dedit autem nomen , nonmalefide, [sed] simpliciter, ut solent, honestiores non pati nomina sua instrumentis inscribi: valet emptio. Quod si callide, idem erit, ac si [per] interpositam personam emisset. §. ;. Sed & si creditor pupilli distrahat, xque emere bona fide poterit. §. 6. Si filius tutoris 27, vel qux alia persona juri ejus subjecta emerit, idem erit, atque si ipse emisset. ui satisdare cog. (18- V. I. 9. in supr. de interrogat, in ture. 9. 1. ult. C. h. t. (20. Viile tamen l. 49. infr. de adquir. velomitt. bered. (21. §. 1. in fin. infr. hic. I. 1. in ftn.pr.supr. h.t. V. L I. in fin.sttpr. commodati. I. ult. C. de ujucap. pro emptore. §. ult. Inft. quib. allen, licet. I. 3. §. 1 .supr. de tribui, aci. (22. Inft. in pr- h. t. (23. d. pr. Inft. b. t. {24. /. 34. infin.sipr. de contrah. empt. (2;. Immo vide /. ;6. in sin. supr. tit. prox. [26. l.q. C.de contrab. empt. (27. I. i. infin. pr.Jupr, h. t. §, POM- 797 Qn anclo ex facto tutoris, vel curatoris minores a^ere, &e» 79S 6. POMPONIUS lit). 1". ad Sabinum. mUtores, quibus administratio decreta non esset, tanquam cx- -*■ traneos, recte ä pupillo emere placet. 7. ULPIANUS 11 b. 40. ad Sabinum. Q Uod dicimus, ¥ in rem suam auctoritatem accommodare tutorem - non fojse: toties verum est, quoties per feinet vel subjectas 1 sibi personas adquiritur ei stipulatio: exterum negotium ei geri per consequentias 2 , ut dictum est, nihil prohibet [auctoritas.] §. 1. Si duo rei sint stipulandi, & alter me auctore ä pupillo stipuletur, alter altero tutore auctore, dicendum est, stipulationem valere: sic tamen, si auctoritas tutoris unius sufficiat, exterum si non sufficiat, dicendum erit, inutilem esse stipulationem. §. 2. Si & pater, & filius, qui in potestate eius fuit, tutores fuerunt, & pater sit stipulatus filio auctore : nullius momenti erit stipulatio ; idcirco, quia in rem patris auctor esse filius non potest. 8. IDEM lib. 48. ad Sabinum. VT si conditionalis contractus cum pupillo fiat, tutor debet pure 1-1 auctor fieri: nam auctoritas non «onditioualiter, sed pure interponenda est, ut conditionalis contractus confirmetur. 9. GAJUS lib. ir. ad Edictum provinciale. QBligari ex omni contractu pupillus fine tutoris auctoritate non ^ potest 3. adquirere autem sibi stipulando 4, & per traditionem accipiendo ;, etiam fine tutoris auctoritate potest: sed credendo 6 obligare sibi non potest, quia sine tutoris auctoritate nihil alienare potest. §. 1. Ex hoc autem, quod pupillus nullam rem sine tutoris auctoritate alienare potest , apparet, nec manumittere eum sine tutoris auctoritate posse. Hoc amplius, licet tutoris auctoritate manumittat, debet e Lege /Elia Sentia 7 apud Consilium causam probare. §. 2. Pupillus ex omnibus causis, solvendo 8 fine tutoris auctoritate , nihil agit: quia nullum dominium transferre potest. Si tamen creditor bona fide pecuniam pupilli consumpserit 9, liberabitur pupillus. §. 3. Hereditatem 10 adire pupillus sine tutoris auctoritate non potest: quamvis lucrosa sit: nec ullum habeat damnum. §. 4. Nec ex Senatusconsulto Trebelliano hereditatem recipere [pupillus] sine tutoris auctoritate potest. §. 5. Tutor statim in ipso negotio prxsens 11 debet auctor fieri: post tempus vero, aut per epistolam interposita ejus auctoritas nihil agit. §. 6. Etiamsi non exaudiat tutoris auctoritatem is , qui cum pupillo contrahit, scriptis tamen hoc adprobetur, recte negotium geritur: vcluti si absenti pupillo per epistolam vendam aliquid , aut locem , & is tutoris auctoritate consentiat. _ 10. PAULUS [lib. 24. ad Edictum.] J^Utor, qui per valetudinem, vel absentiam , vel aliam justam 12 causam, auctor fieri non potuit, non tenetur. ii. GAJUS lib. 15. ad Edictum provinciale. £jlad pupillum aut furiosum bonorum posseffio pertineat: expediendarum rerum gratia , & in agnoscenda 13 & in repudianda bonorum possemone voluntatem tutoris curatorisque spectari debere, placuit: qui scilicet, si quid [eorum] contra commodum 14 pupilli, furiosi ve Fecerint, tutelx cnratiooisve judicio tenebuntur. i-- JsULIA v US lib. 21. Digestorum, servus communis, tuus & Titii, ä pupilla tua te auctore aliquam rem per traditionem acceperit, tota ad Titium pertine- ost' Marcellus notat: Nam quodcunque ad omnes dominos non potest pertinere 15, id pro solido ad eum, cui adquiri potest, pertinere veteres comprobaverunt. T UT IDEM lib. 21. Digestorum. pMpuberes tutore auctore obligantur, etiamsi taceant isi r nam cum pecuniam mutuam acceperint , quamvis nihil dicant, auctoritate tutoris interpolita tenentur. Quare etsi non debita pecunia his personis soluta fuerit, quamvis tacuerint, interposita tutoris auctoritas sufficit, ut condictione teneantur. Nr 14- IDEM lib. 31. Digestorum. )Q n multum interest , abfuerit tutor, cum negotium’contrahe- . ( * 1 2 3 4 • 1. %.infn.supr. eod. (2. I. l.inpr. supr. eod. (3. Jnft. eod. inpr. (4. I. I. C. inpr. Ivst. eod. L ri. tnfr. de adquir. rer. dumin. y * 5' U it-Inß . quib. alten, licet. (t,. ii. §. ult. inpr. (7. §. 4. jnst. tfuib. ex cauf manumitt. non licet.. (8. /. 14. infin. infr. de-solutum. (9. I, 19.3. i.supr.de-reb. cred. (10. v. Lix.infr. b. t. . Inst .eod. (12. L 1. infin.supr. eod . (13. 9. §'. 3. supr. retur, an prxlens 17 ignoraverit, quale esset, quod contrahebatur. 15. MARCIANUS [lib. 2. Regularum.] jdpCcipientis & edentis judicium , idem tutor auctor utrique fit: Sed [hoc] utrum ita est, si bis auctor factus est , an & una auctoritas sufficiat eo animo, ut ad utrumque pertineat, dubitat quidem Pomponius V Sed fortiter defenditur , sufficere unam auctoritatem. 16- PAULUS [lib. 1. ad Legem FEliam Sentiam.] JFTiam si tutor cxcus factus fit, auctor fieri potest. 17- IDEM [lib. 6. ad Edictum.] £JI tutor pupillo nolit auctor fieri, non debet eum Prxtor cogere: Primum, quia iniquum est , etiamsi non 18 expedit pupillo, auctoritatem eum prsftare : deinde, etsi expedit, tutelx judicio pupillus hanc jacturam consequitur. 18. IDEM [lib. 1. ad Plautium.] pOtest pupillus tutore auctore debitorem suum Titio delegare. Sed cum tutor debet pupillo, dicendum est, neque delegari 19 eum , neque procuratorem adversus tutorem dari ipso tutore auctore posse : quia futurum sit,. ut auctoritate sua liberetur. 19. IDEM lib. 9. Responsorum. QUratorem etiam Impuberi dari poste r sed ad ea, qux solemnita- tem juris desiderant 20 explicanda tutore auctore opus esse. 20. SC/EVOLA lib. 10. Digestorum. XNter pupillos paternx hereditatis divisi» facta est präsente tutore, sed non adfignante instrumento dr isionis r Quxfitum est, an ei “ari oporteret ? Respondit, si tutor auctor fuistet,. non idcirco minus standum esse divisioni, quod non adsignasset. 21. IDEM lib. 26. Digestorum. JAEfendente tutore , pupillus condemnatus ex contractu patris, accepit curatorem : inter quem & creditorem Acta facta sunt apud Procuratorem Cxsaris infra scripta. Priscus Procurator Cadaris dixit, faciat judicata : Novellius curator dixit, abstineo pupillum ; Priscus Procurator Cxsaris dixit, ittsponsum habet; scit , quid agere debeas. Quxfitum est, an secundum hxc acta adolescens [ä] bonis patris abstentus sit? Respondit, proponi abstentum. 22. LABEO lib. 5. Pithanon. CI quid est, quod pupillus agendo, tutorem suum liberaturus 21 est, id ipso tutore auctore agi recte non potest- T I T. IX. QUANDO 22 EX FACTO TUTORIS, VEL CURATORIS M INORES AGERE, VEL CONVENIRI POSSUNT, i. POMPONIUS [lib. 29. ad Sabinum.] QB dolum malum, vel culpam tutoris, Aristo: ait, pupillum w possessorem condemnandum r Sed non puto, quanti actor in litem juraret. Et tamen, illud itaest , si rem 23 ä tutore pupillus servare postit. 2. ULPIANUS [lib. 1. Opinionum.] CI tutor vel curator pecunia ejus, cujus negotia administrat^ O mutua data, ipse stipulatus fuerit, vel p radi a in nomen suum emerit: utilis actio ei 24, cujus pecunia fuit, datur ad rem vindicandam, vel mutuam pecuniam exigendam. 3. PAPINIANUS [lib. 20. Qusstiomim.] ptOlus 29 * tutorum puero neque nocere, neque prodesse debet. t Quod autem vulgo dicitur, tutoris dolum pupillo nor. nocere , tunc verum est , cum ex illius fraude locupletior pupillus factus non est. f Quare merito Sabinus tributoria 26 actione pupillum conveniendum, ex dolo tutoris existimavit: scilicet, si per iniquam distributionem pupilli rationibus favit, f Quod in depositi 27 quoque actione dicendum est: Item heredi atis petitione: si modo,quod tutoris dolo desiit, pupilli rationibus illatum probetur.. 4. ULPIANUS [lib. 64. ad Edictum.] AT si extrinsecus aliquid tutor dolo admiserit, pupillo 28 nihil ^ nocere oportet. _ f ^st.eod, l. 7. tz. 3. C. de curae, furiosi. (14. I. 17. infr. Ii. t. t IS- I. tz. pinsit, infr. deftipul.ferv. (16.1. 6. in pr.supr. dt tutel. (17. I. r. in sin. supr. h. t. (18. L II. in fin. supr. eod. (19. Adde /. ult. infr. eod. (so. v. I. 17. %-si n - infr. de appellat. L ult. C. de in iit. dand. tut. (21. I. 18- in fin.supr. h. t. (22. Lib. 5. C. 39. (23. /. ult. in pr.supr. de admin. N peric. tut. (24. /. 2.1. 4. C. Ir. t. L 5. §. pen.fitpr. de conflit, pecun. (25. I. 15. in pr.supr. de dolo malo .. (26. 1 . 3- §.pen.supr. de tributor. (27. Adde L 1 . §. 15. supr. deposti, (28- /. 198- infr, d,e reg, jur, f. PAPS 799 Digestorum Lib. XXVI. Tit. IX. X. 800 PAPINIANUS [lib. Responsorum.] T)Ost mortem furioli non dabitur in curatorem, qui negotia gessit, ■*" judicati adtio , non magis , quam in tutores : fi modo nullam ex consensu, post depositum officium , novationem fastam , & in curatorem, vel tutorem obligationem esse translatam, constabit. §. 1. Tutor, qui pecuniam se soluturum cavit, quum puter pup illi condemnatus fuerat , actionem post tutelam finitam , recte recusat. Non idem in eo 1 placuit, qui suo nomine mutuam pecuniam accepit , & judicatum pro pupillo fecit: nili forte creditor ideo contraxit, ut in causam judicati pecunia transiret. 6. IDEM [lib. 2. Definitionum.] r FUtor, interposito decreto Prxtoris, actorem reliquit: Secun- ■*" dum eum lententia dicta , judicati transfertur ad pupillum actio , non minus, quam fi tutor obtinuisset. 7. SCiEVOLA [lib. 13. Quuestionum.] ''FUtori, qui infantem defendit, succurritur , ut 2 in pupillum 1 judicati actio detur. 8- IDEM [lib. ;. Responsorum.] 'T'Utor , qui & coheres pupillo erat, cum conveniretur fideicom- miffi nomine , insolidum ipse cavit. Qnielitum est, an 3 in adultum pupillum pro parte danda sit utilis actio? Respondit, danda. TIT. X. DE SUSPECTIS 4 TUTORIBUS , ET CURATO- RIBUS. i. ULPIANUS [lib. 3;. ad Edictum.] T TiEc clausula & frequens & pernecessaria est : quotidie enim fu " specti tutores postulantur. §. 1. Primum igitur tractemus, unde ; descendat suspecti crimen , & apud quos 6 postulari quis polsit suspectus tutor vel curator : deinde quis 7, & a 8 quo , & ex quibus 9 causis removetur ; dgque panu suspecti. §. 2. Seien, dum est, suspecti crimen e Lege 10 duodecim Tabularum descendere. §. 3. Damus 11 autem jus removendi suspectos tutores Roma: Prietoribus : in provinciis Proesidibus earum. §. 4. An autem apud Legatum 12 Proconsulis suspectus postulari possit, dubium fuit ? Sed Imperator Antoninus cum Divo Severo Braduae Maurico Proconsuli Africae rescripsit 13, posse : * quia mandata jurisdictione , officium ad eum totum juris dicendi transit, f Ergo & , si Prietor mandet jurisdictionem : simili modo dicendum est, suspectum posse apud eum postulari, cui mandata est: cum enim fit in provincia hoc rescriptum , consequens erit dicere , & eum, cui ä Praetore mandata est jurisdictio , posse de suspecto cognoscere. §. 5. Ostendimus 14, qui possunt de suspecto cognoscere: nunc videamus, qui suspecti fieri pojsunt. Et quidem ¥ omnes tutores possunt, sive 15 testamentarii sint, sive non sint, sed alterius generis tutores: Quare & li legitimus sit tutor, accusari poterit. Quid, si patronus ? adhuc idem erit dicendum : modo ut meminerimus, patrono parcendum, tz. 6. Consequens est, ut videamus, qui possunt saspedtos postulare. Et sciendum est , quasi 16 publicam esse hanc actionem, [hoc est, omnibus patere.] §. 7. Quinimo , & mulieres 17 admittuntur: sed ha: solx, qux pietate neceffitudinis dncts ad hoc procedunt: ut puta mater, nutrix quoque, L avia, [possunt.] Potest & foror , ( nam in sorore & rescriptum exstat Divi Severi,) & si qua alia mulier fuerit, cujus Praetor perpensam pietatem intellexerit, non sexus verecundiam egredientis , sed pietate productam , non continere injuriam pupillorum : admittet eam ad accusationem. §. 8- Si quis de plebejis, ob facta atrocio- ra in tutela admissa , fuerit apud Praetorem accusatus , remittitur ad Praefectum 18 Urbis graviter puniendus. 2. IDEM [lib. 1. de omnibus Tribunalibus.] L ibertus 19 quoque, si fraudulenter gessisse tutelam filiorum patroni probetur, ad Prxfectum Urbis remittetur puniendus. 3. IDEM [lib. 3;. ad Edictum.] 'T'Utor quoque contutorem 20 potest suspectum facere: sive duret adhuc tutor ; sive jam desierit ipse , contutor autem maneat tutor. Et ita Divus Severus rescripsit. Plus Divus Pius Cx- cilio Petino rescripsit : poste tutoremsuspeäunT remotum contutores suos suspectos facere. §. 1. Liberti quoque pupillorum grate facient, si tutores vel curatores eorum , male gerentes rem patronorum, vel liberorum patronorum suspectos fecerint: Sed si patronum suum ut suspectum in tutela facere velint, melius est, libertos ab accusatione repelli, ne in ipsa cognitione gravius aliquid emergat: cum hoc aliis omnibus pateat. §. 2. Non tantum autem adolescentis curator, sed etiam furiosi, vel prodigi, ut suspectus removeri potest, tz. 3. Sed & si quis 21 curam ventris bonorumve administrat, non carebit hujus criminis metu. tz. 4. Praeterea videndum, an &fine accusatione poj/itsuspecius repelli } Et magis est,ut repelli debeat, si Praetori liqueat ex apertiffimis rerum argumentis, suspectum eum esse. Quod favore pupillorum accipiendum est. tz. ;. Nunc videamus, ex quibus caufissuspecti removeantur > Et sciendum est , aut ob dolum in tutela admissum, suspectum licere postulare , si 22 forte grassatus in tutela est, aut sordide egit, vel perniciose pupillo, vel aliquid intercepit ex rebus pupillaribus jam tutor. Quod si quid admisit, ante tamen [ admisit, ] quam tutor esset, quamvis in bonis pupilli, vel in tutela: non potest suspectus tutor postulari: quia delictum tutelam praecellit, proinde fi pupilli substantiam expilavit, sed antequam tutor esset, accusari debet expilatae hereditatis [crimine:] fi minus , furti, tz. 6. Quaeri potest, si tutor fuerit pupilli, idemque sit curator confirmatus adolescenti, an poffit ex delictis tutelx suspectus postulari? Et cum poffit tutelae a concuratoribus conveniri, consequens erit dicere, cessare suspecti accusationem : quia tutelae agi poffit, deposito 23 officio, & alio sumpto, tz. 7. Idem erit quaerendum, [&j si proponas aliquem desisse esse tutorem, & rursum e cepisse, (utputa usque ad tempus, vel ad conditionem erat datus, deinde iterum, vel superveniente conditione testamentaria, vel etiam a Pratore postea datus est, ) an suspectus postulari poffit ? Et quia dus tutela sunt, si est, qui eum tutelae judicio conveniat; xquiffimum erit dicere, cessare crimen suspecti, tz. g. Si autem ipse tutor est solus, mm- quid , quia tutelae cessat, removendus sit ah hae administratio,ie, quasi [in hac] suspectus ex eo , quod in alia male versatus sit? Ergo & in eo, qui curator solus post finitam tutelam confirmatus est, idem dici potest, tz. 9. Quod si quis ita tutor datus sit, quod in Italia erit , tutor esto ; vel, quoad trans mare non ierit: an polsit suspectus postulari ex eo gestu , quem administravit, antequam trans mare abesset? Et magis est, ut postulari poffit: quasi una 24 tutela sit, habens intervalla, tz. 10. Si quis abfuturus 2; Reipu- blicoe causa, desideravit in locum suum constitui alium tutorem, an reversus ex ante gesto suspectus postulari polsit? Et quia potest ex priore gestn utili actione conveniri: cessabit postulatio. tz. ii. Si curator ventri 26 bonifque 27 datus fraudulenter versatus fit, deinde tutor datus, an postulari suspectus propter fraudes in cura admissas poffit, dubitari potest: Et si quidem habet contutores, non poterit postulari, quia conveniri potest: si non habet, amoveri potest. tz. 12. Si tutor inimicus pupillo, parentibusve ejus sit, & generaliter, si qua justa causa Praetorem moverit, cur non debeat in ea tutela versari : rejicere eum debebit, tz. iZ- Severus & Antoninus rescripserunt Epicurio : tutores , qui res vetitas 28 fine decreto distraxerunt , nihil quidem egisti ; verum, fi per fraudem id fecerunt, removeri eos oportere, tz. 14. Tutor, qui ad alimenta 26 pupillo praestanda copiam sui non faciat, suspectus est, poteritque removeri, tz. 1;. Sed si non latitet, sed praesens nihil poste iecernt contendit, quasi inopibus , sidatis pupillo Advocatis in mendacio revincatur, ad Praesectum Urbis 30 remittendus eft : neque enim interest, id agere quemquam , ut corrupta fide inquisitionis tutor (1. v. I. 43. tz. 1. supr. de admin. est peric. tut. (2. I. ult. infr. 1 . 1. 1 . 3. C. b. 1 . 1 . 2. in pr. supr. de admin. & peric. tut. I. 4. tz. 1. infr.dereiudic. (3. v. /.7. supr. h. t. (4. Lib. 5. C. 43. I. List. ult. (5. tz. 2. infr. h . I . (6. tz. 3. tz. 4. infr. h. I. (7. tz. 5. infr. h. I. (8. tz. 6. 7. 8- L 2. I. 3. infr. h. t. (9. d. /. 3. §. 3. (10. inpr. List. h.t. (11. §. I. List. eod. C12. d. §. 1. (13. I . 4. inpr.supr. de ojfic.ejus , cui numd.jurisd. (14. §.2 .List. h.t. (1$. I. 4. C. eod. (16. §. 3. List. eod. (17. d. tz. 3. (18. i . r. I . 3. §. 15. infr. §. 10. §. ii. Inst . eod, l . i . §. 7. supr. de offic. profecti urbi. (19. §. 11. Inst. h.t. (20. /. 9. §• 8 supr. de admin. & peric. tut. (21. tz. 11. infr. h. I. (aa. 1. 1? tz. 1 .supr. de testam, tut. (23. I. 1. infin. I. 4. inpr. infr. de tut £9* rat ion. (24. Adde /. 45. in pr. infr. de excusat. (e?, v.f. I 2. C. fi tutor reipubl. causa. I. I. C. in quib. cafib. tut. (26. v l. 8. infr. de curat, furios. (27. §. 3. supr. h. I. (28- v. I. as. L. de admin. tut. (29. I. 7. tz. 2. infr. tz. 9. List. b. t. I. 6. infr. tut pupill. educari. (30. v. /. I. infin.supr. h, t. eonifi- g or _ De expilationibus. 802 constituatur , an bnna fide constitutum , velut prxdonem , bonis alienis incumbere. Hic ergo non quasi suspectus removebitur, sed remittetur puniendus ea pcena, qua solent affici, qui tutelam corruptis ministeriis Prxtoris redemerunt. §. 16. Qui pecuniam ad pnediorum emptionem conferre, neque [pecuniam] deponere pervicaciter perstant, quoad emptionis occasio inveniatur: vinculis publicis jubentur contineri , & insuper pro suspectis habentur. Sed sciendum est, non omnes hac severitate debere tractari, sed utique humiliores: exterum eos, qui sunt in aliqua dignitate positi, non opinor vinculis publicis contineri oportere. §. 17. Is tutor, qui inconsideranter pupillum vel dolo abstinuit hereditate, potest suspectus postulari. §. 18. Qui ob segnitiem i , vel rusticitatem , inertiam, simplicitatem vel ineptiam 2 remotus sit: in hac causa est, ut integra existimatione 3 tutela vel cura abeat. Sed & si [quis] ob fraudem non removerit aliquem , sed ei adjunxerit, non erit famosus : quia non est abire tutela jujsus. 4. IDEM [lib. 1. de omnibus Tribunalibus.] UA5 enim caufx faciunt, ut integra existimatione4 tutela vel 1 cura quis abeat. §. i. Decreto igitur debebit causa removendi significari, ut appareat de existimatione. §. 2. Quid ergo, si non significaverit causam remotionis decreto suo? Papinianus ait, debuisse dici, hunc integrx esse famx : Et est verum. §. 3. Si Prxtor sententia sua non removerit tutela, sed gerere prohibuit: dicendum est, magis esse , ut & hic desinat tutor esse. §. 4. Qui nihil gesserunt, non possunt suspecti postulari: verum ob ignaviam, vel negligentiam 5 , vel dolum, si dolo fecerunt, possunt removeri. IDEM [lib. 3. Disputationum.] ^Uspestus fieri is 6 quoque, qui fatis dederit, vel nunc offerat, potest: expedit enim pupillo, rem suam salvam fore , quam tabulas rem salvam fore cautionis habere. Nec ferendus est contutor , qui ideo collegam suum 7 suspectum non fecit, quoniam cautum erat pupillo. 6. CALLISTRA TUS lib. 4. de Cognit. QUia * satisdatio propositum tutoris malevolum non mutat, sed '—diutius grassandi in re familiari facultatem prxstat. -j. 7. ULPIANUS [lib. i. de omnibus Tribunalibus.] lMpuberibus 8 quidem non permittitur suspectos facere : adole- scentibus plane volentibus suspectos facere curatores suos permittitur , dummodo [ex] consilio necessariorum id faciant. §. i. Si 9 fraus non fit admissa, sed lata negligentia, quia ista prope fraudem accedit: removeri hunc quasi suspectum oportet. §, 2. Prxterea accesserunt quxdam species ex Epistola Imperatoris nostri, &D. Severi ad Atriunculonium: nam adversus eos, qui, ne alimenta 10 decernantur., fui copiam perseverant non facere, ut suis rebus careant,vprxcipitur; reique servandx cau- la, pupillus in posseffionem mittatur ejus, quisuspectuslenten- tia lua factus est; qusque mora deteriora futura sunt, curatore dato distrahi jubentur. §. 3. Item, si quis tutor datus non comparcat , solet 11 Edictis evocari, noviffimeque, si copiam fui non fecerit, ut suspectus removeri, ob hoc ipsum , quod copiam sui non fecit. Quod & perraro, & diligenti habita inquisitione faciendum est. 8. IDEM [lib. 61. ad Edictum.] £Uspefilum tutorem eum putamus, qui moribus 12 talis est, ut suspectus fit: enimvero tutor, quamvis pauper est, fidelis tamen & diligens, removendus non est quasi suspectus. 9. MODESTINUS [lib. singulari de Eurematicis.J 8jl tutor aliquo vinculo necessitudinis vel affinitatis pupillo conjunctus fit, vel si patronus pupilli liberti tutelam gerit , & quis eorum ä tutela removendus videatur: optimum factum est, curatorem ei potius adjungi, [quam eundem] cum notata fide & existimatione removeri. 10. PAPINIANUS lib. 12. Quxstionum. j^Ecreto prxtoris, ut suspectus remotus, periculum futuri temporis non timet 13 : iniquum enim videtur, removeri quidem a tutela vel cura, in futurum autem non esse securum. 11. IDEM [lib. 5. Responsorum.] pOstfinitam 14 tutelam, cognitio suspecti tutoris , quamvispri- dem recepta, solvitur. 12. JULIUS AQUILA lib. Responsorum. "Mlliil proponi, cur prxscribere curator poffit in cognitione su-, 1 ' specti, quominus religio Prxturis a pupillari fervo 15 detegente fraudes instruatur. 16 (1. 1. 4. infin. infr. eoi. (2. Adde l. 2. C. de tut. qui satis non dei. (3. 1. 4. infr. b. t. (4. /. 3. in fin.supr. §. 6. Itifl. 1. ult. C. eoi. ($. 1. 2. /. 3. C. eoi. (6. 1. 6. infr. §. pen. Infi. eod. 1. >7- §• t.supr. de teftam. tut. (7. 1. 3. in pr.supr. b. t. (8. 1.6. in fin. C. §. 4. Infi. eod. (9. 1. ult. C. eoi. (10. /. 3. §. 14'. supr. §. 9. Infi. eod. (11. 1. 6S-supr.de judic. (12. §. ult. Infi. 1. <;. C. b. t. (13. 1. 22. C. de excusat. (14. 1. I. C. §. 8- Infi. h. t. (15. V. 1. 34. supr. de adtnin. zfi peric. tut. (16. v. 1. l.supr. de fide inflrum. LIBER VIGE SII T I T. I. DE 1 EXCUSATIONIBUS. 1. MODESTINUS lib. 1. Ex- cufationum. TjErennius Modestinus Ignatio Dextro S. Conscribens li- 1 1 brum, ut mihi videtur, utilissimum , quem Excusatto- ^ nem tutela pfi curatoria vocavi , hunc tibi misi. §. 1. Faciam autem , quod possibile erit, de his doctrinam manifestam , enarrans legalia Grxcorum voce : etsi cognovero, inepta ea ad transferendum esse. §. 2. Apponam dicendorum narrationi etiam ipsa legum verba, si necesse erit, ut dicendorum simul, & legendorum usum habentes, integritatem indigentibus , & utilitatem prxbeamus. §. 3. Dicendum igitur primum est, quos creari non oporteat. §. 4. Libertinis pupillis ingenuos 2 tutores vel curatores Prxsides non dabunt, nisi omnimodo libertinorum penuria secundum locum illum fit : libertinis 3 enim libertinos solos oportere dari, qui ex eodem 4 loco sint 5 , Oratio Divi Marci jubet. Si autem dabitur, Divus Severus impuberum curam habens, obligatum eum esse tutela MUS SEPTIMUS. nisi juste rationes reddiderit, rescripsit. §. ;. Non potest cura- “ tor esse sponsx sponsus, ut Senatus dicit: creatus autem talis, absolvetur. 2 . IDEM lib. 2. Excusationum. ■pXcusantur a tutela & curatoria , qui septuaginta 6 annos com- pleverunt. Excessisse autem oportet septuaginta annos tempore illo , quo creantur, aut quo hereditatem adiit quis, aut quo conditio, qux testamento inscripta est, completa est: non intra tempora excusationis. §. 1. Altas autem probatur, aut ex nativitatis scriptura, aut aliis demonstrationibus legitimis. §.2. Remittit a tutela vel curatoria & liberorum multitudo. 7 §. 3. Legitimos autem liberos esse oportet omnes, etsi 11011 sint in potestate. 8 §• 4- Oportet autem liberos vivos 9 esse, quando 10 tutores patres dantur: qui enim antea decesserunt, his non connumerantur: neque rursus nocent, qui postea moriuntur : Et hoc ita inquit Constitutio Divi Severi. §. ;. Hoc autem videtur quidem dictum esse de tutore dato fecundum testamentum: convenit autem hoc & in omni alio. §. 6. Qui autem in ventre est , etsi in multis partibus Legum comparatur 11 jam natis, tamen neque 111 prxfenti (1. Lib. 5. C. 62. ad 70. 1. Infi. 2;. (2. 1. 3. C. b. t. (3. 1. VJ. in fin, supr. de tut. §9° curat, dat. (4. 1. 13. infin. infr. b. t. 1. z.supr. de tut. N curat, dat. 1. 5. C. qui dare tut. 1. 3. C. qui petant tut. (5. Immo vide L 10. supr. At tuttl. (6. §. 13. Infi T 0 w. I. h. 1.1 . un. C. qui atat. (7. Infi- h - t - in f r - 1 l - c - ‘l“‘ num - lihcr - (8. /. 2. §. infr. de vacat, mun. Infi. h. t. in pr. (9. d. pr. verf. filii autem. (10. Fac. /. 28. »» f. infr. h. t. (u. 1 . 7. supr. de statu hom. E e e qux- qwe- 8oz Djgeftorum Lib. XXVII. Tit. I 804 quastione , neque in reliquis civilibus muneribus prodest patri: & hoc dictum est in Constitutione Divi Severi. §. 7 - N011 solum autem filii remiffionem tutela tribuunt , & fili*, sed etiam nepotes i ex filiis masculis nati, masculi & satinime. Auxiliantur autem tum, quando patre eorum mortuo illius locum supplent avo. Quotcunque autem nepotes fuerint ex uno filio , pro uno filio munerantur. Hac autem ex Conllitutionibus, qua Ac Uberis loquuntur, possunt colligi : nusquam enim facile est invenire, ubi de /W/VrloqnaturConstitutio, sed de liberis: appellatio autem haec & ad nepotes extenditur. 2 §. 8. Numerum autem liberorum determinatum Constitutionibus esse oportet unicuique, tunc cum creatur: nam si 3 post creationem generantur, non auxiliantur : ut Constitutio inquit Severi & Antonini. §. 9. Amplius autem, & qui habet tres 4 tutelas, aut tres curatorias : aut commixtim tres curatorias, & tres tutelas, & adhuc manentes, hoc est, nondum excedentibus $. atatem minoribus r hi excusantur , ad tutelam vel curatoriam vocati. Sed tamen & si curator quis fuerit, non impuberis, sed furiosi, [ seu prodigi, ] in numerum curarum & hac computabitur curatoria: quod sic se habere docet Constitutio Severi & Antonini. Dicit autem hac & nobilis' Ulpianus de tribus tutelis. - 3. ULPIANUS lib. fingul. de Officio Pratorfs tutelaris. 'TRia 6 onera tutelarum dant excusationem. Tria autem' onera sie sunt accipienda , ut non numerus 7 pupillorum plures tutelas faciat, sed patrimoniorum separatio 8 : iStideo, qui tribus fratribus tutor datus est , qui indivisum patrimonium haberent , vel quibusdam tutor, quibusdam curator, unam tutelam suscepisse creditur. 4. MODESTINUS lib. 2. Excusationum. TVIximus 9 tres habentes'tutelas, ad quartam non vocari. Qua- fitum est igitur , si quis duas habens tutelas, deinde ad tutelam tertiam vocatus appellaverit, & adhuc pendente judicio appellationis ad quartam tutelam promoveatur , utrum a quarta se excusans, mentionem faciet & tertis , an omnino dimittet illam? Et a Divo Severo & Antonino constitutum invenio , non oportere ad quartam promoveri a tertia appellantem : sed pendente terti* creationis excusatione, illius finem expectare, terminum futurum quarta creationis: recta ratione: si enim ordine praepostero quartam suscipiat quis , eveniet, ut post tertiam extantem, injusta terti* appellatione apparente, quatuor oneribus gravetur extra Leges. §. 1. Si pater in tribus fuerit muneribus aut tutelarum , aut curatoriarum, filius ejus non vexabitur : & ita constitutum est a Divo Severo & Antonino. Hoe autem & e contrario est , quod oportet filii tutelas remiffionem patri dare : & rursus utique communes , id est , unam filii, & duas patris , aut e converso. Tunc autem 10 haec ita se habent, cum onus uni domui, non separatis contingit. Scribit autem & Ulpianus nobilissimus hac eadem. ;. ULPIANUS lib. singulari de Officia Praetoris tutelaris. ’T'Ria onera in domo una ri esse sufficit: proinde si pater alicujus J vel filius, vel frater, qui est in ejusdem potestate , tria onera sustineat, quae ad periculum patris fui spectent, quia voluntate ejus administrant, omnibus excusatio ä tutela competit. Sed si non patris voluntate administrent, non prodesse, fiepe rescriptum est. 6. MODESTINUS lib. 2. Excusationum. CI duas habenti tutelas, aliae dux simul superinducta fuerint, qua est ordine tertia , auxiliabitur ei ad remissionem quarta , etsi Imperator fuerit, qui quartam injunxerit, aut tertiam, &, antequam cognoscat Imperatoris mandata, promotus erit ad aliam. Si autem ordo non apparuerit, sed in una die dua creationes proponerentur in diversis chartis : non qui creatus est, sed qui creavit, eliget, quam oporteat eum suscipere. §. 1. Grammatici 12, Sophista, Rhetores, Medici, qui neiiohvrxi, id est, circulatores vocantur, quemadmodum ä reliquis muneribus, ita & ä tutela, & a cura regulem habent. §. e.. Est autem & numerus Rhetorum in unaquaque civitate, qui vacationem munerum habens, & hareses quadam proposite lege: quod manifestum est ex Epistola Antonini Pii, qua descripta quidem est communitati Asia, universo autem orbi conveniens est: cujus capitulum hic subjectum est : Minores quidem civitates pojfunt quinque 13 Medicos immunes habere,& tres Sophistas, eSf Grammaticos totidem : majores autem civitatesseptem , qui curent i quatuor, qui doceant utramque doctrinam : maximis autem civitates decem Medicos, fis Rhetores quinque, fis Grammaticos totidem. Supra hunc autem numerum ne maxima quidem civitas immunitatem priestat. Decet autem maximo quidem numero uti Metropoles gentium: secundo autem, qme habent vel forum causarum, vel .locajudiciorum: tertio autem , reliquas. §. 3. Excedere quidem hunc numerum non licet neque sententia Senatus, neque alia qua adinventione, minuere autem licet: quoniam pro civilibus muneribus apparet hoc tale factum. tz. 4. Et utique non aliter de immunitate hae fructum habebunt, nisi decreto 14 Senatus inscripti fuerint numero concesso, & circa operationem se negligenter non habeant. §. ;. Et Philosophos quidem liberari ä tutelis Paulus scribit ita r s Philosophi, Oratores, Grammatici, qui publice juvenibus prosunt,excusantur a tutelis, nam fis Ulpianus lib. iv. de Officio Proconsulis ita scribit. §. 6. Se.l fis reprobari 15 Medicum pojß \u Republica, quamvis semel probatus Jit, Imperator noster eum Patre .Delio Bajß rej'cripfit. §. 7. De r hilosophis autem eadem Conilitu- tioD. Pii dicit: f Philosophorum autem non constitutus est numerus, quia rari sunt, qui philosophantur. Existimo autem, quoniam qui divitiisfieperabundant, voluntarie tribuent pecuniam in utilitates putriai : Ji autem proprie loquantur de substantia, inde jam manifesti fient non philosophantes. §. 8- Eit autem ImperatorisCom- modi Constitutionibus inscriptum capitulum ex Epistola Antonini Pii, in qua manifestatur, & Philosophos habere immunitatem tutelarum. sunt autem hac verba : Cotifimiliter autem his omnibus Divus pater meus mox ingrediens principatum, Constitutione existentes honores^ fis immunitates firmavit Jcribens, Philosophos , Rhetores, Grammaticos, Medicos, immunes ejfe gymnasiis sacerdotii stantes, fis neque ad frumenti, fis vini, & olei emptiones, fis pnepofitiones, fis neque judicare, neque Legatos ejfi, neque in militia numerari nolentes, neque ad alium famulatum eos cogi. §.9. Amplius & illud scire oportet, & eum, qui in patria propria docet, aut medicatur, immunitatem hanc habere : 11 enim existens Comaneus in Casarea doceat, aut medicetur , apud Comanenses immunitatem non habet. & hoc ita promulgatum est ä D. Severo & Antonino. §. 10. Valde tamen disciplinis instructos, & si supra numerum, & in aliena patria moram faciant, esse immunes Paulus scribit, dicens, D. Pium Antoninum ita juffisse. §. 11. Roma 16 philoso- pliantem eum salario, vel sine salario, remissionem habere promulgatum est a Divo Severo & Antonino, ita ac si in propria patria doceret. Quibus promulgationibus potest quis illam rationem adducere, quoniam in Regia Urbe, qua & habetur, & est communis patria 17, decenter utique utilem se ipsum prabens, non minus, quam in propria pati ia, immunitate sruetur. tz. 12. Legum vero Doctores in aliquo prasidatu docentes, remiffionem non habebunt. Roma autem docentes , ä tutela & eura remittuntur. tz. IZ> Ulpianus libro singulari de Officio Pratoris tutelaris ita scribit: Athle- tte habent d tutela excusationem, sed qui sacris certaminibus coronati sunt. tz. 14. Gentium prxsuiatus, puta Asia, Bithynia, Cappadocis, tribuit immunitatem ä tutela , hoc est, quoad in prasidatu sunt. §. 15. Tutela non est 18 Reipublica munus, uee quod ad impensam pertinet, sed civile : nec provinciale videtur tutelam administrare. tz. 16. Remittuntur a tutela & cura Magistratus civitatum. tz. 17. Dat remiffionem tutela & capitalis 19 inimicitia a creato facta adversus patrem pupillorum , nisi fecundum testamentum apparuerit datus tutor ; nisi , postquam scriptum est testamentum , capitale certamen eis ad invicem constitit: vel nisi antiquior quidem est testamento inimicitia, propter hoc autem videtur este datus tutor, ut supponatur' debito, & negotiis : & hoc ex Epistola Imperatoris Severi ostenditur, tz. 18. Amplius autem abfclviturä tutela , cum quastionem quis pupillo ile statu movet, cum vitetur (10. /. 5. infr. eod. (1 1. 1. 4. tz. i.Jupr, eod. (12. tz. i;> last- (13. 1 . 1. infr. de decret. ab ordine. (14. 1 . 7. C. depro/ej. fis (1. I. 3. C. de his , qui numero. Inst. h. t. in pr. vers. item nepotes. (2. 1 . 104. infr. de verb.fign. (3. tz. 4. supr. h. t. (4. I. 4. infr. tz. 5. Inst. h. t.l. un. C. qui num. tutel. Adde /. 17. infr. (h?. v. /. 2. C. d. t. (16. 1. 9. in pr. infr’de vacat, ntun^ "(17. /- 1 Z- infr. h. t. (6. 1. 2. tz. u It. supr. eod. (p. §. q. Infl. eod. (fi..l.%i. \infr. ad municipal. (18. Vide tamen pr, Init. h. t. (19. §> II- tnfin. infr.eod. (9. I. 3. tz. ult. L 3. supr. I. 6. in pr. infr, eoi.\lnjt, eod. ho.e S05 De excusationibus. So6 hoc non calumnia facere, feit bona fide: & hoc Divi Marcus & Severus promulgaverunt. §- i9* De rusticis autem , & humili-, bus, & illiteratis, scribit Paulus ita: Mediocritas & rusticitas in-- terilum excusationem proebent, secundum Epistolas Divorum Hadriani & Antonini, f Ejus , qui st negat literas i scire , excusatio accipi non debet, Ji modo non Jit expers nego.tio.rnm. 7. ULPIANUS lib. sing. Excusationum. pAupertas r sane dat excusationem * si quis imparem se oneri in- *- juncto postit probare: Idque Divorum Fratrum Rescripto continetur. 8. MODESTINUS lib. 3. Excusationum. CEd& milites, qui honeste compleverunt militis tempus, remis-; o sionem habent tutelarum adversus omnes hodie privatos. Adversus autem filios eorum, qui eidem ordini communicaverunt, L eorum, qui olirn milites fuerunt, intra annum quidem dimiffionis. remistionem habent, post annum autem non habent: cosqualitas enim honoris militis fortior videtur olim militum privilegio: nisi fortaflis alias habuerint justas tutelae excusationes: utputa numerum annorum, vel aliquid tale, quale & privatos adversus omnes excusare consuevit, i Haec autem de filiis, non de nepotibus earum , qui olim milites fuerunt. Nepotes enim eorum , qui olim milites fuerunt, in eodem loce cum reliquis privatis ellb creduntur. §. 1. Qui nimirum ignominiose dimissi sunt, similes Itis, qui nequaquam militaverunt, existimantur : & propter hoc neque ipsi habentprivilegium, neque filiis eorum, qui olim fuerunt milites, tutores dati obligabuntur. §. r. Quandoque autem non complent quidam militis tempus, & tamen habent remistionem tutelarum , sed non eandem cum iis, qui compleverunt: qui enim vigesimum 3 annum militis excellit, similis esse creditur ei , qui complevit tempus militis. §. 3. Qui autem intra hos annos dimissus est, non habet continuam tutelarum immunitatem , sed ad tempus: quemadmodum & reliquarum civilium munerum remistionem habet. qui enim intra quinque annos militia solutus est, nullam sibi vindicabit immun. tatem: qui autem post quinque annos, unius anni habet immunitatem.: qui autem post octo , biennii: qui autem post duodecim, triennii: qui autem post sedecim , quadriennii", qui autem post viginti, sicut supra diximus , continuo ablolvetur. §. 4. Qui autem inter nocturnos custodes 4, qui sunt Roms, militaverit, anni solius habet remistionem. §. ;. Ita autem, si honeste scilicet absoluti fuerint, sicut dictum est, vel propter aegritudinem causariam 3 remiffiunemacceperint: est enim & haec honesta, qui enim ignominiosa potitur reir.iilione, non habet vacationem. §. 6. Veteranus autem esse creditur, non lolum legionarius, sed & omnis6, qui qualitercumque militavit, etsi honeste est & ipse solutus: [filiorum tamen tutor creabitur: ] etenim legionarius7 ejus, qui mter nocturnos custodes militavit, siliorum tutor sit. §- 7- Jam vero it militi impuberi curator dabitur, qui olim miles fuerit: scilicet si pater hujus mortuus suerit, sive etiam hic emancipatus fuerit, similiter. §. 8. Et de universis his Constitutiones testantor. §. 9. Scribit autem & Ulpianus ita : Sed ignominia misti, ab urbicis plane tutelis excusabuntur: quia ingredi eis urbem non licet, f Plane , si quis in cohortibus urbanis permili- tavit, licet an,e viginti annos mittitur, tamen perpetuam habet a tutelis excusationem, tz. 10. Quaesitum est autem , utrum unam & semel tutelam recipiunt, qui olim fuerunt milites, vel uno tempore non amplius quam semel; quiescente autem prima tutela, turfus [privilegium] recipiant: aliter atque in privatis, qui quieverunt. non en m auxiliantur his, qui habuerunt, neque inter tres adnumerantur: ita & in his, qui olim fuerunt milites, non prodest creatum esse, f Hoc autem & in Curiis est promulgatum, ut ostendit Divi Severi & Antonini Constitutio. §. 11. Et nihil differt, qualiter indigent filii commilitonis tutore vel curatore, utrum emancipati, vel patre mortuo. §. 12. Primipilarii ex Constitutionibus Imperialibus excusationem habent reliquarum tutelarum : primipilarii autem filiorum tutores erunt. j- Primipilarii autem hi existimantur, qui exercent primum pilum. 81 autem non exer- opnc mortuus fuerit, hujus siliorum primipilarius tutor non erit. 9. ULPIANUS lib. fing. de Officio Praet. tutel. jsjl trisiunns in cohortibus Praetoriis permilitaverit, etiam n collegarum siborum tutela excusabitur , Beneficio Divi Severi, & Imperatoris nostri. 4o. MODESTINUS lib. 3. Excusationum. 'JVJOn solum autem, qui ad caligatas militias, & reliquas, primipilarii militaverunt, sed & qpi qualitercunque necessitatis publica plebis Romanorum gratia absentes fuerunt, anni habent vacationem post reversionem. 8 §. 1. Annus denique hic non solum bis, qui compleverunt consuetum militiae tempus , in reliquis publicis necessitatibus datur, sed L bis, qui qualitercunque quieverunt a publica necessitate, & reversi sunt, & si minus tempus eo, quod constitutum est, consummaverunt. §. 2. Quas denique prius habebant tutelas, propter hoc autem deposuerunt, quoniam publici negotii gratia abibant, has, quum reversi fuerint, confestim recipient 9, nihil eis auxiliante anno : annus enim ad futuras novafque datur, non ad eas , quas resumi debent. §. 3- Annus autem copulatorum dierum scrutabitur 10, ex quo quis reversus est: rectam viam dirigens, vel dirigere debens, non eam, qua: est ex circuitibus. §. 4. Et qui in testamento dati sunt tutores, renuent secundum Leges, administrationem earum 11, quae in alia provincia sunt, possessionum , quod ostendit subjecta Divi Severi Constitutio. Divi Severus & Antoninus Augusti Valerio : Testamento tutor datus , .ante prafinitum diem adire debuifti , iftf poßttiare , ut ab adminiflrationererum, qua in alia provincia erant, liberareris. §. ;. Qui primum pilum explevit, si cum tutelam suscepisset unius filii, rursus in militares necessitates assumptus erit, deponet foiicitudinem tntelte. §. 6- Simiter & in 12 locum illius tutoris , quem postea sibi collegam quis adduxerit, dabitur curator, ut ait Constitutio D. Severi : quam recte adaptans omnibus similibus capitulis, curatorem dari licet in locum eorum, qui temporis vacationem recipiunt. §. 7. Si libertus impubes dabitur a patrono tutor filiis suis , vel alius quicunque minor viginti quinque annis: donec quidem impubes fuerit, non molestabitur , in- terim autem alter in locum ejus creabitur curator. Similis est huic & legitimus tutor , si impuberem esse contigerit: etenim in locum ejus curator interim dabitur. §. 8- Siqnis ita aegrotus fuerit , ut oporteat eum non omnino dimitti a tutela: in locum ejus curator 13 [interim] dabitur ; sanatus autem hic rursus recipiet tutelam. Si quis autem in insaniam 14 inciderit, similis est huic: & ita Ulpianus scribit Adversa 15 quoque valetudo excusat, sed ea, quae impedimento est, quominus quis suis rebus supereffe possit, ut Imperator noster cum Patre rescripsit. 11. PAULUS lib. sing. de Excusatione tutorum. ■pT non tantum, ne incipiant, sed isi & ä erepta excusari debent. 12. MODESTINUS lib. 3. Excusationum. TDem Ulpianus scribit Sed in hoc Rescripto adjectum est, solere vel ad tempus, vel in perpetuum excusari, prout \ atetudo est, qua afficitur. Furor 17 autem non in totum excusat, sed efficit, ut curator interim :8 detur. 1. Sunt & alii, qui, etsi jam sint tutores vel curatores, continuo tamen de reliquo absolvuntur ä solicitudine: puta, qui domicilium alio transtulerunt, ex Rescripto Imperatoris scientis quidem tutorem esse eum , tranlmi- grare autem expressim ei concedentis , & horum alterutrum literis signisicantis. 13. IDEM lib. 4. Excusationum. CCire oportet, quoniam neque dati tutores, neque testamentarii o provocare necesse habent 19* ut ostendit Constitutio D. Veri & Antonini. Hoc autem observari oportet, & in datis curatoribus : in , paucissimis enim distant curatores d tutoribus . Adversus denique sententias auferentes eis excusationes licentiam habebunt appellandi. §. 1. Multa vero observari oportet, ut concedatur, tutores vel curatores caulas remissionis tribuere. Oportet enim, eos constituto 0" §• 8. Inft. eod. (2. 1 . 40. infin. infr. §. 6. Jnst. eod. (3. 1 . 9. C. quando provocare. (4.. I. 1. I. 3. supr . de ojfic. puefecii vigil. I. §• I. in fin. infr. de bon.pojfejf. ex testam, mi lit. (5. I. 8. C. de re militari. (6. Fac. I. 15. §. 3. infr. ad leg. Jul. deudult. (7. I. nlt. C. de excusat. Veteran. (8. /. ult. C.Ji tut. vel curat, rcipubl. (9-§. 2. Inst. h. t. (10. 1 . 4. infr. de vacat, mun. (11. 1 . 19. /. 21 §. 2. i. ult. in fin. infr. I, 2. I. n. C. b. 1 . 1 . 39. §. i.supr. de admin, pfi peric. tut. (12. §. 2. Inft. h . t. §. 5. Inft. de curat. (13. I. 13. supr. de tutel. §. 5. Inft. de curat. (14. I. 12. in pr. infr. h. t. (15. 1. II. I. 12. in pr. infr. §. 7. Inft. eod. I. un. C. qui morbose excus. (16. I. 40. in pr. infr. h. t. (17. /. ro. in sin. supr. eod. (18. /. II. supr. de tutel. §. 2. Inft. qui testum, tut. (19. I. 1. §. I. infr. quando appeti, i. 18- C. §. 16. Inft. h. t. £ e e 2 legibus gC7 Digestorum Lib. XXVII. Tit. L _ 808 legibus tempore ad judicem accedere. Sunt autem constituta tempora hac : Qui enim in ipsa civitate est, ubi creatur, vel intra centesimum lapidem ä civitate; intra quinquaginta J dies exculaui- tur; postea autem non admittitur, sed tenebitur ad solioitiuhnem • & fi horum quid non fecerit, erit in eadem causa, in qua enet, fi apparuisset proprio periculo ipsum negligere, neque ulla ei via relicta erit ad excusationem. Qui autem supra centum milliaria a civitate abest: viginti milliaria habebit numerata in unamquamque diem, a quo 2 cognoverit, (oportet autem ei manifestari 3 ä Prxfidibus vel in faciem, vel ad domum) & extra bos, alios triginta dies habebit ad excusationem, f Hoc autem convenit & iis, qui testamento dati sunt, five tutores fuerint, sive curatores, quos confirmari a Magistratibus consuetum est. §. 1. Aliud etiam invenimus in Divi Marci promulgatione, inquisitione dignum. Etenim ei, qui in ipsa civitate est, in qua creatus est, vel intra centum milliaria, quinquaginta dierum spatium legislator dedit: ei vero , qui ultra centum milliaria habitat, in unamquamque diem numerari 4 viginti milliaria jussit, & extra hos alios triginta dies adjecit ad excusationem. unde contingit, ut, si cujus habitatio centum sexaginta milliaribus abiit, is octo & triginta dierum spatium habeat: octo quidem , centum sexaginta milliariorum nomine, in unamquamque diem , viginti milliariis numeratis: triginta vero, eo, quod ad excusationem faciunt. Erit igitur in deteriori ordine, qui longius habitat, eo, qui intra centum milliaria est, vel in ipsa civitate : si utique his quidem semper quinquaginta dies spatii sunt, illis vero pauciores. Sed etsi rnaxiine verba Legis hunc habeant intellectum , tamen mens legislatoris aliud vult: ita enim & Cer- bidius Scxvola ; , & Julius Paulus , & Domitius Ulpianus, cory- phxi Lcgumpvudentum scribunt, dicentes , ita oportere hoc observari , ut nunquam alicui minus detur quinquaginta dierum spatio: tunc autem longius, cum annumeratio dierum, qui in viam computantur, adjectis triginta diebus, quos ad excusationem Lex dat, excedit quinquaginta dies, utputa si dixerimus, aliquem a quadringentis quadraginta milliariis habitare : hic enim vix quidem habebit dies viginti duos, ad excusationem autem alios triginta. §. 3. Observabunt autem hoc temporis spatium omnes, qui qualitercunque excusantur a tutela, vel cur?., vel parte ejus. §. 4. Consequens autem est credere , quod si aliqua specie excusationis fuerit quis usus, non aliter audietur, quam si observaverit constitutum tempus: nisi forte alterius 6 alicujus civitatis est civis. §. ;. Ita vero necesse est custodiri constitutum tempus, ut, &si excusatus fuerit dimissus , non liberari eum D. Verus & Antoninus ostendant in Constitutione , jubentes non detineri eum qui in locum ejus creatus sit, quasi non 7 liceat alium dari in locum exi- stentis tutorisf §. 6. Sufficiat autem intra constitutum tempus excusare se solum. Si enim postea nolens desierit, non ei nocebit, ideo- que fi reprxsentaverit quis se solum, non permanserit autem postea, ut se excuset: post constitutum tempus exceptione repellitur. & hoc dicit Constitutio Imperatorum Veri & Antonini. §. 7. Si enim quis propter xgritudinem , vel aliam necessitatem (puta maris, vel hyemis, vel incursus latronum, aut aliam quam similem) constituto tempore non poterit venire : ignoscendum ei est. cujus fidem tametsi sufficit firmare ex ipsa naturali Justitia : tamen & Constitutio Imperatorum Veri & Antonini hxc dicit. §. 8- Scire autem oportet, non sufficere, si accedat ad judicem , sed oportere etiam de specie remiffionis testari: &, si multa habeat jura, qux ad remissionem faciunt, omnia nominare : si minus, similem esse ei, qui nequaquam acceffit, aut acceffit quidem, justam autem remiffionis causam non nominavit. §. 9. Quinquaginta vero dies continui 8 numerantur, incipiendo a tempore cognitionis, quo quis cognovit se ipsum datum esse. §. 10. Oportet autem una testari ante tribunal, vel aliter in submemorationilnis. Potest autem & libellos9 dare, ut iidem ipsi ajuntImperatores. §. it. Hxc de iis, qui observare constitutum tempus debent. De iis autem , qui non subjecti sunt constitutis temporibus, age scrutemur. §. 12. Qui non juste dati sunt tutores , (hoc est, a quibus non (1. I. 38. infr. §. 16. Inft. eod. (2. /. 6. C. eod. (3. /. ult. fupr. de tut. N curat, dat. (4. /. 3. inpr. infr. de verb.fgn. (5. §. 16. infin. Inft. h. t. (6. §. ult. infr. h. I. (7. I. 9. C. qui petant tut. /.9. C. qui dare tut. (8. §. 16. Inft. h. t. (9. Vide tamen/. 25. iq/r. eod. (10. /. I. §. I. fupr. I. I. C. de confirm. tut. (11. /. (,. C.h.f. (12. Fac. /. 8. in-pr, infr. de fidejujs, tut. (13. §. 4. oportet 10, aut quos non oportet, aut quibus non oportet, aut quo non oportet modo) si neque confirmentur, neque administraverint, sunt immunes, neque opponet quis eis, quod constituta 11 tempora excusationis non observaverint: neque enim habent excusationis necessitatem, ut ostenditur in subjectis Constitutionibus, quas exempli gratia subjeci: adaptantur autem utique omnibus. Divi Severus & Antoninus Augusti Narcisso: Ab avo materno tutor datus necejfe non habuisti excusari , cum ipso jure non teneris 12 :f igitur administrationi te non immiscuisti , potes ese securus, f Similiter autem & si eum, qui non 13 suppositus est jurisdictioni, creabunt Magistratus tutorem vel curatorem : neque hic necessitatem habet observare constituta tempora : utputa , quia neque civis, neque incola est. 14. IDEM lib. ;. Excusationum. s Ibertum , cum de excusatione tutorum & curatorum tractatur, scire oportet, non solum patris pupilli, sed & matris intelligi debere. §. 1. Sed & cum de liberis patroni quxsierimus: scire oportet, appellationem hanc non in primo gradu consistere , hoc est, in filium & filiam, sed & in nepotes ex utroque latere, & eos, qui deinceps sunt. §. 2. Sed etsi jus annulorum aureorum impetraverit : adhuc custodit libertorum ordinem, secundum hxc, qux rescripsit Marcus Antoninus. §. 3. Qui propria pecunia emptus & manumissus est, nequaquam connumeratur reliquis libertis. §. 4. Si plures liberti fuerint, unus omnibus liberis tutor dabitur, & ä tribus tutelis non absolvetur. 15. IDEM lib. 6. Excusationum. CPadonem 14 quoque creabunt tutorem : nullam enim habet ex- ‘ dilationem, ut Constitutio ostendit Imperatorum Severi & Antonini. §. 1. Qui patri promisit 15 , fe fore tutorem liberorum , excusari ab hac tutela non potest: etsi aliter habet jus excusationis. §. 2. Scire oportet, nulli dignitatem tribuere excusationem: unde si quis Senator fuerit, hic tutor erit & eorum, qui inferioris ordinis sunt, [quam) Senatorum: quemadmodum rescripsit Divus Marcus & Commodus. §. 3. Si quis autem tutor vel curator fuerit non Senatoris, vel aliter non in dignitate positi, deinde poste* fiat Senator: continuo absolvetur a solicitudine. Si autem liberi , quorum tutelam aut curam administrabat, erant Senatoris: non absolvetur a tutela aut cura. §. 4. Similiter autem, & qui inferioris ordinis est , non excusabitur a tutela vel cura majorum. §.5. Neque librarios , neque calculatores 16, quos vulgo rationarios dicimus, habere immunitatem , dicunt Divorum Constitutiones. §. 6. Jam autem & Judai non Judxorum tutores erunt, sicut & reliqua administrabunt: Constitutiones enim in iis solis fine molestia eos esse jubent, per qux cultus inquinari videtur. §. 7. Ratiocinatio civitatis neque in numerum unius tutelx procedit. §. 8- Liberti uxorum Senatorum [unius], etsi res eorum disponunt, non absolvuntur tamen a tutelis: hoc enim [masculorum] Senatorum libertis 17 solum concessum est. §. 9. Si civitatis princeps, id est, Magistratus 18, incidente ei creatione, obnoxius fuerit periculo tutelx , hanc non connumerabit aliis tutelis : quemadmodum nec fidejussores 19 tutelx: sed neque, qui ob honorem tutores conscripti sunt. §. 10. Qui vectigalia conduxit a civitatibus, non excusatur ä cura. 20 §. 11. Qui jura multa poterit dicere, quorum unumquodque per se ipsum satis validum non est, an possit excusari, quxsitum est ? puta septuaginta si quis annorum non est, neque tres habet tutelas, sed neque quinque filios, aut aliquod aliud jus remiffionis: habet nimirum duas tutelas , & duos filios , & sexaginta annorum est: aut alia quxdam talia dicit, per se ipsa quidem perfectum auxilium non prxben- tia, qux tamen si invicem conjuncta sint, justa appareant. Sed visum est, hunc non excusari. §. 12. Qui accepit vel habet immunitatem civilium vel publicorum munerum, hic ä tutela vel cura non excusabitur. §. 13. Qui absolutus est a tutela vel cura , non omnino depolitionibus apud acta ad remiffionem alterius tutelx vel curationis litetur, si non extiterint ei jura remiffionis. §. 14. Qui dixerit , fe ipsum ignotum esse patri aut matri pupilli, ea de fupr. hic. I. 5. C. qui dare tut. (14. I. I. C. h. t. (15. I. 29.fupr. de testum, tut. (16. /. 4. C. de profejs. & med. (17. /.44. in fin. infr. I. 13. C. h. t. I. 17. §. 1. infr. ad municipal. (18. 1 . 60. §. I, fupr. de ritu nupt. (19. d. I. 60. §. 1. (20. Vide tamen l. 8- §. I. infr. de vacat, muu. (21. v. I. im. C. qui astate fe excuf causa 8^9 De excusationibus. 81® causa liberandus non est. I §. i;. Est autem quando L qui tres habet tutelas , vel curas, non habet jus remissionis r puta si quis affectaverit suscipere. Jam autem & tutor, qui modici patrimonii [factus] est, affectasse videtur. §. 16. Ulpianus libro singulari de Excusationibus ita scribit: Si quis inter tres tutelas emancipati filii fui tutelam administret, an ei haec in numerum procedit, scio dubitatum. Invenio tamen rescriptum , emancipatae filia: tutelam numerari inter onera oportere. §. 17. Si quis creabitur tutor, exi ftensin patris potestate, deinde pater noluerit pro eo cavere : jusse- runt Leges & ipsum patrem creari tutorem, ut nullo modo impediatur tutelae cautio, ut ostendit Divi Hadriani Constitutio, f Jincerator Hadrianus Bitrasio Ballioni Legato I.ygdonenf. Si Claudius Macer , quamvis siliusfnmilias fit , idoneus tutor ejse videbitur ; sater autem ejus idcirco cavere non vult , ut filium suum tutela eximat , in hoc artificio perseveraverit: existimo te huic fraudi rette occursurum , ut & filius & ipse ad tutelam liberorum Clementis gerendam compellantur. 16. IDEM lib. 1. Responsorum, r.-ljus testamento Nigidium filio suo tutorem dedit, eundemque u usque ad vigesimum quintum annum curatorem constituit: Quaro, cum liceat Nigidio a curatione etiam citra appellationem 2 se excusare, ex qua die tempora , qua: in excusationibus observanda D. Marcus statuit, computanda sunt: utrum ex die aperti testamenti, an ex quo ad negotia gerenda vocatur, id est, post quartum decimum annum impletum ? Modestinus respondit, excusationem 3 a cura tunc necessariam esse, cum decreto Praetoris seu Prafidis confirmatus curator fuerit. 17. CALLISTRATUS lib. 4. de Cognitionibus. MOn tantum magnitudo 4 patrimoniorum ineunda est susceptarum trium tutelarum, quaeque suscipienda est : sed etiam aetas pupillorum consideranda est. nam si priorum pupillorum aetas prope pubertatem sit, ita ut tantummodo semestre tempus reliquum fuerit; aut eorum, quorum suscipere tutelam cogitur: non dabitur excusatio. Idque Principalibus Constitutionibus cavetur. §. 1. Iliensibus & propter inclytam nobilitatem civitatis, & propter conjunctionem originis Romanae, jam antiquitus & Senatusconsultis, & Constitutionibus Principum pleniilima immunitas tributa est, ut etiam tutelae excusationem habeant: scilicet eorum pupillorum, qui Ilienses non sint. Idque D. Pius rescripsit. §.2. Eos, qui in corporibus sunt, veluti fabrorum 5, immunitatem habere dicimus, etiam circa tutelarum exterorum hominum administrationem, habebunt excusationem: nisi si facultates eorum adaucti fuerint, ut ad extera quoque munera publica suscipienda compellantur. Idque Principalibus Constitutionibus cavetur. §. 3. Non omnia tamen corpora, vel collegia vacationem tutelarum habent, quamvis6 muneribus municipalibus obstricta non sint: nisi nominarim hi privilegium eis indultum sit. §. 4. Is, qui aedilitate fungitur, potest tutor dari: nam xdilitas inter eos Alagi- stratus habetur, ,qui [ä] privatis muneribus excusati sunt, secundum DiviMarci rescriptum. §. ;. Sane notum est, quod gerentibus 7 honorem vacationem tutelarum concedi placuit: vacare autem eos, qui tunc primum vocentur ad suscipiendum officium tutela: exterum eos, qui 8 jam se miscuerint administrationi, ne tempore quidem Magistratus vacare, [xque notum est.] §. 6. Domini navium non videntur haberi inter privilegia, ut a tutelis vacent: Idque Divus Trajanus rescripsit. §. 7. Inquilini castrorum a tutelis excusari solent: nisi eorum , qui & ipsi inquilini iunt , & in eodem castro , eademque conditione sunt. 18. ULPIANUS [lib. 20. ad Legem Juliam & Papiam.] ßtuo 9 amis ad tutela excusationem prosunt. Quxsitum est autem, qui sunt isti: utrum hi, qui in acie sunt interempti j an vero omnes omnino, qui per causam belli parentibus sunt abre- pti, in obsidione forte ? Melius igitur probabitur , eos solos, qui (l.§. IO. Inst. h. t. (2. I. 1. §. 1. ir.fr. quando appell. (3. Adde I. 20. C.b.t. (4. /. 3l.§. uli.infr.eod. Adde i.24. C.eod. (6. :■ S -12.supr. eod. (7. 1 . 41. infr. §. 3. Inst. eod. (8. /. 28- in pr. ™Sr.eod. (9. Inst. eod.infin. pr. I. ult. infr. de vacat, mun. (io./.s. t. eod. adde 1 . 10. §.tp.siipr.eod. (11. L 16. C. §. 4. Inst. eod. (12. ■ . 16. d. J. 4. (13. §. 16. Inst. eod. (14. I. 8. infr. de except. V‘5- S' 17- Inst- b, t, (16. /. 10. §. 4. L 2. C. eod. (17. /. 41. in\fupr. de minor, in acie amittuntur, prodesse debere, cujuscunque sexus [vel] itatis sint: hi enim pro Repubiica ceciderunt. 19. IDEM [lib. 35. ad Edictum.] JLlud usitatiffimum est, ut his, qui in Italia domicilium habeant, administratio rerum provincialium 10 remittatur. . ro. JULIANUS [lib. 20. Digestorum.] SI pup'llum patruus contendat exheredatum esse, & se herede« scriptum, xquum est, tutorem pupillo dari, recepta patrui excusatione : vel, si nolit excusationem petere , remoto eo a tutela, ita litem de hereditate 11 expedire. 2i. MARCIANUS [lib. 2. Institutionum.] pRopterlitem 12, quam quis cum pupillo habet, excusare se I tutela non potest: nisi forte de omnibus bonis, aut plurima parte eorum controversia fit. §. 1. Qui se 13 vult excusare, si plu- res habet excusationes, & de quibusdam non probaverit, aliis uti intra tempora non prohibetur. 14 §. j. Licetis datus tutor ad universum patrimonium datus est , tamen excusare se potest 16, ne ultra centesimum lapidem tutelam gerat: nisi in eadem provincia pupilli patrimonium sit: & ideo illarum rerum dabunt tutores in provincia Praesides ejus. §. 3. Nec Senatores ultra centesimum lapidem urbis tutelam gerere coguntur. §. 4. Habenti ergo tutorem tutor datur: sed aliarum rerum, non earundem [ datur]. 22. SC/EVOLA [lib. 1. Regularum.] QEometrx a tutelis [non] vacant. §. 1. Hi vero, quibus Princeps curamalicujus rei injunxit, excusantur a tutela, donec 17 curam gerunt. 23. ULPIANUS lib. 2. Responsorum. pRopter Magistratum, quem in municipio quis erat administraturus , tutelis excusationem non habere-respondi. §. 1. Si in castris merentes non ab eo tutores dentur, qui in castris merebat; excusationem habere [respondi]. 24. PAPINIANUS lib. ii. Quxstionum. ‘MEquaquam credendum est, ei privilegium excusationis ablatum , cui fideicommissaria libertas soluta est. nam in toto fere Jure manumissor ejusmodi nihil juris, ut patronus adversus liberti personam consequitur: excepto , quod in jus vocare 18 [patronum] injussu Prxtoris non debet. 25. ULPIANUS [lib. 2. de Officio Proconsulis.] pXcusare se tutor per libellos 19 non poterit. 20 26. PAULUS lib. singulari de Excusationibus. MEnsores frumentarios 21 habere jus excusationis, apparet ex 1 Rescripto Divorum Marci & Commodi, quod rescripserunt Praefecto Annonx. 27. MARCIANUS [lib. ;. Regul.] T Egatarius, qui rogatus 22 est alii omne legatum restituere , si maluit se excusare a tutela, legatum propter fideicommissarium consequitur : cui similis est, qui de falso egit, nec obtinuit. 28. PAPINIANUS [lib. ;. Responsorum.] 'T'Utor petitus ante 23 decreti diem, fi aliquod privilegium quirlt , recte petitionem institutam excludere non poterit. §. 1. Qux tutoribus, remunerandi fidei causa, testamento parentis relinquuntur, post excusationem , ab heredibus extrariis quoque retineri palcuit. 24 Quod non habebit locum in persona filii, quem pater impuberi fratri coheredem & tutorem dedit: cum judicium patris, ut filius , non ut tutor , promeruit. §. 2. Tutorem ad tempus exulare jussum excusare non oportet: sed per tempus exilii curator in locum ipsius debet dari. 29. MARCIANUS [lib. 2. Institutionum.] ULane si in exilium datus sit tutor, potest se excusare, siinper- petuum datus est. §. 1. Facilius autem exulis ignorantia, qui contutorem suspectum facere non potuerit, veniam habebit. T 30. PAPINIANUS [lib. ;. Responsi] Jurisperitos, qui tutelam gerere coeperunt, in Consilium 25 pr.infr.eod. I. q.supr. dein jus vocando. ( 19 . ar«. I. 9 . §. 1 . supr, de ojfic. procons i. 71. infr. de reg. jur. (20. \ ide tamen l. 13. §. 10. supr. h. t. (si. /. 10. §. 1. infr. de vacat, mun. (22. I. 8. §. 14. in sin.supr. de inojfic. testam. (23- l ■ 17- §• 5. supr. I. 43. in pr. infr. h. t. v. I. 7. supr. dejudic. (24. I. 28. in pr.supr. de testam, tut. I. 41. §. J. infr. de sideicom. libert. (25. L 11. §. 2. Eee 3 Prin- Sii Digeftorum Lib. XXVII. Tit I. Principum sdsumptos, Optimi Maximique Principes nostri constituerunt excusandos : quoniam circa latus eorum agerent, & honor delatus finem certi temporis ac loci non haberet. _ §. i. Cum oriundus ex provincia Rom« domicilium haberet, ejuldem curator decreto Praesulis ac Pnctoris constitutus , rerum administratio- nemutrubique suscepit,: placuit, eum duas curationes administrare non videri : quod videlicet unius duo patrimonia non viderentur. §. i. Qui privilegio subnixus est, fratris curationem suscipere non cogitur- §. 3. Patronus impuberi liberto quosdam ex libertis tutores aut curatores testamento dedit: Quamvis eos idoneos esse conste;-; nihilominus jure publico poterunt excusari, ne decreto confirmentur, 31. PAULUS lib. 6. Quaestionum. CI is, qui tres tutelas administrabat, duobus pupillis diversis de- o t- r etis datus est, [qui potuit excusari,] & prius, quam causas excusationis allegaret, unus ex pupillis, quorum jam tutelam administrabat, decessit: ubi desiit ei competere excusatio , ftatim tenuit eum prius decretum , quasi in loco tertia tutela: quarta subroganda : nam ipso jure tutor est, & antequam excusetur. Potuit ergo tutela ejus, qui nunc quarto loco invenitur, excusari; sed cum non sit excusatus , necessario subeundum est onus illius quoque tutela. Necmemovet, quod dicat aliquis, hoc ne exigi, an administretur tutela : hoc enim eo pertinet, ne fit finita administratio : exterum, si periculum sustineat cessationis, puto ei imputandam eam quoque tutelam. H. 1. Idem evenire potest, si duobus testam entis, cum haberet tres tutelas, tutor datus est: ubi non apertarum tabularum tempus inspici debebit, si quxratur,' qua prior delata sit tutela; sed adit« hereditatis , vel conditionis; existentis. H. 2. Illa quoque erit differentia tutelarum, de quibus, diximus, si tertia & quarta sit delata, licet in quartam prius detentus fit: quod hujus, id est, quarte, ex quo jussus ad administrare, illius, ex quo datus est, periculum sustinet. §. 3. Eum, qui pupillum bonis paternis abstinuerat, detinendum in quarta tutela existimavi, quasi deposita illa. §.. 4. Catorum putarem , recte Facturum Prstorem , si etiam unam tutelam sufficere crediderit, si tam diffusa 1 & negotiosa sit, ut pro pluribus cedat. Neque igitur 2 fratres consortes plurium loco habendi sunt : neque non fratres, si idem patrimonium habent, & ratio administratio- nis pariter reddenda sit. f Et ex diverso fratres, diviso patrimonio : du« tuiel« sunt: non enim (ut dixi) numerus pupillorum , sed difficultas rationum conficiendarum & reddendarum consideranda est. 32. IDEM lib. 7. .Quxstionum. JJEsennius Apollinaris Julio Paulo: Mater filium suiun pupillum, vel quivis alius extraneus extraneum «que pupillum scripsit heredem, & Titio legatum dedit, eumque .eidem pupillo tutorem adseripsit: Titius confirmatus excusavit se a tutela : Quxro, an legatum amittat 3 ? [Et quid,] si testamento quidem tutor non sit scriptus, legatum tamen acceperit, dstusque a Prxtore tutor excuset se , an «que repellendus sit a legato: & an aliquid intersit, si ä patre vel emancipato pupillo tutor datus fit, vel puberi curator ? Respondi: qui non jure datus [sit] vel tutor, vel curator a' patre, confirmatus a Prxtore, excusationis beneficio uti maluit, repellendus est k legato: idqne & Scxvolx nostro placuit, nam [&] ,Pr«tor, qui eum confirmat tutorem, defuncti sequitur judicium. f Idem in matris testamento dicendum est. f Similis est matri quivis extraneus 4, qui pupillum heredem instituit, ei que & in tutore dando prospicere voluit, quales sunt alumni nostri, f Recte ergo placuit, eum, qui recusat; id, quod testator relinquit, ab eo, quod petit, quod idem dedit, repelli debere, f Non semper tamen existimo, eum, qui onus tutelx recusavit, repellendum a legato: sed ita demum , si legatum ei ideo adseriptum appareat, quod eidem tutelam filiorum injunxit, non quod alioquin daturus esset, etiam sine tutela. Id apparere potuit, si posueris testamento legatum adseriptum , codicillis vero postea factis tutorem datum : in hoc enim legato potest dici, non ideo ei relictum, quia & tutorem esse voluerit testator. Sl2 33. IDEM lib. 23. Quxstionum. gJEd kxc nimium scrupulosa sunt, nec admittenda: nisi evidenter pater expresserit, velle se dare, etiamji tutelam non administra* vit: semper enim legatum aut antecedit, aut sequitur tutelam. 34. IDEM lib. 7. Quxstionum. LX bis apparet, non esse his similem [eum,] quem Prator 6 tuto. ■*-' rem dedit, cum posset uti immunitate : hic enim nihil contra judicium fecit testatoris, nam quem ille non dedit tutorem., eum voluisse tutelam administrare filii, dicere non possumus. Z;. IDEM lib. 23. Quxstionum. Q Uid autem, si le non excusaverit, sed administrare noluerit, -contentus, quod exteri idonei essent ? Hic poterit conveniri 7, si ab illis res servari non potuisset. Sed hoc non quxrendum est,’ sed contumacia punienda est ejus, qui quodammodo se excusavit dlulto magis quis dicere debebit, indignum judicio patris, qui ut suspectus remotus est a.tutela, 36. IDEM lib. 9. Responsorum. A Miciffimos quidem & fidelissimos parentes liberis tutores qligere * io.lere, & ideo ad suscipiendum onus tutelx etiam honore legati eos perlequi: sed cum proponatur is, de quo quxritur , in testamento legatum meruisse, & idem pupillo substitutus: non est verisimile , nunc demum eum testatorem substituere voluisse,/U tutelam Jujcepijet. Et ideo eum , de quo quxritur, ä legato quidem, si autnic viveret pupillus, repellendum fuisse, ä substitutione autem non esse summavendum : cum eo casu etiam suscepta tutela finiretur. §, 1, Lucius Titius ex tribus filiis incolumibus unum habet emancipatum-ejus xtatis, ut curatores accipere debeat. Quxro, si idem Titius pater, petente eodem filio emancipato, curator ä Prxtore detur, an jure publico uti possit, & nihilominus trium filiorum nomine vocationem postulare ? Respondi, prxmium quidem patri, quod propter mimerumliberorum ei competit, denegari non oportere : sed cum filio tuo curator petatur, contra naturales ftinifilos facit, si tali excusatione utendum elfe teutaverifi 37. SC/EVOLA [lib- 2. Responsorum.] Q Ui testamento tutor datus Fuerit, adito Prxtore dixit, se tres li- * heros habere > adjecit prxterea, habenti patruum- legitimum tuta- remse vitiose tutorem datum: Prator ita decrevit, fi legitimum tutorem habenti tutor datus es , non est tibi necejariet excusatio: (jux- ro, cum nemo patruus impuberi tutor esset, an nihilominus tutor remansit? Relpondi, fecundum ea, qux proponerentur, quamvis justas excusationis causas haberet, non tamen esse excuiatum, propter vitium 8 pronunciationis. §, 1. Item quxro , ii adquie- visset lententi«, an ob id, quod non gessit tutelam, utilis astio in hunc dari uebeat? Respondi: si errore potius, quod se pro jure trium liberurum , quod allegabat, excusatum crederet, quam malitia , ab administratione cessasset.: utilem actionem (non ) dandam, Z8- PAULUS lib. s. Sententiarum. QUinquaginta 9 dierum spatium tantummodo ad eontestand« excusationum causas pertinet: peragendo enim negotio, es die nominationis continui quatuor menses constituti sunt. 39. TRYPRONINUS lib, 13. Disputationum. CI , cum ipse institueret, ut proferret excusationem, mora contradictionis 10 impeditus est, quo minus decreto liberaretur: excusatiouem recte probari. 40. PAULUS lib. 2. Sententiarum. Dost II susceptam tutelam , cxcns 12 aut surdus, aut mutus, aut furiosus, aut valetudinarius deponere tutelam potest. §. 1. Paupertas 13 , qus operi & oneri tutelx impar est, solet tribuere vacationem. 41. HERMOGENIANUS lib. 2. Juris Epitomarum. ADministrantes 14 rem Principuni, ex indulgentia eorum, licet citra codicillos, a tutela, itemque cura, tempore admini- strationis delata, exciisantur. §. 1. sdemque custoditur in his. (1. /. 17. in pr.supr. h. t. (2. §. Inft. eod. (3. I. 28. inpr. supr. de testam, tut. (4. /. 4. supr.de confirm. tut. (;. /.$.§. 2. infr. de his , qiue ut iniign. I. pen. in fin. C. de legat. (6. d. I. §. 2. (7, l. 8. C. ie admin. tut. (8. /. 1. §. sii fin. infr. quando appell. (9. I. 13. §. 1 . elf 6.supr. h. t. (10. Fac . I. ult. C. de]ure_ fisci, (n. /.ii. supr. h. t. I. 7. supr. de tutel. (12. t. un. C. qui morbo. (13. /. 7. supr. h.t. (14. /. 17. §. ?. L 22. §. l.ßpr. I. io. C. eoi. aut m Ubi pupillus educari vel morari debeat, &c* 814 quiPrxfecturam Annonce vel Vigilum I gerunt. §. 2. Eorum, qui Reipublicx a causa absunt, comites, qui sunt intra statutum 3 numerum, ite tutela, qux absentibus vel prosecturis 4 delata est, excusantur; nam susceptam antea non deponunt. §. 3. Qiii corporis s, item collegii 6 jure excusantur: ä collegarum filiornmque eorum tutela non excusantur : exceptis his 7, quibus, hoc specialiter tributum est. 42. PAULUS lib. ungui, de Cognitionibus. pLane ultra centelimum milliarium ab urbe filiorum collegarum * suorum tutelam suscipere non coguntur. 43. HERMOGENIANUS lib. Juris Epitomarum. T Ibertus Senatoris, filiorum ejus tutelam administrans , ab aliis tutelis non excusatur. 44. TRYPHONINUS lib. 2: Disputationum. pUm ex Oratione Divi Marci ingenuus 8 libertino tutor datus excusari debeat, eandem excusationem competere etiam ei, qui jus 3nnulornm impetrasset, Imperator noster cum Divo Severo Patre suo rescripsit. §. 1. Ergo fi pupillo libertino habenti jus annutorum, datus sit ingenuus tutor vel curator: consequens est, ut excusatioejus ob hanc conditionum dive:iitatem non debeat accipi. §. 2. At si, anteqnam pupillus vel pubes minor annorum vigin- ti quinque jus annutorum acciperet, Lucius Titius ei datus, ut ingenuus excusatus fuit, post impetratum beneficium , denuo eidem tutor curati rve dari poterit: exemplo eo, quo placuit, L rescriptum est, eum, qui tempore, quod intra annum erat, ex quo Reipubliea 9 causa abesse 10 desierat, excusatus suit, prxterito eo, ipsum suo loco dari posse. §. 3. Et quamvis libertinus, qui Senatori patrono procurat 11, excusationem ab aliorum tutela habeat: iste tamen, qui jus anntilorum impetravit, qui in ordinem ingenuorum transit, tali excusatione liti non posset. 45. IDEM lib. 13. Disputationum. 'J'Itias filiis meis, quoad Reipublicx 12 causa non aberit, tutor efio: gestit tutelam ex testamento delatam; deinde Reipublicie causa abesse coepit, & desiit; An, quasi nova tutela nunc delata , excusari debeat etiam ob absentiam Reipublicx causa ? an quia prxeeflit testamentum absentiam ob publicam causam , & est ab eo jam administrata tutela , non oporteat eum excusari ? quid , si liberos interea susceperit, aut aliam excusationem paraverit ? Magis est, ut hxcunar3 tutela sit: ideo nec excusationem ei competere, nec agi tutelx cb prius tempus posse. §. 1. Sed si ita scriptum in testamento fuit: Titius tutor esto : eum Reipublicse causa aberit, tutor ne efio: cum redierit, tutor esto: quid de excusatione aut ob absentiam Reipublic® causa, aut aliam , qu® post obvenit, diei oporteat , videamus, -f Praecedit autem alia quxstio : testamento , ex die , vel sub conditione [tutores] dati, an se excusare ante diem conditionemve necesse habeant ? & in primis, an jam dies quinquaginta eis cedant, intra quos necesse est causas excusationis exercere? Sed verum est, non ante esse tutorem, quam dies venerit: nam nec anteqnam 14 adita sit hereditas. Quia igitur ex eodem testamento jam gesta fuit tutela, & qui excusatus est alias, abfutnrus Reipublic® causa, reversus continuo liaret tutelis ante susceptis, etiam intra annum, sed hic ex ipso testamento desierit esse tutor: & ideo ex fecunda tutela excusare se potest. §. 2. Si aPratoredetur curator mente capto, aut muto , sire ventri: excidatur jure liberorum. §. 3. Rom® datos tutores eos tantum accipere debemus, qui vel 1; a PrxFecto urbis, vela Prxtore , velmtestamentoRomarconfecto, velh>continentibus 16 sedificiis datiiunt. §. 4. Si tanta 17 corporis aut mentis valetudine ab agendis rebus libertus prohibeatur , ut ne snis quidem negotiis lumciat, necessitati erit Fuccirnbendnm : ne impossibile injungatur tutel* munus, quod obiri ä liberto non potest, cum incommodo pupilli, & adversus utilitatem ejus. 46. PAULUS lib. singul. de Cognitionibus. QUi in collegio 18 pistorum sunt, a tutelis excusantur: fi modo ^ per lernet pistrinum exerceant, sed non alios puto excusandos , quam qui intra 19 numerum sunt. §. i. Urbici autem pistores i collegarum quoque filiorum tutelis excusantur. 20 §. 2. Sed & hoc genus excusationis est, fi quis se dicit ibi domicilium 21 non habere ,1 ubi ad tutelam datus est; Lique Imperator Antoninus cum D. Patre significavit. (r. Adde L 8. §. 4. supr, eod. (2. §. 2. Inst. 1 . 10. inpr.supr. 1 ° t ’ 1 r med, (3. l. 6. §. 3. supr. I. ult. in pr. infr. "• *• (4- l- 3i- §• %-supr, ex quib.eaits. major. (;. I. 17. §. 2. Jupr.l.pe„. in sin. C.h. t. (6. L ult. in pr. infr. eod. (7.. d. Luit. S'I. (%■ l. 27. in sia. supr. de tut. esi curat. dat. (st, l. IO. supr. u-t- (io. v. L l. C. in quib. cufib. tutor, habenti. (1 r. I. ic. §. 8. jafr. 1. 13. C. h. t. 1 . 17. §. 1. infr. ad municipal. (12, v. L I. C. mqutb. cqjib. tutor, habenti. (13, 3. tz. q.supr, desuspecl. tut. i U4. /. 9. fupr.de testum, tut. (1;. tz. 4. Inst. de Atii. tut. (r6. I, ‘ e verh -M>s (17. L to. §. ult. supr. h. t, (18. v., ■ 41- yfin.supr. eod, (19. d, i. 41. §. 2, (20. d. I. 41. in fin.\ t i t. n. UBI PUPILLUS EDUCARI 22 . VEL MORARI DEBEAT : [ET DE ALIMENTIS 2Z EI PB.ÄSTANDIS. ] l. ULPIANUS lib, 34. ad Edictum. COIet Pnetar 24 frequentissime adiri , ut constituat, ubi filii vel alantur 2;, vel morentur: non tantum iri posthumis , verum omnino in pueris. §, 1. Et solet ex persona, ex conditione, [&] ex tempore statuere, ubi potius alendus sit: & nonnunquam ä voluntate patris recedit Praetor. Denique cum quidam testamento suo cavisset, ut filius apudsubstitutum educaretur: Imperator Severus rescripsit, stratorem xftimarc debere, prxsentibus exteris propinquis liberorum : id enim agere Praetorem oportet, ut sine ulla maligna lulpicione 26 alatur partus, & educetur. §. 2. Quamvis autem Pnetor recusantem apud se educari, non polliceatur se coacturum : attamen quaestionis est, an debeat etiam invitum cogere 27 : utputa libertum , parentem , vel quem alium de affinibus cognatifve 1 Et magis est , ut interdum debeat id facere. §. g. Certe non male dicetur, si legatarius vel heres educationem recuset testamento sibi injunctam, denegari ei actiones debere : exemplo 28 tutoris testamento dati, quod ita demum placuit, fi idcirco sit relictum: exterum, si 29 esset relicturus, etiamsi educationem recusaturum sciret, non denegabitur ei actio. St ita Divus Severus sepiffime statuit. 2. IDEM [lib. 36. ad Edictum.] ryFficio judicis, qui tutelae cognoscit, congruit, reputationes 30 tutoris non improbas zi admittere: utputa fi dicat, impendisse in alimenta pupilli, vel disciplinas. 32 §. 1. Modus autem, si quidem Praetor arbitratus est, is servari debet, quem Praetor statuit: si vero Praetor non est aditus , promotio 33 facultatum pupilli debet arbitrio judicis aestimari; nec enim permittendum est tutori, tantum reputare, quantum dedit, si plus aequo dedit. §. 2. Hoc amplius, etsi Praetor modum 34 alimentis statuit, ve- rumtamen ultra vires facultatum est, quod decretum est, nec suggessit Praetori de statu facultatum, non debet ratio haberi alimentorum omnium : quia, si suggessisset, aut minuerentur jam decreta, aut non tanta decernerentur. §. 3. Sed si pater statuit alimenta liberis, quos heredes scripserit, eapnestando, tutor reputare poterit; nisi forte ultra vires facultatum statuerit: tunc enim imputabitur ei, cur non adito Pnetore desideravit, alimenta minui. 3. IDEM [lib. 1. de omnibus Tribunalibus. ] J Us alimentorum decernendorum pupillis Praetori competit: ut ipse moderetur 35, quam summam tutores vel curatores ad alimenta pupillis vel adolescentibus praestare debeant. §. 1. Modum 36 autem patrimonii spectare debet, cum alimenta decernit: & debet statuere tam moderate, ut non universum reditum patrimonii in alimenta decernat, sedsempersit, ut aliquid ex reditu supersit. §. 2. Ante oculos habere debet in decernendo , & mancipia 37 , quae pupillis deserviunt, & mercedes pupillorum, & (er. /. ro. §. 4. supr. eod. . , . (23. Lib. ;. C. 49. (23. Lib. a f r ' siupr. de admin. U peric. tut. (19. Obst. I. 2. C. de divid. tut. (20. I. ult. C. de conflit, pecun. (21. §. 19. infr. b. I. (22. /. 20. in pr. infr. b. t. (23. 1. 97. siupr. pro socio. I. 39. §. 2. fiipr. i‘ coit- trab. empt. I. 70. in sin. infr. de sidejujs. (24. §. 12. supr.b. >• (25. I. 3. C. de bered, tutor. b l li. t 8r 7 De tutelas & rationibus distrahendis, &c. 818 competere constat. tz. 17. Sed & heredii pupilli xque competit, similibusque personis. §. 18. N011 tantum ante condemnationem, [led etiam post condemnationem , ] desiderare tUr»r potest, mandari sibi actiones 2 adversus contutorem, pro quo condemnatus est. §. 19. Rationibus distrahendis actione non solum hi tenentur tutores, qui legitimi fuerunt, sed omnes, qui jure tulores sunt, & gerunt tutelam. §. eo. Considerandum est in hac actione, utrum pretium rei tantum duplicetur 3 , an etiam quod pupilli intersit ? Et magis este arbitror , in hac actione, quod interest, non venire, sed rei tantum aestimationem. tz. 21. In tutela ex una obligatione duas esse actiones constat: & ideo , sive tutelas fuerit actum , [de] rationibus distrahendis agi non potest: sive contra, tutelas actio, quod ad speciem istam , perempta est. §. 22. Hunc tamen tutorem , qui incercepit pecuniam pupillarem, & furti teneri Papinianus ait: qui , & si furti 4 teneatur, hac actione conventus , furti actione non liberatur, nec'enim eadem est obligatio furti ac tutelas, ut quis dicat plures esse actiones ejusdem facti, sed plu- res obligationes: nam L tutelae, & furti obligatur. §. 23. Hanc actionem sciendum est perpetuam esse, & heredi, similibusque personis dari ex eo, quod vivo pupillo captum est. f Sed in heredem exterosque successores non dabitur : quia 5 ptenalis 6 est. §. 24. Hxc actio tunc competit, cum&tutelx actio [est], hoc est, finita 7 demum tutela. 2. PAULUS lib. 8. ad Sabinum. ACtione [de] rationibus distrahendis nemo tenetur, nisi qui In tutela gerenda rem ex bonis pupilli abstulerit. §. 1. Quod si furandi animo fecit, etiam furti tenetur. 8 Utraque autem actione obligatur , & altera alteram non tollet. Sed & condictio ex furtiva causa competit: per quam si consecutus fuerit pupillus , quod fuerit ablatum, tollitur hoc judicium : quia nihil absit pupillo. §. 2. Hxc actio licet in duplum y sit, in simplo rei persecutionem continet: non tota dupli poena est. 3. POMPONIUS lib. 5. ad Sabinum. CI tutelx, aut negotiorum gestorum agatur , incerto hoc, quantum ab adversariis debetur tutori, procuratorive : arbitratu judicis cavendum est, quod eo nomine eis absit. 4. PAULUS lib. 8- ad Sabinum. "Misifinita 10 tutela sit, tutelx agi non potest, f Finitur autem 1 non solum pubertate n , sed etiam morte tutoris, vel pupilli. 12 §. 1. Filiumfamilias emancipatum, si tutelam 13 administret , etiam directo teneri, Julianus putat. §. 2. Si adhuc impubes tntelxagat, nihil consumitur. §. 3. Cum furiosi curatore non tutelx, sed negotiorum gestorum actio est: qux competit etiam 14, dum negotia gerit: quia non idem in hac actione, quod in tutelx actione, dum impubes est is, cujus tutela geritur, constitutum est. 5. ULPIANUS lib. 43. ad Sabinum, tutori? rem sibi depositam 16 ä patre pupilli, vel commodatam non reddat: non tantum commodati, vel depositi, verum tutelx quoque tenetur. &, si acceperit pecuniam, ut reddat, ple- risque placuit, eam pecuniam vel depositi, vel commodati actione repeti, vel condici posse: quod [habet rationem: quia] turpiter accepta sit. 6. IDEM lib. 31. ad Edictum. jsjlfiliusfamilias 17 tutelam administraverit, & liberatus patria potestate , dolo aliquid fecerit: an actio tutelx Patrem [quoque] hoc nomine teneat, quxritur. Etxquumcst, ut eum dun- taxat dolum pater prxltet, qui commissus est ante emancipationem filii. 7. IDEM lib. 35. ad Edictum. JsJI pupillus heres 18 extiterit ei, cujus tutelam tutor suus gesserat, ex hereditaria causa cum tutore suo habebit actionem. §. 1. Si tutor in hostium potestatem pervenerit, quia 19 finita tutela intelligitur, fidejussores, qui pro eo rem salvam fore spoponderint, & si quis existat defensor ejus, qui paratus est suscipere judicium tutelx , vel si quis [sit] curator 20 bonis ejus constitutus, recte convenientur. 8- PAPINIANUS lib. 8. Quxstionum. ( JUamvis jure postliminii tutelam pristinam postit integrare. 21 9. ULPIANUS lib. 26. ad Edictum, jsjltutor Reipublicx causa abesse coeperit, ac per hoc fuerit excusatus 22, quod Reipublicx causa aberit: tutelx judicio locus est. Sed si desierit Reipublicx causa abesse , consequenter desinit, qui in locum ejus datus est, & tutelx conveniri poterit. §. 1. Si duobus impuberibus fratribus tutor datus sit, & alter eorum in legitimam tutelam fratris fui perfecte xtatis constituti recidit, eum , qui datus esset, tutorem esse desiisse, Neratius ait. Quia igitur desinit, erit tutelx actio etiam ex persona impuberis: quamvis si testamento datus fuisset, non desineret 23 esse tutor ejus , quia adhuc erat impubes: quia * fern per legitima tutela testamen- tarix cedit. §. 2. Si testamento sub conditione tutor datus sit, deinde asius medio tempore ex inquisitione : dicendum est, locum esse tutelx judicio, existente conditione, quia tutor esse desinit. §. 3. Sed & fi quis testamento usque ad tempus fuerit datus, idem erit dicendum. §. 4. Et generaliter quod traditum est, pupillum cum tutore suo agere tutela: non pojse , hactenus verum est, si eadem tutela fit: * absurdum enim erat, a tutore rationem ad- mmistrationis negotiorum pupilli reposci, in qua adhuc perseveraret: in qua autem desinit tutor , & iterum coepit [esse,] sic ex pristina administratione tutelx debitor est pupillo, quomodo si pecuniam creditam a patre ejus accepisset. Quem igitur effectum hxc [ex] sententia habeat, videamus? Nam, si solus tutor est, utique ipse fecum non aget: sed vel per specialem 24 curatorem conveniendus est; vel pone eum contutorem 25 habere, qui polsit adversus eum judicium accipere, ex qua causa cum eo tutelx agi potest. Quin imo si medio tempore solvendo esse desierit, imputabitur contutoribus, cur non egerunt cum eo. §. 5. Si tutori curator sit adjunctus , quamvis suspecto postulato, non cogetur tutelx judicium tutor suscipere : quia tutor maneret. §. 6. Sed & si fuerit tutor confiscatus, adversus fiscum dandam esse actionem constat ei, qui loco ejus curator datus sit, vel contutoribus ejus. §. 7. Cxterxactiones, prxter tutelx , adversus tutorem competunt, etsi adhuc tutelam administrat: vel uti furti, damni, injurix , condictio. 10. PAULUS lib. 8- Brevis Edisti. gEd non dantur pupillo, dum tutor tutelam gerit, quamvis enim morte tutoris intereant, tamen pupillus cum herede ejus actionem habet: quia sibi 26 solvere debuit. ii. ULPIANUS [lib. 3;. ad Edictum.] onJit , qui egijfet, actione tamen teneretur. Solent enim magni errores intercedere, ut discerni facile non poffit, utrum quis tutor fuerit, & sic gesserit, an vero non fuerit, pro tutore tamen munere functus sit. §. 1. Pr» tutore wtem negotia gerit, qui munere tutoris fungitur in re impuberis, sive se putet tutorem, live sciat non esse, fingat tamen [esse]. §. 2. Proinde & si servus quasi tutor egerit, Divus Severus rescripsit, dandum in dominum judicium utile. §. 3. fumeo, qui pro tutore negotia geffit, etiam ante pubertatem agi posse , nulla dubitatio est, quia tutor non est. 15 §. 4. Quare, si quis finita tutela, pro tutore negotia impuberis geffit, tenebitur. §. Sed & fi prius pro tutore administraverit, deinde quasi tutor , aeque tenebitur ex eo , quod pro tutore administravit: quamvis devolvatur hic gestus in tutelae actionem. §. 6. Si quis quasi tutor negotia gesserit ejus, qui jam pubes est, neque tutorem habere potest : protutela: actio cessat. Simili modo , & si ejus , qui nondum natus est 16 : nam ut pro tutore quis gerat, eam esse personam oportet, cujus xtas recipiat tutorem , [id est , impuberem esse oportet.] Sed erit negotiorum gestorum actio. §. 7. Si curator impuberi a Praetore datus, negotia gesserit, an, quasi pro tutore gesserit, teneatur, quaeritur ? Et est verius, cessare hanc actionem : quia officio curatoris functus est. Si quis tamen , cum tutor non esset, compulsus a Praetore, vela Praeside, dum fe putat tutorem, gesserit tutelam , videndum, an pro tutore teneatur ? Et magis est, ut quamvis compulsus gesserit, teneri tamen debeat , qui animo tutoris geffit, cum tutor non esset. At iste curator, non quasi tutor, sed quasi curator geffit. §. 8- In protutelae judicio usurae quoque veniunt. §. 9. Sed utrum solummodo in id, quod geffit, tenebitur, an vero in id etiam, quod gerere debuit ? Et, si quidem omnino non attingit tutelam , non tenebitur : neque enim attingere debuit, qui tutor non fuit. Quod si quaedam geffit, videndum, au etiam eorum, quae non geffit, teneatur. & hactenus 17 tenebitur, si alius gesturus fuit. Sed [&] si cognito, quod tutor non fuit, abstinuit [fe] administratione: videamus, an teneatur, si necessarios pupilli non certioravit, ut ei tutorem peterent ? Quod verius est. 2. CELSUS lib. 2;. Digestorum. Ciis, qui pro tutore negotia gerehat, cum tutor non esset, rem 0 pupilli vendidit, nec 18 ea usucapta est: petet eam pupillus, quanquam ei cautum est. non enim eadem hujus, qua 1 tutoris, est - rerum pupilli administratio. 3. JAVOLENUS [lib. 5. Epistolarum.] Q Uaero, anis, qui cum tutor testamento datus esset, & id ipsum - ignoraret, pro tutore negotia pupilli gesserit quasi tutor: an , quasi pro tutore negotia gesserit, teneatur? Respondit, non puto teneri quasi tutorem: quia scire quoque se tutorem esse debet, ut eo affectu negotia gerat, quo tutor gerere debeat. 4. POMPONIUS [lib. 16. ad Quintum Mucium.] Q Uipro tutore negotia gerit, eandem fidem & diligentiam prae- - stat. > (1. I. io. inpr.supr. de negot. gest. L. 17. §. j. i. 18. insin.sufr. commodati. (2. /. ult. in fin. C. b. t. (3. /. 22. in pr.stcpr. de evici. (4. L 19. §. 4 .supr. I. lH. LJde negot. gest. I. 37.supr. de usitr. (5. i. 1. in pr. supr. d. t. (6. d: l. 37. (7. Irr.mo vide d. I. 19. §. 4. (8. i. 10. §. 6 .supr. de in rem verso. (9. /. 9. §. $.supr. de admin. (fi pe- ric.tut. (10. /. 10. §. i.supr. denegot. gest. (11. Adde l, 14. in pr. stat, quam tutor praestaret. supr. mandati. (12. §. 2. in fin. List, de oblig. qua; quasi ex contractu. (13. I. 28. in fin. supr. de negot. gest. I. qs.supr. mandati. (14. Iib. 5. C. 4;. (1$. L 26. Jupr. de admin. (fiperic. tut. I. 4. supr. detutei. (fi ration. (16. I. 19. in fin. supr. de testam, tut. (17. Fac. I. 6 . §. ult. supr. denegot. gest. (18. Immo vide L 4. 8. 24. infr. de doli mali (fi met. except. S Ef f 2 ;. UL- 823 Digestorum Lib. XXVII. Tit. VI. VII. 824 S- ULPIANUS lib. 10. -ad Edictum. "pl , qui pro tutore negotia geffit, contrarium 1 judicium com- petit. TIT. VI. QUOD FALSO TUTORE AUCTORE GESTUM ESSE DICATUR. i. ULPIANUS [lib. 12. ad Edictum.] ITUjus Edicti aequitas non est ambigua: ne contrahentes deci- A piantur, dum falsus tutor adhibetur. §. 1. Verba autem Edicti haec sunt: quod eo auctore , inquit, qui tutor non fuerit. §. 2. Verbis Edicti multa desunt: Quid enim , ii fuit tutor, is tamen fuit, qui auctoritatem accommodare non potuit, puta furiosus , vel ad aliam regionem datus ? §. 3. Sed Pomponius libro XXX. scribit, interdum, quamvis [ä] non tutore gestum est, non pertinere ad hanc partem Edicti. Quid enim , si duo tutores, alter falsus, alter verus auctoritatem accommodaverint: nonne valebit, quod gestum est ? §. 4. Item hoc Edictum , licet singulariter scijiptum sit, si tamen plures intervenerint, qui tutores non erant, [tamen] locum habere debere, Pomponius lib. XXX. scribit. §. 9. Idem Pomponius scribit: etiamsi pro tutore negotia gerens, auctoritatem accommodaverit, nihilominus hoc Edictum locum habere : nisi forte Praetor decrevit, ratum se habiturum id , quod his ancioribus gestum est: tunc enim valebit per Praetoris tuitionem , non ipso jure. §. 6. Ait Prxtor: Ji iduElor ignoravit, dabo in integrum restitutionem . Scienti 2 non subvenit, merito : quoniam ipse se decepit. 2. PAULUS [lib. ia. ad Edictum.] id , inquit, actor ignoravit. 3 Labeo: & si dictum sit ei, & bona fide non crediderit. 3- ULPIANUS [lib. 12. ad Edictum.] pLane si is sit, qui auxilio non indiget, scientia ei non nocet: utputa, fi pupillus 4 cum pupillo egit: nam eum nihil actum sit, scientia non nocet. 4. PAULUS [lib. 12. ad Edictum.] M Inori viginti quinque annis succurretur, etiamsi scierit. 9. ULPIANUS lib. 12. ad Edictum. TNterdum tamen & si scientia noceat S , tamen restitutio facienda erit, si ä Prxtore compulsus est ad judicium accipiendum. 6. PAULUN [lib. 12. ad Edictum.] pUpilli i, scientia computanda non est : tutoris ejus computanda est : Utique [&] si pupillo cautum sit, melius dicitur , rem suam restitui pupillo, quam incertum cautionis eventum, [eum] spectare. Quod & Julianus, si alias circumventus sit pupillus , respondit. 7. ULPIANUS [lib. 12. ad Edictum.] "bUOviffime Prxtor ait: In eum 7 , qui , cum tutor non ejset , dolo malo autlor faHus ejse dicitur, judicium dabo: ut, quanti ea res erit, tantam pecuniam condemnetur. §. 1. Non semper tutor convenitur ; nec sufficit, fi sciens auctor fuit: verum ita demum, si dolo malo auctor fuit. Quid, si compulsus, aut metu, ne compelleretur, auctoritatem accommodaverit? Nonne debebit esse excusatus? §. 2. Quod ait Prxtor, quanti ea res erit , magis puto non pmnam, sed veritatem 8 bis verbis contineri. §. 3. Pomponius lib. xxx. recte scribit, etiam sumptuum in hoc judicio rationem haberi, quos facturus est actor restitutorio agendo. §. 4. Si plures sint, qui auctores fuerunt, perceptione ab uno facta, & exteri liberantur, non electione. 8- PAULUS [lib. 12. ad Edictum.] ”pT ideo , si nihil aut non totum servatum sit, in reliquos non denegandum in id, quod deest, Sabinus scribit. 9. ULPIANUS [lib. 12. ad Edictum.] JJUjus actionis exemplo Pomponius lib. xxxi. scribit, dandam actionem adversus eum, qui dolo 9 malo adhibuit, ut alius auctoraretur inscius. §. 1. Has in factum actiones heredibus qui dem competere, exterisque successoribus: in eos vero non reddi, (i- I- i- §• i. supr. de contrar. tutcl. (2. 1 . 145. infr. dc reg. jur. (3. 1 . 57. infr. de oblig. & aci. (4. I. b. infr. h. t. (9. 1. 1, h: fin.fupr. eod. (6. I. 3. supr. cod. (3. i. ix.infr. eod. (z. l.i.infin.supr .fi quis jus dicenti, i. 2. in fin.fupr. quifatifd. cog. 1. 179. infr. de verhör. fignif. (9. l.p.fupr. h. t. (10. d. L 7, (11. In pr.fupr. bic. d. I. 7. 1. 9. inpr. §. I. supr. eod. Labeo scribit; nec in ipsum, post annum: quoniam & factum puniunt, & in dolum concipiuntur; & adversus eas personas, qus alieno juri fubjectx sunt, noxales erunt. 10. GAJUS [lib. 4. ad Edictum provinciale.] CI falso tutore actum sit, & interea dies actionis exierit, aut res 0 usucapta sit: omnia incommoda perinde sustinere debet, ac si illo tempore, vero tutore auctore egisset. ii. ULPIANUS [lib. 35. ad Edictum.] 'p'Alsus tutor, qui in contrahendo auctor minori duodecim vel A quatuordecim annis fuerit, tenebitur in factum actione, propter dolum 10 malum : cujuscunque conditionis fuerit, vel fui juris, vel alieni. §. i. Qui dolo 11 malo auctoritatem accommodavit, tenebitur hoc Edicto. §. 2. Sed & si quis filixfamilias auctor factus sit ad contrahendum, tenetur, f Idemque juris est, si ancili* quis, tutore auctore, credidisset. Nam omnibus istis modis propter tutorem decipitur is, qui contraxit, qui aliter cum impu- bere contracturus non fuisset, quam si tutoris auctoritas interces-, sisset. §. 3. Julianus lib. XXI. Digestorum tractat: [an etiamjin patrem debeat dari haec actio, qui filiam minorem duodecim annis nuptum dedit ? Et magis probat, patri ignoscendum esse , [qui] filiam suam maturius in familiam sponsi perducere voluit: affectu enim propensiore magis, quam dolo [malo] id videri fecisse. §. 4. Quod si intra duodecim annos hiec decesserit, cum haberet dotem; putat Julianus, si dolo malo conversatus sitis, ad quem dos pertinet: posse-maritum doli mali exceptione condicentem fummovere in casibus, in quibus dotem vel in totum, vel in partem, si constabat matrimonium, fuerat lucraturus. ir. IDEM [lib. 1. Responsorum.] FX eo , quod interrogatus tutorem fc ejse respondit, nulla eum ^ actione teneri, si tamen, cum tutor non esset, responso suo in aliquam captionem adolescentem induxit, utilem actionem adversus eum dandam. T I T. VII. DE FIDEJUSSORIBUS 12 , ET NOMINATORIBUS, ET HEREDIBUS Ig TUTORUM ET CURATORUM. i. POMPONIUS [lib. 17. ad Sabinum.] QUamvis heres tutoris tutor non 14 est, tamen ea , quxper de- functum inchoata sunt, per heredem, si legitima x tatis & masculus sit, explicari debent 19: in quibus dolus ejus admitti potest. §. 1. Quod penes tutorem fuit, heres quoque ejus reddere debet: quod apud pupillum is reliquerit, si heres capit, non quidem crimine caret, sed extra tutelam est; & utili actione hoc reddere compellitur. 2. ULPIANUS [lib. 39. ad Sabinum.] postulare tutorem videtur, & qui per 16 alium postulat: Item nominare, & qui per alium hoc idem facit. 3. IDEM [lib. 35. ad Edictum.] CTiam fidejussorem 17, & heredes fidejussoris ad rationem eandem usurarum revocandos esse constat, ad quam & tutor revocatur. 4. IDEM [lib. 36. ad Edictum.] ('Um ostendimus, heredem 18 quoque tutelx judicio posse conve- v - / niri, videndum, an etiam proprius ejus dolus, vel propria administratio veniat in judicium ? Et extat Servii sententia existimantis : Si post mortem tutoris heres ejus negotia pupilli gerere perseveraverit; aut in arca tutoris pupilli pecuniam invenerit, & consumpserit; vel eam pecuniam, quam tutor stipulatus fuerat, exegerit: tutelx judicio eum teneri suo nomine, nam cum permittatur adversus heredem ex proprio dolo jurari in litem : apparet eum judicio tutelte teneri ex dolo proprio. §. 1. Negligentia 19 plane propria heredi non imputabitur. §. 2. Usuras quoque ejus pecunias, quam pupillarem agitavit, prxstare debet heres tutoris: quantas autem, & cujus temporis usuras prxstare debeat, ex bono & tequo constitui ab judice oportet. §. 3. Fidejussores a tutoribus (12. Lib. 9. C. >7. (13. Lib. 9. C. 94. (14./. 16. in fin.fupr. de tutel. (19. 1 . 4. infr. h. 1 . 1 . 9. §. 6. Jupr. de admin. & peric. tut. L 27. infr. de appellat. I. 13 .supr. de tutele & ration. (16. I. i- §. 2.supr. de poftul. (17. /. %.Jitpr. de eo quod certo loco. I. 32.»» pr.fupr. de admin. U peric. tut. (18. L 1. inpr. i. 3. supr. b. t. (19. 1 . 1. C , dehered. tut. I , 4. infr. de mugiftr. conven. nomina- Digestorum lib. XXVII. Tit. VI. VII 824 de Impensis in res dotales factis, pag. 753. * ej. 1. de Incendio, ruina , naufragio. 1605. * 47- 9- de In diem addictione, 579. ' 18- 2. de In integrum restitutionibus. rr;. * 4. 1. de Injuriis & famulis libellis. 1607. * 47. 10. de Injusto, rupto, irrito factu testam. 84;. + 28. 3. de In jus vocando. 163. ' 2. 4. In jus vocati ut eant. 167. f 2. 6 , de In litem jurando. 448. * 12. 3. de Inofficioso testamento. 28.. * ?. 2. In quibus causis pignus vel hypoth. 6ZZ. * SO. S. de In rem verso. ;tü. * 15. 3- de Inspiciendo ventre. 762. * 25- 4- de Institoria actione. 491. * 14- 3- de Instructo vel instrumento legato. 1016. * 33- 7- de Interdictis. 141$. ' 43- >- - - - - & relegatis. 1682. ' 48. 22. de Interrogationibus in jure fac. 415. ' 11. I. de Itinere actuque privato. 1437. * 43. 19. Judicatum fulvi. i;69- * 4 ( >- 7- de Judiciis, & ubi quis agere. 271. * 5- I. de Jure aureorum annulorum. 1332. * 40. 19. - - - Codicillorum. 914. * 29. 7. - - - Deliberandi. 879- * 28. 8. - - - Dotium. 704. 23. Z. - - - fisci. is>97- * 49- >4- - - - Immunitatis. 1738. * 5°- 6. - - - Patronatus, l >89- * 37- 14- de Jurejurando sive volunt. 441. * 12. 2. de Jurisdictione. 159- * '• i de Juris & facti ignorantia. 691. * f,t. 6. de Justitia & Jure. 1:5. ¥ 1. i. 825 De Magistratibus conveniendis, 826 de Impensis in res dotales fastis, pag. 753. 4 sj de Incendio, ruina, naufragio. 1605. * 47. 9. de In diem addictione. 579. * 1$. 2. de In integrum restitutionibus. 225. * 4. 1. de Injuriis & famosis libellis. 1607. 4 47. 10. de Injusto, rupto, irrito facto testam. 84Z. * 28. de In jus vocando. 163. * 2. 4. In jus vocati ut eant. 167. * 2. 6. de In litem jurando. 448. 4 12. 3. » de Inofficioso testamento. 281. 4 5. 2. In quibus causis pignus vel hypoth. 633. * de In rem verso. ;i6. ' 15. 3. Ae Inspiciendo ventre. 762. 4 2;. 4. de Institoria actione. 491. * 14. 3. de Instructo vel instrumento legato. 1016. 4 33. de Interdictis. 141$. * 43. 1. ... - & relegatis. 1682. * 48. 22. de Interrogationibus in jure fac. 415. 4 11. I. de Itinere actuque privato. 1437. 4 4Z-. 19. Judicatum solvi. 1569. 4 46. 7. de Judiciis , & ubi quis agere. 271. 4 f. 1. de Jure aureorum annnlorum. 1332. 4 40. 10* - - - Codicillouim. 914. 4 29. 7. - - - Deliberandi. 879. 4 28. 8. - - - Dotium. 704. 4 23. 3. - - - Fisci. 1697. 4 49. 14. - - - Immunitatis. 1733. 4 50. - - - Patronatus. 1189. 4 37. 14. de Jurejurando sive volunt. 441. 4 12. 2. de Jurisdictione. 159. 4 2. 1. de Juris & facti ignorantia. 691. 4 22. 6. de Justitia & Jure. 12;. 4 1. 1. . 1. 3> 20. 2. 7- 825 De Magistratibus conveniendis. 826 nominati , si prassentes Fuerunt, &. non contradixerunt, & nomina sua referri in acta publica palli sunt: aequum est, perinde teneri, atque si jure legitimo stipulatio interposita fuisset. f Eadem causa videtur adfirmatorum : qui scilicet, cum idoneos esse tutores adfirmaverint, fidejussorum vicem sustinent. PAULUS [lib. 38. ad Edictum.] CI cum fidejussoribus tutoris ex stipulatione rem salvam fore age- " t U r easdem reputationes habebunt, quas 1 tutor. 6. PAPINIANUS [lib. r. Responsorum. ] pUpillus contra tutores, eorumque fidejuff ires, judicem aece- a pit: judice defuncto, priusquam ad eum iretur, contra solos fidejussores alter judex datus est: Officio cognoscen is conveniet, fi tutores solvendo sint, & administratio non dispar, sed communis fuit: portionum 2 virilium admittere rationem ex persona 3 tutorum. 7. IDEM lib. 3. Responsorum. ■ CI fidejussores, qui rem salvam fore pusillo caverant, tutorem 13 adolescens, ut ante conveniret, petierant, atque ideo stipulanti promiserunt se reddituros , quod ab eo servari non potuijjet : placuit inter eos, qui solvendo essent, actionem residui dividi: quod onus fidejussorum susceptum videretur. Nam & si mandato plurium pecunia credatur, aeque dividitur actio: si enim , quod datum pro alio, solvitur, cur species actionis aequitatem divisionis excludit? 8. PAULUS lib. 9. Responsorum. UEredes ejus, qui non jure 4 tutor vel curator datus admini- 1 strationi se non immiscuit, dolum & culpam praestare non debere. §. 1. Paulus respondit , tale judicium in heredem tutoris transferri oportere , quale defunctus suscepit. Hoc eo pertinet, ut non excusetur heres , si dicat , se instrumenta tutelaria non invenisse : nam cum ex omnibus bona fide judiciis propter dolum defuncti heres teneatur: idem puto observandum [&] in tutelae actione. Sed Constitutionibus subventum est ignorantiae heredum, hoc tamen tunc observandum est, cum post mortem tutoris heres conveniatur, non si lite contestata tutor decesserit: nam ; litis contestatione & poenales actiones transmittuntur ab utraque parte, & temporales perpetuantur. T I T. VIII. DE MAGISTRATIBUS CONVENIENDIS. 6 1. ULPIANUS [lib. 36. ad Edictum.] TN Ordinem subsidiaria actio non dabitur, sed in Magistratus : nec in fidejussores eorum, hi enim Rempublicam salvam fore promittunt, non pupilli. Proinde nec nominatores Magistratuum - ex hac causa tenebuntur , sed soli Magistratus, f Sed li Ordo receperit in se periculum, dici debet, teneri eos, qui präsentes fuerint; parvi enim refert , nominaverint, vel fidejusserint, an in se periculum receperint: Utilis ergo in eos actio competit, f Sed si ä Magistratibus municipalibujjtutor datus sit, non videtur per Ordinem electus. §. 1. Neque 7 Pnetor , neque quis alius, cui tutoris dandi jus est, hac actione tenebitur. §. ;. Si Praeses Pro- vincis denunciare Magistratus tantum de facultatibus tutorum voluit, ut ipse daret: videamus, an & quatenus teneantur? Etex- tat Divi Marci Rescriptum , quo voluit, eos , qui Prxsidi renun- ciant, non perinde teneri, atque si ipsi dedissent ; sed si deceperunt, gratia forte aut pecunia, falsa reminciAPtes. Plane, si Praeses provincia fatis eos exigere jussit, non dubitamus teneri eos, etiamsi Präses dederit- §. 3. Si Präses provincix, nominibus ab alio acceptis , ad Magistratus municipales remiserit, ut se de nominibus instruant, & perinde instructus dederit tutores, an exemplo eorum, qui Praetorem instruunt, debeant Magistratus teneri, quaeritur: utique enim interest, utrum ipsi Magistratus nomina electa dederint Prxsidi, an ea, qux ab alio Praeses accepit, inqui- sierint ? Et puto, utroque casu [sic] teneri, quasi dolo vel lata culpa versati sunt. §. 4. Non tantum pupilli, sed etiam luccelso- (i. I. 6. in fin. infr. h.t. (2. I. ;i. infr. defidejujs. . (3. I. ;. supr. h. t. (4. I. 13. §. ult. in fin.supr. de excusat. I. I. C. de te- ftam. tut. I. $. C. qui dare tut. (;. §. 1 . Inst. de perpet. esi temporal. actien. l.un. C. ex delici, defunci. I. 9. §. 3 .supr. dejurejur. 1.19. infr. de novat. (6. Lib. 5. C. 7;, (7. §. ult. Inst, desatisi. tut. (8. v. I. ult. res eorum, subsidiaria agere possunt. §. 5. Si curatores fuerunt minus idonei dati, dicendum est , teneri Magistratus oportere, si ex suggestu eorum, vel nominibus ab eis acceptis, Praeses dederit. f Sed & si ad eos remiserit, ut ipsi dent, vel post dationem, ut exigerent satisdationem : periculum ad eos pertinebit. §. 6. Magistratibus imputatur etiam, si omnino tutor vel curator datus non sit: sed ita demum tenentur , fi moniti non dederint. Ideo damnum, quod impuberes vel adolescentes medio tempore passi sunt, ad eos Magistratus pertinere non ambigitur, qui muneri mandato non paruerunt. §. 7. Sciendum autem est, si Magistratus municipales data opera tutelam distulerint in successores suos, vel si satisdationem data opera traxerint, quoad successores accipiant, nihil eis prodesse. §. 8- Divus Hadrianus rescripsit, etiam in eum , qui electus est ad aestimandas 8 tutorum satisdationes , actionem dandam. §. 9. Si inter Magistratus hoc convenerit, ut alterius tantum periculo tutores darentur : conventiones pupillo non praejudicare , Divus Hadrianus rescripsit, conventione enim Duumvirorum jus publicum 9 mutari non potest, prius tamen arbitror conveniendum eum , qui hoc suscepit, deinde excussis facultatibus ejus, tunc veniendum ad collegam: quemadmodum si solus dedisset, diceremus prius eum, deinde collegam adgrediendum. §. 10. Si 10 quando desint in civitate , ex qua pupilli oriundi sunt, qui idonei videantur: officium est Magistratuum exquirere ex vicinis civitatibus honestissimum quemque , & nomina Prxsidi- bus provinciae mittere; non ipsos arbitrium dandi sibi vindicare. §. 11. .Si Magistratus ab initio tutorem idoneum 11 dedit, & satis non exegit 12 , non sufficit: quod fi satis exegit, & idoneum exegit, quamvis postea facultatibus lapsi sint tutores, vel fidejussores , nihil est, quod ei, qui dedit, imputetur : non enim debent Magistratus futuros casus & fortunam pupillo prxstare. §. 12. Sed & fi fatis non exegit, idoneus tamei\ tutor eo 13 tempore fuit, quo tutela: agi potest, sufficit. §. 13. Probatio 14 autem non pupillo incumbit, ut doceat fidejussores solvendo non fuisse, cum acciperentur , sed Magistratibus, ut doceant eos solvendo fuisse. §. 14. Privilegium in bonis Magistratus pupillus non habet, sed cum exteris creditoribus partem habiturus est. §. 1;. Exigere autem cautionem Magistratus lic oportet, ut pupilli servus 1;, aut ipse pupillus , li fari potest, & in prxsentiarnm est, stipuletur a tutoribus, item fidejussoribus eorum, remsalvamfore: aut, si nemo est, qui stipuletur, servus publicus 16 stipulari debet, [rem salvam fore pupillo ] , aut certe ipse Magistratus. §. 16. Plane ubi servus publicus, vel ipse Magistratus stipulatur. dicendum est, utilem actionem pupillo dandam. §. 17. Si filiusfamilias fuit Magistratus , & caveri pupillo non curaverit, aut non idonee cautum iit culpa ejus : an & quatenus in patrem ejus actio danda sit, quaeritur ? Et ait Julianus , in patrem de peculio 17 dandam, sive voluntate ejus filius Decurio factus sit, sive non. Nam & fi voluntate patris magistratum administravit, attamen non oportere patrem ultra , quam de peculio , conveniri: quasi Rempublicam salvam [solam ] fore promittat, qui dat voluntatem, ut filius Decurio creetur. 2. IDEM lib. 3. Disputationum. pRoponebatur, duos tutores a Magistratibus municipalibus datos, 1 cautione non exacta , quorum alterum inopem decessisse, alterum in solidum conventum satis pupillo fecisse : & quierebatur, an tutor iste adversus Magistratum municipalem habere possit aliquam actionem, cum sciret ä contutore suo fatis non esse exactum ? Dicebam , cum ä tutore fatis pupillo factum sit, neque pupillum ad Magistratus redire posse, neque tutorem : cum nunquam tutor adversus Magistratus habeat actionem : Senatus enim consultum pupillo subvenit; prxsertim cum fit, quod tutori impuretur : quod fatis a contutore non exegit, vel suspectum non 18 fecit, si scit, (utproponitur) Magistratibus eum non cavisse. 3. JULIANUS lib. 21. Digestorum. Q Uod si tutor ab hac parte culpa vacet: non erit iniquum adver- 'sus Magistratus actionem ei dari. C. b. t. (9. /. 20. in sin. pr. supr. de religiös (1 o. I. 24. supr. de tut. vel curat, dat. (ri. L 6 *iufr.b.t. /. 3 - C.eod.l. ii, supr. de probat. §. 2. Jnß. de satisdat, tut. (13. v. L 3. C. de pro - bat. (14. I. ll.supr.il. t. (15. 1 .1. 1 . 6. tnsr. rem papilli. (16. . 1 . 1 . 2. in sin. (17. /. 3. infin.Jupr. depecul. (18. /. Z9- §. 16. supr. de admin, N peric. tut. F f r 3 4. UL- Digestorum üb. XXVII. Tit. VIII. IX. Öl-’ O £ ( 4. ULPIANUS [lib. 3. Disputationum.] MOn similiter tenentur heredes 1 Magistratuum , ut ipsi tenen- ^ tur: nam nec heres tutoris liegligentix z nomine tenetur, nam Magistratus quidem in omne periculum iuccedit ; heres ipsius dolo proximae culpae succedeneus est. ;. JULIANUS lib. 21. Digestorum. TYUo tutores partiti 3 sunt inter se administrationem tutela : alter ■ L ' sine herede decessit : Qiiafitum est, in Magistratum, qui non curasset, ut caveretur, an in alterum tutorem actio pupillo dari deberet ? Respondi, xquius 4 este, in alterum tutorem dari, quam in Magistratum : debuisse enim eum , cum sciret, pupillo cantum non este , universa negotia curare. & in ea parte , quam alteri tutori commisisset, similem esse ei, qui ad administrationem quorundam negotiorum pupilli non accessisset: nam etsi aliquam 6 partem negotiorum pupilli administraverit, tenetur etiam ob rem, quam non gessit, cum gerere deberet. 6. ULPIANUS lib. 1. ad Edictum. Q Uod ad heredem 7 Magistratus pertinet, extat D. Pii Rescri- -ptum, causa cognita debere dari actionem. Nam Magistratus si tanta fuit negligentia, ut omnem cautionem omitteret: aequum est, haberi eum loco fidejussoris , ut & heres ejus teneatur: si vero cavit, & tunc idonei 8 fuerunt, [&] postea desierunt, sicut [&] ipse Magistratus probe recusaret hanc actionem , ita & heres multo justius. Novissime , non alias, ait, in heredem actionem dandam , quam si evidenter Magistratus cum minus idoneis fide, jussoribus contrahunt. 7. CELSUS lib. 11. Digestorum. JN Magistratus, qui tutorem dederunt, rogo rescribas, utrum pro virili portione actio danda sit, an optio fit ejus, qui pupillus fuit, cum quo potissimum agat? Respondit, si dolo Fecerunt Magistratus, ut minus pupillo caveretur: in quem vult, actio ei danda in solidum est: sin culpa [duntaxat] eorum , neque dolo malo id factum est , xquius esse existimo, pro portione 9 in quemque eorum actionem dari, dum pupillo salva res sit. 8. MODESTINUS lib. 6. Responsorum. 7 V-T Agistratus a curatoribus adulti cautionem exegerunt, rem sal A vumfore: ex his alter sine herede decessit: Quxro, an indemnitatem in solidum collega ejus prxstare debeat? Modestinus respondit, nihil proponi, cur 11011 debeat. 9. IDEM lib. 4. Pandectarum. IN in Magistratus actione data , cum usuris fors exigi debeat, an vero usune peti non possint, quoniam constitutum est , poenarum 10 usuras peti non posse, qussitum est? Et rescriptum est ä D. Severo & Antonino , & usuras peti posse: quoniam * eadem in Magistratibus actio datur , qiue competit in tutores. 828 T I T, IX. DE REBUS 11 EORUM , QUI SUB TUTELA VEL CURA SUNT , SINE DECRETO NON ALIENANDIS , VEL SUPPONENDIS. i. ULPIANUS [lib. 33. ad Edictum.] TMperatoris Severi 12 Oratione prohibiti sunt tutores & curato- res, prxdia rustica 13 vel suburbana distrahere. §. 1. Qiue Oratio in Senatu recitata est, Tertyllo & Clemente Consulibus, Idibus Jtmiis. §. 2. Et sunt verba ejus hujusmodi: Praeterea, Patres Conscripti , interdicam tutoribus est curatoribus , ne praedia rustica vel suburbana difirahant. nifi 14, ut id fieret, parentes testamento vel codicillis caverint. Quod fi forte aes \e, alienum tantum erit, ut ex rebus caeteris non postit exsolvi : tunc Praetor Urbanus Vir Clarissimus adeatur , qui pro sua religione aestimet 16 , que possint alienari, obligarive debeant: manente 17 pupillo attio- ne, ,ji poßea potuerit probari obreptum 18 esse Praetori. Si communis res erit, ist socius ad divisionem provocet 19 , aut fi creditor , qui pignori agrum a parente 20 pupilli acceperit, jus exeqite- tur : nihil novandum censeo. §. 3. Si defunctus, dum viveret res venales habuerit, testamento tamen non caverit, uti distraherentur; abstinendum erit venditioni: non enim utique, qui ipse voluerit vendere, idem etiam postea distrahenda putavit. §. 4. Si minor vigin ti quinque annis emit praedia, ut quoad pretium solveret , ejsent pignori obligata venditori: non puto pignus valere, nam ubi dominium quassi tum est minori, coepit non posse obligari. 2. PAULUS lib. fingul. ad Orationem D. Severi. CEd hic videtur illud movere, quod cum dominio pignus qmesi- tum, & ab initio obligatio inhaesit. Quod si ä fisco emerit nec dubitatio est, quin jus pignoris salvum sit. Si igitur talis species in privato venditore inciderit, Imperiali beneficio opus est, ut [ex] Rescripto pignus confirmetur. 3. ULPIANUS lib. 3;. ad Edictum. gEd si, pecunia alterius pupilli, alteri pupillo fundus sit comparatus, isque pupillo vel minori traditus, an pignoris obligationem possit habere is, cujus pecunia fundus sit emptus ? Et magis est , ut salvum sit jus pignoris [secundum Constitutionem Imperatoris nostri, & D. patris ejus,] ei pupillo, cujus 21 pecunia comparatus est fundus *. §. 1. Pignori 22 tamen capi jussu Magistratus vel Praesutis, vel alterius Potestatis, & distrahi fundus pupillaris potest, f Sed & in possessionem 23 mitti rerum pupillarium^ ii Praetore quis potest: & jus pignoris contrahitur, sive legatorum lervandorum causa , sive damni infecti: & ut procedat, juberi etiam possideri poterit: H» enim obligationes locum habent, quia non ex tutoris ve 1 curatoris voluntate id fit, sed^ex.Magistratuum auctoritate. §. 2. Item qusri potest, si fundus ii tutore petitus sit pupillaris , nec reftitiutur , an litis aestimatio oblata alienationem pariat ? Et magis est , ut pariat: hxc enim alienatio non sponte tutorum fuit. H. 3. Idemque erit dicendum, & fi fnmlns petitus sit, qui pupilli fuit, & contra pupillum pronunciatum, tutoreique restituerunt: nam & hic valebit alienatio , propter rei judicatx auctoritatem. §. 4. Si jus mtvrivTiy.lt ve! mst.fwriy.lv habeat pupillus, videamus, an distrahi hoc a tutoribus possit? Et magis est, non posse, quamvis jus praedii potius sit. §. Nec ususfructus alienari potest , etsi solus fuit ususfructus pupilli. f An ergo hic nec non utendo amittatur , si tutor causam pra- buerit hujus rei ? Et manifestum est , restaurari debere, t Sed li proprietatem habeat pupillus, non potest usumfructum, vel usum alienare, quamvis Oratio nihil de usuFrachi loquatur, f Simili modo dici potest, nec servitutem imponi posse fundo pupilli, vel adolescentis, nec servitutem remitti, f Quod & in fundo dotali 24 placuit. §. 6. Si lapidicinas, vel qux alia metalla pupillas habuit stypteria:, vel cujus alterius materi», vel si cretifodinas, argentifodinas , vel quid aliud huic simile ; 4- PAULUS lib. fingul. ad Orationem D. Severi, Q Uod tamen privatis licet possidere : ' _ ;. ULPIANUS lib. 35. ad Edictum. j^Agi-s puto ex sententia Orationis impediri alienationem. §. 1. Sed & si salinas habeat pupillus , idem erit dicendum, §. 2. Si pupillus alienum fundum bona side emptum possideat, dicendum puto, nec hunc alienare tutores posse: ea enim, qua quasi pupillaris vero distractus est, venditio valet. §. 3. Si fundus pupillo pigneratus sit, an vendere tutores ? hunc enim quasi debitoris, hoc est, alienum vendunt. Si tamen impetraverat pupillus, vel pater ejus, ut jure dominii 2; possideant, consequens erit dicere, non posse distrahi, quasi prxdium pupillare, f Idemque & si fuerit ex causa damni infecti jussus possidere. §. 4. Si fundus legatus, vel per fideicomunssum fuerit relictus Sejo a pupillo herede instituto, an tutores restituere hunc fundum possint sine auctoritate Prxtoris ? Et putem , si quidem rem suam legavit, cessare Orationem : sin vero de re pupilli, dicendum erit, locum esse Orationi, necinconsultoPrxtoreposse alienare. §. Si pupillus stipulanti spoponderit, an solvere possit fine Prxtoris auctoritate? Et magis est, ne possit: alioquin inventa erit alienandi ratio. (1. I. 6. infr. h. t. (2../. I. C. de hered. tut. I. 4. §. l.supr. tit. prox. (3. I. 2. in sin. C. de divid. tut. (4. I. 46. §. 6 .supr. de admin. ist peric.tut. (5. l.^.C.h.t. (fi. /. 3. §. l.supr. de admin. ist peric. tut. (7. v. I. 4, supr. I. 2. C. h. t. (8. I. 1. §. n.supr. eod. (9. I. 3. in sin. C. eod. (10. I. 1. C. de fiscalib. usur. (11. Lib. C. 71. (12. I. 2. C. de curat. furios. I. 9. C. depraed. est aliis reb. minor. (13 22. C. de admin. tut. (14. 1 . 3. C. quando decreto opus non est. (15. 1 . 5. §. 9. §. 13. infr. h. t. (ifi. d. /. 5. §. 10. _ (17. ii. I. ;. §. pen. (18. ii. §. pen. I. 5. C. depraed. est «lii‘ reb. min/rr. I. 55. in f.n.Jv.pr. de admin. est peric. tut. (19. i. 8- i» fin. infr. h. t. I. 17. C. de praed. est aliis reb. minor. (20. I. ult. C. ji advers. vendit, pignor. (21. I. 7. in py.supr. qui potior, in psg 1 ’. (22. I. 1. C. depraed. ist aliis reb. minor. (23. I. 26 .supr. de pignerat, ali. (24. I. 5.6, 7. supr. defundo dotali. (25. l.ult.C.ie jure domin. impetr. §.6. Sed 829 De rebus eorum, qui iiib tutela vel cura sunt, &c. §. 6. Seil si pater stipulanti fundum spoponderit, suecesseritque i pupillus in stipulatum: fortius dicetur, sine Prxtoris auctoritate posse eum reddere, f Idemque, & si jure hereditario alii successerit, qui erat obligatus. §. 7. Eadem ratione, & si parens fundum vendidit, vel quis alius , cui pupillus successerit, potest dici, pupillum extera venditionis inconsulto Praetore posse perficere. §. 8. Fundum autem legatum repudiare pupillus fine Pnetoris auctoritate non potest: esse enim & hanc alienationem, cum res sit pupilli, nemo dubitat. §. 9. Non passim tutoribus sub obtentu aris alieni permitti debuit venditio: namque non esse viam eis distractionis tributam. & ideo Prxtori arbitrium hujus rei Senatus dedit : cujus officio in primis hoc convenit excutere, an aliunde possit pecunia ad extenuandum xs 2 alienum expediri. Quaerere ergo debet, an pecuniam pupillus habeat vel in numerato, vel in nominibus qua: conveniri possunt, vel in fructibus conditis , vel etiam in redituum spe, atque obventionum, f Item requirat, num aliae res fuit prxter 3 praedia, quae distrahi possunt, ex quorum pretio aeri alieno satisfieri possit. Si igitur deprehenderit, 11011 posse aliunde exsolvi, quam ex praediorum distractione, tunc permittet distrahi: Ii modo urgeat 4 creditor, 'aut usurarum modus parendum aeri alieno suadeat. §. 10. Idem Praetor aestimare ; debebit, utrum vendere potius, an obligare permittat. Necnon illud vigilanter observare , ne plus accipiatur sub obligatione praediorum sanioris , quam [quod] opus sit ad solvendum aes alienum, aut distrahendum arbitrabitur; ne propter modicum aes alienum magna possesso distrahatur: sed si sit alia possesso minor , vel minus utilior pupillo, magiseam jubere distrahi, quam majorem & utiliorem. §. 11. In primis igitur, quoties desideratur ab eo, ut remittat distrahi, requirere debet [eum,] qui se instruat de fortunis pupilli; nec nimium tutoribus vel curatoribus credere, qui nonnunquam lucri fui gratia adseverare Prxtori solent, necefre esse, distrahi possessiones , vel obligari. Requirat ergo necessarios 6 pupilli, vel parentes, vel libertos aliquos fideles, vel quem alium, qui notitiam rerum pupillarium habet: aut si nemo inveniatur, aut suspecti sint, qui inveniuntur, jubere debet, edi rationes, itemque fynopsin bonorum pupillarium, Advocatumque 7 pupillo dare , qui instruere possit Pnetoris religionem, an adfentire venditioni, vel obligationi debeat. §. 12. Illud quaeri potest , si Prartor aditus permiserit distrahi posseffionem provincialem, an valeat, quod fecit? Et putem valere, si modo tutela Roma: agebatlir : & hi tutores eam quoque administrationem subierant. §. 13. Ne tamen titulo tenus tutores xre alieno allegato pecunia abutantur, quam mutuam acceperunt, oportebit Prxtorem curare, ut pecunia accepta creditoribus solvatur , & de hoc decernere : dareque viatorem , qui ei renunciet, pecuniam istam ad hoc conversam, propter quod desiderata est alienatio vel obligatio. §. 14. Si xs alienum non interveniat, tutores tamen allegent expedire haec prxdia vendere , [vel] alia comparare , vel certe istis carere : videndum est, anPrxtorcis debeat permittere? Et magis est, ne posst 8 : Prxtori enim non liberum arbitrium datum est distrahendi res pupillares, sed ita demum , si zs alienum immineat. Proinde & si permiserit xre alieno non allegato, consequenter dicemus, nullam esse venditionem , nullumque decretum : non enim paffim distrahi jubere , Prxtori tributum est: sed ita demum, si urgeat xs alienum. §. 15. Manet actio pupillo, fi postea poterit probari, obreptum 9 esse Prxtori. Sed videndum est, utrum in rem, an in personam dabimus ei actionem ? Et magis est, ut in rem detur, non [tantum] in personam adversus tutores live curatores. §. 16. Communia praedia accipere debemus, si pro indiviso communia sint. Caeterum fi pro diviso communia sint, cessante Oratione , decreto locus erit. 6. IDEM [lib. 2. de omnibus Tribunalibus.] §Ed fi Forte alius proprietatem fundi habeat, alius usiimfructum: magis est, ut cesset haec pars Orationis, qux de divisione loquitur: nulla enim communio est. 8Z0 (1. /.1. C. quando decreto opus non eft. (2. /. I. §. 2. verfi. quod f.J’upr. h. t. adde l. 15. §. 2. infr. derejudic. (3./. 16. C. deprad. & oliis reb. minor. (4. I. ult. C. eod. I. I. §. 2 .supr. h. t. (6. Adde l. 5. §. 1. infr. quib. ex catis, inpostejs. (7. I. 9. §. q.supr. deoßc. procons. I. 1. §. 4 .supr. deposui. (8. I. 12. I. ult. C. de prmd.cs altis reb. minor. (9. I. 1. §. 2. supr. b. t. (ic. Adde/. ult.C. defundo dotali. I. 17 . C. deprted. (fi aliis reb. minor. ( 11 . „ 7 - IDEM [lib. 35. ad Edictum.] pupillorum 10 sint communia pnedia, qui diversos tutores habent : videamus, an alienatio locum habere posst? Et cum provocatio necessaria sit, puto alienationem impediri : neuter enim poterit provocare, sed ambo provocationem exspectare, f Item, si eoldem tutores habeant, multo magis quis impeditam alienationem l lcet: - §• 1. Si pupillus dedit pignori [ex] permissu Prxtoris, nonnulla erit dubitatio, an alienatio posst impediri ? Sed dicendum elt, polle 11 creilitorem jus suum exequi: tutius tamen Fecerit, si prius Praetorem adierit. §. 2. Si pater vel parens tutor fit alicui ex liberis, an Prxtor adeundus sit, 11 obligare velit ? Et magis est, ut debeat 12 : pronior tamen esse debet Praetor ad consentiendum patri. §. 3. Si Praetor tutoribus permiserit vendere , illi obligaverint; vel contra : an valeat, quod actum est? Et * mea fert opi- n ?P.’. eU! S.’ 4 ui aliud fecit,-quam quod a Praetore decretum est, nihil egisse. §. 4. Quid ergo, Ii Praetor ita decrevit, vendere obli- giireve permitto, an posst liberum arbitrium habere, qui faciat? Et magis est, ut possit: dummodo sciamus, Praetorem non recte partibus luis functum, debuit enim ipse statuere St eligere , utrum magis obligare , an vendere permittat. §. Si obligavit rem tutor sine decreto, quamvis obligatio non valeat, est tamen exceptio- dolilocus: sed tunc, cum tutor acceptam mutuam pecuniam eiiolverit, qui 14 sub pignore erat creditor. H. 6. Item videndum est, an & obligare ei rem possit ? Et dicendum est , si eandem sortem acceperit , nec gravioribus usuris, valere obligationem, ut jus prioris creditoris ad sequentem transeat. 8- IDEM |_lib. 2. de omnibus Tribunalibus.] QUi neque tutores 15 sunt ipso jure , neque curatores, sed pr» tutore negotia gerunt, vel pro curatore: eos 11011 posse distrahere res pupillorum , vel adolescentium nulla dubitatio est. §. 1. Sed si curator fit furiosi 16, vel cujus alterius non adolescentis, videndum est, utrum.jure veteri valebit venditio, an haue Orationem admittemus ? Et puto, quia de pupillis Princeps loquitur , & conjunctim tutoribus curatores accipiunt, pertinere: & de exteris puto ex sententia Orationis idem esse dicendum. §. 2. An obligari communia possint, quxritur ? Sed non puto, sine decreto obliganda 18 : nam quod excepit Oratio, ad hoc tantum pertinet, ut perimatur communio 19 , non uf augeatur difficultas communionis. 9. IDEM [lib. Opinionum. ] OUamvis antecessor Prcefulis decrevisset, ea pnedia venundari , qua: tutor pupilli subjecto nomine alterius emptoris ipse sibi comparabat: tamen si fraudem & dolum contra Senatusconsulti auctoritatem , & fidem tutori commissam deprehendisset successor ejus: xstimabit, quatenus tam callidum commentum etiam in exemplum coercere debeat. 10. IDEM [lib. 6. Opinionum.] j[Llieite post Senatusconsultum pupilli vel adolescentis prxdio venundato, si eo nomine apud judicem tutelx, vel utilis actionis sstimatio facta est , eaque soluta: vindicatio p ne dii ex xquitate inhibetur. 11. IDEM [lib. 3. de Officio Proconsulis.] CI pnedia minoris viginti quinque annis distrahi desiderentur , causa cognita 20 Praeses provincix debet id permittere, f Idem servari oportet, & si furiosi 21, vel prodigi, vel cujusciinque alterius prxdia curatores velint distrahere. 12. MARCIANUS [lib. singulari ad Formulam hypothecariam.] “pctOn fit contra Senatusconsultum, ii cujus tutor creditori patris pupilli exsolvit, ut ejus loco succedat. 13. PAULUS [lib. singul. ad Orationem D. Severi.] CI fundus fit sterilis, vel saxosus , vel pestilens, videndum est, an alienare eum non possit ? Et Imperator Antoninus, & D. Pater ejus in hxc verba rescripserunt: jQticd allegastis,infructuosum este fundum , quem vendere vultis , snovere nos non potest: cum uti. ttc pro Fac. /. 16. in pr.supr. depignorat. aci. (12. /- 3- £. de prard. (fi aliis reb. minor. (13- /- I4> £• d-t- C*4- v - L 16. in pr.supr. de pignorat. ait. (1;. I. 4. infin. C. de curat, furios. (16. /. II. infr. b. t. I. 2. C. de curat. furios. (17. Adde /. 34. infin.Jupr. de cmo- trab. empt. (1$. I. 17. C. de prted. (fi aliis reb. minor. (19. /. j. §. 2. infin. supr. h. t. (fio. I. 6. /. ult. C. depned. est aliis reb. minor. (21. /. 8- §- i./»f>'. s- fruiluum 8Zl Digestorum Lib. XXVII« Tit. IX. X. 8Z2 fructuum modo pretium inventurus Jit. §. i. Quamquam autem ne- I tor creditores furiosi dimisit II, triplicatio doli tutos possessores que distrahere, neque obligare tutor pupillare praedium poflit: atta- praestabit. §• 2 - Cum dementis curatorem , quia latis 13 non [lernen Papinianus lib. v. Responsorum , ait, [tutorem pupilli line derat, & res male administraret, Proconsul removerit a bonis, - • — •- 1 -- loco eius substituent curatorem i & hic posterior, «im decreto Prsetoris non jure distrahere : si tamen , inquit,] errore lapsus vendiderit, & pretium acceptum creditoribus 1 paternis pueri solverit, quandoque domino praedium cum fructibus vendi- canti, doli non inutiliter opponitur exceptio, pretium ac medii temporis usuras , qua: creditoribus debentur , non offerenti : fi ex ceteris ejus facultatibus xs alienum solvi non poterit. Ego autem notavi: & fi solvi potuerit, si tamen ilice res salvee erunt, ex quarum pretio xri alieno satisfieri potuit, dicendum eit, adhuc doli exceptionem obstare, fi lucrum captet pupillus ex damno alieno. 14. IDEM [lib. 9. Responsorum.] ■pAulus respondit, etsi testamentum patris postea irritum esse ap- paruit, tamen tutores pupilli , sive curatores filii nihil contra Orationem Divorum Principum fecisse videri, si secundum voluntatem defuncti testamento scriptam, praedium rusticum pupillare vendiderunt. aliumque TIT. X. DE CURATORIBUS 2 FURIOSO ET ALIIS EXTRA MINORES DANDIS. i. ULPIANUS [lib. i. ad Sabinum.] T Ege XII. tab. prodigo 3 interdicitur bonorum tuorum admini- ltratio : quod moribus quidem ab initio introductum est. t Sed solent hodie Praetores vel Prxiides, si talem hominem invenerint, . qui neque tempus, neque finem expensarum habet , sed bona sua dilacerando & dissipando profudit, curatorem ei dare exemplo furiosi : & tamdiu erunt ambo in curatione , quamdiu vel furiosus sanitatem , vel ille sanos mores receperit: quod si evenerit, ipso jure desinunt esse in potestate curatorum. §. 1. Curatio autem ejus , cui bonis interdicitur, filio negabatur permittenda. Sed extat D. Pii Rescriptum , filio 4 potius curationem permittendam in patre furioso , si tam probus sit. 2. PAULUS [lib. 1. de Officio Proconsulis.] CEd & aliis dabit Proconsul curatores, qui ; rebus suis superesse o non possunt: vel dari jubebit. Nec dubitabit filium quoque patri 6 curatorem dari. 3. ULPIANUS [lib. 31. ad Sabinum.] "lAUm deliberant 7 heredes instituti adire , bonis a Praetore cura- tor datur. 4. IDEM [lib. 38. ad Sabinum.] pUuriofe matris curatio ad filium 8 pertinet: pietas enim paren- tibus , etsi inxqualis est eorum potestas , aequa debebitur. 5. GAJUS [lib. 9. ad Edictum provinciale.] pUrator ex SC. constituitur , cum clara persona (veluti Senato- ris vel uxoris ejus) in ea causa sit, ut ejus bona venire debeant : nam, ut honestius ex. bonis ejus quantum potest , creditoribus solveretur , curator constituitur, distrahendorum bonorum gratia, vel a Praetore, vel in provinciis d Pneside. 6. ULPIANUS [lib. 1. de omnibus Tribunalibus.] TABservare Praetorem oportebit, ne cui temere citra causa: cogni- tionem plenilsimum curatorem det: quoniam pleriqne vel furorem , vel dementiam fingunt 9 , q,uo magis , curatore accepto , onera 10 civilia detrectent. 7. JULIANUS [lib. 21. Digestorum.] pOnsilio & opera curatoris tueri debet non solum patrimonium , v - / sed & corpus , ac salus furiosi. §. 1. Curator dementi datus, decreto interposito, uti satisdaret, non cavit 11, & tamen quasdam res de bonis ejus legitimo modo alienavit: si heredes dementis easdem res vindicent, quas curator alienavit, & exceptio opponetur , fi non curator vendiderit , replicatio dari debet, autJisatisdatione in- terpofitasecundum decretum vendiderit, quod si pretio accepto curari ec ipse satisdedisset, egerit cum remoto negotiorum gestorum,post, eaque heredes demensis cum eodem negotiorum gestorum agant & is exceptione rei judicatae inter se & curatorem utatur: heredii bus replicatio danda erit, aut ß is , qui egit , satisdederat, f Sed an replicatio curatori profutura esset, judex aestimabit: nam fi curator sequens pecuniam, quam ex condemnatione consecutus fuerat, in rem furiosi vertisset, doli triplicatio obstabit. §. 3. Qiue- situm est, an alteri ex curatoribus furiosi recte solvetur, vel an unus rem furiosi alienare possit? Respondi , recte solvi 14: Eum quoque, qui ab altero ex curatoribus fundum furiosi legitime mercaretur, usucapturum : quia * solutio, venditio, traditio, fasti magis, quam juris sunt. Ideoque sufficit unius 15 excuratoribus persona : quia intelligitur alter consentire. Denique si praesens siit, & vetet solvi, vetet venire, vel tradi, neque debitor liberabitur, neque emptor usucapiet. 8- ULPIANUS lib. 6. de Officio Proconsulis.. LlOnorum ventris 16 nomine curatorem dari oportet: cumque, rem salvam fore, viri boni arbitratu satisdare Proconsul jubet. sed hoc, si non ex inquisitione detur: nam , si 17 ex inquisitione , cessat satisdatio. 9. NERATIUS lib. 1. Membranarum. QUjus bonis distrahendis curatores facere Senatus permisit, ejus bona creditoribus vendere non permisit: quamvis creditores post id beneficium bona vendere mallent: sicut enim integra re potestas ipsorum est, utrum velint eligendi, ita cum alterum elegerint, altero abstinere debent, f Multoque magis id servari aequum est, si [etiam] factus est curator, per quem bona distraherentur, quamvis nondum explicate eo negotio decesserit: nam & tunc ex integro alius curator faciendus est , neque heres prioris curatoris onerandus : cum accidere possit, ut negotio, vel propter sexus, vel propter aetatis infirmitatem , vel propter dignitatem majorem mino- remve, quam in priore [ä] curatore spectata erat, habilis non iit; possint etiam plures heredes ei exiliere : neque [aut] per omnes id negotium administrari expediat, aut quicquam dici poflit, cur unus aliquis ex his potissimum onerandus sit. 10. ULPIANUS lib. 16. ad Edictum. J Ulianus scribit, eos, quibus per Praetorem bonis interdictum est, nihil iz transferre posse ad aliquem, quia in bonis non habeant, cum eis deminutio 19 sit interdicta. §. 1. Curator furiosi rem quidem suam quasi furiosi tradere poterit, & dominium transferre: rem vero furiosi , si quasi luam tradat, dicendum, ut non trans- • ferat dominium ; quia non furiosi negotium gerens tradidit ii. PAULUS lib. 7. ad Plautium, pignus a curatore furiosi datum valet, si utisitate 20 furiosi exi- gente id fecit. 12. MARCELLUS lib. 1. Digestorum. ^B agnato , [vel alio] curatore furiosi , rem furiosi dedicari non posse constat: agnato enim furiosi non usquequaque competit rerum ejus alienatio ; sed quatenus negotiorum exigit administratio. IZ. GAJUS lib. 3. ad Edictum provinciale. jsjAEpe ad alium e Lege xil. Tabularum curatio furiosi ant prodigi pertinet, alii Praetor administrationem dat: scilicet cum ille legitimus inhabilis 21 ad eam rem videatur. 14. PAPINIANUS lib. 5. Responsorum. \[Irum uxori 22 mente capta: curatorem dari non oportet. i;. PAULUS lib. 3. Sententiarum. pT mulieri, qute luxuriose vivit, bonis interdici potest. §. 1.1» bonis curatoris privilegium 23 furiosi furiofave fervatur. Pro- (1. I. 14. C. depr&d.& aliis reb. minor. (2. Lib. 1./1 . Infi. 23. Lib. 5. C. 70. (3. /. 1. C. h. 1 . 1 . 1 2. §. 2. supr. de tut. & curat, dat. (4. I. 2. infr. h. t. §. 4. Infi. de curator. (6. I. I. in fin.supr. I. 4. infr. h. 1 . 1 . 12. §. 1 .supr. de tut. cfi curat, dat. (7. I. 8. infr. quib. ex caus. in pojsejs. (g. v, l. 2. iri Jin. supr. h. t. (9. Fac. L 13. in fin. I. 14. supr. de ojfic. prafid. (10. Fac. /. 2. §. 2. in fin.supr. dehis , qui notantur infam. (11. v. §- 2. infr. h. I. (12. /. 13. §. 1 .supr. tit. prox. (13. §. 1 .supr. hic. 1 . 1. I. 3. 1 . ult. C. de tut. vel curat, qui satis non dedit. (14. I. 14. §. 9. infr. de folution. (1;. I. ult. C. de auctor, prxstania. (16. I. 20. in pr.supr. de tut. cfi curat, dat. I . 24. inpr. infr. de reb. ausior, judic. pojjtd. (17. /. 13. in fin. supr. de tut. & curat, dat. Infi. de satisdat, tut. in pr. (18. I. 6. infr. de verb. oblig. (1)3 l. 26. supr. de contrah. empt. (20. I . 12. §. I. supr. de adtnin. ö peric. tut. (21. I. 10. in fin.supr. de legit, tut. (22. I. 2. C.qui dare tut. §. 19. Infi. de excusat, adde l. 1. §. ult.supr. de excusat. (23. I. ult.supr. de tutel. & ration. I. 19, H. 1. I . 20. /. 21 .1 22. i » pr. infr. de reb. ausior, judic. pojfid. digus, nn 8ZZ __ Qui teftatnenta facere pofTunt, ftc. 834 di‘ r us, & omnes omnino, etiamsi in Edicto non fit eorum mentio , in°bonis curatoris decreto privilegium consequuntur. 16. TRVPHONINUS lib. 13. Disputationum. CI furioso puberi, qtianquam 1 majori annorum viginti quinque ö curatorem pater testamento dederit, eum Fnetor dare debet 2, secutus patris voluntatem : manet enim ea datio curatoris apud Pratorein , ut rescripto D. Marci continetur. §. 1. His consequens est, ut, [&] si prodigo curatorem dederit pater, voluntatem ejus sequi debeat Prstor , eumque dare curatorem. Sed utrum omnimodo, an ita, si futurum esset, ut, nisi pater aliquid testamento cavisset, Prator ei bonis interdicturus esset ? & maxime si filos habeat iste prodigus ? §.2. Potuit tamen pater & alias providere nepotibus suis, si eos julsisset heredes esse, & exheredasset lilium , eique, quod sufficeret , alimentorum 4 ? - nomine ab eis certum legasset, addita causa necelsitateque judicii iur: aut, si non habuit in potestate nepotes, quoniam emancipato jam filio nati fuissent, sub conditione eos heredes instituere, ut emanciparentur a patre prodigo. §. 3. Sed quid , fi nec ad hoc consensurus esset prodigus ? [sed] per omnia judicium testatoris sequendum est : ne , qirtm pater vero consilio prodigum credidit , eum Magistratus, propter aliquod forte suum vitium , idoneum putaverit. 17. GAJUS lib. 1. de Manumiffionibus. (Mirator furiosi nullo modo libertatem 3 praestare potest : quod es res ex administratione non est. nam in tradendo ita res furiosi alienat, si [ id ] ad administrationem negotiorum pertineat: & ideo si donandi causa alienet, [neque] traditio quicquam valebit: nisi ex magna utilitate furiosi hoc cognitione judicis fiat. (1. §. 3. Inft. de curatorib. (2. 1. 1. in sin.supr.de confirm. tut. §. 1. Inft. de curat. (3. 1. iz. ir.fr. de r.tanumiff. DIGESTORUM SEU PANDECTARUM PARS QJU1NTA. LIBER VIGESIMUS OCTAVUS. T I T. L QUI i TESTAMENTA FACERE POSSUNT, ET QUEMAD- MODUM2 TESTAMENTA FIANT. i. MODESTINUS lib. Pandectarum. 'TEstamentum, est voluntatis nostrie justa sententia, de eo, quod quis post mortem suam fieri velit. 2. LABEO [lib. i. Posteriormn a Javoleno Epitomatorum.] JNco, qui testatur, ejus temporis, quo testamentum facit, gritas 3 mentis 4 , non c orp oris sanitas , exigen da est. ‘ JT F AFINIA N U S [h b. 14. Qualhonum.J 'TEstamenti factio non privati, sed publici juris est. 4. GAJUS [lib. 2. Institutionum.] gl quieramus , an valeat testamentum, in primis animadvertere debemus, an is , qui fecerit testamentum , habuerit testamenti factionem 5: deinde si habuerit, requiremus, an secundum regulas Juris 6 civilis testatus sit. 5. ULPIANUS [lib. 6. ad Sabinum.] [A ] Qua '. * suis N legitim. nm- 11 , S45 De injusto, rupto, irrito facto testamento. 846 rumpet: quia suprafcripta persona ei non obstat; nec enim creditur in rebus humanis fuisle, cum in ea causa decedat; quamquam captivus reversus, patris fui injustum faceret testamentum , in eo nrxteritus. §. 2. Sive autem in civitate nepos Fuit conceptus, live apud bestes: quoniam datur & partui postliminium , sucqedendo testamentum rumpit. §. 3. Succedendo itaque sui non rumpunt , sive 1 suerint instituti , vel exheredati ab eo gradu , ad quem hereditas defertur: scilicet si gradus ille valeat. §. 4. Quocunque autem modo parentes pracedentes in potestate esse desierint, succedentes liberi, si fuerint instituti vel exheredati, non rumpent testa- mentnai, sive per captivitatem , sive per mortem , vel poenam. §. 5. Irritum fit testamentum, quoties ipsi testatori aliquid contigit:: puta si civitatem amittat per subitam servitutem j ab hostibus (verbi gratia) captus ; vel si major annis viginti venum 3 le dari pastus iit ad [actum] gerendum , [pretiumve] participandum. tz. 6. Sed & li quis fuerit capite damnatus, vel ad bestias , vel ad gladium 4, vei alia poena, qua: vitam adimit, testamentum cius irritum siet: [&] non tunc, cum consumptus est, sed cum sententiam pastus est. nam ponis 5 servus efficitur. Nisi forte miles fuit ex militari'delicto 6 damnatus: nam huic permitti solet testari, ut Divus Hadrianus rescripsit: & , credo , jure militari testabitur, f Qua ratione igitur damnato ei testari permittitur? numquid, & si quod ante habuit factum testamentum , si ei permissam sit testari, valeat? an vero pcena irritum factum reficiendum est? &. si militari jure ei testandum fit, dubitari non oportet, quin , si voluit id valere , fecisse id credatur. §. 7. Ejus , qui deportatur, non statim irritum fiet testamentum , sed cum Princeps iactiim comprobaverit" : tunc enim & capite minuitur. f Sed & si 8 de decurione puniendo , vel filio, nepoteve , Praeses scribendum Principi interlocutus est, non puto statim servum pouue factum : licet in carccre soleant , diligentioris custodix cama, recipi, nec hujus igitur testamentum irritum fiet, prius qua 11 Princeps de eo supplicium sumendum rescripserit: proinde , staute decesserit, utique testamentum ejus valebit, nili mortem sibi9 conscivit. Nam eorum , qui mori magis, quam damnari maluerint ob conscientiam criminis , testamenta irrita Constitutiones faciunt, licet in civitate decedant. Quod 11 quis txdio 10 vitx, vel valetudinis adversae impatientia , vel jactationis, ut quidam Philosophi : in ea causa sunt, ut testamenta eorum valeant. f Quam distinctionem in militis quoque testamento Divus Hadrianus dedit Epistola ad Pomponium Falconem : ut, si quidem ob conscientiam delicti militaris mori maluit, irritum iit ejus testamentum ; quod si txdio vitx, vel dolore , valere [testamentum;] aut si intestato decessit, cognatis 11 , aut fi non sint, legioni 1: ista sint vindicanda. §. 8- Hi autem omnes, quorum testamenta irrita damnatione fieri diximus, fi provocaverint 13, capite non minuuntur: atque ideo neque testamenta, qux antea fecerunt , irrita fient: & tunc testari poterunt. Hoc enim siepiffime est constitutum, nec videbuntur, quasi de statu suo dubitantes, non habere testamenti factionem : sunt enim certi status, nec ipsi dese interim certi. §. 9. Quid tamen , 11 appellationem ejus Prx- ses non recepit, sed Imperatori scribendo poenam remoratus est? puto, hunc quoque suum statum interim retinere , nec testamentum irritum fieri: nam (ut est oratione D. Marci expressum) ’ tametsi provocantis , vel ejus , pro quo provocatur, appellatio non fuerit recepta, pcena tamen sustinenda est 14, quoad Princeps re- scripserit ad literas Prxsidis, & libellum rei cum literis missum, nisi 15 forte latro manifestus, vel seditio praerupta, factioque cruenta , vel alia justa causa , quam mox Prxses literis excusavit, moram non recipiant, non pw.ix festinatione, sed prxveniendi periculi causa: tunc enim punire permittitur, deinde scribere. §.10. Quid, st quis fuerit damnatus illicite, pcena non sumpta ? an testamentum ejus irritum fiat, videamus: utputa decurio 16 ad bestias , an capite minuatur , testamentumque ejus irritum fiat ? Et non puto: cum sententia eum non tenuerit. Ergo, & si quis eum , qui non erat jurisdictionis lux , damnaverit: testamentum ejus non erit irritum, quemadmodum estoonstitutum. §. 11. SeA ne eorum quidem testamenta rata sunt, [sed irrita fient,] quorum memoria post mortem damnata est, utputa ex causa 17 Majestatis, vel alia tali [causa.] §. 12. Quatenus tamen diximus ab hostibus capti testamentum irritum fieri, adjiciendum est, postliminio 18 reversi vires suas recipere jnre postliminii: aut, fi ibi decedant, Lege Cornelia confirmari. Ergo & si quis damnatus capite, in integrum indulgentia Principis fit restitutus, testamentum ejus convalescet. §. 13. Filii familias veterani fui juris morte patris factum testamentum irritum non fieri constat: nam , quantum ad testandum de castrensi peculio, pro patrefamilias habendus est : & ideo nec emancipatione 19 irritum fieri militis vel veterani testamentum , verum est. 7- ULPIANUS lib. 10. ad Sabinum. ^1 miles jure civili testamentum fecerit, & primo gradu heredem eum scripserit, quem jure militari poterat; secundo eum quem commum jure potest; & post annum missionis decesserit: primus gradus irritus fiet, & a secundo incipiet testamentum. 8- IDEM [lib. ii. ad Sabinum.] ■y Erum est, adoptione 20 vel adrogatione filii filixve , testamentum rumpi; quoniam sui heredis agnatione solet rumpi. §. 1. Filia cum emancipatur, vel nepos, quia una mancipatione exeunt de potestate, testamentum non rumpunt. y. PAULUS [lib. 2. ad Sabinum.] j^I pater ab hostibus capiatur, filio manente in civitate : reverso eo , non rumpitur testamentum. 10. IDEM [lib. 1. ad Vitellium.] CEd nec filius postliminio rediens rumpit patris testamentum , ut k Sabinus existimavit. II. ULPIANUS [lib. 46. ad Edictum.] CI binx tabula proferantur diversis temporibus factx , unx prius , alix postea, utrxque tamen septem testium signis signatx : & apertx posteriores vacua; inventxsint, [id est , nihil scriptum habentes omnino: ] superius testamentum non est ruptum: quia sequelis nullum est. 12. IDEM lib. 4« Disputationum, posthumus prxteritus, vivo testatore natus decessit: licet juris 1 scrupulositate, nimiaque subtilitate 21 , testamentum ruptum videatur , attamen si signatum fuerit testamentum, bonorum possessionem secundum tabulas accipere heres scriptus potest, renique obtinebit, ut & Divus Hadrianus, & Imperator noster rescripserunt. Idcirco [que] legatarii & fideicommissarii habebunt ea, qux sibi relicta sint, securi, f Idem & circa injustum & irritum testamentum erit dicendum, fi bonorum possessio data Fuerit ei, qui rem ab intestato auferre possit. §. 1. S paganus, qui habebat iam factum testamentum, aliud fecisset, & in eo comprehendisset, fidei heredis committere, ut priores tabulx valerent: omnimodo prius testamentum ruptum est: [quo] rupto, potest qnxri, an viee codicillorum id valere deberet? Et cum hxc verba sint fideicommissi, & sine dubio universa, qux illic scripta sunt, in causa fideicommissi erunt, non solum legata, & fideicommissa, sed & libertates , & heredis institutio. 13. GAJUS [lib. 2. Institutionum.] pOsthuinorum '22 loco sunt & hi, qui in lui heredis loco succedendo quasi agnascendo fiunt parentibus sui heredes, ut ecce, si filium, & ex eo nepotem 23 , neptemve in potestate habeam , quia filius gradu praecedit, is solus jura fui heredis habet; quamvis nepos quoque , & neptis ex eo , in eadem potestate lint: sed si filius meus, me vivo, morietur, aut qualibet ratione exeat de potestate mea , incipit nepos, neptifve in ejus locum succedere (1. I. 23. in fin. I. 25. supr. de liber. U poflhtim. (2. v. Injl. de capit, deminnt. §. 4. Injl. quib. mod. testam, infimi. (3. /. 5. §. 1. supr. de statu hom. §. 4. Infl. de jure person. I. 14. infr. depten. Nov. Leon. 59. (4. /.8. §.sin. supr. qui testam, facere pojs. (5. Hoc abrogat. Nov. 22. c. 8. (6. I. II. inpr. infr. I. 13. C. de testam, milit. (7. /. 2. §. 1. infr. depten. I. 6. §. 1. infr. de interi, est rcle- gat. (8. v.l. 27. §. I. infr. de peen. I. 2. §. I. infr. de bonis eor. qui antesentent. I. 1. in fin. pr. infr. quando uppell. (9. I. 2. C. qui testam, facere. (10. I. 3. §. 4. infr. de bonis eor. qui antesentent. (11. 1.2. infr. de veteran. est milit.succejs. (12. 1.2. C. de bered. decur. (13. V. /. 1;. supr. qui testam, facere. I. 2. in fin. infr.de pten. (14. I. 6. infr. de appeU. rccip. (1;. /' 6. §. I. C. de cuflod. reor. I. : 6. infr. de appellat. I. 2. C. quor. appeU. I. 3. in sin C. de offic. pr.c- fecl. prtet. orient. (16. /. 9- §. 11. infr. depten. (17. l.ult. infr. ad leg. Jul. mafefi. (18. L 22. inpr. N §. 1. infr. dccuptiv. & poftlim. revers. §. fin. Infl. quib. non est pennis, facere testam. (19. I. 22. /. 23. infr. ieteftäm. milit. (20. §. 1. Infl. quib. modi- teßam. infirm. (21. I. 3- §- a-s u P r - b. t. (22. §. 2. Inst. de ex- hered. liber. (23. I. S. C. de liber, pr.ctcr. 847 Digestorum Lib. XXVIII. Tit. III. IV. 848 & eo modo jura suorum heredum quasi agnatione nanciscuntur: ne ergo eo modo rumpat mihi testamentum , sicut ipsum filuim vel heredem instituere vel exheredare nominatim debeo, ne non jure faciam testamentum , ita & nepotem, neptemve ex eo, ne- cesse est mihi vel heredem instituere, vel exheredare ; ne forte, me vivo, filio mortuo, succedendo in locum ejus, nepos neptis- ve, quasi agnatione rumpat testamentum : idque Lege Junia Veiten provisum est. 14. PAULUS [lib. singul. de Adsignatione libertorum.] CI ita Facta sit exheredatio , fi filius natus, natave fit, exheres efio: O utrisque natis, non rumpitur testamentum. 1;. JAVOLENUS [lib. 4. Epistolarum.] Q Uiuxorem prägnantem 1 habebat, in hostium potestatem per- - venit: (Jusero, filio nato , quo tempore testamentum in civitate factum rumpatur ? & si filius ante moriatur, quam pater , an scripti heredes hereditatem habituri sint ? Respondi: Non puto dubium este, quin per Legern Corneliam, qurc de confirmandis eorum testamentis, qui in hostium potestate decessissent, lata est, nato filio, continuo ejus testamentum , qui in hostium potestate sit, rumpatur. Se-juitur ergo , ut ex eo testamento hereditas ad neminem 2 perveniat. 16. POMPONIUS [lib. i. ad Quintum Mucium.] pUm in fecundo testamento heredem eum, qui vivit, instituimus , ^ sive pure , sive sub conditione : si tamen conditio exiliere potuit 4, licet non extiterit, superius testamentum erit ruptum. f Multum autem interest, qualis conditio posita fuerit: nam aut in prxteritum concepta ponitur, aut in prxlens , aut in futurum. f Inprateriturn 4 concepta ponitur, veluti, fi Titius Consul fuit. qiue conditio 11 vera est [id est , fi Titius Consul Fuit] ita est institutus heres , ut superius testamentum rumpatur: tunc enim ex hoc heres esset: Ii vero Titius Consul & fuit, superius testamentum non est ruptum. f Quod si m l prüfen s $ tempus conditio ad- scripta est herede instituto, veluti, Ji Titius Consul est: eundem exitum habet: ut, si sit, possit heres esse , & superius testamentum rumpatur; si non sit, nec posiit heres esse, nec superius testamentum rumpatur, f Insuturum autem collata conditiones, li poffMles sunt, exiliere potuerunt, licet non extiterint: efficiunt, ut superius testamentum rumpatur , etiam si non extiterint. sivero impojtbiles 6 sunt, veluti, Titius , fi digito ccelum tetigerit, heres efio: placet, perinde esse, quasi conditio adseripta non sit, qux est impossibilis. 17. PAPINIANUS [lib. 5. Responsorum.] ■pilio praeterito, qui fuit in patris potestate, neque libertates com- petunt, neque legata prrestantur, si prccteritus fratribus partem hereditatis avocavit: Quod si bonis se patris abstinuit, licet subtilitas juris refragari videtur, attamen voluntas testatoris ex bono & aequo 7 tuebitur. 18. SCAEVOLA [lib. ;. Quxstionum.] OI, qui heres institutus est, ä testatore adrogetur 8 , potest dici ^ fatis ei factum : quia & antequam adoptetur , institutio ut in extraneo locum habebit. 19. IDEM lib. 6. Quiestionum. CI ego 9 & Titius instituti simus, & ä nobis posthumus exhere- ^ datus sit, ä substitutis nostris non fit exheredatus: Titio defuncto , ne ego quidem adire potero, jam enim propter instituti personam, a quo posthumus exheredatus est, in cujus locum substitutus vocatur , a quo posthumus exheredatus non est, ruptum est testamentum. §. 1. Sed fi ego & Titius invicem substituti limus, quamvis-in partem substitutionis exheredatus non fit: mortuo , vel repudiante Titio, me posse adire puto, & ex asse heredem esse. §. 2. In prima tamen specie, etsi vivat Titius, neque ego sine illo, neque ipse sine me adire poterit: quia'incertum est, an adhuc altero omittente rumpatur testamentum, itaque simul adire possumus. 20. IDEM [lib. 13. Digestorum.] L Ucius Titius, integra mente & valetudine, testamentum fecit, uti oportet: postea cum in valetudinem adversam incidisset, mente captus tabulas easdem incidit: Quiero, an heredes his tabulis instituti adire poffint hereditatem ? Respondit, secundum ea qiue proponerentur, non idcirco minus adiri posse. ’ (1. I. 22. §. 4. infr. decaptiv. &postlim. (2. 1 . 1 . C. de pesthum. hered. instit. (3. §. 2. Inß. quib. mod, testam. (4. I. 3. §. 13. infr. de bon. libert. (;. V. I. 37. inpr.fupr. de reb. cred. (6. I. 3. infr. de condit, & demonstr. (7. I. t. infr. de etecept. rei judic. T I T. IV. DE HIS , QUAE IN TESTAMENTO DELENTUR INDUCUNTUR , VEL INSCJäl- ' BUNTUK. I. ULPIANUS [lib. 1;. ad Sabinum.] QUre in testamento legi possunt, ea inconsulto 10 deleta & indu. v —sta nihilominus valent: consulto, non valent. Id vero,'quod non jussu domini scriptum , inductum, deletum ve est, pro nihilo est. Legi autem sic accipiendum, non inteiiigi, sed oculis perspici , qua: sunt scripta. Laterum , si extrinsecus intelliguntur, non videbuntur legi .posse : sufficit autem , ii legibilia sint inconsulto deleta , sive ab ipso , sive ab alio , sed nolentibus. Inducta accipiendum est, & si perducta sint. §. 1. Quod igitur incaute factum est, pro non facto est, si legi potuit. Et ideo & si novissime (ut solet) testamento fuerit adseriptum, lituras, induäiones , su- perindulfiones ipse feci: non videbitur referri ad ea, qus inconsulto contigerunt. Proinde & si inconsulto superscripsit, induxisse se, manebunt: &, si ademit, non erunt adempta. §. 2. Sedit legi non possunt, quae inconsulto deleta sunt, dicendum est, non deberi: sed hoc ita demum, si ante consummationem.testamenti factum est. §. 3. Sed consulto quidem deleta exceptione petentes repelluntur, inconsulto vero, non repelluntur, sive legi possunt, sive non possunt: quoniam si totum testamentum non extet , constat valere omnia, qux in eo scripta sunt. Et si quidem illud concidit testator, denegabuntur actiones: si vero alius invito 11 testatore , non denegabuntur. §. 4. Et hereditatis portio adempta, vel tota hereditas, si forte sit substitutus , jure facta videbitur: non quasi adempta, (quoniam hereditas semel data , adimi facile non potest) sed quasi nec data. §. Si quis codicillos in testamento confirmavit, & codicillis aliquid adferipsit, mox delevit, ita ut appareat: an debeatur? Et Pomponius scribit, codicillos deletos non valere. 2. IDEM [lib. 4. Disputationum.] QAncellaverat quis testamentum, [vel induxerat] , etsi propter unum heredem facere dixerat, id postea testamentum signatum est. Quaerebatur de viribus testamenti, deque portione ejus, pro- pter quem sc cancellasse dixerat ? Dicebam, si quidem unius ex heredibus nomen induxerit, sine dubio caeteram partem testamenti valere, & ipsi soli denegari actiones: sed legata ab eo nominatim relicta debebuntur, si voluntas ea fuit testantis, ut tantum heredis institutio improbetur. Sed si instituti nomenfinduxit, &.substituti reliquit: institutus emolumentum hereditatis non habebit. Sed st omnia nomina induxerit [ut proponitur] , adseripserit autem, idcirco se id fecisse , quia imum heredem ostensum habuit: multum Interesse arbitror, utrum illum tantum fraudare voluit hereditate, an vero , causa illius, totum testamentum infirmare, ut licet unus inductionis causam praebuerit, verum omnibus offuerit. Sc si quidem soli ei ademptam voluit portionem , caeteris nihil nocebit inductio: non magis, quam si volens unum heredem inducere , invitus & alium induxerit: quod si putaverit totum testamentum delendum ob unius malum meritum , omnibus denegantur actiones. Sed an legatariis denegari actio debeat, quaestio est? in ambiguo tamen interpretandum erit, & legata deberi , & coheredum institutionem non esse infirmandam. 3. MARCELLUS lib. 29. Digestorum. pRoxime in cognitione Principis , cum quidam heredum nomina induxisset, & bona ejus ut caduca ä fisco vindicarentur, diu de legatis dubitatum est, & maxime de his [legatis] , qiue adlcri- pta erant his , quorum institutio Fuerat inducta. Plerique etiam legatarios excludendos existimabant: quod sane sequendum ajebam, si omnem scripturam testamenti cancellasset: nonnullos opinari, id jure ipso perimi, quod inductum sit, extera omnia valitura. Quid ergo ? non & illud interdum credi potest, eum, qui heredum nomina induxerat, fatis se consecuturum putasse , ut intestati exi- (8- Adde' l. 23. in fin.fupr. de liber. U pofthum. hered. (9. I-14- in pr. fupr. d. t . (10. I. ir, C. de testam, (tl. In pr.fupr. h. t. i.Lli.i>tfi t ' " de testam. m 849 De heredibus instituendis. tum faceret? * sed in re dubia benigniorem i interpretationem sequi non minus justius est , quam tutius. Sententia Imperatoris Antonini Augusti, Pudente & Pollione Consulibus : Cum Valerius Nepos, mutata voluntate, [£/] inciderit teftamentum suum, esi heredum »omina induxerit: hereditas ejus,fecundum Divi patris mei Constitutionem , ad eos, qui scripti fuerint, pertinere non videtur. Et Advocatus fisci dixit: Vos habetis judices vestros. Vivius Zeno dixit: Rogo , domine Imperator , audias me patienter : de legatis quidstatues ! Antoninus Cxsar dixit, videtur tibi volui fe teftumen- tum valere, qui nomina heredum induxit ? Cornelius Priicianus Advocatus Leonis dixit: Nomina heredum tantum induxit. Calpurnius LonginusAdvocatus fiici dixit: Non potest ullum testamentum valere, quod heredem non habet, z Priicianus dixit: Manumisit quosdam , y legata dedit. Antoninus Cadar remotis omnibus cum deliberasse t, & admitti rursus eoldem jussiffet, dixit: Causa prasens admittere videtur humaniorem interpretationem : ut ea duntaxat existimemus Nepotem irrita cfe voluisti , qme induxit. Nomen fervi , quem liberum esse jusserat, induxit: Antoninus rescripsit, liberum eum jiihilominus fore, quod videlicet favore constituit libertatis. 4. PAPINIANUS [lib. 6. Responsorum.] pLuribus 3 tabulis eodem exemplo scriptis , unius testamenti vo- iuntatem eodem tempore dominus folenniter complevit: si quasdam tabulas in publico depositas abstulit, atque delevit, qux jure gesta sunt, praesertim eum ex csteris tabulis, quas non abstulit, res gesta declaretur, non constituentur irrita. Paulus notat: Sed si, ut intestatus moreretur, incidit tabulas, & hoc adprobaverint hi, qui ab intestato venire desiderant: scriptis avocabitur hereditas. 850 T I T. V. DE HEREDIBUS INSTITUENDIS. 4 i. ULPIANUS [lib. 1. ad Sabinum.] Q Ui testatur, ab heredis institutione plerumque debet initium 6 • facere testamenti: licet etiam ab exheredatione, quam nominarim facit. Nam D. Trajanus rescripsit, polle nominatim etiam ante 6 heredis institutionem filium exheredare. §. 1. Institutum autem heredem eum quoque dicimus, qui scriptus non est, sed solummodo nuncupatus. 7 §. 2. Mutus & surdus recte heres institui potest. 8 §. 3. Qui neque legaturus quid est , neque quemquam exheredaturus, quinque verbis potest facere testamentum , ut dicat, Lucius Titius mihi heres esto, f Hsc autem scriptura pertinet ad eum, qui non per scripturam testatur: qui poterit etiam tribus verbis testari, ut [ dicat, ] Lucius heres esto, nam & mihi & Titius, abundat. §. 4. Si ex fundo fuisset aliquis solus institutus, valet institutio, detracta fundi mentione. §. ;. Si autem sic scribat, Lucius heres, licet non adjecerit 9 esto, credimus plus nuncupatum , minus scriptum : & si ita, Lucius esto, tantun- dem dicimus: ergo & si ita, Lucius solummodo: Marcellus non infubtiliter, non putat hodie hoc procedere. Divus autem Pius, cum quidam portiones inter heredes distribuisset ita, ille ex parte tota, ille ex tota , nec adjecisset , heres esto, rescripsit, valere institutionem : quod & Julianus scripsit. §. 6. Item D. Pius rescripsit, ista uxor mea esto, institutionem valere, licet deesset heres. §. 7. Item Julianus , illum heredem ejfe , non putavit valere : quoniam deest aliquid : sed & ipsa valebit, subaudito jubeo. 2. IDEM [lib. 6. ad Sabinum.] QIrcaeos, qui ita heredes instituti sunt, ex 10 partibus, quas ad- scripsero, non putat Marcellus eos heredes, nullis adseriptis partibus: quemadmodum si ita essent heredes instituti, fi eis partes aifcripßro. sed magis est , ut sic utraque institutio accipiatur , si voluntas defuncti non refragatur, ex quibus partibus adlcripsero : fi minus, ex aquis; quasi duplici facta institutione, quam sententiam Celsus lib. xvi. Digestorum probat: aliter atque [probat] in illa institutione , ex qua parte me 1 1 Titius heredem scripßt , Sejus (1. I. 10. in sin. infr. de reb. dub. (2. 1 . 1. in sin. infr. df vulg y pupill. substit. I. ult. infr. de jure codicill. §. 34. Inst. de legat ( 3 - v. I. zq.supr, qui testam, facere pojs. (4. Lib. 6. C. 24. 2. Inst. 14. (;. /. 2. §. 4. infr. de vulgari U pupill.substit. (si. Fac. I. 3. §. 3. supr. de liber. (si pofthum. hered. L 3. §. z.supr. de injttst. rupt. irrito facio testam. (7. /.29. C. de testam. (8. I. 16. in pr.supr. qui testam, facere pojs. §. 4. Inst. de bered. qualit. (9. /.7. in fit, C. de testam. (10. 1 . 36. infr. h. t. (11 heres esto, tunc enim, si non est a Titio scriptus , nec Sejus ab eo: nec immerito: hic enim creditur hiesse conditio, sed Marcellus hac similia putat. §. 1. Potest autem intereffe, utrum ita quis scribat, ex his partibus , quas adseripsi , an adseripsero : ut superiori modo dicas, nullis adseriptis partibus, nullam esse institutionem: quomodo in illo Marcellus , ex his partibus , ex quibus testamento matris scripti fuistent, heredes sunto , si intestata mater decesserit, hos non esse institutos. 3. IDEM [lib. 3. ad Sabinum.] CjErvus 12 alienus vel totus, vel pro parte, sine libertate heres institui potest. §. 1. Si servum meum pure heredem scripsero , sub conditione 13 liberum: differtur institutio in id tempus , quo libertas data est. §. 2. Si quis ita scripserit, fi Titius heres erit, Sejus heres esto, [Titius heres esto ;] quasi quxvis conditio, exspectatur Titii aditio, ut Sejus heres fiat: & sane, & Juliano, & Ter- tylliano hoc videtur. §. 3. Qui fideicommiffam libertatem sub conditione accepit, potest ab herede pure cum libertate heres institui : & non exspectata conditione, libertatem & hereditatem consequitur : & eritinterim 14 necessarius, & existente conditione voluntarius heres efficietur, ut non desinat heres esse , sed ut jus in eo mutetur sncceifionis. §. 4. Apertura: tabularum dilatio, necessarii heredis jus non mutat: ut solemus in substituto impuberis dicere : nam est relatum, si fe adrogandum dederit substitutus impuberi defuncti filius, necessarium eum fore. 15 4. IDEM [lib. 4. ad Sabinum.] CUus quoque heres, sub 16 conditione heres potest institui. Sed excipiendus est filius : quia non sub omni conditione institui potest. Et quidem sub ea conditione , qus est in potestate ipsius, potest 9 de hoc enim inter omnes constat: sed utrum ita demum institutio effectum habeat, si paruerit conditioni, an & si non paruerit, & decessit? Julianus putat, filium sub ejusmodi conditione ■'-stitutum , [etiam] si conditioni non paruerit, summotumesse; & ideo si coheredem habeat ita institutus, non debere eum exspectare, donec conditioni pareat filius: cum, etsi patrem intestatum faceret non parendo conditioni, procul dubio exspectare deberet, quae sententia probabilis mihi videtur: ut sub ea conditione institutus , quoe in arbitrio ejus fit, patrem intestatum non faciat. §. 1. Puto recte generaliter definiri, utrum in potestate fuerit conditio, an non fuerit, facti potestas est; potest enim & hxc , fi Alexandriani pervenerit, non esse in arbitrio per hyemis conditionem ; potest & esse , si ei, qui a primo miliario Alexandrine agit, fuit imposita : potest & h x.c,fi decem Titio dederit, esse in difficili, si Titius peregrinetur longinquo itinere, propter quoe ad generalem definitionem recurrendum est. §. 2. Sed & fi, filio sub conditione , quoe in ejus potestate est, herede instituto, nepos sit substitutus , sive extraneus , puto vivo lilio non extaturum heredem substitutum 17, post mortem vero extaturum. nec necessariam [ä] substituto filii exheredationem: cum, etsi fuerit facta, frustra est. post 18 mortem enim filii facta est, quam inutilem esse alias ostendimus, opinamur igitur, filium, si fit institutus sub ea conditione, Sc sit in ejus potestate, non indigere exheredatione a sequentibus gradibus : alioquin & [ä] coherede indigebit. Apud JULIANUM lib. 29. Digestorum Marcellus notat. CI ejusmodi sit conditio, sub qua filius heres institutus sit, ut ul- o timo 19 vite ejus tempore certum fit, eam exiliere non posse , L pendente ea decedat: intestato patri heres erit, veluti, fi Ale- xandrium pervenerit , heres esto. Quod si etiam noviffimo 2» tempore impleri potest, veluti, fi decem Titio dederit , heres esto : contra puto. 6. ULPIANUS [lib. 4. ad Sabinum.] CEd si conditioni dies esset adjectus, utputa , fi Capitolium intra o j;,,- triginta ascenderit, tantundem potest dici: ut, fi non paruerit conditioni, substitutus possit admitti, filio repulso, [idque] consequens est sententia: Juliani, & nostra. §■ 1. Nepotes autem , Adde l. 29. infr. cod. (12. I. 31. infr. eod. (13. I. Z8- §. 2. infr. eod. (14. /. 71. §. I. infr. de ucquir. vel omitt. hered. (15. Obst. I. 20 .supr. de liber. (si pofthum. bered. (16. I. 6. §. I. infr. h. t. I. ult. infr. decondit, instit. I. 83- in f r - * condit. (sidemonftr. I. 20. §, 4. in sin. infr. debon. libert. I. 4. C. de instit. (sisubstit. (17. arg. I. 3. infr. de acquir. vel omitt. hered. (18. I. 29. §. 10.supr. de 'liber, esi pofthum. hered. (i 9 - L ult. infr. de etndit. instit. (z,.d.l.ult. Hhh & 85 i Digestorum Lib. XXVIII. Tit. V._ 852 & deinceps cteteri, qui ex Lege Vellea instituti non rumpunt testamenta, sub omni 1 conditione institui possunt, etsi redigantur ad filii conditionem. §. 2. Solemus dicere , media r tempora non nocere , utputa, civis Romanus heres scriptus , vivo testatore factus peregrinus , mox civitatem Romanam pervenit: media tempora non nocent. f Servus alienus sub conditione heres scriptus traditus est servus hereditario , mox usucaptus ab extraneo : non est vitiata institutio. §. 3. Si servum communem cum libertate dominus heredem scripserit, & eum redemerit 3 necessarius efficietur. Sed si substitutus sit impuberi, & partem redemerit impubes , necessarius non efficietur, [ut] Julianus scribit. §. 4. Sed si sit cum libertate institutus, an ei libertatis datio codicillis adimi poffit, apud Julianum quxritur ? Et putat, in eum casum, quo necessarius fieret, ademptionem 4 non valere, ne a femetipfo ei adimatur libertas : servus enim heres institutus , a semetipso libertatem accipit, qiue sententia habet rationem ; nam sicuti legari sibi non potest , ita nec a se adimi. 7. JULIANUS [lib. 30. Digestorum.] CI servus communis sub conditione heres institutus, vivo testato- O re libertatem consecutus fit: etiam pendente conditione testamentaria libertatis, adire hereditatem potest. §. i.Item, sive testator eum alienaverit 5, sive heres post mortem testatoris: jussu domini, hereditatem adibit. 8. IDEM [lib. 2. ad Urfejum Ferocem.] 1'jUo socii quendam servum communem, testamento facto, here- ■*“' dem & liberum esse jusserant: ruina simul oppreffi perterant: Plerique responderunt, hoc" casu duobus orcinum heredem exiliere : & id est verius. §. 1. Sed & si sub eadem conditione servum communem uterque socius liberum heredemque esse jusiisset, ea- que extitisset, idem juris erit. 9. ULPIANUS [lib. ;. ad Sabinum.] Q Uotiens volens alium heredem scribere, alium scripserit, in cor- -pore hominis errans, (veluti Frater meus , patronus meus ) : placet neque eum heredem esse , qui scriptus est, quoniam volun täte deficitur; neque eum, quem voluit, quoniam scriptus non est. §. 1. Et si in re quis erraverit, (utputa, dum vult lancem relinquere , vestem leget), neutrum debebit. Hoc, sive ipse scripsit, sive scribendum dictaverit. §. t. Sed fi non in corpore erravit, sed in parte, (puta, [si], cum dictasset ex semisse aliquem scribi, ex quadrante sit scriptus), Lessus [lib. xn. Questionum] Digestorum undecimo , posse defendi ait, ex semisse heredem fore, quasi plus nuncupatum fit, minus scriptum : quas sententia Rescriptis adjuvatur generalibus, f Idemque est, & ssipse testator minus scribat, cum plus vellet adscribeie. §. 3. Sed si majorem adseripserit testamentarius , vel (quod difficilius est probatione) ipse testator (ut pro quadrante semissem) : Proculus putat, ex quadrante fore heredem: quoniam inest 6 quadrans in semisse. quam sententiam & Celsus probat. §. 4. Sed & si quis pro centum, ducenta per notam scripsisset, idem juris est: nam & ibi utrumque scriptum est, & quod voluit, & quod adjectum est. quos sententia non est sine ratione. §. 5. Tantundem Marcellus tractat & in eo, qui conditionem destinans inserere, non addidit: nam & hunc pro non instituto putat. Sed si conditionem addidit, dum nollet, detracta ea heredem futurum, nec nuncupatum videri, quod contra voluntatem scriptum est. Quam sententiam & ipse , & nos probamus. §. 6. Idem tractat, & fi testamentarius contra voluntatem testatoris conditionem detraxit, [vel mutavit], heredem non futurum, sed pro non instituto habendum. §. 7. Sed si , cum primum heredem ex parte dimidia scribere destinasset, primum & secundum scripsit, solus primus scriptus heres videbitur, & solus heres existet, quasi ex parte dimidia institutus. §. 8- Si quis nomen heredis quidem non dixerit , sed indubitabili signo cum demonstraverit , quod pene nihil a nomine distat, non tamen eo , quod contumeliae 7 causa solet addi: valet institutio. §. 9. Heres institui, nisi ut certe demonstretur, nemo potest. §. 10. Si quis ita dixerit, uter ex fratribus meis , Titio, & Jhhevio, Sejam uxorem duxerit, ex dodrante : uter non duxerit, ex quadrante heres esto: [hic] recte factam institutionem esse, certum est: sed quis, ex qua parte, incertum. §. 11. Plane erit similis, si ita institutio facta fuerit: Uter ex supraferiptis fratribus meis Sejam uxorem duxerit, heres esto: sed & hanc puto valere institutionem, quasi sub conditione factam. §. 12. ' Heredes, juris 8 successores sunt, &, si plure, instituantur, dividi inter cos a testatore jus oportet: quod fi non fiat, omnes aequaliter 9 heredes sunt. §. 13. Si duo sint heredes instituti, unus ex parte tertia fundi Corneliani, alter ex helfe ejusdem fundi: Cessus expeditissimam Sabini sententiam sequitur, ut, detracta fundi mentione, quasi sine partibus heredes scripti, he- redi täte potirentur, si modo voluntas patrisfamilias manifestissime non refragatur. §. 14. Si quis ita scripserit: Stichus 10 liber esto, 0 1 posteaquam liber erit, heres esto : Labeo , Neratius, [&] Aristo opinantur, detracto verbo medio , postea, simul ei & libertatem , & hereditatem competere. Quk sententia mihi quoque vera videtur. §. 13. Si quis primum n ex triente , fecundum tx triente heredem instituerit, &, si secundus heres non erit, tertium ex helfe heredem scribat: hic secundo repudiante , bessern habebit non solum jure substitutionis ; sed & institutionis; id est, trientem jure substitutionis, trientem jure institutionis. 1 §. 16. Servus cum libertate heres institutus, si fit alienatus 12, juberi adire ab eo potest, cui alienatus est : sed, si redemptus 13 sit a testatore, institutio valet, & necessarius heres erit. §. 17. Si servus ex die libertatem acceperit, & hereditatem pure , mox sit alienatus, vel manumissus : videamus, an institutio valeat ? Et quidem, si alienatus non esset, potest defendi, institutionem valere: ut, die veniente libertatis, quas hereditatem moratur, competente libertate , & heres necessarius existat. §. 18. Sed si in diem libertas, hereditas [autem] sub conditione, data fit, si conditio post diem advenientem extiterit, liber & heres erit. §. 19. Sed [&] si pure fuerit heres institutus, libertate in diem data, si sit alienatus, vel manumissus, dici debet, heredem eum posse exiliere. §. 20. Sed [&] si non ipse servus sit alienatus, sed ususfructus in eo : osque institutio valet, sed differtur in id tempus , quo extinguitur ususfructus. 10. PAULUS [lib. 1. ad Sabinum.] CI alterius atque alterius fundi pro partibus quis heredes instituerit , perinde habebitur, quasi non adjectis partibus heredes scripti essent: nec enim facile, sed diversitate partium, portiones inveniuntur, ergo expeditius est, quod Sabinus scribit, perinde habendum, ac si nec fundum, nec partes nominasset. n. JAVOLENUS lib. 7. Epistolarum. jjTtiusfundi Corneliani heres esto [ mihi ], duo Titii illius infiths heredes sunto : habebunt duo Titii semissem , Attius 14 semissem , idque Proculo placet: quid tibi videtur ? Respondit: Vera est Proculi opinio. 12. PAULUS [lib. 2. ad Sabinum.] JsJI inmqualibus partibus datis, ita adjiciatur : fhios ex disparibus partibus heredes institui, reque heredes sunto: existimandum est, exsquari eos , scilicet si hoc ante peractum testamentum scriptum sit. 13. ULPIANUS [lib. 7. ad Sabinum.] jNterdum hmc adjectio, teque heredes sunto, testatoris voluntatem exprimit: utputa, primus & fratris mei sitii reque heredes sunto. nam hosc adjectio declarat, omnes ex virilibus partibus institutos, ut & Labeo scripsit: qua detracta, semissem fratris filii, semissem primus haberet. §. 1. Paterfamilias distribuere hereditatem in tot partes potest , quot 15 voluerit: sed solennst 16 assis distributio in duodecim uncias fit. §. 2. Denique, similius 17 distribuit, potestate juris in hoc revolvitur : utputa si duos heredes ex quadrante scripserit: nam hereditas ejus residua 18 accedit, ut ex se- milsibus videantur scripti. §. 3. Sed si alter ex quadrante, alter tx semijse heredes scripti sunt, qui accedit quadrans, pro partibus hereditariis eis aderefeit. §. 4. Sed si excesserit in divisione duodecim (1. I. 4. in pr.fupr. h. t. (2. I. 49. §. 1. I. 50. in pr. infr. h. t. §. 4. verf. medio. Infl. de hered. quatit. & differ. (3. I. iq. inpr. infr. de vulg. Ö” pupiU.fitbstit. (4. I. 13. §. i.fupr. de liber. U fosthum. hered. (5. 1. 9. §. 16. /. jg. §. j. infr. h. t. (6. I. 19. in pr. infr. de legat. I. adde l . 110. inpr. infr. dereg. jur. (7. Vide tamen/. 48. §. I. infr. h . t . (8. 1 . 24. infr. de verb.Jign. 1 . 59. 1 . 62. infr.. de reg.jur. I. 6. infr. de excepi. I. II. infr. de d.iverf. temporal. prrefeript. (9. §. 6. Injl. h . t. (10. /. 51. in pr. infr. eod. (ll- Fac. 1 . 15. §. I. infr. eod. (12. I. 7. in sin. Jitpr. §. I. Inst. (13. I-50. in pr. infr. eod. (14. arg. I. 17. §. 4. infr. eod. (ly §• 5. Inst. eod. (16. /. 50. in sin. infr. eod. (17. I. 8- inpr. infr. de honor, poßjf. fecundum tub. (18. §. 7. fnst. h. t. uncias, I ; ' : l 1 De heredibus instituendis.' 854 uncias, sque pro rata decrescet: utputa, me ex duodecim unciis heredem, te ex fex feripiit. ego hereditatis habeo bessern, tu trientem. §. Sed si duos ex ajse heredes scripserit, alios ex duodecim unciis, an aique distributio fiat, apud Labeonem lib. xv. Posteriorum quaeritur? £t putat Labeo , & illos ex i fern isse, & hos, qui ex duodecim unciis scripti sunt, ex semisso heredes Fore : cui sententiae adsentiendum puto. §. 6. Sed fi duos ex asse heredes instituerit, tertium autem ex dimidia & sexta : eodem libro Labeo ait, in viginti uncias assem dividendum , octo laturum ex dimidia & sexta scriptum , illos duos duodecim. §. 7. Apud eundem refertur: Titius ex parte tertia , deinde asse expleto , idem ex parte sexta: in quatuordecim uncias hereditatem dividendam , Trebatius ait. 14. JAVOLENUS lib. 1. ex Cassio. OI quis heredes ita instituit: Titius ex parte prima, Sejus ex parte ^ fecunda, jlLevitts ea- parte tertia, Sulpitius ex parte quarta, heredes sunto: aeque partes hereditatatis ad institutos pertinebunt: quia testator appellatione numeri, scriptura; magis ordinem, quam modum partibus imposuisse videtur. 15. ULPIANUS lib. 7. ad Sabinum. J Ulianus quoque lib. xxx. refert, si quis ita heredem scripserit: Titius ex parte dimidia heres esto , Sejus ex parte dimidia : ex qua i parte Sejum institui, ex eadem parte Sempronius heres efto : dubitari posse, utrum in tres semisses dividere voluit hereditatem , an vero in unum semissem Sejum & Sempronium conjungere? Quod est verius: & ideo conjunctim eos videri institutos. Sic fiet, ut Titius semissem, hi duo quadrantes ferant. §. 1. Idem eodem libro scripsit: fi primus ex scmijse, secundus ex femijse: Ji primus heres non erit, tertius cx dodrante substitutusfit: facti quidem quxstio- nemesse. verum recte dicitur, si quidem primus adierit, xquales partes habituros: si repudiaverit, quindecim partes futuras ; ex quibus novem quidem laturum tertium , fex secundum. 16. JULIANUS lib. 30. Digestorum. ■pjAm tertium & instituti, & substituti personam sustinere : in tres partes institutum videri, in fex substitutum. 17. ULPIANUS lib. 7. ad Sabinum. 1 Tem quod Sabinus ait, si cui pars aiposita non est, [excutiamus.] Duos ex quadrantibus heredes feripiit, tertium sine parte: quod assi deest 3 , feret. Hoc & Labeo. §. 1. Unde idem tractat: si duos ea,- undecim , duos sine parte scripsit mox unus ex his, qui sine parte fuerunt, repudiaverit, utrum omnibus semuncia, an ad solum sine parte scriptum, pertineat ? Et variat: Sed Servius omnibus adcrescere ait. quam sententiam veriorem puto : nam, quantum ad jus aderescendi, non sunt conjuncti, qui sine parte instituuntur. Quod & Celsus lib. xvi. Digestorum probat. §. 2. Idem- que putat: &//, expleto ajse, duossine parte heredes scripserit, neque hos, neque illos conjunctos. §. 3. Sed si, ajse expleto , alium sine parte heredem scripserit: in alium assem veniet. Aliter atque fi ita scripsisset, expleto asse, ex reliqua parte heres efto .- quoniam , cum nihil 4 reliquum est, ex nulla ; parte heres institutus est. §. 4. Sed li expleto asse duo fine partibus scribantur, utrum in singulos asses isti duo, an in unum assem conjungantur, qiueritur ? Et putat Labeo, & verius est , in unum assem venire: nam & si unus sine parte , duo conjunctim 6 sine parte instituantur : non tres trientes fieri, Celsus lib. xvi. scripsit, sed duos semisses. . §. 5. Quod si quis dupondium distribuit, & tertium sine parte instituit, hic non in alium assem, sed in trientem venit, ut Labeo quarto Posteriorum scripsit: nec Aristo, vel Aulus, utpote probabile, notant. 18. PAULUS [lib. 1. ad Vitellium.] [ gAbinus: ] Quassi tum est, li plus 7 asse paterfamilias distribuisset, & aliquem sine parte fecisset heredem: utrumne is assem habiturus foret, an id duntaxat, quod ex dupondio deesset ? Et hanc esse tolerabilissimam sententiam puto : ut eadem ratio in dupondio omnique re deinceps, qua: in asse , servetur. Paulus Eadem ratio est in secundo alse , quae in primo. (1. I. 23. in pr. C. de legat. (2. I. 142. in sin. infr. devcrb.sign. (3. 1 . 77. infr. §. 6. Injl. h. t. l.ult. infr. de bonor. pojejs. secund. tab. (4. 1. 19. in sin. I. 78. in sin. I. 79. infr. h. t. I. ult. infr. de bonor. pojjejs. secund. tabui. (;. Immo vide I. 87. infr. h. t. (6. I. n.supr. I. 59. §. 2. infr.eod. I. 9. infr. de vulg. esi pupiU.sub- ftit. (7. I. 87. infr. §. 6. fast. h. t. (8- l. 1 7■ §• 3 -ßpr. eod. 19. ULPIANUS lib. 7. ad Sabinum. j^X facto etiam agitatum Pomponius & Arrianus referunt : Si , quis, vacua parte relicta, ita instituerit: Si mihi Sejus heres erit (quem non instituerat )'Sempronius heres efto .- an hic occupare postit vacantem portionem ? Et Pegasus quidem existimat, adeam partem admitti: Aristo contra putat, quia huic pars esset data quae nulla 8 esset. Quam sententiam & Javolenus probat, & Pomponius , & Arrianus. Et hoc jure utimur. 20. PAULUS lib. 2. ad Sabinum. QUo loco 9 scribatur heres sine parte , utrum primo , an medio , ''73 vel novistimo, nihil interest. §. 1. Si jam mortuo quadrans, alii dodrans datus sit, & alius sine parte scriptus sit: Labeo ait, eum, qui sine parte heres institutus sit, alterum assem habiturum : & hanc mentem este testantis: Quod & Julianus probat, & verum est. §. 2. Quod si vivus & mortuus ex parte dimidia conjunctim heredes instituti sunt, ex altera alius: aequas partes eos habituros ait: Quia mortui pars pro non scripto habetur. 10 21. POMPONIUS [lib. 1. ad Sabinum.] 'T'Rebatius ait, sic non recte scribi: Quisquis mihi heres erit , Stichus liber Ssi heres esto, liberum tamen [futurum]. Labeo, & heredem eum futurum, recte putat. §. i. Servo libertatem pure, hereditatem sub conditione, dari posse, veriffimum puto : ut tamen utrumque ex conditione pendeat. 22. JULIANUS [lib. 30. Digestorum.] pT expleta quidem conditione, liber heresque erit, quocunque J loco libertas data fuerit: deficiente autem conditione, perinde habetur, ac si libertas sine hereditate data fuerit. 23. POMPONIUS [lib. 1. ad Sabinum.] CI quis instituatur heres in diem certum 11, vel incertum , is bo- 0 norum possessionem agnoscere potest, & tanquam heres, distrahere hereditatem. §. 1. Sed fi bonorum posseifionem non admittat , sed conditionem trahat, cui facile parere possit: [veluti, si Jei"um«, quem in potestate habeat, manumiserit, nec manumittat: ] hic Pratoris erunt partes , ut imitetur Edictum suum illud, quo prxfinit tempus , intra quod adeatur hereditas. §. 2. Item , si conditioni heres parere non poterit, quam in sua potestate non habebit, [veluti institutione collata in alterius factum, aut querulam casum, si ille, puta, Consul fadlus fuerit] tunc postulantibus creditoribus constituet Praetor, nisi intra certum tempus hereditas obtigerit, aditaque fuerit, se bona defuncti creditoribus possidere [jussurum:] &interim, quae urgebunt 12, per procuratorem distrahi jussurum. §. 3. Sed si lub conditione quis heres institutus sit, & grave :es alienum sit, quod ex poena crescit, & maxime si publicum debitum imminet, per procuratorem solvendum aes alienum : sicuti cum venter in posiessione sit, aut pupillus heres tutorem non habeat. §. 4. Et ideo ait, caufe cognitionem adjectam propter eos, qui sine dilatione peregre essent, vel aegritudine, vel valetudine ita impedirentur, ut in jus produci non possint, nec tamen defenderentur. 24. CELSUS [lib. 16. Digestorum.] sitius esi Sejus , uterve eorum vivet, heres mihi esto : Existimo , si uterque vivat, ambo heredes esse: altero mortuo, eum qui supererit, ex asse heredem fore: 2;. UL IANUS [lib. 6. Regularum’.] Q Uia tacita substitutio inesse videatur institutioni. 26. CELSUS [lib. 16. Digestorum.] |Dque'& in legato eodem modo relicto Senatus consuit. 27. POMPONIUS [lib. 3. ad Sabinum.] CI te solum ex parte dimidia pure, ex altera/;'/) conditione heredem ^ instituero , & substituero tibi; non existente conditione, substitutum ex ea parte heredem fore, Celsus ait. §. 1. Sed ii te heredem instituero, & deinde eundem te sub conditione instituam: nihil valere sequentem institutionem, quia satis plena prior fuisset. §. 2. Sed li plures institutiones ex eadem parte sub diversis conditionibus fuerint facta:; utra prior conditio extiterit, id faciet, quod supra diximus , fi pure & su b conditione idem instituatur. (9. I. 78. §• pen. in fin. infr. §. 6. in fin. Inft. eod. (10. I. un. §. 3. C. de caducis. (11. L 2. §- 3- *”fr. de bonor. pojjef. secund. tab. (12. I. ;. §. 2. infr. de Carbon, edici. I. 8. infr. quib. ex cauf. in pojjejs. l. 4. infr. de reb. auäor. judic. poßd. I. 1. infr. de curat, bon. dattd. Hhh 2 28. UL- 855 Digeftorum Lib. XXVIII. Tit. V.__856 -8. ULPIANUS [lib. ad Säbinum.] QI ita quis institutus sit, Titius heres esto , si secundus heres non ° erit; deinde , fecundus heres esto : placet, primo gradu lecun- dum esse institutum. 29. POMPONIUS lib. ?. ad Sabinum, UOc articulo, quisque, omnes i significantur. & ideo Labeo 2 H scribit, si ita scriptum sit, Titius &7 Sejus , quanta quisque eorum ex farte heredem tue habuerit seris tum, heres mihi eflo, nisi omnes habeant scriptum heredem testatorem , neutrum heredem esse posse : quoniam ad omnium factum sermo refertur, in quo puto testatoris mentem respiciendam. Sed humanius est, eum quidem , qui testatorem suum heredem scripserit, in tantam partem ei heredem fore 3 : qui autem eum non scripserit, nec ad hereditatem ejus admitti. 30. ULPIANUS [lib. 21. ad Edictum.] pignori obligatum servum , necessarium domino posse fieri, Im- * perator Severus rescripsit: ita tamen , si paratus sit, prius creditori satisfacere. 31. GAJUS [lib. 17. ad Edictum provinciale.] VTOn mmusservos 4, quam liberos, heredes instituere possumus: ^ si modo ; eorum se. fervi sint, quos ipsos heredes instituere possumus; cum testamenti factio cum servis ex persona dominorum introducta est. §. 1. Hereditarium 6 servum ante aditam hereditatem , ideo placuit heredem institui posse, quia creditum est, hereditatem dominam 7 ejsc , defuncti locum 8 obtinere. 32. IDEM lib. 1. de Testamentis ad Edictum Praetoris Urbani. TLla institutio, quos Titius voluerit, ideo vitiosa est 9 , quod alieno arbitrio permissa est : nam satis constanter veteres decreverunt, teftamentorum jura ipsa fer se firma esse ofortere , non ex alieno arbitrio f cudere. §. I. Is, qui apud hostes est, recte heres instituitur, quia jure postliminii omnia jura civitatis in personam ejus in suspenso retinentur, non abrumpuntur. Itaque si reversus fuerit ab hostibus, adire hereditatem poterit. Servus quoque ejus recte heres instituitur: &, si reversus sit ab hostibus, potest eum jubere adire hereditatem: si vero ibi decesserit, qui ei heres existet, potest per servum heres fieri. 33. IDEM [lib. 2. de Testamentis ad Edictum Prstoris Urbani.] CI quis ita scripserit, Titius ex farte dimidia heres eflo : idem Titius ex altera farte dimidia, si navis ex Asia venerit, heres eflo : cum ex pura institutione adierit heres , quamvis conditio alterius institutionis pendeat, ex asse fit hetes, scilicet etiam conditione deficiente, cum non prosit ei conditio quicquam existens : quippe cum non dubitetur, quin , si quis ex parte dimidia heres institutus sit; nec praeterea quisquam alius, ipse ex asse heres institui videatur. 34. PAPINIANUS [lib. 1. Definitionum.] TJEreditas ex die 10, vel addiern 11, non 12 recte datur: sed vitio temporis sublato , manet institutio. 35. ULPIANUS lib. 4. Disputationum. CX facto proponebatur quidam duos heredes scripsisse, unum re- ' L ' rum provincialium, alterum rerum Italicarum : & , cum merces in Italia devehere soleret, pecuniam misisse in provinciam ad merces comparandas; qui comparatae sunt, vel vivo eo , vel post mortem , nondum tamen in Italiam devectae: Quaerebatur , merces utrum ad eum pertineant, qui rerum Italicarum heres scriptus erat: an vero ad eum, qui provincialium ? Dicebam , * receptum esse, rerum 13 heredem institui posse: nec esse inutilem institutionem : sed ita, ut officio judicis familiae herciscundae cognoscentis contineatur, nihil amplius eum, qui ex re institutus est, quam rem, ex qua heres scriptus est, consequi. Ita Igitur res accipietur : verbi gratia: Pone duos esse heredes institutos, unum e* fundo Corneliano, alterum ex fundo Libiano ; & fundorum alterum quidem facere dodrantem bonorum, alterum quadrantem. Erunt quidem heredes ex aequis partibus , quasi sine partibus instituti, verumtamen officio judicis tenebuntur , ut unicuique eorum fundus, qui relictus est, adjudicetur 14 vel attribuatur. §. 1. Unde scio quaesitum , aeris alieni onus pro qua parte agnosci debeat? Et refert Papinianus, cujus sententiam ipse quoque probavi, pro 15 hereditariis partibus eos agnoscere aes alienum debere, hoc est, pro semisse : fundos etenim vice praeceptionis accipiendos. Quare si forte tantum sit aes alienum, ut nihil, detracto eo, superesse postit, consequenter dicemus, institutiones istas ex re factas, nullius esse momenti. Et si forte Falcidia interveniens recisionem esset legatorum factura, hic officio judicis recidit praeceptiones istas: ut non 16 plus quisque eorum habeat, quam esset habiturus, si legatum accepisset , vel aliud, vel etiam prsceptiones. Quod si fuerit incertum , an Falcidia interventura sit, rectiffime probatur, officio judicis cautiones 17 esse interponendas. §. 2. Cum haec ita sint, haec etiam institutio, de qua quaeritur , non [est] repellenda, fi alius rerum provincialium, alius rerum Italicarum heres fuerit scriptus : Officioque judicis attribuentur singulis res, quae adseripts sunt. Erunt tamen heredes ex aequis partibus: quia nulla pars ad- seripta est. Quae res facit, ut si forte in aliis facultatibus plus sit [in Italicis forte , quam in provincialibus, ] in aliis minus, Sieris alieni ratio urgeat, dici imminutionem eandem fieri, quam supra ostendimus. Proinde & si aliis fuerint legata relicta, contributio admittenda erit. §. 3. Rerum autem Italicarum , vel provht- cialium significatione, quae res accipiendae sint, videndum est. Et facit quidem totum voluntas defuncti: nam, quid senserit, spectandum est: verumtamen hoc intelligendum erit, rerum Italica- rum significatione eas contineri, quas perpetuo 18 quis ibi habuerit, atque ita disposuit, ut perpetuo haberet. Creteroquin si tempore 19, in quo transtulit in alium locum, non ut ibi haberet, sed ut denuo ad pristinum locum revocaret: neque augebit 20, quo transtulit, neque minuet, unde transtulit, utputa de Italico patrimonio quosdam servos miserat in provinciam [forte Galliam] ad exigendum debitum , vel ad merces comparandas, recursuros, si comparassent: dubium non est, quin debeat dici, ad Italicum patrimonium eos pertinere debere : ut est apud Mucium relatum, cum fundus erit legatus, vel cum instrumento, vel cum his, quL ibi sunt. Agasonem enim missum in villam a patrefamilias, non pertinere ad fundi legatum , [Mucius] ait: quia non idcirco illo erat immissus, ut ibi esset. Proinde si servus fuerit missus in villam, interim illic futurus, quia dominum offenderat, quasi ad tempus relegatus, responsum est, eum ad villae legatum non pertinere. Quare ne servi quidem, qui operari in agro consueverunt, qui in alios agros revertebantur, [&] quasi ab alio commodati, in ea sunt conditione, ut ad legatum pertineant: quia non 21 ita in agro fuerant, ut ei agro viderentur destinati. Quae res in proposito quoque suggerit, ut Italicarum rerum esse credantur hs res, quas in Italia esse testator voluit. §. 4. Proinde & fi pecuniam misit in provinciam ad merces comparandas, & necdum comparata; sint: dico, pecuniam, quae idcirco missa est, ut per eam merces in Italiam adveherentur, [in] Italico patrimonio injungendam. Nam & si dedisset in provincia de pecuniis, quas in Italia exercebat , ituras & redituras, dicendum est, hanc quoque Italici patrimonii esse rationem. §. ;. Igitur efficere dici, ut merces quoque ista:, quee comparat» sunt, ut Romam veherentur , siveprofedte sunt eo vivo, sive nondum, & sive scit, sive ignoravit, ad eum heredem pertinere, cui Italic# res sunt adseriptx. (1. /. 8- §. 3.fufr. de fignorat. uti. (2. I. 20. in fin. infr. de condit, infiit. (3. Vide tamen 1. 1. in fin.infr. de his, quas pro non scrift. (4. I. infr. supr. Inst. infr. h't. (5. /. 49. §. 1. infr. eod. (6. I. 52. 1. 64. infr. §. 2. Inst. h. t. (7. /. 13. §. z.supr. ad leg. Aquil. /.15. in pr.supr. de interrogat. I. 9. C. depositi, l.x 3. §. ;. infr. quod vi aut clam. I. I. §. I. infr. si is, qui testam, liber,. (8- §■ r. Inst. h. t. I. 116. §. 3. in fin. infr. de legat. 1. /. 34. infr. de acquir. rer. domin. I. 19. in fin. fr. I. 22. infr. de usurf. & uficap. 1. 22. infr. defidejujs. Inst. de stipulat, servor, infr. obst. I. 24. infr. de novat. (9. 1 . 68. 1 . 70. infr. h. t. vide tamen l. 43. §. 2. infr. de legat. I. (10. §. 9. Inst. h. 1.1. 77. infr. de reg. jur. arg. I. 7 - infr. d. t. (11. arg. I. 88. in fin. infr. h. t. (12. Exeip. I. 8- C. de testam. milit. (13. 1. 1. §. 4.7. 9. §. i^.supr. I. fen. C. h. t. (14. I 78. in pr. infr. cod. (15. I. 85. in pr. U §. 1 .infr. de verb. ohlig. I. 1. C.si certum petatur. l.z.C. de heredit. action. (16. l.zz.iti fin. pr. infr. ad leg. Falcid. (17. /. I. infr.si cui plus quam per leg. Falcid. (18. Adde/. 39. §. 1. infr. de auro. 1. 17. §. 7-J’“P r - lle action. empti. I. 3 z.supr. de pignorib. (19. I. 44. infr. delegat. 3. (20. /. 86. infr. d.t, (21. Vide tamen l. 4. infr. de inflrucl. vel infirum. legat. 36. IDEM 857 De heredibus instituendis. z6. IDEM [lib. 8- Disputationum.] CI quis ita scripserit heredem , ex qua I parte codicillis Titium he- o reAemscripfero, heres eflo : etiamsi pars in codicillis non fuerit adseripta, erit tamen heres , quali fine parte institutus. 37. JULIANUS [lib; 19. Digestorum.] pUm in testamento ita scribitur, fisilius sucus tue vivo morietur , nepos exeo post mortem meum natus , heres esto: duo gradus heredum sunt: nullo enim casu uterque ad hereditatem admittitur. Ex quo apparet, fi nepoti Titius substitutus fuerit, & filius patri heres extiterit, non posse Titium una cum filio heredem esse: quia non in primum, sed in secundum gradum substituitur. §. I. Haec verba , Publius , Marcus , Gajus invicem substituti, heredes mihi sunto, sic interpretanda sunt, ut breviter videretur testator tres instituisse heredes, & invicem eos substituisse : perinde, ac si ita scripsisset: ille, esi ille, esi ille instituti heredes, esi substituti sunto. §. i. Qui tres filios habebat, & ita scripserit, filii mei heredes sunto, Publius silius meus exheres esto , videri potest, prima parte duos duntaxat filios heredes instituisse. 38. IDEM [lib. 30. Digestorum.] Q Ui filio impuberi exheredato Pamphilum legat 2, eundem post 3 ■ »tortem filii ex parte heredem instituere eodem modo potest, quo is, qui servum Sempronio legatum, eundem post mortem Sempronii ex parte heredem instituit. §. 1. Servus testamento heres pure scriptus, liber autem jussus esse , intra Kalendas Decembres decem dediset, si codicillis pure libertatem acceperit, intra Kalendas quidem neque liber, neque heres erit, nili decem dederit: fi intra Kalendas non dederit, liber ex codicillis erit. §. 2. Si quis servum suum, liberum sub 4 conditione, heredem pure scripsisset, cumque vendidisset; : pendente conditione, jussu emptoris servus adire hereditatem potest : quia & constitit institutio , & est, qui jus imperandi habet. §. 3. Quod Ii post defectam conditionem alienatus fuisset: non potest jussu emptoris hereditatem adire: quia eo tempore ad eum pervenisset, quo jam extincta institutio inutilis fuerat. §. 4. Igitur cum servus sub conditione liber efie jubetur, & legatum pure accepit, si pendente conditione manumissus vel alienatus fuerat, legatum habebit, aut domino adquiret; quamvis mortis tempore conditio libertatis extincta fuerit: Si vero post defectum conditionis manumissus, aut alienatus fuerit, legatum ad irritum recidit. §. 5. Cum venditor servum ante traditionem ab emptore pro parte heredem scriptum adire jubet , restituere coheredi servi necesse habet: quia lucrum facere , ejus fervi jure, quem vendidit, non debet. Plane , non totum, quod adquisierit, restituet, sed pro ea duntaxat parte, qua servus coheredem habuerit: 39. jAIAK CIANUS lib. 2. Regularum. JD est, partem dimidiam fervi, L quartam hereditatis. Lib. xx x. Digestorum Juliani Marcellus notat: immo & id debet prxstari, quod consequi venditor non potuisset, si prius, quam adiret servus partem hereditatis, is traditus esset. Quod est verum. 40. JULIANUS lib. 30. Digestorum. AI paterfamilias Titium, quem ingenuum 6 esse credebat, heredem scripserit, eique , si heres non esset, Sempronium substituerit ; dein Titius, quia servus fuerat, jussu domini adierit hereditatem: potest dici, Sempronium in partem hereditatis admitti. Nam, qui scit aliquem servum esse , & eum heredem scribit, & ita substituit, fi 7 Stichus heres non erit, Sempronius heres esto , intelligitur tale quid dicere , si Stichus neque ipse heres erit, neque alium fecerit: At, qui eum, quem liberum putat esse , heredem scripserit, hoc sermone, fi heres non erit, nihil aliud intelligitur significare, quam si hereditatem vel sibi adquisierit, vel mutata conditione alium heredem non fecerit: qnx adjectio ad eos pertinet, qui patresfamilias heredes scripti, postea in servitutem deducti fuerint. Igitur in hoc casu semisses fient, ita ut alter lemis inter eum , qui dominus instituti heredis fuerit, & substitutum , aequis portionibus dividatur. ■p 41. POMPONIUS [lib. 22. ex variis lectionibus.] JLThoc Tiberius 8 Cxsar const ituit in persona Parthenii, qui tau- (1. I. 2. in sin. supr. h. t. (2. Adde l. 5. §. ult. de necejitr. serv.hered. (3. i. 19. infr. de vulg. esipuplii. Jubstit. (4. I. 3. run- r ' h' tm ^ 1' i }l fi n -s u P r - e °d. (si. §. ult. List, de vulg. substit. (7. I. 7. in pr. insr. de adquir. vel omitt. hered. d. §. ult. Inft.de vulg.subftit. (8. d. §. ult. insiti. (9. §. 1. List. quii, ex caus. manumitt. non licet. (10. Adde l. pen, inpr. infr. de condit.esi 858 quam ingenuus heres scriptus, adierat hereditatem, cum esset Cx- sans fams : nam divisa hereditas est inter Tiberium , & eum , qui Parthenio substitutus erat: ut refert Sextus Pomponius. 4*- JULIANUS lib. 64. Digestorum. Q - solvendo non erat, duos Apollonius liberos heredesque esse . jusserat: Altero ante apertas tabulas testamenti mortuo , no» ineleganter defendi poterit, eum , qui supererit, liberum & solum necessarium heredem fore: Quod si uterque vivit, institutionem nullius esse momenti, propter legem /Eliam Sentiam 9 , qux amplius , quam unum necessarium heredem, fieri vetat. 43. PAULUS [lib. 1. ad Legem iEliam Sentiam.] JNvicem enim eos sibi obstare. 44- ALFENUS [lib. 9. Digestorum.] pAterfamilias testamento duos heredes instituerat: eos monumen* tiim 10 facere jusserat in diebus certis , deinde ita scripserat , qui eorum non ita fecerit , omnes exheredes Jiinto : alter heres hereditatem prEtermiserat; reliquus heres consulebat , cum ipse monumentum instruxisset, numquid minus heres esset ob eam rem, quod coheres ejus hereditatem non adiisset? Respondit, neminem ex alterius facto hereditati neque alligari, neque exheredari posse : sed uti quisque conditionem implesset, quamvis nemo adiisset praeterea , tamen eum heredem esse. 11 45- IDEM [lib. 2. Digestorum ä Paulo epitomatorum.] AI Matviq mater mea , £9 Fulvia filia mea vivent, tum mihi Lucius Titius heres esto. Servius respondit , si testator filiam nunquam habuerit, mater autem supervixisset, tamen Titium heredem fore : quia id, quod impossibile 12 in testamento scriptum esset, nullam vim haberet. 46. AFRICANUS [Hb. 2. Questionum.] 0Didam, cum filiumfamilias heredem instituere vellet, ne ad pa- trem ejus ex [ea] hereditate quicquain perveniret, voluntatem suam exposuit filio : filius, cum patris offensam vereretur, petiit ä testatore, ne sub conditione , fi ii patre emancipatus ejset, heredem eum institueret; & impetravit ab eo, ut amicum suum heredem institueret: atque ita testamento amicus filii, ignotus 13 testatori, heres institutus est, nec quicquain ab eo petitum est: Quaerebatur , si ille amicus aut adire nollet, aut aditam nollet restituere hereditatem , an fideicommissum ab eo peti possit, aut aliqua actio adversus eum esset: & utrum patri, an filio competeret ? Respondit, etiamsi manifestum sit, scriptum heredem fidem suam interposuisse , non tamen aliter ab eo fideicommissum peti posse , quam si & ipsum testatorem fidem ejus secutum esse probaretur, si tamen, cum a filiofamilias rogaretur amicus , & aditurum se hereditatem recepisset, & restituturum patrifamilias facto , non absurde dici possit, mandati actionem futuram, & eam actionem patri inutilem 14 fore : quia non fit ex bona fide, id ei restitui, quod testator ad cum pervenire noluerit, sed nec filio vulgarem competituram , verum utilem 15: ficuti darfe placeret ei, qui, cum filiusfami- lias esset, pro aliquo fidejuffisset, ac paterfamilias factus solvisset. 47. IDEM [lib. 4. QiiEstionum.] AI ita scriptum fuerit, Titius, imo 16 Sejus, heres esto : Sejum solum heredem fore, respondit. Sed & ita , Titius heres esto , imo Sejus heres esto : idem erit dicendum. §. 1. Quidam testamento ita heredes instituit: Titia filia mea heres ejlo : fi quid mihi liberorum, me vivo mortuove nascetur, tunc, qui virilis sexus unus pluresve nascentur , ex parte 17 dimidia, esi quarta; qui feminini sexus una pluresve nutie erunt, ex parte quarta mihi heresfit : posthumus ei natus est : Consulebatur, quota ex parte posthumus heres esset ? Respondit, eam hereditatem in septem partes distribuendam : ex his filiam quatuor, posthumum tres , habituros: quiafiliE totus as, posthumo dodrans datus est: ut quarta portione amplius filia, quam posthumus , ferre debeat. Ideo si posthuma quoque nata esset, tantundem sola filia, quantum uterque posthumorum habituri essent. Itaque in proposito cum as filiae, dodrans demonstr. I. 13. inpr. infr. de manumijf. testam. (11. /. 6. C. decondit. infert. (12. 1 . 6 . insin.infr. de condit.psidemonstr. (13. /. n. C. h. t. (14. Vide tamen l. ult. infr. de ftipul. servor, (i;. I. 12. H. 6 .supr. mandati. (16. I. 21. infr. de manumijf. testam. (17. Adde l. 13. in pr.supr. de liber, isipofthum. Hhh 3 post- 859 Digestorum Lib. XXVIII. Tit. V. 860 posthumo sit datus, viginti unam partes fieri: ut filia duodecim , novem filius habeat. §. 2. I11 testamento ita scriptum est: Lucius Titius ex duabus I unciis , Gajus Attius exparte una, Maevius ex farte una, Sejus ex partibus duabus , heredes mihisunto } Consulebatur, quid juris esset? Respondit, hanc scripturam , illam interpretationem accipere posse : ut Lucius Titius duas uncias habeat: exteri autem, quasi sine 2 partibus instituti , ex reliquo dextante heredes sint: quem dextantem ita dividi 1 portet, ut Sejus quincuncem , Attius & Mxvius alterum quincuncem habeant. 48. MARCIANUS [lib. 4. Institutionum.] Uls verbis 3 Titius hereditatis meas dominus esto , recte institutio " fit. §. 1. Illa institutio valet 4, filius meus impiijstmus male de me meritus, heres esto : pure enim heres instituitur cum maledicto, & omnes hujusmodi institutiones receptx sunt. §. 2. Interdum 9 nec cum libertate utiliter servus a domina heres instituitur : ut Constitutione divorum Severi & Antonini significatur, cujus verba hxc sunt: Servum adulterii accusatum, non jure testamento manumissum ante sntentiam ab ea muliere videri, qua; reu fuerit ejusdem criminis postulata, rationis est. Quaresequitur, itt in eundem a domina collatu institutio nihil momenti habeat. §. 3. Si in patre 6 vel patria, vel alia simili adsumptione falsum scriptum est: dum de eo , qui demonstratus sit, constet, institutio valet. 49. FLORENTINUS lib. 10. Institutionum. CI alienum servum liberum & heredem esse justi, & is postea meus ^ effectus est. neutrum valet; quia libertas alieno fervo inutiliter data est. §. 1. In extraneis heredibus illa observantur , ut sit cum eis 7 testamenti factio ; sive ipsi heredes instituantur, sive hi, ■qui in potestate eorum sunt. Et id duobus temporibus inspicitur : testamenti facti, ut constiterit institutio; & mortis testatoris , ut effectum habeat, hoc amplius, & cum adibit hereditatem , esse debet cum eo testamenti factio ; sive pure, live sub conditione heres institutus fit. Nam jus heredis eo vel maxime tempore inspiciendum est , quo adquirit hereditatem : medio 8 autem tempore inter factum testamentum & mortem testatoris, vel conditionem institutionis existentem, mutatio juris heredi non nocet; quia (ut dixi) tria tempora inspicimus. 50. ULPIANUS lib. 6. Regularum. OErvum meum heredem institutum cum libertate, si vivus vendi- " dero ei, cum quo testamenti factio non est , posteaque eum redemero 9 : ex testamento mihi heres esse poterit, nec medium tempus, quo apud eum fuit, vitiavit institutionem ; quia verum est , utroque tempore, tam testamenti faciendi, quam mortis [tempore], meum fuisse. Unde, si apud eum remanserit, vitiatur institutio: vel, ficum eo testamenti factio est, jussu ejus adeundo adquiret ei hereditatem. §. 1. Si in non faciendo -»-poMi/ri 10 conditio institutione heredis sit expressa, fecundum omnium sententiam heres erit, perinde ac si pure institutus esset. §. 2. Hereditas plerumque 11 dividitur in duodecim uncias, qux assis appellatione continentur. Habent autem & lix partes propria nomina ab uncia usque ad assem, [puta] hxc: sextans, quadrans, triens, quincunx , Jimis , septunx, bes , dodrans , dextans , deunx , [«/]. 51. MARCIANUS [lib. 3. Regularum.] r pAlem institutionem quidam valere non putabant, Stichus liber e fio : £st, fi 12 liber erit, heres esto. Sed D. Marcus rescripsit, hanc institutionem valere: perinde atque si non erat adjectum, Ji liber erit. §. 1. Si quis ita scripserit, Stichus, fi meus erit cion moriar , liber U heres esto : alienatus non poterit jussu emptoris adire hereditatem : quamvis, etsi non erat hoc expressum, non alias liber & heres fieri poterat, quam fi mansisset ejus, f Sed si vivus eum manumiserit , Celsus lib. xv. Digestorum scribit, fieri hunc heredem : non enim hunc casum testatorem voluisse excludere palam est. neque verba omnino repugnant: nam quamvis servus ejus non est, at certe libertus est._ . (1. Adde/. 78. §. 2. infr. h. t. (2. 1 .^ 6 .supr. eod. (3. 1 . 19. C. de testam. (4. Immo vide l. 9. §. 8 .supr. h. t. I. q.supr. pro socio. (9. I. 76. §. 4. infr. de legat. 2. Inst. h. t. inpr. vers. est tamen casus. (6. Fac. /. 58. infin. infr. h. 1 . 1 . 4. C. de testam. (7. §. 4. Inst. de bered, qualit. U dister. Fac. I. 31. in pr. supr. I. 10. C.h.t. (8. d. §. 4. vers. medio autem tempore. (9. /. 9. §. 16. supr.h.t. (10. I. 3. infr. de condit, jstiemonfir. (11. /. IZ. §. I. 92. PAULUS [lib. 2. Regularum.] CErvus hereditarius 13 heres institui potest : si modo testamenti 0 factio fuit cum defuncto, licet cum herede instituto non sit. 53. MARCELLUS [lib. singulari Responsorum.] T Ucius Titius, Sejo & Sempronio ex semiffibus heredibus insti- tutis, & exteris exheredatis, invicem heredem substituit: deinde legata & libertates dedit: postea ita subjecit, Cornelius, U Saluftius , est Furo aquis partibüs heredesfunto , quos invicem fub- Jlituo: Qiixro, quantum vel priores duo ex semiffibus instituti, vel posteriores habere debeant? Marcellus respondit, in obscuro esse, Cornelium & Salustium & Varonem primo, an secundo, vel tertio gradu heredes instituere voluerit: sed secundum scripturam testamenti, qux poneretur, alterum 14 assem datum cis videri. 94. NERATIUS [lib. 1. Membranarum.] DAter filio impuberi servum heredem substituit, liberumque esse ■ jussit; eum pupillus vendidit Titio : Titius eum , jam primo testamento facto , in secundo testamento liberum heredemque esse jussit: Superius testamentum Titii ruptum est ; quia is servus & heres potest esse. & ut superius testamentum rumpatur, sufficit, ita posterius factum esse, ut aliquo casu potuerit ex eo heres existere; Quod ad vim autem ejus institutionis pertinet, ita se res habet, ut,. quamdiu pupillo ex ea substitutione heres potest esse , ex Titii testamento libertatem hereditatemque consequi non possit: si pupillus in suam tutelam pervenerit, perinde ex Titii testamento liber heresque sit, ac si pupillo substitutus non fuisset: si pupillo heres exstitit, propius est, ut Titio quoque, si velit, heres esse possit. 55. PAULUS [lib. 1. ad Legem -Eliam Sentiam.] CT is , qui solvendo non est , primo loco Stichum , secundo eum, 0 cui ex fideicommissi causa libertatem debet, liberum & heredem instituerit : Neratius, secundo 19 loco heredem scriptum fore , ait: quia non videtur creditorum Fraudandorum causa ma- mumissus. 16 96. IDEM [lib. singulari de Secundis tabulis.] pOtest quis ita heredem instituere : ß intra annumseptuagefiimM L decejfero, ille mihi heres esto : non enim pro parte testatus intel- ligi debet, sed sub conditione instituisse. 97. IDEM [lib. 97. ad Edictum.] CI is , qui solvendo non est, servum cum libertate heredem insti- o tuerit, & liberum substituerit: ante incipiendum erit a substituto. Lex enim fElia Sentiaita -demum ei, qui in fraudem creditorum heres institutus est, conservat libertatem, si 17 nemo alius ex eo testamento heres esse potest. 98. IDEM [lib. 4 ad Vitellium.] T^Emo dubitat, recte ita heredem nuncupari posse, hic mihi k- ^ res esto : eum fit coram , qui ostenditur. §. I. Qui frater 1$ non est , fi fraterna caritate diligitur, recte cum nomine suo sub appellatione fratris heres instituitur. 99. CELSUS lib. 16. Digestorum. T Iber 19 homo , cum tibi serviret, heres institutus, jussu tu« ' L ' adiit. Trebatius, esse eum heredem : Labeo , tunc non esse heredem, si necessitate id fecerit, non quod alioquin vellet obligari. §, 1. Si quis ita heredem instituerit: Titius, qua ex parte mihi JociuseJl in vectigali salinarum, pro eu parte mihi heres esto -Quidam putant, si asse descripto id dictum sit, ut maxime socius fuerit Titius, non esse heredem; sed fi qua pars vacua relicta fuerit, ex ea heredem este : quod totum & ineptum , & vitiosum est. quid enim vetat, asse descripto utiliter Titium, ex parte forte quarta, ex qua socius erat, heredem institutum esse? §. 2. Titius heres esto 10: Sejus ist Mievius heredes sunto : Verum est, quod Proculo placet, duos semisses esse, quorum alter conjunstim duobus datur. §. 3. Cum quis ex institutis, qui [non] eum aliquo conjunstim institutus fit, heres non est, pars ejus omnibus pro portionibus hereditariis aderefeit: neque refert, primo loco quis institutus, an alicui substitutus heres fit. §. 4. Si heres institutus scribendi te- supr. §. 9. Inst. h. t. (12. 1 . 9. §. 14. supr. eod. I. 21. 1 . 22. infr. de condit, instit. (13. 1. 31. §. 1 .supr. eod. (14. I. 17. §. 3./nj»'.§.6. vers. fi vero totus. Inst. eod. i. ult. infr. de honor. poJseJs.secuni.ttu>. (19. /. 24. in fin. infr. qui pst a quih. manumijf. (16. arg. I. 84 - infr. h. t. (17. §. 1. Inst. quih. ex cauf. muniimitt. (l8- A““ e l. 48. in fin.supr. I. 9. C. h. t. (19. 1 . 94. in pr. infr. de udquir.rer. domiti. I. Ll. C. de jure deliber. (20. v. I. n.supr. h. t. stament; 86 1 De heredibus instituendis. 862 stamenti tempore civis Romanus fuit, deinde ei aqua & igni interdictum est: heres iit, st intra illud tempus, quo testator deceffit, redierit 1; aut, si lub conditione heres institutus est, quo tempore conditio existit. + Idem & in legatis & in bonorum posselsionibus. §. 5. Titius ex semiße heres esto: Sejus ex quadrante heres esto : Titius,_fi in Cafitolium ascenderit, ex alio quadrante heres esto. Antequam Capitolium ascendat, Ii pro herede gerat, [ex semifle heres erit: j fi Capitolium ascenderit, & ex quadrante heres erit: nec erit ei necefle pro herede gerere, quippe jam heredi. §. 6. Si ita scriptum fuerit: Titius, ex farte tertia , Mavius, ex farte tertia heredes sunto ; Titius, ß intra tertiasKalendas navis ex Asta venerit, ex reliqua parte heres esto: Videamus, ne Titius statim ex ferrsisse heres sit. nam duo heredes instituti sunt: sed Titius aut ex semMe, aut ex beste, ita sextans utique erit in pendenti : & fi conditio ex- titerit, ille sextans Msvio adcrescet. Sed fi decesserit Titius , antequam conditio existat; deinde conditio extiterit, tamen ille sextans non Titii heredi, sed Manno adcrescet: nam, cum adhuc dubium esset, Titio, an Mievio is sextans datus e flet, Titius decessit : nec potest intelligi datus ei, qui tempore dandi in rerum natura non fuit. §. 7. Si Attius Titium, &Msvium, & Sejum sequis partibus heredes instituit: Titius interim solus adiit hereditatem , & Sejum heredem instituit : poterit Sejus Titii adire hereditatem; Attii vel adire, vel omittere. Sed Attio, antequam adeat, vel omittat ejus hereditatem, ex semifle heres erit : Si adierit Sejus Attii hereditatem , Titius ex triente duntaxat heres erit: & per hereditatem Titii triens duntaxat ad Sejum perveniet: alterum trientem ex sua institutione habebit, f Quid ergo , si ab Attio Titius & Sejus heredes instituti sunt, Titius adierit hereditatem , Titio Sejus heres extiterit ? Potestne Attii hereditatem omittere ? an necessario ei ex asse heres est ? quippe cum alius nemo heres institutus est, quam is ipse, (qui) ex aliqua parte jam heres est: perinde est, quasi unus heres per Titium institutus lit. 60. CELSUS [lib. 19. Digestorum.} 0 XJi solvendo non erat. servum primo loco , & alterum servum secundo loco heredes scripsit: Solus is, qui primo loco scriptus est, hereditatem capit: Nam Lege fElia 2 Sentia ita cavetur, ut, fi duo pluresve ex eade:n causa heredes scripti fint , uti 3 quisque primus scriptus fit, heres fit. 61. MODESTINUS [lib. 8. Responsorum.] Q Ui volebat filiam exhere.lare, sic testamento comprehendit: Te - autem, filta, ideo exheredavi, quoniam contentam te ejfe doti volui : Qusro, an efficaciter exheredata fit? Modestinus respondit, nihil proponi, cur non esset voluntate testatoris exheredata. 62. IDEM [lib. 2. Pandectarum.] I N tempus capiendas hereditatis institui heredem posse, benevolentia: est: veluti, Lucius Titius , cum capere potuerit, hera esto. Idem & in legato. §. 1. Quoties 4 non apparet, quis heres institutus sit, institutio non valet: (quippe erenire potest, fi testator complures amicos eodem nomine habeat, & ad designationem nominis singulari nomine utatur :) nisi ex aliis apertiflimis probationibus fuerit revelatum, pro qua persona testator senserit. 63. JAVOLENUS [lib. 1. ex Calsio.] JJEredes sine partibus utrum conjunctim , an separatim scribantur, hoc interest: quod , si quis ex conjunctis decessit, hoc non ad omnes, sed ad reliquos, qui conjuncti erant, pertinet: sin autem ex separatis, ad omnes , qui testamento eodem scripti sunt heredes, portio ejus pertinet. 64. IDEM [lib. 7. Epistolarum.] J7Jus servum, qui post 5 mortem meam natus erit, heredem institui posse , Labeo frequenter scribit. Idque verum elfe, manifesto argumento comprobat: quia servus hereditarius 6, prius , quam adeatur hereditas, institui heres potest ; quamvis is testamenti facti tempore nullius 7 fit. 65. IDEM [lib. 12. Epistolarum.] JJEreditas ad Statium Primum nullo jure pertinet, cum institutus heres non sit. Nec quicquam ei prodest , quod ab eo ali- (1. I. 104. infr. de condit, est demonstr. (2. /. *3. §. I. insr. h. t, vide tamen l. 42. supr. eod. (3. I. 24. §. 17. infr. de sidcicom. li- hertut. (4. /.73. §. q.infr. de reg.jur. (;. §.2. Init. h. t. (5. [• 31 . §• I -supr. eod. (7. l.X.inpr.supr. de rer. divis. (8. I. 52. infr, decondit, est demonstr. (9. d. I. 52. I, 32. inpr. supr. h. t. quid legatum est, aut libertus ei defuncti testamento commendatus est , ex quo, si manumissus 11011 est, servus est. 66. POMPONIUS lib. 1. ad Quintum . Mucium. §1 sta quis heredes instituerit: Titius heres esto: Gajus est Mieviuy aquis ex partibus heredessunto : quamvis ist, syllaba conjunctio- nem faciat; si quis tamen ex his decedat, non alteri soli pars ad- crescit, sed [&] omnibus coheredibus pro hereditariis portionibus ■: quia non tam conjunxisse , quam celerius dixisse videatur. , 67. IDEM lib. 2. ad Quintum Mucium. j§I ita scriptum fuerit: Tithasusfiin Capitolium ascenderit , heres esto; Tithasus heres esto: secunda scriptura potior erit: plenior est enim , quam prior. . 68. IDEM lib. 7. ad Quintum Mucium. JvJIquis Sempronium heredem instituerit sub hac8 conditione, fi Titius in Capitolium ascenderit: quamvis non alias heres elfe polsit Sempronius, nisi Titius ascendisset in Capitolium , & hoc ipsum in potestate sit repositum Titii; quia tamen scriptura non est expressa voluntas Titii, erit utilis ea institutio. Atquin si quis ita icriplerit, fi 'Titius voluerit , Sempronius heres esto : non valet institutio. 9 * Quxdam enim in testamentis fi exprimantur 10, effectum nullum habent. quando, fi verbis tegantur, eandem significationem habeant, quam haberent expressa : [&] momentum aliquod habebunt. Sic enim filii exheredatio cum eo valet, fi quis heres existat: & tamen nemo dubitat, quin , fi ita aliquis filium exheredaverit, Titius heres esto, [elf] cum heres erit Titius , filius exheres esto , nullius momenti esse exheredationem. 69. PROCULUS [lib. 2. Epistolarum.] (JOrnclius , Maevius, uter eorum volet, heres esto ; uterque vnlt: Trebatius, neutrum fore heredem ; Cartilius, utrumque; Tu cui adsentiaris ? Proculus: Cartilio adsentior, & illam adjectionem, uter eorum volet, supervacuam puto: id enim, etiam ea non adjecta, futurum fuit, ut, uter vellet, heres esset; uter nollet, heres non eilet, quod si hi ex numero necessariorum u heredum Client, tum ni 11011 frustra adjectum esse : & non solum figuram , ied vim quoque conditionis continere: dicerem tamen, si uterque heres elfe vellet, utrumque heredem elfe. 70. PAPINIANUS [lib. 6. Responsorum.] QAptutorias 12 institutiones non eas Senatus improbavit, qux mutuis affectionibus judicia provocaverunt: sed quarum conditio» confertur ad iecretum al.enx 13 voluntatis. 71. PAULUS [lib. $. ad Legem Juliam & Papiam.] TLlx autem institutiones captatoris non sunt; veluti fi ita heredem quis instituat: fMia 14 ex parte Titius me heredem instituit , ex ea parte JLtvius heres esto: quia in praeteritum, non insuturum inititutio collata est. §. t. Sed illud quxri potest, an idem servandum iit, quod Senatus cenluit, etiamsi in aliam personam captionem direxerit ? Veluti si ita scripserit: Titius , fi Maevium tabulis testamenti Jui heredem a se scriptum ostenderit, probaveritque, heres sto. Quod in sententiam SC. incidere non est dubium. 72. TERENTIUS CLEMENS [lib. 4. ad Legem Juliam & Papiam.] CI quis solidum a Lege capere non polsit, & ex asse fit institutus 0 abeo, qui solvendo non est: Julianus , ex asse eum heredem esse, respondit. Legi enim locum non esse in ea hereditate , qua solvendo non est. 73. GAJUS [lib. 13. ad Legem Juliam & Papiam.] CUb conditione herede instituto, fi substituamus: nisi eandem conditionem repetemus, pure eum heredem substituere intel- li ginni r. 74. LICINSUUS RUFINUS [lib. 2. Regularum.] CI ita quis heres institutus fuerit, excepto fundo , excepto usus r uti u ° heres esto: perinde erit Jure civili , atque fi fine ea re heres institutus esset, idque auctoritate Galli Aquilii factum est. (io. d. I. 92. in sin. 1. 77.1 . 19;. infr. de reg.jur. (n. /. 12. infr. de condit, infttt. (12. I. 64. infr. de legat. I. /. II. C. de testam, milit. ( 13 . I. 68 - supr. h. t. I. $ 2 . infr. de condit, ist demonstr. (14. I. 29. supr, h. t. 7?. PA- □3 Digestorum Lib. XXVIIT. Tit. V. 864 7J. PAPINIANUS [lib. 12. Quxstionnm.] I CI filius substituatur ei i, ä quo praeteritus est : non ut intestati ° patris , feil ex testamento habebit hereditatem : quoniam & quolibet alio substituto, si Fuisset ab eo exheredatus , inde testamentum inciperet, ubi filius esset exheredatus. 76. IDEM [lib. 1;. Quxftionum.] CErvus uxori ä marito mortis causa donatus , mariti manet 2 , ut " & Juliano quoque videtur. Idem, fi accipiat libertatem simul & hereditatem , viro necessarius heres erit, nec fine libertate aliquid ei legari potest. Z 77. IDEM [lib. 17. Quxstiomim.] A Sse toto non 4 distributo, ita scriptum est, quem heredem Codi- cillis fecero , heres esto: Titium Codicillis heredem instituit, ejus quidem institutio valet, ideo, quod licet Codicillis 5 dari hereditas non pojfit 6, tamen hxc ex testamento data 7 videtur: sed hoc tantum ex hereditate habebit» quantum ex asse residuum mansit. 78. IDEM [lib. 6. Responsorum.] Q Ui non militabat, honorum maternorum, qux in Pannonia poffide- - bat, libertum heredem instituit: paternorum, qux habebat in Syria, Titium, jure semisses ambos habere constitit: sed arbitrum dividenda hereditatis supremam voluntatem, factis adjudicationibus, & interpositis propter actiones cautionibus, sequi salva Falci- dia: scii, ut, quod vice mutua prxstarent, doli ratione quadranti retinendo compensetur. §. 1. Lucio Titio ex duobus partihus, Publio Mxvio ex quadrante, scriptis heredibus, assem in dodrantem esse divisum respondi: modum enim duarum partium ex quadrante declarari: quod Veteres, nummis Titio legatis, nummorum specie non demonstrata, exterorum legatorum contemplatione receperunt. §. 2. Eiliis heredibus, xquis partibus institutis, ac postea fratris filio pro duabus unciis: unum assem inter omnes videri factum placuit, & ex eo decem uncias filios accepisse, tunc enim ex altero asse portionem intelligi relictam, cum, asse nominatim dato, vel duodecim unciis distributis, residua portio non invenitur : * nihil 8 autem interest, quo loco fine portione quis heres instituatur, quo magis assis residuum accepisse videatur. §. 3. Sejus Mxvium ex parte, quam per Leges capere possit, heredem instituit, ex reliqua Titium: si Mxvius solidum capere poterit, Titius adjectus , aut substitutus , heres non erit. 79. IDEM [lib. 1. Definitionum.] Q Uod fi non fit reliqui facta mentio , tantundem in altero asse -habebit Maevius, quantum Titius in primo. 80. IDEM lib. 6. Responsorum. Q Uod si Maevius nullius 9 capax sit, in totum substitutus ad- - mittitur. 81. PAULUS [lib. 9. Qiuestionum.] /"'Leinens Patronus testamento caverat, ut, fi fihi filius natus fuis- ^ se t, heres ejfet:fi duo filii, ex ecquis partibus heredes ejsent.fi dux filix,similiter : fi filius tzs filia , filio duas partes, filix tertiam dederat : Duobus filiis & filia natis, quxrebatur , quemadmodum in proposita specie partes faciemus : cum filii debeant pares esse , vel etiam singuli duplo plus , quam foror accipere, quinque igitur partes fieri oportet, jit ,ex his binas masculi, imam femina accipiat. §. 1. Si ita scripserit testator: quanta ex parte me ä Titio heredem infiitutusn recitajfem, ex ea parte Sempronius mihi heres eflo : non est captatoria 10 institutio, plane , nullo recitato testamento ab ipso testatore, inanis videbitur institutio, remota suspicione captatori* institutionis. 82. SC7EVOLA [lib. is. Quaestionum.] CI quis-ita heres instituatur , fi legitimus heres vindicare nolit 0 hereditatem meam : puto deficere conditionem testamenti, illo vindicante. 83- IDEM [lib. 18. Quxstionum.] CI non Lex Afilia Sentia 11 j sed alia Lex 12 , vel SC. 13 aut 0 etiam Constitutio 14 fervi libertatem impediat: is necessarius (1, l. 3. in sin.fupr. de liber. & pofthum. bered. (2. Vide tamen l. 20.supr.de donat, inter vir. uxor. (3. I. 89- infr.h.t. Vide tamen l. 5. §. 2. C. de necejfar.serv. hered. (4. I. 17. in pr.supr. h. t. (;. I. 2. C. de codicill. (6. Excip. I. 19. in pr. es l. 36. inpr. infr. de testam, milit. (7. I. 38. infr. de condit. demonstr. (ß. §. 6. in fin. bist. h. t. (9. /. 2. C. eod. (10. I. po.supr. cod. (11. 1. 42. 1. 60 .Jiipr. eod. (13. 1 . 12. infr. de mamtmijs. (rz. /, 11. in fieri non potest, etiam sinon sit solvendo testator. §.1. Temporibus Divi Hadriani Senatus censiiit: Si testator, qui, cum moritur,solvendo non fuit, duobus pluribusve libertatem dederit, eique hereditatem restitui juserit', U institutus heres suspectamfibi hereditatem dixerit: ut adire eam cogatur: & ad libertus em perveniat, qui priore 1; loco scriptus fuerit , eique hereditas restituatur. Idem servandum in his, quibus per fideicommissum libertas data fuerit. Iri" tur, fi primo loco scriptus desideraret adire hereditatem, nulla difficultas erit, nam si posteriores quoque liberos se esse dicent, & restitui hereditatem desiderent, an solvendo sit hereditas, & omnibus liberis factis restitui deberet, apud Prxtorem quxreretur. absente autem primo, sequens desiderans adire hereditatem, non est audiendus: quia si primus velit 16 sibi restitui hereditatem, pr*. ferendus est j & hic servus futurus. 84. PAULUS [lib. 23. Quxstionum.] CI fervo fideicommissa data sit libertas: heres hunc eundem ser- 0 vum cum libertate heredem reliquisset: Quxsitum est, an necessarius fiat heres? Et humanius est, & magis squitads’ratione subnixum, non fieri necessarium, qui enim, etiam invito defuncto poterat libertatem extorquere, is liber esse jussus, non 17 magnum videtur beneficium ä defuncto consequi: immo nihil commodi sensisse, sed magis debitam sibi accepisse libertatem. §. 1. Idem probandum erit & in illo fervo , quem testator ea lege emerat ut manumitteret, si heres fuerit institutus: nam & hic, seposito beneficio testatoris, proprio jure poterit ad libertatem pervenire ex Constitutione Divi Marci. 18 §. 2. Idem & in eo, qui 19 , propria sua data pecunia , emptus est ab aliquo: nam & hic poterit ab ipso testatore libertatem extorquere. 85. SCASVOLA [lib. 2. Responsorum.] TUeius Titius, qui fratrem habebat, testamento ita cavit; Titius frater meus ex affe mihi heres esto fi mihi Titius ese noluerit aut {quod 20 abominor ) prius morietur, quam meam hereditatem adieritaut filium filiamve exfe natum nutamve non habebit: tunc Stichus {fi Pamphilus fervi mei, Uberi est heredes mihi xquis partibus sunto. Quxro : cum Titius hereditatem adierit, & liberos adite hereditatis tempore non habuerit: an Stichus & Pamphilus ex substitutione liberi & heredes esse possint ? Item quxro: si ex substitutione neque liberi, neque heredes esse possint: an in partem hereditatis videantur adacti ? Respondit: apparet quidem, non eam men- tem testatoris fuisse, ut quemquam heredem adhiberet fratri, quem aperte ex asse heredem instituisset. Igitur si frater adiit, Stichus & Pamphilus heredes non eruilt: quos eos amplius noluit heredes esse, si Frater, prius quam hereditatem adiret, decessisset liberis relictis, nam prudens consilium restantis animadvertitur: non enim fratrem solum heredem prxtulit substitutis, sed & ejus liberos. 86. MiECIANUS [lib. 7- Fideicommissor.] J Am dubitari non potest, suos quoque heredes sub hac 21 conditione institui posse, ut, fi voluissent, heredes esent: fi heredes non ejfent, alium, quem visum erit, eis substituere: Negatumque hoc casu necesse esse, sub contraria conditione filium exheredare. Primum, quia tunc tantum id exigeretur, cum in potestate ejus non esset, an heres patri existeret, expectantis extrinsecus posite conditionis eventum. Deinde, quod etsi quacunque polita conditione deberet silius sub contraria conditione exheredari, in proposito ne possibilis quidem reperiri posset; certe si verbis exprimeretur , inepta fieret: huic enim conditioni,^ volet, heres esto, qux alia verba contraria concipi possunt, quam hxc, fi nollet heres ese, exheres esto ? quod quam sit ridiculum, nulli non patet. §. 1. Non ab re autem hoc loco velut excessus hic subjungetur, suis ita heredibus institutis, fi voluerint heredes esse, non permittendum amplius abstinere se hereditate: cum ea condicione instituti, jam non ut necessarii, sed sua sponte heredes extiterunt. sed & exteris conditionibus , qux 22 in ipsorum sunt potestate , si sui pareant, jns abstinendi adsequi non debent. (14. I. 48. §. z.fupr. h. 1.1. 1. (rj. /. 60.su.pr. h. 1.1. 24. infr. pr. infr. qui & a quib. manumissi. I. 2. C. quib. ad libert. proclamare. _ , qui & ä quib. manumijs. (16. I. 22. §. I. infr. adSC. Trete». (17. I. qo.supr. de ritu nupi. (18. 1.2. C. fi mancip. ita fuerit alienat. (19. /. 4. infr. de manumijs. (20. I. 41. in fin. infr.de vulg. estpupiU.subftit. I. 88. §. 9. infr. delegat. 2. (21. /. bq.sstr. b. 1.1. 12. infr. de condit, instit. (22. I. 4. supr. h.t. 87. Hast* 866 De vulgari & pupillari substitutione. 8 7 . HERMOGENIANUS [lib. z. Juris Epitomarum.] PX unciis fex primo herede instituto , fecundo ex octo, si tertius ^ ex residua parte, vel nulla portionis facta mentione , heres instituatur , quinque uncias hereditatis tertius habebit: in viginti quatuor etenim partes hereditate distributa , tertio ratio calculi , vcluti i ex decem partibus instituto, quinque uncias adsignavit. 88. GAJUS [lib. singul. de Casibus.] pl, qui solvendo non est, aliquo casu evenit, ut & servus cum libertate heres ex i stat , [&] praeterea alius heres adjiciatur : vcluti si fervo cum libertate herede instituto, [ita] adjectum sit, fi »:ihi Stichus heres erit, tunc Titius quoque heres esto, nam Titius, antequam Stichus ex testamento heres extiterit, heres este non potest: cum autem semel heres extiterit servus, non potest adjectus etficcre, ut qui semel heres extitit, desinat heres este. Z 89. PAULUS [lib. 2. Manualium.] CI socius heres institutus sit ex alse, & fervo communi legetur ^ pure sine libertate : hoc legatum non constitit. 4 f Plane sub conditione ei utiliter & sine libertate legabitur : quoniam & proprio lervo ab herede reste sub conditione legatur. Quare etiam heres institui sine libertate , ut alienus, socio herede scripto poterit: quia & proprius cum domino heres institui poterit. 90. TRYPHONINUS [lib. 21. Disputat.] '"TEstamento domini servus sub conditione cum libertate heres in- A stitutus, pendente adhuc conditione necem domini detexit; eumque Prsetor mereri Libertatem decrevit: etsi postea conditio testamenti extiterit, aliunde liber est, id est, ex pneriiio , non 5 ex testamento. Igitur non est necessarius domino heres: licet autem ei volenti adire. 91. PAULUS [lib. 5. Sententiarum.] TMperatorem litis 6 causa heredem institui, invidiosum est: nec calumnia facilitatem ex principali Majestate capi oportet. 92. IDEM Imperialium sententiarum in cognitionibus prolatarum ex libris fex primo, seu Decretorum [libro] secundo. pActumejus Androsthenes Pastumejam Magnam filiam Pactu- meji Magni ex alse heredem instituerat: eique patrem ejus substituerat. Pactumejo Magno occiso, & rumore perlato 7, quasi filia quoque ejus mortua, mutavit testamentum , Noviumque Rufum heredem instituit, hac prsfatione ; Quia heredes, quos volui habere mihi , continere non potui , Novius Rufus heres esto: Pactumeja Magna supplicavit Imperatores nostros : & cognitione suscepta, licet modus institutione contineretur, quia falsus nem solet obesse, tamen ex voluntate testantis putavit Imperator ei subveniendum : igitur pronunciavit , hereditatem ad Magnam pertinere, sed legata ex posteriore testamento eam prajlare debere , perinde, atque Ji in posterioribus tabulis ipsa fuisset heres scriptu. T I T. VI. DE VULGARI 8 ET PUPILLARI 9 SUBSTITU- TIONE. 1. MODESTINUS [lib. 2. Pandectarum.] JJEredes aut instituti dicuntur, aut substituti: instituti, primo gradu 10 : substituti, secundo , vel tertio. §. 1. Heredis substitutio duplex est , aut simplex : vcluti, Lucius Titius heres esto : fi mihi Lucius Titius heres non erit, tunc Sejus heres mihi esto : Ji heres non erit, Jive erit , est intra pubertatem decejserit, tunc Gajus Sejus heres mihi esto. §. 2. Substituere liberis tam heredibus institutis, quam exheredatis 11 possumus, & tam eum, quem heredem nobis instituimus, quam alterum. §. 3. Substituere liberis pater non potest, nisi si 12 heredem sibi instituerit : nam fine heredis institutione nihil in testamento scriptum valet. 2. ULPIANUS [lib. 6. ad Sabinum.] jypiribus introductum est, ut quis liberis impuberibus 13 tejlamentum facere pojjit, donec masculi ad quatuordecim 14 annos perveniant, fceminte ad duodecim, quod sic erit accipiendum, fi sint in potestate. Cacterum emancipatis 11011 possumus : Posthumis 15 plane possumus. Nepotibus etiam possumus: & deinceps si qui non recasuri sunt in patris potestatem. Sed si eos patres procedant, ita demum substitui eis potest, si heredes instituti sint, vel exheredati : ita enim post Legem Vclleain succedendo non rumpunt testamentum ; nam si principale 16 ruptum fit testamentum, & pupillare evanuit, f Sed si extraneum quis impuberem heredem scripserit, poterit ei substituere; si modo eum in locum nepotis adoptaverit, vel adrogaverit, filio procedente. §. 1. Quisquis autem impuberi testamentum facit, sibi 17 quoque debet facere. Caeterum loli filio non poterit, nisi forte miles 18 sit. Adeo autem , nisi sibi quoque fecerit, non valet, ut, nisi adita quoque patris hereditas sit, pupillare testamentum evanescat, t Plane si, omissa causa principalis testamenti, ab intestato polfideatur hereditas, dicendum est, & pupillo substitutum servandum. §. 2. Interdum etiam pupillaris testamenti causa compellendum heredem institutum adire hereditatem, ut ex secundis tabulis fideicommissum convalescat: utputa, si jam pupillus decclsit: caeterum, si adhuc vivat, improbum ejfe Julianus existimat eum , quisollicitus est de vivi hereditate. §. 3. Ego, etiamsi minor viginti quinque annis adeundae hereditatis causa fuerit restitutus, puto proficere secundis tabulis, ut Prretor utiles actiones decernat substituto. §. 4. Prius 19 autem sibi quis debet heredem scribere, deinde filio substituere ; & non convertere ordinem scripturx. & hoc Julianus putat, [prius libi debere, deinde filio heredem scribere : ] exterum, si ante filio ; deinde sibi testamentum faciat, non valere. Quae sententia Rescripto Imperatoris nostri ad Virium Luppum Britannix Prxsidem comprobata est, & merito : constat enim, unum 20 esse testamentum , licet dux sint hereditates: usque adeo, ut, quos quis sibi facit necessarios, eosdem etiam filio faciat, & posthumum suum filio impuberi possit quis substituere. §. 5. Sed si quis ita fuerit testatus, Ji filius meus intra XIV. annum decejserit, Sejus heres esto: deinde, fidus heres esto; valet substitutio, licet conversa scriptura filii testamentum fecerit. §. 6. Sed & Ii ita scripserit, fi filius mihi heres non erit, Sejus heres esto : filius heres esto ; secundo quidem gradu Sejus scriptus est heres , & fi filius heres non extiterit, procul dubio Sejus ei heres erit : sed etsi extiterit filius heres, & in pubertate defunctus est , Sejus admittendus recte videtur , ut non ordo scriptune, sed ordo succelsionis spectetur. §. 7. Quod igitur dictum est, singulis liberorum substituere licere, ideo adjectum est, ut declaretur, non esse a filii testamento incipiendum impuberis. 3. MODESTINUS [lib. 1. Differentiarum.] QUm filio impuberi pater ita substituerit, quisquis 21 mihi, heres ^ erit,idemfilio impuberi heres esto: placuit ad hanc substitutionem scriptos tantummodo [ad hereditatem] admitti: Itaque dominus, cui per servum hereditatis portio quxsita sit, ex substitutione impu- bpri heres effici non poterit, si servus ab ejus exierit potestate. 4. IDEM [libro singulari de Eurematicis.J TAm hoc jure utimur ex D. Marci & Veri Constitutione, ut cum J pater impuberi filio in alterum casum fubflituifiet, in utrumque casum substituisse intelligutur 22 .* sive silius heres non extiterit, sive extiterit & impubes decesserit. §. 1. Quod jus ad tertium quoque genus substitutionis tractum esse videtur: Nam si pater duos filios impuberes heredes instituat, eosque invicem substituat, in utrumque casum reciprocam substitutionem factam videri, D. Pius constituit. .§. 2. Sed si alter pubes 23 , alter impubes, hoc communi verbo, eojque invicem substituo, sibi fuerin t substituti: in vulgarem tantummodo casum facta 1. videri substitutionem, Severus & Antoninus constituit. Incongruens enim videbatur, ut in altero duplex esset substitutio, in altero sola vulgaris. Hoc itaque cain singulis (x. I. ri.supr. eod. (2. /. 3. §. 2 .supr. eod. (3. I. 7. §. 10. in sin. supr. de minor. (4. I. 76. in fin. supr. h. t. I. 4. C. de legat. (s- 1. 84- supr. h. t. (6. §. ult.Inft. quib. mod. teftam. infirm. I. 22. §. 2. infr. de surefisci. (7. Adde /. 28. supr. de inojficios. teftam. I. II. §. 12. infr. ad leg. Jul. de adulter. (8. Lib. 2. Inft. 15. (9. Lib. 2. Inst. 16. Lib. 6. C. 26. (io. I. 2. §. 4. infr. de honor, pojsejs. secund. tab. (11. 1 . 10. §. ;. infr. h. t. §. 4. Inft. de pupiU.subjlit. (12. i.ult. infr.it jure todicill. T e m. I. §. 34. Lnjl. de legat. (13. Inftit. de pupill. fubftit. mpr. I. 7. C. de impub. sfi aliis fubftit. (14. §• 8. Inftit. depupiU.subftit. (1;. §. 4. in fin. Inft. eod. (16. §. ?.»»/»• Inst. eod. (17. d. §. 5. inpr. fi«. / 1; §. 5. I. 41. in fin. infr. de testam, milit. (19. I. 1. z» pr.fupr. dehered. inftit. (20. §. 2. Inst. depupill.fubstit. immo vide/, i.tz.l. infr. fi cui plus quamper leg. Falcid. (21. /. 8. §. I. infr. h. t. (22. /. 4. C. de impub. U aliis fubftit. (23. I. 45. -» pr. infr. h. 1 . 1 . 6. C. de testam, milit. I. 2. C. de impub. N aliis fubftit. I i i separati™ 867 Digestorum Lib. XXVIII. Tit. VI. 868 separarim pater substituere debebit: ut, fi subes heres non extiterit, impubes ei substituatur: fi autem impubes heres extiterit, ey intra pubertatem decejjirit, pubes frater in portionem coheredis substituatur. quo casu in utrumque eventum substitutus videbitur, ne , st vulgari modo impuberi quoque substituat, voluntatis quxstio- nem'relinquat, utrum de una vulgari tantummodo substitutione, in.utriusque persona senilste intelligatur : ita enim in altero utraque substitutio intelligitur, si voluntas parentis non refragetur: vel certe evitanda: qusestionis gratia specialiter in utrumque casum impuberi substituat fratrem , five heres non erit, five erit , intra pubertatis annos decejferit. $. GAJUS [lib. 3. ad Legem Juliam & Papiam.] CI in testamento heredes scripti ita alicui substituti fuerint, ut, fi is heres non effet, quisquis fibi heres ejfct, isinpartequoquedefi- ' cientis efet heres: pro qua parte quisque heres extitistset, pro 1 ea parte eum in portione quoque deficientis vocari placet: neque intercise , jure institutionis quisque ex majore parte heres factus esset, an quod per Legem alteram partem slicujus vindicasset. 6 . TERENTIUS CLEMENS lib. 4. ad Legem Juliam & Papiam. CI is, qui ex bonis testatoris solidum capere non postit , substi- o tutus sit ab eo impuberi filio ejus : solidum ex ea causa capiet, quasi a pupillo capiat. Sed hoc ita interpretari Julianus noster videtur, ut ex bonis, quattestatoris fuerant, amplius capere non postit: quod si pupillo aliquid praeterea adquisitum esset, aut fi exheredato esset substitutus , non impediri eum capere , quasi a pupillo capiat. 7. PAPINIANUS [lib. 6. Responsorum.] yErbis civilibus substitutionem post quartum decimum annum v xtatis frustra fieri convenit 2. sed qui non admittitur ut substitutus , ut adjectus heres quandoque non erit, ne fiat contra voluntatem , si filius non habeat totum interim, quod ei testamento pater dedit. 8- ULPIANUS lib. 4. ad Sabinum. Q Ui liberis impuberibus substituit, aut pure, aut sub conditione - solet substituere, f Pure sic, fi filius meus intra pubertatem dc- ccjserit, Sejus heres efto : sive Sejus iste heres institutus sit, & impuberi substitutus, nullam habet conditionem ; five solum substitutus. f Sub conditione autem institutum si substituat, id est , fi mihi heres erit, non alias existet heres ex substitutione, nisi & ex institutione heres fuerit, cui similis est & hxc substitutio, quisquis mihi ex suprascriptis heres erit: habet enim in se eandem [conditionem] similem superiori. §. 1. Hwc verba , quisquis 3 mihi heres erit, idem impuberi filio heres efio , hunc habent sensum , ut non omnis, qui patri heres extitit, sed is, qui ex testamento heres extiterit, substitutus videatur : & ideo neque pater, qui per filium, neque dominus, qui per servum extitit , ad substitutionem admittetur, neque heredis 4 heres: quia non ex judicio veniunt: Partes ; quoque exdem ad substitutos pertinent, quas in ipsius patrisfamilias habuerunt hereditate. 9. LABEO lib. 1. Posteriorum a Javoleno epitomatorum. CI pater filio impuberi eosdem, quos fibi, & te unum prxterea heredem instituit: bonorum filii te dimidiam 6; exteros patris heredes communiter dimidium ita habere, ut unus lemis apud te maneat, alterius semiffis pro his partibus inter heredes paternos divisio fiat, quibus ex partibus hereditatem paternam haberent. 10. ULPIANUS lib. 4. ad Sabinum. CEd si plures sint ita substituti, quisquis mihi ex suprascriptis heres 0 erit j deinde quidam ex illis, posteaquam heredes extiterint patri, obierunt: soli superstites ex substitutione heredes existent , pro rata partium, ex quibus instituti sint: nec quicquam valebit ex persona defunctorum. §. 1. Quos 7 nossum heredes mihi facere necessarios, possum & filio : & servum'meum , & fratrem suum, quamvis in rebus humanis nondum fit: posthumus igitur erit fratri heres necessarius. §. 2. Filio impuberi herede ex asseinstitu.-o substitutus quis est; extitit patri filius heres : an possit substitutus separare hereditates, ut filii habeat, patris non habeat ? Non potest: sed aututriusque debet hereditatem habere , aut neutrius : (i. /. 24. infr.h.t. (2. Excip. /. 15. infr. eod. (3. l.^.fupr. eod. (4. I. 70. inpr. infr. de verb.figit. (;. L. %.supr. I. 24. infr. h. t. (6, Vide tamen l. 11. C. de impub. U aliis fubflit. (7. I. 2. §- 4-supr . h. t. I. 6. §.pen,fupr. tit. prox. (8. I. 59. infr. de ac- juncta 8 enim hereditas coepit esse. §. 3. Idemque est , si patet me heredem scripserit ex parte, [&] filium ex parte, & ego patris hereditatem repudiavero: nam neque filii hereditatem habere possum. §. 4. Si ex asse heres institutus, filio exheredato substitutus, repudiaverit patris hereditatem , cum non haberet substitutum : non poterit filii adire: * nec enim valet filii testamentum , nisi patris fuerit adita hereditas. Nec (enim) sufficit ad secundarum tabularum vim , sic esse factum testamentum , ut ex eo adiri hereditas possit. §. ;. Ad substitutos pupillares pertinent, &si qua: postea pupillis obvenerint, neque enim suis bonis testator substituit; sed impuberis : cum & exheredato 9 substituere quis possit, nisi mihi proponas militem esse, qui substituit heredem hac mente, ut ea sola velit ad substitutum pertinere, qu® äse ad institutum pervenerunt. §. 6. In adrogato 10 quoque impubere dicimus , ad substitutum ejus ab adrogatore datum non debere pertinere ea, quae haberet, si adrogatus non esset: sed ea sola, qu® ipse ei dedit adrogator. nisi forte distinguimus, ut quartam quidem, quam omnimodo ex Rescripto Divi Pii debuit ei relinquere, substitutus habere non possit, superfluum habeat. Scaevola tamen lib. decimo Quoestionuni putat, vel hoc adrogatori permittendum : qu® sententia habet rationem. Ego etiam amplius puto, & si quid beneficio adrogatoris adquisiit, & haec substitutum posse habere: utputa adrogatoris amicus, vel cognatus ei aliquid reliquit. §. 7. Nemo institutus & sibi substitutus sine causae mutatione 11 quicquam proficit: sed hoc in uno gradu, exterum , si duo sint gradus, potest dici, valere substitutionem, ut Julianus libro trigesimo Digestorum putat: Si quidem sic sit substitutus sibi, cum haberet coheredem Titium , fi Stichus heres non erit , liber U heres efto , non valere substitutionem : Quod si ita, ji Titius heres non erit, tunc Stichus liber , heres , & in ejus partem esto , duos gradus esse: atque ideo repudiante Titio, Stichum liberum & heredem fore n. PAULUS [lib. 1. ad Sabinum.] CI is, qui heres institutus est, filio substitutus sit: nihil oberit ei o in substitutione , si tunc capere possit, cum filius decessit. Contra quoque potest poenas in testamento pupilli pati, licet in patris passus 11011 sit. 12. PAPINIANUS lib. 3. Quaestionum. CI filius, qui patri ac postea fratri *x secundis tabulis heres exti- O tit, hereditatem patris recuset, fraternam autem retinere malit, audiri debet. Justius enim Pnetorem facturum existimo, si fratri separationem [bonorum] patris concesserit: etenim jus dicenti propositum est , liberos oneribus hereditariis non sponte susceptis liberare; non invitos ab hereditate removere : prasertim, quod remotis tabulis secundis legitimam haberet fratris hereditatem. Itaque legata duntaxat ex secundis tabulis prxstari debent, habita ratione facultatum in Falcidia, non patris, ut alias solet, sed impuberis. 13. POMPONIUS [lib. 1. ad Sabinum.] Q Uo gradu 12 heres liberis substituatur , nihil filterest. 14. IDEM [lib. 2. ad Sabinum.] JN pupillari substitutione , licet longius tempus comprehensum fuerit, tamen finietur substitutio pubertati. 13 15. PAPINIANUS lib. 6. Responsorum. PEnturio 14 filiis , fi intra quintum vigesimum annum retatis fine liberis vita decejserint, directo substituit, intra XIV. annos etiam propria bona filio substitutus jure communi capiet: post eam autem mtatem ex privilegio militum patris duntaxat, cum fructibus inventis in hereditate. 16. POMPONIUS [lib. 3. ad Salinum.]^ CI quis eum, quem 15 testamento suo legavit, rursus a substituto filii liberum esse jusserit: liber erit: quasi legato adempto. Nam & in legato in [his] testamentis novifluna scriptura erit spectanda : sicut in eodem testamento , [vel testamento &] codicillis confirmatis observaretur. §. 1. Si suo testamento persecto, alia rursus hora pater filio testamentuin fecerit, adhibitis legitimis testibus : nihilominus id valebit. & tamen patris testamentum ratum manebit. Nam & si fibi & filio pater testamentum fecisset, deinde quir. vel omitt. bered. (9. /. 1. §. 2 .supr. h . t. (io. I . 22. §-1 de adopt. (11. I. ult. §. 1. infr. h . t. (12. I. Z6. inpr. infr. eoi. 13. I . 43. §. 1. infr. eod. §. pen. last. de pupill.subftit. (14- ^ 8- C . de impub. & aliisjubjlit. (15. I . 14. inpr. infr. delegat. 2. 869 De vulgari & pupillari substitutione. 872 sibi tantum, utrumque superius rumpetur. Sed si fecundum testamentum ita fecerit pater , ut sibi heredem instituat, st vivo se silius decedat , potest dici non rumpi superius testamentum : quia * fecundum non valet, in quo 1 filius prxteritus sit. ■ 17. IDEM [lib. 4. ad Sabinum.] CUbstitui liberis is etiam potest, qui post mortem ejus natus Fue- " rit, cui substitutus heres fuerit. 18. ULPIANUS lib. 16. ad Sabinum. CI servus communis 2 substitutus sit impuberi cum libertate : si ^ quidem a patrefamilias fuisset redemptus , erit impuberi necessarius: sivero ab impubere redemptus, non necessarius, sed voluntarius sit heres, ut Julianus lib. XX x. Digestorum scribit. Quod fi neque a patre , neque a pupillo fuerit redemptus, equitatis ratio suggerit, ut ipse pretium partis suae domino offerens, polfit & libertatem, & hereditatem consequi. §. 1. Si Titio fuerit legatus 3 servus, posse eum impuberi 4 substitui cum libertate, quemadmodum institui potuit legatus: & evanescit legatum existente conditione substitutionis. 19. JULIANUS [lib. 30. Digestorum.] jDem est, & 11 post 5 mortem legatarii servus substitutus sit. 20. ULPIANUS [lib. 16. ad Sabinum.] pAtris & filii testamentum pro uno 6 habetur, etiam in jure Praetorio: nam ( ut Marcellus libro Digestorum IX. scribit) sufficit7 tabulas esse patris signatas, & si resignata sint filii: & septem signa patris sufficiunt. §. 1. Si pater iibi per 8 scripturam, filio per nuncupationem, vel contra, fecerit testamentum : valebit. 2i. IDEM [lib. 41. ad Edictum.] CI ita quis substituerit: Si filius meus intra decimum annum decesserit, Sejus heresefto ; deinde hic ante quartum decimum, post decimum decesserit: magis est, ut non polsit bonorum possessionem substitutus petere, non enim videtur in hunc casum substitutus. 22. GAJUS [lib. 15. ad Edictum provinciale.] 18 , qui contra tabulas testamenti patris bonorum posselsionem petierit, si fratri impuberi substitutus fit, repellitur 9 a substitutione, 23. PAPINIANUS [lib. 6. Responsorum.] QUi plures heredes instituit, ita scripsit : Eosque omnes invicem N— substituo. post adi tam a quibusdam ex his hereditatem, uno eorum defuncto, si conditio substitutionis extitit, alio herede partem suam repudiante, ad superstites tota portio pertinebit: quoniam invicem in omnem causam singuli substituti videbuntur, ubi enim quis heredes instituit, & ita scribit, eosque invicem substituo : hi substitui videbuntur, qui heredes extiterunt. 24. ULPIANUS [lib. 4. Disputationum.] j^I plures sint instituti ex 10 diversis partibus, & omnes invicem substituti: plerumque credendum [&] ex 11 iisdem partibus substitutos, ex quibus instituti sunt, ut si forte unus ex uncia, secundus ex octo , tertius ex quadrante sit institutus, repudiante tertio, in novem partes dividatur quadrans: Feratque octo partes, qui ex belle institutus fuerat; unam partem , qui ex uncia [scriptus est: ] nisi forte alia mens fuerit testatoris , quod vix credendum est , nisi evidenter fuerit expressum. 25. JULIANUS [lib. 24. Digestorum.] j§I pater impuberes filios invicem substituerit, &ei, qui novisti- mus mortuus fuerit, Titium : Respondendum est , solos fra tres bonorum posselsionem accepturos, & quodammodo duos gradus hujus institutionis factos : ut primo fratres invicem substitue rentur; si illi non essent, tunc Titius vocaretur. 26. IDEM [lib. 29. Digestorum.] £JI pater filium impuberem heredem scripserit, & ei substituerit, si quis sibi post mortem natus erit; deinde vivo fratre posthumus natus fuerit: testamentum [vivo] rumpetur: post mortem autem fratris vivo patre natus, solus heres patri suo existet. (t. /. 7 .supr. de liber. &posthum. (2. /. 6. §. 3.supr. dehered. instit. (3. I. 16. inpr.supr. h. t. (4. 1. §. ult. C. denecejsar.serv. bered. I. 38. in pr.supr. de bered, instit. (6. I. 2. §. 4. in fin. supr. h. t. §. 2. Inst. de pupill. subftit. I. 28. vers. me illud maxime movet, insr.de reb.auclor.judic. posfid. (7. I. 9. infr. de honor, pos- sejj.secund. tuh. (8. I. S. §. ult. infr. d. t, (9. I. 8. §. S -supr. de . 27. IDEM [lib. 30. Digestorum.] , [^1 12 Titius coheredi suo substitutus fuerit, deinde ei Sempronius: verius puto, in utramque partem Sempronium substitutum esse. 28. IDEM [lib. 62. Digestorum.] I Ex Cornelia, quas testamenta eorum, qui in hostium potestate decesserunt, confirmat 13, non solum ad hereditatem ipsorum, qui testamenta fecerunt, pertinet, sed ad omnes hereditates, quas ad quemque ex eorum testamento pertinere potuissent, fi in hostium potestatem non pervenissent. Quapropter cum pater in hostium potestate decelsit, filio impubere relicto in civitate, & is intra tempus pubertatis decesserit, hereditas ad substitutum pertinet, perinde ac li pater in hostium potestatem non pervenisset. Sed si pater in civitate decelsit, filius impubes apud hostes; si quidem mortuo patre filius in hostium potestatem pervenerit, non commode dicitur , hereditatem ejus ex ea Lege äd substitutos pertinere? si vero vivo patre filius in hostium potestatem pervenerit, non existimo Legi Cornelix locum esse : quia non efficitur per eam, ut is , qui nulla bona in civitate reliquit, heredes habeat. Quare etiam fi pubes filius vivo patre captus fuerit, deinde, mortuo in civitate patre , in hostium potestate decesserit, patris hereditas ex Lege xil. Tabularum, non 14 filii ex Lege Cornelia, ad agnatum proximum pertinet. 29. SCfEVOLA lib. 15. Quiestionum. CI pater captus fit ab hostibus, mox filius, & ibi ambo 15 dece- dant: quamvis prior pater decedat, Lex Cornelia ad pupilli substitutionem non pertinebit , nisi reversus in civitate impubes decedat: quoniam & si ambo in civitate deceffisseut, veniret substitutus. 30. JULIANUS [lib. 78. Digestorum.] QUidam testamento Proculum ex parte quarta, & Quietum ex parte dimidia & quarta heredem instituit: deinde Quieto Florum , Proculo Sosiam heredes substituit: deinde, si neque Florus, neque Sosia heredes essent, tertio gradu ex parte dimidia & quarta coloniam Leptitanorum , [&] ex quarta complures heredes substituit in plures quam tres uncias : Quietus hereditatem adiit : Proculus & Sosia vivo testatore decesserunt: Quaeritur, quadrans Proculo datus ad Quietum, an ad substitutos tertio gradu pertineat? Respondi, eam videri voluntatem patrisfamilias fuisse , ut tertio gradu scriptos heredes ita demum substituerit, si tota hereditas va- casset: idque apparere evidenter ex eo, quod plures, quam duodecim uncias inter eos distribuisset: & idcirco partem quartam hereditatis , de qua quaeritur, ad Quietum pertinere. 31. IDEM [lib. sing. de Ambiguitatibus.] j N substitutione filio ita fa a : Qitisquis miki ex suprascriptis heres erit, idem filio heres efto : Quxritur, quisquis heres quandoque fuerit, intelligatur : an quisquis heres tum erit, cmn filius moriatur? Placuit Prudentibus, fi quandoque heres fuisset: quamvis enim vivo pupillo heres esse desisset, forte ex causa de inofficioso, qux pro parte mota est, futurum tamen eum heredem ex substitutione creditum est. §. 1. Non simili modo in hac Ipecie dicendum est, si quis, cum filios duos haberet, Gajum puberem, Lucium impuberem , ita filio substituisset: Si Lucius filius meus impubes decesserit , neque mihi Gajus filius heres erit , tunc Sejus heres esto: nam ita Prudentes hoc interpretati sunt, ut ad impuberis mortem conditio substitutionis esset referenda. 32. IDEM [lib. 1. ad Ursejum Ferocem.] Q Ui complures heredes ex disparibus partibus instituerat, & in - his Attium : si Attius non adierit, exteros ex iisdem partibus, quibus instituerat, heredes ei substituerat: deinde si Attius non adiisset , Titium coheredem eis, qui substituti lunt, adjecit^ Quxsitumest, quam partem is, & quam exteri habituri essent: Respondi, Titium virilem, exteros hereditarias : yeluti si tres fuissent, Titium partem quartam Attianx partis habiturum, reliquarum partium hereditariasi parres, ex quibus instituti erant, reliquos habituros esse. Quod li non solum Titium, sed etiam alios litoffic. testam. I. 27. §. 2. infr. ad SC. Trebell. I. v §. 2. §. 4. infr. de legat, prreftand. (10. §. 2. Inst. de vulg. subftit. (11. I. I. 8- in fin. I. 10. in pr.supr. h. t. §. 7. in sin. Inst. de pupill.subftit. I. i. C. de impub . U aliissubftit. (12. §. 3. Inst. de vulg.Jubftit. (13. 1. 12. supr . qui testam, fac. poff. I. 4- §• I- infr. de bon. libert. (14. I. 10. §.l. infr. de captiv. & postlim. (1;. 1. 11. §. I. infr. d. t. Iii 2 adje- 87 ! Digestorum Lib. XXVHI. Tit. VI. 872 adjeci sii: c heredes , hos quidem viriles partes habituros : ve luti ii tres (utputa) coheredes fuissent substituti, extranei duo adjecti, hos quintas partes Attiana: partis, reliquos autem coheredes hereditarias partes habituros esse [dixit.] 33. AFRICANUS [lib. r. Quxstionum.] CI mater ita te stetur, ut filium impuberem, cum erit annorum 0 quatuordecim, heredem instituat, eique pupillaribus tabulis , si sibi heres non erit, alium substituat: valet substitutio. §. 1. Si silius, L ex eo nepos posthumus ita heredes instituantur , ut Gallo Aquilio placuit: & nepoti, si is heres non erit, Titius substituatur: filio herede existente, Titium omnimodo, id est, etiamsi nepos natus non fuerit, excludi respondit. 34. IDEM. [lib. 4. Quxstionum.] 'CX duobus impuberibus ei, qui supremus moreretur, heredem sub- stituit: Si simul 1 morerentur , utrique heredem esse respondit: quia/ttpmKnr non is demum, qui post aliquem, sed etiam post quem nemo fit, intelligatur; sicut & e contrario proximus 2 non solum is, qui ante aliquem, sed etiam is, ante quem nemo fit, intelligitur. §. 1. Filium impuberem & Titium heredes instituit: Titio Maevium substituit; filio quisquis fibi heres ejfetexi' u- prascriptis , substituit; Titius omisit hereditatem, Mxvius adiit: mortuo deinde filio , putat magis ei soli ex substitutione deferri pupilli hereditatem , qui patris quoque hereditatem adierit. §. 2. Etiamsi contra patris tabulas bonorum possessio petita sit, substitutio tamen pupillaris valet, & legata omnibus prxstanda sunt, qux ä substitutione data sunt. 35. IDEM [lib. 5. Quxstionum.] UT si contra tabulas patris petita sit ä pupillo bonorum posseffio, in substitutum tamen ejus actionem legati dandam esse , ita ut augeantur 3 prxterea: quod filius extraneis non debuerit. Sic & crescere a substituto data legata, fi per bonorum posseffionem plus ad filium pervenisset, quemadmodum & ipse filius plus exceptis deberet. His consequens esse existimo, ut, si impubes ex asse heres scriptus sit, & per bonorum posseffionem lemis ei ablatus sit, substitutus in partem legati nomine exoneretur : ut quemadmodum portio , qnx per bonorum possessionem accesserit, auget legata , ita & hic , qua: abscesserit, minuat. 4 36. MARCIANUS [lib. 4. Institutionum.] potest 5 quis in testamento plures gradus heredum facere : puta , A Jiille heres non erit , ille heres esto: & deinceps plures ; ut no- viffimo loco in subsidium vel servum necessarium heredem instituat. §. i. Et vel plures 6 in unius locum possunt substitui, vel unus in plurium , vel singulis singuli, vel invicem ipsi , qui heredes instituti sunt. 37. FLORENTINUS [lib. ro. Institutionum.] T/TEl singulis 7 liberis , [vel] qui eorum noviffimus morietur , heres substitui potest -. singulis , fi neminem eorum intestato decedere velit: novissimo , si jus legitimarum hereditatum integrum inter eos custodiri velit. 38. PAULUS [lib. sing. de Secundis tabulis.] TYUi plures liberos habet, potest quibusdam substituere : neque v ^-utique necesse habet, omnibus: ficuti potest nulli substituere. §. 1. Ergo & ad breve tempus retatis substituere potest: ut puta , si filius meus intra annum decimum decejferit , Titius ei heres esto. §. 2. Itaque & si diversos substituat post finem retatis, admittendum erit : veluti, fi intra decimum annum decejferit , Titius heres *fto :fi post decimum , intra quartum decimum , ALevius heres esto. §. 3. Si ä patre institutus , rogatusque hereditatem restituere , coactus ex fideicommissario adierit: quamvis caetera , qux in eodem testamento relicta sunt , per eam aditionem confirmentur, ut legata & libertates, fecundas tamen tabulas 11011 oportere resuscitari destituto jam jure civili testamento , [Quintus] Cervidius Scxvola noster dicebat, sed plerique in diversa sunt opinione: quia & pupillares tabula: pars 8 sunt prioris testamenti: quo jure utimur. 39. JAVOLENUS [hkqi. ex Posterioribus Labeonis.] QUm ex filio quis duos nepotes impuberes habebat, sed alterum eorum in potestate, alterum non , & vellet utrumque ex icquis partibus heredem habere , & ,.si quis ex his impubes decessisset ad alterum partem ejus transferre : ex consilio Labeonis, Ofilii ’ Cascellii, Trebatii , eum , quem in potestate habebat, solum heredem fecit : & ab eo alteri dimidiam partem hereditatis, cum in suam tutelam venisset, legavit, quod fi is, qui in potestate sua esset, impubes decessisset, alterum heredem ei substituit. §. 1. Fssi 0 impuberi in singulas causas alium & alium heredem substituere possumus ; velut, ut alius , fi fibi nullus silius fuerit , & alius, fi filius fuerit, cfi impubes mortuus fuerit , heres fit. §. 2. Quidam qua- tuor heredes fecerat, & omnibus heredibus praeter unum substituerat : unus ille , cui 11011 erat quisquam substitutus, & ex exteris alter vivo patrefamilias decesserat: Partem , cui nemo erat substitutus, ad substitutum quoque pertinere, Ofilius, Cascellius responderunt : Quorum sententia vera est. 40. PAPINIANUS [lib. 29. Quxstionum.'] QAusa cognita impubes adrogatus decesserat: Quemadmodum legitimis heredibus auctoritate Principali prospicitur vinculo cautionis , ita si forte substituit naturalis pater impuberi, succurrendum erit substituto : nam & legitimis heredibus futuris non aliie, quam utiles actiones prxstari possunt. 41. IDEM [lib. 6. Responsorum.] QOhercdi substitutus, priusquam hereditatem adiret, aut conditio substitutionis exilieret, vita decessit: Ad9 substitutum ejus, sive ante substitutionem, sive postea substitutus sit, utraque portio pertinebit: nec intererit, prior substitutus post institutum, an ante decedat. §. 1. Ex [his] verbis eosque invicem substituo , non adeuntis portio scriptis heredibus pro modo sibi vel alii qine- sitx portionis defertur. §. 2. Cum filia:, vel nepoti, qui locum filii tenuit, aut post testamentum erepit tenere, parens substituit: si quis ex his mortis quoque tempore non fuit in familia, substitutio pupillaris fit irrita. §. 3. Quod si heredem fiiiuui pacer rogaverit , fi impubes diem suum obierit , Titio hereditatem suam restituere : legitimum heredem filii, salva Falcidia , cogendum patris hereditatem, ut ab impubere fideicommisso post mortem ejus dato, restituere placuit. Nec aliud servandum , cum substitutionis conditio puberem aetatem verbis precariis egreditur. Qux ita locum habebunt, fi patris testameimim jure valuit: asioquin si non valuit, ea scriptura , quam testamentum esse voluit, codicillos non faciet 10, nisi hoc expressum est. Nec fideicommisso proprix n facultates filii tenebuntur. Et ideo si pater filium exheredaverit , & ei nihil reliquerit, nullum fideicommissum erit. Asioquin si legata, vel fideicommissa filius acceperit, intra modum eorum, fideicommissum hereditatis a filio datum, citraFal- cidix rationem debebitur. §. 4. Qui discretas portiones conjunctis pluribus separatim dedit, ac post omnem institutionis ordinem ita scripsit, quos heredes meos invicem substituo : ujunftos primo loco vice mutua substituere videtur : quibus ir.irifiticaum partes non agnoscentibus, exteros omnes coheredes admitti. §- 5 - Qui patrem & filium pro parte heredes instituerat, & invicem iubsiitiierat, reliquis coheredibus datis, post completum assem ita scripsit, hos omnes invicem substituo: Voluntatis fit quxstio, commemoratione omnium , patrem & filium substitutioni coheredum milcuisset, an eam scripturam ad exteros [omnes] transtulis- let ? Quod magis verisimile videtur, propter specialem inter patrem & filium substitutionem. §. 6. Coheres impuberi filio datus, eidem que substitutus , legata e secundis tabulis relicta perinde prxstabit, ac si pure partem, & sub conditione partem alteram accepisset. Non idemTervabitur alio substituto : nam ille Falcidi* rationem induceret, quasi plane sub conditione primis tabulis heres institutus: tametsi maxime coheres filio datus quadrantem integrum obtineret. Nam & enm legatum primis tabulis Titio datur, lecundis autem tabulis eadem res Sempronio, Sempronius quandoque Titio concurrit. §. 7. Cum pater impuberi filix, qux novissima diem luum obisset, tabulas secundas fecisset, & impubes filia, superstate sorore pubere, vita decessisset, irritam esse factam substitutionem placuit: in persona quidem prioris, quia non noviffima deceffit; in alterius vero , quia puberem xtatem complevit. §. 8- Non videri cum vitio factam substitutionem his verbis, pla- (1. I. 42. «q/K h. t. I. 9. inpr. infr. dereb. dub. l.n. in pr. ir.fr. Ae honor, posses.sccund. tab. (2. d. I. 9. inpr. I. I. §. 5. infr. unde cognati. I. 92. 1. 155. 1. jf,2. inpr. infr. deverb.fign. (3. 1. 5. infr. delegat, prastund. (4. /. ult. infin. infr. de legat. 3, ($. Inst. de vulg.subft. inpr. (6. §. 1. Inst. d. t. (7. §. 6. Inst. AepupiU. substit. I. 87. §. 2. infr. de legat. 2. (8. §. v I n ft- de pupiu. sub- stit. (9. 1. zy.supr. h. t. (10. 1. 8- §. I. C. de codici/l. (11. 1- ‘ 7 - z. 2. infr. «d sc. Trebell. euit: De vulgari & pupillari substitutione. 873 _ cuit: Ille filius meus, fi [quod l abominor] intra pubertatis annos decejscrit, tunc in locum partemve ejus Titius heres eflo: non magis, quam si post demonstratam conditionem sibi heredem esse substitutum juffisset. Nam & qui certa rei heres instituitur, coherede non dato 2 bonorum omnium hereditatem obtinet. ' 42. IDEM [lib. 1. Definitionum.] f)Ui duos impuberes filios heredes reliquerat, ita substituit, fi \L ambo mortui cjsent: deinde pueri post mortem patris simul Z perierunt: Dux hereditates substituto deferuntur. Sed si diversis temporibus vita decedant, in hereditate novissimi pueri, ejus fratris, qui ante mortuus est, hereditatem substitutus inveniet, sed in ratione Falcidia, pueri prioris 4 hereditas non veniet: nec substitutus amplius, quam sescunciam jure testamenti desiderabit : legata quoque, qua k substituto ejus filii data sunt, qui prior intestato decessit, ad irritum recidunt. 43. PAULUS [lib. 9. Quxstionum.] tX facto quxritur: Qui filium habebat mutum puberem, impe- travit f ä Principe, ut muto substituere ei liceret , & substituit Titium : mutus 5 duxit uxorem post mortem patris , & nascitur ei filius: Quiero, an rumpatur testamentum? Respondi: Beneficia 6 quidem principalia ipsi Principes solent interpretari: verum voluntatem Principis inspicientibus, potest dici, eatenus id eum tribuere voluisse, quatenus filius ejus in eadem valetudine perseverat: [&•] quemadmodum Jure civili pubertate finitur pupillare testamentum, ita Princeps imitatus sit Jus in eo , qui propter infirmitatem non potest testari, f Nam & si furioso 7 filio substituisset, diceremus desinere valere testamentum, cum refipuijset; quia jam posset sibi testamentum facere. Etenim iniquum incipit fieri beneficium Principis, si adhuc id valere dicamus: auferret enim testamenti factionem homini sanae mentis. Igitur etiam * agnatione 3 sui heredis dicendum est, rumpi substitutionem : quia nihil filterest , alium heredem institueret ipse filius postea, an jure habere erepit suum heredem : nec enim aut patrem , aut Principem de hoc casu cogitasse verisimile est, ut eum , qui postea nasceretur, exheredaret. Nec interest, quemadmodum beneficium principale intercedat circa testamenti factionem, utrum in personam unius, an complurium. §. 1. Item quiero; fi ita facta proponatur substitutio: filius meusfi intra 9 decem annos decesserit, Titius heres esto ; fi intra quatuordecim , jlLcvius : filiusque octo annorum decesserit: utrum Titius solus ex substitutione ei heres erit, an & Maevius: quia certum est & intra decem, & intra quatuordecim annos filium decessisse? Respondi: * omne quidem spatium, quod est intra pubertatem , liberum esse patri ad substituendum filio, sed finis hujus pubertas est: magis autem est, in utroque eorum tempus suum separatim servari: nisi contraria voluntas testatoris aperte ostendatur. §. 3. Lucius Titius, cum haberet filios in potestate, uxorem heredem scripsit, & ei substituit filios : Quiesitum est, an institutio uxoris nullius momenti fit, eo quod ab 10 eo gradu filii non essent exheredati ? Respondi, eum gradum , a quo filii praeteriti iint, nullius esse momenti: & ideo, cum iidem substituti proponantur, ex testamento eos heredes exti- tisse videri; scilicet, quia non totum testamentum infirmant filii, sed tantum eum gradum, qui ab initio non valuit, sicut responsum est, si ä primo fit filius praeteritus, a secundo exheredatus. Nihil autem filterest , qua ratione secundi heredis institutio valeat: utrum quia ab eo filius exheredatus est, an quia ipse filius substitutus est. §. 3. Julius Longinus pater eos, quos sibi heredes instituerat, filio ita substituit, quisquisfibi heres esset: Unus ex heredibus institutis, qui tacitam fidem accommodaverat, ut non capienti partem ex eo , quod acceperat, daret, ad substitutionem impuberis admissus, utrum pro ea parte, pro qua scriptus fuit, veniat: an vero pro ea , quam cepit, ita ut augeatur ejus pars in substitutione ? Respondi * : Qui in fraudem Legum fidem accommodat, adeundo heres efficitur; nec desinet heres esse , licet res , quie [ita] relicta sunt, auferuntur. Unde & ex secundis tabulis m tantum heres esse potest , in quantum scriptus esset: fatis enim 874 (1. I. 4. C. de impub. U aliis substit. I. 85. supr. de hered. instit. (2. 1.2. §. 2 .insr. de honor, possess. sccund.tub. (3. /. 34. inpr. supr.h.t. (4. I. 14. §. 2. infir. ad leg. Fulcid. (5. /. 73. inpr. supr. de jure dot. (6. L 191. in fin. infir. de rcg.jur. (7. I. 9. C. de tmpub, N uliissubstit, (jj. L 102. infir. de condit. & demonstr. 1 . 6. punitus est in eo, in quo fecit contra Leges. Quinimo, etsi desineret heres esse , idem dicerem : quemadmodum intelligendum est in eo, qui, cum scriptus esset heres, postquam adisset hereditatem, in servitutem redactus est, & postea libertate donatus, cui permissum est , ad substitutionem venire , qua ei in testamento fuerat relicta: licet enim hereditatem ex institutione amisit, tamen ex substitutione istam portionem , quantum amisit, percepturum. 44- IDEM [lib. xo. Quaestionum.] J[X pupillari testamento superius principale neque ex parte, ne. que in totum confirmari posse, Marcianus scripsit. 4;. IDEM [lib. 13. Responsorum.] TUcius Titius legitimum filium, & alterum 11 naturalem , heredes instituit: eosque invicem substituit: Titius legitimus filius, quem pater anniculum reliquit, post patris mortem impubes decessit, superstite matre, & fratre naturali, quem etiam coheredem habebat: Quaero, [an] hereditas ejus ad Titium naturalem fratrem ex causa substitutionis pertineat, an vero ad matrem? Respondi : ad primum casum non existentium heredum, substitutionem, de qua quaeritur, pertinere: non ad sequentem, si quis eorum postea decessisset intra pubertatem, cum in naturalis filii persona duplex substitutio locum habere non poterit: & ideo ad matrem legitimi filii hereditas ab intestato pertinet. §. 1. Paulus respondit, si omnes instituti heredes omnibus invicem substituti essent, ejus portionem, qui quibusdam defunctis postea portionem suam repudiavit, ad eum 12 solum, qui co tempore supervixit, ex sub stitutione pertinere. 46. IDEM [lib. 13. Responsorum.] pAterfamilias primis tabulis posthumo herede instituto, secundis sibi, vel filio, si intra pubertatem decessisset, Gajum Sejum fratrem suum substituit, deinde Titium Gajo Sejo: & postea sic dixit. quod fi Gajus Sejus frater metis primo loco substitutus , heres mihi es et, tunc Titio fideicommissum relinquo : Quiero, cum filius patri heres extiterit, eoque intra pubertatem mortuo , frater testatoris ei substitutione heres sit, an fideicommissum debeatur, cum ita relictum fit: Si Gajus Sejus frater suus fibi heres extitifet ? Respondi , fratrem defuncti qui in utrumque casum [institutus vel] substitutus est, filio impubere defuncto, ea, quae testator reliquit, praestare debere : nec adversari hac verba, quod fi Gajus Sejus mihi heres erit, tunc dari -volo , cum verum fit, eum & testatori heredem extitisse. 47. SCiEVOLA [lib. 2. Responsorum.] Q Ui habebat filium & filiam impuberes , instituto filio herede, - filiam exheredavit: St, fi filius intra pubertatem dccejjisset , filiam eidem substituit: sed filiae, si, antequam nuberet, decessisset, uxorem suam , item sororem suam substituit: Quaero, cum filia impubes prior decesserit, deinde frater ejus impubes, an filii hereditas ad uxorem & sororem testatoris jure substitutionis pertineat? Respondi, secundum ea, quae proponerentur, non pertinere. 48. IDEM [lib. singulari Qmestionum publice tractatarum.] CErvum communem habemus : hic heres scriptus est: St, fi heres o non fit, Mavius illi substitutus est: alterius jussu dominorum adiit hereditatem, alterius non: Quaeritur, an substituto locus sit, an non ? Et verius est, substituto locum esse. 13 §. 1. Titius heres esto: Stichum JhLevio do, lego: Stichus heres esto: fi Stichus heres non erit, Stichus liber heresque esto. In hac quXstione in primis quaerendum est, utrum unus gradus fit , an duo : '& an causa mutata fit substitutionis, an eadem permaneat. Et quidem in ple- risque quxritur, an ipse sibi substitui possit? Et respondetur, causa institutionis mutata substitui posse. Igitur si Titius heres scriptus sit, &, si heres non sit, idem heres jussus sit, substitutio nullius momenti erit. Sed fi sub conditione quis heres scriptus fit, pariantem substitutus [ est , ] causa immutatur: quoniam potest ex institutione deficere conditio, & substitutio aliquid adferre. sed si extiterit conditio , dux pura sunt, & ideo nullius momenti erit substitutio. Contra fi pure quis instituatur, deinde sub conditione sibi substituatur, nihil 15 facit substitutio conditionalisr nec mu- C. de instit. & substit. (9. /. Z8- §- l.supr. h. t. I. 2. §. 3. infir. de bonor. pofeff.secund. tub. (10. /. 3. in fin.supr. de liber. U post- hum. (11. v. /. 4. %.ult. supr.h.t. (12. v. I. 81. infir. de adquir. vel omitt. hered. (13. Vide tamen l. 65. infir. d. t. (14. I. 10. in fin.supr. h. t. (1;. I. 27 .supr. de hered. instit. I i i 3 tata 875 Digeftomtn Lib. XXVIII. Tit. VI. VII. tata intelligatur: quippe cum, [&] si extiterit conditio, du* purae sint institutiones, J Secundum haec proposita quaestio manifestetur , Titius heres eflo: Stichum JLLevio do , lego: Stichus heres eflo : fi Stichus heres non erit, Stichus liber heresque esto. Nos didicimus , quoniam eodem testamento & legatus sit Stichus, & libertatem accepit, prxvalere i libertatem : & , li prxvalet libertas, non deberi legatum: & ideo jussu legatarii non posse adire hereditatem. ac per hoc verum esse, Stichum heredem non esse : & ex sequentibus verbis libertatem illi competere, cum unus gradus videtur, f Quid ergo, si non adierit Titius ? Incipiet substitutione Stichus liber & heres esse. Porro, quamdiu non adit jussu legatarii, nec ex causa legati intelligitur legatarii esse effectius; & ideo certum est, illum heredem non esse, ac per hoc ex his verbis, ß heres non erit, Stichus liber heresque esto , liber & heres existet. Hoc autem, quod sentimus, Julianus quoque in libris suis probat. §. 2. Si pupillus substitutum sibi servum alienaverit, cumque emptor liberum heredemque instituerit: nmnquid iste in substitutione habeat substitutus universum? Et si quidem pupillus ad pubertatem pervenerit, necessarius 2 ex testamento emptoris heres extitit: sin vero intra pubertatem decesserit, ex substitutione quidem liber & heres sit, & necessarius patri pupilli; emptori autem voluntarius 3 heres extitit. T I T. VII. DE CONDITIONIBUS 4 INSTITUTIONUM. 1. ULPIANUS [lib. ;. ad Sabinum.] CUb impoffibiti 5 conditione, vel alio mendo factam institutio- 0 nem placet non 6 vitiari. 2. IDEM lib. 6. ad Sabinum. CI testamento comprehensum sit, ille servus, ß meus erit, ant qui o meus erit, cum moriar, heres esto : quatenus accipiatur meus 7, quaeritur? Et si quidem alienavit in eo usumfructum , nihilo minus ipsius est: si vero partem in eo alienavit, an deficiat conditio institutionis , quaeritur ? Et verius est, non defecisse conditionem , nisi 8 evidentissimis probationibus testatorem voluisse apparuerit, pro hac conditione haec verba inseruisse, fi totus servus in dominio ejus remanserit: tunc enim parte alienata , conditio deficit. §. 1. Sed si duo servi ita sint heredes instituti: Primus & fecundus, fi mei erunt, cum moriar, liberi U heredes sunto, St alter ex his sit alienatus, Celsus recte putat, sic accipiendum, atque si singulos separatim sub eadem conditione heredes instituisset. 3. PAULUS [lib. 1. ad Sabinum.] CI ita heres institutus sim, ß decem dedero ; & accipere nolit 9 , O cui dare jussus sum : pro impleta conditione habetur. x 4. ULPIANUS [lib. 8. ad Sabinum.] CI qui ita sint instituti : Sisocii una bonorum meorum permanserint o usque ad unnossedecim, heredes sunto: Inutilem esse institutionem secundum verborum significationem , Marcellus ait: Julianus autem, quoniam & ante habitam hereditatem iniri societas potest, quasi rei futurae , valere institutionem : quod est verum. §. 1. Idem Julianus scribit, num , qui ita heres institutus est, ß servum hereditarium non alienaverit, caventem coheredi implere conditionem: exterum , si solus heres scriptus fit, sub impossibili conditione heredem institutum videri, qux sententia vera est. ;. PAULUS [lib. 2. ad Sabinum.] CI heredi plures 10 conditiones conjunctim datae sint, omnibus o parendum est; quia unius loco habentur: si disjunctim 11 sint, cuilibet. 6. ULPIANUS [lib. 9. ad Sabinum.] CI quis ita institutus sit, ß monumentum post mortem testatoris in ^ triduo proximo mortis ejus fecisset: cum monumentum in tft- duo perfici non polsit, dicendum erit, conditionem evanescere , quasi impossibilem. 12 7. POMPONIUS [lib. ;. ad Sabinum.] CI quis sub conditione heredes instituisset, ß invicem cavijseut, s c O legata eo testamento rclicia reddituros : placet, remitti eis conditionem : quia ad fraudem Legum respicerent, quae vetarent, quosdam legata capere, quamquam [&] si cautum esset in ipsa actione exceptione 13 tuendus esset promissor. 8. ULPIANUS [lib. 50. ad Edictum.] Q Uae sub conditione jurisjurandi 14 relinquuntuf, a Praetore re- - probantur: providit enim , ne is, qui sub jurisjurandi conditione quid accepit, aut omittendo conditionem, perderet hereditatem, legatumve, aut cogeretur, turpiter accipiendi conditionem jurare, voluit ergo, eum, cui sub jurisjurandi conditione quid relictum est, ita capere, ut capiunt hi, quibus nulla talis jurisjurandi conditio inseritur: & reste. Cum enim faciles sint nonnulli hominum ad jurandum contemptu religionis, alii perquam timidi t; metu divini numinis ulque ad superstitionem, ne vel hi, vel illi, aut consequerentur aut perderent, quod relictum est, Prxtor consultiffime intervenit. Etenim potuit is, qui voluit factum, quod religionis conditione adstringit, sub conditione faciendi relinquere: ita enim homines aut facientes admitterentur, aut non facientes deficerentur conditione. §. 1. Hoc Edictum etiam ad legata pertinet, non tantum ad heredum institutionem. §.2. In fideicommiffis quoque oportebit eos, qui de fideicommisso cognoscunt, subsequi Praetoris Edictum, eapropter, quia vice legatorum funguntur. §. 3. Et in mortis causa donationibus dicendum est, Edicto locum esse: si forte quis caverit, niß jurajfet se aliquid faSurum, restituturum, quod accepit, oportebit itaque remitti cautionem. $. 4. Si quis sub jurisjurandi conditione, & praeterea iL sub alia sit institutus, hic videndum est, an remittatur conditio. Et magis est, ut remitti jurisjurandi conditio debeat, licet alii t conditioni parendum habeat. §. ;. Sed si sub jurisjurandi conditione sit institutus , uut ß decem [ millia ] dederit , hoc est , alternata conditione, ut aut pareat conditioni, aut juret: aliud quid videndum, numquid remitti ei conditio non debet, quia potest alteri conditioni parendo , esse securus. Sed est verius , remittendam conditionem : ne alia ratione conditio alia eum urgeat ad jusjurandum. §. 6. Quoties heres jurare jubetur, daturum se aliquid, velfatlurum, quod non improbum est, actiones hereditarias non alias habebit, quam 17 si dederit, vel fecerit id, quod erat jussus jurare. §. 7. Mortuo 18 autem, vel manumisso Sticho, vivo testatore, qui ita heres institutus est, ß jurajfet, se Stichum manu- missurum, non videbitur defectus conditione [heres:] quamvis verum fit, compellendum eum manumittere, si viveret, f Idem est, & si ita heres institutus esset quis, Titius heres eflo, ita ut Stichum manumittat: aut, Titio centum ita lego, ut Stichum manumittat. Nam mortuo Sticho, nemo dicet fummovendum eum : non videtur enim defectus conditione , si parere conditioni non possit: implenda est enim voluntas, si potest. §. 8. De hoc jurejurando remittendo non est necesse adire Praetorem, semel enim in perpetuum a Prae- tore remissum est, nec per singulos remittendum. Et idcirco, ex quo dies legati cesserit, remissum videtur, etiam ignorante scripto herede. Ideoque in herede legatarii recte probatur , ut post diem legati cedentem , si decesserit legatarius, debeat heres ejus actione de legato uti, quasi pure legato relicto ei, cui heres extiterat. 9. PAULUS [lib. 4;. ad Edictum.] f^Onditiones, quae contra bonos 19 mores inseruntur, remittendas sunt: veluti, ß ab hostibus patrem suum non redemerit 20 > fi parentibus suis, patronove alimenta non prostiterit. 10. ULPIANUS [lib. 8. Disputationum.] TNstitutio talis, fi codicillis 21 Sejum heredem scripsero, heres esto, non est inutilis in quovis herede instituto, praeter filium : est enim conditionalis institutio, nec videtur hereditas codicillis :: da- (1. /. 14. in pr. infr. de legat. 2. I. 10. in fin. infr. de manumijs. testam. I. $0. infr. de sideicommiss. libert. I. 20. infr. de reg. jur. '2. /. 71. §. 1. infr. de adquir. vel omitt. bered. (3. I. 54. in fin. % "upr. de bered, inflit. (4. Lib. (,. C. 25. v. I. 3. infr. de condit. £f demonflr. §. 10. Inst. de hered. inftit. (fi. Excip. /. 16. infr. h. t. (7. l.Zq.infr. de legat. 3. (8. I. 68. §. 2. infr. d. t. (9. 1 . 24. infr. de condit. demonftr. I. 161. infr. de reg. jur. (10. §. 11. Inst. de hered. inflit. I. 13. §. 2. infr. de reb. dub. I. 129. infr. de verb. oblig. (11. I. 78. in fin. infr. de condit. 9- infr. de adquir .vel omitt. hered. (19./. 5°- infr. infr. de legat. 3. LIBER VIGESIMUS NONUS. TIT. I. DE TESTAMENTO 1 MILITIS. 1. ULPIANUS [lib. 45. ad Edictum.] M ilitibus liberam testamenti factionem primus quidem Divus Julius Cafar concessit; sed ea concesso temporalis erat, t Postea vero primus Divus Titus dedit, f Post hoc Domitianus, f Postea Divus Nerva plenissimam indulgentiam in milites contulit: eamque & Trajanus secutus est : & exinde Mandatis inseri coepit caput tale. [ Caput ex Mandatis: ] Cum in notitiam meam prolatum ßt , subinde testamenta (d) tjnu- militonibus reliSla proferri, qua poffint in controversiam deduci, fi ad diligentiam Legum revocentur , & observantiam : secutus animi mei integritudinem erga optimos fidelijstmofque commilitones , fimp licitati eorum consulendum existimavi: ut quoquo modo 2 te/tati fuijfent, rata estet eorum voluntas. Faciant igitur testamenta , quomodo volent: faciant , quomodo poterint; fujstciatque adbonotut» suorum divisionem faciendam nuda 3 voluntas testatoris. §■ Miles autem appellatur, vel a militia , id est, duritia , quam pro no- (1. Lib. 6 . C. si. 2. Inst. n. (r> Inst. de militar. teft.in pr. (3. I. 1;. §. I. infr. U. t.. bfe i 88 ! De testamento militis.' 882 bis sustinent; autä multitudine; aut a malo , quod arcere milites solent; [aut ä numero mille hominum : ] ducitum ä Grxco verbo , tractum a tagmate : nam Graci mille hominum multitudinem foiy um appellant, quasi millesimum quemque dictum, unde ipsum ducem %od-xc-/j,-i appellant, f Exercitus autem nomen ab exercitatione traxit. 2. GAJUS lib. i;, ad Edictum provinciale. T\E militis testamento ideo feparatim proconsul edicit, quod ■ optime novit, ex Lonstitutionihus Principalibus propria atque singularia jura in testamenta eorum observari. z. ULPIANUS [lib. 2. ad Sabinum.] OI miles, qui destinaverat communi jure testari, ante defecerit, " quam testaretur: Pomponius dubitat. Sed cur non in milite diversum probet ? neque enim , qui voluit jure communi testari, ftatim beneficio militari renunciavit : * nec credendus est quis- quam genus testandi eligere ad impugnanda sua judicia: sed magis utroque genere voluisse propter fortuitos casus, quemadmodum plerique pagani solent, cum testamenta faciunt per scripturam , adjicere, velle hoc etiam vice i codicillorum valere : quisquam dixerit, si imperfectum sit testamentum , codicillos non esse ? nam fecundum nostram sententiam etiam Divus Marcus rescripsit. 4. IDEM [lib. 1. ad Sabinum.] J Ure militari surdum 2 vj mutum testamentum facere posse ante causariam 3 missionem , in numeris manentem , placet. 5. IDEM [lib. 4. ad Sabinum.] Milites etiam 4 his, qui heredes extiterunt, possunt substituere 1 inhis duntaxat, qux sunt ex testamento eorum consecuti. 6. IDEM [lib. ad Sabinum.] CI miles unum ex fundo heredem scripserit, creditum, quantum ad residuum patrimonium, intestatus decessisse : * miles enim pio; parte testatus potest decedere , pro parte intestatus. 7. IDEM [lib. 9. ad Sabinum.] QUi jure militari testatur, etsi ignoraverit prägnantem uxorem, v '*-vel non fuit prsgnans, hoc tamen animo fuit, ut vellet, quisquis sibi nascetur, exheredem esse : testamentum non rumpitur. 8- MARCELLUS [lib. 10. Digestorum.] TDemest, & si adrogaverit filium , neposve successerit in locum A filii. 9. ULPIANUS [lib. 9. ad Sabinum.] TDemque erit dicendum, & fi nato filio, vivo se, maluit eodem A testamento durante decedere: nam videtur jure militari refecisse testamentum. §. 1. Ut est rescriptum ä Divo Pio ineo, qui cum esset paganus, fecit testamentum, mox militare6 cce- pit: nam hoc quoque jure militari incipiet valere, si hoc maluit miles. 10. IDEM lib. 11. ad Sabinum. pAcere testamentum hostium potitus nec jure militari potest. 7 11. IDEM lib. 45. ad Edictum. JjX 8 militari delicto capite damnatis testamentum facere licet super bonis duntaxat 9 castrensibus: sed utrum jure militari, an jure communi, quxritur ? Magis autem est , ut jure militari eis testandum sit: nam cum ei quasi militi tribuatur jus testandi, consequens erit dicere, jure militari ei testandum: quod ita intelligi oportet, si non sacramenti fides rupta sit. §. 1. Si miles incertus 10, an fui juris sit, testamentum fecerit: in ea conditione est testamentum ejus, ut valeat, nam & si incertus, an pater suus vivat, testamentum fecerit, testamentum ejus valebit. §. i. Si filiusfamilias ignorans patrem suum decessisse , de castrensi peculio in militia testatus sit : non pertinebunt ad heredem ejus patris bona, sed sola 11 castrensia. ia. PAVINIANUS [lib. 6. Responsorum.] Milites enim ea duntaxat, qux haberent, scriptis relinquunt. IZ. ULPIANUS [lib. 45. ad Edictum.] JDem est, & si de testamento mutando cogitavit: non quia adimere volebat castrensia bona heredi scripto , sed quia de paternis testari volebat, & alium heredem scribere. §. 1. Sed fi jam veteranus deceflit, universa 12 bona etiam paterni ad heredem pertinere castrensium, Marcellus libro undecimo Digestorum scribit. Neque enim jam potuit de parte bonorum testari. §. 2. Et deportati, ic fere omnes, qui testamenti factionem non habent 13 , ä milite heredes institui possunt. Sed si servum preme heredem scribat, institutio non valebit, sed si mortis tempore in civitate inveniatur, institutio incipit convalescere , quasi nunc data hereditate. Et generaliter in omnibus id poterit dici, quos miles scribit heredes , ut institutio incipiat vires habere, si mortis tempore talis inveniatur, ut ä milite institui poterit. §. 3. Si servum proprium, quem liberum esse credidisset, miles heredem fine libertate instituit: id ea conditione est, ut institutio non valeat. §. 4. Cum miles in testamento suo servo libertatem dederit, eidemque & a primo, & a secundo herede per fideicommissum hereditatem reliquerit: quamvis & primus heres, & substitutus, priusquam adierint hereditatem , mortem obierunt, non debere intestati exitum facere, Imperator noster cum Divo Severo rescripsit, sed perinde habendum est , ac si eidem servo libertas simul & hereditas directo data esset: qux utraque ad eum pervenire testatorem voluisse, negari non potest. 14. MMCIANUS [lib. 4. Fideicommissorum.] 'JstRaclabatur , an tale aliquid & in paganorum testamentis indul- geudum esset? Et placet, non sine distinctione hoc fieri: sed si quidem vivo testatore & sciente decessissent, nihil novi statuendum : si autem ignorante, aut post mortem ejus, omnimodo subveniendum. 1$. ULPIANUS lib. 45. ad Edictum. JN fraudem plane creditorum nec miles amplius, quam unum necessarium facere poterit. §. 1. Sicut autem hereditatem miles nuda 14 voluntate dare potest, ita & adimere potest. Denique si cancellaverit testamentum suum, vel inciderit 15, nullius erit momenti. Si tamen testamentum cancellaverit, & mox valere voluerit, valebit ex suprema voluntate. J Et ideo cum miles induxisset testamentum suum , mox annulo suo fignasset, qui super ea re cogniturus erit, considerabit, quo proposito id fecerit, nam si mutatae 16 voluntatis eum prenituilie probabitur, renovatum testamentum intelligetur: quod si ideo, ne ea, qux scripta fuerint, legi possint, causa irriti facti judicii potior existimabitur. §. 2. Testamentum ante militiam factum a milite, fi in militia decesserit, jure militari valere, si militis voluntas contraria non sit, Divus Pius rescripsit. §. 3. Si quis fe scribat heredem in testamento militis, non remittitur ei Senatusconsulti prena. §. 4. Miles Scad 17 tempus heredem facere potest, & alium post tempus, vel ex conditione, vel in conditionem. §. 5. Item tam sibi 18, quam filio, jure militari testamentum facere potest, & soli filio, tametsi sibi non fecerit: quod testamentum valebit, si forte pater vel in militia , vel intra annum militix decessit. §. 6. Bonorum possessionem, ultra tempora 19 Edicto determinata, nec militis posse agnosci, Papinianus libro quarto decim« quxstionum scribit: quia generalis est ista determinatio. 16. PAULUS [lib. 43. ad Edictum.] r\Otalem fundum si legaverit miles, non erit ratum legatum, propter Legem Juliam. 20 17. GAJUS [lib. 15. ad Edictum provinciale.] £1 certarum i mo« heredes instituerit miles, veluti alium urbanorum prxdiorum, alium rusticorum, alium exterarum rerun}: valebit institutio: perindeque habebitur, atque si sine partibus heredes eos instituisset, resque-omnes suas per prxeeptionem cuique legando distribuisset. §. 1. Julianus etiam ait, si quis alium ca- jlrenjium rerum , alium c&terarum fcripstjfet , quasi duorum hominum duas hereditates intelligi: ut etiam in xs alienum, quod in castris contractum esset, solus is teneatur, qui castrensium rerum heres institutus esset; extra castra contracto xre alieno is solus obligetur, qui exterarum rerum heres scriptus esset, f Cui scilicet conveniens videtur respondiOe, ut, ex quaqua causa debeatur militi , vel huic heredi, vel illi ipso jure debeatur, f Quod si alter- (1. l.ult.%. i.C.de codicill. (2. §. 2 .Inft.h.t. (3. /. 17.C. eod. (4. I. 6. infin.C. eoi. (;. 1. 11. in sin. I. 12. I. 19. inpr, l. 37. insir. l.i. I. 2. C. eod. §. 5. Inst. de bered, inftit. I. 19. §. 2. infr. de castrensi pecul. (6. 1. eo. §. 1. infr. §. 4 .Inst. h. t. (7. 1. 8. inpr.fupr. qui testam, facerepqf. (g. I. 6. §. 6 .fupr. de injuft. rupt. irritofallo testam, l.i, infr. de veterun. & milit.fuccejs. (9. 1. 13. C. h. t. (10. T 0 t.i. I, /.9. infr. de jure codicill. (11. v. /. 6.fupr. h. t. (12. t. 19. §.2. infr. de castrensipecul. (13. /. 7-§■ x - i>if r - de legat. 3. /. 9. C. h.t. (14. l.i. in sin. pr.supr. eod. (1;. I. 20. in sin. infr. eod. (16. /.25. in sin. infr. eod. (17. 1. 19- in sin. I. 41. inpr. infr. I. 8. C. eoi. ( 18. /. 2. §. I -fupr. devulg. & pupill.subfiit. (19. §. 4. insin. Inst. de benor.pojjejs. (20. I. un. §. i>. C. de rei uxor. aci. utra 88z Digestorum Lib. XXIX. Tit. L 884 utra pars bonorum ®ri alieno, quod ex ea causa pendebit, non sufficiat, & propter hoc is, qui ex ea parte heres institutus est , non adierit: alterum , qui adisset, compellendum ede , aut defendere totam hereditatem , aut totam creditoribus solvere. §. r. Si eodem testamento miles eundem heredem , deinde exheredem scripserit : adempta videtur hereditas, cum * in paganorum testamento sola hereditas exheredatione adimi I non possit. §. Z. Si pater a filiofamilias milite ex castrensi peculio heres institutus, omissa causa testamenti, aliquid ex peculio possidebit, dolove malo fecerit, quo minus possideret: datur in eum legatorum actio. §. 4. Si miles testamentum in militia fecerit, codicillos post 2 militiam , & intra annum missionis moriatur: plerisque placet, in codicillis Juris civilis regulam spectari debere : quia non sunt a milite Facti: nec ad rem pertinere, quod testamento confirmati sunt, f Ideoque in his legatis, qua: testamento data sunt, legi Falcidi® locum 3 non esse: atinhis, qune codicillis scripta sunt, locum esse. 18. TRYPHONINUS [lib. 18. Disputat.] CI vero composita utraque legata , tam qu® testamento, quam o quee codicillis data sunt, ultra dodrantem sint, quxritur, quatenus minuantur ea, in quibus Falcidia locum habet? Commodissime autem id statuetur, ut ex universitate bonorum insolidum solutis legatis, qute testamento miles dederat, id, quod supererit, pro dodrante & quadrante dividatur inter heredes, & eos, quibus codicillis legata data sunt. §. l. Quid ergo, si consumant universorum bonorum quantitatem legata, quae testamento data sunt: utrum nihil ferent hi, quibus codicillis legatum est, an aliquid ? Et quoniam , si adhuc miles haec quoque kgasset, contribuebam tur 4 omnia, & pro rata ex omnibus decedebat ea portio, quam amplius legaverat, quam in bonis habuerat, nunc quoque idem fiat ; deinde constituta quantitate legatorum, qua: codicillis data sunt, ex summa, quae efficiebatur debita , si aequo jure omnia deberentur , quartam deducat his solis , quibus codicillis legata sunt. §. 2. Quod fi, post utraque legata solida computata, deprehenderetur, quod remaneat apud heredem , non tamen sufficiens quart® eorundem legatorum : quod ei deest, detrahatur his solis, quibus codicillis legata data sunt. 19. ULPIANUS [lib. 4. Disput.] Q Uaerebatur, ii miles, qui habebat jam factum testamentum, • aliud fecisset; & in eo comprehendisset, fidei heredis committere, uo_ t 'iores tabv.Uc valerem : quid juris esset? Dicebam: militi licet pia , testamenta facere: sed sive simul fecerit, sive separarim , uti, ut -valebunt, si hoc specialiter expresserit: nec superius per inferius rumpetur; cum & ex parte heredem instituere postit, hoc est,. ex parte 9 testato, ex parte intestato decedere. Quinimo & fi codicillos ante fecerat, poterit eos, per testamentum sequens cavendo, in potestatem institutionis redigere, & efficere directam institutionem , quae erat precaria. Secundum haec in proposito referebam, fi hoc animo fuerit miles, ut valeret prius fastum testamentum, id, quod cavit, valere oportere : ac per hoc effici, ut duo testamenta sint: Sed in proposito cum fidei heredis committatur, ut valeat prius testamentum, apparet, eum non ipso jure valere vfiluisse, ied magis per fideicommissum , id est, in canlam fideicommissi & codicillorum vim prioris testamenti convertisse. §. 1. Utrum antem totum testamentum in eam caulam conversum sit, hoc est, & heredis institutio , an vero legata tantum, & fideicommissa, & libertates , quxritur? Sed mihi videtur non solum cietcra prxter institutionem heredis , sed & ipsam institutionem in causam fideicommissi vertisse: nisi aliud testatorem scripsisse probetur. §. 2. Si quis ä milite heres ad tempus (1 scriptus isset, L alius ex tempore: quxritur, an posterior heres a priore relicta legata sebet ? Et arbitror, hunc non debere , nisi alia voluntas militis probetur. 20. JULIANUS [lib. 27. Digesturum.] Tribunus militum , si intra dies certos, quam successor ejus in J castra venerat, manens in castris codicillos Fecerit, & ibi decesserit: quoniam definit militis loco haberi, postquam succedor ejus in castra venit, ideo communi jure civium Romanorum codi- (1. L 13. §. i.Jupr. de liber..&pofthum. I. I. §. penult. supr. de bis , qua in teflam. dei. l.6.-infin.supr. de bered, inftit. (2. /.17. infr. ud leg.Falcid. (3. I. 12. C. b. t. L 3. §. i. infr. ad SC. Tre- bett. (4. Lu.§. 9. infr. ad leg. Falcid. (;. I. 6. supr. h. t. (6. L if, $, Aesup. eod.. (7. 1 . 9 , §, i.fupr. eod. (8- i. ij. §. l.susr. QUo Ni- ei cilli ejus sftimandi sunt. §. 1. Cum aliquis facto testamento mi» litare cceperit, id quoque testamentum, quod f 7, antequam militare coeperit, fecerat, aliquo casu In teil igitur militis tempore ka- ctum. veluti fi tabulas inciderit 8 , & legerit testamentum , ae rursus suo signo signaverit; amplius fi & aliquid interleverit, perduxerit, adjecerit, emendaverit, quod si nihil horum inciderit, testamentum ejus ad privilegia militum non pertinebit. 21. AFRICANUS [lib. 4. Qusstionum.j od constitutum est, ut testamentum militia: tempore facium etiam intra 9 annum fojl mljswnem vuleret , quantum ad verba ejus, ad eosduntaxat, qui mitti solent , id beneficium pertinere existimavit: secundum quod neque Prsfectos , neque Tribunos , aut exteros, qui successoribus acceptis militare delinunt, hoc privilegium habituros. 22. MARCIANUS [lib. 4. Institutionum.] A I lies 10 siliusfamilias, si capite minutus fuerit, vel emancipa- A tus , vel in adoptionem datus a patre suo: testamentum ejus valet , quasi ex nova voluntate. 23. TERTYLLIANUS [lib. sing. de Castrensi peculio.] TDem, & si paterfamilias miles de castrensibus rebus duntaxat testatus, adrogandum se dederit. Si vero missus jam hoc fecerat , non valet testamentum. 24. FLORENTINUS [lib. 10. Institutionum.] [ Alvus 11 Trajanus Statilio Severo ita rescripsit : Ii privilegium, quod militantibus datum efl, ut quoquo modo facta ab his testamenta rata sint, Jic intcil.gl debet, ut utique prius conflare debeat , teft unten tum fuctim ejfe : quod affine scriptura , o « non militantibus fleri potest. Si ergo miles, de cujus bonis apud ie quariiur, convocatis ad hoc hominibus, ut voluntatem suam teft aretur, ita locutus eft, ut declararet, quem veliet ßbi rjfe heri dem, & cui libertatem tribuere : po: eft videri, Jitte scripto kac modo e se teftatus, & voluntas ejus rata habenda eft. Casterum p (ut plerumque sermonibus fieri solet) dixit alicui, ego te heredem facio , aut tibi bona mei relinquo: non oportet hoc pro testamento observari. Hec 12 uBcrum magis inter eft , quam ipsorum , quibus ii privilegium datum est, eiufiuodi exemplum non admitti ; ulioquin nonfi.ijficulter post mortem alicujus militis testes exifterent, qui adfirmarent se au.ujse dicentem aliquem, relinquere se bona, cui visum Jit: §5 per hoc judicia vera subvertuntur. 25. MARCELLUS [lib. singulari Responsorum.] Tritius ,'priusquam Tribunus legionis factus esset, testamentum fecit; & postea cinctus, manente eodem, defunctus est : Qus- ro , a 11 militis testamentum videatur esse ? Marcellus respondit: Testamentum, quod ante tribunatum fecisset , nisi postea ab eo factum, dictum esse probaretur, quod valere vellet, ad commune jus pertinet. Constitutionibus enim Principum non militum testamenta , sed qu® a militibus facta sunt, confirmantur : sed plane fecisse testamentum eum interpretandum est, qui se velle testamentum , quod ante fecerat, valere, aliquo modo declaravit. 26. MACER [lib. 2. Militarium.] 'TEstamenta eorum , qui ignominia causa missi sunt, statim desinunt militari jure valere : quod anni 13 spatium testamentis eorum, qui honestam vel causariam miffionem meruerunt, tribuitur. H. 1. Jus testandi de castrensi [peculio] , quod siliisfamilias militantibus concessum est, ad eos, qui ignomiui® causa miffi sunt, non pertinet: quod hocpr®mii loco merentibus tributum est. 27. PAPINIANUS [lib. 6. Responsorum.] r\Enturio secundo testamento posthumos heredes instituit, neque substitutos dedit, quibus 11011 additis ad superius testamentum se redire testatus est: Csetera, qu® secundo testamento scripsit, esse irrita placuit: nisi nominarim ea confirmasset, ad priorem voluntatem reversus. 28. ULPIANUS [lib. 36. ad Sabinum.] sflVm fiiinsfamilias miles decessisset, filio impubere herede instituto, eique substituisset in avi potestate manenti, tutoresque dedisset: Divi fratres rescripserunt, substitutionem 14 quidem valere , tutoris 19 autem dationem non valere: quia hereditati qui- eod. (9. I. 26. in pr. infr. eod. (10. I. 6. in fin. supr. de itijuft. ruft. irritofacio testam. §. 9. Inft.h.t. (11. §.i.Inft.cod. (i 2. I. 7. C. de rescini. vevd. d. §. I. (iZ. /. 21. supr. I . Z8- fi fi ’- 5 - C. §.. 3. Inft. h. t. (14. /. q.supr. eod. (19. I. 41. §• 2- hisr. eod. U i-supr. de teßam.. tuU U 40. supr,. de admin. ifl serie, tut- 885 De testamento militis. 886 dem fu» miles qualem vellet substitutionem Facere potest , verum- tarnen alienum jus minuere non potest. 29. MARCELLUS [lib. io. Digestorum.] CI ä milite scriptus heres sua sponte adierit hereditatem, &roga- tus totam hereditatem restituerit : ex Trebeliiano transeunt actiones. §. I. Miles i testamento suo manumittendo, nihil efficit in eo, cujus libertas lege fElia Sentia , vel aliqua impeditur. §. 2. Edictum Prietoris, quo jusjurandum 2 heredibus institutis legatariisque remittitur, locum habet etiam in militum testamentis : lient etiam in fideicommissis, f Idemque fi turpis 3 eilet conditio. §. 5. Patri [ ejus, ] qui in emancipatione ipse manumissor extitisset, contra tabulas testamenti dandam bonorum posselfionem partis debit* placet: exceptis his rebus , quas in castris adquisis- set: quarum liberam testamenti factionem habet. 30. PAULUS [lib. 7. Qo»stionum.] ■VTAm in bona castrensia non esse dandam 4 contra tabulas filii militis bonorum posselfionem, D. Pius Antoninus rescripsit, zi. MARCELLUS [lib. 13. Digestorum.] CI miles Titio & Sejo servum legaverit, & eum Titius manumi- O sulet deliberante Sejo, moxque is legatum omisisset: liberandum fore dico; quia & fi heres servum alicui legatum interim manumisisset, deinde legatarius; repudiasset , liber esset. 3:. •MODESTINUS [lib. 9. Regularum.] ' CI secundum probabilem voluntatem militis hereditas ejus non adeatur, nec res castrenses heredibus compcruut. 33. TERTYLLIANUS [üb. sing. de Castrensi peculio.] CI filiusfamilias miles fecisset testamentum more militi», deinde O post mortem patris posthumus ei nasceretur: utique rumpitur ejus testamentum. Verum si perseverasset in ea voluntate, ut vellet adhuc illud testamdntum valere : valiturum illud , quasi rur- str.n aliud factum; si modo militaret adhuc eo tempore , quo nasceretur ille posthumus. §. 1. Sed si filiusfamilias miles fecisset testamentum, deinde postea, vivo eo, & adhuc avo quoque super- ftite , nasceretur ei posthumus, non rumpitur ejus testamentum: quia cum id, quod nasceretur, in potestatem ejus non perveniret, uon videtur lutis heres adgnafei. Ae ne avo quidem suo hunc nepotem posthumum, cum vivo filio nasceretur, suum heredem protinus adgnasci: & ideo nec avi testamentum rumpi : quoniam, licet in potestate avi protinus esse inciperet, tamen antecederet eum filius. §. 2. Secundum qu», fi filiusfamilias miles testamentum fecerit, & omiserit posthumum per errorem , non quod volebat exheredatum; deinde posthumus , post mortem avi, vivo adhuc filio, id est, patre suo , natus fuerit : omnimodo rumpet illius testamentum. Sed si quidem pagano jam illo facto, natus fit, nec convalescet ruptum : livero militante adhuc natus fuerit, rumpetur; deinde, li voluerit ratum illud esse pater, convalescet sic, quasi denuofactum. §. 3. Sed & si, vivo avo , naleatur posthumus , htc non rumpet continuo patris testamentum : fi supervixerit post mortem avi, vivo adhuc patre , rumpet 6 , quod novus illi nunc primum heres adgnaicitur. Ita tamen, ut nunquam possit duorum simul testamenta rumpere , & avi , & patris. 34- PAULUS [lib. 14. Quaestionum.] gjus militis, qui doloris impatientia 7, vel taedio vitae mori maluit, testamentum valere , vel intestati bona ab his , qui lege vocantur, vindicari, Divus Hadrianus rescripsit. §. 1. Militia missus intra annum testamentum facere ccepit, neque perficere potuit : Potest dici, solutum ita esse testamentum , quod in militia fecitli jure militia: fuit scriptum ; alioquin , fi valuit jure communi , non esse jure rescissum. §. 2. Nec tamen circa militem eadem adhibebitur distinctio : nam quocumque modo testamentum fecerit, noviilima voluntate rescindetur: quoniam voluntas quoque militis testamenti est. 35- IDEM [lib. 19. Qutestionum.] jyjllcs fi testamentum imperfectum 8 relinquat, scriptura , qu» . profertur, perfecti testamenti potestatem obtinet: nam mi- htis testamentum sola9 perficitur yoluntate. + Quique plura P er ifies varios scribit, fiepe facere testamentum tSdetur. (i. /. 4. C. h. t. (2. I. S.snpr. de condit, inft. (3. I. x 4. supr. d‘t. (4. l.x. §. 4. infr.Jt aparente quis manumijs. (q.l.i.infr. iemunumiff. (fi. /. 28. §. x.supr. de liber.&pofthum. bered. (7. l.d. §. 7 . supr, de mjujh rnpt. irrito facio testam. ( 8 . I.-4.supr. 36. IDEM [lib. 6. Responsorum.] jysllitis codicillis ad testamentum factis, etiam hereditas jtore videtur dari : Quare si partem dimidiam hereditatis codicillis dederit, testamento scriptus ex asse heres, partem dimidiam habebit : legata autem testamento data communirer debentur. §. t. Miles castrensium bonorum , & non castrenfiurn , diversis heredibus institutis, postea castrensium bonorum alios heredes instituit: Prioribus tabulis tantum abstulisse videtur, quantum in posteriores contulerit:. nec videtur mutare, etsi prioribus tabulis unus heres scriptus fuisset. §. 2. Miles in supremis ordinandis ignarus 10 uxorem esse praegnantem, ventris non habuit mentionem: Poft mortem patris filia nata, ruptum esse testamentum apparuit, neque legata deberi: fi qua vero medio tempore scriptus heres legata solvisset, utilibus actionibus fili» datis, ob improvisum casum esse revocanda; nec institutum, cum bona fidei possessor fuerit, quod inde servari non potuisset, prastari. §. 3. Veteranus moriens, testamentum jure communi, tempore militi* fastum, irritum esse voluit, & intestatus esse maluit: Heredum institutiones [ac substitutiones] in eodem statu mansisse placuit: legata vero petentes, exceptione doli mali secundum jus commune iummoveri: cujus exceptionis vires ex persona petentis »ftimantur; [&] alioquin potior est in re pari causa possessoris. 11 §.4. Miles jure communi testatus , postea testamento jure militi» super bonis omnibus facto, post annum militi» vita decesserat: prioris testamenti, quod ruptum esse constabat, non redintegrari vires constitit. 37. PAULUS [lib. 7. Qusellionum.] CJ duobus d milite liberto scriptis heredibus, alter omiserit hereditatem : pro ea parte intestatus videbitur defunctus decessisse , quia miles & pro 12 parte testari potest. & competit patrono ab intestato bonorum posselsio : nisi [ii] h*c voluntas defuncti probata fuerit, ut omittente altero, ad alterum vellet totam redire hereditatem. 38. IDEM [lib. 8- Qtuestionum.] t AUod dicitur, Ji miles intra 13 annum , quam mijfus efl , deccjse- rit , valere ejus tefiumentum, quod jure militari fecerat: verum est, etiam si post annum conditio institutionis extiterit, mortuo eo intra annum. Et ideo , si heredi filio substituerit, nihil filterest, quando filius moriatur: sufficit enim patrem intra annum obisse. §. t. Miles testamentum fecerat: deinde non ignominia causa missus, rursum cinctus est in alia militia : Qu»rebatur, an testamentum ejus, quod in militia fecerat, valeret? Quaesivi, utrum jure militari, an communi jure testatus est ? & si quidem communi jure testatus sit, nulla dubitatio est, quin valeat. Sed fi ut miles fecisset testamentum , agitare cceni, quando adsumptus fuisset, postquam desiit in numeris esse, utrum intra annum , an post annum ? Cognovi, intra annum eum adiumptum : ergo si, cum adhuc jure militari valeret, rursus eodem jure posset testari, nim- quid etiam post annum eo mortuo valeat testamentum ? Me movebat , quod alia militia est posterior. Sed humanius est dicere, valere testamentum , quali conjuncto munere militi». Non loquor de eo , qui voluit valere testamentum etiam adsumptus : hic enim quali in militia sequenti fecit testamentum, exemplo ejus, qui paganus fecit, deinde militare coepit. 39. IDEM [lib. 9. Qu»stionum.] CI filiusfamilias miles captus, apud hostes decesserit: dicemus , legem Corneliam etiam ad ejus testamentum pertinere. Sed quxramus , si pater ejus prius in civitate decesserit, relicto nepote exsilio, an similiter testamentum patris rumpatur ? Et dicendum est, 11011 rumpi testamentum : quia ex eo tempore, quo-captus est, videtur decelsisse. 40. IDEM [lib. II. Responsorum.]. T Ueius Titius miles notario [suo] testamentum scribendum notis Lj dictavit, & antequam literis proscriberetur, vita ciefimctuj- est: Quxro , au hac dictatio valere postit? Respondi, militibus quoquo modo velint, & quo modo possunt, testamentum facere concessum esse : ita tamen, ut hoc ita subsecutum esse legitimis 14 probationibus ostendatur. §. 1. Idem respondit-, ex testameuto ejus , qui jure militari testatus esset, servum , qui (licet sub con- h.t. (9. /. I. in fin. pr.fiipr.eod. (10. /. 9. I. 10. C. eod. (ii. /. 154. inpr. infr. dcreg.jus. (12. I. (s.fitpr.b. t. (13. V. /. 26. inpr. supr. eod. (14. /. 24. supr. eod. Kkk % 4itione] 888 887 Digestorum Lib. XXIX. Tit. I. II. ditione) legatum meruit i, etiam libertatem posse libi vindicare. §. 2. Idem (respondit:) Lucius Titius miles testamentum ita Fecit, Tamphila serva mea ex ajse mihi heres esto; alio deinde capite, Sempronio commilitoni suo eandem Pamphilam reliquit: cujus fidei commisit, ut eam manumitteret. Quxro , an heres esset Pamphila, atque fi directo accepisset libertatem ? Respondit, intel- ligendum, militem, qui ancillam suam heredem instituerat, ignorasse , posse xx ea institutione etiam libertatem ei competere : & ideo sine causa postea ä commilitone petisse , ut eandem manumitteret : cum ex priore scriptura libera 2 & heres effecta est, postea, nullo praejudicio voluntati facto, frustra legata est. 41. TRYPHONINUS [lib. 18. Disputationum.) TV/nies ita heredem scribere potest 3 : jQiioad vivit Titius , heres x esto ; post mortem ejus , Septicius. Sed si ita scripserit, Titius usque ad annos decem heres esto , nemine substituto , intestati causa post decem annos locum habebit. Et quia diximus ex certo tempore, (st usque ad certum tempus milites posse instituere heredem, his consequens est, ut antequam dies veniat, quo admittatur institutus, intestati hereditas deseratur. Et quod in bonorum portione ei licet, hoc etiam in temporis spatio, licet non modicum sit, ex eodem privilegio competat. §. 1. Mulier, in 4 qua turpis suspicio cadere potest, nec ex-testamento militis aliquid capere potest : ut Divus Hadrianus rescripsit. §. 2. Nec tutorem ei ;, qui in aliena est potestate, miles dare potest. §. 3. Si miles exheredaverit filium 5 vel, sciens eum filium suum esse , silentio praeterierit: an legatum ä substituto ejus dare postit, quxsitum est? Dixi, non posse, licet ampla legata reliquerit. §. 4. Exheredato miles.& emancipato filio substituere potest. Verum hoc jus in his exercebitur, qua: ab ipso ad eum, cui substituit, pervenerint; non etiam in Ilis, [sij qux habuerit, vel postea adquisierrt: nam & si filio suo , vivo adhuc avo, substituit, post adquisitam ei avi hereditatem, nemo diceret, ad substitutum pertinere. §. 5. Si militis adita non fuerit hereditas, an substitutio, quam pupillo fecit, valeat, quxri- tur ? Et consequens erit, hoc dicere : quia permittitur, militem filio facere testamentum, quamvis sibi 6 non fecerit. 42. ULPIANUS [lib. 4:. ad Edictum.) L,X eo tempore quis jure militari incipit posse testari, ex quo in numeros relatus est : ante, non: Proinde qui nondum in numeris sunt, licet etiam lecti tirones sint, & publicis expensis iter faciunt, nondum milites sunt: debent enim in numeros referri. 43. PAPINIANUS [lib. 6. Responsorum.) piliusfamilias equestri militia exornatus , & in comitatu Princi- A pum retentus, cingi confestim jussus, testamentum de castrensi [peculio) facere potest. 44. ULPIANUS [lib. 43. ad Edictum.) "DEscripta Principum ostendunt, omnes omnino, qui ejus sunt n gradus, ut jure militari testari non polfiut, si in hostico 7 deprehendantur, & illic decedant, quomodo 8 velint, & quomodo possint, testari: sive Prxses sit provincix, sive quis alius, qui jure militari testari non potest. T I T. II. DE ADQ.UIRENDA 9 VEL OMITTENDA 10 HERE- DITATE. i. PAULUS lib. 2. ad Sabinum. Q Ui totam hereditatem adqnirere potest, is pro parte eam scin- - dendo adire non 11 potest. 2. ULPIANUS [lib. 4. ad Sabinum.) CEd & si quis ex pluribus partibus in ejusdem hereditate institutus sit, non potest quasdam partes repudiare, quasdam agnoscere. 3. IDEM [lib. 6. ad Sabinum.) V^Uamdiu 12 prior heres institutus hereditatem adire potest, sub- (1. I. 7. C. eod. Nov. 78. c. 4. vers.fi enim. (2. I. 10. in sin. infr. de manumijf. testam. (3. I. 15. §. 4. /. 19. in sin. supr. I. 8- C. b. t. (4. /. 14. infr. de his qiuc ut indignis. /. e%.supr. h. t. 1. 2. supr. de testam, tut. (6. I. 15. §. $.supr. h. t. (7. l.un.in pr. infr. de honor, fojsejs. ex testam, milit. (8- l. 1;. C. h. t. (9. lib. 6. C. 30. (10. Lib. 6.C. 31. (11. I. 20. insin. C. de jure deliber. (12, l. 69. infr. h. t. I. 37. inpr.supr. de bered, instit. L 4. supr. de injuft. rupt. irrito facio 'testam. (13. /. 18- infr.h.t. (14. I. 93. §. I. infr. eod. §. ult. in sin. Inst. de bered, qualit. (15. V. I. 6. infr, de verb. oblig. (16. 1 . ult. in pr. vers.fve e contrario. C. de bon. stitutus non potest. 4. IDEM [lib. 3. ad Sabinum.) A7 Otte adire hereditatem non videtur, qui non potest i z adire. 5. IDEM [lib. 1. ad Sabinum.) JLfUtum 14, necnon surdum, etiam ita natos pro herede gerere, & obligari hereditati posse, constat. §. 1. Eum,««' 11; lege bonis interdicitur, [heredem) institutum posse adire hereditatem constat. 6. IDEM [lib. 6. ad Sabinum.) Q Ui in aliena est potestate, non potest invitum 16 hereditati obliga- — re eam, in cujus est potestate: ite aeri alieno pater obligaretur. §. 1. Sed in bonorum possessione placuit, ratam 17 haberi posse eam, quam citra voluntatem agnovit is, qui potestati subjectus est. §. 2. Sed & si legitima hereditas filio delata sit ex Senatusconsulto Orficiano matris, idem erit probandum. §. 3. Sed & si non adierit filius , diu 18 tamen possedit pater hereditatem , credendus est admisisse hereditatem, ut D. Pius & Imperator noster rescripserunt. §. 4. Si is, qui putabat 19 se filiumfamilias, patris jussu adierit: eum neque sibi , neque ei, qui jussit, quxsisse hereditatem constat. quamquam is, quem pater jussit adire , & deeeffit, si adierit jam mortuo patre, obliget se hereditati : ut Julianus lib. xxxi. Digestorum scripsit. Nam eum, qui dubitat, utrum filiusfamilias, an paterfamilias morte patris factus sit, posse adire hereditatem, magis admittit. §. 5. Interdum filiifamilias & fine aditione adqui- rent hereditatem his , in quorum sunt potestate, utputa si nepos ex filio exheredato, heres sit institutus; patrem enim suum fine aditione faciet heredem, & quidem necessarium. §. 6. Sed si quis heres institutus adoptetur ä filio exheredato, necessarium eum non facit, sed juberi debet, ut adeat: quoniam mortis tempore in potestate non fuerit. Nam per eum quis exiliere necessarius non potest , qui ipse non esset extaturus. §. 7. Celsus lib. xv. Digestorum scripsit, eum, qui metu verborum , vel aliquo timore coactus, fallens adierit hereditatem , sive liber fit, heredem non 20 fieri placet; sive servus sit, dominum heredem non facere. 7. PAULUS [lib. 1. ad Sabinum.) jsjl quis filiumfamilias heredem instituerit, & ita scripserit, si mihi Titius iste filiusfamilias heres non 21 erit, Sempronius heres esto: filio adeunte jussu patris, substitutus excluditur. §. 1. Si filius, prius quam sciret se necessarium extitisse patri heredem, decesserit, relicto filio necessario : permittendum est nepoti, abstinere se avi hereditate, quia & patri 22 ejus idem tribueretur. §. 2. In omni successione, qui ei 23 heres extitit, qui Titio heres fuit, Titio quoque heres videtur esse, nec potest Titii omittere hereditatem. 8. ULPIANUS lib. 7. ad Sabinum. AI Ore nostrx civitatis neque pupillus, neque pupilla, sine tuto- A ris auctoritate obligari possunt 24: hereditas autem quin obliget nos xri alieno, etiam si non sit solvendo, plus quam manifestum est. De ea autem hereditate loquimur, in qua non succedunt hujusmodipersonx quasi necessarix. §. 1. Impubes 2;, qui in alterius potestate est, si jussu ejus adierit hereditatem, licet consilii capax non fuerit, ei adquirit hereditatem. 9. PAULUS [lib. 2. ad Sabinum.) pUpillus si fari 26 possit, licet hujus xtatis fit, ut causam adqui- A rendx hereditatis non intelligat,,quamvis non videatur 27 scire hujusmodi xtatis puer: neque enim scire,neque decernere talis aetas potest, non magis, quam furiosus: ) tamen cum tutoris auctoritate hereditatem adquirere potest: hoc enim favorabiliter eis prxstatur. 10. ÜLPlANuiT [lib. 4. ad Sabinum.) CI ex asse heres destinaverit partem habere hereditatis, videtur in assem 28 pro herede gessisse. 11. POMPONIUS [lib. 3. ad Sabinum.) JLVIpuberibus 29 liberis omnimodo abstinendi potestas sit: puberibus autem ita, si se non immiscuerint. qua liber. (17. /. 24. in pr. infr. rutam rem haberi. I. I. C. qui admitti ad bon.pojfejf. (18. l. 10. C. de petit, bered. I. 4. C. de jure deliber. (19. I. 96. infr.h.t. (20. Obii./. 21. §. supr. quod me- tus caus. (21. I. 40.supr. de bered, instit. (22. I. qt.inpr.infr. b. t. (23. I. ult. circa med. C. de bered, instit. I. 3. supr. de bered , petit. I. 194. infr. de reg.jur. (24. /. 43. infr. de oblig. (st act. (25. I. 7. §. 1. infr. debonor.pojsejs. (26. 1 . 18. §. alt. C. de jure deliber. (27. I. 26. inpr.supr, dejurejur. Luit. supr. dejur. (st fasti ignor. (28. /. 80. infr.h.t. (29. L 57. in pr. vers. sed impuberibus. infr. eod. 12. UD* 889 De adquirenda vel omittenda hereditates 890 ii. ULPIANUS [lib. 11. ad Edictum.] "CI, qui se non miscuit hereditati paternae, sive major sit, sivemi- •*-' nor, non eile necesse, Praetorem adire : sed sufficit, se non miscuisse hereditati. f Et est in semenstribus Viviis Soteri & Vi- ctorino rescriptum , non efle necejje pusillis in integrum restitui ex »vito contrailu , quorum pater constituerat non agnoscere hereditatem , neque quicquam amoverat, vel pro herede gejerat. 13. IDEM [lib. 7. ad Sabinum.] TS, qui heres institutus est, vel (is) cui legitima hereditas delata est, repudiatione 1 hereditatem amittit. Hoc ita verum est, si 1 in ea causa erat hereditas , ut & ad iri posset, eseterum heres institutu»sub conditione, si ante conditionem existentem repudiavit , nihil egit, qualisqualis Fuit conditio : etsi in arbitrium col- lataest. §. 1. Si quis dubitet 3, vivat testator, necne; repudiando nihil agit. §. 2. Substitutus quoque similiter, si ante repudiat , quam heres institutus decernat de hereditate: nihil valebit repudiatio. §. 3. Neque filiusfamilias repudiando sine 4 patre, neque 5 pater sine filio, alteri nocet 6: utrique autem possunt repudiare. 24. PAULUS [lib. 2. ad Sabinum.] TDem est etiam , fi legitima hereditas filiis obvenit. x 15. ULPIANUS [lib. 7. ad Sabinum.] TS, qui putat se necessarium, cum fit voluntarius, non poterit repudiare: nam plus 7 est in opinione, quam in veritate. 16. IDEM [lib. 24. ad Edictum.] ■pT e contrario, qui se putat necessarium , voluntarius exiliere '*■' non potest. 17. IDEM [lib. 7. ad Sabinum.] pjEcis, qui non valere testamentum , aut falsum esse putat, re- x pudiare potest. Sed si certum 8 sit, falsum non esse , quod falsum dicitur, sicut adeundo adquirit, ita & repudiando amittit hereditatem. §. 1. Heres institutus, idemque legitimus, si quasi institutus repudiaverit, quasi9 legitimus non amittit hereditatem. sed si quasi legitimus repudiavit, si quidem scit se heredem institutum, credendum est utrlimque repudiasse : si ignorat, ad neutrum ei repudiatio nocebit; neque ad testamentariam , quoniam hanc non repudiavit; neque ad legitimam , quoniam nondum ei fuerat delata. 18. PAULUS [lib. 2. ad Sabinum.] TS io potest repudiare, qui adquirere potest. 19. IDEM [lib. s9. ad Edictum.] Q Ui hereditatem adire, vel bonorum possessionem petere volet, -certus 11 esse debet, defunctum esse testatorem. 20. ULPIANUS lib. 61. ad Edictum. pRo 12 herede gerere videtur is, qui aliquid fecit quasi heres. Et generaliter Julianus scribit, eum demum pro herede gerere, qui aliquid quasi heres gerit, pro herede autem gerere , non esse facti, quam animi 13: nam hoc animo esse debet, ut velit esse heres. Csterum si quid 14 pietatis [caufe fecit], si quid custodia: causa fecit, si quid quasi non heres egit, sed quasi alio jure dominus, apparet non videri pro herede gessisse. §. 1. Et ideo solent testari liberi, qui necessarii existunt, non animo heredis se gerere, quE gerunt: sed aut pietatis, aut custodis causa, aut pro suo. Utputa patiere, sepelivit 15 , vel justa ei fecit i si animo heredis , pro herede gessit: enimvero, si pietatis causa hoc fecit, non videtur pro herede gessisse. Servos hereditarios pavit, jumenta aut pavit, aut distraxit: si hoc ut heres gessit, pro herede ; aut si non ut heres, sed 16 ut custodiat, aut putavit sua, aut, dum deliberat, quid fecit , consulens ut salva sint res hereditaria , fi forte ci non placuerit pro herede gerere , apparet non videri pro ' erede gessisse, t Proinde & fi fundos, aut ades locavit , vel fulsit , vel [si] quid (i . Inst. de hered. qualit. in sin. §. 5. Jnst. de bon. pulse s. I. 1. §. 3. infr.sitab. testam, nullte extab. unde liberi. I. 1. §. 6. ii.fr. defttccejs. ediä. I. 4. inpr. infr. quis ordo irpojsejf. I. 22. §. I. C. de jure delib. 1 . 4. C. de repud. vel abstin. hered. (2. Adde /. 45. §. 1. ififr. de U- gat. 2. (3. v. /. 23. infr. h. t. (4. /. ult. inpr. C. debun. qualt- h U. C. de jure deliber. (6. arg. I. 1. §. 1. infr. defuc- cejs. edici. -(7. Immo vide l. 2. §. 2. §. 15. infr.pro emptore. 1. 11. Vtt/L delegat. I, 9. §. 4 supr. de jur.psi sicli ignor, (8. I. 30. in sin. infr. h. t. (9. I. 41. /. 76. in sin. infr. eod. I. 2. in pr. infr, unde legitimi, l.i. §.11, infr. dejuccejs. edici. I. 91. infr. de rcg.jur. 1 . 13. C. de dure deliber. (10. /. n.fupr.h.t.l.ipn. insin.infr.de aliud fecit, non hoc animo, quasi pro herede gereret: sed dum ei, qui substitutus est, vel ab intestato heres extaturus, prospicit; aut res tempore perituras distraxit: in ea causa est, ut pro herede non gesserit, quia non hoc animo fuerit. §. 2. Si quid tamen quasi heres petit, sed ex his , qua ad heredem extraneum non transeunt; videamus, an oneribus se immerserit hereditariis, utputa a liberto parentis operas petit; has heres extraneus petere non potuit; hic tamen petendo consequi potest. Et constat, pro herede eum non gessisse: cum petitio earum etiam creditoribus competat, & maxime futurarum. §. 3. Sed & qui in fepulchrum hereditarium mortuum intulit, obligari paternis creditoribus non est existimandus, ut Papinianus ait: qu» sententia humanior est, licet Julianus contra scripserit. §. 4. Papinianus scribit filium heredem institutum, qui se bonis paternis abstinuit, vulgo putare quosdam, si a statulibero pecuniam accepit, a creditoribus conveniendum: sive nummi peculiares fuerint, sive non fuerint, quia ex defuncti voluntate accipitur, quod conditionis implenda: causa datur. Julianus autem , & si non abstinuit, idem existimavit, f Ita demum autem pro herede gesitse ait Papinianus, si solus heres sit. Ceterum si coheredem habeat, & coheres adiit, non est cogendus (inquit) is, qui accepit ä statulibero , actiones creditorum suscipere, nam, cum se filius abstinet, idem debebit consequi 17 jure Prastorio', quod emancipatus consequitur , qui hereditatem repudiavit: quo facto, statuliber filio nominatim pecuniam dare jussus, potuisset non heredi dando ad libertatem pervenire, f Itaque tunc pro herede geri dicendum esse ait, quoties accipit, quod citra nomen & jus heredis accipere non poterat. §. ;. Si fepulchri violati filius aget , quamvis hereditarii, quia nihil ex bonis patris capit, non videtur bonis immiscere, hac enim actio poenam & vindictam 18, quam rei persecutionem continet. 21. IDEM [lib. 7. ad Sabinum.] gl quis extraneus rem hereditariam quasi subripiens, vel expilans tenet, non pro herede gerit: nam admissum contrariam voluntatem declarat. §. 1. Interdum autem animus 19 solus eum obstringet hereditati: utputa si re non hereditaria quasi heres usus sit. §. 2. Sed ita demum pro herede gerendo adquiret hereditatem, si 20 jam sit [ei] delata. Ureterum ex quibus causis repudiantem nihil agere diximus, ex iisdem causis, nec pro herede gerendo quicquam agere , sciendum est. §. 3. Si quis partem 21 , ex qua institutus est, ignoravit, Julianus scribit, nihil ei nocere, quominus pro herede gereret. Quod & Cassius probat, si conditionem , sub qua heres institutus est, non ignorat: si tamen extitit conditio, sub qua [substitutus] est. Quid tamen, si ignorat conditionem exti- t.sse ? Puto, posse 22 adire hereditatem : quemadmodum si ignoret, au coheredis, cui substitutus est, repudiatione portio ei delata sit. 22. PAULUS [lib. 2. ad Sabinum.] Ciis, ad quem legitima hereditas pertinet, putaverit defunctum servum suum esse, & quasi peculium ejus nactussit: placet, non obligari eum hereditati, p Idem ergo dicemus, (ut ait Pomponius) si quasi libertini fui, cum ingenuus esset, bona [ejus] occupavit. Nam * ut quis pro herede gerendo obstringat se hereditati, scire 23 debet, qua ex causa hereditas ad eum pertineat: veluti adgnatus proximus justo testamento scriptus heres , antequam tabui» proferantur, cum existimaret intestato patremfamilias mortuum, quamvis omnia pro domino fecerit, heres tamen non erit. f Etidem juris erit, si 24 non justo testamento scriptus heres, prolat s tabulis, cum putaret justum esse : quamvis omnia pro domino administraverit, hereditatem tamen non adquiret. 23. POMPONIUS [lib. 3. ad Sabinum.] TN repudianda hereditate, vel legato, certus 25 esse debet de suo jure is , qui repudiat. rcg.jur. (11. /.32. in pr. infr. h. t. (12. %. ult. Inst.de hered' qualit. (13. I. 5. C. de jure deliber. (14. I- I. C. d. t. I. I. C. de repud. vel abstin. hered. (15. I. V). in sin.fupr. famil. ereife. (16. 1.4. C. unde legit. I. I. C. de repud. vel abstin. hered. (17. /. 57. in pr. infr. h. t. (18.1 ■ 6. in sin. I. 10. in sin. infr. defepulchro viol. (19. I. 88- infr. h. t. (20. I. 27. I. 69. infr. eod. I. 17. C. de jure delib. (21. /. 5. insin.fupr. fi pars hered. pet. (22. Vide tamen l. 21. infr. de condit. U demonstr. (23. I. 93. inpr. infr. h. t. 1. I. §. 4. infr. de honor, pojfes.fecund. tub. §. ult. List, de hered. qualit. (24. I. 6. infr. de bon. pojfes.fecund. tab. (2;. /. 13. §. 1, /. 15./.16. /. vp.fupr.h.t. K k k 3 24. UL- / 89 ! Digestorum Lib. XXIX. Tit. II. 892 24. ULPIANUS [lib. 7. ad Sabinum.] TrUit qumftionis, an pro herede gerere videatur , qui pretium I ” hereditatisomittendm causa capit? Et obtinuit, hunc pro herede quidem non gerere, qui ideo accepit, ne heres sit: in Edi- ct llm tamen Prxtoris incidere, sive igitur ä substituto [non] heres accepit, sive a legitimo, mortis causa accepisse videtur, f Idem- que erit, & si non accepit, sed promissa sit ei pecunia: nam & stipulando 2 mortis causa capit. • 25. IDEM [lib. 8- ad Sabinum.] CI quis mihi bona fide serviat servus alienus, jussu meo heredita- " temadeundo, nihil promovebit, necadquiret mihi: nec Fructuarius quidem servus. §. 1. Servus municipum , vel collegii, vel decuria:, heres institutus , manumissus, vel alienatus , adibit hereditatem. §. 2. Si fisci servus sit, jussu procuratoris 3 Cadaris adibit hereditatem, ut est sie pe rescriptum. §. Z. 8i quis plane servus pcciuc fuerit effectus, ad gladium, vel ad bestias, vel in metallum damnatus , si fuerit heres institutus, pro 4 non scripto hoc habebitur : idque Divus Pius rescripsit. §. 4. Julium ejus, qui in potestate habet, non est simile tutoris auctoritati , qux interponitur perfecto negotio, sed prxcedere debet 5, ut Gajus Cassius lib. N. Juris Civilis scribit: L putat, vel per internuntium fieri posse , vel per epistolam. §. 5. Sed utrum generaliter , quacunque tibi hereditas fuerit deluta, an specialiter? Et magis placet, (ut Gajus Castius scribit) specialiter debere mandare. §. 6. An nominatim de vivi hereditate mandari postit, quaeritur? Sed. ego non puto recipiendum , ut de vivi hereditate mandetur, f Plane, si rumor fuit lucium Titium dcceJJTfe , poterit ei mandare, ut, si heredem scripsit eum, adeat: aut si' clausie adhuc tabulae sunt, L sit incertum, an filius scriptus sit heres. §. 7. Sed quid , si mandavit, ut hereditatem colligat? an videtur mandasse , ut adeat? (Juni fi , ut petat bonorum pofejjtonem ? aut, ut rem hereditariam distrahat ? Aut quid, si petitam bonorum possessionem ratam habuit, mox silius adeat hereditatem? Vel quid, si pro herede gerere mandavit, silius adiit hereditatem ? An jussu videatur adiisse, dubitari potest? Imo verius est , ex his omnibus aditionem esse introducendam. §. 8. Pater filio ita scripsit Scio ,fili, quod pro tua prudentia invigilabis hereditati delata tibi Lucii Titii : Puto, jussu patris adisse. §. 9. Quid, Ii mandavit, si expedit adire, adito ? ji putas expedire [adire] , adito i Erit jussu aditum. §. 10. Si coram Titio jussit adire , si arbitrio Lucii Titii : reste puto jussisse. §. II. Sed si mandavit quasi ex asse instituto , & inveniatur ex parte: non puto ex jussu adisse. Quod si ex parte jussit, potest ex asse adire, f Aliter atque si mandavit quasi ab intestato , & ex testamento adiit: nam non puto quicquam egisse. At si cx testamento mandavit, poterit & ab intestato : quoniam non fecit deteriorem conditionem patris, f I.lcmque & si quasi instituto pnecepit, & inveniatur substitutus, vel contra. §. ! 2. Sed si mandavit, ut patris adiret, sit autem & impuberi substitutus, non sufficit jussum. §. 13. Flaue si sic mandavit, si qua ex testamento Lucii Titii deferatur hereditas , potest defendi, jussu adiisse. §. 14. Sed fi postcaquam jussit, poenitentiam egit, prius quam adires, nihil agit adeundo. §. 1;. Item si fe adrogandum dederit, priusquam silius adiret, non est adquisitahereditas. 26. PAULUS [lib. 2. ad Sabinum.] CIego& servus meus, vel silius, heres institutus sit : sijussero o vd fervo adire, statim & ex mea institutione me heredem esse Pomponius scribit : Idem L Marcellus probat, & Julianus. ' »7. POMPONIUS [lib. 3. ad Sabinum.] ■\TEminem pro herede gerere posse vivo 6 eo, cujus in bonis ge- rendum sit, Labeo ait. r8. ULPIANUS [lib. 8. ad Sabinum.] A Risto existima:, Prxtorem 7 aditum facultatem facere debere heredi, rationes defuncti ab eo petere, penes quem deposita: sunt, deliberanti de adeunda hereditate. - 29. POMPONIUS [lib. 3. ad Sabinum.] VJUi heres institutus prohibeatur ab eo , qui una institutus jam hereditatem adiit, tabulas, literas , rationes inspicere mortui, unde scire posset, an sibi adeunda esset hereditas, non videtur pro herede gerere. 30. ULPIANUS [lib. 8. ad Sabinum.] PUm quidam legationis 8 causa absens filium heredem institu- tum non potuisset jubere adire in provincia agentem, Divus Pius rescripsit Consulibus, subvenire ei oportere, mortuo filio -. eo quod reipublicx causa aberat. §. I. Quod dicitur, proam-im 9 3 filio posthumo heres, dum mulier pnegnans est, aut putatur ese, adire hereditatem non potest : sedJi scit non ejse praegnantem, potest: accipe proximus a ventre, qui liium heredem pariturus est. [Et] non solum ad testatos hxc verba , verum ad intestatos quoque pertinent. t Et in eo ventre idem accipias, qui legitimum vel consanguineum pariturus est : Quoniam * * mortis tempore , qui in utero est, quantum ad moram faciendam inferioribus, & libi Iccuni faciendum, Ii fuerit editus, pro jam nato habetur. [ f Idemque & per bonorum possessionem edictalem.] Denique Prstor ventrem mittit in possessionem. §. 2. Sive igitur putem prägnantem, sive sit revera pragunns, qua: eum paritura est, qui suus lieres futurus est, adire hereditatem non possum: quoniam in eo est, ut rumpatur testamentum : nisi Ii proponas ventrem institutum , vel exheredatum. §.3. Quod dicitur, si putatur este praegnans, sic accipiendum [est], si dicat fe prägnantem, f Quid ergo, si ipsa 110:1 dicat, sed neget, alii dicant praegnantem esse? Adhuc adiri hereditas non potest: finge obstetrices dicere, f Quid, si ipse putat solus? Ii justa ratione ductus , non potest adire: si fecundum multorum opinionem, potest. §. 4. Quid ergo , si praegnans Fuit, cum putaret heres 11011 esse praegnantem , & adiit, mox abortum factum est? Procul dubio nihil egerit. Toties igitur ei sua przfmnptio proficit, quoties concurrit cum veritate. §. 5. Sed & G ipsa mulier heres insticuta fit, quae fe praegnantem fingit, adeundo adqui- ret hereditatem. Per contrarium non adquiret, si fe putet pn- gnantem, cum non sit. §.6. Suum heredem, certum est, ex asse 10 heredem esse, etsi putat esse prägnantem mulierem, qua non est prxgnans. Quid, Ii unum in utero habeat, an ex parte dimidia sit heres? sive institutum posthumum proponas, live intestatum patrem decessisse : quod & Sextum [Proponium] opinatum Ter- tyllianus lib. IV. Quaestionum refert: putasse enim , sicuti [cum] vacuo utero suus ex asse heres est, ita & cum unmn gerit, nec per naturam humanae conditionis alium partum formare potest, (quod quidem post certum tempus conceptionis eveniet), ex parte dimidia & ignorantem fore heredem ; non 11 cx quarta, ut Julianus putat. §. 7. Scientia autem, vel opinio, si filiusfainilias, vel servus instituti sunt, utrum iplirum, an domini , vel patris accipienda fit? finge patrem pntasie praegnantem , filimn certum elfe finge, & sic adire: an adquirat hereditatem ? puto adquirere: sed contra , non adquirere. §. 8- Si certus 12 sum, non esse falsum testamentum, vel irritum, vel ruptum: licet dic.1r.1r esse, possum adire hereditatem. 31. PAULUS [lib. 2. ad Sabinum.] J^Eredi cum posthumo instituto reliqua: partes adarescunt 13, quse posthumo datae sunt, si certum iit non esse prägnantem , licet heres ignoret. 32. ULPIANUS [lib. 8. ad Sabinum.] UEres institutus , si putet testatorem vivere, quamvis jam defunctus sit: adire hereditatem non potest. 14 §. r. Sed & si scit, se heredem institutum , sed utrum pure, an sub conditione , ignoret, non poterit adire hereditatem, licet pure heres institutus sit: & sub conditione, licet paruerit conditioni. §. 2. Sed & si de conditione testatoris 1; incertus sit, paterfiimilias, an filiusfamisias sit, non poterit adire hereditatem : etsi ejus conditionis sit in veritate , ut testari potuerit. 33. PAULUS [lib. 12. ad Plautium.] (jUod si dubitet, apud hostes decessit, an civis Romanus: que- V '— niam utroque casu est jus adeundi, & in re est, ut possit adire , dicendum est posse adire. (1. 1 . 2. infr.Ji quis omijf. caus. testam. (2. V. /. 34. infr. de mort. cuus. donat. (3. 1 . I. §. ult.supr. deoffic. procar. Caesar. I. 46. §. 8. insr.de jure fisci. (4. /. 17. in pr. infr. de pten. (5. Immo vide 1 . 1. C. qui admitti ad bon. pojsejs. (6. /. 21. §. 2. 1 . 2,. §. (s.siupr. i. 32. in pr. infr. h. t. (7. 1 . 5. in pr. supr. de jitre dclib. (8. I. 86. infin. pr. infr. h. t. (9. /. 1. §. l^.supr. de insipie, ventre. 1 . 1. §.6. supr .si mulier ventris nom. (10. /. 5. in pr.siupr.sipars bered. I. Z. §. io. infr. desuis. (11. Obst. I. 3. siupr.fi pars bered. I. 28. infin- sitepr. de judic. (12. /. 17. in pr.siupr. h.t. (13. I. e>. infin.infr. de bon. pojsejs. (14. V. I. 19. I. zp.supr. h. t.l. I. tz. 4. infr. de bon. pojsejs. siecund. tab. I. 4. C. de postlim. (15. U 34. in pr. infr.h.t. *4. UL- 89Z De adquirenda vel omittenda hereditate. 894 34. ULPIANUS [lib. 8- ad Sabinum.] potest ? Illa rati» est, quod qui conditionem testatoris ignorat, an valeat testamentum , dubitat: qui de sua , de testamento certus est. §. 1. Sed & si , cum eilet pure institutus , putavit sub conditione, & impleta conditione, quam injectam putavit, adiit: an pos- sitadquirere hereditatem ? Cansequens est dicere, poste eum adire, maxime cum h:ec suspicio nihil ei offuerit, nec periculum ad tulerit. f Facilius quis admittet, si quis pure institutus , putabit se sub conditione institutum, conditionemque impletam , quam in eventum putabat: nam in nullo haec suspicio offuit. 35. IDEM [lib. 9. ad Sabinum.] CI quis heres institutus ex parte, mox Titio substitutus, antequam ^ ex causa substitutionis ei deferatur hereditas, pro herede gesserit : erit heres ex causa quoque substitutionis : quoniam invito 3 quoque ei adcrescit portio, f Idem dico, &si filiussamilias vel servus, jussu domini vel patris adierint hereditatem, mox emancipatus, ve!manumissus, ex causasubstitutionis adeant, erunt nanique heredes : sunt enim appendices procedentis institutionis. §.1. Si exclusus per conditionem sibi datam pater filium jussit adire : dicendum erit, cnui non quo liste suam portionem. §. 2. Sed fi ex duobus filiis unum jnsserit, debebit & alium filium jubere adire. 36. POMPONIUS [lib. 3. ad Sabinum.] CI ex sua parte dominus vel pater adierit: necessarium est jus- 0 sum 4, ut filius vel servus coheredes adeant. 5 37. IDEM [lib. 5. ad Sabinum.] IJEres in omne jus mortui, non tantum singularum rerum do- 11 minium, succedit: eum & ea , qux in nominibus ii ut, ad heredem transeant. 38- DLP1ANUS [lib. 43. ad Edictum.] CI duo sunt necessarii heredes, quorum alter se abstinuit, alter , 0 posteaquam prior abstinuit, immiscuit se : dicendum est, hunc non posse recusare, quo minus tota onera hereditaria subeat, qui enim scit, aut scire potuit, illo abstinente , se oneribus Forte implicitum , ea conditione adire videtur. 39. IDEM [lib. 46. ad Edictum.] Q Uamdiu 6 potest ex testamento adiri hereditas, ab intestato non -defertur. 40. IDEM [lib. 4. Disputationum.] QUxsitum est, an, licet quis paternx hereditatis nihil attingat, '"‘L aliquid tamen propter patris voluntatem habeat, vel faciat, an creditoribus paternis cogatur respondere ? utputa si impuberi fuerit substitutus : in qua specie Julianus lib. XX VI. Digestorum scripsit , incidere eum in Edictum , si se immiscuerit impuberis hereditati. nam qui judicium parentis oppugnaverit, non debet ex eadem hereditate quicquam consequi. Sed Marcellus eleganter distinguit : multum Interesse , utrum ex asse fuerit institutus [in] patris testamento, an ex parte : ut si ex parte, potuerit sine metu, remota pttfris iuccelfione, impuberis hereditatem amplecti. 41. JULIANUS lib. 26. Digestorum, jpllius, qui fe paterna hereditate abstinuit 7, si exheredati fratris hereditati fe immsscuerit, & pro herede gesserit, poterit ex substitutione hereditatem obtinere. 42. ULPIANUS lib. 4. Disputationum. TUlianus lib. xxvi. Digestorum scripsit: si pupillus paterna he- « re di täte se abstinuisset, deinde ei aliquis heres ext! risset, non 8 esse cum compellendum creditoribus paternis respondere, nisi substitutus ei fuit: inclinat enim in hoc, ut putet substitutum etiam patris onera subiturum. Qux sententia a Marcello recte notata est 1 impugnat enim utilitatem pupilli, qui ipse saltem potest habere lucceisorem. metu enim onerum patris, timidius quis etiam impuberis hereditatem adibit. Alioquin (inquit] & si frater fuit, omissa causa testamenti, ab intestato possidebit hereditatem : & quidem (t. /. 96. Infr. co.i. (2. /. 3-- §• all. supr. eod. (3. I. 5%. infin. I. 59. infin. infr. eod. I. 6. in fin.C, d impub. & aliissubftit. I. 20. in fin. C. de jure delib. I. un. §. 10. vers. in bis itaque. C. de cuduc. to!l. (4. 1. 26. jHpr.b.t. I. 25. infr. ß quis omijf. cnus. teftam. ($. Adde l. 80. infin , infr. h. t, (6. I. 70. in pr. infr. b. t. I. 89. infr. de reg. jux. 1 . 2. C. unde liberi. I. 8. C. commun. de succejs. (7. I. 17. §. 1. snpr.b.K (8. I. 7. §. I. i. \%. circafin, supr. I. 56. infr. eoi. (9. impune : * nec enim videtur voluisse fraudare 9 Edictum, qui sibi prospicit, ne oneribus patris pupilli hereditas implicaretur. Sed quod in fratre scripsit, credo ita intelligenduin, si non impuberis vino ^" l1 ^ t^°storis : exterum utique, si frater ä patre fratri iubstitutus impuberi sit, fine dubio necessarius heres existet. 9- 1. Si in iocietatem, quam vivo patre inchoaverat filius, polt mortem patris perseveraverit: Julianus recte distinguit, interesse, utrum rem emptam sub patre perficit, an novam inchoavit, nam. liquid novum in societatem inchoavit, non videri miscuisse here-, ditati patris , scripsit. §. 2. Si servum paternum filius manumi- ieritio, fine dubio miscuisse se paternx hereditati videbitur. 11 §. 3. Proponebatur silius ä patre de castrensi peculio servos comparasse, eosque ä patre manumittere rogatus, cum heres esset ab- eo institutus : Quaerebatur , si fe abstinuisset paterna hereditate.,, eosque manumisisset, an miscuisse se paterna: hereditati videatur? Dicebamus: nili evidenter quasi heres manumiserit, non debere euin calumniam pati, quasi se miscuerit hereditati. 43- JULIANUS [lib. 30. Digestorum.] JJEres 12 per servum hereditarium ejusdem hereditatis partem vel id , quod ejusdem hereditatis sit, adquirere non potest. ,44- IDEM [lib. 47. Digestorum.] QUotiens pupillus patri heres extitit, & abstinet fe hereditate quamvis patris bona sub creditoribus fiant, tamen rata haberi debent, quxeunque pupillus bona 13 fide gesserit: & ideo ei, qir. fundum tutore auctore, ä pupillo emerit, succurrendum erit: ut", filterest , pupillus solvendo sit, nec ne. .» 45; IDEM [lib. 1. ad Ursejum Eerocem.] ^Ditio hereditatis non est in opera servili. §. 1. Idcirco, fi servus dotalis 14 adierit, actione de dote eam hereditatem mulier recuperabit, quamvis ea, qux ex operis dotalium adquiruntur, ad. virum pertineant. §. 2. Et cum quxstus 15 & compendii societas initnr, quidquid ex operis luis socius adquifierit, in medium conferet, sibi autem quisque hereditatem 16 adquirit. §.3. Prxterea nec fructuarius 17 quidem servus jussu ejus , qui utiimfrustum in eo habet, adire hereditatem poterit. §. 4. Ex quod ä quibusdam respondetur, si liber homo , qui bona fide mihi serviebat, propter me heres institutus erit, posse eum jussu meo adire hereditatem ; potest verum esse, ut intelligatur non opera sua mihi adquirere , sed ex re mea : sicut in stipulando, & per traditionem.. accipiendo, ex re mea mihi adquirat. 46. AFRICANUS [lib. 1. Quxstionum.] QUm falsum testamentum diceretur: si quidem ipse heres accusaretur ; quoniam certus esse debeat, se falsum non fecisse , recte adibit hereditatem : sin autem alius argueretur citra conscientiam ejus, non potest adire; quasi dubitet verum esse testamentum. 47- IDEM [lib. 4. Quastionum.] { )Ui servum suum heredem institutum adire jusserat, prius quam v '~- il le adiret, furiosus 18 est factus: negavit, recte servum aditurum. quoniam non nisi voluntate domini adquiri hereditas potest : * furiosi autem voluntas nulla est. 48. PAULUS [lib. 1. Manualium.] gl quis alicui mandaverit, utji astir.uiverit , peteretJibi honorum- pojsejfonem & postquam ille petit, furere coeperit: nihilominus adquisita est ei bonorum possessio. Quod si, antequam ille petat , is, qui mandavit petendam , furere 19 cceperit: dicendum non est, statim ei adquisitain bonorum posseffionem. igitur bonorum posseifionis petitio ratihabitione debet confirmari. 49- AFRICANUS [lib. 4. Qnxstionum.] pUf' ,.m , etiam eo tutore auctore , qui tutelam non gerat, he- reuitatem adeundo obligari , ait. 50. MODESTINUS [lib. singul. de Eurematicis.] CI per epistolam fervo pupilli tutor hereditatem adire jnsserit: si post subscriptam epistolam tutor moriatur, antequam ex epistola servus adiret, nemo dicturus est, obligari postea pupillum hereditati. i. 77. §. 31. infr. de legat. 2. (10. I. 86. §• ult. infr. b. t. (11. Vide tamen /. 1. C. de jure delib. (12. I. 1. §. 16. infi. de adquir. vel amitt. pojsejs. (13. I. 6. §. I. infr.- de reb. auäor.jud. ptjfid. (14. I. 47. supr. de jure dot. (15. I. 13. I. 71. infin. supr. prosocio.. (16. I. 9. supr. d. t. (17. I. 25- inpr.supr. h. t. (.IS.- L 48* infr. eod. (19. I. 47. supr. eod* Si. AFRI- 895 Digestorum Lib. XXIX. Tit. II. E ;i. AFRICANUS [lib. 4. Qumstionum.] ■pUm , qui duobus testamentis ejusilem testatoris heres scribitur , cum dubitet, num posterius falsum sit, ex neutro eorum posse adire hereditatem, placet. tz. 1. Filiusfamilias heres scriptus patrem suum certiorem fecerat, videri Jibisolvendo ejse hereditatem : pater rescripserat, Jibi parum idoneam renunciari ; itaque debere eum diligentius explorare , U ita adire, fi idoneam compcris- fet: filius , acceptis literis patris, adiit hereditatem: Dubitatum est, an recte adisset ? Probabilius diceretur, quamdiu persuasum ei non Iit, solvendo esse hereditatem, patrem non obligasse. * §. 2. Sed iZ si quis ita dixerit, ß solvendo hereditas est, adeo hereditatem , nulla 1 aditio est. ;r. MARCELLUS [lib. 4. Institutionum.] /■''Um heres institutus erat filius, & habebat patrem furiosum, in ^ cujus 2 erat potestate : interponere se suam benevolentiam D Pius rescripsit, ut si filiusfamilias adierit, perinde habeatur, atque si paterfamilias adisset: permisitque ei L lervos hereditatis manumittere. §. 1. Qui ex parte heres institutus est pure, exparte sub conditione, solus : etiam pendente conditione, li adierit hereditatem , ex asse heres erit: quia solus heres futurus est omnimodo: nisi habeat in conditionalem partem substitutum. ;z. GAJUS [lib. 14. ad Legem Juliam & Papiam.] \Ui ex duabus partibus heres institutus fuerit, ex alia pure, ex — alia sub conditione 5 & ex pura institutione adierit & decesserit, postcaque conditio extiterit: ea quoque pars ad heredem ejus pertinet. §. 1. Qui semel aliqua ex parte heres extiterit, deficientium partes etiam invitus excipit, id est, [tacite ei deficientium partes etiam invito adcrescunt.] 54. FLORENTINUS [lib. 8. Institutionum.] TJEres quandoque, adeundo hereditatem, jam 3 tunc a morte successisse defuncto intelligitur. MARCIANUS [lib. 2. Regularum.] PUm hereditate patris necessarius heres se abstineat, conditio co- ^ heredi, sive suo, sive extraneo , defertur, ut aut totam agnoscat, aut a tota recedat: & ita se abstinere potest propter 4 alium, qui per suam personam non poterat. Si tamen creditores dicant, fe contentos esse ejus portione , quia non potest exonerari , nisi deferatur conditio : & alterius parte abstinere se creditores debent, ut ejus actiones ei, qui convenitur , dentur. ;6. ULPIANUS [lib. 57. ad Edictum.] CI is, qui immiscuit se hereditati, decessisset, deinde alter se 0 abstinet: eadem conditio deferenda est heredi ejus, quae & ipsi : quod Marcellus ait. 57. GAJUS [lib. 23. ad Edictum provinciale.] ■vrEcessariis heredibus non solum impuberibus, sed etiam puberi- bus, abstinendi 5 fe ab hereditate Proconsul potestatem facit: ut quamvis creditoribus hereditariis jure civili teneantur, tamen in eos actio non detur, si velint derelinquere hereditatem. Sed 6 impuberibus quidem, etiamsi fe immiscuerint hereditati, praestat abstinendi facultatem : puberibus autem ita, si fe non immiscuerint. §■ l. Sed tamen & puberibus minoribus viginti quinque annis, si temere damnosam hereditatem parentis appetierint, ex generali Edicto , quod est de minoribus viginti quinque annis , succurrit; eum, & si extranei damnosam hereditatem adierint , ex ea parte Edicti in integrum eos restituit, tz. 2. Servis autem necessariis heredibus , sive puberes, sive impuberes sint, hoc non permittitur. ^ p^ULUS [lib. 2. Regularum.] L7X parte heres institutus servus , & nondum adita hereditate a '*-* coherede ejus, liber & heres fit necessarius : quia non a coherede , sed a semetipso accipit libertatem : nisi ita institutus fuerit, cum mihi quis heres erit, Stichus liber est hei es esto. 59. NER ATIUS [lib. 2. Membranarum.] ) Ui patri heres extitit, si idem filio impuberi substitutus est, non -potest hereditatem ejus prxtermittere. Quod sic recipiendum Q- U r (1. I. 77. infr. de reg. jur. (2. I. %.fupr. de his, equi fui vel alieni jur. (3. I . 193. infr. de reg. jur. (4. 1 . 29. in /in. infr. deliberat. legat. (;. tz. 2. in sin. Inft. de hered. quulit. I . 89- in f r - de legat. 1. (6. 1. 11 .supr. h. t. (7. /. 10. tz. i.supr. devulg. (stpupill. substit. (8- 1- 3. C. de impub. ist aliissubstit. (9. tz. I. vers.ß ve- _ 896 est. [etiam] si vivo pupillo mortuus erit, deinde pupillus impubes decesserit: nam is, qui heres extiterit, pupillo quoque heres ne- ceflario erit: nam si ipsum invitum obligat, conjungi 7 eam pa. ternae hereditati, & adcrescendi jure adquiri cuicunque patris heredi , existimandum est. 60. JAVOLENUS lib. 1. ex Posterioribus Labeonis. Cilium emancipatum pater solum heredem instituit, &, ß i S heres non ejjct , servum liberum & heredem esse jusserat; filius, tan- quam pater demens fuisset, bonorum [ejus] posselsionem ab 'intestato petiit, & ita hereditatem possedit: Labeo ait, fi probaretur fana mente pater testamentum fecisse , filium ex testamento patri heredem esse. Hoc falsum puto: nam filius emancipatus cum hereditatem testamento datam ad fe pertinere noluit, continuo 8 ea ad substitutum heredem transit; nec potest videri pro herede gessisse , qui, ut hereditatem-omitteret, ex alia par« Edicti possessionem bonorum petat. Paulus. Et Proculus Labeonis sententiam improbat, & in Javoleni sententia est. 61. MACER lib. 1. de Officio Praesulis, gl minor annis , poiteaquam ex parte heres extitit, in integrum restitutus est: D. Severus constituit, ut ejus partis onus coheres suscipere non cogatur, sed bonorum possessio creditoribus detur, 62. JAVOLENUS [lib. 1. ex Posterioribus Labeonis.] A Ntistius Labeo ait: si ita institutus fit: Si juraverit, heres este : quamvis juraverit, non tamen eum statim heredem futurum antequam pro herede aliquid gesserit, quia jurando voluntatem magis suam declarasse videatur. Ego puto, satis eum pro herede ges- line, fi ut heres juraverit: Proculus idem : eoque jure utimur. tz- i- Si servus heres institutus, post jussum domini, antequam adiret, alienatus esset: novum jussum posterioris 9 domini, non jussum prioris exigitur. 63. [Libro singul. Regularum Pomponii MARCELLUS notat.] pUriosus adquirere sibi commodum hereditatis ex testament» non 10 potest, nisi [si] necessarius patri, aut domino heres existat. per alium autem adquiri ei potest: veluti per servum, vel eum, quem in potestate habet. 64. JAVOLENUS [lib. 2. ex Posterioribus Labeonis.] £Ervus duorum heres institutus , & adire jussus , fi alterius domini jussu adierit, deinde manumissus fuerit, poterit ipse adeundo ex parte dimidia heres esse. 64. PAULUS [lib. 2. ad Sabinum.] pT si substitutum haberet idem servus ita, ß heres nen erit , iHe heres esto , substitutus locum non habet, ir A6. ULPIANUS [lib. 61. ad Edictum.] £1 servus communis vel uni ex dominis, vel pluribus, vel omnibus heres extiterit necessarius : nullius eorum hereditate se poterit abstinere. 67. IDEM [lib. 1. Regularum.] £Ervus communis 12 ab extero heres institutus, si jussu unius adierit hereditatem, non pro majore parte interim heredem en» facit, quam pro dominica: deinde exteris sociis non jubentibus, tacito jure partes ei adcrescunt. 13 68- PAULUS [lib. 5. ad Legem Juliam & Papiam.] QUm solus servus heres institutus sit, sicut licet uno tempore ^ omnium dominorum jussu adire hereditatem, ita & separatis temporibus singulorum jussu recte adit, nam quia fepius.adit, non ex testamento, sed ex jure dominorum venire, utilitatis causa, videtur: ne alterius 14 festinatione, alterius jus lsdatur. 69. ULPIANUS [lib. 60. ad Edictum.] QUamdiu 1; institutus admitti potest, substituto locus non est: v '~-nec ante succedere potest, quam excluso herede instituto. Eveniet igitur, ut necelsarium sit remedium Praetoris, & circa denegandas primo actiones , & circa praestituendum tempus substituto: quia intra diem primo praestitutum , neque adire hereditatem potest, neque pro herede gerere. Is autem, qui tertio gradu scriptus ro alienatus. List , de hered. instit. (10. /.7. tz. 3. C. de cnrat.furiofi. (ii. Immo vide l. ult. inpr.supr. de vulg. st pupill.substit. (11. tz. 3. Inft. de hered. instit. (13. /. 3. in sin. infr. de bon. postes (14. I. ult. infr. de SC. SiUm. I. ;. tz. infr. de novi oper, nunc, (IJ. I. 2-supr. h.t. c. Wl p 897_ De adquirenda vel omittenda hereditate. 898 est, si primo deliberante secundus decedat, ipse potest succedere. Ergo exspectamus in lingulis , ut prius eis deseratur hereditas; tunc deinde, posteaquam delata est , exspectamus diem prostitutum : intra quem [diem] nisi aut adeat, aut pro herede gerat, denegamus ei actiones. 70. PAULUS [lib. ;7- ad Edictum.] TN plurium heredum gradibus hoc servandum est, ut, si testa- mentum proseratur, prius a scriptis incipiatur; deinde transitus fiat ad eos, ad quos legitima hereditas pertinet: etiam si idem fit, ad quem utroque modo pertineat, nam hoc gradatim consequitur , ut prius 1 ex testamento delatam , deinde legitimam repudiet. Idem juris est in bonorum possessione, ut prius scriptus repellat bonorum posseffionem : deinde is, qui ab intestato petere potest. §. 1. Si vero ei, ad quem legitima hereditas potest pertinere , conditio data sit, nihil constituere potest de legitima , antequam dies conditionis transeat: & sileo dicendum est, & in eo casu, si respondit neutram 2 hereditatem ad se velle pertinere, bona defuncti a creditoribus poflidenda [sunt]. 71. ULPIANUS [lib. 61. ad Edictum.] GI servum quis alienum ab hostibus redemerit, & heredem eum 0 cum libertate instituerit: magis puto fore eum liberum & necessarium heredem. Nam cum scribit ei libertatem, vinculo suo resolvit: & in hoc solum reddit jure postliminii , ut non iterum servus ejus fiat, cujus erat, antequam caperetur: (hoc enim fatis impium est) ; sed [ut] pristino domino suam »ftimationem omnimodo offerat, vel maneat ei obligatus, donec pretium solvat, quod libertatis favore introductum est. §. i. Si quis hac lege emptus sit, ut intra certum diem manumittatur, & cum libertate heres institutus sit: an ei succurrendum sit, ut se abstineat, videamus ? Magisque est, ut, donec 3 dies non extiterit, postit ei necessarius heres effici, & non postit [se] se abstinere : sin autem dies praeteritus fuerit, tunc non necessarius, sed voluntarius heres efficitur, & potest se abstinere secundum exemplum ejus , cui fideicommissaria libertas sub conditione debebatur. §. 2. Si quis dederit nummos domino, ut manumittatur: puto, huic omnimodo esse succurrendum. §. 3. Praetor ait, Jis er eam , em nve facium erit, quo quid ex eu hereditate amoveretur. §. 4. Si quis suus se dicit retinere hereditatem nolle, aliquid autem exhereditate amoverit: abstinendi beneficium non habebit. §. 5. Non dixit Praetor,^ quii amoverit, sed fi per eum, e um ve facium erit, quo quid ex ea hereditate amoveretur : sive ergo ipse amoverit, sive amovendum curaverit, Edictum locum habebit. §. 6. Amovife eum accipimus, qui quid celaverit, aut interverterit, aut consumpserit. §. 7. Ait Praetor, quo quid ex ea amoveretur : sive autem una res, sive plu- res fuerint amota:, Edicto locus est; sive ex ea hereditate sint, sive ad eam hereditatem pertineant. §. 8. Amovere non videtur, qui non callido animo, nec maligno rem reposuit. Ne is quidem, qui in re erravit, dum putat non este hereditariam. Si igitur non animo amovendi, nec ut hereditati damnum det, rem abstulit, sed dum putat non este hereditariam, dicendum est, eum amovisse non videri. §. 9. Hsc verba Edicti ad eum pertinent, qui ante quid amovit, deinde se abstinet: exterum si ante se abstinuit, deinde tunc amovit, hic videamus, an Edicto locus fit ? Magisque est, ut putem, istic Sabini sententiam admittendam : scilicet, ut furti potius actione creditoribus teneatur, etenim qui semel se abstinuit, quemadmodum ex post delicto obligatur ? 72. PAULUS [lib. j. ad Plautium.] HI quis heres ita scriptus fuerit, ut intra certum tempus adeat hereditatem: &, fi non ita adierit, alius ei substituatur ; prior autem heres, antequam adiret, decesserit: nemo dubitat, quin substitutus ultimum diem aditionis exspectare non solet. 73- IDEM [lib. 7. ad Plautium.] ]sjl quis , non quasi heres , sed quasi patroni silius, egens 4, a liberto paterno ali velit: procul dubio hoc extra causam est immiscendi se bonis paternis : & ita recte Labeo scribit. 74- IDEM [lib. 12. ad Plautium.] QUi putat se decem dare jussum , cum quinque jussus sit : si de tem dederit, fiet heres adeundo. §. x. At st quinque pu (i. I. 39.fupr.eod. (2. l.pq.infr. eoi. (3. /, 3-§. 3-supr. de bered, instit. I. ult. insin.supr. de vulg. &pupiU.subfiit. (4. I. ;. §■ 19- zo.supr, deagnoscend. U alend. liber. (;. I. 23. infr. de tendit, es demonfir. (fi. I, 21, C. de jure deliber . I. 59. in pr. fupr. tet se jussum dare, cum decem dare jussus est, & dat quinque 5 , non implet conditionem: sed ad aliquid proficit, ut, si adimpleverit reliquum, aliorum quinque datione videatur conditio esse impleta. §. 2. Qui bona fide servit, si quasi jussu 6 domini adierit, non obligabitur. §. 3. Similis est huic statuliber, qui jussus ab herede adire hereditatem , post conditionem libertatis existentem , cum hoc ignoraret, adiit. §. 4. De eo , qui heres institutus ab aliquo dubitat 7, [an] libertas ei ex testamento domini obtigerit, cum nesciat conditionem libertatis extitiffe, vel hereditatem s aditam, an adeundo heres fiat, videndum ? Julianus hunc diceret fieri heredem. . 75MARCELLUS [lib. 9. Digestorum.] J?X lemifse Titius heres scriptus est: quadrantis bonorum possessionem per errorem petit: Quaero, an nihil actum sit; an vero perinde omnia servanda sint, ac si quadrans nominatus non sit ? Respondit, magis nihil actum esse: quemadmodum cum ex semisse scriptus heres, ex quadrante per errorem adiit hereditatem. 76. JAVOLENUS [lib. 4. Epistolarum.] CI tu ex parte sexta lub conditione institutus fuisses heres, & omittente partem suam Titio, cui substitutus eras, ex substitutione adisses, deinde conditio jure sextantis extitisset: Quaero, an adire necclse habueris, ne sextans tuus intereat ? Respondit: nihil in- terest , utrum est substitutione prius adierit, an ex prima institutione : cum ab utraque caussa una aditio sufficiat, sextans itaque, qui lub conditionem datus mihi est, ad me solum pertinet. §■ f- Item si tu sextantis, ex quo institutus esses heres, oinise- ris aditionem : numquid dubitas, quin ex substitutione adeundo i itianac partis habiturus partem esses ? Respondit: non dubito quin , fi prima institutione adeundo heres esse possim , in potestate 9 mea sit, quam partem hereditatis aut amittere velim, aut vindicare. 77. POMPONIUS lib. 8- ad Quintum Mucium. JLliul dubitari potest, [an], si cum testamento heres institutus cs- lem ab eo, qui etiamsi intestatus decessisset, legitima hereditas ejus ad me pertineret: an simul 10 utramque hereditatem repudiare possim: quoniam , antequam ex testamento hereditatem repudiarim , legitima nondum ad me pertinet ? Verum eodem momento intelligor & ex testamento, & legitimam repudiare: licuti si legitimam velim ad me pertinere, cum sciam testamento mihi relictam , videbor ante repudiare testamentum , & ita legitimam adquilisse. 78- IDEM lib. 3;. ad Quintum Mucium. ITUo fratres fuerant, bona communia habuerant: eorum alter intestato mortuus, suum heredem non reliquerat: frater , qui supererat, nolebat ei heres esse: Consulebat, mim ob eam rem , quod communibus, cum sciret eum mortuum esse , usus esset, hereditati se alligalset? Respondit, nisi eo consilio usus esset, quod vellet se heredem esse, non ad stringi: itaque cavere debet, ne qua in re plus sua parte dominationem interponeret. 79. ULPIANUS [lib. 2. ad Legem Juliam & Papiam.] “DLacet, quoties 11 adquiritur per aliquem hereditas, vel quid aliud ei, cujus quis in potestate est, confestim ailquiri ei , cujus est in potestate : neque momento aliquo subsistere in persona ejus, per quem adquiritur: L sic adquiri ei, cui adquiritur. 80. PAULUS [lib. ;. ad Legem Juliam & Papiam.] CI solus heres ex pluribus 12 partibus fuero institutus, unam O partem omittere non possum : nec filterest , in quibusdam habeam substitutum , necne. §. 1. Idem puto, etiamsi aliis mixtus heredibus , ex pluribus partibus heres institutus sim : quod & hic, adeundo unam portionem , omnem acquiro , fi tamen delatae sint. §. 2. Item si servus meus ex parte heres institutus sit pure, ex parte sub conditione , dato scilicet coherede ; & jussu meo adierit: deinde eo manumisso conditio alterius portionis extiterit : verius est, non mihi esse adquisitam illam portionem , sed ipsum comitari. Omnia enim paria permanere debent in id tempus, quo alterius portionis conditio extet , ut adquiratur ei, cui prior portio adqui- dehered. inftit. (7. I. 96. infr. h. t. (8. v. 1. 1. §. 6. C. de caduc. tollend. (9. I. 17. §• l.fttpr. h. t. (10. I. 70. in fin. fupr. eod. (ii. 1. 10. infr. deadquir. rcr. domin. (12. I. 52. in fin. fupr. h. t. L 1 1 sita 899 Digestorum Lib. XXIX. Tit. II. 900 sita est. §. 3. Ego quidem puto , & si adhuc in potestate iit , iterum adeundum efic, si conditio extitcrit : & illud, quod dicimus ferne! adeundum, in eiusdem persona locum habet j non 1 cum per alium adquirenda est hereditas. 81. ULPIANUS [lib. 13. ad Legem Juliam & Papiam.] 'T’Otics videtur heres institutus , etiam in causa substitutionis X a, liste , quoties ndquircre libi possit: nam si mortuus 2 esset, ad heredem non transferret substitutionem. 82. TERENTIUS CLEMENS [lib. 16. ad Legem Juliam & Papiam.] CI servus ejus, qui capere non potest, heres instituatur, & ante- O quam jussu domini adeat hereditatem , manumissus, alienatus- ve sit, & nihil in fraudem Legis factum esset : ipse admittitur ad hereditatem. Sed & si partem capere possit dominus ejus , eadem dicenda sunt de parte , quam ille capere non potest, nihil enim jn- terest de universo 3 quxratur, quod capere non possit, an de portione. 83. ULPIANUS [lib. 18. ad Legem Juliam & Papiam.] CI totam, an partem, ex qua quis heres institutus est, tacite 0 rogatus sit restituere : apparet, nihil ei debere adcrescere : quia rem non videtur habere. 84. PAPINIANUS [lib. 16. Qusstionum.] ■yEntre prxterito, si filius, qui fuit emancipatus, aut exter, v heres institutus fit: quamdiu rumpi testamentum potest , non defertur ex testamento hereditas. Sed li vacua ventre mulier fuit, & incerto eo filius in familia retentus vita decebit: heres fuisse in- telligitur. emancipatus, aut exter, non aliter possunt hereditatem quxrere, quam si non esse prägnantem sciant. Ergo si ventre pleno sit mulier , nonne iniquum erit, interea defunctum filium heredi suo relinquere nihil ? & ideo Decreto filio succurrendum est : quia, sive frater ei nascatur , sive non nascatur , patri heres futurus est. Eadem que ratio facit, ut emancipato quoque subveniri debeat, qui alterutro casu rem omnimodo habiturus est. 85- IDEM [lib. 30. Quaestionum.] QI metus 4 causa adeat aliquis hereditatem : fiet, ut quia invitus heres existat, detur abstinendi facultas. 86. IDEM [lib. 6. Responsorum.] lJAnnonius Avitus, cum in Cilicia procuraret, heres institutus, 1 ante vita decesserat, quam heredem se institutum cognosceret: quin bonorum possessionem, quam procurator ejus petierat, heredes Aviti ratam habere non potuerant, ex persona defuncti restitutionem in integrum implorabant: qux stricto jure non competit, quia intra diem aditionis Avitus obisset. Divum tarnen Pium contra constituisse, Mxcianus libro Quxstionum refert in eo, ciui le- S nis 8 causa Romx erat ; & filium, qui matris delatam pos- iiem abiens amiserat, sine respectu ejus distinctionis restitutionem [locum] habere: Quod & hic humanitatis gratia obtinendum est. §. I. Rei perduellionis hereditatem, suspensa cognitione filius emancipatus, cui de patris innocentia liquet, potest quxrere. H. 2. Pro herede gejjife filium placet, qui 6 moliens , comperto matrem suam intestato vita decessisse, codicillis petit ab herede suo, »t maternorum bonorum servum manumitteret 7 , ac sibi, parentibusque suis in possessionem matris monumentum exstrueret. 87. IDEM [lib. to. Responsorum.] ■pUm Ionis patris_/e miscere convenit, qui remoto familiae vinculo, X ' pro herede gerere videretur : & ideo filius, qui tanquam ex bonis matris , cujus hereditatem suscepit, agrum ad hereditatem patris pertinentem T ut maternum , ignorans possedit , abstinendi consilium, quod in bonis patris tenuit, amisisse non videtur. §.. 1. Pupillis , quos placuit oneribus hereditariis esse liberandos, confusas actiones restitui oportet. 88- PAULUS [lib. 1. Quxstionum.] QErit 8 pro herede , qui animo agnoscit successionem , licet nihil 9 attingat hereditarium: unde & si domum pignori da- (1. L. Tfi-sipy. eoi. (2. I. y. insin.infr. desuis N legit. I. 8. in sin.. L. IO. in pr. I. 23, in sin. I. 45. Insin. l. np.supr. de vulg. fis fupiM.Jubftit. (3. I. ^. infr. prsdereiiiio . (4. I. 21, §. q.fupr. qttoimetus. ciaifa gest.. (;. /..30. in pr.supr.h. t. (6. Adde L 6. is de:jure delib. (j. I. 42. §. 2. supr. h.t. (8- l. to.supr.eod. (9.. C, unde legit-1.6. L 14. C. de jure delib. (10. /. ;i. in tam, sicut hereditariam , retinuit, cujus possessio qualisqualis fuit in hereditate , pro herede gerere videtur : idemque est, &i alienam rem , ut hereditariam , possedisset. 89. SC/EVULA [lib. iZ. Quae- ftion um.] CI pupillus 10 se hereditate abstineat, succurrendum est, & 0 fidejussoribus ab eo datis, fi ex hereditario contractu convenirentur. 90. PAULUS [lib. 12. Responsorum respondit.] pEr curatorem hereditatem adquiri non posse. §. 1. Idem respo». dit, fi jussu avi nepos patris, qui de castrensi peculio testamentum fecit, hereditatem adisset, adquisisse ei ca , de quibus pater testari potest : quia castrensia esse mutatione personx desierint. 91. IDEM [lib. 15. Kefpons. respondit.] CI is, qui bonis paternis se abstinuit, per suppositam personam 0 emptoris bona patris mercatus probatur; perinde eum conveniri oportere ä creditoribus , atque si bonis paternis se immiscuisset. 92. IDEM [l.b. 17. Responsorum.] plliusfamilias duxit uxorem: ea, filiis sublatis, intestata deces- x sit: filii jussu patris, non avi, adierunt hereditatem: Qusro ,■ au avo adquifita sit hereditas? Paulus respondit, secundum ea, qux proponuntur, nihil actum esse. 93. IDEM [lib. 3. Sententiarum.] UAter, quoties filio mandat adire, certus esse debet, [an] pro parte, 1 an ex asse : & [an] ex institutione , an ex substitutione : & [an] testamento xi, an [ab] intestato, filius suus heres existat. §. 1. Mutus 12 pater vel dominus, filio vel fervo heredibus institutis, magis est, ut, si intellectu non oareat, nutu jubere possit adire hereditatem: ut ei jure ejus commodum quxri possit, quod facile explicari possit scientia literanim. §. 2. Mutus servus , jussu domini pro herede gerendo , obligat dominum hereditati. 94. HERMOGENIANUS [lib. 3. Juris epitomarum.] (AUi superstitis bona repudiat, post mortem ejus adire heredi ta- ' s --tem , item bonorum possessionem petere non prohibetur. 95. PAULUS [Üb. 4. Sententiarum.] IJEcusari hereditas non tantum verbis,, sed etiam re potest, & alio quovis indicio voluntatis. 96. HERMOGENIANUS [lib. 3. Juris epitomarum.] OUi se pupillum falso 13 existimans, cum esset pubes, pro herede gessit: quo minus heres existat, nihil error talis ei nocebit. 97. PAULUS lib. 3. Decretorum. (''Lodiiis Clodiamis, facto prius testamento, postea eundem heredem in alio testamento inutiliter facto instituerat: scriptus heres, cum posterius putaret valere, ex eo hereditatem adire voluit.: sed postea hoc inutile repertum est. Papinianus putabat, repudiasse eum ex priore hereditatem; ex posteriore autem non posse adire : dicebam, non repudiare eum, qui putaret posterius valere: pronunciavit, tlodianum intefetum decessisse. 98- SC/EVOLA lib 26. Digestorum. (AUx neptis fux nomine , quam ex Seja habebat, Sempronio tot v "— dotis nomine spoponderat. & pro usuris in exhibitionem certam summam prxiiabat, decessit, relicta Seja filia, & aliis heredibus ; cum quibus Sempronius judicio egit: cundemnatique pro portionibus hereditariis singuli heredes , inter quos L Seja, Sempronio caverunt, summam, qua quisque con.leirnatns erat, nluris iisdem, qux ad exhibitionem ä testatrice rrstabantnr : postea, excepta Seja filia, exteri heredes abstinuerunt hereditate beneficio Principis , & tota hereditas ad Seiam pertinere coepit: Quxro, an in Sejam, qux sola heres remansit, L omnia ut sola heres egerat, pro eorum quoque portionibus, qui beneficio Principali hereditate abstinuerint, utilis actio dari debeat? Respondit, pro parte eorum , qui [se] abstinuissent, actiones solere decerni in eam, qux adisset, & maiuisset integra hereditaria onera subire. pr.supr. de procurat. I. 2. in fin.stipr. deadwin. fi? peric. tut. (11. :22. supr. h. t. (12. I. 5. in pr.supr. eod. I. ult. infr.dehon. pos- 'sej. furios §. ult. in sin. Iufl. de hered. qualit. fi f diß’er. (i3- L 6- §.4. I. 34. inpr.l, 74. in sin. supr. h. t. I. jl .circafin. infr. decondit. fis demonjt- ,9. POM- 90i Testamenta quemadmodum aperiantur , &c. 962 99. POMPONIUS [lib. 1. Senatusconsultorum.] ARisto in decretis Frontianis ita refert: Cum dux filix patri ne- ceisarix heredes exticissent, altera se paterna abltinuerat hereditate , altera bona paterna vimlicarat, totumque onus suscipere parata erat: Sanctum Callium Prxtorem , causa cognita , actiones hereditarias utiles daturum , recte pollicitum ei, qux ad hereditatem patris acceficrat, denegaturumque ei, qux sc abstinuerat. T I T. III. TESTAMENTA QUEMADMODUM APERIANTUR i, INSPICIANTUR ET DESCRI- BAN rus. i. GAJUS [lib. 17. ad Edictum provinciale.] fililnibus , quicunque desiderunt tabulas testamenti inspicere , vel ^ etiam describere, despiciendi describcndiquc poteflatem facturum se Fisctor pollicetur. f Quod vel suo vel alieno nomine desidera»', tribuere eum , manifestum est. §. 1. Ratio autem hujus Edicti manifesta est. Neque enim sine judice transigi, neque apud judicem exquiri veritas de his controversiis, qux ex testamento proficiscerentur, aliter potest , quam inspectis 2 cognitisque verbis testamenti. §. 2. Si quis neget sigillum suum agnoscere, non ideo quidem minus aperiuntur tabulx , sed alias suspecte fiunt. 2. ULilANUS [lib. 50. ad Edictum.] 'pAbularum testamenti instrumentum non est unius hominis ; hoc 1 est heredis : sed universorum , quibus 3 quid illic adseriptum est: quin potius publicum est instrumentum. §. 1. Testamentum autem proprie illud dicitur, quod jure perfectum est: sed abusive testamenta ea quoque appellamus , qux falsa 4 sunt, vel injusta, vel irrita, vel rupta: itemque imperfecta 5 solemus testamenta dicere. §. 2. Ad causam autem testamenti pertinere videtur id , quodcunque 6 quasi ad testamentum factum sit, in quacunque materia fuerit scriptum , quod contineat supremam voluntatem : & tam principales , quam secundx tabulx Edicto continentur. §. 3. Si plura lint testamenta, qux quis exhiberi desideret: universorum ei facultas facienda est. §. 4. Si dubitetur , utrum vivat, an decesserit is, cujus quis, quod ad causam testamenti pertinet, inspici f deleribique postulat, dicendum est, Prxtorem causa cognita statuere id debere: ut, si liquerit eum vivere , non permittat inspici tabulas ; & ut ipsam scripturam quis inipiciat, & sigilla , & quid aliud ex tabulis velit spectare. §. 5. Inspectio tabularum etiam lectionem earum indicat §. 6. Diem autem N Con- Julcm 7 tubularum non patitur Prxtor describi vel inspici , idcirco, ne quid falsi fiat: namque 8 etiam inspectio materiam salio fabricando instruere potest. §. 7. Utrum autem incontinenti potestatem inspiciendi vel describendi jubet, an desideranti tempus dabit ad exhibitionem? Et magis est, ut dari debeat, secundum locorum angustias, seu prolixitates. §. 8- Si quis non negans apud se tabulas este, non patiatur inspici, & describi, omnimodo ad hoc compelletur: ii tamen neget9penes se tabulas esse, dicendum est, ad Interdictum remitri, quod est de tabulis exhibendis. 3- GAJUS [lib. 17. ad Edictum provinciale.] JPsi tamen heredi vindicatio tabulatum, sicut ceterarum hereditariarum rerum competit: & ob id ad exhibendum 10 quoque agere potest. 4- ULPIANUS [lib. 30. ad Sabinum.] QLm ab initio aperiendx sint tabulx, Prxtoris id officium est, ut cogat signatores convenire , & sigilla sua recognoscere. 3. PAULUS [lib. 8. ad Plautium.] VEI negare se signasse : publice enim expedit, suprema hominum judicia exitum habere. , 6- ULPIANUS [lib. 30. ad Edictum.] |§Ed si major pars signatorum fuerit inventa, poterit ipsis intervenientibus resignari testamentum , & recitari causa, onerotum est: quippe sxpe cum magna captione ä rebus nostris revocamur ; & sit iniquum, damnosum 12 cuique esse officium suum. Nec ad rem pertinet, unus absit, an omnes: & si forte, omnibus absentibus, causa aliqua aperire tabulas urgeat, debet Proconsul curare , ut intervenientibus optimx 13 opinionis viris aperiantur, & post descriptum & recognitum factum , ab iisdem , quibus intervenientibus apertx sunt, obsignentur: tunc deinde eo mittantur, ubi ipsi signatores sint, ad inspicienda sigilla sua. 8- ULPIANUS [lib. 60. ad Edictum.] pUpillares tabulas, etiam si non fuerit superscriptum , ne aperirentur , attamen , si seorsum eas signatas testator reliqueris, Prxtor eas aperiri, nili causa cognita, non patietur. 9. PAULUS [lib. 49. ad Edictum.] U mulier ventris 14 nomine in possessione sit, aperiendx sunt, secundx tabulx , ut sciatur, cui demandata sit curatio. 10. ULPIANUS [lib. 13. ad Legem Juliam & Papiam.] \I in duobus exemplariis scriptum sit testamentum, alterutro patefacto , apertx tabulx sunt. §. 1. Si sui natura tabulx pate- factxsunt, apertum videri testamentum non dubitatur : nor, enim quxremus, a quo aperiantur. §. 2. Si tabulx non comparcant 13, velexustxsint: futurum est, ut subvenire legatariis debeat. Idem est. si suppressx, [vel] occultx sint. ii. GAJUS [lib, 11. ad Legem Juliam & Papiam.] CIcut codicilli pars 16 intelliguntur testamenti: ita secundx Vr tabulx principalium tabularum partem obtinere videntur. 12. ULPIANUS [lib. 13. ad Legem Juliam & Papiam.] CI quis fecerit testamentum, & exemplum ejus, exemplo quidem aperto nondum apertum est testamentum : quod si authenticum patefactum est, totum apertum est. * T I T. IV. SI QUIS OMISSA 18 CAUSA TESTAMENTI, AB Uf- TESTATO, VEI. ALIO MODO POSSIDEAT HEREDITATEM. i. ULPIANUS [lib. 50. ad Edictum.] TIRxtor voluntates defundontm tuetur;Zst eorum'calliditati occurrit, A qui omijja causa testamenti ab intestato hereditatem', partemve cius poj/ident, ad hoc, ut eos circumveniunt , quibus quid ex judicio de- fundi deberi potuit, st non ub intestato posiderctur hereditas : est in eos adionem pollicetur. §. 1. Et parvi refert, utrum quis per se- metipsum, an per alium adquirere potuit hereditatem : nam, quo- modocunque potuit, si non adquinit hereditatem, in ea causa est, ut incidat in Edictum Prxtoris. §. 2. Praetermittere autem causam testamenti videtur , qui, cum posset jubere , noluit id facere. §. 3. Quid ergo, fi servus ejus , cum juberetur adire hereditatem, dicto audiens non fuit? Sed compellendus est servus hoc facere: ideoque dominus ab intestato veniens incidit in Edictum. §. 4. Sin autem nec certioratus est dominus a fervo,& postea ipse ab intestato possedit hereditatem , non debet incidere in Edictum , n:li si fingit ignorantiam. §. 9. Si proponatur idem & institutus, & substitutus, & prxtermilerit institutionem ; an incidat in Edictum , quxritur? Et non puto incidere : quali testator hanc ei dederit facultatem, qui eum substituit. §.6. Prxtermittere eth cauj um testamenti, si quis repudiaverit hereditatem. §. 7. Qui sunt in potestate, statim 19 heredes sunt ex testamento: nec, quod fc abstinere possunt, quicquam facit. Quod si postea miscuerunt, ex testamento videntur heredes: nili fi abstinuerint quidem se testamento, verum ab intestato petierint bonorum possessionem: hic enim incident in Edictum. §. 8. Qui sub conditione institutus heres potuit parere conditioni, nec paruit, cum conditio talis sit, ut in arbitrio lit heredis instituti, deinde ab intestato possideat hereditatem : debebit Edicto teneri, quia ejusmodi conditio pro pura debet haberi. §. 9. N011 quxrimus, qui prxtermissa causa testamenti ab intestato hereditatem possideant, utrum jure legitimo possideant, au non. nam quoquo 20 jure poflideaiit hereditatem , vel partem 2! (i. Lib. 6. c. 32. (2. I. h.supr. de trunsacl. (3. I. 3. §. 10. infr. de tab. exhib. (4. Adde /. 6. in pr. infr. ad leg. Corn. de f ais. (5. I. I. §. 3. infr. de tab. exhib. (6. d. I. 1. §. 2. 1 . ult. C. h. t. ( 7 . L 3 - C. cod, (8. /. I. §. t.supr. de edendo. (9. 1 . 1. §. 1. infr. de tab. exhib. (10. /. 3. §. g.Jiipr. ad exhib. (ii. I. 3. §. ult. supr. detistib. (12. l. 1. L zq.supr. ex quib. cais. major. I. 61. §. 5. infr. de fürt. I. 140. infr. de reg.jur. (13. I. 2. C. h. t. (14. I. 1. inpr. infr. de ventre in pofejs. mitt. (13. I. I. §. 3. in sin. infr. debon. pofejs.secund. tab. (16. I. 14. infr. infr. de jure codiciU. (17. §. 9. Lnjl.de pupiU.substit (18. Lib. 6. C. 39. (19. I. 14- lH f r - desuis ST tegit. (20. v. t. ult. infr. h. t. (21. /. IJ. infr. eod. H1 2 ejus ,. 903 Digestorum Lib. ejus , conveniri ex Edicto poterunt: utique si non ex alia causa possideant, ut puta, si quis omisit quidem hereditatem , sed ex causa fideicommissi possidet, missus in possessionem fideicommissorum servandorum causa : vel si proponas eum crediti servandi causa venisse in possessionem, nam nec ex hac causa legatariis respondere cogetur, f Totiens igitur Edictum Prxtoris locum habebit, quoties aut quasi heres legitimus possidet, aut quia bonorum possessionem accipit ab intestato , aut fi forte quasi prxdo possideat hereditatem , fingens sibi aliquem titulum ab intestato possessionis : quocunque enim modo hereditatem lucrifacturus quis sit, legata prxstabit. §. io. Sane interveniente cautione i, Eviciu hereditate legata reddi, etsi non possideat quis hereditatem , dolo autem malo fecerit, quo 2 minus possideat: eveniet, ut perinde teneatur, atque si hereditatem adisset. §. II. Dolo autem mulo fecijse videtur, quo minus possideat, qui ad alium transtulit possessionem per fraudem , ut legatarii , exterique , qui quid in testamento acceperunt, careant his , qux sibi relicta sunt. §. 12. Sane quaftio- nis fuit, utrum is demum dolo malo facere videatur, quo minus possideat, qui per dolum eam possessionem dimittat, quam aliquando habuit : an vero is [quoque,] qui hoc ipsum malitiose fecit, ne ab initio possidere inciperet ? Labeo sibi videri ait , non minus 3 delinquere eum, qui non incipiat possidere, quam eum, qui desinat: qux sententia obtinet. §. 13. Si quis per fraudem 4 omiserit hereditatem, ut ad legitimum perveniat: legatorum petitione tenebitur. 2. IDEM [lib. 7. ad Sabinum.] T Icet pro herede gerere non videatur, qui pretio 5 accepto praetermisit hereditatem : tamen dandam in eum|6 actionem, exemplo ejus, qui omissa causa testamenti ab intestato possidet hereditatem , Divus Hadrianus rescripsit : proinde legatariis & fideicommissariis tenebitur. §. 1 .Sed utrum ab eo erit incipiendum, & sic ad heredem veniendum : an convertemus ordinem ? Mihi videtur humanior esse haec sententia : ut possessor hereditatis prior excutiatur, maxime si lucrativam 7 habet possessionem. 3. POMPONIUS [lib. 3. ad Sabinum.] CI pecuniam 8 a substituto acceperis, ut prxtermitteres, isque 0 adierit: an danda fit legatariis actio, dubitari potest? Et puto, si ipse quoque praetermiserit, & , quod Lege ad se rediret, possidebit hereditatem , in utrumque vestrum dandam : ut ei tamen, cui ab utroque legatum fit, in alterutrum detur actio. 4. ULPIANUS [lib. S o. ad Edictum.] CI quis pecuniam non accepit, simpliciter autem omisit causam 0 testamenti , dum 9 vult praestitum ei, qui substitutus est, vel legitimo: nunquid locus non sit Edicto ? Plane indignandum est, circumventam voluntatem defuncti: & ideo si liquido constiterit, in necem legatariorum hoc factum , quamvis non pecunia accepta, sed nimia gratia collata , dicendum erit, locum esse utili actioni adversus eum, qui possidet hereditatem. §. 1. Et recte dicetur: Ubicunque quis, dum vult praestitum ei, qui se repudiante venturus est, non repudiaturus, nisi praestitum vellet, & maxime si ob evertenda judicia id fecit, [ ibi dicendum est , ] adversus possessorem competere actionem: sic tamen, ut, ubi quidem pecunia accepta repudiavit, ibi dicamus, eum, qui omisit, conveniendum : ubi vero gratis , in fraudem tamen eorum , quibus quid relictum est, possessorem 10 debere conveniri utili actione. §. 2. Quamquam de heredibus institutis videatur Prxtor loqui, attamen etiam ad alios haec res serpet: ut, si sit legatarius, a quo fideicommissum relictum est, & hic id egisset, ut omittatur hereditas , doloque id fecit: conveniri debet. §. 3. Si quis vendiderit 11 hereditatem , utique possidere videtur : non dolo fecisse , quo minus possideat. 5. MARCELLUS [lib. 12. Digestorum.] J?Xcusatus videtur patronus , qui institutionem praetermisit, cum aliter esset k liberto scriptus heres, quam eum institui oportet : nam & si servus ejus ex asse institutus fuerit, & per quem- (1 - /. alt. inpr. C. de petit, hered. (2. /. 131 . infr.de reg. jur. (3- Immo vide l. 68. §. i.fupr. prosocio. I. 1. §. 6. infr-fi quid in fraud. patrr. I. 6. infr. qua infraud. cred. (4. I. 4. in pr. &§. 1. infr. I. 1. C. h.t. (5. I. 3. /. io. §. ult. infr. eod. I. 24 .Jiipr. de adquir.vel omitt. hered. (6. d. I. 24. (7. Immo vide l. ult. infr. h.t. (8. V. /. 2. inpr.fupr. eod. (9. /. 1. C. eod. (10. Immo XXIX. Tit. IV. _904 cunque casum non potuerit jussu domini adire hereditatem, impune praetermittet ex testamento hereditatem. 6. ULPIANUS [lib. 50. ad Edictum.] : QUia autem is, qui ab intestato possidet hereditatem , conveni. ri 12 potest, si omittit causam testamenti : quaesitum est , si quasi ex voluntate testatoris videatur omisisse , an cogatur prxsta- re ? Utputa, fratrem suum scripsit heredem, & codicillos fecit ab intestato ; petitque ä fratre, ut, ß legitima hereditas ad eum pertinuerit , fideicotmnijfa praflaret quibusdam: si igitur , omissa causa testamenti, ab intestato possideat hereditatem , videndum est , an legatariis cogatur respondere ? Et Julianus libro trigesimo primo Digestorum scribit, cogendum primum legata pnestare : mox dimissis legatis , si quid superfuerit ex dodrante , tunc fideicommissa cogi prostare: exterum, fi legata adsumant dodrantem , tunc nihil fideicommissariis prxstandum : habere enim integrum quadrantem 13, legitimum heredem oportet. Ordo igitur ä Juliano adhibetur , ut prius legata praestentur: deinde ex superfluo fideicommissa: dummodo quadrans non tangatur. Ego puto Juliani sententiam ita accipiendam , ut, fi omissa causa testamenti, ab intestato possideat hereditatem , cogatur omnimodo legata prxstare : nec enim utique omittere ei hereditatem permisit, qui fideicommissa ab eo relinquit [ab] intestato. §. 1. Plane si nominatim id ei permisit 1 4 , dicemus, non eum incidere in Edictum : quia usus est facultate ea , quam ei testator concessit, quod si non ei concessit specialiter testator omittere , is ordo erit sequendus, quem Julianus ostendit. §. 2. Quid deinde dicemus, si iisdem , & ex testamento legata & fideicommissa ab intestato fuerint relicta, &prx- terea aliis fideicommissa? an ordinem illum debeamus facere, quem Julianus monstrat: an vero contribuemus omnes fideicommissarios, quasi aequales? Et magis est, ut ita distinguamus : multum interesse, utrum incidit in Edictum heres, an non. Nam si incidit, prxferendi erunt hi, quibus testamento relicta fuerunt quxdam. sin vero non incidit, quia hxc fuit testatoris voluntas, ut daret ei facultatem, & ab intestato succedendi; vel quia alia causa intercessit, qux secundum ea , qux supra scripta sunt, non offendit Edictum : dicendum est , contribui fideicommissa debere, quasi exaequata. §. 3". Non simpliciter autem Prxtor pollicitus est, se daturum actionem, sed causa cognita: nam sive invenerit testatorem hujus rei auctorem 15 esse, iulumque permisisse ab intestato succedere, aut si quaalia justa causa omittendi intervenerit utique non dabit actionem in eum legatorum. §. 4. Item si invenerit bona ad alium pertinere, non dabit actionem: sivero nulla suspicio collusionis religionem Prxtoris instruxerit. §. 5. Si autem is, cui auferri hereditas potest, aliquid possideat de hereditate, & possidere desierit sine dolo malo, magis est, ut desinat conveniri. §. 6. Quod ergo tempus spectabimus, possideat, necne? Litis contestata: tempus spectari debet. §. 7. Certe si vacantia bona quis possederit, & quadriennium 16 prxterierit, indubitate conveniri poterit ex hac parte Edisti: quia & omisit causam testamenti, & [quia] ab intestato possedit: & quidem sic, ut praescriptione quadriennii tutus sit. §. 8- Si patronus ex debita sibi portione heres scriptus, dato sibi coherede, ex alia parte omiserit institutionem, quia debita pars ejus erat exhausta; omiserit & coheres ; deinde possideat patronus ab intestato legitimam hereditatem totam : dandam in eum legatorum actionem, Celsus libro sexto decimo Digestorum ait, qux in Titium competeret: sufficeretque patrono 17 quod integram debitam sibi portionem habeat. Hxc autem ita sunt, si coheres collusit cum patrono : aliter enim non esse patronum cogendum legata prxstare : neque enim interdictum est, ut quis omittat hereditatem , si fine 18 fraude id fiat. §. 9. Hoc Edictum etiam ad contra tabulas bonorum possessionem pertinere, magis dicendum est: scilicet, ut qui accipiendo contra tabulas bonorum possessionem, liberis parentibusque 19 legata prxstaret. si omiserit eam bonorum possessionem, & ab intestato possideat hereditatem , cogatur ea prxstare, qux prxstaret, si contra tabulas [bono- vide l. I. insin.fupr. eod. (11. I. 28. inpr. infr. eod. (12. I. I. in pr.fupr. eod. (13. I. 18. in sin. infr. I. ult. C. erd. L I. §. 2. I. 22. §. 1. infr. ad leg. Falcid. (14. §. 3. infr. hic. I. I. §. 5. insin.fupr. h.t. (15. §. I .fupr.h.l. (,6. :. 1. §. 2. infr. de jure fisci. (17. /. 19. infr. h. t. (in. /. 77. §. 31. infr. de legat, 2. (19. L l- C. de bon. pojejs. contra tab. quam pnet. liber. 90 f Si quis omissa causa testamenti, ab intestato , &c. 906 rum] poffeffionem accepit. §. 10. Si libertas sub conditione fuerit data, fi decem dederit , & omissa causa testamenti fuerit; non aliter libertas competet, quam si conditioni paritum sit. 7. MARCELLUS [lib. 12. Digestorum.] Q Uidam Titium & Maevium instituit heredes , & centum Titio '"C- -legavit: uterque omisso testamento legitimam adiit hereditatem : Non probe legatorum actionem Titius postulabit, f Wem, si utrique legasset. 8. ULPIANUS [lib. 50. ad Edictum.] OI quis sub conditione dandorum decem, vel qua alia, qux in dan- 13 do, vel in faciendo fuit, heres institutus , omissa causa testamenti , ab intestato possideat hereditatem : videndum est, an huic, in cujus persona conditio collata est, subveniri debeat ? Et magis est, ne subveniatur : neque enim legatarius est. 9. PAULUS [lib. 45. ad Edictum.] CEd & si adhuc parendi conditioni tempus habeat, hac parte Edi- 0 cti non tenetur. 10. ULPIANUS [lib. 50. ad Edictum.] OI non solus, sed cum alio pollidet hereditatem is, qui omisit cau- O sam testamenti: rectissime Julianus ait, quod & Marcellus probat, dandam in ipsum quoque legatorum actionem utilem 1 nec enim aspernari debet, obelse sibi factum heredis scripti, cui etiam profuerit. Hoc autem ita est, nisi si pecuniam accepit is, qui omisit causam testamenti: unc enim in solidum tenebitur. §. 1. Cum substitutis [ab institutis] legata fuissent relicta, & tam instituti, quam substituti, omissa causa testamenti, poffideant ab intestato hereditatem : Divus Pius rescripsit, neque improbe , neque imprudenter institutos legata recusare substitutis data, recte enim recusant in se dari legatorum , fideive commissorum petitionem substituto, cui liberum fuit adeunti hereditatem , non fideicommissum petere, sed universa bona obtinere. §. 2. Si duo sint heredes, institutus & substitutus, & ambo, omissa causa testamenti , ab intestato poffideant hereditatem : quxstionis est, an ambo cogantur legata prxstare ; & utrum unusquisque ea legata, qux ä se relicta sunt, an vero ambo utraque legata cogantur prxstare ? Ego puto , in solidum 2 adversus singulos legatorum petitionem dandam, f Sed utrum eorum, qux a se legata sunt; an vero etiam eorum , qux ab altero herede: videamus. Et alias proponamus, institutum solum poffidere hereditatem: eorum legatorum, qux sunt a se relicta , an etiam eorum, qux sunt ä substituto relicta, actionem patietur? dicendum est, ita demum etiam eorum, si dolo substituti perveniat ad institutos hereditas sine pecunia: nam si pecuniam accepit substitutus, ipse erit conveniendus. f Item si solus substitutus possideret, siquidem, pecunia3 accepta, institutus omisisset, dicemus, institutum suis legatariis respondere debere, substitutum suis : si autem sine pecunia , adversus substitutum dabimus actionem, f Nunc cum ambo poffideant, melius dicetur , singulos suis legatariis respondere. 11. JAVOLENUS [lib. 7. Epistolarum.] CI ab instituto & substituto eadem res mihi legata sit, & omissa causa testamenti, hereditatem poffideant Lege: etiam si ab utroque [herede] solidum 4 mihi debetur , tamen ab uno legatum consecutus , ab altero petere non potero, eligere itaque reum potero. 12. ULPIANUS [lib. 50. ad Edictum.] J)E libertatibus ; quoque in hoc casu quxsitum est , an competant tam hx, qux ab instituto , quam hx, qux a substituto datxsunt? Et magis est, ut competant tam directx, quam fidei- commissarix. §. 1. Heredem ejus, qui, omissa causa testamenti, ab intestato possidet hereditatem , in solidum legatorum actione teneri, constat: magis est enim, rei persecutionem, quam p cenam continere; & ideo [&] perpetuam esse, hoc autem ita est, nisi propter dolum defuncti conveniatur heres : tunc enim in id, quod ad eum pervenit, conveniretur. 13. GAJUS [lib. 17. ad Edictum provinciale.] J?T si non totam aliquis hereditatem, partemve A ejus, ex qua portiunculam, vel etiam unam aliquam rem , tenetur hoc Edicto: 14. IDEM [lib. 2. de testamentis ad Edictum Prxtoris Urbani.] QUamvis non proprie pars hereditatis in una 7 re intelligatur; v '- / 15. IDEM [lib. 17. ad Edictum provinciale.] "MEc id iniquum est: cum ex suo 8 quisque vitio, hoc incommodo afficiatur. 16. IDEM [lib. 2. de testamentis ad Edictum Prxtoris Urbani.] QUm enim hereditas ab eo 9 quoque peti possit, qui unam aliquam rem hereditario nomine possideat: dubitari non oportet, quin verum fit, quod diximus. 17. IDEM [lib. 17. ad Edictum provinciale.] CI quis omissa causa testamenti, omnino eam hereditatem non possideat, excluduntur legatarii 10 : nam liberum cuique esse debet, etiam lucrosam hereditatem omittere , licet eo modo lega: a it libertatesque intercidunt. Sed in fideicommissariis hereditatibus id provisum est, ut, si scriptus heres nollet adire hereditatem , jussu Prxtoris adeat 12, & restituat: quod beneficium his , quibus singuix res per fideicommissum relictx sint, [non] magis tributum est, quam legatariis. 18. IDEM [lib. 2. de testamentis ad Edictum Prxtoris Urbani.] [CI] duo heredes instituti, ambo , omissa causa testamenti, ab intestato poffideant hereditatem: tunc, quia uterque Prxtorio Jure perinde habetur, atque si ex testamento hereditatem adisset, pro partibus 13 in singulos competit actio. §. 1. Admonendi sumus , huic, in quem ex hac parte Edicti legatorum actio datur, beneficium legis Falcidix 14 concedendum. 19. IDEM lib. 17. ad Edictum provinciale. pRxterea patrono 15 quoque , qui ex asse heres institutus est, si ab intestato possederit hereditatem , commodum partis debitx, quod habiturus foret, si ex testamento adisset hereditatem, salvum [ei] debet esse. 20. ULPIANUS [lib. 4. Disputationum.] CI eadem res diversis personis ab instituto, & substituto fuerit relicta : non uterque, sed qui ab instituto 16 accepit, solus vindicabit. 21. JULIANUS [lib. 27. Digestorum.] CI filius meus ä matre sua heres scriptus fuerit, &ego, testamen- 0 ti causa omissa, bonorum possessionem ejusdem filii nomine petiero : actio legatorum in me dari debebit, non secus, ac si ipse heres scriptus , omissa causa testamenti, bonorum possessionem ab intestato accepissem. 22. IDEM [lib. 31. Digestorum.] CI in testamento ita scriptum fuerit: Titius heres esto: fi Titius O heres erit, jlLcvius heres esto : & Titius omissa causa testamenti hereditatem legitimam possederit: Mxvio adversus eum petitio hereditatis dari non debet pro parte, quam habiturus esset, si testamenti causa omissa non fuisset. Cum enim omisso testamento hereditas possidetur, legatorum quidem & libertatum 17 ratio habenda est : quia aliter, quam ab herede dari non potuerunt: hereditatis vero, qux ita data est , rationem habere Prxtor 11011 debet: sua enim culpa testator sub hac conditione hereditatis partem dedit, quam potuit pure dare. §. 1. Quare & si ita scriptum fuisset, Titius heres esto , quisquis mihi exsupruferiptis heres erit, Stichus liber heresque esto: & Titius omisso testamento , hereditatem possideat , libertatem Prxtor Stichi tueri non debet, nec hereditatis petitionem ei dare. §. 2. Si quis hoc modo testamentum scripserit, Titius heres esto : ß Titius heres non erit, Maevius heres esto : quisquis mihi ex supruferiptis heres erit, Mrevio , ß mihi heres non erit, centum dato: deinde Titius , omisso testamento, legitimam hereditatem possideat: An Mxvio , cujus in potestate fuit, ut ex substitutione adeundo totam hereditatem haberet , legatorum actio dari debeat, quxritur? & placet dari: quia nihil prohibet, Mx- vium justam causam habuisse , propter quam nollet negotiis he- implicari. 18 heri s institutus est , ab intestato possideat, sed [vel] minimam . reditariis (1. /. 2. /. 4 -supr. I . 27. insin. infr. I. 1. C. h. t. (2. Adde/.ItJ(lI. d. i. 2. in sin. (12. I. 4. inpr. infr. ad AC. Trebell. §.6. -vers. infr.eod. (3. I. 2. /. ^.supr. cod. (4. Adde L. 10. §. ldt. in pr .: sed quarta. Inst. de fideicom. bered. (13./. 24. infr. h. t. (14. 1 , 6. supr. eod. (;. I . 22. inpr. -vers. cum enim. infr. eod. (6. 1 . l . §. 9. i in pr.supr. eod. (1;. d. I . 6. §. 8- (l°- v - *• I 3- C. de sideicom- supr. eod. (7. §. 9. Jnst. de fideicom. hered. (8. I . 203. infr. de mijs. (17. /. 12. in pr. fupr. I . 28- r»/». I • 29. infr. I . 2. C. h. t. reg. jur. (9. L 4. supr. de hered. petit. (10. L 2. infin. C. h. 1 . 1 (18. Fac. I. 4. §. II. infr. de doli mali o met. exccpt. Lll 3 2 Z. UL- 907 Digeftorum Lib. XXIX. Tit. IV. V. _ 908 T I T. V. DE ii SENATUSCONSULTO SILANIANO ET CLAU- DIANO, QUORUM TESTAMENTA NE APERIANTUR. I. ULPIANUS [lib. 50. ad Edictum. £Um aliter milia domus tuta ejscpojfit, nifi periculo capitis sui cufio- diam 12 dominis , tam u domefticis, quam ah extraneis, prxjlare fervi cogantur : ideo SC. introducta sunt de pulüicn questione k familia necatorum habenda. §. l. Domini appellatione continetur, qui 13 habet proprietatem, etsi ususfructus alienus sit. §. 2. Qui 23. ULPIANUS [lib. 46. ad Edictum.] CI filius , qui mansit in patris potestate, item filia , heredes insti- O juti, praeterito fratre emancipato, qui contra tabulas accipere posseffionem potuit, ut intestati patris posseffionem acceperint: legata omnibus praestabunt, nec filia dotem i luam fratri conferet, cum ut scripta videatur hereditatem habere. 24. PAULUS [lib. 60. ad Edictum.] CIdolo tutoris omiserit pupillus causam testamenti, & legitimam O hereditatem poffideat: danda est legatorum actio in pupillum, sed eatenus 2 , quatenus hereditas ei adquisita est. Quid enim , si cum alio poffideat hereditatem ? §. 1. Sed hoc & in eo, qui pubes est, plerique putant observandum, ut, pro qua parte poffideat, teneatur: quamvis Prxtor perinde in eum det actionem , atque |si adisset hereditatem. 2;. CELSUS lib. 16. Digestorum. T'Ui servus ipsius substitutus est , servum suum adire juffit 3. si idcirco fecit , ne legata prxstarct: utraque pra:stabit, & qua heres est , & qua , omiffii causa testamenti , poffidet ex substitutione hereditatem; salva Ealeidia q ei servata. 26. PAPINIANUS [lib. 16. Qux- Itionum.] J Ulianus scribit, patrem, qui filiam sibi substitutam juffit adire hereditatem, legata, qux ab ipso data sunt, ex sententia Edicti prxstaturuin : quoniam filia patri substituitur in casu ; non ut arbitrium eligendi relinquatur. Sed si varia legata supra dodrantem data sint, eorum prius rationem habendam , qux a filia relicta sunt: non enim caret dolo pater, qui, honore proprio omisib , propter compendium alienam institutionem maluit. §. 1. Denique si filix pater substitutus adiit hereditatem , nihil eum dolo facere Julianus existimat: quia nemo filix patrem contra votum $ parentum substituere videtur, sed ut arbitrium eligendi relinquat. 27. IDEM [lib. si. Responsorum.] AI Ater secundis tabulis impuberi filio substituta, locum Edicto facit, si , omisib testamento , legitimam hereditatem filii possideat. Idem juris erit, & si filio heres data sit, & substituta. §. 1. In sententiam Edicti propter legatorum causam, frater incidisse non videbatur, qui filium suum substitutum impuberi testamento fratris non emancipavit : sed ab intestato per eum [bona] poffidere erepit. §. 2. In eum , qui testamento scriptus heres non fuit, si fraudis si consilio, cum heredibus scriptis participato , legitimam hereditatem solus poffideat, actio legatorum ex sententia Prxtoris dabitur. 28. M/ECIANUS [lib. 4. Fideicommissorum.] CI servum heredem institutum dominus , qui ipse rogatus fuerat, fideicommissum pixstare , prius quam adire juberet, vendiderit 7: prxstare id debet, cum per pretium fervi, hereditatis quoque xstimationem consequatur. §. 1. Institutus heres & rogatus restituere hereditatem , fi omissa causa testamenti legitimam hete- ditatem poffideat, non dubie , ut legata exteraque fideicommissa, ita hereditatem quoque restituere compellendus est : libertates 8 quoque tam directas, quam fideicommissarias, sed si alienos servos rogatus sit manumittere, utique redimere eos debebit: eam autem decessionem patietur is , cui restituta fuerit hereditas , quam is, qui ei restituerit, passurus fuit. 29. ULPIANUS [lib. '5. Fideicommissorum.] (AUi, omissa causa testamenti, ab intestato poffidet hereditatem, ''--servos ad libertatem perducere debet: ne eis factum noceat ejus, qui ex testamento adire noluerit: sic tamen, ut habeat libertos. 30. HERMOGENIANUS [lib. 3. Juris epitomarum.] r \Ui, omissa causa testamenti, pro emptore, vel pro dote, vel pro donato 9 , sive alio 10 quolibet titulo, exceptis pro herede , L pro possessore, possideat hereditatem : i legatariis & fideicommissariis non convenitur. (1, /. %.infr. de dat. collat. (2./. H. in pr.fupr.h. t. (3. v. i. 3< 'i.fitpr. de adquir. vel omitt. bered. (4. I. 18. infin. fupr. h. t. (6. /. 10. ii i;, v. I. 7. in fin. iitfir. unde liberi. in pr. fupr. h. t. - v. /. 7- . „ . - . (7. V. I. 4. in fin. fupr. eod. (8. /. 12. inpr.fupr. eod. (9. Iinmo Vide l. 2. insin.fupr. eod. (10. /. I. §. 9 .fupr. eod. (11. Lib. 6 . C. Z;. (12. 1 . 14. infr. h. t. (13. Fac. /. r;. in pr. que si pignori datus non esset. §. 4. Servi appellatione etiam hi continentur , qui sub conditione legati sunt: nam medio tempore 13 heredis sunt: nec 16, quod conditio exillens efficit, ut desinant esse heredis, facit, ne videantur interim ejus [esse.] f Idem- que erit dicendum in statulibero. §. ; Sed in eo , ciu fideicom- milla libertas 17 pure debetur, extat Rescriptum Divi Pii ad Jubentium Sabinum : quo ostenditur, non esse festinandum ad tormenta ejus, cui fideicommissa libertas debetur: & magis est, ne puniatur ob hoc, quod sub eodem tecto fuit, nisi particeps sceleris fuerit. §. 6. Domini appellatione etiam pro parte dominum contineri, dicendum est. §. 7. Domini appellatione & filiusraniilias, exterique liberi, qui in potestate fune, continentur. Senatusconsultum enim Silanianum non solum ad patrcsfa: ulias, verum ad liberos quoque pertinet. §. 8- Quid deinde dicemus , liiiberinon sint in potestate? Marcellus lib. xil. Digestorum dubitat: ego puto plenius accipiendum, ut etiam ad eos liberos pertineat, qui in potestate non lunt. §. 9. In eo, qui est in adoptionem datus, non putamus locum habere Senatusconsultum, quamvis in adoptato locum habet. §. 10. Sed nec in alumno occiso locus est Senatusconsulto. _ §. 11. De matris servis, filiofiliave occisis, qusstio non habebitur. §. 12. Si pater ab hostibus captus sit, quxstionem de fervis habendam & supplicium, filio occiso, eleganter Scxvolaait: Quod etiam post mortem patris probat, si, antequam ei futis hercj existat, occisus fuerit. §. 13. Idem Scxvola ait, constantius defendendum , herede instituto filio , de his quxstionem habendam & supplicium, qui pure legati vel manumiffi sunt, ante aditam hereditatem filio occiso : quamvis enim , si viveret, herede eo existente, ipsius 18 non essent futuri : attamen nh! decessit, qua extinctum legatum & libertas est. Senatusconsulto fore locum dicet non iit in potestate silius. §. [3. Si vir aut uxor occisi esse proponantur , de servis eorum quxitio habetur 20: quamquam neque viri fervi proprie uxoris dicantur, neque uxoris proprie viri: sed quia commixta familia [efis]ef una domus est, ita vindicandum, atque in propriis fervis , Senatus ceiisuit. H. 16. Sed neque uxore occila , neque marito , de servis soceri quxstionem habendam, Senatus censuit. Marcellus autem lib. xil. Digestorum etiam in soceri fervis idem , quod in mariti , recte dixit. §. 17. Occisorum appellatione eos contineri Labeo scribit, qui per vim aut exdem lunt interfecti, [ut] puta jugulatum , strangulatum , prxeipita- tum, vel saxo , vel fuste , vel Iapide perculsum, vel quo 21 alio telo [necatum.] §. ig. Quod si quis [puta] veneno, vel etiam quo alio , quod clam necare soleat, interemptus sit: ad [hoc] Senatusconsultum vindicta mortis ejus non pertinebit, hoc idcirco, quia toties puniendi sunt fervi, quia auxilium domino non tulerunt , quoties potuerunt ei 22 adversus vim opem ferre, & non tulerunt: exterum quid potuerunt facere adversus eos , qui veneno , vel quo alio more insidiantur? §.19. Plane si venenum per vim infusum sit. Senatusconsultum locum habet. §. eo. Ubicunque igitur vis adhibita est, qux interimere solet, ibi dicendum est, infr. de verb.jign. (14 .'Infi. de bered, inftit. in fin. pr. (15. l.% §. uit.fupr. famil. crcifc. (16. I. bb.Jupr. de reivind. (17. L > C. de qitxftion. (18- /. 64. infr. defurt. (19. Immo vide/. 10 §. r. infr. de qutefiion. (20. I. 1. §. 11. infr. d. t. (21. V. L 233 §. ult. infr. de verb.fign. (22. L 3. §. 4. infr. h. 1 . 1 . u It. in fi», i de bis, quibus ut indigit. bered. L 50. infr. de reg. jstr. loctir 907 Digestorum lib. XXIX. Tit. IV. V. - 2 - - - .!■■■ »■ de Legationibus, pag. 1740. * 50. 7. de Legatis & Fideicommissis. I. 917. * 30. 1. .U. 949. * Ai- i- ------- - - IU. 967. * Zr. 1. de Legatis prastandis contra tabb. 1162. * 37. j. de Legibus. 134. ' i. 3. d: Lege commissoria. 532. * 18. 3. - - - Cornelia de Falsis. lL;i. * 48. 10. - - - Fabia de Plagiariis. 1660. * 48. 15. - - - Julia ambitus. 1660. * 48. 14. - - - Julia de Annona. 1658. * 48. 12. - - - Julia F-epetundarum. 1657. * 48. n- - - - Pompeja de Parricid. 1650. * 48. 9. - - - Rhodia de Jactu. 489. * 14. 2. ad Legem Aquiliam. 370. * 9. r. - - - Corneliam.de Sicariis. 1648- * 48. 8- - - - Falcidiam. 1088. * S9- r. - - - Juliam de Adulteriis. 163;. ¥ 48. 5. ------ Majestatis. 1634. * 48. 4. ------ Peculatus. 1658. * 48. 13. ------ ale vi privata. 1647. * 48. 7- ------ de vi publica. 1646. * 48. 6. de Legitimis Tutoribus. 774. * 26. 4. de Libellis dimissoriis. 1694. * 49. 6. de Liberali causa. 133z. *40. 12. de Liberatione legata. 1047. * 34. 3. de Liberis & posthumis. 8Z7- * 28. r- - - - exhibendis. 1459. * 43. 30. de Libertis universitatum. 1210. * 38. 3. de Litigiosis. 1480. * 44. 6. Locati conducti. 607. * 19. 2. de Locis & itineribus publicis. 1421. * 43. 7. de Loce publico fruendo. 1424. ♦ 43. 9. Y08 909 De Senatusconsulto Silanianö, 910 de Legationibus. pag. 1740. * 50. 7. de Legatis & Fideicommiffis. I. 917. * 30. 1. II. 945.. * zi. 1. --------- III. 967. * 32. r. de Legatis prsstandis contra tabb. 1162. * 37. 5. de Legibus. 134. * 1. 3. dc Lege commiiToria. 582. * 18- 3. - - - Cornelia de Fallis. 16; 1. * 48. 10. - - - Fabia de Plagiariis. 1660. ¥ 48. 15. - - - Julia ambitus. 1660. * 48. 14. - - - Julia de Annona. 1658. * 48. 12. - - - Julia Repetundarum. 1657. ¥ 48. II. - - - Pompeja de Parricid. 1650. ¥ 48. 9. - - - Rhodia de Jactu. 489. * 14. 4. ad Legem Aquiliam. 370. * 9. 2. - - - Corneliam de Sicariis. 1648. * 48. 8» - - - Falcidiam. 1088. ¥ 3;. 2. - - - Juliam de Adulteriis. 1635. * 48. 5» ------ Majestatis. 1634. * 48. 4. ------ Peculatus. l6;8- ¥ 48. 13. ------ de vi privata. 1647. * 48. 7. ------ de vi publica. 1646. ¥ 48. side Legitimis Tutoribus. 774. * 26. 4. de Libellis dimissoriis. 1694. * 49. side Liberali causa. 1333. * 40. 12. de Liberatione legata. 1047. * 34. 3. de Liberis & posthumis. 837- * 28. 4. - - - exhibendis. 1459. ¥ 43. 30. de Libertis universitatum. 1210. ¥ 38- 3- de Litigiosis. 1480. ¥ 44. 6. Locati conducti. 607. *.19. 2. de Locis & itineribus publicis. 1421. * 43. 7. de Loco publico fruendo. 1424. ¥ 43. 9. 9°9 De Sertatufconsulto Silaniano & Claudiano, Ac. locum Senatusconsulto fore. §. 21. Quid ergo, si dominus veneno non per vim necatus esse proponatur, impunitum erit factum? nullo modo, licet enim cessat Senatusconsultum Silanianum , nec qua’stio suppliciumque de his, qui sub eodem tecto fuerunt, habeatur : tamen si qui conscii, vel factores sceleris fuerunt, hi demum supplicio adficiur.tur. & adiri hereditas, aperirique tabuls etiam ante qusstioncm habitam poflunt. §. 22. Si sibi manus quis intulit Senatusconsulto quidem Silaniano locus non est, sed mors ejus vindicatur: scilicet, ut si in conspectu fervorum hoc fecit, potue- nmtqueeum in scsevientem prohibere, poena adficiantur ; fi vero non potuerunt, liberentur. §. 23. Si quis non metu criminis imminentis, sed tsdio 1 vitie , vel impatientia doloris sibi manus intulit, ejus testamentum aperiri & recitari mortis casus non impedit. §• 24. Item illud sciendum est, nisi constet aliquem esse occisum, non haberi de familia quiestionem. Liquere igitur debet, scelere interemptum, ut Senatusconsulto locus sit. §. 25. Qux- ftionein autem sic accipimus, non tormenta tantum , sed omnem inquisitionem L defensionem mortis. §. 26. Hoc autem Senatusconsultum eos quidem, qui sub eodem tecso fuerunt, omnimodo punit: cos vero, qui non 2 sub eodem tecto, sed in eadem regione , non aliter, nisi conscii fuissent. §. 27. Eodem autem teclo qualiter accipiatur, videamus: utrum intra eosdem parietes , an & ultra; intra eandem diaetam , vel cubiculum, vel eandem domum, vel eosdem hortos, vel totam villam? Et ait Sextus , sic esse sepe judicatum , ut quicunque eo loci fuerunt, unde vocem exaudire potuerunt, hi puniantur, quasi sub eodem tecto fuerint ; licet alii validioris vocis, alii exiguioris [sunt,] nec omnes undique exaudiri possunt. §. 28. Juxta hoc tamen videtur & Divus Hadrianus resiripsisse in haec verba : Servi quoties dominis suis auxilium ferre fu sunt, non debentsaluti eorum suam anteponere, potuisse autem ancillam , qua in eodem conclavi cum dominasuafuerat, auxilium ei ferre, fi non corpore suo, at certe voces, plorantem, ut hi, qui in domo fuerant, aut vicini audirent, hoc ipsum manisefittm eft, quod dixit percifforemsibi mortem minutum, Ji proclamajset: ultimum utique supplicium pati debet, vel in hoc, ne exteri servi credant, inpcriculo dominorum sibi quemque consulere debere. §. 29. Hoc rescriptum multa continet: nam ei non parcit, qui in eodem conclavi fuit; L ei, qui timuit mori, non ignoscit; & quod vel voce oporteat servos dominis auxilium ferre , ostendit. §, 30. Si quis in villa agens occisus sit: plus quam iniquum est, fi forte diffusa late pr a diu habeat, de omnibus, qui in ea regione fuerint, fervis, & quistionem haberi, & supplicium fumi, sufficit ergo eos , qui eum ipso, qui occisus dicitur, fuerunt, & qui suspicione caidis , aut conscientia attingi videbuntur, [de his] qiueftionem haberi. §. 31. Cum dominus in itinere esset occisus, de his, qui una eum eo fuerunt, cum occideretur, vel cum una fuissent, profugerunt, supplicium sumendum est: Quod si cum domino nemo Fuit, cum occideretur, cessant ista Senatusconsulta. §. 32. Impubes 4 servus, vel ancilla nondum viripotens, non in eadem causa erunt: •etas enim excusationem meretur. §. 33. Impuberi autem utrum isl supplicio tantum parcimus, an vero etiam in quaostione ? Et magis eft, ut de impubcre ; nec quxftio habeatur: & alias solet hoc in usu observari, ut impuberes non torqueantur; terreri tantum solent, & habena , vel ferula caedi. §. 34. Excusantur autem fervi, qui auxilium tulerunt fine dolo malo, nam si finxit se quis auxilium ferre, vel dicis gratia tulit: nihil hoc commentum eis proderit. §. 35. Tulijfe autem auxilium non tantum is videtur, qui servavit dominum, (hoc est, qui potuit ita opem ferre, ut salvus esset dominus, ) verum is quoque, qui, quidquid potuit, fecit, tametsi dominus interfectus est: velnti si quis clamavit, ut ad auxilium conveniretur, aut terruit aggressores; atque fi quis turbam convocavit . aut si corpus suum objecit, vel alias corpore luo auxilium tulit. §. 36. Non tamen scinper , qui clamore usus est, auxilium tulisse videtur: quid enim, fi cum posset manu depellere a domino periculum , ille clamorem inanem elegit ? plectendus utique erit. §. 37. Quid , fi vulnerati sint fervi, cum protegerent dominum? Dicendum eft, parci cis debere: nisi fi aut ipsi vulnera ista fecerunt data opera, ne punirentur; aut talia vul- .('• ^ 0- §■ 4. infr. de bon. cor. qui ante sentent. (2. /. ult. C. de his, quib. ut indign. bered. (3. d. I. ult. (4. §. 33. infr. hic. 1. 14. infr. h. i. (q. /. 10. in pr. infr. de quccftion. (6. /. 2. infr. h. t. (7- Fac. 1 . 15. inpr. I. 23. §. x. I. 34. infr. de oper. libert. (8- I. 38- nera isti acceperunt, ut possent nihilominus opem ferre, si voluis- sent. §. 38. Si dominus mortifere vulneratus supervixerit, nec de quoquam servorum suorum conquestus 6 fit: etiam si sub eodem tecto fuerunt, tamen parcendum illis erit. 2. CALLISTRATUS [lib. de Cognitionibus.] QIvvis Marcus Commodus Pisoni rescripsit in hsc verba : Cunt confliterit apud te , Piso carissime , Julium Donatuni , pofieeu- quam conterritus adventu latronum profugerat villam suam, vulneratum esse, mox teftamentofacio purgasse officium servor uni suorum : nec pietas pro servis, nec sollicitudo heredis obtinere debet, ut ad plenam vocentur , quos absolvit dominus ipse. 3. ULPIANUS [lib. 50. ad Edictum.] gl quis in gravi valetudine 7 affectus, opem domino ferre non potuerit, subveniendum est ei. §. 1. Si qnis moriens dixisset, « servo vim mortis aUutam effejibi: dicendum est, non esse credendum domino, fi moriens hoc dixit; nisi potuerit & probari. §. 2. Si maritus uxorem noctu intra cubiculum fecum cubantem necaverit, vel uxor maritum : fervi pcena Senatusconsulti liberabuntur, f Sed ’ si exaudissent , & opem non tulissent: plectendi erunt, non tantum si proprii essent mulieris, scd etiam si mariti. §. 3. Si tamen maritus in adulterio deprehensam occidat: quia ignoscitur 8 ei, dicendum est, non tantum mariti, sed etiam uxoris servos liberandos, fi justum dolorem exequenti domino non restiterunt. §. 4. St cum omnes domini adgressuram paterentur, uni servus opem tuiir, an sit excusandus : an vero , quia omnibus non tulit, plectendus? Et magis est, [ut] si quidem omnibus ferre potuit, quamvis quibusdam tulit, iupplicio adsiciendum : si vero simul omnibus non potuit, excusandum , quia quibusdam opem tulerit. Nam illud durum est dicere, fi, cum duobus auxilium ferre non poffit, elegit alteri esse auxilio, electione crimen eum contraxisse. §. 5. Quare & si servus mulieris, marito domina: magis auxilio fuit, quam domina: ; vel contra : dicendum est, ignosci ei debere. §. 6. Subvenitur eis, qui eo tempore, quo dominus dominave occisus est, claufi ita fuerunt sine dolo malo, ut erumpere succurrendi causa , aut comprehendendi eos, qui caulem fecerint, non potuerint. Nec filterest, ä quo claufi continebuntur. Sic tamen , li non data opera voluerint se ita includi, ne opem ferre poffint. Clausos 9 accipere debemus, & si sunt vincti: si tamen ita vincti, ut omnimodo erumpere vincula, & auxilio esse non potuerunt. §. 7. Ignoscitur etiam his, qui retate desciti firnt. §. 8- Surdus quoque inter imbecillos numerandus est, aut inter eos, qui sub eodem tecto non sunt: quia ut illi per spatium , ita hic per morbum nihil audit. §. 9. Ciecus quoque veniam mereri debet. §. 10. Mutum, simili modo excipimus, scd ibi, ubi vocis 10 tantum auxilium superfuit. §. 11. Furiosos excipi, nequaquam dubium est. §. 12. Si quis [quem] eorum servum servamve ex ea familia, qui ejus facinoris noxius erit, receperit 11 vel celaverit sciens dolo malo : in ea causa est, ac 11 Lege, quae de sicariis lata est, facinoris noxius fuerit. §. 13. Si ex stipulatu servus debeatur, & exdem domini arguerit 12, & pro [hoc] praemio liber esse jussus sit: ex stipulatu actio stipulatori non datur, nam, & si supplicio affectus fuisset, non daretur. Quod si sub eodem tecto non fuit, ex stipulatu actio iii aestimatione servi utilis erit creditori. §. 14. Utrum autem is scius videatur indicasse vel arguisse , qui ad hoc prosiliit ultro; an etiam is, qui, cum accusaretur , ipse detorsit in alium crimen ? & magis est, ut ille boe praemio dignus sit, qui ultro ad accusationem prosiliit. §. 1;. Hi quoque, qui non potuerunt alias ad liberta- tempervenire , (utputa , fi hac lege distractus erat quis, ne manumitteretur ,) poterunt propter hoc, quod in commune utile est, ad libertatem pervenire. §. 16. Do his quoque fervis, qui testamento manumissi sunt, perinde atque fervis, supplicium tumendum est. §. 17. De bis, qui, antequam tesrameiituni occisi oecilxye aperiretur, profugissent, posteaque a erto testamento liberi scripti in, venirentur, perinde ac si de servis-, quxstio habenda , snpplicium- que sumendum est. Nam est wquij/imum , ultioni dominorum non obßare indulgentiam ipsorum : quum [quo] quisque pleniorem effer expertus, eo gruvioremscelerisuo pienam merebitur. §. 18. Quod ad causam testamenti pertinens relictum erit ab eo , qui occi- .§. 8. infr. ad leg. Jul. de adidt. I. '. in fin. infr. ad leg. Carnei. d. Ificar. (9. I. q.snpr. ex quib. catis major. (10. i. I. §. iq.supr. \h. t. (11. /. 1. infr. de receptat. (12. §. 14. infr. hic , l, 197. ins(- [de verb.Jrgn. 1 . 1. C. pro quib.caus.scrv. 9 JJ _ tus esse dicetur : id ne quis sciens dolo malo aperiendum, recitandum , defcrihendumque curet, Edicto cavetur , prius quam de ea familia quxstio ex Senatusconsulto habita suppliciumque de noxiis sumptum fuerit. tz. 19. Aperire autem hic ille videtur , qui naturaliter aperit, sive sint signata, sive non sint legate, sed tantum naturaliter clause. §. 20. Aperire accipere debemus prohibitos nos, vel palam, vel publice, vel secreto. Omnis enim apertura prohibita est. §. 21. Si quis ignorans occisum, aperuerit: non debet hoc Edicto teneri. §. 22. Et si sciens, non tamen dolo aperuit, seque non tenebitur: si forte per imperitiam , vel per rusticitatem 1 , ignarus Edicti Prietoris vel Senatusconsulti, aperuit. §. 23. Si quis tabulas quidem non aperuit naturaliter, linum autem inciderit; excusatus erit, quia dolo caret, qui ipsas tabulas non aperuit. §. 24. Si autem non totum testamentum, sed pars ejus aperta sit: dicendum est, in Edictum incidisse eum , qui aperuit. parvi enim refert, utrum totum, an pars aperiatur. §. 25. Si quis codicillos aperuerit, testamentum non aperuerit, in Edictum incidit, nam & codicilli ad causam testamenti pertinent. §. 26. Item sive jure valeat id, quod apertum est, sive non valeat, attamen Edicto locus est. §. 27. Eadem servantur & de his, qux ad causam substitutionis pertinent, si pupillus, pupillave, occisus, occisave esse dicetur. §. 28. Si alius aperuit, alius recitavit, alius descripserit: omnes in Edictum incident, qui singula eorum fecerunt. §. 29. Non tantum ex testamento, sed etiam ab intestato hereditas ad hoc Edictum pertinet, ut ne 2 quis adeat, bo- norumve possessionem 3 petat, antequam quxstio de familia habeatur : ne heres propter compendium suum familia facinus occultaret. §. 30. Eleganter Scaevola ait, ut quis ad heredem suum utiles actiones transmittat, si forte ante aditionem decessit: exploratum esse debere , idcirco eum non adire, quod Senatusconsulto Edictoque terreatur. §. 31. Si conditioni intra diem ex die mortis prostitutum parere jussi, ignorantia non paruerunt: si idcirco ignoratum est, quia metu Senatusconsulti aperiri tabui» non potuerunt, succurritur eis adimplendam conditionem. §. 32. Si & aliud impedimentum fit de non adeunda hereditate, vel aperiendarum tabularum ; [sit] & Senatusconsulti: nihil prodesse impedimentum Senatusconsulti, si & aliud fuit: veluti si prxgnans 4 uxor occisi fuit, vel etiam putabatur, & propterea adire hereditatem institutus non potuerit. 4. PAPINIANUS [lib. 6. Responsorum.] Q Ui posthumos heredes instituerat, 11011 natis posthumis, uxorem - secundo loco scripsit heredem : cum a familia necatus diceretur, uxor diem suum obierat: heredes mulieris actionem ex constitutione sibi dari postulabant: Eos ita demum audiendos esse respondi, si mulier, quam in utero nihil gestare constabat, propter Senatusconsultum hereditatem! adire noluit: alioquin praegnante 5 ea defuncta nullam injuri» querelam intervenisse. ;. ULPIANUS [lib. 50. ad Edictum.] 'VsEccssarios heredes puto Edicto comprehendi , fi se misceant hereditati. §. 1. Nec bonorum 6 possessionem peti Praetor permittit: & ego puto ad omnes bonorum possessiones hoc Edictum pertinere. §. 2. Non alias bona publicantur 7, quam si constabit esse occisum patremfamilias, & heredem ante quxstio- nem de familia habitam , supplicinmque sumptum , adisse hereditatem. §. 3. Ubi quis incuria necatus est , vel Medici insidiis, adiri quidem hereditas potest, sed heredi defensio mortis incumbit. 6. PAULUS [lib. 46. ad Edictum.] rT si percussor certus sit, tamen habenda quxstio est, ut exdis ■*-' mandator 8 inveniatur. Utique autem ipse maxime quxstioni dabitur, quamvis & exteri puniantur. §. 1. Quamvis alias in caput 9 domini fervi non torqueantur, recte tamen fiet quaestio, etiam si heredem accuset: sive extraneus heres, sive ex suis sit. §. 2. Siimus ex dominis non comparcat, quaerendum est de casu ejus per servos, quos communes habuerunt: magis enim de salute , aut ultione domini non comparentis , quam in caput praesentis Digestorum Lib. XXIX. Tit. V. 912 (1. v. I. 7. tz. 4. supr. dejurisd. I. 2. §. 1. supr. ß quis in jus vocat. 1. 1. infin.fupr. de edendo. I. I. in fin.fupr. de infpic. ventr. 1.2. infin. infr. de jure fisci. I.8.C. qui admitti adbon.pojjeff'. I. 31. in pr. C. de testam. (2. I. 5.§. 2. infr.b. t. (3. d. I. 5. §. I. (4. /.4. in fin. infr. eod. (5. I. 3. in fin.fupr. eod. (6. I. 3- §• iq.supr. eod. (7. I. 8. in fin. infr. eod. (8- l. 17. infr. eod. (ct. /. I. C. de quasi. torquebuntur. tz. 3. Si appetitus fit , nec occisus dominus, nihil Senatusconsulto cavetur: ipse enim in familiam suam potest anim. advertere. 7 - IDEM [lib. sing. ad Senatusconsultum Silanianum.] ■pT [in] libertos extraordinarium auxilium habebit. 8. IDEM [lib. 46. ad Edictum.] Cänatusconsulto Pisoniano cavetur , ut ,fipien aut voluntas eorum quocunque indicio retineatur: sed non servabuntur ea, de quibus aliter defunctus novissime judicavit. 6. MARCIANUS [lib. 7. Institutionum.] TVlvi Severus & Antoninus rescripserunt, nihil egisse matrem , qua, cum pure liberos suos heredes instituerit, conditionem emancipationis codicillis adjecit: quia neque 3 conditionem heredi instituto codicillis adjicere , neque substituere directo potest. §. 1. Codicillos &plures 4 quis facere potest : & ipsius manu neque scribi, neque signari necesse est. §. i. Licet in confirmatione -codicillorum paterfamilias adjecerit, ut 5 non alias -valere -velit, quam sua manufignatos fis subseris tos : tamen valent facti ab eo codicilli , licet neque ab eo signati, neque manti ejus scripti fuerint: nam ea, qua postea geruntur, prioribus derogant. §. 3. Codicillos is demum facere potest, qui 6 & testamentum facere potest. §. 4. Si post testamentum fastum mortuo 7 codicillis quis legaverit, licet testamento confirmatis : pro aon scripto legatum fit. 7. IDEM [lib. 2. Regularum.) lUtedam non referuntur ad confirmationem codicillorum : veluti -si ante captivitatem quis codicillos confirmaverit, & in captivitate codicillos scribat: nam non valent, Idem est, si aliquo modo jus testamenti faciendi desierit habere. §. 1. Praterea in illis , quae non juris , sed fasti sunt: non est perinde habendum , quod codicillis scribitur, atque si , ubi confirmatio , scriptum fuisset, "veluti fi ita in codicillis scriptum erit, -vestem, qmemeaeft: codicillorum tempus spectandum , non quo confirmantur. -fltem,^ Titius vivus est ; vel fi tot annis est , codicillis legavit Sejo: tempus «odicillorum , non quo tempore fit testamentum , spectandum. 8. PAULUS [lib. singulari de jure Codicill.] r^Onficiuntur codicilli quatuor modis: aut enim in futurum con- firmantur, aut in praeteritum, aut per fideicommissum testamento facto, aut sine 8 testamento. §. 1. Sed ideo fideicommissa dari possunt ab intestato succedentibus, quoniam creditur paterfe- milias sponte sua bis relinquere legitimam hereditatem. §. ?. Codicilli toties valent, quoties quis 9 testamentum quoque fecere possit.. Non tamen hoc ita intelligemus, ut exigamus, potuisse eum eo tempore , quo scribit eos codicillos, testamentum facere : [quid enim , fi sufficientium testium facultatem non habuit ? ] sed si jure testamenti factionem habuit. §. 3. Si post fectum testamentum codicillos quis confirmaverit, deinde adrogandum fe praebuerit, &ibi codicillos fecerit, atque ita emancipatus decesserit: Quai- ritur, an ex codicillis legata debeantur, nam & testamentum valet: sed eo tempore eos fecit, quo testamenti factionem non habuit, nec similis est muto 10, qui recte codicillos confirmaverit: Meet enim is testamentum fecere non possit, tamen teftameutmn , quod ante fecerat, in eodem statu est; hujus autem testamentum sublatum vi. V- /. 8. in pr. infr. h. t. (2. §. I. Inst. eod. I. 22 . §.6. i-fr. ad leg. Corn.l. ..c falf. (5. §. 2. in fin. List. h. t: L 27. in fin.Jupr. de condit, infiit. (4. §. , tit. Jnfl. h. t. (3. I. 22. in pr. infr. de legat. 3, (6. I. 8. §. 2. infr. h. t. (7. 1 . 4. in pr. infr. d.e his , quae pro nonscript. (8. /. 3 .fupr. I. 16. infr.- §. I. List. h. t. (9. I. 6. §-> z-supr. eod. (,io. I. in fin.supr, qui testum, fac. p°jf. §- 3. in Q3 est, & de alienis quodammodo rebus testatur ? Sedd/cewar, codicillos valere : nam etsi posthumus natus ruperit telfemcntiim , & decesserit, nihilominus codicilli valent. §. 4. Si miles testamentum quidem ante militiam , led codicillos in militia fecerit: an jure militari valeant codicilli, emoritur; quoniam testamentum jure communi valet , nisi [ii] militia: tempore signavit, vel quadam adjecerit V Ccrle codicilli militia: tempore facti, non debent referri ad testamentum : sed jure militari valent. §. 5. Si ei fervo, qui testamento legatum acceperat, libertas codicillis detur; utile legatum e-Te dicemus : quasi ab initio constiterit legatum. §. (>. Si quis certi generis codicillos confirmaverit, puta quos novissimos fecero : non utique statim , qux codicillis dantur , consistere videbuntur, qnamjiu alii quoque fieri possint. & ideo, fi alii postea fiant, legata iu prioribus data non valebunt. 9. MARCELLUS [lib. 9. Dieestonim.] ^Risto negavit valere codicillos ah eo factos, qui paterfamilias. necne esset, iguorasset. Ulpianus notat: Nisi 11 veteranus fuit: tunc enim ct testamentum valebit, 10. PAPINIANUS [lib. 15. Quallionum.] QUod per manus traditum est 12 , Cod.icitlis hereditatem duri non ■*“- pojse, rationem illam habet: ne per codicillos, qui ex testamento valerent, ipsum testamentum , quod vires per institutionem heredum accipit, confirmari videretur. 11. IDEM [lib. 19. Qu.eitionun].] QUi gravi utero uxorem esse ignorabat, codicillis ad filium scri- A '*“Ptis, libertates dedit: nata post mortem patris filia , cum de ea nihil patrem sensisse constitisset, placuit, libertates 13 ä solo filio prastari posse: 12. IDEM [lib. 22. Quastionum.] T?Edemptis a sorore partibus. 13. IDEM [lib. 19. Qitastionuni.] |Llud [enim] fine dubio dici non potest, etiam filiam manumittere cogendam , cum ab ea nihii pater petierit, ec jure suo heres extiterit. §. 1. Tractari solet de co , qui cum tabulas testamenti non fecisset, codicillis ita scripsit, Titium heredem ese volo; sed multum interest , utrum fideicommissariam hereditatem a legitimo per hanc scripturam, quam codicillorum instar liahere voluit, reliquerit; an vero testamentum fecere se existimaverit. Nam hoc casu nihil i legitimo peti poterit. Voluntatis autem quaestio ex [eo] scripto plerumque declarabitur, nam si forte a Titio legata reliquit, substitutum adseripsit, heres fi non extitissct: sine dubio non codicillos, sed tcstainentnm fecere voluisse intcHigetiir. 14 14. SCVEVOLA [Lib. 8. Quaitinnum.] QUidam referunt (quantum repeto) apud Vivianwn Sabini & ^Cassii & Procul; expositam esse in quaestione hujusmodi controversiam : an legata, qux, pofteaqnam instituti mortem obierunt, codicillis adseripta vel adempta sunt, i substitutis debeantur? id est, an perinde datio & ademptio etiam hoc tempore codicillis facta valeat, ac si testamento facta esset, quod Sabinum & Cassium respondisse ajnnt, Proculo dissentiente : nimirum autem Sabini & Castu collectio (quam & ipsi reddunt) illa est , qu-xi codicilli pro parte 15 testamenti habentur, ohser-uuticr.emque cfi legem uris inde traditam fervent. Ego autem au sim sententiam Proculi verissimam dicere. * nullius enim momenti est legatum , quod datum est ei, qui tempore codicillorum in rebus humanis 16 non est, licet testamenti fuerit: esse enim debet, cui detur: deinde sic quaeri, an datum consistat: ut non ante juris ratio, quam persona quaerenda sit. & in proposito igitur, quod post obitum heredis codicillis legatum , vel ademptum est, nullius momenti est, quia heres, ad quem sermonem conferat, in rebus humanis non est: eaque ademptio & datio nunc vana efficietur. Hac in eo herede, qui ex asse institutus erit, dato substituto : ita ut ab instituto codicilli confirmarentur. §. 1. Quod si duo instituti sint, substitutis datis , untis- que eorum decesserit: utilia videntur legata. Sed circa coheredem erit tractatus, umiquid totum legatum debeat, si quisquis mihi heres erit, legatum erit, an vero non : quia sit substitutus heres , sin. Infl. quib.no» estpermijs. facere testam. (11. /. II. H. l.supr. de testam, milit. (12, §. 2. List. h. t. (13. Adde l. 77. §. 29. infr. ie legat. 2. I. 31. §. I. infr. de fideicom. libert. (14. I. 14. C. de testam. L 7. C. h. t. (15. I . 16. infr. eod. (16. I . 4. in fr. infr. de his , qua pro non feript. qui 9'7 De ] r crofic jy ui ° & fideicommissi. I. qui partem faciat, licet ipse noa debeat? idem etiam potest circa nomina expressa tractari, niultoqiie magis solum coheredem totum i debere puto : quia is adjunctus sit, qui etiam tunc, cum adjungebatur, in rebus humanis non erat. i;. AFRICANUS [lib. 2. QmeiUonum.] CEd cum ea testatoris voluntas fuerit, ut ex universa hereditate o legata erogarentur : dicendum , scriptis heredibus prufriturrm doli exceptionem , si amplius 2 quam hereditaria portio petatur. lfi. FAULUS [lib. 2;. Quxstionum.] AB J intestato factis codicillis, reiicta etiam postea natus inte- L ‘ st a ;i iucecsibr debebit. Quicunque enim ab intestato fuciesle- rit, locum habent codicilli, nam unus casus est: nec filterest, quis succedit, dum intestato succedat, ad testamentum autem, quod quoquo tempore fecisset, pertinent 4 codicilli. Et (ut manifestius'dicam) intestato patrefaroilias mortuo, nihil desiderant codicilli , s.d vicem testamenti exhibent: testamento autem facto, jus sequuntur ejus. 17. IDEM [lib. 3. Sententiarum.3 T Trer-e 5 , quibus hereditas promittitur, vel animi affectus ex- ^ primitur, vim codicillorum non obtinent. 18. LEISES [lib. 20. Digestorum.] pLotiana Celso luo salutem. Lucius Titius his verbis ita cavit: *•- Si quii tabuii i, dh-vc quo genere ad hac testamentusn pertinens reliquero, ita valere vt>L> : Qurcro, au codicilli , qui ante hoc testa- (1. Innuo vide 1. 19. in fi”. i'-fi', h. t. (2. i. 1. §. 17. irfr. mi SC. Trebcll. (3. v. I. S. infr.jupr. b. k. (4. I. 14. i” pr.fupr. rui. I. u . fiipr. telhiiu. qnemtidm. aper. (;. /. 52. fupr. de paci. 9*8 mentum scripti sunt, debeant rati este ? Jnvcnfius Celsus Plotia- na: salutem. Haec verba , ji quid ad hoc testamentum pertinens rei; - qtcero , valere volo , etiam ea , qua: ante testamentum scripta surit comprehendere. 6 *9- MARCELLUS [lib. 14. Digestorum.] J. stM^num fiiium habebat, curn codicillos ad eum scripsi stet, decebit intestatus, herede eo, [&] quem postea procreavit: Agnatione tui heredis nemo dixerit codicillos evanuisse: igitur si nihil tum de posthumis speravit, [&] codicilli non evanescent; & quos relicta iiuir , pro parte dimidia hiius , ad quem codicillus fa- \( us , ' solvere compellitur , non etiam posthumus. Sed & si codicillos reiiquiiiet duobus superstitibus filiis decedens, cum putaret alterum ex his prius decelliffe , fimili modo dici potest, omnia perinde debere filium , ad quem scripti sunt codicilli , atque fi solus heres extitiffet patri, imo duntaxat partem 7 debet. Eorum tamen , qure pro parte p ne si ari non poliunt, nihil eorum prastan- dmn :^quoniam illi non fuerit filio ablaturus, nisi solum putaret Uiccefforem sibi futurum. 20. PAULUS [lib. 5. ad Legem Juliam & Papiam.] gl palam heres nuncupatus fit, legata autem in tabulis Gollata fuerint: Julianus ait, tabulas testamenti non intelligi, quibus S her es scriptus non est : cfi magis codicilli , quam testamentum existi- tnand-c Jint. & hoc puto rectius dici. (6. /. 123. iufir. Ue verb.sign. (7. Immo vide l. 14. in fin.fupr. b. t. (g. v. /. I. in fin.fupr. de vulg. cis pupiM. fiubstit. L I B E R TRIGESIMUS. [LIBER PRIMUS.] DE LEGATIS 1 ET FIDEICOMMISSIS. 2 i. ULPIANUS [lib. 67. ad Edictum.] T\Er omnia exsquati 3 sunt legata fideicommissis. | 2. IDEM [lib. i. Fideicommisso- rum.] QCiemhimeft, cos demum fideicommissum posse relinquere, qui 4 0 testandi jus habent. 3. IDEM [lib. 4. ad Sabinum.] U.Tc verba testatoris , quisquis ntibi ex Juprqfcriptis heres erit; A aut ,Jt heres erit Sejus , ve!J- hereditatem adierit t subjectum legatum, vel fideicommissum non faciunt conditionale. 4. IDEM [lib. ;. ad Sabinum.] CI quis in fundi vocabulo erravit, & Cornelianum pro Semproniano nominavit: debebitur Sempronianus : sed , si in corpore 5 erravit, 11011 debebitur. Quod fi quis , cum vellet vestem legare , supellectilem adseripsit, dum putat supellectilis apellatione vestem contineri: Pomponius scripsit, vestem non deberi, quemadmodum fi quis putee, auri appellatione electrum vel aurichalcum contineri: vel (quod est stultius) vestis appellatione etiam argentum contineri. Rerum enim vocabula immutabilia sunt: hominum mutabilia. 6 §. 1. Si quis heredes instituerit, & ita legaverit , quisquis mihi Gallicanarum rerum heres erit , damnas esto daret ab omnibus heredibus videri legatum, quoniam ad omnes eos res Gallicana pertinent. ;. PAULUS [lib. l ad Sabinum.] f^Ervi electione legata , semel 7 duntaxat optare possumus. §- 1. Labeo ait, cum certa res aut persona legatur ita, qui meus er:t, cum moriar, heres dato, & communis sit, totum deberi: Trebatium vero respondisse , partem g deberi, Cassurs scripsit; quod & verius est. §. 2. Cum fundus communis legatus Iit non adjecta portione, sed tueam nominaverit, portionem 9 deberi constat, _ (t- Lib. 6. C. 37. 2. Jnfi. 20. (2. Lib. 6. C. 42. 2. Tust. 23. .2-1. 2. C. cornuum, delegat. §. 2. last. de legat. (4. I. r. in fin. pr. U §. 2. in fin. infir. de tegat. Z. (;. I. 9. in pr.Jiipr. de con- truh. empt. I. 9. inpr. cfi §. l. supr.de bered, infiit. (6. I. un. C. de mutat, nomin. (7. 1. 20. infir. de opt. legat. (8- /. 30- §■ 4- mfr. delegat . z, (9. §. i.fupr. b. i,- (10. L 8;. iufir* de ifgat. z. 6. JULIANUS [lib. 33. Digestorum.] £Tichum , qui meus erit cum moriar, heres meus dato : magis conditionem 10 legato injecisse, quam demonstrare 11 voluisse pa- tremfamilias apparet; eo quod , ii demonstrandi causa hac orati» poneretur, ita concepta esset, Stichus, qui meus est, non, qui »tcus erit. Sed conditio talis accipi debet, quatenus meus erit, ut, fi totum alienaverit, legatum extinguatur: si partem, pr» ea parte debeatur , qua testatoris mortis tempore fuerit. 7. PAULUS lib. 2. ad Sabinum. T r-gatum fervo delatum dominus potest 12 repudiare. 8. POMPONIUS lib. 2. ad Sabinum. CI ex toto fundo legato testator partem 13 alienasset, reliquam ^ duntaxat partem deberi placet: quia, etiam si adjecisset 14 aliquid ei fundo , augmentum legatario cederet. §. 1. Si ita 15 scriptum fit: Lucius Titius heres meus, aut ßLevius heres meus decem Sejo dato cum utro 16 velit, Sejus aget; ut, si cum uno actum sit, & solutum, alter 17 liberetur, quasi [fijduo rei promittendi insolidum obligati fuissent, f Quid ergo, si ab altero partem E Legatarius volet: non potest legatarius partem servorum vindicare, iro parte nummos petere, quia unum in alterutra causa legatum It: quemadmodum si olei pondo quinquaginta , aut in singulas libras certum as legatum sit: ne aliter observantibus, etiam uni» homine legato divisio concedatur, nec filterest, divisa ca summa , an juncta ponatur: [&] certe octo servis, aut pro omnibus certa pecunia legata, non posse invitum heredem partem pecunix , pariem mancipiorum debere. 9. IDEM [lib. 3. ad Sabinum.] ID , quod apud hostes est, legari 19 posse Octavenus scripsit: «Sfc postliminii jure consi stere. _ ' Mi. Immo vide l. 34. in fin. infir. de auro. (12. Vide tamen /. 34. §. 2. infir. de legat. 2. (iZ- 1* 24. §• pen. infir b. t. (14. /. 3. in pr. infr. de instruet', vel inftrum. legat, (i;. I. % in pr. tnfr. de dueb. reis constit. (ld. L 25. in pr. infir. de legat. 3. (17. I. ;i. in fin.fupr. de tvillmt. (18- L 27. infr. ile legat. 2. (19. /. 98. infir. h. ti M m m a to. PA.U- 919 Digestorum Lib. XXX. 920 10. PAULUS [lib. i. ad Sabinum.] _ TUlianus, nec ä filiofamilias fine jussu patris optari pone, nec J ante 1 aditam hereditatem , putat: quod est verum. 11. PAPINIANUS lib. y. Questionum. /'"'Um 2 filiofamilias , vel fervo alieno legatum, vel hereditas datur, fidei committi patris, ve! domini potest: ac tunc demum ex persona ipsorum fideicommissum vires capit, cum ipsis, per quos commodum hereditatis vel legati patri dominove queritur, fideicommissum relinquitur. f Denique Julianus, non insubtili ratione motus, patrem , cujus filius heres institutus est, extero quidem , habita ratione legis Falcidix, restituere hereditatem respondit: quoniam ex persona filii teneretur: ipsi vero filio, non admissa Falchiia; quoniam ex persona sua sibi filius obligari non posset, ac pater non ut heres, sed ut pater, rogari videtur. f Et ideo si filio rogatus sit pater post mortem suam , q::od ad se pervenit ex legato vel hereditate filio relictis, restituere, isque vivo patre decedat, omnimodo patrem id retenturum, quoniam fideicommissum ex persona patris vires acceperit. 12. POMPONIUS [lib. 3. ad Sabinum.] CI mihi & tibi eadem res legata fuerit: deinde die legat! cedente, o heres tibi extitero; liberum mihi esse Labeo ait, ex meo legato, an ex eo, quod tibi heres sim , adquiram [legatum.] Si voluero -eam rem ex meo legato ad me pertinere, ut tota mea fit: ex hereditario legato petere eam posse Proculus ait. §. 1. Si quis servos, quos Gudihus haberet, eo testamento , quod Romx morisns fecerit, triduo, quo mortuus fuerit, heredem dare milii damnaverit: ratum esse lugatum , & angustias temporis nihil legato nocere. §. 2. Regula Juris civilis est, qux efficit, ut quibus ipsis legare posumus , eorum qiioqueservis $.legare postimus. §. Z. In legatis novissimx 4 scripturx valent 5 : quia mutari causa prxeedentis legati vel die, vel conditione , vel iri totum ademptione , potest. Sed si sub alia & alia conditione legatum ademptum est , novissima ademptio spectanda est. f Interdum tamen in legatis non posterior , sed prwcedens scriptura valet: Nam si ita scripsero , quod Titio infra legavero , ii neque do, neque lego : quod infra legatum erit, non valebit, nam & eum sermonem , quo prxsentia legata data in diem proferuntur 6, ad postea quoque scripta legata pertinere , placuit, f Voluntas 7 ergo facit, quod in testamento scriptum valeat. 13. IDEM [lib. 4. ad Sabinum.] PUm incertus homo legatus tibi esset, heres Stichum fervo tuo ^ tradidit: Ncratius respondit, fi voluntate 8 domini tradidit, vel ratum hoc dominus habuerit, perinde eum liberatum, atque fi Stichus legatus esset. 14. ULPIANUS [lib. 15. ad Sabinum.] OI ita fit adseriptum , Ji cui legavero bis , semel heres ei dato; vel " ut semel debeatur : & eidem duas quantitates adseripserit, vel duos fundos: An utrumque debeatur? Et ait Aristo, unum videri legatum. Nam quod ademptum est, nec datum videri, fecundum' Celsi & Marcelli sententiam : qux vera est. §. 1. Sed Papinianus libro nono decimo Quxstionum ait, & fi post legata fxpius adseri- pta idem hoc subjecit, semel prastari veOe, & hoc ante impletum testamentum fecerit, ipso jure videri extera legata adempta, sed quo magis erit ademptum ? non enim apparet. L ait, posse dici, exiguius esse prxstamium. i;. PAULUS [lib. 3. ad Sabinum.] fYUi quartam [partem] bonorum legare voluit, dimidiam scripsit: X—Proculus recte ait, posse defendi quartam legatam; quia hiesset 9 dimniix. Idem erit, & si quinquaginta voluit legare, & «entum scripta sint: quinquaginta .enim debebuntur, f Sed & si plus legare voluit, & minus scripsit, valebit legatum. §■ i. Si (l.l. 16. infr. de option. legat. (2. I. 62. infr. de legat. 2. (3. L . 82. §. ult. infr. de legat. 2. /. 5. infr. deservit, legat. (4. I . 87. infr..de condit. &' denwnftr. ($. Vide tarnen vers. interdum, infr. hic.. (ri. /. 30. §. ult. infr. h. t. (7. 1. 7. in sin. infr. desupell. le- gpt. (s. I. 49. infr. dcfolut. (y. I. 9. §. 3 .fupr. de bered, instit. ii. 110. in pr. infr. de reg. jur. (io. I. 7. in pr. infr. de reb. dub. (. 14 . 7 .- 34 . §. 9. infr. h. t. (12. I. 122. §. 1. infr. eod. (13. /. 7. in.pr. irif) ■ de reb. dub. (14. V. I. iri4. in pr. infr. de verb.Jign. (1?. I. 91. §- s. in fin. infr. h. t. 1. 4, §. 11. infr. dc doli mali fcs quis unam summam filiabus legaverit, ut etiam de posthuma sentiret : si ea non est nata , superstiti solidum debebitur. 10 iri. POMPONIUS [lib. 5. ad Sabinum.] CI duobus res er.njunctim legata fit, quamvis alter in rerum na- O tura non 11 fuerit: alteri solam partem deberi , puto verum esie. §. 1. Utres , adjecto ei nomine cujusdam , qui heres nor, sit, dare damnatus, totum legatum debet: nam & si duos ex heredibus suis nominarim quis damualTet, & alter hereditatem non adisset, qui adisset 1 2 , totum deberet, si pars ejus , qui non adisset, ad eum , qui adisset, pervenerit. §. 2. Si Titio L posthumis legatum sit, non nato posthumo 13 , totum Titius vindicabit, f Sed & si testator Titio & posthumis viriles partes dari voluisset, vel etiam id expressisset: totum legatum Titio debetur, non-nato posthumo. 17. ULPIANUS libro quinto (decimo) ad Sabinum. Q Ui filiabus legavit, fi mentionem aliqua parte testamenti posthu- -mx fecit, videtur filiarum legato <8: de posthuma 14 sensisse. §. 1. Si qnisita legaverit: Si qua filii: mihi genitur. ei heres meus centum dato : pluribus naris , videtur singulis tantundem legasse, quod ita accipiendum est, nisi evidens sit contraria sententia testatoris. §. 2. Si uni ex heredibus fuerit legatum : hoc deberi ei officio judicis Familix bereisen udx, manifestiern est. sed etsi abstinuerit 15 se hereditate , consequi eum hoc legatum polle , constat. 18. JULIANUS [lib. 31. Digestorum.] T?T quidem totum legatum petere potest: quamvis a 16 semet- ipso inutiliter ei legatum fuisset. 19. ULPIANUS [lib. 1;. ad Sabinum.] T Egata inutiliter data, Papinianus putat libro Quxstionum con- ■ L "‘ firmari per repetitionem : [id est, per hanc scripturam] postea forte in codicillis factam , hoc amplius ei heres mens dato. &. diversum esse in illa scriptura , quas pecunias legavi , quibus dies uipofi- tus non efi , annua , bima , trima die , heres meus dare damnas esto: non enim hoc egisse testatorem, ut confirmaret, qux inutilia sunt, sed ut diem inutilibii« prorogaret. §. 1. Idem eodem loco, &in substituto impuberis scripsit: ut, fi fuerit ab irr.pubere inutiliter legatum , substitutus hoe debeat, li hoc amplius legatum ab eo sit relictum aliquid, ncc ille patri heres extiterir & decesserit. §. 2. In legato pluribus relicto , si partes adjectx 11011 sunt, xqnx 17 servantur. 20. POMPONIUS [lib. v ad Sabinum.] QUi duos servos haberet, unum ex his legasset, ut non intelli- geretur, quem legasset: legatarii 18 est electio. 21. ULPIANUS [lib. 15. ad Sabinum.] (sRcge lfgato , &. qux postea 19 accedunt, ad legatarium pertinent. 22. POMPONIUS [lib. ;. ad Sabinum.] CI grege legato, aliqua pecora, vivo testatore, mortua essent; in ^ curumque locum aliqua essent substituta: eundem 20 gregem videri.’ & si deminutum ex eo grege pecus esset, ct vel unus bos lupe: esset : eum vindicari posse, quamvis grex desissct esse: quemadmodum, infula legata, si combusta esset, area poslit vindicari. 21 23. PAULUS [lib. 3. ad Sabinum.] CI quis bonorum partem legaverit, ut hodie fit, sine fructibus restituitur : nisi mora 22 intercesserit heredis. 24. POAI P ONIUS [lib. 5. ad Sabinum.] ()Uud in rermn natura adhuc non fit 23, legari posse, veluti, quidquid illa ancilla peperifet , constitit: vel ita, ex vino , quod in fundo meo natum eft , vel fatus tantum dato. §. I. Si usum- frustiun 24 habeam , eumque legaverim: nisi postea proprietatem ejus nactus sim , inutile legatum est. §. 2. Si quis post testamentum factum fundo Titiano legato partem aliquam adjecerit, quam fundi Titiani destinaret: id, quod adjectum 2? est, exigi met. except. I. 12. C. h. t. (16. I. 116. §. 1. infr. eod. (17. arg. I. 23. bi fin. C. h. t. §. 6. Inft. de bered. biß. (18. /• 2. in pr. infr. de opt. legat. (: y. §. 18. Infl. h. t. I. 3. in pr. infr. de instrues. vel infirum. legat. (20. I. ph.fupr. dejudic. (21. Immo vide l. 5. §. 2. fupr. qtiib. mod. ufusfr. amitt. (22.1 . 84> * n f r - de legat. 2. /. cri. bist. dc legat. 3. (23. /. 17. in pr. infr. d. t. §. 7, Infl h. i. vide tamen l. 7. in fin. infr. de tritico. (24. /. 20. C. h. t. (25. I. 3 in pr. infr. de instruet, vel instrum. legat. L le- / X 921 De legatis & fideicommissis. I. 922 ä legatario potest. & similis est causa alluvionis 1 : [ & ] maxime 11 ex alio agro, qui fuit ejus, cum testamentum faceret, eam partem adjecit. §. 3. Quod si post tefhimentum Factum , ex fundo Titiano aliquid detraxit i, & alii fundo adjecit: videndum est, lununne eam quoque partem legatarius pcticurus sit; an hoc mimis , quasi fundi Titiani esse desierit: cum nostra destinatione Fun- ih.-rmn'nomina & domus, non natura constituerentur? Et magis idr» est, iit quod alii destinatum est, ademptum este vnlcatur. ‘j. 4. Si navem legavero , ie specialiter meam adseripsero, eam- que per partes totam refecero , carina eadem manente : nihilominus recte a legatario vindicaretur. PAULUS [ lib. 3. ad Sabinum. ] A Filio herede etiam pure patri 3 legari potest: nec interest, an & die cedente legati in patris potestate sit. Igitur & fi jussu patris adita sit hereditas, impurabitur ei in Falcidiam. 26. POMPONIUS [lib. v ad Sabinum.] ViOn 4 amplius legatorum nomine ad quemquam pertinere vide- •si' 1 tur , quam quod deducto eo , quod explenda: conditionis causa datum esset, luperesset. §. 1. Si certum corpus heres dare damnatus sit: nec fecerit, quo minus ibi, ubi id eilet, traderet: si id postea sine dolo L culpa heredis perierit, deterior fit legatarii 5 conditio. §.2. Cum, bonorum parte legata , dubium sit, utrum rerum partes,' an aistiniatio debeatur: Sabinus quidem & Castius ,-estiina- tior.em, Proculus & Nerva rerum partes clie legatas existimaverunt. Sed oportet heredi succurri 6 : ut ipse eligat, sive rerum partes, siveLstimatiouem dare maluerit. In his tamen rebus partem dare heres conceditur , quie line damno dividi postunt: sin autem vel naturaliter indivise sunt, vel sine damno divisio earum fieri non potest , adlhnatio ab herede omnimodo praestanda est. 27. PAULUS [lib. 9. ad Plautium.] pOtest autem heres vel paucioribus, vel in una re relictam par- 1 tem legatario dare, in quam vel legatarius consenserit, vel judex sstimaverit: ne necelse haberet legatarius in omnibus rebus vindicare portionem. :8- ULPIANUS [lib. 19. ad Sabinum.] . - CI creditori meo , tutus 7 adversus eum exceptione , id , quod 0 ei debeo, legem: utile legatum est , quiasiemissa [ei] exceptio videtur. Sicut Aristo ait, id, quod honoraria actione mihi debetur, si legetur mihi, legatum valere : quia civilis mihi datur actio pro honoraria. §. 1. Marcellus libro vigesimo octavo pntat: rem, quam ex stipulatu mihi debes, li legaveris, utile este legatum : ut neque 8 Falcidia hoc minuat. 29. PAULUS [lib. 6. ad Legem Juliam & Papiam.] CIn autem neque modo, neque tempore , neque conditione , ne- 0 que loco debitum 9 differatur: inutile est legatum. 30. ULPIANUS [lib. 10. ad Sabinum.] 'pAlis scriptura, quas pecunias legavi , quibus dies adpofitus 10 non efl, eas heres meus annui 1, bima, trima die datot ad corpora legata non 11 pertinet, sed ad ea, quoe pondere, numero , mensura continentur. §. 1. Et ad ea tantum legata pertinet, quibus dies non est adpofitus: proinde ii forte pure legatum est. ex hac adjectione prorogabitur. §. 2. Quid si forte centum milii legata sim: p-usentia t Utrum annua die dabuntur, aII vero prudentia? Et ait Servius & Labeo , praesens deberi. Quamvis igitur supervacua sit haec adjectio , quantum ad vi« , & effectum legati pertinet: tamen ad hoc proficiet, ut praesenti die legatum debeatur. §. 3- Sed si in annossingulos , aut singulos merses sit legatum relictum : ceffabit ea scriptura, quia hoc legatum & initium & finem habet. §. 4. Sed & si sub conditione sit legatum relictum , potest diri, cessare annuam adjectionem : quia dies incertus appellatur 12 conditio. §. 5. Cui congruit, quod Trebatius existimat: ii cui le- (1. 1 . 16. infr. de tegat. 3. (2. I . X- in pr.fupr. h . t. (3. /.91. inpr. infr. eod. I . 17. infin. infr. quando dies legator. (4. i. 7°- i» fin. pr. infr. de legat. 2. (5. I. 114. in fin. infr. h. t. I. 32. §. 5. infr. de legat. 2. I . 22. in fin. infr. de legat. 3. I . 30. §. 4. infr. ad leg. Falcid. H. 16. Infi. h. t. (6. i. 32. §. 8- infr. de usu efi usufr. legat. (7. I. 13. infr. de liberat, legat. (8. I. I. §. 13. infr. de dote pralegat. (9. §. 14. snft. h. t. (10. I. 54. in pr. infr. de condit. & dcmonftr. (11. Immo vide l. 178. inpr. infr. de verh.stgn. (12. 1 . 75. infr. de condit. & demonfir. (13. 1. 12. in fn.supr. I. 31. getur, quando annorum viginti erit, vulgarem hanc clansulknvces- iare. §.6. Item si legetur pecunia , qua in urca eß , vel vinum , quod in apothecis eft , dicendum est, cessare clausulam : quoniam,, quoties species legetur, cessare diximus. §. 7. Hanc autem scripturam non solum ad praecedentia 13 [sola] legata, sed ad universa , qiue testamento adseripta sunt, extendi, Gallus Aquilius Ofilius, Trebatius responderunt: idque verum est. 31. PAULUS [lib. 3. ad Sabinum. ] gEd etiam ad ea , qiiL codicillis confirmatis postea legata fuerint, hrec clausula pertinet. 32. ULPIANUS [lib. 20. ad Sabinum.] JsJI quis a filio pupillo herede instituto , cv.sn is in tutelam suam vt- nijfet, pecuniam legaverit, & ä substituto herede legata repe- ticrat: impubere filio mortuo , secundus heres legatum non debe- I bit. quod ita verum esse tam Sextus , quam Pomponius putant, si | repetitio legatorum ad eum modum concepta sit; veluti, qua; d filio meo legavi , quasque eum dare jv. Ji ,ß mihi heres ejset ,'id heres meus iildim diebus dato : sed si ita repetita fuerint ,-qtue d filio meo legavi, heres sucus dato, pure repetita videbuntur legata, &duntaxat demonstratio eorum facta: igitur & hoc ipsum legatum , de quo queritur, praesens debebitur. §. 1. Si quis plures Stichus habens, Stichum legaverit: si non 14 apparet, de quo Sticho sensit, quem elegerit, debet pnestare. §. 2. Si parti civitatis aliquid sit relictum , quod ad ornatum vel compendium Reipublicxspectat, sine dubio debebitur. 33- PAULUS [lib. 3. Regularum.] ^1 pluribus eadem res lega:afuerit: si quidem conjunctim ; etiam si »Iter vindicet, alter ex testamento aget, non plus 1; quam partem habebit is , qui ex testamento aget, f Quod si separatim t ii quidem evidentlfiime apparuerit, ademptione a priore legatario facta, ad fecundum legatum testatorem convolasse , solum posteriorem ad legatum pervenire placet; sin autem' hoc minime apparere potest , pro virili 16 portione ad legatum omnes venire : scilicet nisi 17 ipse testator exscriptura manifestissimus est, utrumque eorum solidum accipere voluisse : tunc enim uni pretium , alii ipsa res adiignatur , electione rei, vel pretii servanda ei, qui prior de legato sive fideicommisso litem contestatus est; ita tamen, ut non 18 habeat licentiam , altero electo, ad alterum transire. 34. ULPIANUS [lib. 21. ad Sabinum.] pLane , ubi transferre voluit legatum in novissimum, priori non A debebitur: tametsi 19 novissimus talis fit, in cujus persona legatum non constiti.. At fi conjuncti disjunctive commixti sunt: conjuncti unius perlbnx potestate funguntur. §. 1. Si eadem res siepius 20 legetur in eodem testamento: amplius quam semel peti non potest: sufiicitquc, vel rem consequi, vel rei xstimationem, §. 2. Sed si duorum 21 testamentis mihi eadem res legata'sit, bis petere potero : ut ex altero testamento rem consequar, ex altero xstimationem. §. Z. Sed fi non corpus sit legatum , sed quantitas 22 eadem in eodem testamento siepius: Divus Pius relcripsit, tunc siepius. pnestandam summam , li evidentiffimis probationibus ostendatur testatorem niultiplicalTe 23 legatum voluisse. Idemque & jn fideicommisso constituit. Ejusqncrei ratio evidens est, quod eadem res siepius pnestari non potest; eadem summa 24 volente testatore multiplicari potest. §. 4- Sed hoc ita erit accipiendum si 11011 certum corpus nummorum siepius lit relictum; utputa centussi, qua in arca habet, siepius legavit: time enimfuinlo legato esse comparandum credo. §. $. Sed si pondus auri & argenti siepius fit relictum , Papinianus respondit, magis summx legato comparandum. merito: quoniam non species certa relicta videatur. §. 6. Proinde & si quin aliud est, quod pondere, numero, mensura continetur, siepius relictum, idem erit dicendum, [id est, siepius deberi, fi h oc testator voluerit. ] §■ 7- 11 re.n emis- infi-.h.t. (14. /.37. in fin. infr. eod. (15. 1 . 8v i»J r. tod. (16. I. an. §. n. vers. fin autem disjunciim. C. de caduc. (17. d. I. uu. §. II. verf-hoc autem ita. (18. /. 2o. infr. de option. legat-. (19. 'l. 20. infr. de udimend. vel transferend. legat. (20: l. 66. in pr. infr. delegat. 2.1. I . §. pen. infr. de dote pralegat,- 1 . 23. in fin. C. h. t. (21. §. 6. Infi. h. t. I. 66. §. 1. infr. de legat. 2. (22. I. 8". in fin. pr. infr. d. t. (23. Adde l. iq.fupr. de jure det. (24. 21- §. 1. in fin. infr. de legat. 3. M-mm-3; liem c? 5 Digeffcomin Lib. XXX. 9 -4 ■fein i mihi legatam : usque ad pretium , quod mihi abest, competet mihi ex testamento actio. tz. 8. Et multo magis hoc dicendum est, ii duobus testamentis mihi eadem res legata Iit; led alter me restituere rogaverit, vel ipsam rem , vel aliud pro ea aut [ii tub- comlitione legasset] dandi quid pro ea : nam hactenus mihi abesse res videtur, quatenus sum pnestaturus. tz. 9. Si conjunctim res legetur : constat partes ab initio fieri, nec solum hi partem faciunt, in quorum persona constitit legatum : verum hi quoque , in quorum persona non constitit 1 legatum : utputa ii Titio , & servo proprio fine libertate. §. 10. Sed fi in pupilhri testamento alii eandem rem legaverit, quam mihi in suo testamento legavit, J11- Jianus scribit, concursu partes nos habere : interim igitur partem habebitis, cui in silo testamento legavi,. tz. 11. Si duobus res sit legata , quorum alter heres institutus sit: a lernet! pso 3 ei legatum inutiliter videtur, ideoque quod ei i se legatum est, ad collegatarium pertinebit. §. 11. Inde dicitur: ii duo tint heredes, imus cx unci 1, alter ex undecim unciis, & cis fundus legatus sit: unciarum heredem undecim partes in fundo habiturum ; coheredem unciam. §. 13. Plane li alter cx legatariis heres cxtite.it heredi, ä quo legatum erat relictum, ivm ideo minus partem collegatario faciet: retinet enim uro parte legatum. §. 14. Si ita Titio legetur, fundum Sejanum vel ujnwf ructum ejusjibi habeto: duo ehe legata; & arbitrio 4 ejus esse, an velit ulumFnictum vindicare. §. 13. Sed & si quis ita leget Titio , fundum do lego , m cum pro farte habeat: mihi videtur polle dici, partem sc habiturum, videri enim fundi appellatione 11011 totum fundum, led. partem appellasse: 11 ani & nars 3 fundus recte appellatur. 33. PAULUS [lib. 3. ad Sabinum.] ^ C! [heres] alienum hominem dare damnatus lit, & hic ä domino " manu mistus fit: nihil ex hoc legato debetur. 6 36. POMPONIUS [lib. 6. ad Sabinum.] fit ia textores meos omnes, frater quam quos hoc tejlumento alii *■ legavi, lego. Ploti.c vernus meos omnes, frate-rquam quos alii legavi , lego, cum essent quidam , [ct] verna , iidem & textores : Labeo ait, quoniam nec quos Titi» textores non legaverit, aliter .apparere postit, quam si cognitum fuerit, quos eorum Plotiat legaverit. nec quos Plotix legaverit, possit: neutrius legato exceptos este eos, de quibus quieritur; & ideo cotr.mnnes ambobus este, hoc enim juris est, & li neutrius legati nomine quicquam eilet exceptum. §. 1. Quod fi hoc modo esset legatum , textores omnes, frater vernas , & rursus, vernas omnes frater textores ■' qui & verna & textor esset, neutri fuisse legatum. §. 2. Nihil distat, utrum ita legetur, Titio & Mavio; an ita, Titio cum 7 Mavio : utrubique enim conjunctim legatum videtur. §. 3. Si alteri Stichum heres dederit, quem duobus dare damnatus ruerat ; & antequam interpellaretur ab altero , Stichus mortuus est : beres non tenetur, quia nihil S per eum factum inteiiigitur. 37. ULPIANUS [lib. 11. ad Sabinum.] T Egato generaliter relicto, veluti hominis: 61 jus Cassius scri- *-• bit, id esse observandum , ne optimus 9 vel pessimus 10 accipiatur. qure sententia Rescripto Imperatoris nostri, & Divi Severi juvatur : qui rescripserunt, homine legato actorem non posse eligi. §• 1. Si de certo fundo sensit testator, nec appareat, de quo cogitavit: electio 11 heredis erit, quem velit dare, aut, ii appareat, ipse fundus vindicabitur, f Sed & 11 lancem legaverit , ne,e appareat, quam : seque electio est heredis, quam velit dare. 38. POMPONIUS [lib. 6. ad Sabinum.] I Egatarius pro parte adquirere , pro parte 11 repudiare legatum J non potest : heredes ejus possunt; ut alter eorum partem suam adquinit, alter repudiet. §. 1. Si legatum nobis relictum confti-' fuerimus nolle ad. nos pertinere, pro 13 eo erit, quasi nec legatum quidem sit: & ideo dicimus , nec confusas servitutes, si forte praedium mihi legatum prxdio meo debuerit servitutes i & integra furti actio manebit, 11 lcrvus legatus sit [ei] , cujus nomine fiirl ti agere poterit legatarius. 39. ULPIANUS lib. -i. ad Sabinum.] QUm servus legatus in fuga [esset] , vel longinquo absens exigatur : operam praestare heres debet, ut 14 eam rem requirat & prallet: & ita Julianus scribit, nam & sumptum , an in hanc rem facere heres deberet, Africanus [lib. xx. Epistolarum] apud Julianum quaerit; pntatque , sumptum prxstamium : quod'& e-o arbitror sequendun. §. r. Fructus autem hi deducuntur in petitionem , non quos heres percepit, sed quos legatarius percipere potuit: & id in operis fervorum , vel vecturis jumentorum, vel naulis naviurn dicendum, f Quod in frustis,11, dicitur, hoc & in pensum,bus urbanorum xdisiciorum inteliigenduiii erit, f La usurarum autem quantitate mos 1; r-egumis erit sequendus. Judex icitur usurarum modum icstimabrt, & statuet, f Ipsius quoque rei interitum post moram 16 [debet]: sicut 17 in stipulatione, [si post moram res interierit, xstimatio ejus prastatnr]. Item partus ancillarum, f Et si servus fuerit legatus; & hereditas 13, vel legatum, vel quid per e.:m adquilitam sit : heres prxstare debet. §. 1. Si Titius ä me rem eminet, & eandem mihi legasset, antequam ei traderem ; mox ei tradidero , 6b pretium recepero : videtur quidem i; prima Facie rem mihi meam legasse, & ideo legatum 11011 consistere, sed ex empto actione liberatus, utique per legatum rem vindicare potero , quam tradidi. Sed si nondum erat follitum mihi pretium , Julianus-scribit, ex vendito quidem me acturum , ut pretium exequar; cx testamento vero, utrem, quam vendi,, de tradidi, recipiam, j- Idem subjungi;, ii pretium quidem mihi erat solutum , rem autem nondum tradideram , ex testamento nie agentem liberationem consequi, tz. 3. Idem Julianus scribit: ii fundum testator, quem ab alio emerat, milii legavit: heredem cogendum mihi actionem 19 ex empto prestare : scilicet si nondum res tradita Fuerit vel defuncto , vel heredi. §. 4. Si quis alicui legaverit, licere lapidem cadere: qureSitum est, an etiam ad heredem hac legatum transeat. L Marcellus neZat, ad heredem transmitti, nisi nomen heredis adjectum legato fuerit. §. 3. Heres cogitur legati praedii solvere vectigal praeteritum , vel tributum , vel solarium , vel cloacarium , vel pro aquae forma, tz. 6. Scio ex Fasto tractatum : cum quidam duos fundus ejusdem nominis habens, le- gasset/«nrf«!K Cornelianum & esset alter pretii majoris , alter minoris; & heres diceret minorem legatum, legatarius maiorem: vulgo fatebitur, utique minorem eum legasse, si majorem non potuerit docere legatarius, tz. 7. Constat, etiam res alienas 20 legari posse , utique si parari possint: etiamsi difficilis carum paratio fit. tz. 8. Si vero Salujlianos hortos, qui sunt Augusti, vel fundum Mamtiit, qui PriueipaLbusulibusdofervit, legaverit quis, Furiosi est, talia legata testamento adleribere. tz. 9. Item cum- futn I! JIartium, zvtforttw Tomanuut, vel ledem sacram legari non posse constat, tz. 10. Sed cf' ea pralin Casares, qua: in formam patrimonii redactafub procuratore patrimoniisunt, ii legentur: nec xstimatio eorum debet prxstari. quoniam commercium eorum , nisi jussu Principis, non sit: cum distrahi non soleant. 40. IDEM [lib. 1. Fideicommissorum.] gEd si res aliena, cujus commercium legatarius non habet, ei, cui jus pollidemii non est, per fideicommissum relinquatur, puto xstimatioiiem 21 deberi. 41. IDEM [lib. ii. ad Sabinum.] QfEtera igitur praeter hxc videamus : 6: quidem corpora 13 legari omnia, & jura 14, & servitutes 23 possunt, tz. I. Sed ea, qua adibas j uncia sunt, legari non It, possunt: quia hxc legari non posse Senatus ccnluit, Avida L Pansa Consulibus, tz. 1. Tractari tamen poterit, si quando marmora vel columna: Fuerint sepa- ratx ab xdibus, an legatum convalescat ? Et si quidem ab initi» non constitit legatum , ex postfacto non convalescet: quemadmodum nec res mea legata mihi, si post testamentum fastum fuerit (1. l. ioS. tz. 4. insr. h. t. (2. l. 16. in pr.supr. I. 84. §• 8- infr. tod. I. 7. infr. de legat. 2. (3. I. Il6. tz. I. infr. h. t. (4. /. 23. I. 44. tz. 1. I. 86. tz. 2. infr. h. i. (14. L 69. in fin. infr. eoi. (13. I. 1 . in pr.Jupr. de usur. (ih. I. 47. in fin. infr. h. t. (17. I- - >> infr. de legat. 1. I. 10. infr. de usu efi usitfr. legat. (3. L 60. in fin. 1 infr. de verb. oblig. (18. /. 86. tz. 2. inßn. infr. b. t. (19. tz. 41 - pr. infr. de verb.Jign. (6. tz. 16. Inft. h. t. (7. I. III. tz. I. infr. i hiß. eod. (10. tz. 4. Infi. eoi. (zi. d. tz. 4. (12. I. 114. §. 3 - r. X , - -- r — - 1--r..c.. o. / — j~ ,.r„ E r. (23. tz. 21. Infi. eod. '(24. 1 . 30. §. I. infr.de legat. 3. (13. 1 . 17. inßn. infr. d. t. (26. tz. 3. in fin. infr. h. L vide tamen 1 . 1 . 7. in fin.supr. de ustis r. adcresc. I. 40. infr, de usu N ujufir. tegat. (8. I. 114. in fin. infr. h. t. I. 43. insr. de oblig. £tf ace. (9. I. ult. tz. I. in fin. C. contmun. de legat. (10. /. 110. infr. h. t. (11. I . 31. tz. i.jufr. eod-. (12. 1. 4. I . 6. I . $S. insr. de legat. 2. (13. . 3. infr. hic. I. 43. tz. 1. infr. b. t. i. II. tz. 14. L 41 . in fin. inft. de legat, z. alienat» 1 9 *: De leg iltiS & fideicurnmifOs. I. 926 alienata 1 : quia vires ab initio legatum non habuit. 2 Sed si iub 3 conditione legetur, poterit Legatum valete : Ji exisientis con- ,Ulmis tempore mta noajit , vel mdibus juncta nonjlt: fecundum eos, qui & emi4 rem meam iub conditione , & promitti 5 mihi stipulanti, L legari ajunfc Purum igitur legatum Catoniana regula impediet: comlitionale non 6 , quia ad conditior.alia Catoniana non pertinet. §■ 3. Item quiri potest, si quis binas ides habens, alteras legaverit, & ex alteris aliquid junctum ei , cui sdes legavit: an legatum valebit? Movetqiiadtionein , quod ex Senatusconsulto & Conltitntionibus licet 7 nobis ab rediluis nostris in alias ades transferre poffellbribus earum futuris : id est, non distraturis: Et ita Imperator noster & D. Severus rescripserunt. Nunquid ergo & legari postit ei, cui aliam domum legem? Sed negandum erit: quia cui legatum est , non est polscssor suturus. §. 4. Si duobus domum legaverit Sempronianam, & ex ea alteri eorum marmora ad exstructionem domus Sejana:, quam ei legaverat: non male agitabitur, anvaleat, quia dominus est utiiissque legatarius. Et quid, li nuis domum deductis marmoribus legaverit, qos voluit heredem habere , ad exstruendam domum, quam retinebat in hereditate? Sed melius dicetur, in utroque detractionem non valere ; legatum tamen valebit, ut ®stimatio eorum priste tnr. §. s. Sed si quis ai opus lieipublica:furiendum legavit: puto, valere legatum, nam &rapinianus lib. xi. Responsorum refert , Imperatorem nostrum & Divum Severum constituiise , eos , qui Reipublic® ad opus promiserint, posse detrahere ex xdihus tuis urbanis atque rusticis, id ad opus uti: quia ht quoque non promercii s causa id haberent, f Sed videamus . utrum ei iuli civitati legari pesst, in cujus territorio est , an & de alia civitate in aliam transferrepoint ? Et puto, non esse permittendum : Quamquam constitutum sit, ut'de domo, quam aliquis habet, ci permittatur in domum alterius y civitatis transferre. §. 6. IIoc Senatusconsultum non tantum ad urbem , sed & ad alias civitates pertinet. §. 7. Sed S: Divorum Fratrum est Rescriptum ad'libellum Procliani & Epitvnchani ob debitum publicum desiderantium, ut sibi distrahere permittatur : quod eis jus distrahendi denegaverunt. §. z. iioc Senatusconsultum non tantum ad siles, sed & ad bainea-, vel aliud quod aedificium , vel porticus, fine aidibiis, vel tabernas, vel popinas extenditur. §. 9. Item hoc prohibetur [hsc] legari, quod non alias 10 pr.esiari potest, quam ut aniibus detrahatur, subducatur: id est, marmora vel coliimn®. f Idem & in tegulis, [&] in tignis, & ostiis Senatus censuit. f Sed & in bibliothecis parietibus inhtercntihus. tz. 10. Sed si cancelli [sint] vel vela, legari poterunt: Non tamen {fistula:] vel castella. tz. 11. Sed automataria , aut ii qui canthari , per quos aqua’ saliunt, poterunt legari: maxime si impofititii sint. §. 12. Quid ergo mfiutuis dicendum ? Si quidem inhärent parietibus , non licebit: ii vero alias existant, dubitari potest. Verum mens Senatus plenius accipienda est: ut si qua ibi fuerunt perpetua 11 , quasi portiosdium, distrahi non poffint. §. 13. Proinde dicendum est, nec tabulas adfixas& parietibus adjunctas, vel singula sigilla ad-, squata , legari posse. §. 14. Sed si paravit quasdam testator quasi translaturus in aliam domum , & haec'legavit, dubitari poterit, an valeat. Et puto valere. tz. 15. Sed si ea , quu-legavit, aedibus junxit, extinctum erit legatum. §. 16. Sed si heres ea junxit , puto non extingui. 42. IDEM [lib. 2. Fideicommissorum.] Qlve sciit, sive ignoravit. 43. IDEM [lib. 21. ad Sabinum.] ^Enatus enim ea, quae sunt aedium , legari 12 [non] permisit: hsc autem mortis tempore aedium non fuerunt, heres ergoiesti- mationem praestabit. Sed si detraxerit & prauriterit, poenis erit locus: quamvis , ut non vendat, detraxit, sed ut exsolvat. i- Marcellus etiam scribit , si maritus diaetam in uxoris, hortis , quos in dotem acceperat, fecerit: posse eum hic detra-, here 13 , qu® uiui ejus futura sint; fine mulieris tamen damno; nec ad hoc [ei] Senatusconsultum futurum impedimento. Ergo si 11011 est ei obsuturum , quominus detrahat, diei oportebit, posse eum hsc legare , qu® detrahere potest. §. 2. Legatum in aliena voluntate poni potest 14 : in heredis non potest. 1; §. z. Qui ab hostibus redemptus est , legari sibi poterit; & proficiet legatum ad liberationem vinculi 16 pignoris, quod in eo habuit, qui redemit. 1 44. IDEM [lib. 22. ad Sabinum.] CjErvum filii 17 fui, castrensis peculii, legare pater potest : & r si vivo patre mortuus sit filius , & apud patrem peculium remansit, constitit legatum, eum 18 enim filius jure suo non utitur, retro creditur pater dominium in servo peculiari habuisse. §. 1. SI quis rem sibi legatam ignorans adhuc legaverit, postea cognoverit, &. voluerit ad se pertinere : legatum valebit, quia , ubi legatarius 11011 repudiavit, retro 19 ipsius fuisse videtur , ex quo hereditas adita est. Si vero repudiaverit, retro 20 videtur [res] repudiata suisse heredis. §.2. Si pocula quis legavit, & massa facta est, vel contra; item si lana legetur , & vestimentum ex ea fiat: Julianus lib. XXXII. [Digestorum] scripsit, legatum in omnibus 21 suprascriptis consistere, & deberi quod extat. Quam sententiam puto veram, si modo non mutaverit testator voluntatem. §. 3. Sed & fi lancem legavit, & massam 22 Fecit, mox poculum : debebitur pocillum , durante scilicet voluntate. §. 4. Si ure,e legat® domus imposita sit: debebitur legatario 23 , nisi testator mutavit voluntatem. §. Eum, qui chirographum 24 legat, debitum legare, non solum tabulas, argumento est venditio : nam. cum chirographa veneunt, nomen venisse videtur. §.6. Sed etsi nomen legetur , benigne id , quod debetur , accipiendum est : uf actiones adversus debitorem cedantur. 25 §. 7, Si idem servus & legatus, & liber esse jussus fit: interdum procedere solum legatum poterit, utputa, fi in fraudem creditoris data erit libertas 26; vel li is sit servus, qui in perpetuam 27 servitutem venierit: idem erit, vel si servus fit forte pignori 28 datus. §. 8- Si fiatuliberum heres legaverit, expediet heredi ipsum statuliberum prista re magis^ quam »stimationem , etenim xstimationem veram pr® stabit: ipsum vero si dederit, existente conditione, nullum sentiet damnum ; jam enim ®stimatio postea non petitur ab eo hominis liberi. §. 9. Si duos fundos habens testator , alterius mihi usiim- fructum , alterum Titio leget: aditum mihi legatarius non debebit, sed heres 29 cogitur redimere aditum , & prsstare. 43. POMPONIUS [lib. 6. ad Sabinum.] CI a substituto pupilli ancillas tibi legassem, easque tu a pupillo o emisses, & , antequam scires tibi legatas esse, alienaveris : utile legatum esse , Ncratius, & Aristo, & Ofilius probant. tz. 1. Heres generaliter dare damnatus, fanum eum esse promittere non debet: sed furiis U noxiis solutum ese promittere debebit, quia ita 30 dare debet, ut eum habere liceat; sanitas autem fervi ad proprietatem ejus nihil pertinet: sed ob id , quod Fura.m Fecit servus , aut noxam nocuit, evenit, quo minus em» habere domino liceat; sicuti ob id , quod obligatus est Fundus , accidere possit, ut eum habere domino non liceat, tz- i. Sivero- certus homo legatus est , talis dari debet, qualis 31 est. 46. IDEM [lib. 9. Epistolarum.] Q U® de legato dicta sunt, eadem transferre licebit ad eutfl, qtli - vel Stichum , vel hominem dari promiserit. 47. ULPIANUS [lib. 2:. ad Sabinum.] pUm res legata est, fi quidem propria Fuit testatoris , & copiam ejus habeat heres : moram facere non debet, sed eam pr.rstare. 3cd si res alibi iit, quam ubi petitur , primum quidem constat. (i. tz. 10. infin. Injl. h. t. (2. Obst. /. 1. in fin. infr. de reg. Ca- t°n. (3. /. 98. infr. de condit. & dcmonßr. (4. I. 6 i. supr. de con- trah. empt. I. 98. in pr. infr. de verh. oblig. ((i. 1. 4. infr. de ng. Caten. (7. tz. 5. infr. hic. I. 2. I. f>. C. de adi/ic. privat. (H- St.supr. de contreihend. empt. I. ult. infr. dedamno inferi. (9.i.6. C.deadific. privat. (10. tz. i.sttpr. hic. i. 43. in pr. I. 114. tz. 9. infr. h. t. (11. 1. 17. §. 7 .supr. de ari ion. empt. (12. I. 47. tz. 9. supr. h. t. (13. I. 4$. supr. de donat, inter vir. & uxor. (14. Obst. i- 52. in fin. infr. decondit, cfi demonftr. (15. /. 11. tz. 7. infr. de legat. 3, l. 46, tz. 3. infr. defideicom. libert. I, 8. infr. de ohlig. «ct. (16. V. /. 15. infr. de captiv. pofilim. (17. /. 9, verf idem referebam, infr. de caflrenfi pecnl. (i 8. d. I. 9- /. 19. n.f. infr. d. 1. (19 l. 86. tz. 2. infr. h. t. (20. I. Z8. tz- r - / eo.\. L 36. in pr. supr. ad leg. Aquil. I. 8 .supr. de reb. ered. (21. §. Z. infr. hic. /.49, §. 5. I. 88. in fin. infr. de legat. 3. obst. I. 36. m pr. supr. de ujufr. I. 88- inpr. infr. de legat. 3. (22. V. §. i.sttpr. h.l. (23. 1. f). in"r. de legat. 2. (24. I. ?9- infr. de legat. 3. (25. /. 39. §. 3, spr. I. 75. tz. 2. infr. h. t. (26. I. 37- * frjrct. 2. (27. /. 5. C. fimancip. iiafuerit alie». ( 28. L 3- C. de serve pign. dat. (29. /. {*15. §. i. infr, de usu & usuj leget. I. 29- §• Z. infr, d?tis* at. 3- (31. I. 56. L 7«. inpr. U Il6. in fin. infr. h. t. ibi 927 Digeltorum Lib. XXX. 9 ^ .ini'i esse prxtlandam , ubi relicta est: nili alibi testator voluit, mani 11 ;i!ibi voluit, ibi praestanda est, ubi testator voluit, vel tibi verisimile 2 est eum voluisse: & ita Julianus scripsit tam in propriis, quam'in alienis legatis, f Seti ii alibi relicta est * 1 , alibi autem ab herede „translata 3 est dolo malo ejus: nili ibi prxstetur, ubi petitur , heres condemnabitur doli lui nomine, exterum !> line dolo : ibi praestabitur , quo transtulit. §. I. Sed st id petatur , quod 4 pondere , numero, mensura continetur : si quidem ■certum corpus legatum est, (veluti Frumentum ex illo horreo, vel vinum ex apotheca illa} , ibi pnestabitur, ubi relictum est; nisi alia mens fuit testantis : sin vero non Fuit cer a species, ibi erit prsestandum , ubi petitur. §. 2. Itaque si Stichus sit legatus , & culpa 5 heredis non pareat, debebit xstimntiunem ejus prxstare: sed si culpa nulla intervenit, cavere heres debet de restitutione fervi, non xstimationem prxstare. f Sed & si alienus servus in fuga fit sine culpa heredis , idem dici potest : nam [■£] in alieno culpa admitti potest: cavebit, autem sic, ut, Jl fuerit a Iprebensus , aut ipjc ,'uut ie/limatio prostetur. f Quod & in fervo ab hostibus «apto constat. §. 3- Sed si Stichus aut Pamphilus legetur, & alter cx his vel in fuga iit, vel apud hostes : dicendum erit präsentem praestari, aut absentis aestimationem. toties enim electui est heredi committenda, quoties moram non est facturus legatario. f Qua ratione placuit, & si alter decesserit 6, alterum omni modo prestandum : fortaflis vel mortui pretium, t Sed si ambo sint i ii fuga, non ita cavendum est, ut si in potestatem ambo re-' ,lirent; sed ii vel alter : & vel ipsum , vel absentis ectnm.rtume.n 'T.vstaiidam. §. 4. Item si res aliena vel hereditaria sine culpa he• redis j-^T.erit, vel non comparcat: nihil amplius , quam cavere eum oportebit, sed si culpa 7 heredis res reriit, statim damnandus est. §. 5. Cidfa autem qualiter sit xstimanda , videamus: an non solum ea, qux dolo proxima [sit] , verum etiam qux levis est : an mimquid & diligentia quoque exigenda est ab herede ? 8 quod verius est. §. 6. Item si fundus chasmate perierit, Labeo ait, litique restimationem 11011 deberi : quod ita verum est, si non 9 post moram factam id evenerit : potuit 10 enim eum acceptum legatarius vendere. 48. POMPONIUS [lib. si. ad Sabinum.] C1 heredis servus rem legatam , ignorante domino, subtraxisset & v ’ vendidisset: Atilicinns , in factum n dandum actionem, ut vel noxteservum dederet dominus, vel ex peculio praftarct, quod ex venditione ejus rei haberet. tz. I. Si unus ex heredibus servum legatum occidisset: omnino mihi non placet coheredem teneri, cujus culpa factum non sit, neres in rerum natura sit. 49. ULPIANUS [lib. 23. ad Sabinum.] CI cui legetur, cum quatitor de cim annorum erit: certo jure utimur, ^ ut tunc sit quatnordecim annorum, eum 1: impleverit. & ita Imperatorem decrevisse, Marcellus scripsit. §. >. Ergo eum esset sic relictum , cum ud quartum decimum annum pervenisset, annua, bima, trima die, & decem ct septem annorum mortis tempore inveniatur, prxlens legatum erit, proinde, si quindecim annorum, consequenter dicemus post biennium deberi : si sedecim, post annum debebitur: si menses desint ad septimum decimum annum, residuis mensibus [debetur.] lv.ee ita, si putans minorem esse quatnordecim annorum, cum jam excestisset, sic legavit: si vero scit, triennium ad legati praestationem cx die testamenti facti numerabimus. tz. 2. Hoc 13 autem legatum & conditionaie est, &in diem: conditionaie tamdiu, quamdiu quartus decimus annus sit completus ; postea in diem. §. 3. Et ideo, siquidem ante quartum decimum annum decesserit, ad heredem nihil transit: certe postea ad heredem transfert. Quod ii testamenti facti tempore minor quatnordecim annis filius inveniatur : puto tempus, annua , bima , trima dic praestationis ex die completi quarti decimi anni statim cedere: nisi evidens alia mens probaretur testatoris aliud sentientis, tz. 4. Si Titio decem, qtue ego debeo , legavero , & rogavero eadem creditori praestare : fideicommissum quidem in creditoris persona non valet , quia nihil ejus interest; heres veto potest cum legatario agere , quia ipsius interest creditori solvi, ne eum conveniat: ergo propter hoc valebit legatum. §. 5. Sed ii testatur d.'ccm mihi sub fidejussore debuit: fideieommlsi petitio non solum heredi, sed & fidejussori competi - , interest enim ejus, solvi mihi, quam ipsum conventum mandati actionem intendere : nec interest, solvendo lit, necne. §. 6. Julianus [l:h. xxx IX. Digestorum scribit] : Si fidejussor creditori legaiiet, quod ei deberet , an legatum valeret ? & ait, creditoris quidem nihil Interesse , verum debitorem habere ex testamento actionem : interes; enim ipsius liberari; quippe conveniri a fidejussoris herede non poterit. §.7. Quod si idem fidejussor Titio leget, Sc fidei ejus commiserit, ut creditori solvat: & debitor, & fidejussuris heres agere aim Titio ex causa sideicommnii poterunt, quia utriusque interest legatarum solvere. §. 8. Meminiiseautem oportet, eum, qui damnatur [hocsolum,] fundum vendere, non gratis damnari hocfae-.re; sed nocsuium, ■ ut vendat vero pretio. tz. 9. Quod si t erto pretio sit daui latus facere, n e - cesse habebit tanti vendere, quanti damnatus est. ?o. IDE VI [lib. 24. ad Sabinum.] Cl servus plurium sit, pro 14 dominii portione legatum ei reli- 0 ctum ad quiret. §. 1. Si hereditatis judex contra Heredem pro- nunciaverit non i; agentem causam, vel lusorie 16 agentem : nihil hoc noceb't legatariis, f Quid ergo, si per injuriam fuerit pronuntiatum , non tamen provocavit ? injuria ei facta non nocebit legatariis, ut & Sabinus liguilieat. Si tamen fecundum sub dirutum prommeiet, au ille legatariis teneatur , videamus: ctcuin jus f.icithxc pronuntiatio, quod attinet ad .piius personam, u illiquid legatariis teneatur ; nec enim ta:n improbe ciutari potest, fecundum fe judicatum per gratiam ? respondebit igitur & legatariis , ut creditoribus. §. 2. Si quis ante quaestionem de familia habi ani, adierit hereditatem, vel necem testatoris non defenderit, legatorum persecutio adversus 17 fiscum locum habet, f Quid tamen si fiscus bona non a,ignoscat ? Ex neeeflirate redundabit onus legatorum ad heredem, t Sed si subjecit delatorem sibi, ut ei hereditas adjudicetur , & oneribus careret, vel minus plene defendi: causam : non fe exonerat, exemplo ejus, qui collusorie de hereditate litigavit. §. 3. Si numerus uum.r.orum legatus lit, neque apparet., quales sunt legati: ante omnia ipsms patri-familias iS consuetudo, deinde regionis, in qua versatus est, exquirenda esi.; sed & mens patrisfamilix, L legatarii dignitas, vel caritas , & necclsitudo; item earum, qua praecedunt, vel qux seqmuitur, summarum scripta sunt spectanda. 51. PAPINIANUS [lib. 4. Quaestionum.] Q|Ed si certos nummos, veluti quos in arca habet, aut certam hn- “■ cem legavit: non numerata peeunh, sed ipse corpora nummorum, vel rei iegatx continentur, neque permutationem recipiunt, & exemplo cujuslibet corporis xstimanda sunt. 52. PAULUS [lib. 4. ad Sabinum.] CI cui servi omnes cum peculio legati sint, etiam hi fervi debentur, qui nullum peculium habent. §. 1. Si ä lilio impubere sub conditione legatum fit, & filius heres extirit, deinde mortuus est : potest dici patremfamilias , qui ä filio sub conditione legavit, ä substituto pure repetiit to, statim voluisse a substituto dari, si filius pendente conditione decessisset. 53. ULPIANOS glib. 2;. ad Sabinum.] Q Uid ergo , si majorem quantitatem ä substituto reliquit? quod ' excedit, hoc erit quod a substituto relictum est : quod vero concurrit cum summa superioribus tabulis inscripta, inde debebitur. §. 1. Sed si repetierit legatum cum aliti j forte fundum mihi legaverat ab impubere, repetiit hunc ab impuberis herede mihi & Sejo: repetitio 20 haec efficiet, ut pars mihi debeatur. §. 2. Si quis duos heredes scripserit, & damnaverit unumquemque solidam rem legatario preestare : idem est, atque fi duobus testamentis legatum esset: liain & si mihi & filio, vel servo meo esset eodem testamento legatum, fine dubio valeret legatum utriusque, ut & (1. v. l.un.C. ubisideicom. (2. I. $2. §. i.supr. iejudic. (3. I. 38 .supr. d. t. (4. 1 i. I. 38. vers. praiterea. tz. 4. infr. h. I. (6. 1 .11. circafin. infr. detegat. 2. (7- §. 2./1 tpr.h.l. (8. Vide tamen l. 108. tz. 12. infr. h. t. (9. I. 39. tz. I. vers ipfius quoque, supr. I. 108. tz. 11. infr. eod. I. 6, infr. de usu & usus:, legat. I. 3. C. deusur. U frucl. legat, seu fideicom. (10. I. 14. tz. II. in fin. supr. quod met. caus. (n. I. 6Z. infr. de legat. 2.1. 9. tz. 4. in fin. supr. ad exhib. (12. I. 48. infr. de condit, Ö" demonstr. I. 2 2. in pr. infr. quando dies legat. (13. d. I. 22. in pr. (14. L 20. in fin. infr. de legat.2. (1;. l.i 7. in fin.supr. deinoffic. testam. I. 14- §• I- infr. de appellat. (16. d. I. 14. in p\ (17. l.q.supr. deSC.Sihn. (18. I. 75. infr. de legat. 3. /. 21. tz. 1. supr. qui testam, facere. (19. I. 89. infr. de condit, & demonstr. (20. I. 23. in fin . C. h.t. Marcel- Si heres hominem lega- 9^9 ___ Marcellus apud Julianum adjicit. §. tum occidit oh facinus i , hoc est, merentem: [fine dubio] dicendum erit, cum ex testam eri to non teneri. §. 4. Sed & si noxx dedit, an teneatur, quia potest redimere? & puto teneri. §. 5. Sed si «»««a/legatum occiderit, puto teneri, non ut carnem prallet, vel extera xWrJ/a«*, [id est, reliquius,'] sed ut prxltet prettirm, quanti esset, si viveret. §. 6. Item si xdes legatas oh damnum infestum poflideri pastus est, puto eum teneri: debuit enim repromittere. §. 7. Sed si mortuum intulit, fecitque 2 religiosum locum legatum: si quidem patremfamilias intulit , cum alto inferre non pollet, vel tam oportune non haberet, ex testamento u.m tenebitur. An vero teneatur, ut pretium loci pralltet ? [Et] siquidem ipie paterfamilias illo inferri voluit, ex testamento nontenebitur. quod 11 heres intulit suo arbitrio, debebit praestare, si lit in hereditate, unde pretium praestetur : testator enim , qui legavit, ve! alio inferri voluit, vel pretium loci legatario offerri. §. 8- Irem si servum non ipse occidit, sed compulit ad maleficium, ut ab alio occideretur, vel supplicio adfieeretur : cequifsimiuv erit, pretium eum prxftare. quod ii sua mala mente ad hoc processit , cessabit xstimatio. §. 9. Servus legatus, si ab hostibus captus sit sine dolo heredis. non praestabitur: Ii dolo , prxstabitur. 54. POMPONIUS [lio. 8- ad Sabinum.] ‘rUrpia 3 legata , qux denotandi magis legatarii gratia scribun- 1 tiir, pdio scribentis pro non scriptis habentur. §. 1. Si Titia legatum relictum est , fi 4 arititratu Seji nupfifet , & vivo testatore Sejus deeelfisset, & ca nupsisset: legatum ei deberi. §. 2. Sed & ii fervi mors impedisset 5 manumisiionem , cum tibi legatum edet, ./.'eum nuv.ut'iifißis : nihilominus debetur tibi legatum : quin per tenon stetit, quominus p-rveniat ad libertatem. §. 3. Si pars heredum nominata6 sit in legando, viriles parces heredes debent? si vero omnes, hereditarias. 35. IDEM [lib. 9. ad Sabinum.] ]\TEmo potest in testamento suo cavere, ne leges in suo testamento locum habeant: quia nec tempore, aut loco, aut conditione finiri obligatio heredis legatorum nomine potest. 36. IDEM [lib. 14. ad Sabinum.] legati servi nomine stipuletur legatarius , fugitivam tum non KJ este prostari : nihil veniet in eam stipulationem, quia qualis (it, talis 7 ex testamento prxstari debet: nec ullum in legato damnum facere intciligcrctur. 57. ULPIANUS [lib. 33. ad Sabinum.] sij res obligata per fideicommissum fuerit relicta : si quidem scit 8 w eam testator obligatam , ab herede luenda est; nisi si animo alio fuerit: si nesciat, i fideicommissario, nisi si vel hanc, vel aliam rem relicturus Fuillet, si scisset obligatam , vel potest aliquid esse superHuuin exsoluto xre alieno, f Quod si testator eo animo fuit, ut, quamquam liberandorum prxdiorum onus ad heredes suos pertinere noluerit, non tamen aperte utique de his liberandis senserit: poterit fideicommissarius per doli exceptionem , it creditoribus , qui hypothecariam fecum agerent, consequi, ut actiones fibi exhiberentur . quod quanqaum suo tempore non fecerit, tamen per jurisilistionem Prxlidis provincix id ei prxstabitur. 58. PAPINIANUS [lib. 9. Responsorum.] jQOmus hereditarias exustas, & heredis nummis exstructas , ex causa lideicommiffi post mortem heredis restituendas, viri boni arbitratu sumptuum rationibus deductis , & zdificiorum aetatibus examinatis , respondi: 59- ULPIANUS [lib. 33. ad Edictum.] QI modo nulla culpa ejus incendium contigisset. to. JULIANUS [lib. 39. Digestorum.] QUod fi nulla retentione facta domum tradidisset, incerti *ondi- ^-ctioei competet, quasi plus debito solverit. 61. PAPINIANUS [lib. 9. Responsorum.] ^Umptus autem in reficienda domo necessarios ä legatario Factos , petenti ei legatum, cujus postea conditio extitit, non esse reputandos existimavi. De legatis & ndeicommiRis. I. (1. I. 96. infr. deverb. obiig. (r. /. ult. in pr.supr. de religiös. I . 66. §. 4. infr. de legat. 2. (3. §. ult. in fin. Infi. de legat. 1 . 112. J. 3' infr. h. 1 . 1 . un. in fin. C. de his , qua fana. (4. I. r8- in fr. infr. decondit. cfi iemonfir. (3. I. 6. in fin. infr. de condit, ifi de- m * n ft r . (ß. I. 124. infr. i. t. (7.1. 45. infin.fufr. tod. (8. 1. 6. Tom. I. !j>2. PAULUS [lib. 41. ad Edictum.] S* ancilla cum 9 liberis legata sit: & ancilia lbla , si non liat liberi; & Uberi soli, si non sit ancilla, debentur. bZ- CELSUS [lib. 17. Digestorum.] Ujl ancillas omnes, & quod ex his natum erit, testator legaverit« . "ua mortua , Servius partum ejus negat deberi: quia accessionis loco legatus sit quod falsum puto: & nec verbis, nec voluntat*- deruncti accommodata hxc sententia est. 64- GAJUS lib. 13. ad Edictum provin- , _ ciale. (^Aptatoriafcriptunc simili modo neque in hereditatibus; neque in legatis valent. 65. IDEM [lib. 1. de legatis ad Edictum Prxtoris.J SI i*-] legatum sit, Sejo ferves decent do , frater eos decem , quot Titio legavi : si quidem decem tantum inveniantur in hereditate , inu' ,ie est legatura : si vero ampliores, post eos, quos Titius elegit, in exteris valet legatum; sed non i 11 ampliores, quam decem , qui legati sunt: quod si minus sunt, in tantos, quanti io inveniantur. §. i. Itli, fi volet, Stichum do, conditionale ir est legatum: & non aliter ad heredem transit, quam fi legatarius voluerit. quamvis alias, quod tine adjectione, fi volet, legatum fit, ad heredem legatarii transmittitur, aliud est enim juris , si quid tacite ii continetur, aliud ii verbis exprimitur. §. 2. Si dorntet ruerit legata, licet particulatim ita refecta sit, ut nihil ex pristina materia lupersit: tamen dicemus, mile manere legatum, at si, ea domo destructa, aliam 13 eodem loco testator xdisicaverit, dicemus interire legatum: nisi aliud testatorem sensisse fuerit adpro- batura. 66. IDEM [lib. 13. ad Edictum provinciale.] T?T si a quo pretio emere, vel vendere jujferit heredem suum testator : adhuc utile legatum est. Quid enim,- fi legatarius , d quo emere fundum heres jussus est, cum ex necessitate eum fundunt venderet, nullum inveniret emptorem ? vel ex diverso, quid, fi legatarii magni interesset, cum fundum emere, nec aliter heres venditurus esset, quam si testator juilisset ? 67. IDEM [lib. 1. de legatis ad Edictum Prxtoris.] CErvus uni ex heredibus legatus, fi quid in hereditate malitiose o fecisse dicatur, forte rationes interlevisse, non aliter adjudicandus est, quam ex eo , volentibus coheredibus , quxstio habeatur. Idem est & Ii extraneo suerit legatus. §. t. Si ex pluribus heredibus, ex disparilius partibus institutis, duobus eadem res legata fit : heredes non pro hereditaria portione , sed pro virili 14 id legatum habere debent. 68. IDEM [lib. 18. ad Edictum provinciale.] (I post mortem patris filio legetur, dubium non est, quin mortuo patre ad filium pertineat legatum : nec intersit, an patri heres extiterit, necne. §. 1. Sed si fervo post mortem domini relictum legatum est: si quidem in ea causa durabit, ad heredem domini pertineat; usque adeo , ut idem juris est, & si testamento domini liber esse jnssus fuerit, ante enim cedit dies legati, quam aliquis heres domino existat: quo fit, ut hereditati adquisitum legatum, postea herede aliquo existente , ad eum pertineat: prxterquam u suus heres aliquis, aut necessarius domino ex eo testamento Factus erit, tunc enim quia in unum concurrit , ut& heres existat , & dies legati cedat, probabilius dicitur adipium potius, cui relictum est, pertinere legatum , quam ad heredem ejus, a quo libertatem consequitur. §. 2. Si pure 13 legatus servus, sub conditione liber esse jussus fuerit, sub contraria conditione valet legatum: & ideo existente conditione legatum perimitur; deficiente , ad legatarium pertinebit. & ideo si pendente conditione libertatis legatarius decesserit , posteaque defecerit conditio [ libertatis ], ad heredem legatarii non pertinet legatum. si. 3- Quod si idem pure legatus sit, & ex die liber esie jussus erit: omnimodo inutile legatum est, quia diem ven turam certum est: ita Julianus quoque leniit. §.4. Un- ~C. desideicom. §. 3. Infi. de legat. (j). L 3 : infr de pecul. legat. fio l 8 si. 2. infr. de legat. 2. (ii. I. 69. infr. de condit. & de- monstr. (12. /. 47- infi«. infr- d. t. (13. L 7- infi. * instrui, vel infirum. legat. (14. L a. in pr, infr. d. i* (15* L20.1tfy.de ,fu & tfufr. legat. Nnsl ... 93 t Digestorum Lib. XXX. 932 de ait : Si servus Titio legatus fit, & filem post mortem Titii liber esse, jussus suerit: inutile legatum esti , quia moriturum Titium certum.2 est. 69.. IDEM [lib. 2. ile legatis ad EiUstuni: pr.vtoris.] CErvo legato 3 legari posse receptum est: quod adita hereditate O ftatin, servus adquiritnr legatario , deinde sequetur legatum. §. i. 81 servum sub conditione legatum betes alienaverit 4, deinde conditio extiterit: potest nihilominus i legatario vindicari, nec extinguitur legatum. §. 2. Si testator quosdam ex heredibus jus- serit aes alienum solvere: non creditores habebunt adversus cos actionem, sed coheredes 5 , quorum filterest hoc fieri. Nec solum hoc casu alius 6 habet actionem, quam cui testaton dari jussu: sed alio quoque, veluti fi filia: nomine genero , aut sponso dotem dari jusserit, non enim gener, aut sponsus, sed filia habet actionem , cujus maxime filterest. §. 3. [Si fundus, qui legatus est] , servitutem debeat impolitam : qualis 7 cst„ dari debet. Quod si ita legatus fit, uti optimus maximufque : liber 8 proritandus est. §. 4. Servus, qui in negotio fuerit, legatus , non ante tradi debet, quam rationes explicet : & , ii ad judicium itum sit, judicis eaedem partes esse debent. §. 5. Si res, qnx legata est, an in rerum natura sit, dubitetur, forte si dubium sit, an homo legatus vivat: placuit, agi quidem ex testamento posse , sed officio judicis contineri, ut cautio9 interponeretur , qua heres caveret, eam rem persecuturum, &, fi nactus fit, legatario resti- ?u turum. 70. IDEM [lib. 18. ad Edictum provinciale.] S?lservus Titii furtum 10 mihi fecerit, deinde Titius herede me 0 instituto servum tibi legaverit: non est iniquum, talem 11 .servum tibi tradi, qualis apud Titium fuit, id est , ut me indemnem praestes furti nomine , quod is fecerit apud Titium. §. 1. Nam & si fundus, qui meo fundo serviebat, tibi legatus fuerit: 11011 aliter ä me tibi praestari debeat, quam ut pristinam •servitutem recipiam. §. 2. Nec dissimile est ei , qui mandato .-alieno alicujus servum emit: vel ei, qui servum redhibet: qui •omnes 11011 12 aliter restituere.servum coguntur, quam ut'ratio diribeatur furti, quod ab eo servo factum fuerit, vel antequam megotium contraheretur, vel.postea. §. 3. Quare & si post adi- tam hereditatem servus legatus heredi furtum fecerit: ita prostari debebit, ut ob hoc delictum quasi litis aestimatio ä legatario sufferatur heredi. 71. ULPIANUS [lib. 51. ad Edictum.] 0 decem dari juiserit, nullam o ] 1TC verba recipiunt ambiguitatem: ut dena 1 dixisse videatur;, qui decem dixit. 80. Apud JULIANUM lib. 72. Digestorum MARCELLUS notat. IS, qui sola triginta reliquerat, Titio triginta legavit, Sejo vi- ■*- ginti, Msevio decem: Massurins Sabinus probat, Titium quindecim , Scium decem, Ma-v.um quinque consecuturos : ita tamen, ut ex his pro rata porthmis Faleidite satisfiat. St. J Li.'NUS [üb. 3:. Digestorum.] CI fundum sub conditione ijgannn heres pendente conditione sub o a ii a conditione alii iegasset; & post existentem conditionem qu:e priore testamento preposita fuisset , tunc ea conditio , sub qua heres legaverat, extitissct: dominium ä priore 4 legatario non discedit. §. i. Si servo communi res legata fuisset, potest alter dominus agnoscere legatum , alter ; repellere : nam in hanc causam servus communis quasi duo fervi sunt. §. 2. Stichum Sempronio do, lego. Si Sempronius Stichum intra annum non manumiserit, eunde»'. Stichum Titio do, lego: Quaesitum est, quid juris esset ? Respondi, Sempronium inierim totum habiturum : &, ii quidem intra annum manumisisset, liberum eum effecturum; fin autem hoc non Fecisset, totum ad Titium pertinere. §. 3. Qui fundum excepto aedificio legat, appellatione aedificii aut superficiem significat, aut solum quoque, cui aedificium superpositum est. Side Iuli superficie exceperit, nihilominus jure legati totus fundus vindicabitur: sed exceptione doli mali posita, consequetur heres [id], ut Jibi habitare in villa liceat : in quo inerit , ut iter quoque'& actum in ca habeat. Si vero solum quoque exceptum fuerit, fundus excepta vilia, vindicari debebit: & servitus ipso jure villa debebitur; non secus ac si duorum fundorum dominus alterum legaverit, ita ut alteri serviret: sed inclinandum est, testatorem etiam de solo cogitasse, sine quo adificimn stare non potest. §. 4. Si libertus patronum ex septunce heredem scripserit, alios ex exteris; & ita legaverit :.Quisquis mihi alius exfupraferiptis cum patrono meo heres erit, servos illum illum Titio lego, quos testimo fmguios vicenis aureis: intclligendiim erit, a coherede patroni dun- taxat legatum datum , & ideo Titium non amplius quincuncem in servis vindicare posse. Adjectio autem illa , quos aeftimo 6 stn- gidos vicenis aureis, non mutat legati conditionem, si Legis Falci- dite rationem habere oporteat: nihilominus enim verum pretium fervorum in sstimationem deducetur. §. 3. Titio fundum do , lego, f heredi meo decent dederit; si decem heres Titio debuisset, & ea Titius accepta ei fecisset, Fundum vindicare potest. §. 6. Si Titius, cui Stichus legatus fuerat, antequam sciret ad se legatum pertinere, decesserit, & eundem Sejo legaverit, & heres Titii legatum non repudiaverit: Stichurn Sejus vindicabit. §. 7. Si pa- terfamilias, ab impubere filio , Titio fundum legaverit, & ä substituto eundem eidem Titio: & pupiilus patri heres extiterit: sive vindicaverit Titius legatum, sive repudiaverit, quamvis filius im- pubesoiecesserit, a substituto vindicare non poterit, hoc enim, quod rursus a substituto legatur, perinde habendum est, ac si repetita legata essent. Quare, & si pure a filio 7 , sub conditione ä substituto legatum fuerit, perinde omnia servabuntur , ac si tantum a filio legatum fuisset: contra autem , si a filio sub conditione , a substituto pure legatum fuerit, & pupillus pendente conditione decesserit, ex substitutione sola legatum valebit. §. 8- Hisver bis, Lucio ef Titio, eorumve, cui fundum do, lego, utiliter legatur: & si utrique vixerint, utrique; fi alter, alteri [totum] 8 debebitur. §. 9. Cum statuliber lub conditione legatus est, & pen- 9?4 (1. I. 70. inpr. infr. d. t. (2. Fac. I. 44. in fin. infr. d. t. (). Immo vide i. 38. §. 19. infr. de verb. oblig. (4. I. 105. infr. de condit. & demonfir. (;. I. 41. §. 9. infr. de legat. 3. (L. I. 15. jg«*. 2. i*fin. I. 42. infr. ad leg, Falcii. (7, v. /. 89. infr. de condit, j dente conditione legati, conditio statuta' libertatis deficit 9: Legatum utile sit: nam sicut statuta libertas tunc perimit legatum , cum vires accipit, ita legatum quoque non ante perimi potest, quam dies cesserit ejus.^ §. 10. A filio impubere legatus, & ä lubhituto liber esse jussus : ii quidem pupillus au pubertatem pervenerit , ab eo, cui legatus fuerat , vindicabitur ; mortuo vero jiupillo , libertas competit, f Longe magis hoc servari conveniet, ii.nlem servus sub conditione ab impubere legatus fuerit, &pen dente conditione , filius intra pubertatem decesserit. 82. IDEM [lib. 3Digestorum.] quocunqne modo [li] legatarii res facta Fuerit, die cedente, obligatio legati extinguitur: sed ita, si eo modo fuerit ejus, quo avelli 11011 polfit. Ponamus rem , qua: mihi pure legata bt, accipere me per traditionem die legati cedente, ab eo herede , a quo eadem sub conditione alii legata fuerit: nempe agam ex te- itamento: quia is status est ejus , ut existente conditione dilcessu- rnm sit ä me dominium, nam & u ex stipulatione mihi Stichus debeatur, &is, cum lub conditione alii legatus esset, fastus fuerit meus ex causa lucrativa: nihilominus, existente conditione, ex stipulatu agere potero. §. j. Si ex bonis ejus, qui Reipublicx causa aberat, rem usu acquifierim; & ea, antequam evinceretur, mihi legata sit, deinde postea evincatur : recte ex testamento petam, eam mihi dari oportere. §. 2. Fundus mihi legatus est: proprietatem ejus fundi redemi 10, detracto nlufructu : postea venditor capite minutus est, & ulusfructus ad me' pertinere capit: Si ex testamento egero , Judex tanti litem restimare debebit, quantum mihi aberit. §. 3. Marcellus: Idem erit, & si partem redemero ,'pars mihi legata est, aut donata : partem 11 enim dunta- xat petere debebo. §. 4. Julianus: Quod ii legatum mihi est, quod ex Famphila natum erit, ego Pamphilam 12 mercatus sum, ik. ea apud me peperit: non possum videri partum ex causa lucrativa habere: quia matrem ejus mercatus sum. argumentum rei est, quod evicto eo actio ex empto competit. §. ;. Qui Gajum & Lucium ejusdem pecunia: reos habebat, fi ita legaverit: Quod mihi Gajus debet , id heres meus Sempronio damnas efto dare: Quod mihi lucius d.ehct, id heres meus Jlaevio damnas efto dare : eam conditionem heredis sili constituit, ut is necesse habeat alteri actiones suas, alteri litis aistimationem praestare. Si tamen vivus testator Gajo accep tum fecit, necesse esi , ut Sempronii & Maevii legatum inutile sit. §. 6. Cum mihi Stichus aut Pamphilus legati fuissent duorum testamentis , & Stichum ex [altero] testamento consecutus fuissem: ex altero Pamphilum petere possum, quia & si uno testamento Stichus aut Pamphilus, legati fuissent, & Stichus ex causa lucrativa meus factus fuisset , nihilominus Pamphilum petere „ossem. P 83. MARCELLUS [lib. 13. Digestorum.] -Pltius Stichi partem tibi legavit, ejusdem Stichi partem Sejus tibi legavit: ex utriusqne testamento consequeris. 84. JULIANUS [lib. 33. Digestorum.] IJUjusinodi legatum : Si Titius heredi meo caverit, centum 3 Le- vio fe daturum , elf heres meus Titio centum dato , utile [legatum] est : quemadmodum quod alicui legatum, ex causa fideicommissi restituatur. tz. I. Eadem ratione hoc quoque legatum utile fit: Si Titius heredi meo caverit, fe in municipio ex centum aureis opus f acturum : ■ tum ei centum aureos heres meus dare damnas e fio. §. 2. Si Sempronius Titium heredem instituerit, & ah eo post biennium Fundum dari jusserit Mxvio , Titius deinde ab herede suo eundem fundum Masviopnefcnti die legaverit, & Maevius pretium fundi ab herede Titii acceperit: fi ex testamento Sempronii fundum petere velit, exceptione re-ielli poterit, si pretio fundi contentus non erit. §.3. Si cui homo legatus fuisset, & per legatarium stetisset, quo minus Stichum , eum heres tradere volebat, acciperet: mortuo Sticho, exceptio doli mali 13 heredi proderit. §. 4. /Edes, quibus heredis axles serviebant, legata . sunt tradita legatario ivm impolita servitute : dixi , posse legatarium ex testamento agere, quia non plenum legatum accepiuet. nam & eum, qui debilitatum ab herede servum acceperit, [ recte ] ex testamento agere. _ cf demonftr. (8- /. 7. infr. de reb. dab. (9. I. 9. §. ult. infr. de opt. legat. (10. §. 9. Inft. h. t. (n. L 22. circa fin. infr. de le- (l2. I. 73. infr. d. t. (13. I. 72. inpr. infr. de jolution. N n n 2 § 5 - Qui 935 Digestorum Lib. XXX. 936 qu;e legata ei vel donata fuerunt, statuetur: ut vel heredis, vel legatarii servus singula gelüste existimetur. §. 3. Si fundus ab omnibus heredibus legatus fit, qui unius heredis esset: is quidem cujus fundus esset, non amplius, quam partem suam p radiabit; caderi in reliquas partes tenebuntur. §. 4. Valet legatum, fisu. perKeies legata ei, cujus in solo fuerit: licetis dominus soli sit: nam coniequetur, ut hae servitute liberetur, & superficiem lucrifaciat. 87. PAPINIANUS [lib. 18. Quxstionum.] Cilio pater, quem in potestate retinuit, heredi pro parte instituto legatum quoque relinquit: durilsima 12 sententia est existimantium , denegandam ai legati petitionem , st patris abstinuerit hereditate. * non enim impugnatur judicium ab eo , qui justis rationibus noluit negotiis hereditariis implicari. 88- MARCIANUS [lib. 6. Institutionum.] CEd si non alias voluit pater habere eum legatum, nisi hereditatem retineat, tunc neque adversus coheredem dandam ei leeati petitionem , fecundum Aristonis sententiam, constat: cum ipsi stliu non videretur esse solvendo hereditas. & hoc ita est, iicctnuu con- ditionalitcr exprcffilfet, intellexisse tamen maiiifeitistiine adpro- betur. 89. JULIANUS [lib. 36. Digestorum.] ■\T Am nec emancipatus, hereditate omissa, legatum 13 ab herede ^ * petere prohibetur : Prxtor enim permittendo his, qui in potestate fuerint, abstinere se hereditate paterna , manifestum facit, jus fc in persona eorum tribuere, quod futurum esset, st liberum arbitrium adeundae hereditatis habuissent. 90. PAPINIANUS [üb. 18. Quxstionum.] [lUid ergo , ii ita legaverit, hoc usupliussilio meo i non dubie vo- '"'-luntatis quidem quadrio erit: sed non absiiniiis est prioris casus circa filii providentiam , nisi evidens voluntas contraria patris probetur. §. i. Plane si pluribus filiis juftitutis, ratiunelegatorum actio denegabitur «, qui non agnoverit hereditatem. 91. JULIANUS [lib. 36. Digestorum.] Q Ussitum est, fi filiusfamifias, qui filium habebat, heres institu- - tus fuisset, cum esset uterque in potestate aliena: an ab eo, filio ejus legari postit? Respondi: Cum postit ä filio patri 14 legari, consequens est, utvei fratri ipsius, vel filio, vel etiam fervo patris fui legetur. §. 1. Protfenti quidem die data libertate, fervo legari vel pure, vel sub conditione poterit, f Cum vero libertas luo conditione data fuerit, alias utiliter , alias inutiliter pure legabitur. Nam fi ea conditio libertatis fuerit, ut patrefamilias fta- tim mortuo possit ante aditam hereditatem exiliere conditio,.(vel- uti, Stichmaß decestt Titio dederit , vel Capitolium ascenderit, liber esto: } utile legatum est. hujusmodi autem conditiones,7 ?heredi decem dederit, ß post aditam hereditatem Capitolium ascenderit, inutile legatum efficient, f Necessario 1; Hütern ex asse herede scripto, etiam ha: conditiones, qux ante aditam hereditatem impleri possunt, mutile legatum efficient. §. 2. Duobus heredibus institutis, alteri Stichum legaverat, & eidem Sticho decem : cum Stichus, vivo testatore, ad libertatem pervenisset, totum legatum ei debebitur, nam in solidum constitisse causam legati in ejus persona, hoc quoque argumento est , quod si heres , cui legatus fuerat, hereditatem non adisset, solidum ab altero herede consequi possit. §. 3. Servo legato legatum datum est 16: si alienatus a testatore fuisset, le- OI tibi homo, quem pignori dederas, legatus ab alio fuerit: actio- gatum ad emptorem pertinebit. §. 4. Cum servus Titio, & eidem "" i-iUCc - .1.i-fu s- „V i.,üin-.r iervo aliquid legatur, fideicommitti potest, ut aut servum alicui restituat , vel ea, qu/e servo legat * sunt: hoc amplius , etiam ipsi fervo , cum liber erit, fideicommissum a Titio dari potest. §. ?. Si quis Stichum legaverit, & eundem alienaverit, vel manumiserit; codicillis eidem legatum dederit: legatum vel manumisso , _ debebitur. §. 6. 81 mihi servus a herede legatus fue- & ipsius fervi status, & omnium, qiue personam eius attingunt, in jrit, & eidem fervo aliquis legaverit, & vivo eo, qui mihi servum suspenso est. nam si legatarius repulerit a lie legatum, nunquam 10 i legaverat, dies legati fervo dati cesserit: confestim id legatum here- ejus fuisse videbitur: ii non repulerit, ex die aditas hereditatis eius j ditati 17 adquirittir. & ideo, quamvis postea moritur is, qui fer- intelligetur. Secundum hanc regulam, ct de jnre eurum, qux per: vum mihi legaverat, sd me id , quod fervo legatum est , non per- traditionem servus acceperit. aut stipulatus oerit, deque his n, jtiiiebit. §. 7. Cum horno ex testamenvo petitus est , causa ejas (1. L ty.suj-r. de jure Aut. adde/. It. C. h. t. (2. /. 59. irfr. de|§. I. in _fri. jitpr. eod. §. z. Inst. per quas ptrstm. cuique aequir. legat. 3. (3. I. 34. §. 9 isupr. h. t. (4. /. II. §. I. infr. de legat. 2.j (12. I. 4. §. 11. infr. de doli mali N met. except. I. 12. C. de agat. d..l..u. in-fin. I, 20. infr. de option. legat. /. 82. infr. de j ( 13. i.l. 4. $. 11. [14, 1. iq.Jupr. h. t. Qiq.l.§si.infi>i.infr.de legat, p,. (7. l.x.An sm. infr. ad munii ipal. (g./. 82. §. nlt.Ji.pr. \ condit. & äemosstr. (16. I. 69. inpr.supr. h. t. (17. /. 38. i”fr. h. t. (9. /.. 34. in pr. supr. dc usufr. i. 9. v-f.n.supr. quii. mod. j de legtet, t. ususfr..wl usks-amitt,. (so. I. 38. §. i.Jppr.b.t. (11. /. 89.J J. %. Qui servum testamento sibi legatum, ignorans eum fidi legatum , ab herede emit: si cognito legato, ex testamento egerit & iervtim acceperit, actione ex vendito absolvi debet, quia boc judicium fidei honte est, & continet in se doli mali exceptionem. | Quod si pretio soluto, ex testamento agere instituerit: hominem consequi debebit, actione ex empto pretium recuperabit: quemadmodum recuperaret, fi humo evictus hülfet, f Quod si judicio ex empto astum fuerit, & tunc actor compererit legatum sibi ho minem esse, St agat ex testamento : non aliter absolvi heredem oportebit, quam fi pretium restituerit & hominem actoris fecerit. §. 6. Cum pater 1 pro filia sua, dotis nomine, centum promisisset , deinde eidem centum eadem legaifet: doli mali exceptione heres tutus erit, si & gener ex promiilionc, & puella ex testamento agere instituerit, convenire enim inter eos oportet, ut alterutra actione contenti sint. §. 7. Si ita cui legatum esset,7? tabulas 2 chirographi mei heredi meo reddiderit, heres sucus ei decem dato: hujusmodi conditio hanc vim habet, si heredem meum debito liberaverit. Quare & fi tabulse exstabunt, non intelligetur conditioni satisfecisse creditor, nisi acceptum heredi fecerit. & si tabulxin rerum natura non fuerint, existimabitur implesse conditionem , si heredem liberaverit: nec ad rem pertinebit, jam tunc , eum testamentum fiebat, tabulae interciderint, an postea, vel mortuo testatore. §. 8- Si Titio & Maevio legatus fuerit Stichus, qui Titii ■erat, debebitur pars Stichi Msevio : nam Titius, quamvi. ad legatum non admittatur, partem 3 faciet. §. 9. Srichutn aut Pamphilum, utrum heres meus volet, Titio dato : si dixerit4 heres, Sti ehum fe velle dare, Sticho mortuo, liberabiturcum autem semel dixerit heres, utrum dare velit, mutare 5. sententiam non poterit. §. 10. Legatum est ita, fundum Cornelianum & nurneipia, qua ia eo fundo , cum moriar , mea erusit , heres mens Titio dato : ancilla , quas in eo fundo esse consueverat, mortis tempore , cum in fuga esset, enixa est: Quasro, an vel ipsa vel partus ejus legato cedat ? Respondi, Ancilla quamvis in fuga 6 sit, legata videtur; & licet fugitiva erat, perinde habetur , ac si in eo fundo fuisset moriente patrefamilias. huic consequens est, ut partus 7 quoque matrem sequatur, & perinde legato cedat, ac si in fundo editus fuisset. §. ii. Si Titio Stichus aut Pamphilus, utrum eorum mallet, legatus est; deinde Pamphilum testator Titio donavit 8: Stichus in obligatione remanet. §. 12. Quibus ita legatum fuerit, Titio est JrLtvioßngulos servos do , lego , constat [eos] non- concursuros in eundem servum : sicuti non concurrunt, cum ita legatur, Titio j ervum do , lego; Mxvio ulterusn servum do , lego. §. 13. Siis, cui legatum fuerat, antequam constitueret, qua actione uti vellet, deceffit duobus heredibus resistis : legatum accipere simul venientes, nisi 9 consenserint, non possunt, quare quamdiu alter rem vindicare vult, alter in personam agere non potest, sed si consenserint , rem communiter habebunt: consentire autem , vel sua sponte debent, vel Judice imminente. 8;. PAULUS [lib. 11. ad Plautium.] TAUobns conjunctim fundus erat legatus; alter ex his partis oesti- mationem per actionem personalem abstulit: alter si fundum totum vindicare velit, exceptione doli pro parte dimidia repellitur. quia defunctus semel ad eos legatum pervenire voluit. 86. JULIANUS [lib. 34. Digestorum ] ’ tibi homo, quem pignori dederas, legatus ab alio fuerit: actionem ex testame nto habebis adversus heredem, ut pignus luatur. §. 1. Si testamento Stichus ab uno herede legatus fuerit Mtevio, & eidem codicillis idem Stichus ab omnibus heredibus ; & aute- temporis, 937 De legatis & fideicommissis. L temporis, quo lis contestabatur i , repnesentari debet actori , & fient partus ancillarum, lient fructus fundorum iutcrim percepti in hoc judicium deducuntur, ita quod (ervo legatorum, vel hereditatis nomine interim obvenerit, prostandum est petitori. 9;. JULIANUS [1 b. 39. Digeiivrum.] Cl fundum per fideicommiisum relictum unus exheredibus , ex- o cusio precio fecundum reditum ujus Fuud : , mercatus sit propter x, alienum hereditarium, protente & adsignante eo, cui fi.leicom nuiliim debebatur; placer, non fumlntu , -led pre ium ejus restitui d. beri. Marcellus notat; Si fundum restituere malit heres, audiendum existimo. §. I. Julianus e Si Titio pecunia legata fuerit, £ eius fideicommissum , ut alienum servum manumitteret, nec dominus eum vendere velit, nihilominus legatum capiet: quia per c:::n non 2 stat, quo minus fideicommissum prostet, nam, & ii m.uuiiis fuiiset servus, ä legato non iumiuoverctur. §. 2. Sicuti e. ..ceditur unicuique ab eo, ad quem legitima eius hereditas, vel ü-muriun poifeitiu perventura est, fideicommiisum dare: ita & ab eu, ad quem impuberis filii legitima hereditas, vel bonorum pos- ftllio perventura est, fideicommissi recte dabuntur. 93. ULPIANUS [lib. 1. Fideicommissorum.] rjUod fideicommiisum hactenus , quatenus impubes decedat, ''i-valebit: coterum , Ii pubes factus decesserit, evanescit fidei- commiisum. 94. JULIANUS [lib. 39. Digestorum.] plane fi filium impuberem exheredaverit 3 , fideicommiisum le- 1 gitimus heres prastare cogendus non erit, nisi idem & patri heres fuerit. tz. 1. Qui rogatus erat hereditatem , ex qua servus ejus heres institutus erat, restituere , [cum] alii servum vendidisset, qusfitnm est, an hereditatem restituere cogendus est is, ad quem hereditas ex emptione fervi heredis scripti pervenerit? Dixi, compediendum elfe ad fideicommiisum restituendum eum , qui servum scamheredem scriptum vendidit: cum pretium hereditatis , quam rulitnere rogatus est-, habeat, f Is autem , ad quem hereditas ex sair-tione fervi heredis scripti pervenerit, ex causa cogendus erit •.iJeicmnmisirnn prostare: id est, si dominus fervi heredis scripti inlremlo non erit. §. 2. Si cui Stichus aut Dama legatus esset, eiectione legatario data, & fidei ejus commissum eiset, ut Stichum alteri prostaret: si Damam vindicare maluerit, nihilominus Stichum ex causa fideicnmmisli prostare debebit. Sive cuini pluris est Daira, compellendus [est] Stichum redimere: sive minoris, «que Stichum juste dare cogetur: cum per eum steterit, quominus ex teste. nento haberet, quod fideicommiisum fuerit. §. 3- Qui testa- irent'. manumittitur, & neque legatum, neque hereditatem capit, fideicommissum prostare cogendus non est. Ac ne is quidem, qui servum legatum rogatus fuerit manumittere. Is enim demum pccnmam ex cauli fideicommilsi prostare cogendus est, qui aliquid ejusdem generis, vel similis, ex testamento consequitur. 95. ULPIANUS [lib. i. Fideicommissorum.] 'yitiendutri tamen est, numquid, si vice operarum rogaverit eum aliquid, debeat hoc fideicommiisum valere ? quod nequaquam dicendam est: quia nec opero imponi hujusmodi liberto 4 possunt, nec impolite exiguntur , quamvis testator ita caverit. 96. JULIANUS [lib. 39. Digestorum.] Qliidam testamento vel codicillis ita legavit: Aureos quadringentos N- T -amphila duri volo , itu, sit infra scriptum eft : ab Julio actore aureos iot: ist in caftris habeo, tot: ist in numerato quos habeo , tat ■ pjst mmtos annos eadem voluntate manente deceffit, cum omees tiraiu in alios usus translate essent: Quaero, an debeatur fideitorr.; dsum? Respondi, vero similius eft, patremfamilias demonstrare potius heredibus voluisse , unde aureos quadringentos fine i commodo rei familiaris contrahere possint, quam conditionem fiueicommisso injecisse, quod initio pure datum esset : & ideo quadringenti Famphil» debebuntur. §. i. Quoties Lege julia bona vac.u.1 a d fis cum pertinent, & legata & fideicommissa prxstan- pnestare cogeretur heres, ä quo relicta erant. §. 2. Si tihi servus legatus fuerit, & petitum ä te, ut Titio aliquid.prastares Wate Ü pret ium fervi, deinde servus decesserit: nihil fideicommilsi C 1 ; L J- C-dtufur.ist fruitio, legat. (2. I. 23. i-.sin.Jnpr. d* condit, instit. (3. I. 126. inpr. tnfr.h. t. (4. I. 5. C. ie optr. li~ l, . er *- Cs- L 2.T. §. x. infr. de annuis legat. (*6. l.q.fupr.h.i- \ 7 -l-ip.inpr. i. 88. §. 12. infr. delegat. 2. (z. I. 5. inpr. infr.de •gat. 1. (9. §. 24. Instit, b. 1. 1 . 4. in fin. infr. de his , qu* pro non 938 nomine praestare cogendus eris. §, 3. Si scriptus ex parte heres ro- gatus Ut pracipere pecuniam, U eis, quibus testamento legatum erat,, distribuere: id , quod sub conditione legatum est, tunc priecipeie debebit, cum conditio extiterit: interim aut ei, aut his , quibus legatum est,^satiidari oporlet. §. 4. Cui statuliber pecuniam dare jumis eit, is^ rogari potest, ut eandem pecuniam alicui restituas. Nam cum possit testator codicillis pure libertatem dare, & hoc modo conditionem extinguere, cur non etiam per fideicommissun» eandem pecuniam adimendi potestatem habeat? . 97- IDEM [lib. 42. Digestorum.] mihi Stichus legatus esset, fideique me» commissum, ut aut Stichum , uut Tamphilum meum servum redderem, & in Sticho aliquid ex legato ; propter Legem Falcidiam perdidissem : neeesse habebo , aut Pamphilum servum meum totum Titio dare, aut eam partem Stichi , quam legatorum nomine accepero. 9S. IDEM [lib. 52. Digestorum.] SErvns ab hostious captus 6 recte legatur: hoc enim jure postliminii fit, ut quemadmodum heredem instituere possumus servum, qui in hostium potestate est, ita legare quoque eum possemus. 99- IDEM [lib. 70. Digestorum.] AI domino Stichus legatus esset, & fervo ejus optio data, partem dimidiam Stichi dico ad dominum pertinere: quod polsitscrvus manumissus eundem Stichum optare. xoo. IDEM [lib. 77. Digestorum.]: AI mihi Sempronius a Titio herede legaverit, Titiusque mihi sub eadem conditione eandem rem legaverit: existente conditione, capiam legatum ex testamento Sempronii. 7 101. IDEM [lib. 78. Digestorum.]' AI servo meo Stichus legatus fuerit testamento, idque legatum: repudiavero 8 ; deinde prolatis codicillis apparuerit, mihi quoque eundem Stichum legatum esse: nihilominus eundem vindicare possum. §. 1. Si ei, qui in hostium 9 potestate est, legatum suerit , & is aptu! hostes decesserit: nuliius momenti legatum erit, quamvis postliminio confirmari potuit. 102. IDEM [lib. 81. Digestorum.] AI minor [quam] viginti annis dominus servum causa non probata manumiserit, & postea legatum ei dederit, ifque alienatus ad libertatem perductus fuisset: legatum non capit: Nam perinde nullius est momenti legatum, ac si sine libertate datum fuisset. 103. IDEM [lib. 83. Digestorum.] jN tacitis fideicommissis fraus 10 Legi fieri videtur, quoties quis neque testamento, neque codicillis rogaretur , sed domestica Cautione, vel chirographo obligaret se ad praestandum fideicommis- ■”n ei, qui capere non potest. 104. IDEM [lib. 1. ad Urfejum Ferocem.] AB omnibus heredibus legatum ita erat, quisquis mihi heres erit,, damnas esto Titio dare centum : deinde infra comprehensum erat, ne unus exheredibus ei daret: Quxritur, reliqui heredes utrum tota centum [dare] deberent, an deducta unius [illius] hereditaria portione? Respondit, verius esse, reliquos heredes tota centum debere: cum & significatio verborum non repugnet huic lententi» , & voluntas testatoris congruat. §. 1. In testamento sic erat scriptum : Lucio Titio, Ji is he-, udi meo tabellas, quibus ei pecuniam expromiseram, dederit, centum dato: Titius deinde, antequam tabellas heredi redderet, decesserat 11: Qusefitum est, an heredi ejus legatum deberetur ? Cassius respondit, fi tabui» fuissent, non deberi: quia non redditis his dies legati non cessit. Julianus notat, si testamenti faciendi tempore tabui« null« fuerunt, una ratione dici potest , legatum Titio deberi : quod aS-jvxroc , id est, impojfibilis conditio pro non 12 scripta habetur. §. 2. Etiam rem hostium posse legari, Sabinus ait, si aliquo casu enu possit. §. 3. Si Attio ita legatum fuerit, jQjtifquis mihi heres erit, damnas este Attio heredi decem dare : deducta tua parte, Atiius decem petet. §. 4. Item si jussus fuisset heres decem dare , & fundum sibi habere, deducta 13 sua parte decem dabit. §. Denique constitit,, cun ita legatum fuisset, quisquis mihi heres erit, damnas esto heredi meo decem dare : exLquari omnium heredu m partes : eo quod unu s- , jpt. (10. I. 123. in sin. infr. h. t. i. 10. inpr. infr. de his , qua ut indign. I. 3. inpr. infr. de jure fisci. (11. Adde 1 . 109. infr, de condit, ist demonstr. (12. 7. 3- -»/>'- i- *■ ('3- *• 44- i» fi». 4, t* Jl»» F qui,- 939 Digestorum Lib. XXX. 940 quisque & libi , & coheredi suo dari damnatus videtur. §. si. Cum quidam heredem instituit, quandoque mater ejus decejjtjjet: deinde fecundos heres scriptus fuisset, & abeo legata ci, qui lud condi- tionq heres institutus fuisset, relicta essent; isque viva matre decessisset, postquam dies legati cesserit: qmentum est, an heredi ejus legata deberentur ? Verius est, legatum heredi deberi, sive alii legata fuisset: deducta dote , eum debiturum esse partem hereditatis legatam , Sabinus respondit: quemadmodum , si pecunia ex crediti causa socero debita fuisset, ea deducta partem hereditatis daturus fuisset. 103. IDEM [lib. i. ex Minicio.] T Egatuiri ita erat, qua: Lucius Titius mihi debet 2, [ea] heres meus -* * 1 Cornelio dure damnas efio : nihil amplius ex hoc legato , ‘quam actiones suas heres prxstare debet. lesi. ALFENUS VARUS [lib. 2. Digestorum U Paulo epitomatorum.] CI in testamento feriorum esset, heres meus aureos centum Licinio '■ damnas ejlo , neque nc.icripiissct 3 dare : deberi legatum constat. 107. AFRICANUS [lib. 2. Quxftiomim.] eo, qui prxeipere sit jussus : itaque eum, qui praecipere jussus eit, cavere debere coheredibus , idemnes eos prxstari. §. 1. Si quis 1 ervum , cui aliquid sine libertate legaverit, cum morietur ipse servus , leget: minime dubitandum, quin utile legatum fururum sit. propterea' scilicet quod moriente fervo iil , quod ipsi legatum erit, ad cum, cui ipse legatus fuerit, perventurum sit. 108. IDEM [lib. 5. Quoettionum.] CI servus legatus, vivo testatore fugisse 4 dicatur: & impensa ° & periculo ejus , cui legatus lit, reddi debet, quoniam rem legatam eo 3 loco praestare heres debeat, in quo ä testatore sit relicta. §. 1. Si id, quod ex testamento milii debes, quilibet alius fervo meo donaverit: manebit adhuc mihi 'ex testamento actio. & maxime si ignorem meam factam esse. Alioquin consequens erit, ui, etiam ii tu ipse fervo meo eam donaveris, invito me libereris, quod nullo modo recipiendum est : quando ne solutione quidem invito me facta libereris. §. 2. Cum homo Titio legatus esset, quK- situm est , utrum arbitrium heredis est , quem velit dandi; an potius legatarii ? Respondi, verius dici , electionem 6 ejus esse, cui potestas sit, qua actione uti velit, [id est, legatarii.] §. 3. Hujusmodi legatum, ilii, ant ilii , uter eorum prior Capitolium ascenderit, utile esse, evidenti argumento probari ait: quo.l constet iisumfructum libertis legatum, & qui eorum supervixerit 7, proprietatem, utiliter legari, f Idque & de herede instituendo dicendum existimavit. §. 4. Stichum, quem de te stipulatus eram , Titius ä te herede mihi legavit: fi quidem non ex 8 lucrativa causa stipulatio intercessit, utile legatum esse, placebat : sin e duabus, "tunc magis [placet] inutile esse legatum : quia nec bis eadem res praestari poffit. §. 3. Sed si cum mihi ex testamento Titii Stichum deberes, eundem a te herede Sempronius mihi legaverit, fidciquc mex commiserit, ut cum alicui restituam, legatum utile erit: quia 9 non sum habiturus. Idem juris erit, & si pecuniam a me legaverit. Multo magis si in priore testamento fideicommissum sit. Item si in priore testamento Falcidixlocus fit, quod inde abscidit ratione Falcidix, ex sequenti testamento consequar. §. 6. Item si domino heres extitero, qui 11011 esset solvendo, cujus fimdum tu mihi dare jussus esses , manebit iua obligatio : sicut maneret, si eum fundum emissem. §. 7. Si ita scriptum erit, amplius, quam Titio legavi, heres meus Sejo decem dato : dubitandum nou erit, quin & Titio suum legatum maneat, & Sejo nihil ul.ra decem debeatur, nam & usitatum fere est sic legare, Lucio Titio tot , £9* hoc amplius uxori , £? liberis ejus tot. §. 8- Si ei, cui nihil legatum est, cum hac adjectione, hoc amplius, aliquid legetur: minime dubitandum est, quin id , quod ita legaverit debeatur, multoque minus dubitandum , fi ab eo , qui nihil mihi debet, ita stipulatus Fuero , amplius quam mihi debes, decem dare spondes, quin decetn debeantur. §. 9. Si servus alienus liber esse jussus, & legatus sit, peti eum ex legato posse ait: nam cum libertas nullius momenti sit, absurdum esse, per eam legatum infirmari; quod alioquin valeret, & Ii solum datum fuisset. §. 10. 0:b quinque in area habebat, ita legavit, vel stipulanti promisit, rfc- cem , quas in arca habeo: & legatum , & stipulatio valebit 10: ita tamen , ut sola quinque vel ex stipulatione , vel ex testamento debeantur. ut veru quinque , q-.;x deerunt*, cx teftamento peti possint, vix ratio patietur: nam quodammodo certum corpus, quod in rerum natura non sit, legatum videtur. Quod fi mortis tempore plena summa suerat, & postea aliquid ex ea deperierit: sine dubio soli heredi deperit. §. 11. Si servus lcgattn ':t, di moram 11 heres severit: periculo ejus & vivit, & deterior fir; ut, si debilem 12 forte tradat, nihilominus teneatur. §. 12. Lum quid tibi legatum fideive tux commissum Iit , ut mihi restituas: si quidem nihil prxterea cx testamento capias, dokir.i malum duntaxai in exigendo e» legato , alioquin etiam cui' am te mihi prxstaredebere , exisiimavii: sicut in contractibus fidei bonx fervatur, ut fi quidem utriusque 13 contrahentis commodum versetur, etiam culpa; fin unius solius , dolus malus tantummodo prxstetur. §. 13. Qui margarita Titio pignori dederat, filium heredem iti- fiituit, & filiam exheredavit; deinde ita cavit, te, Titi, rogo, fiaei- que tsuc committo , uti margarita, qua tibi pignori dedi, vendas , £? deducto omni debito tuo, quod amplius erit, id omne filix mea: restituas, ex ea scriptura filiam a frati e fideiommissum petere poste, ut is actiones suas adversus debitorem ei prxstaret. Hoc enim casu eum, qui creditor fuisset, debitorem intclligendum , ejus scilicet, quod pretium pignoris summam debiti excedat. §. 14. Non autem mirandum , si |_cum] alius rogatus sit, alius 14 fideicommisso obstringatur. nam , & cum in testamento ita scribatur, te, Titi, rege, ut acceptis centum , i/lumjer vum manumittas, vel Sempronio ntti.i prajles , parum quidem apte scribi, verum atque iiudligeudiim heredis fideicommissum, ut pecuniam Titio prxstaret: ideoque & ipsum Titium cum herede acturum , & libertatem servo , vel Sen- pronio, quod rogatus sit, prxstare cogendum. §. 15. Aufidius lilii ini fidei commisit, ut certam pecuniam quatitor libertis suis mutuam daret, £5’ usurus leviores taxaverat : placuit, hoc fideicommissum utile totum este. 109. IDEM [lib. 6. Quxstioinini.] gl quando quis uxori lux ea , qux vivus donaverat, vulgari modo leget, non de aliis donationibus videri e::;n lintire, aji, quam de his, qux jure valituras non sunt. Alioquin [&] fnrirra legaturus ht. [atque] si ita exprimat, qtuc uxori,jure donavero, vel ita , qua: uxori manumijjiouis 13 causa donavero, icaeilego:] nam inutile legatum futurum est. §. 1. Heres, cujiis fidei com- mistum erat , ut mihi fimdum aut centum daret , fundum Titio vendi Jit: cum electio 16 ei relinquitur, utrum malit, dandi, ut tamen alterum solidum prxstet, Prxtoris officio convenire existimo , ut, si pecuniam Titius osserat, inhibeat fundi persecutionem. ita enim eadem causa confutueretur, qux sutura esset, si alienatus fundus non fuisset: quando etiaru adversus ipsum heredem officium Prxtoris sive arbitri tale esse deberet, ut , si fundus non prxstaretur, neque plnris , aeque minoris , quam centum xstimaretnr. 110. IDEM [lib. 8- Quxstionum.] gl heres generaliter servum, quem ipse voluerit, dare jussus, sciens furem dederit, isque furtum legatario fecerit: dc dolo [malo] agi posse ait. Sed quoniam illud verum est , heredem in hoc teneri, ut non pessimum 17 det, ad hoc tenetur, ut & alium hominem prxstet, & hunc pro noxae deditione relinquat. _ in. MARCIANUS [lib. 2. Institutionum.] 'iam fi partis bonorum se excusaverit tutor , (puta Italicarum, (1. I. 8. in fin. I. 9. iitfr. de legat. 2. (2. I. 10. infr. deliberat, legat. (3. /. 67. §. 9. infr. de legat. 2. (4. I. 8. in pr. infr. d. t. (3. I. 47. in pr. fupr. h. t. (6. §. 22. Lnft. h. t. (7. 1 . II. infr. de reb. dub. (8. I. 4S- in pr. I. 84. §. tp.supr. h. t. I. 102. §. 2. infr. de legat. 3. §. 6, inst. de legat, vide tamen l, si. §. i. infr. de legat. 3 ETh (9. I. 34. §. H.stipr.h. t. (10. Immo vide l. 120. infr. deverb. oblig. (11. /. 47. §. ult.fupr.h. t. (12. I. 84- §- 4- /»f. esd. (i3° /. 5. §. 2. fupr. commodati. (14. I. 11. §. 22. infr. de legat. 3. (1$. /. 22. C. de donat, inter vir. est uxor. (16. /. IO. in fin. fupr. de jure dot. (17. I. 37. in pr.fupr. b. t. vel 94 l vel provincialium rerum, ) totum, quod testamento datum est, ci auferetur. & ita Divi Severus & Antoninus rescripserunt, iu. IDEM [iib. 6. Institutionum.] S I [quis] inquilinos sine praediis, quibus adhaerent, legaverit: inutile estlegatum : Sed an ttirimatio debeatur , ex voluntate ilcfuncti ftatuenium esse, Divi Marcus & Commodus rescripserunt. §. i. Cum servum suum heres damnatus dare , eum manumiserit i , tenetur in ejus aistimationcm : uec interest. scierit, an ignoraverit legatum. t Sed & si donaverit servum heres , iC cum is, cui donatus est , manumiserit, tenetur heres : quamvis ignoraverit, ä se eum legatum esse. §.2. Si ita legatum fuerit, Titio cum Seiodolegoz: utrisque legatum est. sicut umunque legatum est , cum fundus cum domo Formiana legatus est. ’ §. 3. Si quis scripserit testamento fieri , quod contra jus 3 est, vel bonos mores: non valet. Veluti S quis scripserit contra Legem aliquid, vel comra Edictum Prxtoris, vel etiam turpe 4 aliquid. §. 4. Divi Severus & Antoninus rescripserunt,• jusjurandum contra vim 5 Legum & auctoritatem Juris in testamento scriptum nullius eile momenti. 113. IDEM [lib. 7. Insritutionum.] CErvo alieno ita legari potest, que ai 6 servi.it , vel ß servus forte o Titii erit, ut & Marcellus ait. I. Si quis post tempus libertatem fervo suo dederit, & interea rogaverit heredem , donec ad libertatem perveniat, cibaria 7 ei dare: testatoris voluntati obtemperandum esse, D. Severus & .Antoninus rescripserunt. §. 1. Si quis ä primo herede centum legaverit alicui, & eidem ä secundo ducenta, potteaque generaliter repetierit legata: trecenta videtur repetiiiie. §. 3. Sed si pater impuberi filio substituerit, & ä substituto legata repetierit: si pupillus heres ext!terit, & intra pubertatem decesserit, repetitio non valet, quia voluntas defuncti Ivteeft, nt semel debeantur. §. 4. Si ab impuliere legatum fue- ritiiib conditione, ßui pubertatem -pervenerit , & ä substituto repetitum 8 suerit: legatum debetur & a substituto: nec videtur repetita conditio , qute inutile legatum facit. §. ;. Ineptas voluntates defunctorum circa sepulturam (veluti vestes 9 , aut si qua alia supervacua ut in funus impendantur) non valere, Papinianus libro IU. Responsorum Peribit. 114. IDEM [lib. 8. Institutionum.] plliusfijmilias 10 miles vel veteranus , licet sine testamento decedat, potest fideicommittere a patre : quia etiam testamentum facere potest. §. 1. Si libertus ab intestato decesserit, a patrono potest, usque ad partem debitam , fideicommissum relinquere : quia, si testamentum faceret, licebit ei partem debitam solam relinquere. §. z. Qui intestato decedit, & Icit bona sua ad lilcum perventura vacantia , fidei lisci committere potest. §. 3. Apud Marcellum lib. xII. Digestorum talis quxitio agitatur: Quidam ab eo, cui fundum legaverat, fideicommiferat, ut eum fundum post mortem suam restitueret Sempronio : ejusdem legatarii fidei commiserat, ut Titio daret centum. Quaeritur, quid juris sit? Et ait Marcellus, si Titio testator centum ex fructibus, quos vivus legatarius perceperit, reliquerit, L legatarius post tantum temporis deceffifiet, ut ex fructibus centum fierent, Titium centum accepturum ; si post acceptum legatum confestim decelhlfet legatarius , Titiifideicommissum exungui : quia placet * non plu tii pojse ro- gari ijuem restituere , quam [quantitut] ci relicluwefl, §. 4. Sed si Titii fideicommissum non est in tempus mortis legatarii collatum , ait Marcellus , confestim fideicommissum Titio dandum , sed cautione exacta, quanto amplius ceperit, reddi: quim cautionem ita committi, fi prius legatarius dtcelserit, quam ex Fructibus centum perciperet, sed vix est, ut legatarium ex reditibus voluerit ante dare, quam fructus legatarius percepisset. Certe erit legatarius audiendus, si velit totum fundum prrefrare, fi de restituendo cavetur, absurdum enim est, de suo 12 eum pneltare centum : maxime si fundus centum , vel non nuilto pluris est. quo jure utimur. _ 942 §- 5 - Si quid alicui licite fuerit relictum , [vel jus aliud, ] quod iple quidem propter corporis fui 13 vitium, vel propter qualitatem relicti, vel aliam quamcunque probabilem causam habere non potuit, alius tamen hoc habere potuit: quanti solet comparari, tantam, xlhmarionem accipiet. §. 6. Ut quis heredem instituat aliquem rogari 14 non potest: plane Senatus eensuit perinde habendum, atque si rogasiet hereditatem restitui. §.7. Quid ergo , si heres post, mortem luam rogatus fuerit hereditatis sute partem quartam resti-- tuere ? Verius esse existimo, quod & Scxvola notat, & Papirius Pronto scribit, valere fideicommissum , atque si de hereditate sua restituenda rogatus esset: & eatenusrestituenda est, quatenus hereditas testatoris patitur, fecundum vulgarem Formam juris. §- 8- Sed si liberos suos emancipare rogatus fuerit, non cogitur 1; hoc facere: potestas enim patris, intestimabilis est. §. 9. /Edes destruend:« neque legari, neque per fideicommissum relinqui possunt: & ita Senatus' ccnfuit. §. 10. Si fideicommissum relictum ruent fervo alieno line libertate , & ad libertatem pervenerit: dicendum est, posse eum admitti ad capiendum. §. 11. D. Severus L Antoninus refcriplerunt, eum, qui rogatus est sub conditione ffatris fui filiis restituere, ante diem fideicommissi cedentem , ne quidem ex voluntate eorum posse restituere his in potestate patris agentibus: cum possit,die fideicommissi cedente, fui juris constitutis ipsis debere restitui: vel si aliquis ex his ante decesserit, non omnibus. §. 12. lidem Principes rescripserunt, filiis ante diem fidcicommisli venientem restitui hereditatem maternam ne- cesse non eile. led pritstare heredem posse vulgarem cautionem , ant si prxirarc eam non poterit, mitti liberos iri 16 possessionem fideicommissi servandi causa: ut pro pignore, 11011 17 ut pro dominis possideant, vel alienandi jus , sed ut pignus habeant: ut filius per. patrem fructus consequatur, & servus per dominum. §. 13. Cum erit rogatus, si fine liberis decesserit, per fideicommissum restituere: conditio defecisse videbitur, si patri supervixerint liberi : nec qutcritur, an heredes extiterint. §. 14. Divi Severus & Antoninus refcriplerunt, eos, qui testamento vetant quid alienari, nec 18 causam exprimunt, propter quam id fieri velint: nisi invenitur persona , cujus respectu hoc a testatore dispositum est , nullius esse momenti scripturam, quasi nudum prteceptum reliquerint: quia talem legem testamento non possunt dicere. Quod ii liberis , aut posteris, aut libertis , aut heredibus, aut aliis quibusdam personis consulentes, ejusmodi voluntatem significarent: eam servandam esse, sed hxc neque creditoribus 19, neque fisco fraudi esse: nam si heredis, propter testatoris creditores , bona venierunt, fortunam communem fideicommissarii quoque sequuntur. §. 15, Cum pater, filio herede instituto, ex quo tres habuerat nepotes, fideienm- misit, ne fundum alienaret, & ut in familia relinqueret; & filius decedens, duos heredes instituit, tertium exheredavit, eum fundum extraneo legavit: Divi Severus & Antoninus refcriplerunt, verum esse , non paruisse voluntati defuncti filium. §. 16. Sed, & si cum duos exheredavit, unum heredem instituit, fundum extraneo legavit, [ut] putat Marcellus , posse exheredatos ^petere fideicommissum. Quod evenit, & si vivus filios emar,cipasset 20, & postea fundum alienasset. §. 17. Sed si omnes silii heredes instituti sint ex dilparibus partibus, non possunt petere fideicommissum ex minore parte scripti , ut viriles , non hereditarias partes in eo habeant: verum est enim , in fanutia reliquisse, licet mu reliquisset. §. 18- Item si unum heredem instituisset.'tueo qnic- quamlegasset, exheredati nihil interim , qnamdiu 1-1 familia tosest , petere possunt. §. 19. Interdum etiam ciun lucro 22 heredis moritur servus legatus , vel per fideicommissum re .crus : veluti si alienus 23, vel [licet] proprius, pluribus tamen leparatmi ita relictus, ut unusquisque in solidum capiat, Lieiltcct ItJ line culpa heredis mortuus sit. 113. ULPIANUS [lib. 2. Institutionum.] „ TqTiam hoc modo, cupio Jcs , opto des, credo te J.at-urir.n , fidei- cominissu;:: est. — Ds igcHlS & fideicommissis. I. (i. §. 16. vers.ß vero. hiß. de legat. (2. I. 36. §. z.fupr. h. t. V 3 ’ 1 - 55 -supr. cod. I. 16. infr. de usu sff usitfr. 'legat. I. v.n. C. de his -j qtue peeiue nomine. §. 1 Ut. in fin. Init. de legat. (4. /. 54. in pr.supr. l'-t- (5. I. 8 .supr. de condit, injiit. (6. /. 82. §. ult. versas ideo, infr. de legat. 1. (7. I. 17. infr. de aliment. vel cibar, legat. (8- Adde l. 89. infr. de condit. & demonfir. (9. L ult. in fin. infr. de wro. I. 14. §. q.supr. de religiös. (10. I. 1. §. 6. infr. aiSC. Tre- (11. /. I. §. 17. infr. 5 . t. (12. /. 34. §. 2. in fin, infr. de le-- gat. 3. (13- /. 40 Jupy. t. (14. i- 1 . 7 - nn-Wr- f™ ' helf. (1;. Inimo vide /. 9:. infr. de condit. aemonß. [lb. l. V- §. i.infr. utinpofcff. legat. (i7- l- 1- tnpr. infr. d. i. (18 /. 38. §.4. I- 9T inpr.iufr. de legat. . 3. O*/.*- V. dii. piguor» (2O. L 69* M (21. a. 2 in sin. 'infr. d. t. (22. I. s6. §. l.supr. h. U (23. I. 22. iu fu. infr. de legat. 3.- H6. FLO- K4Z Digellorum Lib. XXX. 944 f sc 116. FLORENTINUS [lib. n. Institutionum.] i Egalum est delibatio hereditatis, qua testator ex eo , quod nni- versum heredis foret, alicui quiit collatum velit. §. t. Heredi ifemctipsoi legatum dari non potest, ä [te] coherede potest- Itaque si fundus legatus fit ei, qui ex parte dimidia heres institutus est, & duobus extraneis: ad heredem , cui legatus est, texta pars Fundi pertinet, quia ä se vindicare non potest, a coherede vero semissario, duobus extraneis concurrentibus, non amplius tertia )arte; extranei autem, & ab ipso herede, cui legatum est, semiseni, & ab alio herede trientem vindicabunt. §. :. Alienus servus heres institutus legari ipse a fenee totus, nec pro parte potest. §. 3. Servo hereditario recte legatur, licet ea adita non tit: quia hereditas fersonse - defuncti , qui eam reliquit , vite fungitur. §. 4. Fundus legatus talis dari debet, qualis Z relictus est. itaque sive ipse Fundo heredis servitutem debuit, sive ei Fundus heredis, Jicet confusione 4 dominii servitus extincta Iit, pristinum jus restituendum est: & nisi legatarius imponi 5 servitutem patiatur , petenti ei legatum exceptio doli mali opponetur; ii vero Fundo legato servitus non restituetur, actio ex testamento superest. 117. MARCIANUS [lib. 13. Institutionum.] CI quid relictum fit Civitatibus 6 , omne valet: sive in distribu- 0 tiinem relinquatur, sive in opus, sive in alimenta, vel in eruditionem puerorum , sive quid aliud. jtS. NERATIUS [lib. 10. Regularum.] L T eo modo ' " valet: sed & relictum, exigo, desidero uti des, fiiseicommsssum !: ita, volo hereditatem meam Titii este , scio hereditatem meatu restituturum te Titio. .119. MARCIANUS [lib. 1. Regularum.] CI servus vetitus est i testatore rationes reddere , non hoc conse- ^ quitur, ut ne, quod apud eum sit, reddat, & lucrifaciat, sed ne scrupulosa inquisitio fiat: hoc est, ut ncgligentuc ratio non habeatur, sed tantum fraudium. 7 Ideo & 8 manumisso non videtur peculium legari per hoc, quod vetitus est rationes reddere. 1:0. ULPIANUS [lib. 2. Responsorum.] Ncthi! proponi, cur prohibeatur heres xdisicia distrahere 9 , quo- ^ r.um reditus sportuhe sunt relicta : salva tamen causa legati. §. 1. Omnibus 10, quibus fideicommissum relictum est, ad distractionem consentientibus, nullam fideicommissi petitionem superfusuram. §. 2. Fructus ex Fundo pure legato, postaditam hereditatem ä legatario perceptos, ad ipsum pertinere: colonum n Butem cum herede ex conducto habere actionem. 121. MARCIANUS [lib. 3. Regularum.] CI quis legaverit Titio cum Mcvio : & fine altero alter ad Iega- O tum admittitur. Nam & cum dicit Prstor, ventrem cum 12 liberis in postcjstonem este jubeo , etsi non sint liberi, venter in pos- seflioneni mittetur. 122. PAULUS [lib. 3. Regularum.] Civitatibus 13 legari potest etiam quod ad honorem ornatum que ^ civitatis pertinet, f Ai ornatum , puta quod ad instruendum Forum , theatrum , stadium legatum fuerit, f Ad honorem , puta quod ad munus edendum venationemve , ludos Sccnicos , ludos Circenses, [relictum Fuerit; ] aut quod ad divisionem singulorum civium, vel epulum 14, relictum fuerit: hoc amplius, quod in alimenta infirmasxtatis, (puta senioribus, vel pueris, puellilque) relictum fuerit: ad honorem civitatis pertinere respondetur. tz. 1. Lucius Titius ist Gajus Sejus Publio jlltcvio decem dare damnassv.nto ; Gajus Sejus heres non extitit: Sabinus ait, Titium solum legatum debiturum, nam Sejum pro non scripto habendum esse, h?c sententia vera est: [hoc est, Titius tota ilccem debebit.] (i. I. I8-/. 34. §. II. infin.supr. h. t. (2. /.31. in sin. supr. de bered, iustit. (3. /. 4;. in fin.Jupr. b. t. (4. l.i.supr. quemadmodum servit. amitt. (;. I. iS.Jupr. deservit. (6. I. 122 . i« pr. insr. h. t. (7. I. 9. insr. de liberat, legat. (8- 1 . 23. tz. 2. insr. de pecul. leget. (9. I. 2l. inpr. insr. de annuis legat. I. 38. insr. de usu ist usufr. legat. (10. I. 11. C. desideicom. (11. l.%e. supr. locati conduci. (12. L 13. infin. insr. demantimijj. testam. (13. /.73. sin. 1 . 117. supr. h. t. I. 26. supr. de negot. gest. I. 1. §. insr. §. 2. Eum, cui sub hac conditione Fundus legatus est, st centum heredi dedistet , si tantum fit in pretio fundi, quantum heredi dare jussus est: non est legatarius cogendus fideicommissum a se relictum prsstarc. quoniam nihil ex testamento videtur capere , qui tantum erogat, quantum accipit. 123. MARCELLUS [lib. singulari Responsorum,] T Ucius Titius, cum duos filios heredes relinqueret, testam e» t» J ita cavit: Quisquis mihi liberorum meorum heres erit, ejus fidei committo,st quis cx hisstne liberis decedat , hereditatis mea bestem, cum morietur,fratribus Jiiis rejiituat: frater decedens fratrem suum ex dodrante fecit heredem: Qirrro , an fideicommisso satisfecerit? Marcellus respondit, id, quod ex testamento Lucii Titii fratri testator debuisset, pro 1; ea parte , qua alius heres extitisset, peti posse : nisi diversum senlille eum probaretur, nam parvum inter hanc speciem inter-.st, & cum alias creditor debitori luo extitit heres, sed plane audiendus erit coheres, ii probare 1 (> possit, ea mente testatorem heredem instituisse fratrem suum , ut contentus institutione, fideicommisso abstinere deberet. §. 1. I11 testamento ita scriptum est, Gajo Sejo illud est iiiud heres meus dato: est te rege, Sei, stdcique tuto mando , uti ea omnia, qua [supra ] scripta sunt, reddat stne ulla mora , ei redde res ipse: Qjixro , an tacitum fideicommissum sit, cum personam testator, cui restitui vellet, testamento non significaverit? Marcellus respondit: fi in fraudem Legum tacitam fidem Sejus accommod.asset, iiiliil ei prodesse [potest,] fi his verbis paterfamiiias cum eo lo.utus esset, non enim ideo circumvenisse minus Leges existimandus est, cum perinde incertum sit, cui prospectum voluerit. 124. NERATIUS [lib. Membranarum.] CI heredes nominarim 17 enumerari, dare quid damnati sunt, propius est, ut viriles 18 partes debeant; quia personarum enumeratio hunc effestiim habet, ut exaquciitur in legato pralhndn; qui si nominati non essent , hereditarias partes debituri essent. 12;. RUTILIUS MAXIMUS [lib. lingulari ad Legem Falcidiam.] CI heres centum praecipere jussus sit, & restituere hereditatem , & patronus bonorum posse Isio nem contra tabulas petierit: beat legata, ita & praiceptio pro parte, quam patronus abstulit, minuetur. 19 126. PAULUS [lib. singul. de fecundis Tabulis.] AB exheredati substituto inutiliter legatum datur. Ergo ncc a legitimo 20 exheredati fideicommissum dari potent: quod &lc- gitimi eo jure pratlare coguntur , quo, si scripti fuissent, f Sed li committente aliquo ex liberis in Edictum Praetoris, quo contra tabulas bimorum possessionem pollicetur, scriptus quoque filius contra tabulas bonorum possessionem petierit: substitutus ejus, legata pro modo patrimonii, quod ad filium pervenit, priestalnt, perinde ac si id, quod per bonorum posselsionem silius habuit, i patre accepisset. §. I. Cum a posthumo ita legetur, stkeres trit, & non nato posthumo substituti adeant: legata eos debere, existimandum est , qua ille, si viveret, debiturus erat. 117. IDEM [lib. singul. de jure Codicillorum.] A Fratris posthumo fideicommissum dari potest: sola enim voluntas 21 servatur in fideicommillis. & obtinuit Galli sententia, alienos rr quoque posthumos legitimos nobis heredes £eri. 128- MARCIANUS [lib. 2. Institutionum.] CI tutor pupillam suam contra 23 Senatusconsultum uxorem duxit, illa quidem ex testamento ejus capere potest, ipse autem non potest. & merito : delinquunt enim hi, qui prohibitas nuptias contrahunt, & merito puniendi sunt, quod imputari non potest mulieri. qua a tutore decepta est. ad leg. Falcid. I. 26. insr. ad SC. Trebctt. I. 12. insr. utinpostest. legat. (14. I. 17. infin. insr. de condit, ist demonstr. (1;. I. 5 °- insr. de fidejust. L 6 . C. de bered, aclion. (16. I. 85 . insr. delegat. 2- (17. I. 54 An sin. supr. h. t. (18. Obst. I. 17. insr. de duoh. reis coit- Jlit. (19. 1 . stlt. infin. insr. delegat. 3. (20. 1 . 94. in pr.sttpr.bJ. (21. I. 7. in fin. insr. dejupelieci. legat. (22. §. 28. Infi. de legat. (23. I. 63. in sin. supr. ie ritu nupt. L r. K. I. ist r. insr. de his , qme ut indign. LIBE R / N 94s De legatis & fideicommissis. II. 946 LIBER TRIGESIMUS PRIMUS. 1 [LIBER SECUNDUS.] DE LEGATIS ET FIDEICOMMISSIS, i. ULPIANUS lib. 9. ad Sabinum. IV arbitrium altirius conferri legatum , veluti conditio , potest: i quid enim filterest 1 , fi Titius in Capitolium ascenderit, mihi legetur: an ,ji voluerit} §. 1. Sed cum ita legatum fit, pupillo fu e pupilla:, arbitrio tutorum, neque conditio inest legato, neque mora: cum placeat, in testamentis legatum in alterius arbitrium collatum, pro 2 viri boni arbitrio accipi: quie enim mora est in Boni viri arbitrio, quod injectum legato vehit certam quantitatem exprimit, pro viribus videlicet patrimonii ? 2. PAULUS [lib. 79. ad Edictum.] (MJoties nominarim 3 plures res in legato exprimuntur , plura ''-legata sunt: liantem supellex 4 , aut argentum, aut peculium, aut instrumentum legatum iit, unum legatum [est.] .3. IDEM [lib. 4. ad Plautium.] CI ita legetur , heres dare damnas esto, Ji in Capitalium non afeen- ' ierit : utile legatum est, quamvis in potestate ejus Ut ascendere, vel non ascendere. 4. IDEM [lib. 8. ad Plautium.] VEmincm ejusdem rei legata sibi partem ; velle, partem nolle, ^ verius est. 5. IDEM [lib. 7, Quxstionutn.] CEd duobus f, legatis relictis, unum quidem repudiare, alterum O vero amplecti polle , respondetur. §. 1. Sed ii unum ex legatis onus habet, ct iioc repellatur , non idem dicendum est. Pone eum, cui decem & Stichus legatus est, rogatum 7 servum manumittere: si Fastidia locum habet, ex decem utriusque legati quarta deducetur, igitur , repudiato servo , non evitabitur onus dedit- äior.is , sed legatarius ex pecunia duas quartas relinquet. 6. IDEM [lib. singulari ad Legem Falci- diam.] f*Rege autem legato, non possunt 8 quadam sperni, quadam vindicari: quia non plura, sed unum legatum est. f Idem- que dicemus, peculio legato , aut veste 9 , aut argento , aut similibus. 7. IDEM [lib. 8. ad Plautium.] QlTitio&e, qui capere 10 non potest, decem legata sint: quia 0 duobus heres dare damnatur , & unus capere non potest, quinque soia Titio dantur. 8. iDE.M [lib. 9. ad Plautium.] 8^1 quis servum heredis vel alienum legaverit, & is Fugisset: cautiones interponenda sunt de reducendo eo. Sed si quidem vivo testatore fugerit, expensis n legatarii reducitur: si post mortem , sumptibus heredis. §. 1. Si ita legetur , Sempronio decem : aut , Ji noluerit , hominem Stichum lego: hoc casu duo legata sunt, sed uni contentus esse debet. §. 2. Si quis legaverit covino do/io amphoras decem : etsi non decem, sed pauciores 12 inveniri poffint, non extinguitur legatum : sed hoc tantummodo accipit, quod invenitur. §. 3. Sl inter duos dubitetur de eodem legato , cui putius dari oportet, utputa si Titio relictum est, &duo ejusdem nominis amici testatoris veniant, & legatum petant, & heres solvere paratus sit, deinde ambo defendere heredem parati sint: eligere ilebere heredem , cui solvat, ut ab eo defendatur. §. 4. Certam pecuniam legatam si & legatarius , & substituti legatarii peterent, festeres solvere paratus sit: si ambo defendere heredem parati sint, eligere debet heres, eui solvat, ut ab eo defendatur. & fi neutrius manifesta calumnia videatur , ei potius solvendum , cui primum legatum est. §. ;. Si cui certam partem hereditatis legavero : Divus Hadrianus rescripsit, ut neque pretia manumissorum, neque funeris impensa deduceretur. 9 - MODESTINUS [lib. 9. Regularum.] QUm autem pars bonorum ita legatur , honorum meorum , (pute sunt, cum moriar: dos 13 & manumissurum'pretia e medie deducenda sunt. 10. JAVOLENUS [lib. 1. ex Plautio.] QUm fundus nominarim legatus iit, si quid [ei] post testamentum factum adjectum est , id quoque legato cedit, etiam si illa verba adjecta non sint, qüi meus erit: fi modo testator eam partem noa separarim polledit, sed universitati prioris fundi adjunxit. 11. POMPONIUS [lib. 7. ex Plautio.] • §Tatulibermn ab herede ne tunc quidem, cum dubia sit ejus ex testamento libertas, legatum sine libertate accipere posse, Labeo ait: quia.servus ejus 14 esset. Sed si heres eandem conditionem legato inserat, qux libertati a testatore datapnepositafuerit, valet legatum, nam & fi , cum moreretur heres, servus liber esse jussus eilet, recte sine Ubertate ei ab herede legari posse constitit: quia supervacuum sit, ei libertatem dare , quam ex testamento heredis capturus non sit, sed [ex] testatoris [habet.] tz. 1. Stichum aut Tamphilum, utrum heres meus •volet, Titio dato: dum utrum velit dare, eo die, quo testamentum meum recitatum erit, dicat, fi non dixerit heres, Pamphilum.,• an Stichum dare malit, perinde obligatum eum esse puto, ac fi Stichum aut Pamphilum dare damnatus eilet, utrum legatarius elegerit: fi dixerit 15, se Stichum dare velle, Sticho mortuo, liberari eum. Si ante diem legati cedentem alter 16 mortuus fuerit: alter, qui supererit, in obligatione manebit. Cum autem semel dixerit heres , utrum dare velit, mutare 17 sententiam non poterit: & ita & Juliano placuit. ir. PAULUS-[lib. 2. ad Vitellium.] CI pecunia legata in bonis legantis non sit, solvendo tamen hereditas sit: heres pecuniam legatam dare compellitur : sive de suo, sive ex 18 venditione rerum hereditariarum, sive unde voluerit. §. 1. Quod ita legatum est: Heres, cum morietur, Lucio 'Titio dato decem, cum incerta die legatum est, ad heredes legatarii non pertinet , si vivo herede decesserit. 13. POMPONIUS [lib. 7. ex Plautio.] QUi duos reos ejusdem pecunia: habet, Titium atque Maevium, "--ita legavit: Quod mihi Titius debet, jilxvio heres meus dato : quod Maevius [drift] , Sejo dato: his verbis onerat heredem, nam cum actiones suas heres Maevio prresti terit adversus Titium , videtur Mxvius fasto ejus liberatus esse: & idcirco Sejo heres tenebitur. §. 1. Siis, qui unum reum habebat, quod is sibi deberet, duobus in solidum feparatim legasset: oneratur heres duobus satisfacere , uni actione cedendo, alteri pecuniam solvendo. 14. PAULUS [lib. 4. ad Vitellium.] CI idem servus & legatus 20, & liber esse jussus-iit: favor liber- ° tatis prxvalet. 21 Sin autem & in posteriore scriptura legatus est, & evidens 22 ademptio libertatis oitenditur: legatum propter defuncti voluntatem praevalebit. §. 1. Servo alieno 23 herede instituto , polt mortem domini ejus , cui adquisita hereditas , & libertatem fideicommissariärn dari posse constat. 1;. CELSUS [lib. 5 . Digestorum.] CI quis duobus heredibus institutis, it?. legaverit, Stichum aut decem heredes danto : nori potest alter hereüum quinque , altet partem Stichi dare, sed iiecesse est , utrumque autStiCuUB) totum, aut decem solvere. ji. Immo vide l. GS.supr. de bered, instit. I. 11. §. 7. infr. de legat. 3. i. 5;. infr. de condit, est demonfir. (2. d. L 11. §. 7. I. 7. inpr.supr. de coutrah. empt. I. 47. §. 1. in sin. supr. de admin. ist peric. tut. (3. /. 3. infr. de pecul. legat. (4. L in sin. insir. h.t. Cv I- 38- inpr.supr. delegat. 1. (6. IOI. in pr. supr. d. t. I. 10. infr. de usu Ust usufr. legat. (7. I. 36. §. 3- infr. ad leg. Falcid. i. 22. in pr. infr. defideicom, libert. (8. I. 38 . in pr.supr. de legat. 1. (9. I. 2. supr. h. t. (10. /. 34. §. ut, cum Otacilius Catulus, filia ex asse herede instituta, liberto ducenta legasset, petissetque abeo, ut ea concubinae ipsius daret, & libertus, vivo testatore, deceffis- set, & quod ei relictum erat, apud filiam remansisset, cogeretur 13 filia id fideicommissum concubinae reddere. §. 1. Qnod aliciijns heredis nominarim fidei committitur, potest videri ita demum dari voluisse, si ille extitissctheres. §. 2. Si filio heredi pars ejus, a quo nominarim legatum est, aderefeit: non f 14 prsstabit legatum, quod jure antiquo capit. 30.. IDEM [lib. 37. Digestorum.] Q Uidam in testamento ita scripsit: Respublica Gravifcanorum lego - in tutelam via [ reficienda, ] qua est in colonia eorum, usque ad viant Aureliam: Quaesitum est, aII hoc legatum valeat? Juventius Celsus respondit: Propemodum quidem imperfecta est hxcscriptura, in tutelam [ Aurelia ] via: quia summa adseripta non est. potest tamen videri tanta summa legata , quanta ei rei sufficeret: ii modo non apparet, aliam fuisse defuncti voluntatem , aut ex magnitudine ejus pecunia:, aut ex mediocritate facilitatum, quam testatrix reliquit, tunc enim officio judicis , fecundum xstimatioiiem patrimonii , & legati quantitas definiri potest. 31. MODESTINUS [lib. 1. Regularum.] glquis, quos non poterismanumittere , legavit, ut manumitterentur : nec legatum , nec libertas valet. 32. IDEM [lib. 9. Regularum.] QMnia, qux testamentis sine die vel conditione adseribuntur, ex die adita: hereditatis pnestentur. §. 1. Fundum ante conditionem completam ab herede non traditum , sed a legatario detentum, heres vindicare cum fructibus poterit. §. 2. Cum ita legatur, HK hoc amplius fundum illum cum 1 5 omnibus rebus , qua in eodem fundo erunt: mancipia quoque continentur. §.3. Cum ita legatur, quidquid in horreo mio erit s & is , cui legatum est, ex rebus non legatis, ignorante eo, ampliandi 16 legati fui gratia, in horreum L 67. §. 7. infr. h. t. (ii. /. 8- §. i.fupr. delegat. 1. 1. 23. iitpr. infr. quando dies legat. (12. L 12. /. i^.fupr.foiut. matrim. I. I- §. 1 .infr. de jure immunit. L 68. I. 196. infr. de reg.jur. §. 6. List, de jure natur, gent. N civili. (13. /. 9. infr. de usu est ufufr. legat. (14. I. 61. in sin. infr. h. t. (13. /. 68. in sin. I. 78. §- 2- 1 • 9 Z- . 2. infr. de legat. 3. (16. I. IS. §. 12 . infr. de injlraci. vel in- flrum. legat. intui«- De legatis & fideicommissis. II. 949 ,_ intulerit: quoti illatum est, non videtur elfe legatum. §. 4. Quod ä legatario potitum erat, ut alii restitueret: ii legatarius decedat, heres 1 quoque ejus id , quod legatum est, praestare debebit. §. 5. Species uomiuatim legatae , si non reperiantur 2 , nec dolo heredis decise probentur, peti ex eodem testamento non poliunt. §. 6. In SdeicommilTo, quod familia relinquitur, hi ad petitionem ejus admitti poliunt, qui nominati sunt: aut post omnes eos extinctos, qui ex nomine defuncta fuerint eo tempore, quo testator moreretur, & qui ex his primo gradu procreati sint; nisi specialiter defunctus ad ulteriores voluntatem suam extenderit. 33. IDEM [lib. 9. .Responsorum respondit.] T Egatorum petitio adversus heredes pro partibus hereditariis ^competit: nec pro his, qui solvendo non sunt, onerari coheredes oportet. §. I. Qui plures heredes instituit testamento, ä quibusdam uomiuatim relinquit legata : postea codicillos ad omnes heredes scripsit: Quiero, qux legata debeantur ? Modestinus respondit, eum manifeste testator testamentr. expretleric, ä quibus heredibus legata prxstari vellet, iicet codicillos ?.d omnes scripserit, apparet tamen, ea, quie codicillis dedit, sb his pnestanda este, quos munere fungi -debere testamento suo ostendit testator. 34. IDEM [lib. ic. Responsorum.] Titia cum testamento facto decederet, heredibus institutis Mxvia 1 & Sempronio tiliis suis ex ecquis partibus , petit a Mxvia - ut Stichum servum suum manumitteret, in hxc verba: A te autem, JLevia fida charis ima, peto, ut Stichumservum tuum manumittas, ctim in ministerio tuo tot capita fervorum tibi his codicillis legavero : nec legavit. Quxro, quid his verbis relictum videatur : cum ut supra cautum est, duobus heredibus institutis defunctam testatricem , & mancipia hereditaria duarum personarum fuiste ; & codicillis nihil relictum sit de praestandis mancipiis ; nec postit utile fideicommissum putari, quod datum non sit, cum legasse se dixerit, nec adjecerit legati speciem, nec ab herede, uti praestarentur mancipia, petierit? Modestinus respondit, ex verbis consultationi insertis Mxviain neque legati, neque fideicommitti petitionem habere, neque libertatem fervo suo dare compelli. §. 1. Lucius Titius in telcamento luo ita cavit: ’O xrxßtxty 'S.r^xrotixY vsj yXi-xvrxrr ßu Scyxrsi ypxicu-:’ B uXoycxi ctvrr.v traf ixvrx; XcißAe VJnfc. Tx^x-i tvv rxi; iAxxxt; xvrS orxtrxi;, ' Oxr -xßtx: rt? yX-j xotxtu vh vi£ [jcaipeo-.] ’Etjxlgirst ß ssXotixt auro-: trete txv Tu hxßnv trvyxrxttv xya-veO cjjv Kc /xixvyt vJ* stic i%n hsyxxi' ori t- extf Id est, Ocluviams Stratonica: dulcijjinue filia me.e salutem. I olo eam ii se ipsa accipere villam Gazam cum impoßlionibus suis omnibus. Octaviano Alcxundro dulcissimo filio mcosuiu- Praci- puum volo cum it : sBxrx bsvy.cix ac nctlox , caa t-r juxTi roi; sV.®:ts,o.svo2 aureos ab utroque accipiet. 4$. IDEM [lib. 8. ad Quintum Mucium.] Si sta fit scriptum : Filiabus meis.centum aureos do : an & masculi- (i .§.-!. Inst.h. t. (2. 1 . 44.§. 7. supr. delegat. I,- (3. I. 91. §i-6./i ‘pr.d.ti (4. I. 44. §. q.supr. d.t,- (;. I. -58. I. 59- in fin. infr. k. t. (6. Vide tamen l. 20. supr. eod. I. I. in pr. supr. de usu- fruB. adereje. (7 2%.infr. de legat. 3. 1 . 16. §. 1;. infr. ad S’C. TrtbeU. (8- l. 3. §. 2. in fin. supr.-de usur. I. 21. §. 2. in fin. infr. de annuis legat. I. 78. §. -12. infr. ad SC. Trebell. - (9. I. 63. §. 4. infr. d. t. (10. arg. I. 12. I. 83. §. 3. /. 109. infr. de verb. oblig. fee-I-39- & hi.fispr. delegat. 1. (ji. Fac. I. % infr. dealim. vel ni generis & fceminini liberis legatum videatur ? nam fi ita feri- ptum esset, Filiis meis hofie tutores do, responsum est, etiam 18 filiabus tutores datos esse, quod non est ex contrario accipiendum ut filiarum nomine etiam masculi contineantur : * exemplum enim pejfiimum est, f«minino 14 vocabulo etiam masculos contineri. §. 1. Si sub conditione, vel ex die certa, nobis legatum sit: ante 15 conditionem vel diem certum,repudiare non possumus.nani nec pertinet ad nos , antequam dies veniat , vel conditio existat. §. 2. Si pater filix lux testamento aureos tot heredem dare jus- ferit, ubi ea nupfijfet. si filia nupta sit 16 , cum testamentum fit, sed absente patre & ignorante, nihilominus legatum debetur: fi enim hoc pater non ignorabat, videtur de aliis nuptiis sensisse. 46. PROCULUS [lib. ;. Epistolarum.] J\JI scripsisset, qui legabat: Quidquid mihi Lucium Titium dare facere oportet, Sempronio lego i nec adjecit, präsent in diemvt) non dubitarem , quantum ad verborum significationem adtineret, quin ea pecunia comprehensa non esset, cujus dies, moriente eo , qui testamentum fecisset, nondum venisset, adjiciendo autem hst verba , prajens in diemve : aperte milii videtur ostendisse , eam quoque pecuniam legare voluisse. 47. IDEM [lib. (1. Epistolarum.] CEmprenius Proculus Nepoti suo salutem. Binx 17 tabula testamenti eodem tempore exemplarii causa scriptx, ut vulgo fieri solet, ejusdem patrisfamilias proferuntur ; in alteris centum , in alteris quinquaginta aurei legati sunt Titio: quxris. utrum & quinquaginta aureos, an centum duntaxat habiturus sii? Proculus respondit: In hoc casu [magis] heredi parcendum est; ideoque utrumque legatum nullo modo debetur, sed tantummodo quinquaginta aurei. 48. IDEM [lib. 8- Epistolarum.] f Icinnius Lucusta Proculo suo salutem. Cum faciat conditionem in releganda dote, ut si mallet uxor mancipia , qux in dotem dederit, quam pecuniam numeratam recipere : si ea mancipia uxor malit, nunquid etiam ea mancipia , qux postea ex his, mancipiis nata sunt, uxori debeantur , quxro 1 Proculus Lueustx suo salutem 81 uxor mallet mancipia, quam dotem accipere : ipsa mancipia , qux xstimata in dotem dedit, non ix etiam partus mancipiorum ei debebuntur. §. 1. Bonorum possessione dementis curatori data, legata a curatore, qui furiosum defendit, peti poterunt, sed qui petent, cavere 19 debebunt, fi hereditas evista fuerit , quod legatorum nomine datum fit, redditum iri. 49. PAULliS [lib. 5. ad Legem Juliam & Papiam. Jy£Ortuo bove, qni legatus est, neque corium 20, neque caro debetur. §. 1. Si Titio frumentaria tessera legata fit, & is decesserit: quidant putant extingui legatum, sed hoc non est verum: nam cui tessera vel militia legatur , xstimatio videtur legata. §. 2. Labeo refert, agrum, cujus commercium non habes, legari tibi posse, Trebatium respondisse: quod merito Priscus Ful- cinius falsum esseajebat. §. 3. Sed Proculus [ait] : Si quis heredem suum eum fundum , cujus commercium is heres non habeat, dare jusserat ei, qui ejus commercium habeat, putat heredem obligatum esse (quod verius est) vel in ipsam rem, si hxcin bonis testatoris fuerit, vel, si non est, in ejus xstimationem. §. 4. Si testator dari quid juiusset, aut opus fieri, aut munus dari: pro portione sua eos prxstare , quibus pars hereditatis adereseeret, xque atque extera legata , placet. ;o. MARCELLUS [lib. 28. Digest.] "JJTheredibus substitui potest, ita etiam legatariis 21 : videamus, an idem fieri possit, & cum mortis causa donabitur: ut id promittat ille alteri, si ipse capere non poterit ? quod magis est: quia in posterioris quoque personam donatio confertur. §. 1. Si Titius mihi Stichum aut decem debeat, & legavero tibi Stichum , quem mihi debet: placet extingui 22 legatum, decem solutis. & si di- tr ausser end. legat. (12. I. 113. §. 2.supr. delegat.2. (13. I. 16. in pr. supr. de testam, tut. (14. I. 81. infr. infr. de legat. 3. (i;. /.13. infr. supr. de adquir. vel omitt. bered. (16. I. II. in pr. infr. decondit. demonstr. (17. §.13. Injl. de te fiam. (18. L 14. in fin.supr. de usur. (19. I. 8. infr.fi cui plus, quam per leg. Falcid. (20. I. •jo.fupr. quib. mod. vfnsfr. (2 1. I. 36. §. 1. 77. in pr. infr. de condit.fiy demonstr. (22. I. 75. infin. fufr. delegat. I. versis, 951 _ _ versis, alii decem, alii Stichus legatus fuerit: ex eventu solutionis legatum valet. §. 2. Cum ita legatum eil : quantam pecuniam heres meus ä Titio exegerit, tantum Matino dato : ii sub conditione legatum est, antequam exacta pecunia sit, legatarius agere non potest: quoil si statim die" legati cedit, (ut Publicius recte putat) legatarius agere potest, ist actiones prxstentur. ;i. ULPIANUS lib. 8- ad Legem Juliam & Papiam. CI ita ouis testamento suo cavisset : illi , quantum plurimum per le- ^ gem accipere potest, dari volo : utique tunc, cum quando capere potuerit, videtur ei relictum. Sed & si dixerit, quam maximam f artem dure pofum , damnas esto heres meus ei dare : idem erit dicendum. "§. I. Is, cui in i tempus liberorum tertia pars relicta est, utique non poterit adoptando 2 tertiam partem consequi. 52. TERENTIUS CLEMENS [lib. 3. ad Legem Juliam & Papiam.] AJOn oportet prius de conditione cujufquam quaeri, quam here- ■*' ditas legatumvc ad eum pertineat. 53. IDEM [lib. 4. ad Legem Juliam & Papiam.] PUm ab uno herede mulieri pro dote, compensandi animo , lega- ^ tum esset, eaque dotem suam ferre, quam legatum maluerit: utrum in omnes heredes , an in eum solum , a quo legatum est, actio ei de dote dari debeat, quaeritur? Julianus, in eum primum, a quo legatum sit, actionem dandam putat: nam cum aut suo jure, aut judicio maritiuontenta elfe debeat, aequum elfe, eum, a quo ei maritus aliquid pro dote legaverat, usque ad quantitatem legati onus hujus aris alieni sustinere , reliqua parte dotis ab heredibus eipnestanda. §. 1. Eadem erunt dicenda , si heres instituta pro dote, omiserit hereditatem, ut in substitutum actio detur : & hoc verum est. §. 2. Sed de legatis L legis Falculis ratione helle dubitatur , utrum is 3 , in quem solum dotis actio detur , legata integra ex persona sua debeat, perinde ac li omnes heredes dotem pr.i-starent: an dotem totam in tere alieno computare , quia in eum solum actio ejus detur ? quod sane magis rationem habere videtur. 54. IDEM [lib. 13. ad Legem Juliam & Papiam.] gl cui fundus centum dignus legatus fuerit, fi centum heredi , vel cuilibet alii dederit : uberrimum videtur elfe legatum, nam alias filterest legatarii fundum potius habere . quam centum : * siepe enim conii nes fundos etiam supra justam sstimationem intercis nostra adquirere. GAJUS [lib. I. [1] ad Legem Juliam & Papiam.] Titio & mihi eadem res legata fuerit; & is die cedente legati decesserit, me herede relicto, & vel ex mea propria causa, vel ex hereditaria legatum repudiavero : magis placere video, partem defecdie. §. 1. Si eo herede instituto , qui vel nihil, vel non totum capere potest, fervo hereditario legatum fuerit: tractantibus nobis de capacitate , videndum est , utrum heredis , an defuncti persona, an neutrius spectari debeat? Et post multas varietates placet, ut, quia nullus est dominus , in cujus persona de capacitate qaieri postit, sine ullo impedimento adquiratur legatum hereditati : atque ob id omnimodo ad eum pertineat, quicunque postea heres extiterit, secundum quod accipere potest; reliqua autem pars ad eos, qui jure vocantur, venit. $6. IDEM [lib. 14. ad Legem Juliam & Papiam.] QUod Principi relictum est, qui, antequam dies legati cedat , ab hominibus ereptus est , ex Constitutione Divi Antonini, successori ejus debetur. 57- JUNIUS MAURICIANUS [lib. 2. ad Legem Juliam & Papiam.] Augusta legaveris , & ea inter homines este desierit : deficit, quod ei relictum est. ficuti Divus Hadrianus in Plotina; & proxime Imperator Antoninus in Faustinte Augusta; persona constituit, cum ea ante inter homines este desiit, quam testator decederet. 58- GAJUS [lib. 14. ad Legem Juliam & Papiam.] £jl cui res legata fuerit, & omnino aliqua ex parte voluerit suam este: totam adquirit. De legatis & fideicommissis. II. 954 (1. /. 9. infr. de condit, est demonstr. (2. /. 76. infr. d. t. (3. L 8' infr. ad leg. Fulcid. (4. /. 38- in pr. supr. de legat. I. (5. I.l7.inpr.supr. h. t. (ß.l.iy.infin.fupr.eod. (7. /. 74. supr. de legat. I. ($. I. ult. in fin. infr. h. 1.1. 9. §. 4, infin. supr. ad cx- 59. TERENTIUS CLEMENS [lib. 15. ad Legem. t . Juliam & Papiam.] gl mihi pure, fervo meo vel pure, vel sub conditione eadem res; legata est: egoque legatum, quod mihi datum est, repudiem deinde, conditione existente, id, quod fervo meo legatum est,, vellem ad me pertinere : partem legati deficere , responsum est : nisi si quis dubitet, an existente conditione: si servus vivat, omnimodo legatum meum fiat, quod semel ad me pertinere voluerim : quod aequius este videtur, f Idem est, & si duobus fervis meis, eadem res legetur. 60. ULPIANUS [lib. 16. ad Legem Juliam & Papiam.] J Ulianus ait: Si a filio herede legatum sit Sejo , fidcique ejus: commissum [fuerit] sub conditione, ut Titio’daret, & Titius pendente conditione decesserit : fideicommissum deficiens apud 5 Sejum manet, non ad filium heredem pertinet; quia * infideicom- mistis potiorem causam habere eunt , cujus fides clecla ßt , Senatus voluit. 61. ULPIANUS [lib. 18. ad Legem Juliam & Papiam.] ^1 Titio & Mtevio heredibus institutis, qui quadringenta relinquebat , a Titio ducenta legaverit, & , quisquis heres esset, centum ; neque Maevius hereditatem adierit: trecenta Titius debebit. §. 1. Julianus quidem ait, si alter ex legitimis heredibus repiidiaflet portionem , cum essent ab eo fideicommissa relicta, coheredem ejus non esse cogendum 6 fideicommissa preestare : portionem enim ad coheredem line onere pertinere, sed post Rescriptum Severi, quo fideicommissa ab instituto relicta , a substitutis debentur 7, & hic quasi substitutus cum suo onere consequetur adcrescentem portionem. 62. LICINNIUS RUFINUS [lib. 4. Regularum.] CI alienus servus heres institutus fuerit, a domino ejus fideicommissum relinqui potest, sed ita boo fideicommissum dominus pnestare debet, si per servum factus sit heres, quod si, antequam jussu ejus adiretur hereditas, servus manumissus fuerit, & luo arbitrio adierit hereditatem : dominus id debiturus non est, quia heres factus non est ; nec servus, quia rogatus [non] est: itaque- utilis actio hoc casu competit,ut is, ad quem emolumentum hereditatis pervenerit, & fideicommissum preestare compellatur. 63. CALLISTRATUS [lib. 4. Edicti monitorii.] CI heres rem legatam ignorans 8 , in funus consumpsit: ad exhibendum actione non tenebitur : quia nec possidet, nec dolo- malo fecit, quo minus possideret, sed per in factum actionem legatario consulitur , ut indemnitas ei ab herede praestetur. 64. PAPINIANUS [lib. 15. Qux- stionum.] QUm proponebatur, in scriptura fideicommissi, quod pluribus sub conditione fuerat relictum , per errorem omissam mutuam substitutionem , quam testator in secundis tabulis , cum eosdem sübiiitueret, expressit: Divi Marcus & Commodus Imperatores rescripserunt, voluntatem manifestam videri mutus facta: iubsti- turionis, etenim in causa fideicommissi , utcunque precaria voluntas- quaereretur, conjectura potuit admitti. 64. IDEM [lib. 16. Qiixstionum.] 'pEculium legatum augeri 9 & minui potest, fi res peculii postea esse incipiant, aut desinant, f Idem in familia erit, live universam familiam suam, sive certam, veluti urbanam aut ruiheam legaverit, ac postea servorum officia vel ministeria mutaverit. , . 7 — 1 . ~ . .. ,. 1V* .-.i «.I- K V fJw/j./vtrf.r - deminuta suppleatur 10, ad legatarium pertinebit. §. 2. Titio' Stichus legatus , post mortem Titii libertatem accepit: & legatum adita hereditate, & libertas post mortem T itii competit.n f luemque est, & si moriente Titio liber esse jussus est. §. Z. Si tamen Titio, ex parte herede instituto, servus legatus [sit] , & poft inor_ hibend. 1. 25. §. 2. infr. ad SC. TreheU. I. I. §.' 17. in fin. infr. ut legat. (9. §. 20. Inst. h. t. L 8. infr. de pecul. legat. (10. I. Io. in fin. I. II. supr. quib.mod. ususfr. amilt. adde /, iz.fup-.de legat. j. (n. Iinino vide l> 68- in sin.supr. h. t.- ' p 0 0 3 > 955 Digestorum Lib. XXXI. 956 tcm ejus liber esse jussus sit: sive adierit hereditatem Titius i, live non adierit, post cujus mortem libertas ei data est , defuncto eo, libertas competit. 66. IDEM [üb. 17. Quxstianum.] . üvins fundum mihi ac Titio sub conditione legavit, heres autem ejus eundem sub eadem conditione mihi legavit: verendum esse Julianus ait, ne extaute conditione pars eadem ex utroque testamento mihi debeatur, voluntatis tamen quxstio erit: nam incredibile videtur, id egisse heredem , ut eadem portio bis 2 eidem debeatur. Sed verisimile est, de altera parte eum cogitasse. Sane constitutio Principis, qua placuit, eitlem sepe legatum corpus, non onera-,-e heredem , ad unum testamentum pertinet. Debitor autem [11011] semper, quod debet, jure legat: sed ita, si 3 plus sit in specie legati, si enim idem sub eadem conditione relinquitur, quod emolumentum legati futurum est? §. 1. Duorum 4 testamentis pars fundi quxMxvii est, Titio legata est: non ineleganter probatum est, ab uno herede soluta parte fundi, qux Maevii fuit , ex alio testamento liberationem obtingere ; neque postea parte alienata, revocari actionem semel extinctam. §. 2. Sed si pars fundi simpliciter, non qux Mxvii fuit, legetur, solutio prior non peremit 5 alteram actionem, atque etiam hanc eandem partem aliquo modo suam6 factam poterit alter heres solvere: [neque] plures in uno fundo dominium juris intellectu, non 7 divisione corporis obtinent. §. 3. N011 idem respondetur, cum duobus testamentis generarim homo legatur : nam qui solvente altero , legatarii factus est, quamvis postea sit alienatus , ab altero herede idem solvi non poterit, f Eadcmque ratio stipulationis est : * Hominis enim legatum, orationis compendiosingulos homines continet: utque ab initio non consistit in his, qui legatarii fuerunt, ita frustra solvitur, «ujus dominium postea legatarius adeptus est, tametsi dominus este desinit, §. 4. In fundo legato si heres g sepelierit, aestimatio referenda erit ad totum pretium fundi, quo potuit ante sepulturam astimari: quare, si fuerit solutus, actionem adhuc ex testamento propter locum alienatum durare, rationis est. §. ?. Eum, qui ab uno ex heredibus, qui solus oneratus fuerat, litis xstimationem legatae rei abstulit, postea codicillis apertis ab omnibus heredibus ejusdem rei relictae dixi dominium non quaerere. * Eum enim, qui pluribus fpeciebus juris uteretur, non saepius 9 eandem rem eidem legare, sed loqui saepius. §. 6. Fundo legato, si ususfructus alienus sit, nihilominus petendus est ab herede : * ususfructus enim, etsi in jure, non in parte consistit, emolumentum tamen rei continet. Enimvero fundo relicto , ob reliquas praestationes, qua legatum sequuntur, agere: verbi gratia, si fundus pignori datus, vel aliena polseffio sit. f N011 idem placuit de cieteris servitutibus. f Sin autem res mea legetur mihi , legatum propter istas causas non valebit. §. 7. A municipibus heredibus scriptis , detracto usufructu , legari proprietas potest: quia non utendo possunt usuinfructum amittere. 67. IDEM [lib. 19. Quaestionum.] T]Num ex familia , propter sideicommilsum a se cum moreretur ^ relictum , heres eligere debet: ei, quem elegit, frustra testamento suo legat, quod, posteaquam electus est, ex alio 10 testamento petere potest, utrum ergo non constitit, quod datur, quasi creditori relictum: an, quanuliu potest mutari voluntas , non recte creditori comparabitur ? Sive tamen durat electio , suille videtur creditor j sive mutetur, ex neutro testamento petitio competit. §. 1. Si Falcidia quaeratur: perinde omnia servabuntur, ac si nominarim ei, qui postea electus est, primo testamento fideicommissum relictum fuisset. ' non enim facultas necessaria: electionis, propria: liberalitatis 11 beneficium est : quid est enim , quod de suo videatur reliquisse , qui, quod relinquit, omnimodo reddere debuit ? §.2. Itaque si cum forte tres ex familia essent ejus, qui fideicommissum reliquit, eodem vel dispari gradu: satis erit uni 12 reliquisse, nam postquam paritum est voluntati, exteri conditione deficiunt. §. 3. Sed fi, uno ex familia herede instituto, ille fundus extraneo relictus est: perinde fideicommissum ex illo testamento petetur, ac si nemo de familia heredi heres extitisset. verum is qui heres scriptus est , ratione doli exceptionis exteris fideicommissum petentibus facere partem inteliigitur: ♦ nam qux ratio exteros admittit, eadem tacitam inducit pensationem. §.4. Si duos de familia non xquis portionibus heredes scripserit, & partem (forte quartam} extero ejusdem fundi legaverit: pro his quidem portionibus, quas jure hereditario retinent, fideicommiilum non petetur; non magis, quam si alteri fundum prxlegalfet: pro altera vero parte, qux in exterum collata est, virilem, qui sunt de familia petent; admissa propter heredes virilium portionum pensatione. §. $. Sed etsi fundum heres uni ex familia reliquerit, ejulque fidei commiserit, ut eum extero restituat: quxlitum est, an hoc fideicommissum peti possit? dixi ita demum peti posse, Ii [prxeerea tantundem ei relictum eilet , quod] fundi pretium efficiat: sed si quidem ille prior testator ita fideicommiilum reliquisset, rogo fundum , cui -voles , aut quibus -voles ex familia, relinquas, rem in expedito fore: quod si talia verba fuissent, peto non fundus de familia exeat, heredis heredem propter sequens fideicommiilum, quod in exterum collatum est, oneratum intelligi; petituris deinceps exteris ex primo testamento fideicommissum, post mortem videlicet ejus, qui primo electus est. §. 6. Et ideo fi, electo uno, fideicommissum in exterum non conferatur, non alias ei, qui electus est, fideicommissum prxstandum erit, quam interpositis cautionibus 13, fundum, cum morietur, fii non in familia cum ejectu relinqueretur, reftitui. §. 7. Rogo fundum, cum morieris, restituas ex libertis, cui-voles, quod ad verba attinet, ipsius erit electio : nec petere quisquam poterit, quamdiu prxferri alius potest, defuncto eo, prius quam eligat , petent omnes. 14 Itaque eveniet, ut quod uni datum est, vivis pluribus unus petere non possit: sed omnes petant, quod non omnibus datum est; & ita demum possit petere unus, si solus moriente eo superfuit. §. z. Si rem tuam 15, quam existimabam meam, te herede instituto, Titio legem: non estNeratiiPrisci sententix , nec constitutioni locus: qua cavetur, 11011 cogendum prxstare legatum heredem, nam succursum est heredibus, ne cogerentur redimere, quod testator simm existimans reliquit, sunt enim magis in legandis suis rebus, quam in alienis comparandis, & onerandis heredibus faciliores voluntates, quod in hac specie non evenit, cum dominium rei sit apud heredem. tz. 9. Si omissafideicommiffi verba sint, & extera, qux leguntur, cum his , qux scribi debuerant, congruant: recte datum, & minus scriptum , exemplo institutionis iegatorumque in- telligitur: quam sententiam optimus quoque Imperator noßer Severus secutus est. §. 10. Item Marcus Imperator rescripsit, verba, quibus testator ita caverat, non dubitare fe , quodcunque uxor eius cepijfet, liberis suis reddituram , pro fideicommisso accipienda. Quod Rescriptum summam habet utilitatem : ne scilicet honor bene transacti matrimonii, fides etiam communium liberorum decipiat patrem , qui melius de matre prx sumpfe rat : & ideo Princeps providentissimus & juris religiohssimiis, cum fideicommissi verba cessare animadverteret, eum sermonem pro fideicommisso rescripsit accipiendum. 68. PAULUS [lib. 11. Quxstionum.] gEquens quxstio est, an etiam , qux vivus per donationem in uxorem contulit, in fideicommiffi petitionem veniant? respondi , ea extra causam bonorum defuncti computari debere , & pro- pterea fideicommisso non contineri: quia ea habitura esset etiam alio herede existente. Plane nominarim maritus uxoris fidei committere potest, ut & ea restituat. 69. PAPINIANUS [lib. 19. Qux- stionutn.] pEto, luci Titi, contentus :6 fis centum aureis: fideicommissum valere placuit, idque rescriptum est. Quid ergo, si, cum heredem ex parte instituisset, ita locutus est : peto , pro parte tua contentus fis, Luci Titi, centum aureis ? petere poterunt coheredes partem hereditatis , retinente [eo] sive prxeipiente, quo contentum esse voluit defunctus. Sine dubio facilius est, hoc probare, (1. /. 36. §. 6. infr. de sideicom. libert. (2. I. 34. §. l.fupr. de legat. 1. I. I. §. fen. infr. de dotepraleg . (3. §. 14. Infi. h. 1 . 1 . 25. verf contra, in sin. infr, deliberat, legat. (4. I. 34. §. l.fupr. de legat. 1. (5. Fac. I. SH.fupr. d.t. (6. /. 67. infr. defolution. (7. I. infr. de stipul. fervor. (8. l.ult. in pr.supr. de religiös (9. 1 . 42. in fin.supr. de usufr. I. 18. infr. de verb. oblig. (10. 1 . too. supr. de legat. I. (11. arg. I. 29. in pr. infr. de donat. (12. 1 . 114- §. 17. in sin. supr. de legat. 1. (13. /. 3. §. 4. in sin. infr. deaiint. vel transfer, legat. (14. I . 24. verf. idem,Jupr. h . t , (15. i. rf. C , sie sideicom. (16. i. 11. §. 4. infr. sie legat. 3. 4uan 957 De legatis & fideicommissis, IL 9fS quam probari potuit illuti: cum ibi fideicommissum petatur ab ilis, [cum] quibus testator non est locutus, f Idem dicemus, fi, cum exasie scripsisset heredem , ejus gratia , qui legitimus heres futurus esset, ita loquatur : feto pro hereditate, quum tibi reliqui, qua ni fratrem meum jure legitimo rediret, contentus ßs centum aureis. §. i. Praedium, quod nomine familia relinquitur, li non voluntaria i facta sit alienatio, sed bona heredis veneant, tamdiu emptor retinere debet, quaindiu debitor haberet bonis non venditis : post mortem eius non habiturus, quod exter heres praestare cogeretur. §. :. Mater, filio impubere herede 2 instituto, tutorem eidem adfcripfit, eimque fidei commisit, ut, ß filius suus intra quatuor- decim annos dccej/ijit , restitueret 3 hereditatem Sempronio: 110114 ideo minus fideicommissum recte datum intelligi debet, quia tutorem dare mater non potuit, nam L fi pater, 11011 jure facto testamento tutoris fidei commiserit, aeque pneftabitur, quemadmodum si jure testamentum factum fuilfet: sufficit enim, ut ab impubere datum fideicommissum videatur ab eo 5 dari , quem is, qui dabat, tutorem dederat, vel etiam tutorem fore arbitrabatur. f Idem in curatore impuberis vel minoris annis debet probari. Rec filterest , tutor recte datus vivo patre moriatur, vel aliquo privilegio excusetur ; vel tutor elfe 11011 possit propter aetatem, cui tutor fuerat datus: quibus certe casibus fideicommissum non intercidit, quod a pupillo datum videtur, f Hac denique ratione placuit, ii tutore, qui nihil accepit, fideicommissum pupillo relinqui non posse : quoniam quod ab eo relinquitur extero, 11011 ipsius proprio, feri pupilli jure debeatur. §. 3. Fratre herede instituto petit, ne domus alienaretur , sed ut in familia relinqueretur. si non paruerit heres voluntati, sed domum alienaverit, vel extero herede instituto decesserit: omnes fideicommissum petent, qui in familia fuerunt, f Quid ergo , si non sint ejusdem gradus? ita res temperari debet, ut proximus quisque primo lopo videatur invitatus 1 nec tamen ideo sequentium causa propter superiores in posterum laedi debet, sed ita proximus quisque admi.tendus est, fi paratus ßt cavere,se familia domum restituturum. Quod fi cautio non fuerit ab eo, qui primo loco admissus est, desiderata: nulla quidem eo nomine nascetur condictio; seri si domus ad exterum quandoque pervenerit , fideicommissi petitio fami!i;e competit. Cautionem 6 autem ratione doli mali exceptionis puto juste desiderari, quamvis nemo alius ulterior ex familia supersit. §.4. Si quidam sint postea emancipati r , tractari potest, an hi quoque reste fideicommissum petant. Et puto, recte petituros : quoniam Familiae appellatione personae quoque hae demonstratae intelligun- tur. 70. IDEM [lib. 20. Quaestionum.] J^Mperator Antoninus rescripsit, legatarium, si nihil 8 ex legato accepit, ei, cui debet fideicommissum , actionibus suis posse cedere 9 : nec id cogendum solvere. Quid ergo , si non totum , sed partem legati relicti restituere rogatus, abstinuit eo? utrum actionibus suis in tocum cogetur cedere ; an vero nonnisi ad eam quantitatem, qua; fideicommisso continetur? quod ratio suadet. f Sed & si legatum perceperit, * non amplius ex causa fideicommissi cogendus erit solvere , quam recepit. §. 1. Si centum legatis duplum restituere rogatus fit, ad summam legati videbitur constituisse : fi autem post tempus fideicommissum relictum sit, usurarum duntaxat additamentum admittetur, nec mutanda lententia erit, quod forte legato percepto magnum emolumentum ex aliquo negotio consecutus est, aut poenam stipulationis imminentem evasit, -f Hiec ita, si quantitas cum quantitate conferatur. Enimvero si pecunia accepta, rogatus fit rem propriam, quanauam majoris pretii est, restituere : non est audiendus legatarius, legato percepto, fi velit computare : non enim aequitas hoc probare patitur, si quod legatorum nomine perceperit, legatarius offerat. §• i. Cum quidam filio suo cx parte herede instituto, patruum ejus coheredem ei dedisset, & ab eo petisset, ut fi.ium Juum pro virili portione filiis suis coheredem faceret: si quidem minus esset in vitri- l. 114. §. 14. fupr. delegat. 1. adde /. 21. infr. de fideicom. libert. (2. v. I. 4. C. de testam, tut. (3- v - f eo. C. de fideicom. 14 - I- 34 - §-1- infr. de usu ist ufufr. legat. (;. I. C. de reb. cred. (6. I. 3. §. 4. in fin. infr. de adim. vel transfer, legat. (7. I. 114. % 1(1. in sin.fupr. de tegat. I. (ß. I. fupr. d. i. (fi. i. 9. infr. infr. de legat. 3. (10. 1. 82. §. 4. fupr. de legat. 1.1. 12. in fin. infr. de captiv. (11. I. 22. C. de fideicom. (14, l. un. §. I. in sin. C. de nli portione, quam fratris hereditas habuit, nihil amplius peti pol.e. quod li plus: etiam fructuum , quos patruus percepit, vel, cum percipere potuerit, dolo non cepit, habendam esse rationem, responsum est: non secus, quam si centum [millibus] legatis rogetur , post tempus majorem quantitatem restituere. §. 3. Cum autem rogatus , quidquid ex hereditate supererit , post mortem suant restituere, de pretio rerum venditarum alias comparat, deminuisse, qiue vendidit, non videtur. 7 1 - IDEM [lib. 8. Responsorum.] CEd quod inde comparatum est, vice permutati dominii restituatur. 72. IDEM [lib. 20. Qusstionum.] J^Dem servandum erit, & si proprios creditores, ex ea pecunia dimiserit: * non enim absumitur, quod in corpore patrimonii retinetur. 73. IDEM [lib. 23. Qurestionum.] , quod ex 10 Pamphiia nascetur , legatum mihi fuerit, & ego Pamphilam emam, eaque apud me sit enixa: ratione summa responsum est , non ex causa lucrativa partum intelligi meum factum ideoque petendum ex testamento, tau quam istum emissem; ut scilicet, pretii contributione facta , consequar tantum , quanti puerum , deducta matris aestimatione, constitisse mihi, judex in causa legati datus aestimaverit. 74 - IDEM [lib. 27. Questionum.] 'Jstltio centum aureos heres prafens dato ,- deinde protulit diem legatorum : non est verum, quod Alfenus retulit, centum praesenti deberi: quia diem proprium habuerunt. 7;. IDEM [lib. 6. Responsorum.] JVl Hes ad sororem epistolam 11, quam post mortem suam aperiri mandavit, talem tcripsit : Scire te volo, donare me tibi aureos octingentos : fideicommissum deberi sorori, constitit, nec aliud probandum in cujuslibet suprema voluntate. Placet enim consistere fideicommissum, ac si defunctus cum eo loquatur, quem precario remuneratur. §. 1. Pro parte heres institutus, cui praeceptiones erant relicti«, post diem 12 legatorum cedentem, ante aditam hereditatem vita decessit: partem hereditatis ad coheredes substitutos pertinere placuit; praeceptionum autem portiones, qua: pro parte coheredum constiterunt, ad heredes ejus transmitti. 76. IDEM [lib. 7. Responsorum.] r'Um filius divisis tribunalibus actionem inofficiosi testamenti ma- tris pertulisset, atque ita varie 13 sententiae judicum extitis- sent, heredem , qui filium vicerat, pro partibus , quas aliis coheredibus abstulit filius, non 14 habiturum praeceptiones sibi datas, non magis, quam ctcteros legatarios actiones , constitit, sed 15 libertates ex testamento competere placuit, cum pro parte filius de testamento matris litigasset: quod non erit trahendum ad servitutes, quae pro parte minui non 16 possunt, plane petetur integra servitus ab eo , qui filium vicit: partis autem aestimatio praestituitur ; aut, si paratus erit filius pretio accepto servitutem praebere, doli summovebitur exceptione legatarius , fi non offerat partis xstima- tionem 17 , exemplo scilicet legis Falcidis. §. I. Lucio Sempronio lego omnem hereditatem Publii Lllmvii. Sempronius ea demum onera suscipiet, qux Maeviame hereditatis fuerunt, & in diem mortis ejus, qui heres Masvii extitit, perseveraverunt: sicut vice' mutua praestabuntur actiones , quae pre stari potuerunt. §. 2. Dominus, herede fructuario scripto, fundum sub conditione legavit: voluntatis ratio non patitur, ut heres ex causa fructus emolumentum retineat, diversum 18 in ceteris prediorum servitutibus, quas heres habuit, responsum est : quoniam fructus portionis instar obtinet, r p §. 3 - Heres meus Titio dato , quod ex testamento Sempronii debetur mihi: cum jure novationis , quam legatarius, idem- que testator ante fecerat, legatum ex testamento non debeatur : * placuit falsam 20 demonstrationem legatario non obesse 5 nec in totum falsum videri, quod veritatis primordio adjuvaretur. §.4. Servus pure manumissus,cui libertas propter impedimentum caduc. toil. (13. I. 1;. §. ult.fupr. I. 13. C. de inostic. testam. (14 d. I. 13. (1;. d. I. 13. ('6. I - i- §- 9 - infr. «‘1 legtFalcid. 1 . 72. in pr. infr. de verb. oblig. (17- i- 80. in fin. infr. ad leg. Fal- cid. (18. A 116. in sin. fupr. delegat. I. /. 18 .fupr. de servit. (19. Fac. I. ;8- in pr. infr. de verb. oblig. (20. I. 33. tnpr. infr. de condit, est demonstr. Juris 959 Digestorum Lib. XXXI 9O0 juris post a (litam hereditatem non competit, quod status ejus extrinsecus suspenditur, forte propter adulterii 1 quxstionem, ex eodem testamento neque legata, neque fideicommissa pure data s-tcrare potest : quia dies inutiliter cedit. §. 5. Pater cum filia pro lemisse herede instituta, fic testamento locutus Fuerat: Peto, cum morieris,licet alios quoque filios susceperis,Sempronio nepoti meo plus tribuas in honorem nominis mei : necessitas quidem rastituendi nepotibus viriles partes prxcedere videbatur, sed moderanda! portionis, quam majorem in unius nepotis personam conferri voluit, arbitrium filix datum. §. 6. Non jure tutori dato mater legavit: ii consentiat, ut decreto Prstoris confirmetur, & Prxtor non idoneum existimet, actio legati [non] denegabitur. §. 7. Qui Mucia- nam cautionem , alicujus non faciendi causa, interposuit, fi postea fecerit: fructus 2 quoque legatorum , quos principio promitti ne- cesse est, restituere debet. §. 8. Variis actionibus legatorum simul legatarius uti non potest: quia legatum datum , in partes dividi non potest, non enim ea mente datum est legatariis pluribus actionibus uti, sed ut laxior eis agendi facultas sit ex una interim, qua: fuerat electa , legatum petere. §. 9. Repetendorum legatorum facultas ex eo testamento solutorum danda est, quod irritum esse post defuncti memoriam damnatam apparuit: modo si ä legatis solutis crimen perduellionis illatum est. 77. IDEM [lib. 8- Responsorum.] P'Um pater filios, eorumque matrem heredes instituisset, itascri- psit: Peto d te, filia, ut, acceptis ex hereditate mea in portionem tuam centum aureis , est preed.io Tusculano, partem hereditatis refli- tuas matri tua. Respondi, prxdium 3 quidem hereditarium judicio divisionis de communi filiam habituram: pecuniam autem cie parte sua retenturam. §. 1. Eorum, quibus mortis 4 causa donatum est , fidei committi quoquo tempore potest: quod fideicommissum heredes salva Falcidix ratione , quam in his 5 quoque donationibus exemplo legatorum locum habere placuit, prxstabunt. Si pars donationis fideicommisso teneatur, fideicommissum quoque munere Falcidix fungetur. Si tamen alimenta pr;estari voluit, collationis totum oiius in residuo donationis esse , respondendum erit ex defuncti voluntate, qui de majore pecunia prxstari non dubie voluit integra. §. 2. Mater filiis suis vulgo conceptis dotem suam mortis causa donando stipulari 6 permiiit: cum, aliis heredibus institutis, petisset a filiis-, viro dotem restitui, totum viro fideicommissum dotis deberi, si Falcidix ratio non intervenerit; ideo retentionem dotis virum habere placuit, alioquin Falcidix partem heredibus, a filiis ex stipulatu cum viro agentibus, ex dote esse per in Fastum actionem reddendam. 7 §. Z. Surdo & muto , qui legatum accipit, ut, cum morietur , restituat, recte mandatur: nam & ignorantes adstringuntnr fideicommisso : quibus ignorantibus 8 emolumentum ex testamento quxritur. §. 4. Hereditatem filius cum moreretur, filiis suis, vel cui ex his voiuifet, restituere fuerat rogatus: quo interea in infulam deportato , eligendi facultatem non esse poena peremptam placuit 9 ; nec fideicommissi conditionem ante mortem filii heredis exiliere ; viriles autem inter eos fieri, qui eo tempore vixerint, cum de aliis eligendi potestas non fuerit. §. ;. Qui dotale prxdium contra legem Juliam vendidit io, uxori legatum dedit, & emptoris fidei commisit, ut amplius ei pretium restituat: emptorem fideicommiffi non teneri constabat. fi tamen, accepto legato, mulier venditionem irritam faceret : eam , oblato pretio , doli placuit exceptione summoveri. §. 6. Mxvio debitori suo reus stipulandi mandavit, ut Titio, cui mortis causa donabat, pecuniam debitamsolveret: cum sciens dominum vita decessisse Mxvius pecuniam dedisset, non esse liberationem secutam constitit: nec si Mxvius solvendo non esset, in Titium actionem solidi, vel jure Falcidix dandam esse; quia mortis causa cepisse 11011 videretur, diversum probandum foret, si Mxvius, ignorans 11 dominum vita deceffisse, pecuniam errore lapsus dedisset : tunc enim portio jure Falcidix revocaretur. 12 §.7. Cum pater fideicommiUum prxdiorum , ex testamento matris , filix deberet, eandem pro parte ita heredem instituit, ut hereditatem fideicommisso compensaret: eademque prxdia filio exheredato dari voluit: (1. /. 48. §. z.supr. de hered. inst.it. (2. Nov. 22. c. 44. §. 2. in fin. (3. /. 58. §. 3. insr. adSC. Tretest. (4. I. 3. inpr. £9” §. 3. irtsr. de legat. 3. 1. 9. C. de fideicom. I. 5. C. ad leg. Falcid. (6. I. 11. in fin. insr. de dote prrelegat. (7. /. 21. insr. ad SC. Trebest. Qi- l. ult. C. quando dies legat. (9. Fac. I. 48. in fin. insr. de jure Quanquam filia patris hereditatem suscipere noluisset, fideicommissum tamen ab 13 heredibus esse filio prxstandum, ad quos hereditatis portio, quam accepit filia, redierat, placuit: quod fi alium filiae substituisset, eum oportere filio fideicommissum reddere. §. 8- Evictis prxdiis, qux pater, qui se dominum esse crediderit verbis fideicommilli filio reliquit, nulla cum Fratribus & coheredibus actio erit: Ii tamen inter filios divisionem fecit, arbiter conjectura voluntatis, non patietur, eum partes coheredibus prxlegatas restituere : nili parati fuerint & ipsi patris judicium fratri conservari. §. 9. Pater certam pecuniam exheredat» filix verbis fulei- commiffi reliquit, eamque nuptur.c dotis nomine duri voluit, filio dotem stipulante : cum filius minorem dotem dedisset, sunerfiimm elfe filix reddendum constabat, divortio quoque secuto, fideicommissum filiam recte petituram , ut actio stipulationis sibi prxstaretur: quoniam verisimile non erat, patrem interponi stipulationem voluisse, quo filia post primas nuptias indotata constitueretur: exterum, fi postea nuberet, ad secundas nuptias cautionem extendi non oportere. §. 10. A filia nater petierat, ut, cui vestet ex liberis suis prxdia, cum moreretur, ren.tueret '■ uni ex liberis prxdia fideieoinmisii viva donavit: non esse electionem, propter incertum diem fideicommissi, certx donationis, videbatur, nam in eum destinatio dirigi potest, qui tideicnmmiilirm inter exteros habiturus est, remota matris electione. §. Ii. Fidei heredum meorum committo, ne fundum Tusculanum alienent, est ne de familia nominis mei exeat: fecundum voluntatem eos quoque invitatos intelligendum est, quibus heredes extranei fideicommilsam libertatem reddiderunt. §. 1 z. Fida tux committo uxor, \_itt der] ut restituas jhix mea:, cum morieris, auid- quid ad te quoquo nomine de bonis meis pervenerit: etiam ea, qnx postea codicillis uxori dedit , fideicommisso continebuntur, nun * ordo scriptura non impedit causam juris, ac voluntatis, sed dos prxlegata retinebitur, quoniam reddi 14 potius videtur, quam dari. §. 13. 1 olo pradia dari libertis meis: quodfi quis eorumjiue liberis vita dccejferit. partes eorum ad reliquos pertinere volo: collibertum 75 patris eundemque filium, ex voluntate siibstitutionem excludere placuit. §. 14. Curatoris fui Frustra fidei commilifie videbatur , ut heredi fratri negotiorum gestorum rationem redderet: quanquam igitur testamento cautum eilet, ut, cum ad statum suum frater pervenijjht, ei d emumsolveretur: tamen sub curatore alio fratrem agentem , recte placuit actionem inferre ; cum illis verbis fra ri potius consultum videretur, quam solutio, 01,x juste fieri potuit, dilata. §. 15. Ab instituto extraneo prxdia libertis, cum moreretur , verbis fideicommissi reliquerat, & petierat, ne ex neminefamilia alienarentur: substitutum ea prxdia debere ex defuncti voluntate, respondi; sed utrum confestim , an sub eadem conditione , voluntatis esse quxstionem : sed conjectura ex voluntate testatoris capienda , mors instituti expectanda [est]. §. 16. Menix negotium ex cauia fideicommiffi cum indemnitate heredum per cautionem susceptum , emptioni simile videtur, Sc ideo non erit quaerendum, an plus in xre alieno sit, quam in quxstu. §. 17. Pater filix mancipia , qux nubenti dedit, verbis fideicommissi prxstari voluit, partus susceptos, etsi matres ante testamentum mortux fuissent, ex causa fideicommiffi prxstandos respondi: nec aliud in uxore confirmatis donationibus pridem observatum est. §. 18. Here- ditatem post mortem suam rogati restituere nominum periculo, qu* per divisionem obtigerunt, inter coheredes interpositis delegatio- nibus, non adstringuntnr : [non] magis , quam prxdiorum , cum permutatio rerum discernens communionem interveniet. §- * 1 9 - Filia mea pracipiat,Jibique habeat, volo, rem matris fine: Fructus, quos medio tempore pater percipiet, necin separato habuit, scd ahsumpfit, vel in suum patrimonium convertit, non videntur filix relicti. §. 20. Dulcissimis fratribus meis, avunculis autem tuis, quacunque mihi supersunt in Pamphilia, Lycia, vel ubicunque, de maternis bonis, concedi volo, ne quam cum his controversiamhabeas ; omnia corpora maternx hereditatis , qux in eadem .?9 0m *. n ’j manserunt, ad voluntatem fideicommissi pertinent: Ex iisdem igitur facultatibus percepta pecunia , & in corpus pro- prii patrimonii versa ; item jure divisionis res proprix Factx 11011 fisci. I. 121. §. 2. insr. de verb. oblig. [10. I. un. §. 15. C. derei uxor. a£i. (11. /. 19. §. 3. insr. de donat. (12. I. 18- C. ad leg. Falcid. (iz. I.61. in fiit.supr. h. t. (14. Lz.circafin.infr.it dotepneleg. (1;. Fac. /. ult.supr. de jure deliber. prx* 961 De legatis & fideicommissis. II. prxftabuntur: cum discordiis propinquorum sedandis prospexerit, quas materia 1 communionis solet excitare. §. 21. Pater pluribus filiis heredibus institutis moriens claves & annulum, custodi« causa, majori natu filix tradidit; & libertum eidem filix, qui prx- sens erat, res, quas sub cura sua habuit, adsignare juifit; commune filiorum negotium gestum intelligebatur; nec ob eam rem apud arbitrum divisionis prxcipuam causam fili« fore. §. 12. Cum imperfecta scriptura invenitur, ita demum verbum legati vel fidei- commiffi, quod prxcedit, vel sequitur , ad communionem adsu- mitnr, si dicto scriptum congruat. §.23. Filius matrem heredem scripserat, & fideicommissa tabulis data cum jurisjurandi religione prxstari rogaverat, cum testamentum nullo jure factum esset: nihilominus matrem legitimam heredem cogendam prxstare fideicommissa , respondi: nam enixx voluntatis preces ad omnem suc- ceffionis speciem porrectae videbantur. §. 24. Jllanio filia: mete prosalutesollicitus ipfius , ut quoad liberos tollat, testamentum non faciat: ita enim poteritjhie periculo vivere ; fideicommissariam hereditatem sorori coheredi non 2 videri relictam , apparuit; quod non de pecunia sua testari, sed obtentu consilii, derogare juri, testamentum fieri prohibendo , voluit. §. 25. Rogo, filia, bona tua quandoque diftribuas liberis tuis, ut quisque de te meruerit 3 : videtur omnibus liberis, etsi non «qualiter promeruerint, fideicommissum relictum, quibus, matris electione cessante, sufficiet, si non offenderint; eos autem, quos mater elegerit, fore potiores, si soli promeruissent, existimavi: quod si neminem elegerit, eos solos non admitti, qui offenderunt. §. 26. Donationis prxdio- rum epistolam , ignorante filio , mater in xde sacra verbis fidei- commiffi non subnixam deposuit, & literas tales ad aedituum misit : Instrumentum voluntatis mete pofl mortem meam filio meo trudi volo: Cum pluribus heredibus intestato diem suum obisset, in- telligi fideicommissum filio relictum , respondi: non enim quxri oportet, cum quo de supremis [quis] loquatur , sed in quem voluntatis intentio dirigetur. §. 2.7. Libertis prxdium reliquit, ac petiit, ne id alienarent , utque in familia libertorum retinerent, si , excepto uno, exteri partes suas vendiderint, qui non vendidit, exterorum partes, quibus non dedit alienandi voluntatem , integras petet, eos enim ad fideicommissum videtur invitasse , qui judicio paruerunt: alioquin * perabsurdum erit, vice mutua petitionem induci; scilicet ut ab altero partem alienatam quis petat, cum partem suam alienando perdiderit. Sed hoc ita procedere potest, fi pariter 4 alienaverint, exterum, prout quisque prior alienaverit , partem posterioribus non faciet: 'qui vero tardius vendidit, ei, qui non vendidit, in superiorum partibus fecisse partem intelligitur: at si nemo vendiderit, & noviffimus sine liberis vita decesserit, fideicommissi petitio non supererit. §. 28. Cum inter libertos ad prxdii legatum liberta quoque fuisset admissa, quod patronus petit, ut de nomine familix non exiret, heredem libertx filium partem prxdii, quam mater accepit, retinere visum est. §. 29. Cum existimaret ad solam consobrinam suam bona perventura , codicillis ab ea factis pluribus fideicommissa reliquerat: jure successionis ad duos ejusdem gradus possessione devoluta, rationibus [xquitatis] , & perpetui Edicti exemplo , pro parte dimidia mulierem relevandam, respondi; sed libertates 5 ab ea prxstandas, quas intercidere damni causa durum videbatur. §. 30. Pater, qui filio semissem dederat, & sororibus ejus impuberibus quadrantes , quibus fratrem tutorem dedit , ita fuerat locutus: Fili , contentus eris pro tuosemijfe aureis ducentis , est vos filia pro vestris quadrantibus centenis aureis, vice mutua liberis fideicommissum hereditatis reliquisse non videbatur, sed xstimationem, ut a parentibus frugi fieri solet, patrimonii sui fecisse: nec idcirco fratrem judicio tutelx bonx fidei rationes quandoque prxscriptione demon- stratx quantitatis exclusurum. §.31. Titio fratri suo Mxvius hereditatem Seji, [ä] quo heres institutus erat, post mortem suam restituere rogatus, eodem Titio herede scripto, petiit, ut moriens Titius tam suam , quam Seji hereditatem Sempronio restitueret, cum ex fructibus medio tempore perceptis fideicommissi debitam quantitatem Titius percepisset, xris alieni loco non esse deducendum fideicommissum , respondi : quoniam ratione compensationis 962 (1. I. 26. supr. deservit, prati, urb. (2. Obst. /. 74. in pr. infr, adSC. Trebell. (5. /. 20. infr. de manumijs. testam. (4. /. 11. C. defideicom.Nov.i^t). c. 3. (;. I. 11. supr. de jure codiciU. (6. 1.6 supr.fi quis ornis, caus. testam. (7. I. 8- C. de instit. efi sub- T 0 it. I. percepisse debitum videbatur, plane si ea lege IVIievius Titium he- ledem instituat, nefideicommistiimcx testamento Seji retineat , Fal- culiam compensationi sufficere : sed iniquitate occurrere: prudentius autem fecerit, li ex testamento fratris hereditatem repudiaverit, & intestati possessionem acceperit: nec videbitur dolo fecisse , cum fraudem excluserit. 6 §.32. R tepeto, marite, fi quid liberorum habueris , illis prtedia relinquas: vel fi non habueris ; tuis , five meis propinquis , aut etiam libertis nostris : non esse datam electio- nem, sed ordinem scripturx factum substitutioni, respondi. §. 33. Vicos 7 civitati relictos, qui proprios fines habebant, ex eauta fideicommissi non ideo minus deberi placuit, quod testator fines eorum significaturum, & certaminis formam, quam celebrari lingulis anilis voluit, alia scriptura se declaraturum promisit, ac postea morte prxventus non fecit. 78. IDEM [lib. 9. Responsorum.] QUi solidum fideicommissum frustra petebat, herede Falcidiara ^-objiciente, fi partem interim solvi sibi desideraverit, neque acceperit, in eam moram passus intelligitur. §. 1. Cum post mortem emptoris, venditionem Reipublicx prxdiorum optimus maxi- liiusque Princeps noster Severus Augustus rescindi, heredibus pretio restituto , juffisset: de pecunia legatario, cui prxdium emptor ex ea possessione legaverat, conjectura voluntatis, pro modo xsti- mationis, partem solvendam esse respondi. §. 2. Etiam Respublica fideicommiffi post moram usuras prxstare cogitur : sed damnum, si quod ex ea re fuerit secutum, ab his sarciendum erit, qui post dictam sententiam judicatum 8 solvere supersederunt, f Nec aliud servabitur in litis sumptibus, si 9 ratio litigandi non fuit: * ignaviam etenim protendentes audiri non oportet, f Quod in tutoribus 10 quoque probatur. §. 3. Prxdium pater de familia liberorum alienari verbis fideicommiffi prohibuit: supremus ex liberis , qui fideicommissum petere potuit, non idcirco minus actionem in bonis suis reliquisse visus est , quod heredem extrarium sine liberis decedens habuit. §. 4. Si creditor ab eo , qui testamentum fecit, domum acceptam jure pignoris vendidit: contra emptorem fideicommiffi causa , tametsi voluntatem defuncti non ignoravit , nihil decernetur. 79. IDEM [lib. ii. Responsorum.] fAUx fideicommissa moriens libertis viri debuit, eorundem prx- diorum suis quoque libertis fructum reliquit, juris ignoratione lapsi, qui petere prxdia ex mariti testamento debuerunt, secundum fideicommissum inter exteros longo tempore pehieperunt: non ideo peremptam videri petitionem prioris fideicommiffi constitit. i8o. IDEM [lib. 1. Definitionum.] f Egatum ita dominium rei legatarii facit, ut hereditas heredis " ' Lj res lingulas: quod eo pertinet, ut, li pure res relicta sit, & legatarius non repudiavit defuncti voluntatem: recta 11 via dominium , quod hereditatis fuit, ad legatarium transeat, nunquam factum heredis. 81. PAULUS [lib. 9. Quxstionum.] GI quis testamento facto , a filiis suis, quos heredes instituisset, o fideicommissa reliquisset, non ut a legitimis heredibus , sed ut ä scriptis, & testamentum aliquo casu irritum factum sit: filii ab intestato venientes fideicommissa ex testamento prxstare compelli non possunt. 82. IDEM [lib. 10. Quxstionum.] pjEbitor decem legavit creditori, qux ei post annum sub pignore debebat: non (ut quidam putant) medii temporis tantum commodum ex testamento debetur , sed tota decem peti possunt. Nec tollitur petitio , si interim annus supervenerit: nam sufficit, quod utiliter dies ceffit. Quod li vivo testatore annus superveniat: dicendum erit, inutile 12 effici legatum, quanquam constiterit ab initio. Sic & in dote prxlegata responsum est , totam eam ex testamento peti posse. Alioquin secundum illam sententiar. , si interusurium tantum est in legato , quid dicemus, li fundus legatus sit ex die debitus ? nam nec pecunia peti potest, qux non est legata : nec pars fundi facile inveniretur , qux postit pro commodo peti. §. 1. Si primo, & secundo, & tertio heredibus institutis, sic legata dentur , fi mihi primus heres non erit , fecundus Titio de- stit. (8. I. 9. §. 5 .supr. de admin. U peric. tut. (9. I. 6. C. de admin. tut. (10. I. 23. C. d. t. (11. I. 64. infr. de furi. (12. Obst. /. 5. infr. ad leg. Falcid. §. 14. In st- ik ' P pp cetn 96z Digestorum Lib. XXXI. 964 Cem ihito : Si secundus mihi heres non erit, primus Sejo fundum Tusculanum dato : utrisque oiniricutiuiis hereditatem, primo & fecundo , quxrcbatur , iiibstitnti, quos eis dederat, an & cui legata prxstare debent? Ab 1 utroque substituto legata debentur. §. 2. Servo alieno posse rem domini legari Valens scribit: item id , quod domino ejus jure debetur. Cum enim fervo alieno aliquid in testamento damus, dominii persona ad hoc tantum inspicitur, ut fit cum eo testamenti Factio : ciet erum ex persona servi constitit legatum. Et ideo rectissime Julianus delinit, * id demum fervo alieno legari posse , quod ipse liber factus capere posset, calumniosa est enim illa annotatio, poste legari fervo, & quamdiu 3 serviat: nam & hoc legatum ex persona servi vires accipit. Alio- quin & illml annotaremus , esse quosdam servos, qui, licet liber- -atem consequi non possunt, attamen legatum & hereditatem possunt adquirere domino. Ex illo igitur pracepto , quod dicimus , fervi inspici personam in testamentis, dictum est, fervo hereditario 4 legari posse. Ita non mirum, si res domini, & quod ei debetur, fervo ejus pure legari possit: quamvis domino ejus non pollent [hxe] utiliter levari. 83. IDEM ("lih. it. Qurestionum.] Atinus Largus : proxime ex facto incidit species talis : Libertinus natronum ex {emisse heredem instituit, & filiam luam ex alio scinissc : tideicommisit filix, ut quibusdam ancillis patroni re- litueret, cum hae mamimislie essent: & si eadem filia heres non iset, substituit ei easdem ancillas: quoniam filia non voluit heres ■xisterc , ancilla: jmTu domini, [id est, patroni] adierunt defundi hereditatem : Post aliquantum temporis ab eo manumissae qux- . ebant, an hdeicommissum petere ab eodem patrono polsint: rogo rgo, quid de hoc existimes, rescribas? Respondi, nec repetitum deriin hunc casum fideicommissum ; sed alterutrum datum, vel .'eiimnmissum , vel ipsam hereditatem : melius autem dici, in .mdem casum substitutas videri, in quem casum fideicommissum meruerunt; & ideo ad substitutionem eas vocari. Cum enira servo alieno fideicommissum ab uno ex heredibus sub conditione libertatis fuerit datum, idemque servus ei heredi substituatur; licet ■■■ure substitutio facta fit, tamen sub eadem conditione substitui ■ridetur, sub qua fideicommissum meruit. 84 - IDEM [lib. 21. Quxstiomim.] V/ quis fervo suo fideieommissam libertatem reliquit, & aliud quid ’ adscripfit: quidam dicunt, quia placebat, ab herede eum manumitti debere, futurum esse , ut non admittatur ad fideicommissum. sed hoc iniquum esi. in hujusmodi enim persona utriufque quodammodo dies cetiit, & libertatis, & pecunix petendx : adeo nt putem, * & si mora fiat prxstandx libertati, etiam fideicommisso inoram videri factam , & usurarum ; onus accedere, nam & cx- rera, qux medio temporeadqiiiliit domino, dum moratur prxstare libertatem , eidem restitui oportere , rectissime responsum est. 8;. PAULUS [lib. 4. Responsorum.] './''Reditorem , cui 6 res pignoris jure obligata a debitore legata ''' esset, non prohiberi pecuniam creditam petere, fi voluntas restatoris compensare volentis evidenter non ostenderetur. 86. IDEM [lib. 13. Responsorum.] f"i" fixi r: yzyxxr istxr-xi xy:y, xyli. axuftv. id est, volo meas icdes non vendi ab heredibus meis, ner.it funerari super eas : sed manere eas firmas,simplices, meis filiis est nepotibus per universum tempus. Si autem aliquis eorum voluerit v indere partem suam, vel funerari super eant : potestatem habeat veniere coheredi suo est funerari ab eo : si autem aliquis praeter huc fecerit: erit, quod obligatur, inutile atque irritum. Quxritur, cum filius defuncti mutuam pecuniam a Flavia Dionysia acceperit,& locatis xdi- vit, eandem summam reipublicit daret. Quaesitum est, si posterior ’ bus pro parte sua , peusiones sibi debitas creditrici delegaverit, idoneus non esset, an integram quantitatem heredes prxstare debeant? Respondi, heredes Reipnblicx adversus eum duntaxat debitorem , qui novissimis codicillis (ut proponitur) designatus est, actionem prxstare debere. §. 9. Filiam ex asse instituit heredem , eique substituit nepotem suum , & ita cavit: Si Qjuod 1 abominor j neque filia mea, neque nepos meus , heredes mihi erunt, tunc portionem meam partis dimidia:fundi illius ad libertos meos pertinere volo. Qiixritur, cum ante testatorem & filia & nepos decesserunt, & intestati bona pertinuerunt ad pronepotem ejus : an fideicommissum ad libertos .pertineret? Respondi, secundum ea, qux proponerentur, si nullus alius heres institutus substitutulque esset, quam filia & nepos, videri legitimorum fidei commissum esse, ut praestarentur. §. (o. Quisquis mihi heres erit , scias debere me Demetrio patruo meo denaria tria, (s depofiiu apud me ä Seleuco patruo meo denaria tria, qux etiam protinus reddi est solvi eis jubeo. Quxsitum est, an, si non deberentur , actio esset? Respondi , si non debe- tentur, nullam quasi ex debito actionem esse , sed ex fideicommisso. §. n. Lucius Titius Damam & Pamphilum libertos suos ante biennium mortis suae de domo dimisit; & cibaria, qux dabat, praestare desiit; mox facto testamento ita legavit, quisquis mihi heres erit, omnibus libertis meis , quos hoc testamento manumisi, & quos ante habui, quosque ut manumittantur, petii , alimentorum nomine in menses singulos certam pecuniam dato : Quaesitum est, an Damae & Pamphilo fideic ommissum debeatur ? Respondi, secundum ea, qux (i- 1 . 85* inpr.fitpr. de bered, instit. (2. /. 100 .fitpr. de legat. 1. (j. I. ult. in sin. jupr. de jure deliber. (4. arg. I. 4. C. de legat. conditio testamenti extitisse videatur, ut filiis suis fideicommissi nomine teneatur ? Respondi, secundum ea, qux proponerentur, non extitisse, §. 16. Matre & uxore heredibus institutis ita carit \ A te, uxor carissima, peto ne quid post mortem turnn fratribus tuis relinquas: habes filios sororum tuarum, quibus relinquas: scis unum fratrem tuum filium nostrum occidisse, dum ei rapinumfacit :scd & alius mihi deteriora fecit. Quxro , cum uxor intestata decessit, & legitima ejus hereditas ad fratrem pertineat, an [sororis] filii fideicommissum ab eo petere possint? Respondi, posse defendi, fideicommissum deberi. §. 17. Lucius Titius hoc meum testamentum scripsi fecero, pro jure legitimo hauen acoy- . - . heredes instituit. Quxsitum est, intestati ejus bonorum possessione petita, an portiones adlcriptx ex causa fideicommissi peti possunt: Respondi, secundum ea , qux proponerentur , posse. 89. IDEM [lib. 4. Responsorum.] _ 'T'Estamento filium & uxorem suam heredes instituit: postea epi- 1 stolam scripsisse dicitur, qua & quidquid m peculio habuit filius, ei donavit, & adjecit, praecipua b§. ult. I. 5. in pr.fupr. quib. mod. ufusfr .amitt. (4. I. I. §- 7 - fupr. h.t. I. 15. infr. de liberat, legat. v. I. 40. tz. I. infr. udSC. Trebell. (6. I. 1. tz. 17. infr. d. t. (7. I. C. de testam, milit. (8.1 . 5. infr. ad leg. Falcid. (9. I. 70. in pr.fupr. de legat. 2. (10. I. un. infr. unde vir cfi uxor. (11. I. ult. tz. I. C. de eeiieiS, (is, l, 12. C. de fideicom. liber t. (13. tz. 7. in fin. Inft. defideicom. hered. (14. L 37 - §• 4 - b - *• I- 69 - fr. fupr. de legat. 2. (15. I. 41. tz. IZ. infr. h. 1 . 1 . 46. tz. 4. infr. de fideicom. libert. (16. lmmo vide l. 1. in pr.fupr. delegat. 2. (17. I. 43. tz. 2. fupr. de legat. I. (18. I. 7S- inpr. fupr. d. t. (19. I. 46. §■ 3- infr. de fideicom. libert. I. 20. infr. de manumiff. testam. (20. /.IS. infr. quando diei legat. (21. tz. 12 . Inft. de legat. Pppj luisse 97i _ .luisse. probationem autem [mutatae] voluntatis ab i heredibus exigendam. §. iz. Ergo & fi nomen quis debitoris exegerit, quod per fideicommissum reliquit, non tamen hoc animo, quasi vellet extinguere fideicommissum : poterit dici, deberh f Nisi forte inter hsc interest : hic enim extinguitur ipsa constantia debiti; ibi res durat, tametsi alienata sit. Cum tamen quidam nomen debitoris exegisset, & pro deposito pecuniam habuisset: putavi fideicommissi petitionem superesse : maxime, quia non ipso bxegerat, sed debitor ultro pecuniam obtulerat, quam offerente ipso non potuit [non] accipere, f Paulatim igitur admittemus, etsi ex hac parte pecuniae rem comparaverit, quam non hoc animo exegit, ut fideicommissarium privaret fideicommisso : posse adhuc fideicommitti petitionem superesse. §. 14. Si quis illicite adificafflt , (id est, hoc quod dirui Constitutiones jubent,) an fideicommissum relinquere ex eo quis possit, videamus? Et puto posse: cum enim dirui necesse fit, nulla dubitatio est, quin Senatusconsultum impedimento non sit. §. 15. Si heres rogatus sit, certam summam usuris certis f tenori dare 2 , utile est fideicommissum : sed Moecianus putat, non alias cogendum credere, quam idonee ei caveatur: sed ego proclivior sum , ut putem cautionem non exigendam. §. 16. Si servo alieno militia relinquatur , an domino quaeratur legatum, quaeritur? Et aut scit servum esse, & dico, aestimationem deberi: aut ignoravit, & denegari fideicomnfiffi persecutio debet; quia, si sciflet servum , non reliquisset. §. 17. Ex his apparet, cum per fideicommittam aliquid relinquitur, ipsum praestandum, quod relictum eft: cum vero ipsum praestari non potest, aestimationem isse praestandam. §. 18. Si quis dece«, alicui per fideicommissum reliquerit; &, si 3 perdidisset id, quod testamento relictum est, rursus ei reliquerit; quaerebatur, an sequens fideicommissum valeat: vel an exigere heres debeat cautionem , salva fore decem , ne cogatur ad praastationem : Lau, fi siepius perdidisset, saepius ei sarciretur fideicommissum ? Divus Pius rescripsit, neque cautionem exigendam : & non amplius , quam semel, postquam perdidisset, prwstandum. non enim onerandus est heres , ut in infinitum, quotiens perdiderit, restituere ci tantundem debeat: sed ut per fideicommissum posterius duplicata ejus legata videantur; nec amplius ad periculum heredis pertineant, si quid postea is consumpserit, exsoluto & posteriore fideicommisso. §. 19. Item si quis certam quantitatem cui reliquerit, & addiderit, facilius hanc summam pojji compensari , cum debitor Jit fideicommijsarius ex causa here,- Aitatis Gaji Seji; nec velit ille hereditatem adire Gaji Seji, sed petat fideicommissum: Imperator noster, contra voluntatem eum te- ftantis petere fideicommissum rescripsit: cum * in fideicommissis praecipue spectanda servandaque fit testatoris voluntas. 4 §. 20. Plerumque evenit, multorum interesse id, quod relinquitur : verum testatorem uni voluisse honorem habitum. L est hsc sententia Marcelli vetiffima. §. 11. Sic evenit, ut interdum, si pluribus testator honorem habere voluit, & de pluribus sensit, quamvis unum legatum fit, tamen ad persecutionem ejus plures admittantur: Utputa si decem fuerunt ejusdem rei stipulandi, & heres vel fideicommissarius rogatus est, ut eis solveret: hic enim , ii omnibus filterest, & de omnibus sensit testator , fideicommissum relictum omnes petere potuerunt. Sed utrum in partem agent, an insolidum, videamus? Et credo, prout cujusque interest, consc- quentur: unus igitur, qui occupat, agendo totum consequitur, ita ut caveat, defensu iri adversas exteros fideicommisarios eum , qui solvit , sive socii sunt, sive non. §. 21. * Interdum alterius nomen scribitur in testamento, alteri 5 vero fideicommissi petitio, vel legati competit: Utputa, si fidei heredis committatur, ut ipse publicum pro Titio frästet , fideicommissum hoc vel legatum non 6 publicanus petit, licet ei sit adseriptum, sed ipse petere poterit, pro quo legatum relictum est. Multum autem interess arbitror , oui volet prospectum , cujusque contemplatione testator fecerit. Plerumque autem intelligendum est, privati causa hoc fecisse, licet emolumentum publicano qineratur. §. 23. Si in opere civitatis (l. Immo vide l. 15. I. 18- infr. de adimend. vel transfer, legat. (2. 1. 108. in sin. fupr. de legat. I. (z. /. I. §, II. infr. ut legator. (4. I. 7. in fin. infr. de fupelleclile legat. (5. /. 4 .fupr. h. t. I. 108. §. 14 .fupr. de legat. 1. (6. I. 69. §. 2.fupr. d. t. (7. Immo vide l. 49. §. ult. fupr. de legat. 2. (S. I. 80. in fin. infr. ad leg. Falcid, (9. I.72. in pr. infr. de verb. oblig. (10. I. 7. C. desideicom. (11. Imaio vide 1. 108. §. 7. fupr. delegat. 1. (12. I. 63. infin. infr. de 97 - faciendo aliquid relictum sit, unumquemque heredem in 7 sosi. dum teneri, D. Marcus & Lucius Verus Procul« rescripserunt, tempus tamen coheredi prsstitucrunt , intra quod mittat ad opus faciendum : post quod solam Proculam voluerunt facere , imputaturam coheredi sumptum pro parte ejus. 8 §. 24. Ergo & in statua , & in servitute, cicterisque, qute divisionem 9 non recipiunt idem D. Marcus rescripsit. §. 25. Si quis opus facere jussus ’ paratus Iit pecuniam dare Reipublics, ut ipsa faciat, cum testator per ipsum id fieri voluerit: non audietur. & ita D. Marcus rescripsit. 12. VALENS [lib. 1. Fideicommissorum.] gTichus liber esto , &f ut eum heres artificium doceat, unde se tueri pojfit, peto: Pegasus inutile fideicommissum esse ait: quia genus artificii adjectum non esset: Sed Praetor, aut arbiter ex voluntate o defuncti, & state, & conditione, & natura, ingenioque ejus , cui relictum erit, statuet, quod potissimum artificium heres docere eum sumptibus suis debeat. 13. M.ECIANUS [lib. 2. Fideicommissorum.] ^1 sic locutus erit testator, heres meus illi fundum dato : Sejo hoc amplius decem: non erit dubitandum-, quin Sejus & fundi partem 11 , L decem ex testamento percipere debeat. 14. GAJUS [lib. 1. Fideicommissorum.] TCOn dubium est, quin, si uxori iegatum Iit, fi no« 12 nupserit , idque alii restituere rogata sit, cogenda 13 eft, fi nupserit, restituere. §. 1. Heres quoque, cui jurisjurandi 14 conditio remittitur, legatum & fideicommissum debet. §. 2. Sed si cui legatum relictum est , ut alienam rem redimat , vel prallet : Ii redimere 15 non possit, quod dominus 11011 vendat, vel immodico 16 pretio vendat: justam «stirnationem inferat. 15. MA 2 CIANUS [lib. 2. Fideicommissorum.] TJ/E res testatoris legat« , qua in profundo esse dicuntur, quan- i doque apparuerint, pnestantur. 16. POMPONIUS [lib. 1. Fideicommissorum.] C/Epe legatum plenius 17 restituitur fideicommissario , quam esset relictum: veluti Ii alluvione ager auctus esset, vel etiam insuis nat«. 17. M/ECIANUS [lib. 2. Fideicommissorum.] pTiamea, quae futura 18 sunt, legari possunt: ut insula vel in ^ mare, vel in fluminibus enata. §. 1. Servitus 19 quoque fervo praedium habenti recte legatur. 18. POMPONIUS [üb. 1. Fideicommissorum.] jure testamento facto fideicommissum tibi reliquero , deinde postea aliud fecero non jure, in quo fideicommissum relictum tibi, vel aliud, quam quod priore testamento, vel omnino non sit relictum : videndum est, mens mea h«c fuerit facientis postea testamentum , ut nolim, ratum tibi sit priore testamento relictum : quia nuda 20 voluntate fideicommissa infirmarentur? Sed vix id obtinere potest: fortassis ideo, quod ita demum ä priore testamento velim recedi, si posterius valiturum sit; & nunc ex posteriore testamento fideicommissum ei non debetur , etiamsi Udem heredes utroque testamento instituti, ex priori exstiterunt. 19- VALENS [lib. g. Fideicommissorum.] CI tibi legatum est, vel fideicommissum relictum, uti quid facias: etiamsi non interest heredis id fieri, negandam tibi actionem , si non caveas heredi futurum , quod defunctus voluit, Nerva Sc Atilicinus recte putaverunt. 10. ULPIANUS [lib. 6. Fideicommissorum.] CI res mihi per fideicommissum relicta, eadem tibi legata, vel per fideicommissum relicta sit, non communicandi animo, fedutri- que in solidum : ambigendum non est, ii alteri fit soluta, alterum condit, cfi demonstr. (13. Obst. I. 22. infr. d. t. (14. I. 8- §• 6 . fupr. de condit, infiit. (15. 1. 30. in fin. infr. h. t. (16. /. 31. §• 4 - infr. defideicom. libett. (17. /. 3. in pr. inf\ de instruet. vel in- strum..legat. (18. l. 24. in pr. fupr. delegat, r. (19. I. 4'. infr. fupr. d. 1.1. 5. infr. de serviti legat. (20. I. 3. §.fin. infr. de adimend. vel transfer, legat. Digestorum Lib. XXXII MiHum 9J_\ _ niillwn quidem ius in ipsam rem habere , sed actionem de pretio integram eum habere. ; , , ii. PAULUS [lib. 4. Sententiarum.] VfUtn i etiam relinquitur fideicommissum : dummodo is nutu L* relinquat, qui & loqui potest i, nisi superveniens morbus ei impedimento fit. §. i. Fideicommissum relictum, & apud [eum] cui relictum est, ex causa lucrativa 3 inventum, extingui placuit: nisi 4 defunctus xstimationem quoque ejus prxstari voluit. §. 1. Columnis xdium vel tignis per fideicommissum relictis, ea tantummodo Amplilsimus Ordo prxstari voluit, nulla xilimationis fasta mentione, qux line domus injuria auferri possunt. 23. HERMOGENIANUS [lib. 4. Juris epitomarum.] CI quis in principio testamenti adseripserit, cui bis legavero, semel o ijf heri volo, postea eodem testamento, vel codicillis sciens sxpc De legatis & fideicommissis. III. 974 Placuit Imperatori, norf videri ejus fidei commissum , sed demonstratum , unde accipere posset: & ideo heres Severi hxc prxstare debet. 28. IDEM [libro singulari ad Senatusconsultum Tertullianum.] gjl fidei mea committatur, ut, quod mihi relictum fuerit supra qnoif capere possum, alii restituam : posse 12 me id capere , constat. 29. LABEO lib. 2. Posteriorum a Javoleno Epitomatorum. QUi concubinam habebat , ei vestem prioris concubina utendam dederat: deinde ita legavit, vestem, qr.ee ejus causa empta, parata ejset: Cascellius, Trebatius, negant ei deberi prioris concubina causa parata: quia alia conditio esset in uxore. Labeo id non probat: quia in ejulmodi legato non jus uxorium sequendum , sed verborum interpretatio esset facienda: idemque vel in filia, vej in eidem legaverit: suprema voluntas potior habetur, nemo enim! qualibet alia persona juris esset. Labeonis sententia vera est. eam sibi potest legem dicere , ut ä priore ei recedere 11011 5 licent, j §. I. Cum ita legatum esset, ut Titia uxor mea tantandem partem t Sed hoc ita locum habebit, si specialiter dixerit, prioris voluntatis ßbipee nituij'e, (fi voluife, ut legatarius plura legata accipiat. §. 1. Miles 6, in eum ex militari delicto capitali dicta sententia, permittente eo in ipsa sententia qui damnavit, lient testamenti faciendi, ita fideicommifll relinquendi potestatem consequitur. §. 2. Mortis damnum per fideicommissum fervi relicti , antequam mora fiat, fideicommissarius solus 7 patitur: licet alienus relinquatur. 23. PAULUS [lib. ;. Sententiarum.] TX 8 imperfecto testamento legata vel fideicommissa Imperatorem ^ vindicare , inverecundum est; decet 9 enim tantae majestati, eas servare leges , quibus ipse solutus esse videtur. 24. NERAT1US [lib. 2. Responsorum.] pReditori ita potest legari, ne indebitum ab eo repeteretur. 25. PAULUS [lib. 1. ad Neratium.] TLle, aut iUe heres Sejo centum dato : potest Sejus, ab utro 10 ve- 1 lit, petere. §. 1. Cum in verbis nulla ambiguitas est, non debet admitti voluntatis quxstio. 26. IDEM [lib. 2. ad Neratium.] "IS, qui fideicommissum debet, post moram 11 non tantum fru- 1 ctus, sed etiam omne damnum , quo adfectus est fideicommissarius, praestare cogitur. 27. IDEM [lib. 2. Decretorum.] DAula Callinico ex parte herede instituto, filix ejusdem Juben- tianae, cum in familia nupjifet, decem testamento legavit ; deinde post tempus codicillis factis, centum eidem Callinico reliquerat , non adjecto hoc amplius : pronunciavit, utramque summam deberi: maxime cum in codicillis filix Callinici nihil legatum fuisset. §. 1. Pompeius Hermippus filium Hermippum ex dodrante , filiam Titiauam ex quadrante heredes instituerat, & prx- dia certa lingulis prxlegaverat, prxterea ,.// ßne liberis Hermippus moreretur, aliam pofejjionem filix dari jusserat; post testamentum factis codicillis, filix certa prxdia dederat, eamque his contentam esse voluit pro omni hereditate, & his, qux in-*:stamento reliquerat: Hermippi bona ad fiscum pervenerant: Titiana soror fideicommissum petebat: Quxrebatur, utrum pro hereditate tantum , an&prohis, qux post mortem frater rogatus erat restituere , pater eam voluisset accipere ea, qux codicillis reliquerat? Mihi ab omni voluntate recessum videbatur. Placuit humanius interpretari, ea sola, qux vivente fratre acceptura erat, adempta videri: non etiam qux post mortem ejus reliquerat, fi ßne liberis decederet. & ita pronunciavit. §. r. Julianus Severus decedens, institutis quibusdam heredibus, alumno suo quinquaginta legaverat, caque Julio Mauro colono suo ex pensionibus Fundi habitis ab eo prx stari voluerat, eidemque Mauro quxdam legaverat: cum de hereditate fiscus qiixstioneir. movisset, jussu Procuratoris Maurus pecuniam fisco solverat; postea heres scriptus obtinuerat fiscum : alumno autem mortuo , heres ejus fideicommissum ab berede Mauri petebat: (1. /. 22. C. de fi.deicommijs. (2. /. 10. C. qui testam. (3. /. 108. §. \.supr. de legat. 1. §. fi. bist. de legat. (4. I. 34. §. 3. supr. de legat. I, (3. I. p. §. sp.supr. de donat, inter vir. U uxor. [fi. /.32. §. it.supr. d. t. I. II. inpr.supr. de testam, niilit. (7. I. 114. in fin.sup r. de legat. 1. (8. /. 3. C. de testam. (9. I. 4. C. de legib. .. ■ ..v . (10. 1 . 8. §. 1 .supr. delegat. 1. (11. /. i^.supr, d. t. I. 8. /. 39. |§. 1. §. i.supr. det. U 6S. inpr.supr.prosocio, habeat, quantulam unus heres : si non xquales partes essent heredum , Quintus Mucius & Gallus putabant, maximam partem legatam esse; quia in majore minor quoque messet : Servius , Ofi- lius, minimam; quia cum heres [dare] damnatus esset, 11113 potestate ejus esset quam partem daret: Labeo hoc probat i idque verum est. §, .2. Cum ita legatum esset, quanta 14 pecunia ex hereditate Titii ad me pervenit, tantam pecuniam heres meus Sejm dato : id legatum putat Labeo, quod acceptum in tabulis suis ex ea hereditate testator retulisset; exterum negat cavendum heredi a legatario , si quid forte postea ejus hereditatis nomine heres damnatus esset. Ego contra puto : quia * non potest videri pervenisse ad heredem , quod ejus hereditatis nomine prxstaturus esset. Idem Alfenus Varus Servio placuisse scribit: quod & verum est. §. 3. SL heres tibi, fervo generaliter legato , Stichum tradiderit, isque A te evictus i; fuisset: posse te ex testamento agere , Labeo scribit, quia* nou 16 videtur heres dedisse, quod ita dederat, ut habere' non possis; & hoc verum puto, sed hoc amplius ait, debere te , prius quam judicium accipiatur, denunciare heredi: nam si aliter feceris, agenti ex testamento opponetur tibi doli mali exceptio- §. 4. Si Stichus & Dama, fervi mei, in potestate mea erunt, cum' moriar, tum Stichus N Dama liberi sunto , & fundum illum sibi habento : Si alterum ex his post testamentum Factum dominus alie— nässet, vel manumisisset, neutrum liberum Futurum Labeo putati sed Tubero eum, qui remansisset in potestate, liberum futurum y & legatum habiturum putat. Tuberonis sententiam voluntati defuncti magis puto convenire. 30. IDEM [lib. 2. Posteriorum ä Javoleno Epitoinatorum.] QUi quatuor pocula oleaginea habebat, ita legavit : pocula oleaginea paria duo : Respondi, unum par legatum esse : quia nore Ni.,.___,., _ ita esset, bina paria; neque ita, poculorum paria duo: idem & Trebatius. §. 1. Qui hortos publicos a Republica conductos habebat, eorum hortorumfruclum usque ad lustrum, quo conducti essent, Aufidio legaverat: (fi heredem eam conductionem eorum hortorum ei dare damnaverat, Jinereque uti eum, (fi firui : Respondi, heredem teneri sinere Frui: hoc amplius, heredem mercedem quoque hortorum Reipublicx prxstaturum. §. 2. Cum testamento scriptum esset, Sticho servo meo heres quinque dato , (fi fi Stichus heredi meo biennium servierit, liber esto : Post biennium legatum deberi existimo 7 qnia in id tempus & libertas, & legatum referri deberet: quod & Trebatius respondit. §. 3. Si fundum mihi vendere 17 certa pretio damnatus es, nullum fructum ejus rei ea venditione excipere tibi liberum erit: quia id pretium ad totam causam fundi pertinet. §. 4. Qui fundum mandatu meo in societate mihi & sibi emerat, deinde eufn finibus diviserat, & prius quam mihi traderet , ita eum tibi legaverat, fundunt meum illi do. Negavi, amplius partem 18 deberi: quia verisimile non esset', ita testatum essepatremfamilias , ut m andati heres ejus damnaretur, supr. deusur. I. 18. in pr.infr. ad SC. Trebett, (12. i. 42. japr. de tegat. 2. 1 . ifi. §. 15. infr. ad SC. Trebett. (13- L 48- in fin.supr 4 delegat. 2. (14. I. 97. infr. deverb.fign, (1;. I.71. §. \.supr 4 de legat, 1. I. 58. supr, de evilL (ifi- 1- A- w fr.supr. de ait. empt l. 45. §. 1 .supr. de legat. 1. X'7- f 49 -in fin,supr. d. t, (18. l. fi z.;. Uxori 975 Digestorum Lib. XXXII. §..5. Uxori -mete , dum cum I filio meo Capua erit , heres meus ducenta dato : filius a matre migravit: Si ambo Capux habitassent, legatum matri debitu iri putavi; quamvis una non habitassent: sin autem in aliud municipium transissent, unius anni tantummodo debitu iri, quo una habitafient, quantolibet tempore, Trebatius' ait. videamus, an his verbis , d«»r cum filio Capute erit , non conditio significetur, sed ea scriptura pro supervacuo debet haberi? quod non probo, sin autem per mulierem mora non est , quo minus cum filio habitet: legata ei deberi. §. 6. Si, redes ulienas ut dares, damnatus sis, neque eas ulla 2 conditione emere postis: xstimare judicem oportere , Attejus scribit, quanti xdes sint, ut pretio soluto , heres liberetur, f Idemque juris est, & si, cum potuisses emere , non emeres. 31. IDEM lib. 1. Pithanorum a Paulo epitomatorum. CJ cui ades legatae sint, is omne habebit id xdificium, quod so- ^ hirnearum aedium erit. Paulus: hoc tunc demum falsum est, cum dominus [xdium] binarum aliquod conclave, quod supra concamerationem alterarum aedium esset, in usum alterarum convertit , atque ita his usus fuerit: namque eo modo alteris aedibus id accedet, alteris decedet. 32. SCiEVOLA [lib. 14. Digestorum.] CExtiam filiam ex quadrante, ex reliquis Sejum & Marcium so- o roris filios scripsit heredes: Sextiam substituit Marcio , & Marcium Sexti«: dedit autem per praeceptionem Marcio certas species: Marcius partem hereditatis, ex qua scriptus erat, omisit: & eo intestato defuncto, bona ejus ad fratrem legitimum Sejum devoluta sunt: Quxsitum est, an Sextia ex substitutione etiam hxc, qute prxlegata Marcio erant, jure substitutionis a legitimo herede defuncti sibi vindicare possit? Respondit, fecundum ea, qux proponerentur , Sextiam in legatis, qux Marcio data sunt, substitutam non esse. 33. IDEM [lib. i;. Digestorum.] TIXorisux inter extera ita legavit: esi domus eam partem, in qua morari consuevimus. Quxsitum est, cum tam testamenti faciendi tempore, quam mortis, totam domum in usu habuerit, nec quicquam ex ea locatum : an ea tantummodo videtur legasse cubicula , in quibus dormire consueverat? Respondit, eam omnem ,artem, in qua morari cum familia sua consuevisset. §. 1. Uxori .ux inter extera ita legavit, uxori mere quidquid vivus dedi, donavi, uf.hv.sve ejus comparavi, concedi volo : Quiero, an quod post testamentum factum ei donatum est, id quoque concessum videatur ? Respondit, verba, qux proponerentur , nihil pro futuro [tempore] significare. §. 2. Cum Sejus pro uxore centum aureos creditori solverit, & ornamentum pignori positum fuerit, postea autem testamento fasto uxori lux legaverit, quidquid ad cum, investipulatum ejus coneejjit, U hoc amplius vicenos aureos annuos : Quxsitum est, an hos centum aureos heredes viri ab uxore, vel [ab] heredibus ejus repetant ? Respondit, si donationis causa creditori solvisset , teneri heredes ex causa fideicommissi, si repetant : atque etiam petentes exceptione summoveri: Quod prxsumptum esse debet , nisi contrarium ab herede approbetur. 34. IDEM [lib. 16. Digestorum.] 976 F ■VTOmen debitoris in hxc verba legavit, Titio hoc amplius dari volo decem aureos, quos mihi heredes Gaji Seji debent, adversus quos ei actionem mandari volo, eique eorundem pignora tradi : Quxro , utrum heredes tantum decem dare debeant, an [in] omne debitum, hoc est in usuras debeant mandare? Respondit, videri universam ejus nominis obligationem legatam, f Item quxro, cum ignorante matrefamilias, actores in provincia adjectis forti usuris, decem stipulati sint, an ex causa fideicommissi suprascripti etiam incrementum hujus debiti ad Titium pertineat ? Respondit, pertinere. §. 1. Filio ex parte herede scripto, prxeeptionem dedit inter extera, his verbis : Titio filio meo nomina ex calendario, qtire elegerit filius meus fibi, viginti dare damnas sunto fine dolo malo : eidem filio vivus omnium rerum suarum administrationem permisit; qui ost testamentum factum, ante mortem patris annos decem, quilis procurabat patri, contra veterem consuetudinem patris, qua calendarium exercebatur, noyos debitores amplarum pecuniarum b fecit, & in priores, quos pater exiguarum fortunarum habebat majus creditum contulit, ad hoc, ut viginti nominibus prope »mnis substantia calendarii esset: Quxsitum est , an huic filio eorum nominum, qux ipse fecit, prxeeptio permittenda est? Respondit , ex his electionem habere , qux testamenti 3 tempore testator in calendario habuit. §. 2. Uni ex heredibus per prxeeptionem reliquit ea, qux ex patrimonio viri fui Aretonis ei supererant: ejusque fidei commisit, hxc eadem restituere pronepoti, cum erit annis sedecim : in quibus hxc verba adjecit: Item rogo, uti Peli, quum res alienum , quod ex boni . Aretonis debetur , omnibus credito, ribus ex reditibus eorum bonorum solvas, reddas, satisque f acias: Quxsitum est, [an,] si probaverit heres, non sufficere reditum bonorum ad totius debiti exsolutionem , nihilominus tamen ipse debet agnoscere onus xris alieni ? Respondit, * manifeste proponi ex reditibus bonorum eorum jussum xs alienum exsolvere , non 4 de proprio. §. 3. Pater, filio & filia heredibus institutis, cum singulis certa prxdia & calendaria prxlegasset, ita cavit: A te autem, fili carissime [pero,] quacunque legavi, proflari volo. Et fi quii evenerit aris alieni, jiquod in tempus pro mutuo acceperam,'est debuero, d te solvi volo : ut quodsorori ture reliqui, integrum ad eam pertineat: Quxsitum est, an quod ex quacunque causa debuit pater, a filio sit prxstandum ? Respondit, posse filiam ex fideicommisso consequi, ut levaretur, quo magis integrum, quod testator dedisset , ad eam pervenisset. 35. IDEM [lib. 17. Digestorum.] pAtronus liberto statim tribum emi petierat: libertus diu moram ab herede patroni passus est, & decedens heredem reliquit cla- rilsimum Virum: Quxsitum est, an tribus xstimatio heredi ejus debeatur? Respondi, deberi, + Idem quxsiit, an & commoda, & Principales liberalitates, quas libertus ex eadem tribu usque in diem mortis sux consecuturus fuisset, si ei ea tribus seeundum voluntatem patroni sui tunc comparata esset: an vero usurx 5 xsti- mationis heredi ejus debeantur ? Respondi, quidquid ipse consecuturus esset, id ad heredem suum transmittere. §. 1. Sempronio ita legavit: Sempronius sumito pradia ea omnia, qua:sunt tsque ai prxdium, quod vocatur Gaas , finibus Galatia:, sub cura villici pri- mi , ita ut hac omnia instructasunt: Quxsitum est, cum in eodem confinio prxdiorum unum sit prxdium non Galatix, sed Cappadoci« finibus, sub cura tamen ejusdem villici, an etiam id prxdium cum exteris ad Sempronium pertineat ? Respondit, & hoc deberi. §. 2. Libertis , quos nominaverat, ita legavit: Funium Treba- tianum, qui est in regione Atellata : Item fundum Satrianum , qui est in regione Niphana, cum taberna dari volo : Quxsitum est, cum inter fundos, quos supra legavit, sit quidem fundus vocabulo Sa- triaiius, in regione tamen Niphana non sit: an ex causa fideicommissi libertis debeatur ? Respondit, si nullus esset Satrianus in regione Niphana, & de eo sensisse testatorem certum sit, qui alibi esset: non [idcirco] minus deberi, quia in regione designanda lapsus 6 esset. §. 3. Codicillis confirmatis ita cavit: Tiburtibus municipibus meis, amantijjimisque. Scitis balineum Julianum, junctum domui mere, ita ut publice sumptu heredum meorum est diligentia decem menfbus totius anni prrubeatur gratis .- Quxsitum est, en & sumptus refectionibus necessarios heredes prsstare debeant ? Respondit, fecundum ea, qux proponerentur, videri testatorem, super calefactionis & prxbitionis onus, de his quoque sensisse, qui ad quotidianam tutelam pertineant, quibus balinex aut instruuntur , aut denique inter solitas cessationum vices parari purgarique, ut habiles ad lavandum fierent, sint solitx. 36. Apud SCiEVOLAM lib. 18. Digestorum CLAUDIUS notat. ^Ec fideicommissa ab intestato data debentur ab eo 7, cujus de inofficioso testamento constitisset : quia crederetur quasi furiosus testamentum facere non potuisse: ideoque nec aliud quid pertinens ad suprema ejus judicia valet. Z 7 - SCrEVOLA lib. 18. Digestorum. QUmquis decedens Sejx matri fundum, qui proprius matris erat, legaverat, ab ea petierat, ut eundem, cum moreretur, Flavix Albinx conjugi fux restitueret: post mortem testatoris mater apud Magistratum professa est , nihil se adversus voluntatem filii fui (r. I. 34- §• 4-supr. delegat. 2. I. 8. infr. de condit, est demonflr. (2. 1. 14. infin.supr. h. t. §. 4. In fi. de legat. (3. Immo vide /. ult. infr. de optione. 1. 14. §. 2. infr. dealiment. (4. /. 114. §. 3. in sin. supr. de legat. 1. 1. 1. §. 17. infin. infr. ad SC.'Trebell. (;- l- 84 - supr. de legat. 2. (6. I. 33. in pr. infr. de condit, esi demonflr. (7. l> 13. Jnpr, de inojsic. testam. 977 De legatis & fideicommissis. IU. 978 salturam, paratum que se funium Flavia; Albino; traiere, si Jibi an- iiuabma proeliarentur reiituumnomine : sed neque posseilionem tradidit, neque annua bina accepit. Quadi tum est, an jure Fundum alii vendere postit ? Respondit, si de legati jure, fiddique commisti quxrerctur, secundum ea , qiue proponerentur , nec valuisse , quod matri suum legabatur: neque onus fideicommilli processisse, ii modo nihil pra-terea mater cepisset. §. i. Qui testamento heredem scripserat, Mwvio ducenta legavit, & stdei ejus'commisit, ut centum daret Glaucetyche : E:piii autem, quinquaginta : postea Maevius volente testatore, litcras emisit ad eas, secundum voluntatem testatoris restituturum: postea testator fe.it codicillos , quibus & hocprxcepit , ut pr-cter hos codicillos si quid aliud prolatum ejset, non valeas Quxsitum est, an Mivvius, qui ducenta accepit, qtiia mutavit voluntatem de ea epistola testator, a mulieribus conveniri ex causa fideicommitsi postit ? Respondit, secundum ea, qux proponuntur, frustra Mxvium conveniri, sive ducenta, live prx- dimn pro his accepit. §. 2. Sejam & Mxvium libertos suos sequis partibus heredes scripsit: Mxvio substituit Sempronium pupillum, sumn: deinde codicillbs per fideicommissum confirmavit, quibus ita cavit.: Lucius Titius Seja: heredi suae, quam pro parte dimiiiti institui, Salutem. Maevium Ubertum meum, quem in testamento pro parte dimidia heredem institui , ea:n partem hereditatis vete accipere. Cujus i in locum partemve ejus, Publium Sempronium dominum meum heredem.ejfe volo : & Mivio, ad quem hereditatis portionem noluit pervenire, eum hoc elogio fideicommissum reliquit: Mxvio Uberto meo de me nihil merito dari volo iagyv os vini vetusti centum quinquaginta. Quxlitum est , cum voluntas testatoris haec fuerit, ut omnimodo perveniat portio hereditatis ad Sempronium pupillum, an fideicommissum ex verhis fupraferiptis valere intelliga- tur: & a quo Sempronius petere possit, ct.uiad certam personam codicillos scripserit? Respondit, posse fideicommissum äMxvio peti. §. Z. Pater emancipato filio bona sua universa, exceptis duobus servis, non mortis causa donavit, & stipulatus est a filio iu hac verba : Qua: tibi mancipia, qv.xque prx-diu donationis z causa tradidi, ccjji, per te nonsieri dolo [i'rj malo, neque per eum, ad quem' ea res pertinebit, quo minus ea mancipia, quaeque ex his adgnatu erunt, cuquc pradia cum instrumento,cum ego volam,vel cum morieris,quaque eorum exstabimt, neque dolo mulo aut fraudefatlove tuo, ejusque,. ad quem ea res pertinebit, in rerum statura, aut in potestate este desis- sent: ji vivam, mihi, aut cui ego volam, reddantur, restituantur : stipulatus est Lucius Titius pater , spopondit Lucius Titius silius. Idem pater decedens epistolam fideicommissariam ad filium suum scripsit in hxc verba : Lucio TitiofiHosuo Salutem. Certus de tua pietate fidei tua; committo , uti des , praestes illi est isti certam pecuniam': est Lucrionetnservutn.meum liberum este volo. Quxfitum est, cum filius patris ncc bonorum posseffionem acceperit, nec ei heres exstiterit: an, ex epistola, bdeicommissa & libertatem prxstare debeat? Respondit, etsi neque hereditatem adisset, neque bonorum posseffionem perisset, & nihil ex hereditate poisideret: tamen nihil minus, & ex stipulatu 3 ab heredibus patris, & fideicommisso ab his, quorum interest , quasi debitorem conveniri posse, maxime post Constitutionem Divi Pii., qnx hoc induxit. §. 4. Nuptura, duobus filiis [ silis,] quos ex priore marito habebat, mandavit, ut viginti, qua: doti dabat,stipularentur in omnem casum, quo Jolvtpostet matrimonium : ut etiam alterutri ex his tota dos solvatur : contente matrimonio, uno ex filiis mortuo, uxor per epistolam petit a superstite filio, uti quandoque partem dimidiam iuntuxat dotis exigeret, est ea contentus 4 erit, alteram autem partem apud maritum ejus remanere concedat: Quxfitum est, postea in matrimonio muliere defuncta, an maritus, fi de tota dote coirvcnia- tur a filio, doli mali exceptiorlese tueri poslit, & an ultro-cx cau- ia fideicommiffi actio ei competat, ut de parte obligationis accepto ei teratur . Respondit, & exceptionem utilem fore , & ultro ex fideicommisso peti posse, f Idem quaerit, an de reliqua dimidia parte mandati actio utilis fit heredibus mulieris adversus filium • ^Eipondit, fecundum ea, qua proponerentur, maxime postliteras.ad filium scriptas , non fore utilem. Claudius: Quo- niam in his expressit, ut contentus ejset partis dimidia: dotis: quibus verbis fatis fideicommissum filio relinqui placuit. §. 4. Codicillis ita lcriplit: BaV.y.ai vxvrx tu. CrrsriTxyuitx xvfix sinat. _M»? (1. I. 3 • C. de bered, instit. (r. I. 87. §. 4. Jupr. de legat. s 3 ' l. z. C. de donat, qua:sub mod, (4. I. II. 6. 4. supr. h. t. T o m. I, 9 * J r ,«w f '« xcs-fj jyvsiu usrny. 7 SWTUxi%i>ta , uTtvx eX« ßov jrxpx xxt.- irnctcii' vagx rst S-sln xvtS ’lnXin M«?i fiu , 'ctx xvrtst xvopa- xvdoa.cs , x ylnondt os r öxoj rflf «dfi« , XTS'fiAü vxt xv Ttij Bnfioi/.xt' ura yxp r$ S-slui xuth ämru. Id est: Volo omnia , qua: infra ordinata sunt, firma este : Maximo domino meo denaria quinquies mille, qute accepi in depositum a patruo ejus Julio Maximo, ut ii viro facio vel adulto reddam cum usuris, qua sunt triginta millia , ei dari volo : ita enim patruo suo juravi. Quxfitum eit, an ad depositam pecuniam petendam sufficiant verba codicillorum, cum hanc solam, nec aliam ullam probationem habeant? Respondi, ex his, qua proponerentur, scilicet eum ; jusjurandum dedisse stiper hoc testator adlirmavit, credenda est scriptura. §. 6. Titia, honestiffima fosmina, cum negotiis silis opera Callimachi femper uteretur, qui ex testamento capere non poterat , testamento facto manu sua ita cavit: Ttrlx fitsSiwv, ai ßshoocxi -hstavai K xWty.xxy V-icSS y,X(iv rSxvxcrx /o.v:ix, id est, Titia testamentum condidi , jj volo dentur Callimacho mercedis gratia 6 denarium decem millia. Quxro, an hac pecunia, ex-caufa mercedis, ab heredibus Titia exigi postit-? Respondi, non idcirco , quod scriptum est, exigi posse in fraudem Legis relictum. 7 7. Ex his verbis testamenti, omnibus, quos qsiqfue manumisi, manumiseram , sive his tabulis , sive quibi/scunque aliis., filios filiasve suos omnes concedi volo: Quxfitum est, an his, quos vivus manumisisset, debeantur filii ? Respondit, his quoque, quos quasveante tetementum factum manumisisset, filios filiasve-ex-causa fideicommissi prastari oportere. 38 - IDEM [lib. 19. Digestorum.] JpAter filium heredem pradia alienare, seu pignori ponere prohibuerat, sed conservari liberis ex, justis nuptiis, est exteris cognatis, fidcicommiferat: filius pradia , qua pater obligata reliquerat, dimisso hereditario creditore nummis novi creditoris, ä priore in sequentem creditorem pignoris hypothecxve nomine transtulit. Quxlitum est, an pignus recte contractum esset? Respondit , secundum ea, qua proponerentur, recte contractum, f Idemqux- siit, cum filius pradia hereditaria, ut dimitteret hereditarios creditores , distraxisset: an emptores., qui fideicommissum ignoraverunt, bene emerint ? Respondi , fecundum ea, qua proponerentur, recte contractum, si non erat aliud in hereditate, unde debitum exsolvisset. §. 1. Duobus libertis Sticho & Erote heredibus institutis ita cavit: Fundunt Cornelianum de noulfne meorum exire veto: unus ex heredibus, Stichus ancillam Arefcnfam testamento liberam esse justit, eique partem suam fundi legavit: Quxro, an Eros, &catericonliberti Stichi, ex causa fideicommiffi, ejus fundi partem ab herede Stichi petere poffint ? Respondit, non contineri. §. 2. Filiam suam heredem scripserat, & ita caverat: Veto autem adificium de nemine meo exire: sed ad Vernus meos, quos hoc testamento nominavi, pertinere volo. Quasitum est, defuncta herede, & legatariis vernis, an ad unum libertum, qui remansit, totum fideicommissum pertineret ? Respondit, ad eum, qui ex vernis siiper- esset, fecundum ea , qua proponerentur, virilem partem pertinere. §. 3. Fundum a filio, quoad vixerit, vetuit venundari, donari, pignerari: & hac verba adjecit: Quodsi adversus voluntatem meam facere voluerit, fundum Titianum ait fiscum pertinere : ita enim fiet, ut fundus Titianus de nomine vestro nunquam exeat. Qlia- situm est, cum vivus filius eum fundum fecundum voluntatem patris retinuerit: an , defuncto eo, non ad heredes scriptos a filio, sed ad eos, qui de familia sunt, pertineat ? Respondit, hoc ex voluntate defuncti colligi posse, filium, quoad viveret, alienare, vel pignerare non posse : testamenti autem factionem & in eo Fundo ia extraneos etiam heredes habiturum. §. 4. Julius Agrippa primipilaris testamento suo cavit, ne ullo modo reliquias ejus est prxdium suburbanum, aut domum majorwn heres-cjuspigneraret, aut ullo modo alienaret; filia ejus heres scripta heredem reliquit filiam suam neptem primipilaris, quoe easdem res diu possedit, & decedens extraneos instituit heredes. Qurcsitum est, an ea prxdia extraneus heres haberet: an vero ad Juliam dominam , qua: habuit‘patruum majorem Julium Agrippam, pertinerent? Respondi, eum hoe nudum prxeeptum est : nihil proponi contra voluntatem defuncti factum, quominus ad heredes pertinerent. §. 5. Quindecim libertis, quos nominaverat, praediolum cum taberna legaverat, Sc (%. Nov. 48. «vi. (6. Fac. /. zj.supr.de probat. (7. Fac . JLov. 119. e. 3. («. 1 - I. C- debitor, vendit, pignoris. Q.qq adjece- 979 Dlgeftofum Lib. XXXII. 98o adjecerat h»c verba’: Sibique eos habere, possidere volo ea frre (f conditione , ne quis eorum partem suasu vendere, donareve, a. ‘ idve quid facere alii velit. Quodfi adversus ea quid facium erit, tussc eas portiones pradiutuve cum taberna adRempublicam Tusculanorum per- tsnere volo. Quidam ex his libertis vendiderunt partes suas duobus conlibertis suis ex eodem corpore: emptores autem defuncti Ga- Sejum extraneum heredem reliquerunt: Quaisitum esi:, partes, qux venierunt, utrum ad Gajum Sejum , an ad superstites collibertos suos, qui partes suas non vendiderunt, pertinerent? Respondit, secundum ea, qux proponerentur, ad Gajum Sejum pertinere. f idem quadiit, an partes vendite ad Rem publicam Tusculanorum pertinerent? Respondi, non pertinere. Claudius: quia non possidentis persona, qui nunc extraneus est, respicienda .est: sed emptorum, qui secundum voluntatem defuncta- exiliis fuerunt , quibus permiserat testatrix venundari, nec conditi« exstitit dati fideicommissi Tusculanis. §. 6. Fidei commisit ejus, cui duo millia legavit, in Iuec verba : A te, Petroni, peto, uti ea duo [insilia] solidarum reddas Collegio cujusdans templi: Quxfitum est, cum id collegium postea dissolutum fit, utrum legatum ad Petronium pertineat, an vero apud heredem remanere debeat? Respondit, Petronium jure petere : utique si per eum non stetit, parere defuncti voluntati. §. 7. Mater filios heredes scripserat, & adjecit: prtedia, qu.e n.l eos ex bonis meis perventura sunt , nulla ex causa abalienent,sed conservent successioni suus, deque ea re istvicem fibi caverent. Ex his verbis quaesitum est, an prxdia per fideicommissum relicta videantur? Respondit, nihil de fideicommisso proponi. §. 8- Ex parte dimidia heredi instituto, per praeceptionem fundum legavit, & ab eo ita petit: Peto, uti velisasohercdem tibi recipere in fundo Juliano ssseo , qttrsn hoc amplius te pnecipere jussi, Clo- diusss Ferunt nepotem meum, cognatum tuum. Quaesitum est , an pars fundi ex causa fideicommissi nepoti debeatur? Respondit, deberi. 39. IDEM [lib. eo. Digestorum.] pAmphilo liberto hoc amplius, quam codicillis reliqui, dari volo centum : scio 1 omnia, quas tibi, Pamphile, relinquo, adflios meos perventura: cuns affectionem tuum circa eos bene perspectum babeusn. Quxro, an verbis iuprascriptis Pamphili fidei commisit, ut post mortem filiis defuncti centum restituat? Respondit, secundum ea ; quae proponerentur, 11011 videri quidem , quantum ad verba testatoris pertinet, fideicommissum Pamphili, ut centum restitueret, sed cum sententiam defuncti ä liberto decipi satis inhumanum est , centum ei relictos, filiis testatoris deberi restitit; : quia in simili specie & Imperator noster D. Marcus hoc constituit. §. 1. Propositum est, non habentem liberos, ncc cognatos, in discrimine 2 vitx constitutum per infirmitatem , arcessitis amicis Gajo Sejo contubernali dixisse : quod vellet ei relinquere prtedia, qua: nominas- sct: eaqtie dicta in teflationesn Gajum Sejum redegisse, etiam ipso testatore interrogato, an ea dixisset, & responso ejus tali »:«>.:-», id est, maxime, inferto. Quxfitum est, an pnedia , qua: destinata essent, ex causa fideicommissi ad Gajum Sejum pertinerent? Respondit, super hoc nec dubitandum esse, quin fideicommissum valeat. §. 2. Duas filias sequis ex partibus heredes fecerat: alteri fundum prxlegavcrat, & ab ea petierat, ut sorori sua viginti duret; ab eadem filia petit, ut partem dimidiam fundi eidem sorori rcitstueret. Quantum est, an viginti prxilari [non] deberent? Respondi, non 3 esse prxstamla. 40. IDEM [lib. ei. Digestorum.] T)Ost emancipationem patris suscepta , n patruo ut legitimo herede petierat, ut partem hereditatis avunculo suo duret, (fi agros dtics: ad utrumque autem ut proximum cognatum sncceffio ejus pertinuit per bonorum polieilionem : Quxfitum est , cum in parte hereditatis fideicommissum non constiterit, quam suo jure per bonorum possessionem avunculus habiturus est: an nihilominus in parte agrorum consistat, ut Titius partes agrorum duas, id est, unam, quam luo jure per bonorum poiseilionem habeat, alteram vero partem ex causa fideicommiffi petere debeat ? Respondit, posse petere. f Idem quadiit, si ab eodem patruo fideicommissum aliis quoque dederit: utrum in solidum, an vero pro parte ab eo pra:standa lint? Respondit, in solidum 4 prxstari. §. 1. Sejam ex dodrante, Mxvium ex quadrante instituit heredes: fidei Sejx commisit in haec verba: A tepeto, tsueque fidei cosnsnitto, quidquid ex hereditate mea ad te pervenerit, restituas filio tuo retentis tibi hortis meis. Qus- siturn est, cum generali capite fideicommisisset, quisquis heresefet de onsnibus sit prasstaresst , qstod cuique legajfet, [ priestari fiersve jafijfet :] an cum dodrantem hereditatis restituerit, hortos in assem vindicare Seja debeat ? Respondit, etiam coheredis fidei commissum videri, ut quadrantem, quem in his hortis haberet Seja redderet. 41. IDEM [lib. 2L. Digestorum.] TJXorem & filium communem heredes instituit, & uxoris fidei commisit in hxc verba : Peto d te dosnina uxor, ne ex fussdo Titiano partem tibi vindices, cum scias, me universam emptionem ejus fundi fecisse : sed beneficio affectionis U pietatis , quum tibi debui, eundem emptiossesn , cstsn nummis meis cosnparassesn , teessm communicasse. Quxfitum est, an eum fundum insolidum filii esse voluerit? Respondit, cum, de quo quaereretur, perinde rationem in fundo haberi voluisse,ac si universus hereditarius esset: ut pro dimidia parte & uxor & filius agrum ut hereditarium habeant. §. 1. In testamento ita scriptum fuit, domstm means esisn horto appliciti libertis ssseis concedi volo. & alio capite : Fonunio liberto sneo ex dos/so snea, quam libertis dedi , ilicetum, in qsia habitabans, itesn cellarium jundlum eidem diatie, ab herede sneo concedi volo. Quxfitum est, an heres testatoris oneratus videatur iii praestando legato Fortu- uio, quamvis domus universa libertis fit praelegata? Respondit, 11011 esse oneratum. §. 2. Codicillis confirmatis ita cavit: Oissssi- bus asitesss libertis ssseis , elf quos vivus , (fi quos his codiciIsis sr.anu- sssiji, velpoftcasnanumisero , contubernales Juas , itesn filios, filias i ego : ssififi quos, qsiafve ad ssxoresss ssseant testamento pertinere volui, vel ei nosninatim ..gavs, legavero. Idem postea petit ab heredibus suis, sit regionesss Usssbriie , [ Tuficirc, ] Piccsio coheredes uxori fiae restituerent cstsn osssssibus, qsue ibi erunt, (fi snancipiis rsisticis vel urbanis, (fi actoribus, exceptis nttmumijsis. Quaefitum est, cum Eros & Stichus fervi in diem vite testatoris, in Umbria, in Piceno actum administraverint, sint autem Damm , quem testator vivus manumiserat , filii naturales, utrum eidem Damm ex verbis codicilli ab heredibus prmftandi suit; an vero ad Sejam uxorem ex verbis epistolae pertineant ? Respondit, ex codicillis ad patrem eos naturalem pietatis intuitu ; pertinere. §. 3. Felieiilimo & Felicistims, quibus libertatem dederat, fundum Gargilianum legavit cum casa : & alio capite, Titio filio , quem ex parte quarta luredemscripserat , praelegaverat in hmc verba : Titi fili, hoc as,-.piius de medio sumito legata snea , qua sssihi tam pater tuus Präsens , qsiasn Calisis Justus fruter patris reliquerunt. Quaefitum est, cum fundus Gargi- liainis testatrici 3 marito ejus, id est, a patre Titii lilii legatus fit, cui fundus ex causa fideicommissi debeatur : utrum Titio filio tantum, an Felieiilimo & Felicissima:, an tribus? Respondit, non die verisimile eam , qum nihil aliud Felieiilimo & Felicissima:, nisi lime , [qum] specialiter legavit, ad filium, cui & hereditatis sus partem reliquit, legatum generali 6 sermone transferre voluitle. §. 4. Testamento pueros ita legaverat: Psiblio Alasvio dominule sneo ab heredibus ssseis ditri volo psieros quissqste ex ssseis, dsmiaxat intra assssosfieptesss : post annos complures, quam fecit testamentum, moritur: Qu ditum est, cujus artatis Mxvio mancipia debeantur, utrumne, qum testamenti facti tempore intra septem annos fuerunt , an qum mortis tempore intra cani aetatem inveniantur? Respondit, eam videri aetatem designatam, qum esset, cum ä testatore relinquerentur. §. 5. Concubium inter extera his verbis legaverat: F.m.lusss i s Appia cusss villico suo , contubernali ejus , (f filiis, dari volo. Qurefitum est, an nepotes quoque villici, & contubernalis ejus testator ad concubinam pertinere voluit? Respondit, nihil proponi, curium deberentur. §. 6. Legaverat per fideicommissum Mxviis ita , (fi quidquid is: patria Gadibus pojfiieo: quxfitum est, an si quam suburbanam adjacentem possessionem haberet, haec quoque ex causa fideicoirmiiiii Mxviis debeatur ? Respondit , posse ad hanc quoque verborum significationem extendi. •f Item qiuditum est, calendarii, quod in patria sua, vel intra fines ejus defunctus exercuit, instrumenta in domo, quam in patria sua habebat, reliquit: an id quoque calendarium propter verba supra scripta Mxviis ex causa fideicommissi deberetur? Refpon- (1. Adde l. 67. in fin.supr. ile legat. 2. (r. I. 3. C. ad SC. Trete ii. ; 3. Fac. I. 25. i.ifr. de adisss. vel trunsferend. legat. gat. 2. (5. /. 102. infr. de condit, (fi demonftr. (Ü. V. /. 99 - !B (4. Im- ifin. issfr. h. 1.1. 80. infr. de reg. jur. 98 l De legatis & fideicommissis. III. 982 dit non deberi, f Item quxsitum est, an pecunia , qux iu arca j dumi Gadibus inventa eilet , vel ex diveriis nominibus exacta , &j ibi depolita, ex fideicommisso debeatur ? Respondit, supra responsum. §. 7. Testamento, quo filium & uxorem heredes institue- rl t filis per fideicommissum centum , cum in familia nuberet, legavit; & adjecit ita : Fi.Ici tua-, filici, committo, ut, cum in familia nubas, (fi quotiefeunque nubes, satiaris ex dote tua,quam dabis, f artem dimidiam stipulari fratrem tuum, N Sejam matrem tuam pro furtibus dimidiis darifibi,fi in matrimonio ejus, cui nubes, five divortio facio, priusquam dos tua reddatur, eave nomine satisfactum erit, morieris, nullo filio filiave ex eo relicto. Pater virginem filiam' nuptum collocavit,ejusque nomine dotem dedit: & post divortium eandem recepit, & abi in matrimonium cum dote dedit, & stipulatus est v eam [dotem] libi aut filix sus reddi: manente filia in matrimonio fecundo mortuus est eodem testamento relicto, eique heredes exstiterunt filius L uxor ; postea marito defuncto, puella, dole recepta impfst alii, prssentibns & consentientibus fratre 6c matre, qux-etiam dotem ejus auxit, & neuter eorum stipulati sunt dotem: mox matri fiiius & tilia heredes exstiteruntf; deinde in matrimonio filia deeestit, marito herede relicto. Qussitum est, cum puella non ex causa legati pecuniam in dotem ab heredibus patris acceperat, sed mortuo secando marito materfamilias facta dotem recuperaverat: an heres ejus ex causa fideicommissi fratri detiinctx teneatur in eam pecuniam , quam percipere posset, si dotem stipulatus esset? Respondit, secundum ea, qns proponerentur, non teneri. §. 8- [Ejus] heres vel legatarius rogatus est. ut quendan 1 adoptet, his verbis adjectis : fi a ias fecerit, exheres ejlo : vel, perdat legatum. Quxsitum est, fi non adoptaverit, an ei, qui adoptatus non est , actio qusdatn ex fideicommisso competat? Respondit, fideicommissum, quo quis rogatur, ut adoptet, ratum non elfe. §. 9. Agri plagam, ana e/l in regione illa, Maviis Publio (fi Gajotransscribi volo, pretio facto viri boni arbitratu, (fi bercdito.ti illato, dupla: eviclione expromissa reliquis heredibus : ita ut sub poena centum promittant, eam agri plagam partemve eius ad Sejam poße- rofve ejus non perventuram quaqua ratione. Quxsitum est, an legatum valeat, cum Publius emere velit, Gajus nolit? Respondit, eum, qui fideicommissum prxltari sibi velit, posse 2 partem dimidiam 3 ejus agri, qui legatus est , petere, quamvis alter persequi nolit, f Item quslitum est, cautio , qus interponi debeat secundum voluntatem , pro quota parte cuique heredum prxstanda fit? Respondit, pro ea portione, qus ex fideicommisso prsstatur. §. 10. Sorori legavit homines, quos nominavit testamento: ejusque fidei commifit, ut eadem mancipia filiis suis cum obierit, restitueret. Qussitum est, adgnata ex bis an defuncti filiis heredi- hus restituenda sint post mortem legataris , an remaneant ad heredes ejus? Respondit, [ea,] qux postea adgnata essent, verbis fi- deicommiffi non 4contineri. §. 11. Pater naturalis filis sus, ex testamento mariti ejus, fideicommitti debitor , cutn ea mulier alii nuberet, non mandatu mulieris dotem marito ejus dedit, & sibi reddi eam stipulatus est, si sine liberis filia moreretur : mulier filiam suscepit: Qussitum est, an fideicommissum ä patre exigere possit? Reipondit, fi nec ratam habuisset dotem datnm, superesse fideicenunissi petitionem, f Idem quxsiit, an , fi pater accepto facere stipulationem velit, mulieri persecutio fideicommissorum deneganda sit? Respondit, supra responsum : cumque patrem, de quoquxreretur, fi ita dedisset, ut mulier ratum haberet, posse condicere. §. 1;. Sejum maritum scripsit heredem , eique substituit Appiam alumnam , fideique heredis commisit, ut post mortem suam hereditatem eidem alumna rejlitueret: aut, fi quid ante eonti- gtstetsf alumna, tunc Valeriano fratris filiorestituerct eandem hereditatem. Quxsitum est, si Sejus vivus, quidquid ad eum ex hereditate pervenisset, alnmns restituisset, an fecundum voluntatem detiinctx id fecisse videretur : prssertim cum hxc eidem substituta esset? Respondit, si vivo 6 Sejo Appia decessuTet , non esse liberatum a fideicommisso Valeriano relicto. §. 13. Scxvola respondit: Cum heres scriptus rogatus esset, cum 7 volet, alii restituere hereditatem: interim non est compellendus ad fideicommissum. Claudius : Post mortem [enim] utique creditur datum- §. 14. Heredis scripti fidei conimilerat, ut Seja uxori universam restitueret hereditatem: & uxoris fidei commisit in hxc verba: A te , Seja, peto , ut quidquid mi te ex hereditate mea pervenerit , exceptis his , LJ* ] fuc tibisupru legavi, reliquum omne reddat, rejlituas JHeevia infanti dulcijfima : d qua , Seja fatis exigi veto , cum sciam, eam potius rem aucturam, quam detrimento futurum. Qussitum est, a« statim Mxvia fideicommissum a Seja petere postit ? Respondit, nihil proponi, «ur non postit. 8 4:. IDEM. [lib. 33- Digestorum.] 'JTtius heredes instituit, Sejam uxorem ex parte duodecima, Mx- viam ex reliquis partibus : L de monumento , quod sibi exstrui volebat, ita cavit: Corpus meum uxori mea volo tradi sepeliendum infundo ilio , (fi monumentum exstrui usque ai quadringentos aureos. Quxro, cum in duodecima parte non amplius , quam centum quinquaginta aurei ex bonis mariti ad uxorem perveniant, an hac scriptura ab ea sola monumentum sibi testator exstrui voluerit? Respondi, ab utraque herede monumentum pro hereditariis portionibus instruendum. 43. CELSUS [lib. 15. Digestorum.] QI filis pater dotem arbitratu tutorum dari jussisset: Tubero perinde hoc habendum axe, ac si viri boni arbitratu legatum sit. Labeo qusrit, quemadmodum apparet, quantam dotem cujufque filis boni viri arbitratu constitui oportet? ait, id non esse difficile ex dignitate 9 , ex facultatibus, ex numero liberorum testamentum facientis xstimare. 44. POMPONIUS [lib. 2. ad Sabinum.] CJI fundus legatus sit cum his , qua ibi erunt: qus ad tempus IS ibi sunt, non videntur legata. & ideo pecunis, quxfoeneran- di causa ibi fuerunt, non sunt legat*. 45. ULPIANUS [lib. 22. ad Sabinum.] UOc legatum , uxoris causa 11 parata, generale est, & continet A tam vestem , quam argentum , aurum, ornamentum, extera- que , qus uxoris gratia parantur, f Sed qus videantur uxoris causa parari} Sabinus-libris ad Vitellium ita scripsit: Quod in usu frequentistiine versatur , ut in legatis uxoris adjiciatur, quod ejus cateja parata Jint, hanc interpretationem obtinuit, quod magis uxoris [causa,] quam communis 12 promifcuiqiie uliis causa paratum foret, neque interelfe visum est, ante 13 ductam uxorem id paterfamilias paravisset, an postea : an etiam ex his rebus, quibus ipse uti soleret, uxori aliquid adlignavisletq dum id mulieris usibus proprie adtributum eifet. 46. PAULUS [lib. 2. ad Vitellium.] CA tamen adjectio legatum alias exiguius , alias plenius efficiat. Augetur, cum sic 14 scriptum est, quaque ejus causa parata sunt: id enim significat, fi quid prxter ea , qux dicta sunt, ejus causa paratum est. minuitur , detracta conjunctione : quia ex omnibus supra comprehensis ea solo definiuntur, qus ejus causa parata sunt. 47. ULPIANUS [lib. 22. ad Sabinum.] CI quid earum rerum ante 15 comparavit, quam uxorem duxit, ^ fi id ei, ut uteretur, tradi.-it: perinde est, quali postea paravisset. Ex eo autem legato ea pertinent ad uxorem , qus ejus causa empta, comparata, qusque retenta sunt: in quibus etiam, qus prioris uxoris, qusque filis , neptis, vel nurus fuerunt« continentur. §. 1. Inter emptum 1 (y (fi paratum quid.iuterest, quxritur? Et responsum est, in empto paratum inefic 17, in parato noncontinua emptum contineri; veiuti si quis , qus prioris uxoris causa emisset, posteriori uxori tradidisset, eas res eum posterioris uxoris causa paravisse, non emisse constat, ideoque quamvis maritus posterioris uxoris causa nihil emerit, tamen tradendo , qus prior habuerit, ejus cauta parata lunt : & ii ei adsi- gnata non sunt, legato cedunt, at qus prioris uxoris causa parata sunt, ita posteriori debentur, si ei adfignata sint: quia 11011 est ita de posteriore uxore cogitatum , cum compararentur. (1. I. il.supr. de condit, instit. (2. Immo vide l. 64. supr. de ctntrah.empt. (3. I. gi. §, r .supr. de legat. 1. (4. /. 14. §. 1. vers. Paulus respondit, in fin.supr. deusur. (9. v. /. 162. §.1. infr ieverb.Jign. (fi. I . 114. §. n. infin. Jupr. de legat. 1. (7. I . 11. »• supr. h. t. (8. \ ide tamen l. 7;. §. 1. infr. ad SC. Trebeli. (9. /. 60. 1. 69. §. 4 .supr. de jure dot. (l.o. I. 67. 1. 78. in fin. infr. h. t. (11. I. 47. infr. eod. I. 13. in pr. infr. de auro.. (12. I. IO. infr. d. t. (13. d. 1.47.1» pr. (14- d. Lio. vers. sed quod Quintus. (15. I. 45- in fin. supr. h. t. (16. I. 49. §. 3. infr. eoi. (17. Immo vide X/. 49. §• 3- w 0.9 q* 4 «- PAU- 985 ; Digestorum Lib. XXXII. _ 984 suis scribit, deberi & membranas, libris legatis: consequenter igitur extera quoque debebuntur, fi non adversatur voluntas tefta- torisi §. i. Si cui centum libri sint legati, centum volumina ei dabimus: non centum, qua quis ingenio suo metitus est , cui ad libri scripturam sufficerent; utputa, cum haberet Homerum totum in uno volumine, non quadraginta octo libros computamus - sed unum Homeri volumen pro libro accipiendum est. §. j. Si Homeri corpus sit legatum, & non sit plenum: quantaecunque partes hodie inveniantur, debentur. §. 3. Libris autem legatis, bibliothecas non contineri Sabinus scripsit. Idem & Cassius: ait enim , membranas, qux scriptx sint, contineri; deinde adjecit neque armaria,.neque scrinia, neque extera, in quibus libri condunturdeberi. tz. 4. Quod tamen Caslius de membranis puris scripsit, verum est. nam nec chartx purx [debentur] , libris lega- tis: ncc chartis 6 legatis libri debebuntur, nisi forte, & hic nos urserit voluntas : ut puta si quis forte chartas sic reliquerit: Chartas meas universas, qui nihil aliud, quam libros habebat, studiosus studioso; nemo enim dubitabit, libros deberi ? nam & in usu ple. rique libros chartus appellant, f Quid ergo, si quis chartas legaverit purast Membranx non continebuntur, neque exterx ad scribendum materix, sed nec coepti 7 scribi libri. §. 5. Unde non malequxritur ,.si libri legati sint,-an contineantur nondum perscripti ? Et non puto contineri: non magis quam vestis appellatio-, ne nondum detexta 8 continetur, sed perscripti libri nondum malleati vel ornati continebuntur: proinde & nondum conglutinati, vel emendati continebuntur: sed & membranx nondum consuti continebuntur: - . §. 6. Chartis legatis , neque papyrum ad chartas paratum, neque chartx nondum perfectx continebuntur. §. 7. Sed ii bibliothecam legaverit, utrum armarium solum, vel armaria [con- - tinebuutur] , an vero libri quoque contineantur, quxritur ? & eleganter Nerva ait, iutcreffe [id], quod testator senserit: nam & locum ligniticari bibliothecam ; eo alias armarium, [sicuti dicimus, eboream bibliothc' am emit'] alias libros [sicuti dicimus, bibliothecam emijse].. f Quod igitur scribit Sabinus,-libros bibliothecam non sequi, non per omnia verum est: nam interdum armaria quoque debentur, qux plerique bibliothecas appellant. Plane si mihi proponas adhxrentia este membro armaria, vel adfixa : line dubio non debebuntur, cum xdificii portio sint. §. 8- Quod in bibliotheca tractavimus, idem Pomponius libro VI. ex Sabino in dadyliotheca legata.tractat: & ait, annulos quoque contineri, non solum thecam, qux annulorum causa parata sit. hoc autem ex eo conjectat, quod ita proponitur quis legalse : Dactyliothecam meam , L fortassis quis dicet, nec lignorum : non enim lignorum gratia hac testator habuit. Sed & titiones, & alia ligna cocta ne fumum faciant, utrum ligno an carboni, an suo generi adnumerabimns ? Et magis est, ut proprium genus habeatur. §. 8. Sulphurata 3 quoque de ligno xque eandem habebunt definitionem. §. 9. Ad faces 4 quoque parata, non erunt lignorum appellatione comprehensa : nisi hxc fuit voluntas. §. qii: De pinu 5 autem integri strobyli, ligni appellatione continebuntur. 56 PAULUS [lib. 4. ad Sabinum.] DAli 6 & perticae in numero materia redigendi fnnt: & ideo lignorum appellatione non continentur. 57. POMPONIUS [lib- 30. ad Sabinum.] CErvius respondit, cui omnis materia 7; legata fit,, ei nec arcam , nec armarium legatum esse. 58. ULPIANUS [lib. 4. Disputationum.] QUm uxori sux quis e a,-qua ejus cau ?i parata sunt, legasset, dein vivus purpuras comparasset in provincia , necdum tamen advexisset: Rescriptum est, ad mulierem purpuras pertinere. 59 - JULIANUS [lib. 34; Digestorum.] QUi chirographum 8 legat, non tantum de tabulis cogitat, sed etiam de actionibus, quarum probatio tabulis conticetur: appellatione enim chirographi uti nos pro ipsis actionibus, palam est: cum venditis chirographis intelligimus nomen venisse: quin etiam si nomen 9 quis legaverit, id, quod in actionibus est, legatum intelligitur. 60. ALFENUS [lib. 2. Digestorum ä Paulo epitomatorum.] QUm quxreretur, agni 10 legati quatenus viderentur? quidam ajebant, agnum duntaxat fex mensium, sed verius est, eos legatos esse , qui minores anniculi essent. §. 1. Servis &1 ancillis urbanis legatis, agasonem, mulionem, legato non contineri respondi: eos enim solos [in] eo numero haberi, quos paterfamilias circum 11 se ipse sui cultus causa haberet. §. 2. Lana, lino, fur- para uxori legatis, qua ejus causa parata essent, cum multam lanam & omnis generis reliquisset, quxrebatur, an omnis deberetur? Respondit, fi nihil ex ea destinasset ad usum uxoris, sed omnis commixta esset, non dissimilem esse deliberationem , cum penus legata esset, & multas res, qux penus essent, reliquisset, ex quibus paterfamilias vendere solitus 12 esset: nam si vinadissudisset, habiturus usioni ipse, & heres ejus , tamen omne in penu existi- De legatis & fideicommissis. III. 986 (i. I. 167. infin. infr.de verb.sign. (2. d. I. 167. (3. d.l. 167. (4. d.l. 167. (5. d.l. 167. (6. /. 168. infir, de verbfjign. (7. 1.88. §.l .insr.b.t. (8. /. 44. §. 5. I. 84. §. ■j.fupr de legat. 1. I- 3 - 8-1. ir.fr. de liberat . legat. I. 18. §. 2. /.28. infr. di mort.caus. donat. (s). I. %. infr. de verb.sign. (10. /.65. infin. insr.b.t. (u. /.99, in pr. infr. eod. l.ll. infr. de supsiieci. legat. L 166 .inpy. mari : sed cum probaretur; eum, qui testamentum fecisset, par" tem penus vendere solitum esse, constitutum est, ut ex eo, quod ad anuum opus esset, heredes legatario darent. Sic mihi placet & 111 lana fieri: ut ex ea, quod ad usum annuum mulieri satis esset, [eaj tumeret, non enim deducto eo, quod ad viri usum opus esset, reliquum uxori legatum esset: sed quod uxoris causa paratum eilet. §.3. Prtediis legatis , qua; eorum pradior um colendorum causa empta, parataque essent , neque topiarium* neque saltuarium legatum videri ait: (topiarium enim ornandi, saltuarium autem tl ir I1 'T & custodiendi fundi magis, quam colendi, paratum esse.) asinum machinarium legatum videri: item oves 14;, quae stercorandi fundi causa pararentur : item opilionem , si ejus generis oves curaret. 6i. IDEM [lib. 8. Digestorum ä Pa*lo epitomatorum.] JsExtoribus omnibus, quisni essent, ■ cum moreretur, legatis: qtix- litumest, an & is-, quem postea ex his ostiarium fecisset, legato contineretur ? Respondit , contineri : non enim ad aliud artificium , sed ad alium usum tranfductum esse. 62. JULIANUS [lib. fing. de Ambiguitat.]' L)Ll duos mulos habebat, ita legavit: mulos duos , qui mei erunt, cum moriar , [A’c/o] heres dato. Idem nullos' mulos ; sed duas mulas reliquerat. Respondit Servius , deberi legatum : quia mulorum appellatione etiam inulx continentur: quemadmodum appellatione fervorum etiam 15 fervx plerumque continentur. Id autem eo veniet, quod ¥ 'semper sexus masculinus fetiam] femininum [sexum] continet. 63. IDEM [lib. 1. ad Urscium Ferocem.] JN repetundis legatis hxc verba , qux adjici solent, item dare damnas eßo : & ad conditiones, & ad dies lega torum-easdem re-, petendas-referri , Sabinus respondit.- 64. AFRICANUS'[lib. 6. Quxstionum.] QUi filium & nepotem heredem instituerat, certa prxdia, qux. '—que in his mortis tempore sua essent, nepoti per fideicommissum dederat, excepto calendario : mortis tempore in ea arca, in qua instrumenta & cautiones debitorum erant, pecunia numerata inventa est. Plerifque videbatur , vix vero simile esse , ut testator de pecunia numerata sensisset. Ego autem illud dignum animadversione existimabam, cum quis calendarium 16 prxstari alicui voluerit , utrumne nomina duntaxat debitorum prxstari voluisse intelligendus est, an vero etiam pecuniam , si qua ab his exacta , eidem tamen calendario destinata fuerit? Et magis puto: quemadmodum si exactx pecunix , & rursus collocatx essent, permutatio nominum non perimeret, vel minneret fideicommissum : itaipfx quoque pecunix, si adhuc calendario, id est, nominibus faciendis, destinatx essent, eidem fideicommisso cedere debeant. Quin etiam illini quoque [putem] defendi posse : ut non modo ä debitoribus- exactx pecunix , sed quacunque de causa redactx , eidem tameii - rationi [fuerint] destinatx, fideicommisso-cedant. 65. MARCIANUS [lib. 7. Institutionum.]. y Egatis servis, exceptis negotiatoribus, Labeo scripsit, eos legato exceptos videri, qui prxpoiiti essent negotii exercendi causa ; veluti qui ad emendum , locandum, conducendum prxpositi es- lent: cubicularios autem , vel obsonatores, vel eos, qui pileato-- ribus prxpositi fu ut, non videri negotiationis appellatione contineri. - & puto veram esse Labeonis sententiam. §. 1. Si ex officio quis ad artificium transierit, quidam recte putant, legatum extingni 17: quia officium artificio mutatur. Non idem e contrario, cum lecticarius cocus postea factus est. §. 2. Si unus servus plura artificia sciat; & alii coci legati fuerunt, alii textores, alii lecticarii: ei cedere servum dicendum est, cui legati sunt, in quo artificio plerumque versabatur. §. 3. Ornatricibus legatis, Celsus scripsit, eas* qua duos tantum menses apud magistrum fuerunt, -legato non cedere: alii & has cedere; ne necesse sitnullam cedere, cum omnes adhuc discere possint; L * omne artificium incrementum recipit, quod magis obtinere debet : quia humanx natura con- ir.fr . de verb.sign. • (12. /. 4. §'.2 '.infr. 'de penu legat. (13. /. 16. §. I. fupr. de usu & habitatione. I. 12. §. 4. infr. de injlrutlo vel inflrumento legat. (14.: /. 9- infr.d.t. deinsirutl. (15. I . 8 l.iu pr. infr. h. t. I. 101. §./». I. 195. in pr. infr. de verb.sign. (16. I. 34. tz. 1 .fupr. h. t. /. 88. in pr. fupr. de legat. 2. (17. /. 12. in sin. fupr. quib. mod. ufttsfr. adde/. 65. in pr. fupr. delegat. 2. Q.q.q.Z gruum 987 Dfoestorum Iib. XXXII. 988 griiuin est. §. 4. Pecoribus legatis, Cassius scripsit, quadrupedes contineri, qux gregarim pascuntur. & sues 1 autem pecorum appellatione continentur: quia & hi gregatim pascuntur, sic denique & Homerus in Odyssea ait: Antis tov yt avtrtrt rry.rju.isrt , at üi \iaovrat H«f’ Ko'faxoj surf?! 1 irr! rt xpnrn 'Ap&ün/i. id est : Invenies hunc ajjidcntcm suibus, qua pascuntur Juxta Coracis saxum , juxtaque fontem Arethusam. §. 5. Jumentis 2 legatis, boves non continentur: nec contra. §. 6. Equis [autem] legatis , & equx continentur. §. 7. Ovibus % legatis, agni 4 11011 continentur : quamdiir autem agnorum loco sunt, ex usu cujusque loci sumendum est: nam in quibusdam locis ovium numero esse videntur , cum ad tonsuram venerint. 66. PAULUS [lib. 3. Sententiarum.] A J r ibus .legatis , anseres, phasiani, & gallinx, & aviaria debebuntur : phasianarii autem & pastores anserum non continentur , nili id testator expressit. 67. MARCIANUS [lib. 7. Institutionum.] CAUi saltum astivum legavit, & hoc amplius etiam eas res [lesrave- rit] , qtuc ibi estesolent, non videtur de illis pecoribus leniisse, qua hieme in hibernis , aut astate in a stivis esse solent: sed de illis [ sensit ] , qua perpetuo ; ibi sunt. 68. ULPIANUS [lib. 1. Responsorum.] [TUliano respondit] , Testatorem , adjiciendo praidium Sejanum cJ omne , eam quoque partem fundi suprascripti quasi ad se pertinentem videri6 per hdeicommiisum reliquisse, quam ex causa pignoris nactus elt, salvo scilicet jure debitoris. §. 1. Ex his verbis , curate agros attendere, est ita fiet, ut filius meus filios vestros vobis condonet, fideicomirissum peti non posse. §. r. Servos communes a Seja ita relictos , fi mei erunt , cum moriar , non deberi: si 7 modo hoc sensit testatrix , ut ita deberentur, si in solidum ejus fuissent. §. 3. Pradiis cum kis enthecis , qua in eafojfefiione sunt, relictis, mancipia quoque pradiorum , cum illic testamenti facti tempore fuerunt, cedent: sed & qua postea accesserunt, si modo hoc testator manifeste expressit. 69. MARCELLUS [lib. sing. Responsorum.] ^On aliter a significatione verborum recedi oportet, quam cum manifestum est, aliud sensisse testatorem. §. 1. Titius codicillis suis ita cavit: Publio Maevio omnes juvenes, quos in ministerio habeo, dari volo : Quxro , äqua a täte juvenes , & in quam intel- ligi debeant? Marcellus respondit, quos verbis, qua.proponerentur , demonstrare voluerit testator , ad notionem 8 ejus , qui de care cogniturus esset, pertinere: * non enim in causa testamentorum ad definitionem utique descendendum est , cum plerumque abu- five loquantur , nec propriis nominibus ac vocabulissemper utantur : ceterum existimari posset juvenis is, qui adolescentis excessit xta- tem, quoad incipiat inter seniores numerari. 70. ULPIANUS [lib. 22. ad Sabinum.] CI cui lana legetur, id legatum videtur, quod tinctum non 9 est, ^ sed üurodvU , id est , sponte sua natum. §. I. Sive autem facta est, sive infecta, lana: appellatione continetur. §. 2. Quxsi- tumest, utrum lanx appellatione ea sola contineatur, qux neta non est: an &ea, qux neta est , utputa stamen & subtemen? Et Sabinus & netam contineri putat: cujus sententia utimur. §. 3. Lanx appellationem eatenus extendi placet, quoad ad telam pervenisset. §. 4. Et sciendum succidam quoque contineri, & lotam, si modo tincta non sit. §. 5. Lanx appellatione tomentum non continebitur. §. 6. Sed nec ea lana, ex qua quis quasi vestimentum fecerit valetudinis vel deliciarum gratia, continebitur. §. 7. Ne ea quidem, qux fomentationis gratia parata sunt, vel medicinx, lanarum appellatione continentur. §. 8- Sed & pelles lanatx contineantur? & hoc lanx cedere, manifestum est. §. 9. Lana legata , etiam leporinam lanam, & anserinam , & caprinam credo contineri, & de ligno, quam IfidtjuXov (id est, lanam li- (l. I. 2. §. ult. supr, ad leg. Aquil. §. I. Inst. de leg. Aquil. (2. I. 38. §. 6.supr. deaedit. ediil. (3. I. 81. §. pen. est ult. insr. h. t. (4. I. 60. inpr,supr. cod. (9. Z. 44.supr.eod. (6. Immo vide Z. 73. §. 2. Z. 101. in pr. infr. eod. (7. Z. 2. inpr.supr. decondit, inftit. (*. Z. 7. C. de fideicam. (9. §. 12. infr. h. I. immo vide Z. 32. §. 6. infr. deauro. (10. Inpr.supr. h. Z. (xi. arg. I. 9. C. depignorat. gneamj appellant. §. 10. Linum autem, lana legata, utique non continebitur. §. 11. Lino autem legato, tam factum, quam infectum continebitur, quodque netum, quodque in tela est, quod est nondum detextum. Ergo aliud in lino, quam in lana est. Et quidem si tinctum linum sit, credo , lino continebitur. §. 12. Versicoloribus, videndum est. & constabat apud veteres lana: 10 appellatione versicoloria non contineri: sed ea omnia videri legata , qux tincta sunt & neta , qux neque detexta , neque contexta sunt. Proinde quxritur, an purpura appellatione versicolorum contineatur ? & ego arbitror , ea , qux tincta non sunt versicoloribus non adnumerari : & ideo neque album , neque naturaliter nigrum contineri, nec alterius coloris naturalis, purpuram autem & coccum, quoniam nihil nativi coloris sunt, contineri arbitror; nisi aliud sensit testator. §. 13. Purpura autem appellatione omnis generis purpuram contineri puto : sed coccum non continebitur : fucinum, & ianthinum continebitur. ~ Purpurx appellatione etiam subtemen factum contineri, nemo dubitat: lana cingendx purpurx [causa] destinata 11011 continebitur. 71. IDEM [lib. io. ad Sabinum.] QUm fiuc ancillx sive servi in testamento scribuntur, hi designari videntur , quos patersamilias suorum numero habuit. 72. PAULUS [lib. 4. ad Sabinum.] UAdeinin omnibus rebus, quas suas quis legaverit, dicenda sunt. 73. ULPIANUS [lib. 20. ad Sabinum.] §Uos autem servos vel ancillas eos accipimus, qui sunt pleno jure testantis: inter quos fructuarii non continebuntur. §. 1. Sed qui bona fide testatori serviunt, suorum appellatione magis est, ut contineantur : fi modo tuorum appellatione eos, quos suorum numero habuit, voluit contineri. §. 2. Eos vero, quos quis pignori hypothecxve de.lit, sine dubio inter suos n legasse videbitur debitor: creditor 12 nequaquam. §. 3. Proinde li epis servos habuit proprios , sed quorum operas locabat, vel pistorias, vel histrionicas , vel alias similes : an fervorum appellatione etiam hos legasse videatur? Quod & pnesumi oportet: nili contraria voluntas testatoris appareat. §. 4. Eum, qui venalitiariam [vitam] exercebat, puto/Korni« numero non facile contineri velle ejusmodi mancipia : nisi evidens voluntas fuit etiam de his sentientis, nam quos quis ideo comparavit, ut illico distraheret, mercis 13 magis loco, quam suorum habuisse credendus est. §. 9. Vicarios autem servorum sucrum numero non contineri, Pomponius libro quinto scribit. 74- POMPONIUS [lib. 6. ad Sabinum.] CI quis suoi servos legavit, communes 14 quoque continentur, L in quibus ususfructus 19 alienus fuit. 75. ULPIANUS [lib. 20 ad Sabinum.] Ummis 16 indistincte legatis, hoc receptum est, ut exiguis- res i T legati videantur: si neque ex consuetudine patrisiami- lix , neque ex regionis, unde fuit, neque ex contextu [testamenti pollit apparere.] 76. IDEM [lib. 2. ad Edictum.] sfllartis 18 legatis, nemo dicet scriptas, & libros jam factos, legato cedere, f Hoc idem & in tabulis est. 77. JAVOLENUS [lib. 1. ex Plautio.] QUm in substitutione legata repetuntur, libertates 19 etiam con- tiuentur. 78. PAULUS [lib. 2. ad Vitellium.] Q Uxsitum 20 est, Stichum servum ex eo fundo ante annum mor- -tis testatoris abductum , L disciplinx traditum, postea in eum fundum non reversum : an deberetur ? Responsum est, fi studendi causa misillet, non quo de fundo eum aliorsum transferret, deberi. §. I. Mavi fili, quod jam tibi maximampartem facultatum dederim, contentus ejse debes fundo Semproniano cumsuis inhabitantibus, id est, familia, & qua: ibi erunt. Quxsitum est de nominibus debitorum , L nummis. Eadem epistolam talem emisit: Argentum omne , supelleclilem , quodcunque habeo , tibi dono , aä. (12. Z. 9. in sin. infr. de supeü. legat. (13. Vide tamen Z. 307. infr. tle .verb.fign. (14. Fac. Z. 239. in sin. infr. d. t. (15. Z. 25. in pr. infr. d. t. (16. Z. 90. in fin.supr. de legat. 1. (17- arg. I. 39. §. 6 .supr. d. t. (ig. Z. 52. §. 4 .supr. h. t. (19. Z. 80. infr. de verb.fign. (20. Z. 20. §. 6. infr. de inftrucl. vel instrui». & 989 De legatis & fideicommistis. III, {r quidquid in pr*dio Semproniano habeo ; an supellex, qua: in aliis prxdiis vel domibus esset, ad Mxvium pertineret: & an fervi, quos ex eo fundo aliis legavit ? Responsum est, nomina i & nummos non videri deberi; nili manifeste de his quoque legandis voluntas defunctae adprobaretur: servos ex iisdem fundis datos , de- minuifle filii legatum : de argento & supellectili, quae alibi esset, eum, cujus notio est, xstim.iturum; ut id obtineat, quod testatori placuisse ä legatario adprobabitur. §. 2. Praedia quidam reliquit, adjectis [his] verbis, uti a me pose fa sunt, U qti.tcunqueibi enmt , cum moriar. Quxsitum est de mancipiis i, quae in his prxdiis morata fuerunt, vel operis rustici causa , vel alterius officii exterisque rebus, quae ibi fuerunt in diem mortis: an ad legatarium pertinerent ? Respondit, ea omnia, de quibus quaereretur , legata videri. §. 3. Peto, ut fundum meum Capanianum Genefi.e alumine mere discribatis ducentorum aureorum , ita uti 3 cfl : Quaeritur, an fundo & reliqua colonorum, & mancipia, si qua mortis tempore in eo fuerunt, debeantur ? Respondit, reliqua quidem colonorum non legata, extera vero videri [illis] verbis, ita uti est, data. §. 4. Illud fortasse quxsiturus sit aliquis, cur argenti appellatione etiam4 factum argentum comprehenderetur : cum, si marmor legatum esset, nihil prxter rudem materiam demonstratum videri posset ? cujus hxc ratio traditur : quippe ea , qux talis naturx sint, ut saepius in sua redigi possint initia , ea materia: potentia victa, nunquam vires ejus effugiant. §. ;. Coccum 5, quod proprio nomine appellatur, quin ‘versicoloribus cederet, nemo dubitavit. Quin minus porro coracinum , aut isginum, aut melinum suo nomine, quamr;ocriun purpurave designatur ? §. 6. Cum vir ita legasset, qua uxoris causa parata sunt, eide , lego: [ego] apud Praetorem fideicommissarium petebam etiam res xstimatas, quarum pretium in dotem erant; nec obtinui; quasi testator non sensisset de his rebus: atquin si in usum ejus daex sint, nihil inter- est, ab ipsa, an ab alio comparatx sunt, postea apud Aburnium Valentem inveni ita relatum: mulier res xstimatas in dotem dederat, ac deinde maritus ei legaverat his verbis, qua ejus causa comparata emptaque esent: dixit, emptorum paraiorumque appellatione non contineri ea, qux in dotem data essent; nisi si maritus eas res, pofteaquam ipsius factx essent, in uxoris usum convertisset. §. 7. Rebus, qux in fundo sunt, legatis accedunt etiam ea, qux tunc non sunt, si esse solent: nec, qux casu 6 ibi fuerunt, legata existimantur. 79. CELSUS [lib. 9. Digestorum.] jgl chorus aut familia legetur, perinde est, quasi singuli homines legati sint. §. 1. His verbis, qme ibi mobilia mea erunt, do, lego, nummos ibi repositos, ut mutui darentur , non esse legatos Proculus ait: at eos, quos prxsidii causa repositos habet, (ut quidam bellis civilibus factitassent) eos legato contineri: & audisse le rusticos senes ita dicentes, pecuniam fine peculio fragilem ese} peculium appellantes, quod prxsidii causa seponeretur. §.'2. Area legata, si inxdificata medio tempore fuerat i ac rursus area sit, quamquam tunc peti non 7 poterat, nunc 8 tamen debetur. §. 3. Vei ■unr quoque legatus, si interim manumittatur, & postea servus factus sit, postea peti potest. 9 80. IDEM [lib. 35. Digestorum.] QOnjunctim heredes institui, auk conjunctim legari, hoc est: totam hereditatem & tota legata singulis data esse , partes autem concursu fieri. 81. MODESTINUS [lib. 9. Differentiarum.] £Ervis 10 legatis, etiam ancillas quidam deberi recte putant: quasi commune nomen utrum que sexum contineat. Ancillis vero legatis, masculos 11 non deberi, nemo dubitat, f Sed pueris legatis, etiam puelix 12 debentur. Idnonxque, in puellis pueros contineri, dicendum est. §: 1. ßlulieribus vero legatis , (1. I. %&. in pr.Jupr.de egat. 2. (2. /. 32. §. 2. in fin.supr. d.t. (3- 1 . 101. inßn. infr. h. 1 . 1 . 27. §. pen. infr. dc instruB. vel inßrum. legat. (4. I. 19. in pr. iv.fr. de auro. (;. I. 70. H- ja. in f.n.supr. b. t. (6. 1 . 86. infin.supr. eod. (7. Immo vide /. 98. §. ult. infr. desolution. (8- l. 36. inpr.supr. de usufr. (9. Obst. I. 27. in fin. infr. de adim. vel transfer, legat. (10. 'l. 62. in fin.supr. h. t. (/1. 1 . 45. inpr.supr. de legat. 2. (12. arg. I. ihp,. in fin. infr. de verb. fign. (13. arg. I. 25. §. 9. infr. de auro. I. 13. in pr. infr. de verb. Jign. (14. 1 . 89. inpr. infr. d. t. (15. /. 65. infin.supr. h. t. (16. 990 etiam 13 virgines debentur: sicuti viris legatis, etiam pueros deberi respondetur. §. 2. Pecudibus autem legatis , & boves, & extera jumenta continentur. §. 3. Afnweufa autem legato, etiam boves 14 contineri convenit, non etiam greges ovium & caprarum. §.4. Ovibus iq legatis, neque agnos, neque arietes contineri quidam recte existimant. §. ;. Ovium vero grege legato , & arietes & agnos deberi nemo dubitat. _ 82. IDEM [lib. 9. Regularum.] j^jErvus, qui in fundo morari solitus erat, si fugerit 16, licet post mortem testatoris apprehendatur , fundo legato , ut inftrucius eft , etiam ipse legato cedit. 83. IDEM [lib. 10. Responsorum.] ( )Uod his verbis relictum est, quidquid ex hereditate bonifve meis ad te pervenerit, cum morieris , restituas , fructus 17 T quos heres vivus percepit, item qux fructuum vice sunt, non IS venire placuisse : nec enim quicquam proponi, ex quo de his quoque restituendis testatricem rogasse, probari potest. §. 1. Idem testator, qui libertis fideicommissum relinquebat, substitutione inter eos facta expressit, ut pojl mortem extremi ad posteros eorum pertineret : Quxro, cum nemo alius fit , nisi libertus ejus, qui extremo mortuus est, an is ad fideicommissum admitti debeat ? Respondit: Posterorum appellatione liberos tantummodo , non etiam libertos eorum , quibus fideicommissum relictum est, fideicommissi) contineri, nequaquam incertum est. 84. JAVOLENUS [lib. 2. ex Cassio.] QUi, qiqe Rom.i 19 esent, legata sunt, ei etiam, qux custodix causa in horreis extra urbem reposita sunt, debentur. 85. POMPONIUS [lib. 2. ad Quintum Mucium.] J^Uper constitutum est a Principe, ut & non adjecto hoc , meum , si quis corpus alieni legat, & ita sentiat, ut ita demum prx- stetur, si suum sit: ita valere legatum , ut appareat, magis sententiam legantis, non hoc verbum, meum, respiciendum esse. & ideo elegans est illa distinctio, ut " quotiens certum corpus legatur, ad prxsens tempus adjectum hoc verbum , meum , non faciat conditionem : fi vero incertum corpus legetur, (veluti ita, vina mea, vestem meam ) videatur pro conditione hoc verbum esse, mea, ut ea demum , qux illius sunt, videantur legata: quod non puto fortiter posse defendi, sed potius & hic vestem , vel vinum , quod suorum 20 numero habuerit, hoc legatum esse, sic enim responsum est , etiam quod coacuerit 21, vinum legato cedere, si id vini numero testator habuisset, f Plane in mortis tempore collatum hunc sermonem, vestem, qua mea erit, sine dubio pro conditione accipiendum puto : sed & Stichum 22 , qui meus erit, puto pro conditione accipiendum; nec Interesse , utrum ita, qui meus erit, an ita , fi meus erit: utrobique conditionem (eam) esse. Labeo tamen scribit, etiam in futurum tempus collatum hunc sermonem , qui meus erit , pro demonstratione accipiendum. Sed alio- jure utimur. 86. PROCULUS [lib. Epistolarum.] CI ita legatum est, domum, quaque mea ibi erunt , cum moriar: nummos ad diem exactos ä debitoribus, ut aliis nominibus collocarentur, non puto legatos esse. Et Labeonis distinctionem valde probo : qui scripsit, nec quod casu abesset, minus esse legatum ; nec quod casu 23 ibi sit, magis esse legatum. 87. PAULUS [lib. 4. ad Legem Juliam & Papiam.] ÜT fideicommissum, & mortis causa donatio appellatione legati continentur. 24 88. IDEM [lib. ;. ad Legem Juliam & Papiam.] T Ana legata, vestem , qux ex ea facta sit, deberi 25 non placet. §. I. Sed & materia 26 legata, navis, armariumve ex ea factum , non vindicetur. §. 2. Ssavc autem legata dissoluta 27; /. 84- §- 1 o.supr. de legat. I. (17. /. 57 - in P r - in f r - «d AC. Trcbell. (18. Immo vide/. 3. §.i.supr. de ttstr. I. 3:. infr. ad SC. Trebell. (19. /. 4. §. 4. infr. de pena legat. (20. /. 7.1 -Jupr. h. t. (21. I. 9. §. 2. infr. de tritico. (22. I. z.fupr. de condit, instit. I. 6 .fupr. de legat. 1. (23. /. 78. 2« fin.supr. h. t. adde /. 44 Jupr. eod. (24. §. I. Inst. de donat. (25. Obit. /. 44. §■ z.fupr. de legat. I. (26. /. 57. supr. h. t. (27. /. 10. §. y.supr. quib. mod. ujusfr. I. 8Z. §. 5. infr. de verb. oblig. I. 98- §. ult. circa tned. infr. desolution. neque 99i Digestorum 1 jb. XXXII. 992 neque materia , neque navis debetur. §. 3- Masu autem legata, scyphi.i ex ea facti, exigi possunt. 89. IDEM [lib. 6. ad Legem Juliam & Papiam.] TJE.3 conjuncti videntur , non etiam verbis , cum duobus-sepa- ratim eadem res legatur. Item verbis , non etiam re, Titio pfi Sejo fi-ndum aquis fartibus do , lego: quoniam lemper partes hslbent legatarii. Prxfertur igitur omnimodo exteris , qui ßf re pj verbis conjunctus est. Quod sire tantum conjunctus Jit , constat non esse potiorem. Si vero verbis quidem conjunclus Jit, re autem .non-: quxstionis est, an conjunctus potior fit ? :& magis est, ut- [&] ipse prxferatur. 90. IDEM [lib. 7. ad Legem Juliam & Papiam.] JCTOminatim 4 legatum accipiendum est, quod a quo legatum sit, intclligitur: liefet 'nomen pronunciatum non sit. 91. PAPINIAN.US [lib. 7. Responsorum.] ■pRxdiisper prxeeptionem filix datis cum reliquis nilorum & eolo- siorum, ea reliqua videntur legata, qux de reditu prxdiorum in eadem causa manserunt: alio.quin pecuniam a colonis exactam , & in calendarium in eadem regione versam, reliquis non contineri, n^que colonorum, neque actorum , facile constabit, tametsi nominarim actores ad filiam pertinere voluit. §. 1. Ex bis verbis, Lucio Titio f radia mea illa cum Prastorio,sicut 5 ä me in diem mortis mea: pojfcjfa Jiint, do, instrumentum rusticum, & omnia , quas ibi fuerunt, quo domus fuisset instructior , deberi convenit: colonorum reliqua non debentur. 2. Pater filio tabernam purpurariam cum servis institoribus . Appellatione domus infulam quoque injunctam domui videri., si uno pretio cum dornn fuisset com parata , & utriusque pensiones similiter accepto latas rationibus ostenderetur. 92. PAULUS [lib. iz. Responsorum.] Cl mihi Mavia U Nigidiasilico meas heredes erunt , tunc Mtevia i " medio sumito, praecipito,Jibique habeto fundos meos illum & Ulum cum casulis ßf custodibus omnium horum fundorum, ßf cum his omnibus agris , qui ad conjunctionem cuj usque eorum fundorum emptione, velquoiibet alio cajiiobtigerint: item cum omnibus mancipiis., pecoribus , jumintis, caterifque universis speciebus, qua in 9 iisdem fundis , quove eorum., cum moriar , erunt-; uti optimi maximiquesunt, utique eos in diem mortis mea pojfcdi , ßf ('ut plenius dicam') ita uti eluduntur: in fundo autem uno ex his, qui prxlegati sunt, tabularium est., ,:ii quo sunt & complurium mancipiorum emptiones, sed & fluidorum, & variorum contractuum instrumenta, prxterea & nomina debitorum : Quxro, an instrumenta communia sint? Respondi, secundum ea, quxproponuntur, instrumenta emptionum, item debitorum, qux in fundo prxlegato remanserunt, non 10 videri legato contineri, tz. 1. His verbis domibus legatis, Jidei heredum meorum committo., utißnant eum habere domus meas , in quibus habito., nullo omnino excepto, cum omni infir umento , ßf repositis omnibus, non videri-testatorem de pecunia numerata, aut instrumentis debitorum sensisse. (1. I . 44. §. 2. supr. de legat. I. (2. Immo vide /. io. §. 5. supr. qitib. mod.ususfr. (3. I. infir. de vcrb.sign. (4. /.34. in pr. infir. de condit, ßf demonftr. (9. I. 20. in sin. infir. de instruit, vel instrum. legat. [6. I . 86. in pr.supr. de legat. 2. (7. 1 . 1. infir. dereb. dub. (S. I. 20. §. 7. infir. de instruet, vel instrum. legat. 93 - SCiEVOLA [iib. 3. Responsorum.] CT Ucius Titius testamento suo cavit, ne ullo modo pradiumsubur- bunum, aut domum heres alienaret ; filia ejus heres scripta heredem reliquit filiam suam: qux easdem res diu possedit, & decedens extraneos heredes instituit. Quxfitum est , an prxdia pertinerent ad Juliam , qux Lucium Titium testatorem patruum majorem habuit? Respondit, nihil proponi contra voluntatem defuncti factum quo minus ad heredem pertineret, eum hoc nudum .11 prx- ceptum. ) * §. I. Sempronia mulieri mea reddi jubeo ab heredibus meis centum aureos, quos mutuos acceperam. Quxsitunnest, si hanc pecuniam, ut debitam , Sempronia petens 12 victa sit: an fulei- commilium peti postit ? Respondit, secundum ea , qux proponerentur , posse ex causa fideicommilsi peti, quod apparuisset non fuisse ex alia causa debitum. §. 2. Quidam prxdia legavit libertis, adjectis his verbis, uti d me pojjejfusunt, ßf quacunque ibi erunt., cum moriar. Quxfitum est, au mancipia, qux in his prxdiis morata in diem mortis patrisfamiiias fuerunt operis rustici causa , vel alterius officii, exterxque res, qux ibi fuerunt, ad legatarios pertineant? Respondit, pertinere. §. 3. Quxfitum est, au, quod heredes fratribus rogati essent restituere, etiam ad sorores pertineret? Relpondit, pertinere, nisi aliud sensisse testatorem probetur. §- 4- Collegio 1'a.htmim fundum cumsylvis, qua ei cedercsolent, uti optimus maximusque ejset, legavit: Quxro, an ea quoque, qux in diem mortis ibi fuissent, (id est, fornum, pabulum, palea, item machinae, vara vinaria, * id est, cuppx, & dolia, qux in cella defixa sunt: item granaria * ) legata essent? Respondit, non recte peti, quod legatum non esset. §. ;. Ex 13 parte dimidia herede instituto , per prxeeprionem fundum legavit, & ab eo ita petiit: Feto, uti velis coheredem tibi recipere m fundo Juliano meo, quem amplius te recipere jujji , Clodium Verum, nepotem meum , cognatum tuum. Quxro , an pars fundi ex causa "fideicommissi nepoti deberetur ? Respondit, deberi. 94. VALENS [lib. .2. Fideicommissorum.] JS , qui complures libertos relinquebat, tribus ex his fundum legaverat : & petierat, ut curarent, ne de nomine sito exiret. Qnx- rebat, ex tribus qui primus moriebatur, utrum utrique, vel alteri exhis, qui sibi in legato conjuncti essent, relinquere partem suam deberet, an posset vel alii conliberto suo eam relinquere ? Placuit, etsi voluntatis quxstio esset, fatis illum facturum, etsi alii reliquisset. f Quod ss nulli dedisset: occupantis , an omnium conii- bertorum; & num eorum tantum , quibus pariter legatum esset, petitio fideicommissi esset, dubitabatur? & Julianus recte omnibus debere putavit. •95. MIECIANUS [lib. 2. Fideicommissorum.] Utsquis mihi heres erit, damnas esto dare, -fideique ejus committo, ^uti det, quantas summus dictavero., dedero: Aristo res quoque corporales contineri ait, ut prxdia, mancipia, vestem, argentum, quia & hoc verbum quantas non ad numeratam duntaxat pecuniam referri, ex dotis relegatione , & stipulationibus empts hereditatis apparet. Scsumma appellatio similiter accipi deberet: ut in his argumentis, qux relata essent , ostenditur, voluntatem prxterea defuncti, qux maxime in sideiernnmiflis valeret, eisententixsuffragari : neque enim post eam prxrationem adjecturum testatorem fuisse res corporales , si duntaxat pecuniam numeratam prxstari voluisset. 96. GAJUS lib. 2. Fideicommissorum, gl Titius ex parte heres rogatus fit, Jhlavio hereditatem restituere, & rursus Titio coheres ejus rogatus si tpartemsuam,aut partis partem restituere .' an hanc quoque partem, quam a coherede ex fideicommisso recipit, Titius restituere Mxvio debeat, Divus Antoninus consultus, rescripsit, non 14 debere mesti tuere : quia * heredi tatis appellatione , neque legata, neque fideicommissa continentur. 97. PAULUS lib. 2. Decretorum. ASidius quidam, instituta filia Valeriana herede , actori suo Antiocho data libertate, }'traditi certa & peculium ßf reliquarelega- verat, . tam sua, quam colonorum; legatarius proferebat, manu patrisfamilix reliquatum, [&] tam suo, quam colonorum nomine; OS (9. 1.41. $. 6.-ittfin. I.JS. §. I. I. 91. §.2.supr. h. t. I. 86 .pr.supr. de legat. 2. I. 12. §. 4;. I. 19. infin. infir. de instruet, vclinstrum. legat. (10. Illimo vide /. 27. §. 3. in jin. infir. d. t. de instruet. (ii. /, 38. §. 4 .supr. h. t. (12. /. 28. in sin. infir, de liberat, legat. (13- /. 3g. in fin.supr. h. t. (14. Imino vide 1. 16. C. defideicom. item m De legatis & fideicommissis. III. 994 item in satiem scriptura adjectum in hunc modum : item quorum cum omnibus in eis exiftcntibus , [&] pecoribus [Ssl fervis , • [&f] tioKtm reddere debeat, jciiicct qua in condito habite.-ni paterfamiliic, fructibus, [ßf] usu consumptihiiibus, [£:] apparatu omni. Qusesi- frument:, vini, & Cicteiarum rerum, qua: & ipia libeilu.s petcoat, tum est, qiretiam predia, quo: pigaon habuit testator . natrix & ex reliquis esse dicebat, & apud.prxüdem obtinuerat. Ex di- luat reliquisse videauir.V Respondit, secundum ea., oux propone- verso cum diceretur, reliqua colonorum ab eo non peti, nec pro-/rentur,, non $ videri relicta: si modo in proprium patrimonium, pria, diversam autem causam elfe eorum , qua in con.iito essent, j t quod fere cessante debitore fit,) non sint redacta. ,§. .1. Peto mea dari. Quoesitum est, ; mancipia , si qua mortis tem- Respondit, reliqua quidem lunis post mortem patrisfauulix exacta : respondit, hoc quod post mortem exactum fuisset, reddendum esse legatario. 9S>. IDEM libro singulari de forma testamenti. CI plure? gradus sim. heredum , & scriptum sit, heres meus dato : " ad omnes gradus hic sermo pertinet, sicuti haec verba , quisquis mihi heres erit. Itaque si quis velit non omnes heredes legatorum prxstatione onerare , sed aliquos ex bis , nominatior damnare debet. 99. IDEM libro singulari de Instrumenti significatione. CErvis urbanis legatis, quidam urbana mancipia non 1 loco, sed " opere separant, ut licet in prxdiis rusticis sint, tamen, fi opus rusticum non faciant, urbani videntur. Dicendum autem est, quod urbani intelligendi sunt, quos paterfanrilias inter urbanos adnumerare solitus sit: quod maxime ex libellis Fami lis , item cibariis deprehendi poterit. §. 1. Venatores & aucupes ntrian in urbanis, an in rusticis contineantur, potest dubitari: sed dicendum est, ubi paterfanrilias moraretur, & hos alebat, ibi eos numerari. §. 2. Muliones de urbano ministerio sunt : nili propter opus rurestre testator eos destinatos habebat. §. 3. Eum, qui natus est ex ancilla urbana, & missus irr villam nutriendus , interinr in neutris esse quidam putant: videamus, nein urbanis esse intelligatur ? quod magis placet. §. 4. Servis leclic.iriis legatis, I: idem lecticarius fit & cocus , accedet 2 legato. §. 5. Si alii verna, alii cursores legati sunt, fi quidam & vernx & cursores sint, cursoribus cedent: * femper enim fpeciesg gener: derogat, f Si in specie aut in genere utrique fint: plerumque communicabuntur. 100. JAVOLENUS lib. 2. ex Posterioribus Labeonis. ZjEres meas damnas efioLucio Titio Stichum servum meum reddere : vel ita, illumservum meum ilii reddito. Cascellius ait, deberi : neque id Labeo improbat: quia * qui reddere 4 jubetur, simul & dare jubetur. §. 1. Xhvx jlatiuc marmorea cuidam nominatim, item omne marmor erat legatum : Nullam statuam marmoream, praeter duas., Cascellius putat del/eri ■, Ofilius, Trebatius contra: Labeo Cascellii sententiam probat: quod verum puto; quia duas statuas legando, potest videri non putasse in marmore fe statuas legare. §. 2. Uxori mea veflem., mundum muliebrem, ornamenta omnia, aurum, argentum, quod ejus causa facium paratu.mque ejfet, omne do , lego. Trebatius haec verba , quod ejus causa factum paratumque ejl, ad aurum & argentum duntaxat referri putat: Proculus ad omnia : quod & verum est. §. 3. Cui Corinthia vasa legata essent, &ß Jru; (id est, bases seu fulcra) quoque eorum vasorum collocandorum causa paratas deberi, Trebatius respondit: Labeo autem id non probat, sicas BUruc testator numero vasorum habuit: Proculus vero reste ait, sioeneae quidem fint, non autem Corinthiae, non deberi. §. 4. Cui testudinea legata essent, ei lectos testudineos pedibus inargentatos deberi, Labeo, Trebatius, responderunt: quod verum est. ici. SC/EVOLA [lib. 16. Digestorum.] QUi habebat iu provincia , ex qua oriundus erat, propria prcedia, alia pignori sibi data ob debita, codicillis ita scripsit: T* xtirsti;. id est, Suavissima putria mea volo in partem suam dari, js ipsi separatim adjudico pradiu omnia , quacunque in Syria possideo , . , 0 .-. vero videri illis verbis , uti.est., data. io:. IDEM [lib. 17. Digestorum.] J-Jis Verbis legavit: Uxori mealaterariamea viatoria,stjf quidquid in his conditum erit, qua membranulis mea manu scriptis continebuntur, nec eu Jiet exacta,.cum moriar, licet in rationes meas trans- lata fint, f' cautiones ad acloremmeum trunftnlerim : hic chirographa debitorum & pecuniam , cum esset profecturus in urbem , iu lateralibus condidit: & chirographis enastis , quam pecunia erogata, reversus in patriam post biennium alia chirographa prtedio- rum, qua postea comparaverat , & pecuniam in lateralia condidit: Quaditum est, an ea tantum videatur nomina ei legasse, qua postea reversus in hisdem lateralibus condidit? Respondit, secundum ea, qua proponerentur , non deberi, aua mortis tempore in bis lateralibus essent, & membranis manu ejus scriptis continerentur. 7 Idem quassit, an, cum emptiones praediorum, in hisdem lateralibus condiderat, praedia quoque legato cedant ? Re- lpondit, non quidem manifeste apparere , quid de praediis leniisset : verum s: ea mente emptiones ibi haberet, iit his legataria datis proprietas pradiorum prastaretur, posse defendi, pradia quoque deberi. §. 1. Paterfnmilias ita legavit, lances numero duas leves , quas de figiüarihus emi, dari .volo: is de sigillaribus leve» quidem non emerat, lances autem emptas habebat : & dictaverat tellamentum ante triduum , quam moreretur. Quaesitum est, an ha lances, quas emptas de sigillaribus habuit, legato cederent, emn nullas alias de sigillaribus emerit, nec legaverit ? Respondit, secundum ca, qua proponerentur., deberi eas , quas de sigillari, bus emisset. §. 2. Alumno prxeepit militiam emi his verbis: Sempronio alumno meo illud est illud: & cum per atatem licebit, militiam Olam cum introitu comparari volo: huic quoque omnia integra. Qiiasitum est, li Sempronius eam militiam sibi comparaverit, an pretium ejus, sed S: id , quod pro introitu erogari solet, ex causa fideicommissi ab heredibus>consequi possit? Respondit, secundum ea, qua proponerentur , posse. '§. 3. Idem testator liberto militiam his verbis legavit, Sejo Liberto meo militiam do, legoilUm, quam militiam & testator habuit: Qiiasitum est, an onera omnia & introitus militia ab herede sint danda? Respondit, danda. 103. IDEM [libro singulari Qusstionum publice tractatarum,] CI pater exheredato filio substituit heredem extraneum, deinde ille extraneus hunc filium heredem instituit, & heres factus intra pubertatem decedat: puto , a substituto ei filio omnino legata praestari non debere : quia non directo , feci per successionem ad filium hereditas patris pervenit. §. 1. Plus ergo in fratre, qui, cum heres extitisset patri, exhereda um fratrem heredem instituit, accepi, substitutum ejus legatum non debere: ac ne quidem si intestato fratri successerit: quia non principaliter, sed per successionem bona fratris ad eum pervenerunt. §. 2. Si filius ex uncia heres institutus fit, &[ab] eo legata data fint, habeat & substitutum , deinde commisso Edicto per alium filium accepit partis dimidios bonorum possessionem : substitutus ejus utrum cx uncia legata prsstat, an vero ex fern isse ? & verius est, ex fe- misse 7: [sed ex uncia, omnibus: ex reliquis, liberis & parentibus.] §. 3. Contra quoque fi ex dodrante institutus, commisso Edicto , semissem acceperit bonorum possessionem , ex semisse tantum legata substitutus debebit: quomodo enim augentur, ubi amplius est in bonorum posselsioneq fic & 8 minus est, deducitur. (1. /. 12. infr.de fupeli. legat. I. 166. in pr. infr. de verb.Jign. (2. Immo vide l. 65. §. 2.supr. h. t. (3. /. 41. infr. de pcenis. l.ßo. infr. de reg.jur. (4. I. 94. infr. de verb.Jign. Immo vide l. 68. inpr.fupr.k.t. (6. I. 78. §.'3 .supr. eod. I. 27. §. pen. Tom. I. infr. de instruä. vel instrum. legat. (7. I. 5. §. 1. infr. de legat. prastund. (8- /. 35 .supr. de .vulg. L? fupitt.subst. 1. 125. supr. de legat. 1 . Rrr LIBER 995 Digestorum Lib. XXXIII. Tit. I. 996 LIBER TRIGESIMUS TERTIUS. T I T. I. I DE ANNUIS LEGATIS , ET FIDEICOM- MISSIS. *. POMPONIUS lib. ad Sabinum. C Um in mnassingulos <\\m\ legatum sit, neque adscriptum, quo loco detur: quocunque loco 1 petetur, dari debet: sicuti ex stipulatu, aut nomine facto petatur. *. IDEM lib. 6. ad Sabinum. TN annos singulos heres damnatus sinere mefrui fundo , si initio anni, quo colere deberem, moram fecerit: licet postea patiatur, quia cultura sim exclusus, tamen totius anni nomine mihi tenebitur: quemadmodum si diurnas operas Stichi dare damnatus, non a mane , sed a sexta diei hora det, totius diei nomine tenetur. 3. ULPIANUS [lib. 24. ad Sabinum.] OI legatum sit relictum annua, bima, trima die, triginta forte: 0 dena per singulos debentur annos , licet non fuerit adjectum tequis penjioniifus. §. l. Proinde & si adjectum fuerit peiifionibus, licet non fit insertum aquis ; item fi scriptum fuerit /equis , licet non fit adjectum, peiifionibus .‘ dicendum erit, squas fieri. §. 2. Sed si adjectum pensionibus inoquis, imequales debebuntur. Quae ergo debeantur , videamus. Et puto eas deberi, (nisi specialiter testator electionem heredi dedit), quas vir bonus fuerit arbitratus : ut pro facultatibus defuncti & depolitione patrimonii debeantur. §. 3. Sed & si fuerit adjectum viri boni arbitratu, hoc.sequemur, nt pro positione patrimonii fine vexatione & incommodo heredis fiat. §. 4. Quid si ita, pensionibus, quas putaverit legatarius ? an totum petere possit, videamus. Et, puto totum non petendum simul: sicut & in heredis electione, fieri enim pensiones debere testator voluit, quantitates duntaxat pensionum in arbitrium heredis aut legatarii contulit. §. ;. Sed si ita fit legatum, heres meus Titio decem trima die dato , utrum pensionibus, an vero post triennium debeatur? Et puto, tic accipiendum, quasi paterfamilias de annua, bima, trima die sensilse proponatur. §. 6. Si cui certa quantitas legetur, cis quoad profletur inßngv.los annos certum aliquid, velut usuras, jusserit testator praestari: legatum valet, sed in usuris hactenus debet valere, quatenus modum probabilem usurarum non excedit. 4. PAULUS [lib. 62. ad Edictum.] C I in Jingulos annos alicui legatum fit, Sabinus (cujus sententia vera eft~) ulura 2 legata esse ait, & primi anni purum, sequentium 3 conditionaie : videri enim hanc incise conditionem , fi vivat, & ideo mortuo 4 eo, ad heredem legatum non transire. ;. MODESTINUS [lib. 10. Responsorum.] J Vobis quoque coteri heredes peto, ut uxori mea: praefletis, quoad vivet, annuos decem aureos : uxor supervixit marito quinquennio , & quatuor mensibus. Quiero , an heredibus ejus sexti anni legatum integrum debeatur ? Modestinus respondit, integri sexti anui 5 legatum deberi. 6. IDEM [lib. ri. Responsorum.] ANnuam pecuniam ad ludos civitati reliquit, quibus praesidere heredes voluit: successores heredum negant se debere; quasi testator tamdiu pradiari voluisset, quamdiu praesiderent heredes. Quaero igitur , [an] cum prxsidendi mentionem fecerit, ad tem pus fideicommissum, an perpetuo praestari voluerit ? Modestinus respondit, fideicommissum quotannte in perpetuum Reipublicx prtestandum esse. 7. POMPONIUS [lib. 8. ad Quintum Mucium.] C jUintHS Mucius ait: Si quisin testamento ita scripsit: Filiifilio- — que mea: ibisunto, ubi eos materJua ejjet volet, eisqtie heres meus in annos Jingulos, ihquc pueros puellafque fingulas , damnas eflo dare cibarii nomine aureos decem : si tutores eam pecuniam dare nolunt ei, apud quem pueri atque puellae sunt, nihil est, quod ex testamento agere pofiit. nam ea res eo pertinet, uti [tutores] sciant quae voluntas testatoris fuit, uti poffint eam pecuniam fine periculo dare. Pomponius : In testamentis quaedam scribuntur, qu* ad auctoritatem duntaxat scribentis referuntur, nec obligationem pariunt. Haec autem talia sunt, si te heredem solum instituam & scribam, uti monumentum mihi certa pecunia facias : nullam enim obligationem ea scriptura recipit, sed ad auctoritatem meam conservandam poteris , fi velis, facere, f Aliter atque fi; coherede tibi dato , idem scripsero, nam sive te solum damnavero, uti monumentum facias, coheres tuus agere tecum poterit familia erciscundae, ut facias: quoniam interest illitis, quin etiam fi utrique julli estis Itoe Facere, invicem actionem habebitis, f Ad auctoritatem scribentis hoc quoque pertinet, cum quis jussit in municipio imagines poni: nam si non honoris municipii gratia id fecisset, sed sua, actio eo nomine nulli competit. Itaque hxe Quinti Mucii scriptura , liberi mei ibi sunto , ubi eos mater sua ejse volet, nullam obligationem parit: sed ad auctoritatem defuncti conservandam [id] pertinebit, ut, ubi jussent, ibi sint, f Nec tamen fern per 7 voluntas ejus aut jussum conservari debet: velntisi Prato r doctus sit, non expedire , pupillum eo morari, ubi pater jns- scrit, propter vitium , quod paler Forte ignoravit in eis personis esse , apud quas morari jussit, f Si autem pro cibariis eorum in annos singulos aurei decem relicti sint: sive hoc sermone significantur , apud quos morari mater pupillos voluerit; sive ita acceperimus hunc sermonem , ut ipsis filiis id legatum debeatur: utile erit. & magis enim est T ut providentia filiorum suorum hoc fecisse videatur. Et in omnibus, ubi auctoritas sola testatoris est, neque omnimodo spernenda, neque omnimodo observanda est; sed interventu judicis hcee omnia debent, si non ad turpem causam feruntur , ad effectum perduci- 8- GAJUS [lib. ad Legem Juliam & Papiam.] JN singulos annos relictum legatum simile est usuifructui, cum morte 8 finiatur : sane capitis deminutione 9 non finitur, cum ususfructus finiatur, L ususfructus ita legari potest 10, Titio usumfruBumfundi lego [Ö*] quotieseunque capite minutus erit, eundem usumfruBum ei do. Illud certe amplius est in hoc legato; quod ingressu cujuslibet anni, si decesserit legatarius, ejus anni legatum heredi suo relinquit: quod in usufructu non ita est: cum * fructuarius, etiam si maturis fructibus, nondum tamen perceptis, decesserit, heredi suo eos fructus non 11 relinquet. 9. PAPINIANUS [lib. 7. Responsorum.] jpUndus, quem paterfamilias libertis legatorum nomine, qusein annos singulos relinquit, pignus elfe voluit: ex causa fidei- commisti rei servandae gratia recte petetur. Paulus notat: Hoc admittendum est, & in aliis rebus hereditariis, ut & in eas legatarius mittatur.. 10. IDEM [lib. 8. Responsorum.] £Ejo amicosidelisimo, Ji voluerit, ficut meis negotiis interveniebat, eodem modo fiiiorum meorum intervenire, annuos senos aureos, cf habitationem, qua utitur, proflari volo : non ideo minus annua Sejo pro parte hereditaria viventis filiae deberi placuit, quod ex tribus.filiis Titiae duo aliis heredibus institutis vita decesserunt, cum tam labor, quam pecunia divisionem reciperent. §. 1. Medico Sempronio quo viva proflabam , dari volo : ea videntur relicta., quae certam formam erogationis annuae, non incertam liberalitatis voluntatem habuerunt. §. 2. Uxori, f roter 12 id, quod d me vivo annui nomine accipiebat, aureos centum dari volo: annuum videtur , & semel centum aureos reliquisse. §. 3. Libertis dari volo, quo viva proflabam : & habitatio rz praestabitur: sumptus (>. I..Z8- veifl proterea.fupr. de jndic. I. 47. §. r.fupr.de le- i,. (2.- I. 11. infr. h. t. I. 10. infr. quando dies legat. L 35. in fin. infr. de mort. caus. donat, immo vide /.20. in fin. I. 26. in sin. infr..quando'dies legat'. (3; /, i. §. i6. infr. ad leg. Falcid.. (4. i. sp/ fupr.de capite minut.l. 16. infin. infr. deverb.oblig. (5. /.22. infr, h. t,- (6. A 18, % fupr. famiL trcifc, (7. I, io.fupr.de conßrm. tut . (8- t . Z. in fin. supr. quibus mod. tisusfr. (9. /.10. fupr. de capite minut. (10. I. 3. in pr. Jhpr. quib.mod. ufusfri (11. I. l^.fupr. d. t. I. 25. §. 1. vers. proterea.fupr. de usur. §. Z 6 . Inst. derer, divis (12. /. S4.supr.de legat. 3, (iZ. L 33 ' ?*'■ & §. 1 . infr. de usu ufufr, legat* ' jumeo* Digestorum Iib. XXXIII. Tit. I. 996 c de Magistratibus conveniendis, pag. 825. * 27. 8 . Mandati vel contra. $39. * 17. x. de Manumissionibus. 1283. * 40. 1. ------- quae servis. 1289. * 40. Z. de Manumissis testamento. 1289. * 40. 4. - - - - - vindicta. 1286. * 40. 2. de Migrando. 1461. * 43. 32. de Minoribus XXV. annis. 237. * 4. 4. de Mortis causa donationibus. 1277. * 39. 6 . de Mortuo inferendo. 432. * xx. 8. de Muneribus & honoribus. 1730. * zo. 4. ad Municipalem. 1731. * 50. x< . / \ 997 De annuis Legatis 998 de Magistratibus convenientiis, pag. 82;. * 27. $, Mandati vel contra. 539. * 17. i. de Manumissionibus. 1283. * 40. 1. ------- qux servis. 1289. * 40. Z'. de Manumiflis testamento. 1289. * 40. 4. vindicta. 1286. * 40. 2, de Migrando. 1461. * 43. 32. de Minoribus XXV. annis. 237. * 4. 4, de Mortis causa donationibus. 1277. * 39. S. de Mortuo inferendo. 432. * n. 8-. de Muneribus & honoribus. 1730. * ;s. 4. ad Municipalem. 1721. * 50. 1.. ... 997 De annuis legatis, & fideicommissis. jumentorum non debebitur , quem actori domina prxstare iolita fuit utilitatis sus causa. Ideo nec sumptum medicamentorum medicus libertus recte petet : quem ut patronam , ejusque familiam curaret, acceptabat. ii. PAULUS [lib. si. Quxstionum.] pUm in annos lingulas legatur : plura i legata este placet, & per singula legata jus capiendi inspicietur. Idem in servo inspiciendum est ex persona dominorum. it. IDEM [lib. 13. Refpoiisorum. ] p Ajns Sejus prxdia diversis pagis Mxvix & Sejx legavit, & ita ^ cavit: Prtefiari autem volo ex pradiis Potitianis, prcedris Luta- tinnis annua arundinis millia trecena , & salicis munite annua librarum singula millia. Quiero, an id legatum , defuncta legataria , exstinctum sit? Paulus respondit, servitutem jure constitutam non videri, neque in personam 2 , neque in rem; sed fideicom- miffi petitionem competisse ei, cui prxdia Lutatiana legata sunt. & ideo, cum annua legata fuerint, mortua z legataria, finitum legatum videri. 13. SCiEVOLA [lib. 4. Responsorum.] M-fflvia nepotem exMxvio puberem heredem instituit, & Lucio ^ Titio ita legavit: I.ticio Titio virobono,cujus obsequio gratias ago , dari volo annuos , qmm.liu vivat , aureos decem, ji rebus neptis mei interveniat, emnemque administrationem rerum nepotis mei ad sollicitudinem,suam revocaverit. Quiero, cum Lucius Titius aliquo tempore Maevii negotia gesserit, & perenni non stet, quo minus gerat; Publius autem Maevius nollet eum administrare : an si- dcicommissum prxstari debeat ? Respondi, ii non propter fraudem, aliamve quam justam causam improbanda operae causa remotus esset ä negotiis, quae administrare secundum defuncti voluntatem vellet, percepturum legatum. §. 1. Uxore herede scripta ita cavit: Libertis meis osnnibus alimeniorsnunotnine,singulis annuos denarios duodecim ab herede dari volo , fi ah uxore mea non recejserint. Quiero, cum paterfamilias sua voluntate de civitate difficile profectus fit, ea autem affidue proficiscatur: an liberti cum ea proficisci debeant ? Respondi, non posse absolute responderi, cum multa oriri poffint, qux pro bono fint aestimanda : ideoque hujusmodi varietas viri boni arbitrio dirimenda est. f Imo quaeritur, cum proficiscens eis nihil amplius obtulerit, ac per hoc eam secuti non sint: an legatum debeatur ? Respondit: & hoc ex longinquis brevibusque excursionibus, & modo Legati xstimandum esse. 14. ULPIANUS [lib. 2. Fideicommissorum.] AI cuiarinuum fuerit relictum fine adjectione summae: nihil videri huic adseriptum, Mela ait: sed est verior Nervx sententia, quod 4 testator prxstare solitus fuerat, id videri relictum : fi minus, ex dignitate persona statui oportebit. 1?. VALENS [iib. 7. Fideicommissorum.] [ TAvolenus:] Eum, qui rogatus poft decem annos restituere pecu- niam , ante diem restituerat, respondit, fi propter capientis personam, quod rem familiarem tueri non posset, in diem fidei- commissum relictum probetur , & perdituro ei id heres ante diem restituisset, nullo modo liberatum esse : quod si tempus heredis causa prorogatum esset, ut commodum medii temporis ipse sentiret, liberatum eum intelligi. nam & plus eum praestitisse, quam debuisset. 16. PAULUS [lib. 3. ad Neratium.] jsJErvus post decem annos liber este justus est , legatumque ei ex die mortis domini in annos singulos relictum est : eorum quidem annorum, quibus jam liber erit, legatum debebitur: interim autem heres ei alimenta prxstare compellitur. 17 - LABEO [lib- -■ Posteriorum ä Javoleno epitomatorum.] j^Egatum ita est : Attice donec nubat , quinquaginta damnas esto he- res meus dare; neque adseriptum est, in annosfingulos : Labeo, Trebatius, präsent legatum deberi putat. Sed rectius dicettir, id legatum in annos singulos deberi. §. 1. Vini Falerni, quod domi nasceretur, quotannis in annos fingulos binos culeos heres meus Attio dato: etiam pro eo anno, quo nihil ; vini natum est , deberi duos culeos; fi modo ex vindemia exterorum annorum dari poffit. 99S . . 18. SCiEVOLA [lib. 14. Digestorum.] (jOdicillis testamento confirmatis , fundum libertis legavit, eutri- t que alienari vetiat ; sed pertinere voluit & adfilios libertorum , velex his natos: deinde hxc verba adjecit: A quibus praestari volo heredi , ex reditu ejus fundi decem per annos fingulos, usque ad annot triginta quinque ä die mortis mete, Quicfitum est , cum heres a Titio institutus , intra trigesimum quintum anuum retatis decesserit : an residui temporis fideicommissum ex verbis supraseriptis heredis quoque heredi debeatur ? Respondit, deberi 6: nisi ostendatur ä libertis, testatorem ad heredis trigesimum quintum annum reipexisse". §. 1. Sticho alumno suo centum, & menstruos decem , & annuos centum, dari voluit: & Semproniam, quam heredem ex triente instituerat, rogavit in hxc verba f Fidei tsue committo, Sempronia foror , uti legata , qu. snpr.il« nsufr. ear. rer. (11. Immo vide /. ;r. infr. de udquir. rer. domiti, junci. §. z.Infl. de aclion. (12. I . z.suir. de oper.servor. (13. I- q./nj»-. d. t. (14; l. 26. §. 12. snpr. de condidi, indeb. I. 9- §■ I- infr. de oper. libert. (15. I. 91.su.pr, deusufr. (16. I. 3ä■f’ , '' l. %p. su.fr, d. t. (17, l. 47, in fin.supr. de legat, I. legatus 1001 De usu, & ufufrufiu, [& reditu,] & c : reo,2 le-atus fit, non possit: quia alius futurus sit, quam qui legatus fuerit, sed restimatio ejus bima dumtaxat facienda sit. 7. ULPIANUS [lib. 26. ad Edictum.] rspcra testamento relicta: quando cedere debeant ? utrum ex quo ^ petit eas legatarius, an ex quo adita hereditas est? Et cui pereant dies, quibus aeger servus fuit? Et puto, ex die. petitionis eas cedere: quare si post petitas aeger esse servus coeperit, legatario 8- GAJUS [lib. 3. de legatis ad Edictum Prxtoris.] Cl ususfructus municipibus legatus erit, qimitur, quousque in O eouiufructu tuendi sint? nam si quis eos perpetuo tuetur, nulla utilitas erit nudae proprietatis , femper abscedente usufructu : unde centum 1 annos observandos esse constat; qui finis vitxlon- riflimus esset. 9. ULPIANUS [lib. 8. Disputat.] CI ab eo , cui legatus esset ususfructus , fideicommissum fuerit ^ relictum : licet ususfructus ad legatarium non pervenerit, heres2 tamen, penes quem ususfructus remanet, fideicommissum prxstat. quod & in militis testamento erit dicendum , fi legatarius, a quo fideicommissum relictum est, repudiaverit legatum : vel vivo testatore decesserit. 10. JULIANUS [lib. 78. Digestorum.] CI Titio fundus , c? ejusdem fundi ujusfruclus legatus fuerit: ^ erit 3 in potestate ejus , fundum an usumfructum vindicare malit: &, Ii fundum elegerit, necessario plenam proprietatem habebit, licet usumfructum ä se repulerit: li vero usumfructum habere maluerit, & proprieratem fundi repulerit, solum usumfructum habebit. 11. IDEM [lib. 1. ex Minkio.] UAbitatioriis legatum in singulos annos ab 5 initio anni deberi , 1 constat. 11. ALFENUS [VAE 8 lib. 2. Digestorum ä Paulo epitomatorum.] IJEres in fundo, cujus ususfructus legatus est , villam posuit: eam invito fructuario demolire mm potest:-nihilo magis , i quam si , quam arborem posuisset, ex fundo [is] evellere vellet. 1 sed li, antequam usufructuarius prohibuerit, demolierit: impune: facturum. 13. PAULUS [lib. 13. ad Plautium.] PUm ususfructus alternis annis legatur: non unum, sed plura 6 ^ legata sunt, aliud est in servitute aqux, & vix : vix enim servitus una est; quia natura fui habet intermissionem. 14. CELSUS [lib. 18 Digestorum.] JAUos separatim uti fruisinere damnatus heres, communiter uti frui pissjs est. Quxrebatur, an utrique-cx testamento teneretur? Dixi teneri, si 7 testator utrumque solidum habere voluit: nam ipsius onus est , ut solidum finguiis legatum prxstaret. qua parte igitur alterumuti frui sineret heres, ea parte eum non sinere alterum uti frui. ideoque per xstimationem unicuique, quod deest, replere debet. 15. MARCELLUS [lib. 13. Digestorum.] J^Ainnas efto heres Titiumsinere in UU danto habitare, quoad vivet : nimm videtur esse legatum. §. 1. Qui duos fundos habebat, unum legavit, & alterius fundi usumfructum alii legavit. Quxro, si fructuarius ad fundum aliunde viam non habeat, quam per illum fundum , qui legatus est: an fructuario servitus debeatur? Respondit, quemadmodum si in hereditate esset fundus, per quem fructuario potest praestari via, fecundum voluntatem defuncti videtur id exigere ab herede 8 : ita & in hac f.ecie non aliter concedendum esse legatario fundum vindicare , nisi prius ius transeundi usufructuario prrestet : ut hxe forma in agris servetur, quae vivo testatore obtinuerit, sive donec ususfructus permanet , sive diunad suam proprietatem redierit. (1. /.56. in sin.supr. de lifufr. obst. 1. 68. in fin. pr. infr. tni leg. Falcid. (2. /. 29. «> f.n.pr. supr. de Ierat. 2. /. 19.- infr. de udi- 'itend. vel transfer, legat. I. un. §. 4. C. de caduc. toil. immo vide d. I. itn. §. jj. (z. I. pr.fupr. de legat. 2. (4. I. 23. supr. d. t. (S; L 12. §. 1. infr. quando dies legat. (6. I. 2$.supr. quib. rnod. tjjusfr. (7, l, un. §. II. verf. hoc autem ita. C. de caduc. toll. (8- 044. in fin.supr, delegat. 1. (9. Immo vide l. 4. infr. de admin. w. ad civit, pertin. (10. L 21. §, ’&.supr. de annui s. (u. Vide 16. MODESTINUS [lib. 9. Responsorum.]' [ Egatum civitati relictum est, ut ex reditibus quotannis in ea civi tute memoria conservanda desuniligratia, fpeßaciilum cek-- brettir quod iilic celebrari non licet. Quxro, quid de legato existimes ? [Modestinus] respondit: cum testator spectaculum edi voluerit in civitate , sed tale , quod ibi celebrari non licet: iniquum esse, hanc quantitatem, quam in spectaculum defunctus destinaverit, lucro heredum cedere : igitur adhibitis 9 heredibus, & primoribus civitatis , dispiciendum est , in quam rem converti 1 debeat fideicommissim, ut memoria testatoris alio & licito gener-e celebretur. 17. SC&VOLA [lib. 3. Responsorum.] Olidam prxdia reipublicx legavit, de quorum reditu quotannis ludos edi voluit, & adjecit: qua legata peto , Decuriones , rogo , ne in aliamfpeciens, attt alios usus, convertere velitis. Respublica per quadriennium continuum ludos non edidit. • Quxro , an reditus, quos quadriennio respublica percepit, heredibus restituere debeat, vel compensare in aliam speciem legati ex eod>vm testamento? Respondit, & invitis heredibus possessione adprehensa, perceptos fructus restituendos 10 esse : & non erogatum fecundum'' defuncti voluntatem , in alia, qmc deberentur, compensari. 18. MODESTINUS [lib. 9. Responsorum.] EAUi plnres habebat libertos , testamento suo dixit, Je hahitatio- V "L -nem relinquere iis, quos codicillis de/ignajjet: cum nullos postea designaverit: Quxro, an omnes admitti debeant? Respondit: Si patronus , qui se designaturum personas libertorum pollicitus est , nullum postea designavit : legatum habitationis perfectum efle non 11 videtur, non 12 existente, cui datumintelligipostit. 19. IDEM [libro fing. de Eurematicis.] CI alii fundum , alii usumfructum ejusdem fundi, testator legaverit: si eo proposito fecit, ut alter nudam proprietatem haberet, errore labitur. Nam detracto usufructu, proprietatem eiun legare oportet eo modo: Titio fundum detratio ufufruclu lego , [ve /] Sejo ejusdem fundi usumfrucium heres dato : Quod nisi fecerit, ususfructus inter eos communicabitur : quod * interdum plus valet scriptura , quam peractum sit. 20. POMPONIUS [lib. 8. ad Quintum Mucium.] Cl servum sub 13 conditione liberum esse jubeam , & usumfrn- O ctuni ejus tibi legavero : valet legatum. 21. PAULUS [lib. 7. ad Legem Juliam & Papiam.] ’T'Itio ususfructus Stichi, autsi navis c.v Aßa venerit, deceit: legata sunt, non petet usumfructum , antequam 14 conditio decent exi stat, vel deficiat: ne 15 potestas heredi, utrum velit, dandi- auferatur. 22. ULPIANUS [lib. 15. ad Legem Juliam & Papiam.] pAtrimonii mei reditum omnibus annis uxori mea dari volo. Aristo respondit, ad heredem uxoris non 16 transire: quia aut uuu- fructui 17 simile esset, aut huic legato, in annos singulos. 23. JUNIUS MAURIGTANUS [lib. 2.-ad Legem- Juliam & Papiam.] . ... T Icet testatori repetere 18 legatum ususfructus, ut etiam' poft * ' capitis deminutionem deberetur: & hoc nuper .Imperator Antoninus ad libellum rescripsit, tunc tantum esse hmc Constitutioni locum, cum in annos singulos relegaretur. 24. PAPINIANUS [lib. 7. Responsorum.] sTXori fructu bonorum legato, -foenns quoque fortium , quas de- U functus collocavit, post impletam ex SC. 19 cautionem, praestabitur. Igitur usuras nominum in hereditate rebc.orum ante tamen l. 77. tz. «It. supr. de legat. 2. /. 8- C. de injiit. & Juhßit. quib.'mo'd~tisiisfr. i.fupr. ufufr. quemtdm. caveat. ■ (r-> tz. -2. Inst. de ufufr. Rr r i- t«- 1005 Digestorum Lib. XXXIII« Tit» II. 1004 cautionem interpositam debitas velut sortes, in cautionem deduci necesse est. Non idem servabitur , nominibus ab herede factis : tunc enim sortes duntaxat legatario dabuntur: aut quod propter meram usuras quoque reddi placuit, super his non cavebitur. §. I. Scorpum servum ineunt Sempronia concubina; mea servire volo: non videtur 1 proprietas fervi relicta, sed ususfructus. s-5. IDEM [lib. 8. Responsorum.] Q Ui fructus prxdiorum uxori reliquit, poft mortem ejus , pradia - cum reditibus ad heredes suos redire voluit , imperitia lapsus : nullum fideicommissum dominus , neque 2 proprietatis , neque fructus ad eos reverti dedit, etenim reditus futuri, non praeteriti teinporis demonstrati videbantur. 26. PAPINIANUS [lib. 19. Quxftionum.] CEmpronius Attalus ab herede suo fundum in Italiam Gajo post decennium, deducto usus ructu, dari julfit. Quxro, cum medio hoc decennii spatio heres vita functus sit, an post tempus decennii plenus fundus ad legatarium pertineat ? Movet enim me, -quod dies legati hujus, sive fideicommissi cesserit, ac per hoc & ad heredem legatarii pertinere potuerit: & ideo quasi circa debitum . jam legatum , mortuo herede , ususfructus extinctus sit, nec ad .heredem heredis pertinere possit. Respondi: * Dies quidem fideicommissi , vel legati cedit statim , cum 3 post tempus certum heres dare rogatur, sive jubetur: led ususfructus nondum est here- ■dis : nisi cum dominium deducto usufrnctu , prxstitit. &ideo capitis deminutione vel morte perire non potest, quod nondum habuit- f Idem evenit, fi proprietas, deducto usufrnctu, sub conditione legata sit, & pendente conditione heres decesserit: tunc enim ab heredis herede incipit ususfructus, qui ex persona ejus finietur, t Sed his casibus de sententia testatoris quxrendum est, qui utique 4 de eo usufrnctu detrahendo sensit, qui conjunctus ■esset heredis perforier ; quo extincto solidam proprietatem ad legatarium voluit pertinere: nec plus transmitti ad successorem suum , qui nondum habere coepit usumfructum , quam si jam habere cce- •pisset. §. 1. Si fundus duobus ;, alii ususfructus legatus sit: non trientes in usufructu, sed semisses constituuntur, f Idemque est ex contrario, si duo sint fructuarii, & alii proprietas legata est. Et inter eos tantum adcrescendi jus est. *7. SCiEVOLA [lib. 1. Responsorum.] TJXori maritus per fideicommissum usumfructum, & alia, & dotem prxlegavit: heredes usumfructum ei concesserunt: post biennium , illicitum matrimonium fuisse pronunciatum est. Quassitum est, an id , quod prxterito tempore possedit, ab ea repeti possit? Respondit, id, quod fructus nomine percepisset, repeti posse. 6 28. PAULUS [lib. 13. Responsorum.] (~)Uxro, si ususfructus fundi legatus est, & eidem fundo indi- '■^-ctiones temporaria: indictx sint, quid juris sit ? Paulus respondit , idem juris esse , & in his speciebus, qiue postea indicuntur , quod in vectigalibus dependendis responsum est 7: ideoque hoc «nus ad fructuarium pertinet. 29. GAJUS [lib. 1. Fideicommissorum.] CI quis usumfructum legatum sibi, alii restituere rogatus fit, eumque in fundum induxerit fruendi causa : licet jure civili morte 8 & capitis deminutione ex persona legatarii pereat ususfructus , quod huic ipso jure adquisitus est: tamen Praetor jurisdictione sua id agere debet, ut idem servetur, quod futurum esset, si ei, cui ex fideicommisso restitutus esset, legati jure adquisitus fuisset. 30. JAVOLENUS [lib. 2. ex Posterioribus Labeonis.] QUi ususfructus legatus esset, donec ei totius do i f satisfieret; cum ei heres pro sua parte satisdedisset, quamvis reliqui fatis non darent, tamen pro ea parte usumfructum desinere habere mulierem, ait Labeo: idem fieri, & si per mulierem mora fieret, quo minus satis acciperet. §. I. Colono suo dominus usumfructum fundi, quem is colebat, legaverat: agat colonus cum herede ita , ut Judex cogat heredem ex locationis actione eum liberare. 9 31. LABEO [lib. 2. Posteriorum a Javoleno Epitomatorum] TS, qui fundum tecum communem habebat, usumfructum fundi uxori legaverat , post mortem ejus tecum heres arbitrum communi dividundo petierat. Lixius ait, Trebatium respondisie, si arbiter certis regionibus fundum divisisset: ejus partis, qux tibi obtigerit, usumfructum mulieri nulla ex parte deberi: sed ejus quod heredi obtigisset, totius usumfructum eam habituram. E"» hoc falsum puto. Nam cum ante arbitrum communi dividundo conjunctus pro indiviso ex parte dimidia totius fundi ususfructus mulieris fuisset: ¥ non 10 potuisse arbitrum , inter alios judicando, alterius jus mutare, quod & receptum est. 32. SCiEVOLA [lib. 15. Digestorum.] riEuerali capite prxposito, quidam in testamento suo ita adjecit: Felici, quem liberum ejse jujji, usumfruttum fundi Vestigiani lego: cujus proprietatem puto te consecuturum, fi non contenderis cum herede meo, sed potius concordaveris : sed U tu heres omnia fac , ut amici Jitis : hoc enim vobis expedit. Quxsitum est, an vivente nerede exigere poisir Felix fundi proprietatem ? Respondit, nihil proponi, cur Felici proprietas fundi legata videretur. §. 1. Filios ex Sejo, & filiam ex alio marito, heredes instituit aequis portionibus, & matri ita legaverat: JEiia Dorcadi matri mea dari volo , quoad vivut, usumfructum bonorum meorum : ita ut post obitum ejus 'ad liberos meos , aut ad eum, qui ex his vivet, pertineat: filii post aditam hereditatem decesserant. Quaesitum est, mortua matre, superstite filia testatricis , ususfructus utrum ad solam filiam , an vero pro portione hereditatis pertineret? Respondit, ad eos redire, apud quos proprietas esset. Claudius non credidit ipsum usumfructum in vicem portionum hereditariarum post mortem avix inter ipsos datum : eo magis, quod «quis partibus heredes erant scripti. §. 2. Uxori usumfruttum domuum , is omnium rerum, qua in kit domibus erant , excepto argento , legaverat: item usum fructum fundorum, cfi salinarum. Quxsitum e It, an lanx cujusque coloris t mercis causa paratx: item purpurx, qux in domibus erant, ususfructus ei deberetur? Respondit, excepto argento , & his, qux mercis causa comparata lunt, exterorum omnium usumfructum legatarium habere. §. 3. Idemquxsiit, cum in salinis, quarum ususfructus legatus esset, falis inventus sit non minimus modus : an ad uxorem ex causa fideicommitti ususfructus pertineat? Respondit, de his legandis, qux venalia ibi essent, non sensisse testatorem. §. 4. Idem quxsiit: cum eodem testamento ita caverit: A te peto, uxor, uti ex usufructu, quem tibi prastari volo in annum quintum decimum, contentafis annuis quadringentis ; quod amplius fuerit, rationibus heredis heredumve meorum inferatur: an recessum videatur ä superiore capite, ideoque uxor non amplius habeat ex usufructu, quam annuos quadringentos ? Respondit, satis id, quod quxreretur, aperte verba , qux proponerentur , declarare. §. ;. Lucius Titius testamento suo Publio Alxvio fundum Tusculanum reliquit: ejusque fidei commisit, ut ejusdem fundi partem dimidiam ususfructus Titix prxstaret: Publius Mxvius villam vetustate corruptam , cogendis & conservandis fructibus necessariam xdificavit. Quxro , an sumptus partem pro portione ususfructus Titia adgnoscere debeat? Respondit, si prius, quam usumfructum prxstaret, necessario xdificavit: non alias cogendum restituere, quam ejus 11 sumptus ratio habeatur. §. 6. Duas filias & filium mente captum heredes scripsit, filii portionis mente capti datx usumfructum legavit in hxc verba: Hoc amplius Fublia Clementiana pracipiet Jibi quarta partis hereditatis mea, ex qua Julium Justum filium meum heredem institui: petoque i te, Fublia Clementiana, uti fratrem tuum Julium Justum alas, tuearis , dependas pro eo, pro quo tibi usumfruttum portionis ejus reliqui, donec mentis compos fiat, Ö” convalescat. Quxsitum est, cum filius in eodem furore in diem mortis sux perseverans decesserit, an ususfructus interciderit? Respondit, verbis, qux proponerentur, perseverare legatum : nisi manifestiffime probetur, aliud testatorem sensisse. §.7. Heredis instituti fidei commisit, filio suo annua decem prastare: aut [ea] pradia emere, U adjignare, ut usumfruttum (i. I. 4. §. 4. infr. destatulib, (e. Immo vide l.iq.infr. de auro. 1. ult.supr. de usufr. ear. rtr. (3. 1. 1. §. I. infr. de condit.& dtmonflr. L §. r. I. 2t. in pr. infr. quando dies legat. (4. I. 36. §. l.supr. de usufr. (;. J. q.stipr. de usufr. adcresc. (6. Immo vide l. 63./«fr. de ritu nupt. L %. §. 2. infr. de his, qua ut indiga. (7. /. 7. §. 2. in fin.supr. de usufr. (8. I. 1 , l. 3. in fi«, supr. quii. mod. ususfr. (9. I, r z. infr. de liberat, legat, (io. 1. 3. C. communi divid. (11. I. 50. in fin.sufr. de usufr. & quemadm. 1. 19. infin. infr. ad SC. TrtbeU, hobt* ioo5 De servitute legata. 1006 haberet, reditum efficientia annuit decem : filius fundos si in ab herede fecundum matris voluntatem traditos locavit: & quxsitum est, defuncto eo, reliqua colonorum utrumne ad heredem filii fructuarii, an vero ad heredem Seja testatricis pertineant? Respondit, nihil proponi, cur ad heredem Seja pertineant. §. z. Ufumfructum tertix partis bonorum suorum uni ex heredibus legaverat: Qux- situm est, an pecuniae, qua ex rebus divisis secundum xstimatio- nem effecta est, tertia prxstandasit? Respondit, heredis 1 esse electionem, utrum rerum, an aestimationis ufumfructum prastare vellet. §. 9- Item quxsitum est : tributa, prater ea, qua vel pro prxdiis aut moventibus deberi & reddi necefle est , [an] eximenda sint ex quantitate , [ut] reliqua duntaxat pecunia, fi hoc heres elegerit, reddi debeat? Respondit: reliqua pecunia tertiam prxstandam. 33. IDEM [lib. 17. Digestorum.] CEmpronio ea , qua -vivus proflabam , dari volo: is etiam habita- " bat 2 in testatoris domo , qua uni ex heredibus pralcgata erat. Quasitum est, an habitatio quoque debeatur ? Respondit, nihil proponi, cur non debeatur. §. 1. Ex his verbis testamenti; libertis meis , quibus nominatim nihil reliqui , quo vivus proflabam, dari volo. Quasitum est, an lib rtis, qui cum patrono suo in diem mortis habitabant, etiam habitatio relicta videatur ? Respondit, videri, tz. 2. Codicillis ita scripsit: Negidium, Titium, Dionem libertos meos senes , ts infirmos, peto, in locis, in quibus nunc agunt, senescere patiamini: Quxro, an ex hoc capite liberti suprascripti ex fideicommisso fructus locorum, quibus morantur, recipere debeant, cum alia, qiue eis specialiter legata sunt, sine controversia consecuti sint? Respondit, verbis qux proponerenur, id petitum, ut ad eum modum paterentur heredes ibi eos esse, ad quem modum ipsa patiebatur. 34. IDEM [lib. 18. Digestorum.] QOdicillis fideicommissa in haec verba dedit: Libertis, libertabus- quemeis, & quos in codicillis manumisi, fundum, ubi -me humati volui, dari volo; ut qui ab bis decejferit, portio ejus reliquis adere- scat, ita ut ad novissimum pertineat: post cujus novissimi decessum ad Rempubl. Arelatenfium pertinere volo. ~hoc amplius libertis libertabus- que meis habitationes in domo, quamdiu vivent: Paclia U Trophi- mia diotas omnes, quibus, uti consuevit, habitet : quam domum post mortem eorum ad Rempubl. pertinere volo. Quaesitum est, Reip. fideicommissum utrum ab herede, an ä libertis datum sit? Reipon- dit, secundum ea, qua proponerentur , posse ita verba accipi, ut ejus legatarii, qui novissimus decederet, fidei commissum videatur. ] Idem qiuesnt, defunctis quibusdam ex libertis, quibus habitatio relicta erat, au portiones domus, in quibus hi habitaverant , jam ad Remptiblicam pertineant ? Respondit: quoad aliquis eorum vivat, fideicommissum Reipublicx non deberi. §. 1. Qui Semproniam ex parte decima, & Mxviam ex parte decima, alumnum ex reliquis partibus instituerat heredes, curatorem alumno dedit, eum 3 jure facere putaret : & curatoris fidei commisit, ne pateretur fundum venire, sed cum Sempronia sf jllavia nutricibus suis/rueretur reditu ejus: & ima parte testamenti ita adjecit: omnem voluntatem meam fidei heredum meorum committo. Quxsitum est , an tertias partes ususfructus fundi nutrices ex fideicommisso, petere poffint, quamvis curator ei receptus fit, quem jure dare non pote- ratalumno? Respondit, secundum ea , qux proponerentur , utiliter hdeicommisso voluntatem suam confirmasse: id igitur cuique dedisse, ut & nutrices una cum alumno reditu fundi uterentur. 35. IDEM [lib. 22. Digestorum.] JJXori ufumfructum villx legavit in quinquennium a die mortis siis : deinde hxc verba adjecit: U peracio quinquennio , cum ejus ususfructus ejfe desierit, tunc eum fundum illi & idi libertis dari volo. Quxsitum est, eum uxor intra4 quinquennium decesserit, an libertis proprietatis petitio jam , an vero impleto quinquennio competat: quia peracto quinquennio testator proprietatem legaverat? Respondit T post s completum quinquennium fundum ad libertos pertinere. 0 36. IDEM [Hb. 2;. Digestorum.] oTicho testamento manumisso fundi ususfructus erat legatus, & (1. I. 26. §. fin. supr. de legat. I. (2. I. 10. in fin.supr. de annuis legat. (3. I. 69. §. 2. supr. delegat. 2. (4. I. 12. in fin. C. de usufr. (;, arg. I. q, in fin. infr.de condit, sf dcmonftr. (6. Vide tamen l. 29. supr. de usuf r . sfev. 18. t. 3. (7, L 130. inpr.supr. cum is uti fruique dedisset, fidei heredum testator commisit, uti eum fund um darent Lucio Titio : sed Stichus testamento suo ejusdem fundi proprietatem nepotibus suis legavit: & heredes Stichi ex testamento ejus legatariis nepotibus eum fundum tradiderunt. Quxsitum est, cum nepotes legatarii ignoraverint conditionem fundi iupraferipti priore testamento datam, & plus quam tempore statuto possederint, an eum fundum sibi adquifierint ? Respondit, fecundum ea, qus proponerentur, legatarios sibi adquisisse. §. 1. Idem quxsiit, si aliquo casu legatariis auferri postit, an repetitionem ab heredibus Stichi ejus nepotes habere poffint? Respondit, supra quidem de acquisitione responsum: verum, si ex asta causa adquisitio cessasset, videri Stichum, fi post mortem eorum,, quibus proprietas legata esset, testamentum fecisset, potius quod, habere se crederet, quam quod onerare heredes vellet, legasse. , , 37- IDEM lib. 33. Digestorum. JJXori meie usmnfrutium lego bonorum meorum , usque dum filia mea annos impleat ofhdecim : Quxsitum est, an prxdiorum tam rusticorum , quam urbanorum, & mancipiorum, & supellectilis, itemque calendarii ususfructus ad uxorem pertineat? Respondit,, secundum ea, qux proponerentur, omnium 6 pertinere. 38. IDEM [lib. 3. Responsorum.]; pUndi JEbutiani reditus uxori mea, quoad vivat, dari volo: Quiero, an postit tutor heredis fundum vendere, & legatario offerre- quantitatem annuam , quam vivo patrefamilias ex locatione fundi redigere consueverat? Respondit , posse. 7 f Item quiero, an, habitare impune prohiberi postit ? Respondit, non esse obstrictum heredem ad habitationem prxstandam. f Item quxro, an compellendus sit heres reficere prxdium ? Respondit, fi heredis facto minores reditus facti essent, legatarium recte desiderare, quod ob eam rem deminutum sit. f Item quxro, quo distat hoc legatum ab ufufructu? Respondit, ex his, qux supra responsa essent,, intelligi differentiam. 39. IDEM [lib. 6. Responsorum.] Cllios heredes instituit, uxori vestem, mundum muliebrem, la- x nam , linum, & alias res legavit, & adjecit: Proprietatem autem eorum , qua supr a scripta sunt, reverti volo ad filias meas , quave ex his tunc vivent. Quxsitum est, utrum ususfructus , an proprietas earum rerum data sit ? Respondit proprietatem legatam videri. 8 40. ALFENUS [VARUS lib. 8. Digestorum ä Paulo epitomatorum.] jLli cum illo habitationem lego : perinde est, ac si 9 ita, illi cfi illi , legasset. 41. J:\VOLENUS [lib. 2. ex Posterioribus Labeonis.] r' * 1 Um ita legatum esset, fruclus annuos fundi Corneliani Publio ^ Mavio do lego : perinde 10 putat accipiendum este Labeo, ac si ususfructus fundi similiter esset legatus : quia hiec mens fuisse testatoris videatur. 42. IDEM [lib. 5. ex Posterioribus Labeonis.] JNfruclu id ejfe intelligitur, quod ad usum hominis inductum est: neque enim maturitas naturalis hic spectanda est, sed id tempus , quo magis colono dominove eum Fructum tollere expedit. itaque cum olea immatura plus habeat reditus , quam si matura legatur , non potest videri, si immatura 11 lecta est, in fructu non esse. 43. VENULEJUS [lib. 10. Actionum.] ■\TIhil interest, utrum bonorum quis, an rerum tertix partis nlum- 1 ’ fructum legaverit. Nam si bonorum ususfructus legabitur, etiam xs alienum ex bonis deducetur; & , quod in actionibus 12 erit, computabitur: at si certarum 13 rerum ususfructus legatus erit, non idem observabitur. T I T. III- DE SERUTUTE LEGATA. 1. JULIANUS [lib. i. ex Mimcio.] LjUi duas tabernas conjunctas habebat, eas singulas duobus lega- ML-vit. Quxsitum est, si quid ex superiore taberna in inferiorem Te legat. 1. (8- l i;- i«fi*-: « u s°‘ &- §ffi-s«fr, de legat I. (10. I. 22'. fltpr. h. f. I. 20. supr. de usufr. (n. I. 48. in sin. supr. d. t. (12, l. 49. in fin. infr, deverb.Jign , (.13. L S- l. 9. supr. de legat. io©7 Digestorum Lib. XX XIII» Tit. III. IV. _ 1003 iimlificatum esset: mim inferior oneri feruntlo in luperioris taberna loco contineretur? Respondit, servitutem impolitam videri. Julianus notat: Videamus, ne hoc ita verum ht, si aut nominarim hxc servitus imposita est, aut ita legatum datum est, tabernam meam , uti nunc est, do lego. i. MARCELLUS [lib. 13. Digestorum.] TTUndum communem habentibus legari potest via ; cum & com- munis servus recte i viam stipulatur : & cum duo ei, qui ipse viam stipulatus fuerit, heredes .exstiterint, non corrumpitur stipulatio. 3. IDEM [lib. 29. Digestorum.] OI fundum Mxvio, & ad eum viam per alium fundum, & eun- ^ dem fundum sine via Titio legalste; si uterque fundum vindi- casset, sine via-legato fundum cessurum: quia neque adquiri per r partem servitus possit. Et si prius Maevius fundum vindicaret, altero deliberante, posse dubitari, an, si postea Titius omisisset, vix legatum salvum esset ? Et hoc magis videbatur. Quamquam fi sub conditione quis fundum Iegasset, viam pure ; aut pro parte fundum pure, pro parte sub conditione, L viam sine conditione : li, pendente ea, legati dies cessisset, interiturum fore vix legatum. ut responsum est, cum alteri ex vicinis , qui fundum communem habebant, viam sub conditione, alteri pure Iegasset, pen- dente.conditione decessisset: quia alterius legatarii persona impedimento esset, quo minus solidus fundus cum via vindicaretur. 4. JAVOLENUS [lib. 9. Epistolarum.] is, qui duas xdes habebat, imas mihi, alteras tibi legavit: & medius paries, qui utrasque xdes distinguat, intervenit: eo jure eum communem nobis esse existimo, quo , fi paries tantum duobus nobis communiter esset legatus, idenqueneque me , neque te agere posse, jus non esse alteri ita immissas habere: nam quod communiter socius habet, & in jure eum habere constitit, itaque de ea re arbiter communi dividundo sumendus est. 5. PAPINIANUS [lib. 16. Quxstionum.] "pTsi maxime-testamenti factio cum servis alienis 3 ex persona A j dominorum est: ea tamen, qux servis relinquuntur, ita va-> lent, si liberis relicta possent valere, sic ad fundum domini via fervo frustra legatur. 6. IDEM [lib. 7. Responsorum.] DAter filix domum legavit, eique per domus hereditarias jus trans- eundi prastari voluit: si filia domum suam habitet, viro 4 quoque jus transeundi prxstabitur: alio quin filix prwstari non videbitur. Quod si quis non usum transeundi personx datum, sed legatum servitutis esse plenum intclligat: taimmdem juris ad heredem quoque transmittetur, quod hic nequaquam'5 admittendum est: ne quod affectu filix datum est, hoc & ad exteros ejus heredes transire .videatur. 7. PAULUS [Üb. 2T. Quxstionum.] P"Um a pluribus heredibus institutis via legata est , quia partem 6 S * 1 * i. non recipit, singuli heredes in solidum conveniuntur: quia & uno ex heredibus adeunte vindicari potest. T I T. IV. DE DOTE PR/ELEGATA. 1. ULPIANUS [lib. 19. ad Sabinum.] (''Um dos relegatur, verum est, id dotis legato i nesse., quod actione de dote inerat. §. 1. Et ideo, si inter virum L uxorem convenerat, ut morte viri soluto matrimonio, filio communi interveniente, dos apud mariti heredem remaneret, L maritus decedens dotem relegaverit: stari pacto non debet ob hoc, quod dos relegata est. Verum & citra relegationem hoc probari debet: nam * quod est admissum, posse deteriorem conditionem dotis fieri intervenientibus liberis , totiens 7 locum habet, quotiens ipsa in matrimonio decedit, vel divortium intervenit. §. 2. [Et] verum est, commodum in dote relegata esse reprxsentationis 8, quamvis annua die dos prxstaretur. §. 3. Eft & illud , quod ob res donatas hodie post Senatusconsultum 9 nulla fit exactio , fi modo voluntatem non .10 mutavit testator. §. 4. Impensxn autem ipso jure dotem minuunt: sed quod diximus, ipso jure 12 dotem impensis minui, non ad lingula corpora, sed ad universitatem erit referendum. §. ;. Adeo autem doris actionem continet doth relegatio, ut, si vivus'eam uxori (scilicet quibus licet casibus 139 solverit, ceiset legatum. tz. 6. Sed & si mancipia fuerint in dote non xstimata, & hse demortua 4 sint: legatum dotis in his evanescit. §. 7. Sed & si dotem promiserit mulier, neque dederic, & decedens maritus uxori dotem prxlegaverit, mulier nihil amplius, quam liberationem habebit. Nam & si quis ita legaverit: Centum, qum in arca habeo; aut, qtue iUe apud me deposuit: si nulla sint, nihil 15 deberi constat, quia nulla corpora sint. §. 8. S; quis uxori fundum Titianum his verbis legallet: Is cnimf1m.iu5pr-.pter ilium ad me pervenit: omnimodo debetur fundus, nam * qurequid demonstratx.rei additur fatis demonstratx, frustra est. H. 9. Ceilus lib. xx. Digestorum scribit: Si socer nurui dotem relegavit, li quidem jus actionis de dote voluit relegare, nullius momenti esse legatum; quippe nupta 16 est: sed si voluit eam recipere dotalem pc-cuniam, (inquit) utile erit legatum. Si tamen hxc dotem receperit, nihilominus maritus dotis persecutionem habebit: live heres inicitutus esiet, familix crciscundx judicio; sive non , utili actione. Ego puto, quoniam non hoc voluit socer, ut bis dotem heres prxstct, tc mulierem agentem ex testamento , cavere debere, dsenjii 17 iri hen- dem adversus maritum, f Ergo & maritus idem debebit cavere , adversus mulierem defensu iri, si prior agat. §. 10. Per contrarium apud Julianum lib. xxxvn. quxritur, si socer filio suo exheredato 18 dotem nurus Iegasset? Et ait, agi quidem cum marito exheredato de dote non posse : veruntamen ipsum doteir. persecuturum ex causa legati: sed non alias eum legatum consecuturum, quam si caverit, heredes adversus mulierem defensu iri : & differentiam facit inter cum, cui dos relegata est, & orcinum 19 libertum, cui peculium legatum est: namque cum de peculio polle conveniri ait, heredem non 20 posse, quia peculium desiit:i penes se habere : at dotis actio nihilominus competit, etsi dotem desierit habere. §. 11. Idem Julianus quierit, si dotem marito relegaverit socer, an dote soluta 22 mulieri legatum mariti ex tinguntur? Et dicit extingui : quia nihil esset jam, quod marito posset praftari. §. 12. Idem quierit, si dos alii legata esset, eam que rogatus fit mulieri restituere: an lex Faleidia in legato locum haberet? Et dicit habere 23 : sed quod minus est in hdcieommisso, mulierem dotis actione consecuturam. Ego quxro , an commoda reprxsen- tationis in hoc legato sie observentur, atque si dos ipsi mulieri f 11 isset relegata ? Et puto [habere.] §. 13. Idem Julianus quxrit, si mulieri dos sit relegata , eaque rogata dotent rejiitucre , an Faleidia locum habeat ? Et negat 24 habere: quoniam fideicommissum quoque negat valere. Quod si prxtcrea quid uxori legatum iit, putat ex residuo fideicommissum prxstari: quod utique, habita ratione Falcidix, mulieri prxstabitur. Sed L marito ex parte herede instituto , ä socero dote prxlegata, legatum dotis Falcidiam pulsarum: videlicet, quia adhuc constante matrimonio , indebita dos videtur relegata, verum quod Faleidia recidit, in familix herciscundz judicio maritum prxcepturuin : quemadmodum totam dotem praeciperet, si non esset relegata. §. 14. Mela scripsit: Si fundus in dote sit, & specialiter lit legatus, mox generaliter dos relegata: ;non bis 25 , sed semel deberi fundum. §. 15. Ibidem Mela conjungit, si fundus in dote fuit locatus a marito ad certum tempus uxorem non 26 alias fundum ex relegatione consequi, quam si (1. I. 12. supr. de servit. I. 19. supr. deservit, praid. .ruftic. (2. I. 8. I- 11. supr. deservit. (3. I. 12. §. 2 .supr. de legat. 1. «. 82 . %.fin.sttpr. de legat. 2. (4. Fac. I. 4. §. I .supr. de usu gf habitat. I. III. iifr. de verb. oblig. (5. v. /.!.§. 43. infr. de aqua quo- tid. ( 6 . I. 80, §. I. infr. ad leg. Falcid. (7. /. 2. supr. de padi. dotal. I. 3. C. de paci, convent. (8- §. 12. infr. hic. I. 2. in sin. infr.h. t. I. 24. §. 2. supr. soluto matrim. (9. I. 32. infr. §. 1. §. 2. supr. de donat, inter vir. U uxor. (10. d. I, 32. §. 3.4.5. (11. I. 2. inpr.infr. k. t. l.un.§. ^.vers.cum enim. C. de rei uxor. adi. (iü. I. 56. §. 3 .supr. de jure dot. t. 5. in pr.supr. de impens. in res dotal. (13. I. 73. §. i. supr. de jure dot. i. 20. Jupr. soluto matrim. Nov. 22. c. 39. (14- l. 8 - infr. b.t. (15. Vide tamen l. 88. §. \o.Jupr. de legat. 2. /. 3. C. defaijacausa. (16. I. un. C.si dos constant, matrim. (17. Immo vide /. 7 - ■infr.h. t. (iz. d.l.j.inpr. (.19. §.2 .verJ~.isiisqui.Jnst.de singul. rcb. per fidcicom. (20. Imrno vide l. 17. I. 18 - «>/>'- depecul. leg. (21. I. t%.snpr. de pecttl. (22. /. 7. §. 1. infr. h. t. (23. Obst. L 57. infr. ad leg. Falcid. (24. /. 28. /» sin.supr.. de legat. L. (25. /. 66. in pr.supr. de legat. L» (26. Immo vide /. 120. §. ult. Jupr. de legat. 1. caverit, De dote praelegata. 1 QC 9 _ _ _ caverit, Jt pasturam colonum frui: dummodo ipsa peniioues per- Clf ' iat ‘ ' 2. ULPIANUS [lib. Disputationum.] . pUm quis uxori sux dotem relegat, fideique commissum ab ea re- linquit: hoc fideicommissum ex commodo, quod ex relegatione mulier sentit, xstimabitur, & ita Celsus quoque lib. Xx. Dige- ftoruin scripsit. Quod fi neeessarix fuerunt impensx, qux ipso juret dotem minuunt: amplius dici potest, fi tanta quantitas detis, quam maritus accepit, ei relegata est, oportere dici, etiam eam quantitatem polia fideicommissum erogare, qux ipso jure do- ■ tem minuit: elfe enim mulierem legatariam , nemo est, qui dubitet. Sed & Ii non dos, sed pro dote aliquid uxori fuerit legatum: adhuc quali dos relegata accipitur, f Hoc amplius Julianus scripsit : Etsi non fuerit adjectum, pro dote esse legatum, hoc tamen animo relictum: adhuc ejus esse conditionis. Uxor igitur, fi rogetur vel dotem, vel quod pro dote legatum est, vel quod in vicem dotis sibi ad scriptum est, restituere: non cogetur , nisi eatenus, quatenus diximus, restituere, f Et ideo heres instituta rogataque quantitatem hereditatis restituere : id demum restituet, quod quantitatem dotis excedit, idque, quod ex reprsfentationis commodo sentit. Nam & fi quis , cum ä nuru dotem accepisset, filium suum heredem instituerit, eumque rogaverit, quidquid ad eum ea- hereditate pervenijset, restituere, mox morte uxoris dotem fuerit lucratus : id non restitueret, quod ex dote percepit : quia matrimonii causa id lucratus est, non ex patris judicio. §. i. Mulier dotem promisit quadringentorum, & dedit Fundos duos in ducenta ; praeterea nomina debitorum iu residua ducenta : mox maritus ejus decedens pro dote fundos ei duos, non.eos, quos in dotem acceperat, reliquit: & prxterea duos illos dotales, quos astimatos acceperat, reliquit; fideique ejus commisit , ut quidquid ad Je ex hereditate ejus pervenistei , id restitueret Sejo , cum moreretur. Quaerebatur , quantum esset in fideicommisso, muliere defuncta ? Dicebam, uxorem hanc, qux rogata est, quidquid udse pervenerit ex testamento , restituere , in ea esse conditione , ut id demum restituere rogetur, quod deducta dotis quantitate ad eam pervenit: dotem enim recepisse eam magis 2, quam accepisse : salvo eo , quod ex commodo reprxsentationis ab ea fideicommitti potuit, f Proinde id quidem , quod pro dote maritus ei reliquit, non cogetur restituere ; nisi plus 3 fuit iri eo, quam in quantitate dotis : residuum vero, quod prxterea illi relictum est, cum 4 fructibus cogetur restituere. Habebit igitur prxcipiiam dotem cum suis fructibus : id vero , quod extrinsecus ei relictum est , cum fructibus, qui ad eam pervenerint, restituet. 3. JULIANUS [lib. 34. Digestorum.] QUi ita legat uxori sux : Titia: amplius 5 , quam dotem , aureos tot heres meus damnas esto dare : manifestus est, dotem 6 quoque relegasse. 4. AFRICANUS [lib. ;. Quxstionum.] QUm vulgari modo dies legatorum profertur , nihil eam rem ad dotis relegationem pertinere ait: quia suum diem habeat. ?. MARCIANUS [lib. 3. Regularum.] J^Ote relegata , non 7 est heres audiendus, si velit ob donationes in mulierem factas solutionem differre, vel ob impensas alias, quam qux ipso jure 8 dotem minuunt, aliud est enim, minorem esse factam dotem, quod per necessarias 9 impensas accidit: aliud, pignoris nomine retineri dotem ob ea, qux mulierem invicem prx- stare xquum est. 6. LABEO [lib. 2. Posteriorum ä Javoleno epitomatorum.]- ^Um lcriptum esset: Qttx pecunia propter uxorem meam ad me venit quinquaginta , tantundem pro ea dote heres meus dato : quamvis quadraginta dotis Fuissent, tamen quinquaginta debere Alfenus Varus Servium respondisse scribit, quia-proposita summa quinquaginta adjecta sit. §. 1. Item ei , qux dotem nullam habebat, vir sic legaverat : Qtianta pecunia dotis nomine , £5? reliqua; pro ea quinquaginta heres dato; deberi ei legatum Ofi- hus, Calcellius , item & Servii auditores retulerunt: perinde habendum esse, ac si servus alicui mortuus, aut pro eo centum IO IO legata essent: quod verum est : quia his verbis non 10 dos ipsa led pro dote pecunia legata videtur. 7 - PAPINIANUS [lib. -g. Quxstionum.} jpAter dotem ä nuru acceptam filio exheredato n legavit: heres patris, opposita doli exceptione,- non ante solvere legatum cogendus est , quam ei cautum fuerit de 12 indemnitate soluto matrimonio. §, 1. Sed si prius , quam legatum filio solveretur 13, mulier dotem suam recuperavit: frustra filius de legato aget. §. 2. Sed ii Lex Fafcidia locum in legato dotis adversus filium exheredatum habuerit, & mulier solutionem ratam fecerit: propter eam quantitatem , quam heres retinuerit, utilis actio dotis ei dabitur, quod fi ratum non habeat, defendi quidem debebit heres a viro , qui se 14 defensurum promisit; sed si totam litem vir solus subierit, actio judicati, si cautum non erit, pro ea quantitate , qux jure Falcidix petenda est, adversus heredem dabitur. §• Z- Sed li prius, quam legatum filio solveretur, mulier divertit : quanqnam ipsa nondum prxeipere dotem poffit, non ideo tamen actio filii differtur: quia tunc .iisdem diebus filio solvi dotem responsum est. Cum patri pro parte heres exstitit, & ad prxee- ptionem dotis, soluto matrimonio, postquam heres exstitit, admissus est. §. 4. St iorte per errorem cautio defensionis omissa sit, & ex causa fideicommilli filius dotem acceperit: ut indebitum fideicommissum non repetere ur. cantionis enim prxstandx necessitas solutionem moratur: rion indebitum facit, quod Fuit debitum, sed non erit iniquum, heredi subveniri. §. 5. Quid ergo, si patris heres solvendo, non Iit: nonne juste mulieri dabitur adversus virum utilis actio doris ? cui dos perire non debet: quia non interposuit per errorem heres cautionem. 8. IDEM [hb. 7. Responsorum.] ■ylr uxori, qux dotem in mancipiis habebat, pecuniam pro dote legaverat: vivo viro mancipiis mortuis, uxor post virum vita deceflit. Ad heredem ejus actio legati recte transmittitur : quoniam mariti voluntas servanda est. 9. IDEM [lib. 8. Responsorum.] TjXori tnex fundum Cornelianum, U quae nuptura obtulit xftimata, inspeciebus restitui volo. Respondi, non xstimatum prxdium in dotem datum , exceptum non videri: sed * universa dote prx- iegata , rerum xRimatarum pretium non relictum; verum ipsas res , quales invenirentur. 10. SC/EVOLA [lib. 8- Quxstionum.] CI Sejx pro dote centum fundus legatus sit, idemque Mxvio: quod Mxvio Falcidia aufert, pro eo, quasi concursus non-fuerit, mulier plus vindicet; quia amplius iit in dote mulieris. ii- PAULUS [lib. 7. Responsorum.] CE ja , cum nuberet Lucio Titio , dedit dotis nomine centum aureos, & adhibuit Quintum Mucium , qui nihil numeravit, sed dotem stipulatus est , li morte mulieris solutum fuerit matrimonium: Seja moriens testamento suo ita cavit: Lucio Titio marito 'o , cui maximas gratias ago , dari volo Jhper dotem, quam ei dedi, tot aureos t Quxro , cum instituit Lucium Titium convenire Quintus Mucius ex stipulatu actionem: an repellere eum' maritus postit ex verbis testamenti ? Respondit, si Quintus Mucius mandante Seja, non donationis causa, stipulatus est, heredibus mulieris eum teneri; & ideo Quintum Mucium exceptione repellendum esse : quod si donationis causa Seja stipulari permisisset, videri eum in eum casum , qui morte mulieris extitit, mortis causa stipulatum : & ideo fidei ejus committi potuisse, in eum casum, dicendum fore. 12. SCiEVOLA [lib. 3. Responsorum.] [~\Ui dotem in pecunia numerata & xftimatis rebus acceperat, V -'— uxori ita legavit: Seja uxori mea, Ji omnes res, qux tabulis dotalibus contineantur , heredi meo exhibuerit, (f tradiderit summum dotis , quam mihi pro ea pater ejus intulit, dari volo hoc amplius [ denarios ] decem. Quxlitum est , cum res in dotem datx plures ipso usu sinitx essent, nec moriente marito fuerant, an quali sub impostibili conditione legatum datum debeatur l Relpondi, videri conditioni paritum, si, quod ex rebus in dotem dacis supererat, in potestatem heredis pervenit._ , (i. 1. 1. §. 4. supr. i. y. infr. h. t. (2. /. 77. §. 12 de legat. 2. . (3. I . 114. §. 3 . infin.supr. de legat. 1. Vide L 83. inpr.supr. delegat. 3. I . 54. supr. d. t. mo vide i. 108. §. 7. supr. de legat. 1. (7. I. 41. §. 1 T O M. I. ! fin.supr. (4. Irarao (6. Im supr. de legat. 2. (8. /. 2. in pr.supr. h. t. (9. I■ iS-Jupr. de impens. in res dotal. (10. I. 3. C. de falsa caus. adjetl. (ii. I. 1. §. lo.Jupr. h. t. (12. Immo vide §. 2. infr. hic. d. I. l. §. 9. injln. (13. ii. /. i.§.ii. ( 14 . d.l.i.%.q. Ss s IZ. LA~ 10 II - Digestorum lib. XXXIII. Tit. IV. V. 1012 13. LABEO [lib. 1. Pithanorum ä Paulo epitomatorum.] [pAulus: ] Sifiliusfamilias, uxorem cum haberet, dotem ab ea acceperat, deinde paterfamilias factus , dotem ei , ut solet, legavit: quamvis patri heres non erit,tamen id legatum debebitur. 14. SCiEVOLA [tib. x?. Digestorum.] r THeopompus testamento fasto duas filias & filium xquis partibus instituit heredes, & codicillis ita cavit: T/iv Auyajxj« /j.h Kfi- 1 rrrlvav, Se rxys‘j-yy eustSecti u> «v, cl Qttot na olicvyseei roia-i. orfevenret iuScS-iteoci Uoit/axe o;, elSco;/uu rye yeoiv.ye , Ini rost tritt, ev ol;xxl rue xSeXtbyv xurrt i^iSuy.x. Id est , Filiam meam Crispinam, quam veUem tradi nuptui cuicunque, amici mei elf cognati approbabunt, providebit tradi Palliantis sciens mentem meam in aqualibus portionibus, in quibus & sororem ejus tradidi. Pollianus ä marito pueli® juratus scripsit, voluisse patrem eandem quantitatem in dotem accipere etiam minorem filiam, quam major accepisset: Qn®ro , an eandem summam dotis nomine coheredes extra partem hereditatis minori fili® pr®stare debeant ? Respondit, eum cujus notio est , sstimaturum, ut eadem quantitas ex communi prscipua minori fili® dotis nomine detur. 1;. GAJUS [lib. 2. de legatis ad Edictum Pr®toris.] T Icet placeat pignoratas res, vel in publicum obligatas , here- dem, qui dare jussus est, liberare debere : tamen si is, qui tales res in dotem accepit, dotem prslegaverit, non cogetur heres liberare eas, nisi aliud specialiter testator dixerit. 16. PAULUS [lib. 2. ad Vitellium.] Q Ui dotem ä matre uxoris acceperat, & stipulanti ei promiserat, -testamento uxori dotem legavit: cum quxfitum esset, an uxor dotis summam consequi posset ? Respondit Scsvola , non videri dari uxori, quod necesse iit matri reddi, alias sic respondit, non videri , nisi manifeste uxor docuisset, eam testantis voluntatem fuisse, ut onerare heredes duplici prxftatione dotis vellet. 17. SC/EVOLA [lib. 3. Responsorum.] T JXori ita legavit : uxor meu, quidquid ei comparavi, & quod mihi dedit, e mediofibifumat. Qusro , an dos prxlegata videatur ? Respondit, verbis, qu® proponerentur , videri & de dote legata loqui: nisi aliud testatorem voluisse probaretur. §. 1. Titia uxori mea , quanta pecunia ad me , inve ftipulatiouem dotit ejus nomine pervenit: qua dos eft dotalibus duobus consignatis instrumentis centum aureorum. Quxfitum est , an utrainque summam consequi postit ? Respondit, nihil proponi, cur non postit. TIT. V. DE OPTIONE 1 VEL ELECTIONE LEGATA. 1. ULPIANUS [lib. 2. ad Sabinum.] f \Ivus Pius Cxcilio Proculo rescripsit, eum, cui fervorum legata fit electio , tres posse eligere. 2. IDEM [lio. 2Ui vinum heres dare damnatus eft, quod in amphoris & cadis diffusum 16 est, dari debet: etiamsi vasorum mentio facta non est. f Item quamvis cum vasis, cadis , legatum est: tamen id quoque , quod in doliis , legatum esse videtur, f Sicuti si servos omnes cum peculio cujufque eorum legasset: etiam eos, quibus peculii nihil esset, legasse videretur. 7. JAVOLENUS [lib. 2. ex Posterioribus Labeonis.] Q Uidam heredem damnaverat dare uxori fux vinum, oleum, fru- * mentum, acetum, mella, salsamenta. Trebatius ajebat, ex singulis rebus non amplius deberi, quam quantum heres mulieri dare voluisset: quoniam non adjectum esset, quantum ex quaque re daretur. Osilius, Cascellius, Tubero omne, quantum paterfamilias reliquisset, legatum putant. Labeo id probat. ldque verum est §. I. Lucio Titio tritici modios centum, qutfingult pondo centum pendeant, heres dato. Osilius, nihil legatum este : quod & (10 /9 in pr. vers. hac omnia, infr. h. 1 . 1 . 2. in fin. supr. de optione legat, (ii. /. 38- infin.supr. dejudic. I.» in sin. supr. de optione legat, (rs. Viele tamen l. i.supr, b. i, (13. i. 14./. 15. infr. eod. (14. i. 52 .supr. mandati . (iZ- ** 39- §- W«j*- trah. empt. (iL. L 15. infr. h. t. Sss » La&ee Digeftorum Lib. XXXIII. Tit. VI. VII. igu6 Lateo probat: quoniam ejusmodi triticum in rerum natura i non esset. quod verum puto. , 8.. POMPONIUS [lib. 6. Epistolarum.] CI beres damnatus sit dare vinum, quod in doliis esset, & per lc- o gatarium stetit, quo minus accipiat: periculose heredem Facturum, fi id vinum e stundet, sed legatarium petentem vinum ab herede, doli mali exceptione placuit lummoveri, si non prasset id , quod propter moram ejus damnum passus fit heres. 9. ULPIANUS [lib. 23. ad Sabinum.] CI quis vinum legaverit, omne continetur, quod ex vinea natum o vinum permansit, f Sed si mulsum sit factum, vini appellatione non continebitur proprie : nisi forte paterfamilias etiam de ioc sensit, t Certe zythum , quod in quibusdam provinciis ex tritico, vel [ex] hordeo, vel [ex] pane conficitur, non continebitur. ■[ Simili modo nec camum, nec cerevesia continebitur, nec hydromeli. Quid conditum ? nec hoc puto , nisi alia mens testantis fuit. Oenomeli plane, id est, dulciffimum vinum, continebitur. f Et passum , nisi contraria sit mens, continebitur. Defrutum non continebitur, quod potius conditura loco fuit f Acinaticium plane vino continebitur, f Cydoneum & si qua alia sunt, qua: non ex vinea fiunt, vini appellatione non continebuntur. f Item ace: um vini appellatione non continebitur. f Haec omnia ita demum vini nomine non continentur, si 2 modo vini numero ä testatore non sunt habita : alioquin Sabinus scribit , omnia vini appellatione contineri ,-qux vini numero paterfamilias liabujt. Igitur & acetum , quod vini numero paterfamilias .habuit, & zythum, & camum, & extera, quae pro hominum affectione atque nfu vini numero habebuntur. Quod ii tbtum vinum , quod paterfamilias habuit, coacuit, non extiuguitur legatum. §. 1. Si acetum quis legaverit: non continebitur legato acetum, quod vini munero testator habuit: embamma autem continebitur, quia aceti munero fuit. §. 2. Item Ii quis vinum, quod habuit, legavit, deinde [hoc] coacuit: licet postea in aceti locum translatum sit ä patrefamilias , vino legato continebitur: quia id, quod testamenti facti tempore vimun fuit, delnonstratum est. & est hoc vermn, nisi 3 voluntas adversetur. §. 3. Vino autein paterno legato , id demum legatum videtur , quod testator vini numero ha buit, non quod pater, f Item ti peculiare vinum legatum sit,' id continebitur, quod fervi habuerunt. Cur tam diverte? Quod paternum vinum jam coepit usus ipsius testatoris esse: at peculiare in usu fervorum remansit. §. 4. Item C vinum vetus sit legatum. 10. HEstMOGiJNiANliS [lib. 2. Jutis epitomarum.] . usu testatoris legatum xifiinabicor : id est, quot annorum vino provetereutebatur: Quod si non appareat, il. ULPL 4NUS [lib. 23. ad Sabinum.] T/Etus [accipietur, ] qu >,! non est novum ; id est , & anni prioris * vinum appellatione veteris continebitur: 12. PAULUS [1 it,. 4. ad Sabinum.] • Vm aliter observantibus, quis finis, aut quod initium veteris vini sumeretur ? 13. ULPIANUS [lib. 23. ad Sabinum.] s eo vino , quod iu ilio f unio miscetur , heres metis amphoras decem quotannis in annossingulos dato : quo anno natum non 4 fuisset, ex superiore anno ejus fundi eum numerum anphorniiiBi heredem daturum, Sabinus existimat; qua: sententia, si voluntas non adversetur , mihi quoque placet. 14. POMPONIUS [lib. 6. ad Sabinum.] 1 legato, ea demum vasa sequuntur, qme ita diffusa sunt, ut non ad perpetuum usum [vasa] reservarentur : veluti am »hone & cadi. 1;. PROCULUS [lib. 2. Epistolarum.] Trimmt cum vafis legavit, negat Trebatius, quod in doliis fit, de- " beri: & sensum testatoris alium putat esse; verborum alium : «sterum dolia in valis vinariis non' essent. ; Ego , etii dolia in vasts vinariis non sunt, tamen non concederem Trebatio, vinum, que 1 in doliis esset, id est, quod in vafis non esset, non elfe legati 1, * Ulmi verum esse puto, cui vinum cum vafis legatum erit, amphoras, cados, in quibus vina diffusa servamus , lega tos esse : vinum enim in amphoras & cados hac mente diffundimus ut in his sit, donec usus causa probetur; & scilicet id vendimus cum his amphoris & cadis; in dolia autem alia mente conjicimus scilicet ut ex his postea vel in amphoras & cados diffundamus vel sine ipsis doliis veneat. 16. IDEM [lib. 3. ex Posterior. Labeonis.] Q Ui vinum Surrentinum in urnalibus habebat diffusum, is tibi - vinum legaverat in amphoris: omne illud quoque vinum, quod in urnalibus fuisset, legatum esse Labeo & Trebatius responderunt. §. 1. Cui dn/c/n legata essent, si nihil aliud testamento significetur : omnia haec esse legata, mulsum, passiim, defrutum, & similes potiones; item uvas, ficos, palmas, caricas. §. 2. Quod si ita esset legatum : Vinum amphorarium, aminaum,'gradum, U dulcia omnia: nihil inter dulcia, nisi quod potionis fuisset, legatum putat Labeo ex collatione vini amphorarii, quod non improbo. E X J N A " ,.E Xe •yinoi (i• §. 10. stip.. de legat. 1. (2. I. l. Jiipr. h. t. (3. /. 44 §. 2 .infin.supr. delegat. I. /. 8;. ver/. Jic enim responsum est.supr. delegat. 3. (4. 1.17. infin.supr. de annuis legat. (5. Ininio ville U 206. infr. de verh. Jig.n , , TIT. VII. DE INSTRUCTO , VEL INSTRUMENTO LEGATO. 1. PAULUS [lib. 4. ail Sabinum.] £Ive cum instrumento fundus legatus est, sive inftrucius , duo lega- ta inteliiguntur. §. 1. Fundo cum instrumenti) legato & alienato 6, instrumentum non vindicabitur ex sententia defuncti. 2. PAPINIANUS lib. 7. Responsorum. QUm pater, pluribus filiis heredibus scriptis, duobus/rsckM». nem honorum avix prxter partes hereditarias dedisset, pro partibus coheredum viriles habituros legatarios placuit. §. 1. Dotes prxdiorum , quie Grxco vocaoulo i fen appellantur, cum non instructa legantur, legatario non prxstantur. 3. .IDEM iib. 8- Responsorum. LUiidum instructum Ubertis patronus testamento legavit: postea codicillis petit, tu morientes partes filas fundi superstitibus restituerent} ilee instrucli mentionem habuit. Talem 111 causam fideicommissi deductum videri placuit, qpalis fuerat legatus: sed medii temporis augmenta '.ictuum & partuum, item detrimenta fatalium, fideiconimisso. contineri. ~ §. 1. Minor viginti annis, iustruaa pr.tdiu consobrina: sux dari voluit, & quotdam servos prxuioriim vivus liiauuuliiit: non idcirco fervi nianumiili prx stabuntur, quod ad libertatem pervenire non possunt, f Idem juris est, cum ex quavis alia causa libertas non competit. ' 4. JAVOLENUS [lib. 2. ex Posterioribus Labeonis.] £Ura quidam duos fundos junctos haberet, & ex altero boves, cum opus fecissent, in alterum reverterentur, utruinquefundum cum instrumento iegaverat : Labeo, Trebatius, boves ei 7 fundo cessuros putant, ubi opus Fecissent, non ubi manere consue- vitient. Caleellius contra : Labeonis sententiam probo. - 5 -cLABEU [lio. 1. ' itiianoit a Paulo epitomatorum.] CJI cui fundum L instrumentum ejus legare vis, nihil interest, quomodo leges: limium cum instrumento , ’ zw fundum cf instrumentum, * an funium instructum. Paulus: imo contra. 8 nam inter ca icgatii hoc interest, quod si fundo alienato 9 mortuus fuerit, qui ita legavit: ex hac scriptura : Fundum cum instrumento , nihil erit legatum: ex exteris io poterit inftrunientum esse legatum. 6. SCrEVOLA [lib. 16. Digestorum.] Epoti legaverat, qux certa regione prxdia habuerat, ut instructa limtpcnm vino, grano, calendario; & adjecerat hxc verba: Jhiidquid-crit, cum moriar, in iUu regione, etf quidquid in quacunque specie erit in iila regione, vel quod meum erit: viva testatrice unus cx debitoribus' condemnatus , vivente testatrice fatis non fecit. Quxsitum est, an quod ex lententia judicis deberetur, ad nepotem pertineret ? Refpomlst, nihil proponi , cur non deberetur. 7. IDEM [lib. 22. Digestorum.] 'TIAbernam cum coenaculo Parduls manumisso testamento legaverat cum mercibus of instrumentis, zf fupcütciili, queihiejet: item horreum' vitiarium cum vino, zf vafis, & instrumento , A institoribus, quossecumbabere consueverat. Quxsitum est, [&]cum vivq testatore infula, in qua c cenaculum fuit, quod ei legatum erat, exusta sit,„& post biennium eodem loco 11 constituta nova ; & hor- (6. /. ;. in sin. infr. b. t. (7. I. 12. §. 14. infr. eod. I. 35- §• 3- stipr. dehereil. inftit. (g. Imino vide §. 17. in sin. Inft. de legat. (9. I. 1. infin.supr. h. t.d.§. 17. in fin. (10. 1. 16. itipr.ßfi • ii» usu is i/abii, (11. i, 65. in fin.supr. delegat, i. »eum, IVI? De inftrufto, vel inftrumento legato. reum, quod eidem legatum erat, ä testatore venierit i ; vini au-j qux rusticorum causa parantur, lanifica: i;, & lanx, & tonsa« tem venditio dilata fit, ut ex eo^commodo venirent: an universa resisi, & Fullones, & Focari* 17, non agri sunt instrumentum , legata Pardula consequi postit ? Respondit, ea , in quibus voluntas mutata esset, non deberi. 8. ULPIANUS [lib. 20. ad Sabinum.] F [ instrumento Fundi 2 ea esse, qux Fructus quxrendi, cogendi, conservandi gratia parata sunt, Sabinus libris ad Vitellium evidenter enumerat, f Quxrendi , veluti homines , qui agrum colunt, & qui eos exercent, prxpositive sunt his; quorum in numero sunt villici, [&] monitores: prxterea boves domiti. & pecora, stercorandi causa parata : vasaque utilia culturae; qux sunt aratra, ligones, sarculi, falces putatori*, bidentes, & si qua similia3 dici possunt, f Cogendi , quemadmodum torcularia, corbes, ral- cesque messori*, Falces f cenari*, quali vindemiatorii, exceptoriique , in quibus uv* comportantur, f Conservandi 4 , quasi dolia , licet defossa non sint, & cupx. §. 1. Quibusdam in regionibus accedunt instrumento , si villa cultior est, veluti atrienses , scoparii: si etiam viridiaria sint, [topiarii: ] si fundus saltus pastionesque habet, greges pecorum, pastores, saltuarii. 5 9. PAULUS [lib. 4. ad. Sabinum.] TAE grege ovium ita distinguendum est, ut si ideo comparatus sit, ■*"' ut ex eo fructus caperetur, non debeatur: si vero ideo, quia non aliter ex saltu fructus percipi poterit, contra erit; quia per greges fructus ex saltu percipiuntur. 10. ULPIANUS [lib. 20. ad Sabinum.] CI reditus 6 [etiam] ex meile constat, alvei apesque continen- 0 tur. 11. JAVOLENUS [lib. 2. ex Cassio.] UAdem ratio est in avibus, qux in insulis maritimis aluntur. J-1 12. ULPIANUS [lib. 20. ad Sabinum.] [AUxsitum est, an frumentum 7 , quod cibariis cultorum para- tum foret, instrumento cederet? Et plurimis non placet: quia consumeretur, quippe * instrumentum est apparatus rerum diutius mansurarum , sine quibus exerceri nequiret possessio : accedit eo , quod cibaria victus magis, quam colendi causa pararentur. Sed ' ego paro, & frumentum & vinum ad cibaria paratum instrumento contineri; & ita Servium respondisse auditores ejus referunt. Item nonnullis visum est, frumentum , quod serendi 8 causa sepositum est, instrumento contineri: puto, quia & instar caltur* esset; & ita consumitur, ut seni per reponeretur: sed causa seminis nihil a cibariis differt. §. I. Conservandi fructus causa : veluti granaria : quia in his [fructus custodiuntur; urceos, capsellas, in quibus] fructus componuntur, sed & ea , qux exportandorum fructuum causa parantur, instrumenti esse constat: veluti jumenta, & vehicula, & naves, & cupx, & culei. §. 2. Alfenus autem, si quosdam ex hominibus aliis legaverit, exteros, qui dn fundo fuerunt, non contineri instrumento ai:. quia nihil animalis instrumenti esse opinabatur, quod non est verum : constat enim eos 9, qui agri gratia ibi sunt, instrumento contineri. §. 3. Quxritur, an servus, qui quasi colonus in agro erat, instrumento legato contineatur ? Et Labeo & Pegasus, recte negaverunt: quia nun pro instrumento in fundo Fuerat, etiam si solitus fuerat & familix imperare. §. 4. Saltuarium 10 autem Labeo quidem putat eum demum contineri , qui fructuum servandorum gratia paratus fit: eum non , qm fimum custodiendorum causa : sed Neratius etiam hunc: & hoc jtire utimur, ut omnes saltuarii contineantur. §. 5. Trebatius amplius et. am pisturem 11 , & tonsorem 12, qui familix rusticx cauta parati sunt, putat contineri; item fabrum, qui vili* resident!* eaula paratus sit, & mulieres, qux panem coquant, qux- que villam lervent; item molitores , fi ad usum rusticum parati sunt; item focariam 13, & villicam, si modo aliquo officio virum adjuvet; item lanificas 14, qux familiam rusticam vestiunt, & qu® pulmentaria rusticis coquant. §. 6. Sed an instrumenti instrumentum legato instrumento continetur , quxritur: hxc enim led instrumenti ? Puto , igitur , etiam focariam contineri: sed dic lanificas, & exteros, qui supra numerati sunt: & ita Servium respondisse auditores ejus referunt. §. 7. Uxores quoque & infantßfc eorum, qui supra enumerati sunt, credendum est in eadem villa agentes voluisse testatorem legato contineri: neque enim duram 1% separationem injunxisse credendus est. §. 8. Si aliqua parte ani» 1 ’ in fundo pascantur pecora , aliqua parte his pabulum conducitur* vel servi, si aliqua parte anni per eos ager colitur, aliqua parte i* mercedcm mittuntur: nihilo minus instrumento continentur. §. 9. Cellarium quoque ( [id est,] ideo prxpositum, ut rationes-, salvx sint,) item ostiarium , mulionemque instrumenti effe constat. §. 10. Et molas 19, & machinas, fenum, stipulas, asinum, machinarium 20, machinam frumentariam, vas xneum , in qu* sapa coqueretur, & defrutum fiat, & aqua ad bibendum lavandam- que familiam paratur, instrumenti esse; & cribra ; & plaustra, in quibus stercus evehatur. §. 11. Ea vero , qnx solo continentur, instrumenti fundi non esse, Caffius scribit: veluti arundineta, & salicta, antequam exfa sunt: quia fundus fundi instrumentum esse non potest, sed si exfa sint, puto contineri: quia quxrendo fructui deserviunt, f Idem & in palis erit dicendum, tz. 12. Siinagre venationes sunt, puto venatores quoque, & vestigatores, & canes, & extera, qux ad venationem sunt necessaria , instrumento contineri: maxime si ager [&] ex hoc reditum habuit. §. 13. Etsi ab aucupio reditus fuit, aucupes, & plagx, & hujus rei instrumentum agri instrumento continebitur : nec mirum : cum & aves 21 inftrumentp, exemplo apium 22, contineri Sabinus & Caffius- putaverunt. §. 14. Si quis eodem instrumento in plurimis agri* utatur, cujus agri sit instrumentum , quxritur? Et ego arbitror , si quidem apparet voluntas patrisfamilix, cui 23 potius agro destinaverat , ejus esse instrumentum : exteri enim agri ab hoc agro> veluti mutuantur, si non appareat, nullius instrumento cedet:. * neque enim pro parte dividemus instrumentum. ' §. 15. Supellex,, exteraque, si qua in agro fuerunt, quo instructior esset paterfami- lias, instrumento fundi non continentur. §. 16. Si domus fit instrumentum legatum, videndum quid contineatur? Et Pegasus ait, instrumentum domus id effe, quod tempestatis arcendx aut incendii causa paratur; non quod voluptatis gratia : itaque neque- specularia, neque vela, qu* Frigoris causa vel umbrx in domo sunt, deberi. 24 Qux sententia Cassii Fuit, qui dicebat, inter instrumentum & ornamentum multum Interesse : instrumenti enim ea. esse, qux ad tutelam domus pertinent: ornamenti, qux ad voluptatem ; fieuti tabulas pictas. §. 17. Vela autem Cilicia 29 instrumenti esse 26, Caffius: qux ideo parantur, ne xdificia- vento vel pluvia laborent. §. 18. Acetum quoque, quod extinguendi 27 incendii causa paratur; item centones, siphones , perticx quoque & scalx: & formiones , & spongias 28, & hamas 29 , & scopas contineri , plerique& Pegasus ajunt. §. 19. Tegulam autem, & tignum ejus rei causa paratum , instrumento contineri , si ad hujusmodi causam habeat tigna parata, ad alios usus non deservientia.. Proinde & fulcimenta, fi qua habebat huic rei necessaria, etiam ea instrumento domus continebuntur. §.20. De velis, qux in hype- thris extenduntur , item de his, qux sunt circa columnas , Celius scribit, magis supellectili adnumeranda: & ita Sabinum & Cassium putare. §. 21. Canales autem , & harpagones, & hamas 30,. instrumento contineri constat. §. s». Item perticx, quibus ara nex detergantur : item spongi* 31, quibus columnx, pavimenta, podia extergantur : scalx, qux ad lacunaria admoveantar, instrumenti sunt, quia mundiorem domum reddunt. S- 23. Papiu antis quoque üb. vil. Responsorum ait: Sigilla & statux ad si XX , inftru- mento domus non continentur, sed. domus portio sunt 32. qux vero non sunt adfixa, instrumento non continentur, inquit; lupeLectili enim adnumerantur : excepto horologio xreo, quod non est adn- (i- l. II. §. 12 .supr. defegat. 3. (2. /. 12. tz. 2. 3. 4. 27. I. 16. §. ait. I. 20. in sin. infr. h. t. I. 2. C. de verb.fign. (3. 1. 12. §■ II. injin. infr. b. t. (4. d. 1. 12. §. i.l. 2,. C. de verb.fign. (5. d.l. f2.§. 4. (f>. d.l. 12. §. 13. (7. I. 18. §.9 .infin. infr. h. t. (8. d. i. 18 - §. 9. (9. I. 19. inpr. infr. eod. ( 10. 1. 8. infin.supr. i. 13. §. uti i. \ ~.in fin. infr. b. t. L (so.in fin.supr. de legat. 3. (ii. I. 1$. inpr. infr. h. t. (12. §. 6. infr. h. i. (13. d. §.6. (14. *<• §. f>. I. I&. §. uti. infr. eod. (15. §. ;. supr. h. I. (l$. d. §. 5 (17. d. tz. (18. Eae. I. 41. §• *•/»??. de legat- 3. l-i-supr. de pigr.orib.l. 11. C. commun. utriusque juiic, ( 19 - *• 26. infin. tnfr. b. f. (20. Immo vide l. 18. tz. 2- infr. eoi. (2l .1. 11 . supr eoi , (22. 1. 10 .supr. eos (23. L 4. supr > eoi- (24. Vide tamen §. 20. infr. h. I. (25. I. 17. §• 4-fi. 6. institutionum.] CI fervo manumisso peculium legatum fuerit, in eum sine dubio creditoribus peculiariis actiones non competunt: sed non alias heres peculium prxstare debet, nisi ei caveatur defensu iri adversus creditores peculiarios. 19. PAPINIANUS [lib. 7. Responsorum.] (''Um dominus servum vellet manumittere, profeffionem edi sibi peculii jussit, atque ita servus libertatem accepit : res peculii profelsioni subtractas, non videri manumisso tacite concessas, apparuit. §. 1. Testamento data libertate , peculium legaverat, eundemqne postea manumiserat: libertus, ut & nominum peculii actiones ei pradiarentur, ex testamento consoquetirr. §. 2. Filius- Familias, cui pater peculium legavit, servum peculii vivo patre manumisit: servus communis omnium heredum est exemptus peculio propter filii destinationem : quia id peculium ad legatarium pertinet,. quod in ea causit moriente patre inveniatur. 20. MARCIANUS [lib, 7. Institutionum.] ■Vlbilquefi intereft, [ante] legatus, deinde inutiliter manumis- ^ sus lit, an contra. 21. SCiEVOL/. [lib. 8- Quxstionum.] CI Sticho manumisso peculium legatum sit, .& Titio servus pecu- ^ liaris: quantum peculio detractum erit ob id, quod domino debetur , tantum ei accedere , cui vicarius legatus est , Julianus ait. 22. LABEO [lib. 2. Posteriorum ä Javoleno epitomatorum.] lAOminns servum testamento manumiserat, & ei peculium lcga- 1 " verat: is servus mille nummos domino debuerat, & eos heredi Livit. Respondi, omnes eas res deberi orcino, I: pecuniam orcinus quam, debuerat., solvisset. tz. I. Dominus.servum , qui curo eo, vicarium communem habebat, testamento manumiserat , & peculium ei legaverat; deinde ipsum vicarium , qui communis erat, nominarim & ipsi,, & libertx f:ue legaverat: Respondi, partem quartam liberta:, reliquam [partem] quartam liberti futuram: quod & Trebatius. 23. SC/EVOLA [lib. 1$. Digestorum.] JAOminus Sticho fervo suo , qui bona liberti ejus gestit, cui pro parte dimidia testamento heres extiterat, in quibus negotiis gestis & calendaria fuerunt, testamento fno libertatem dederat, fi rationem reddidisset ; eique peculium lima per fideieoinmissum dedit: Stichus summas, quibus reliquatus erat tam ex calendario \{uam ex variis causis , reddidit, manentibus debitoribus, pro quii bus ipse pecuniam heredibus patroni refuderat: libertatemque ade- ptus deccsiit. Quxsitum est, an heredibus Stichi adversus nomina debitorum, pro quibus Stichus pecuniam heredibus patroni intulit heredes patroni ex causa fideicommissi compellendi lint actiones prxstare; cum nihil aliud ä Sticho patrono debitum fuerit? Respondit , prxstandum. 7 §. 1. Testamento codiciliifve servos manumisit, & peculia legavit, & de Sticho ita cavit: Stichum servum meum Hierum ese volo , eique volo duri decem aureos , sf 1 quidquid ex ratione loculorum meorum habet: rationes autem heredi, bus meis duri volo : his omnibus , quts hoc testamento manumifi, peculia sua concedi volo. Quxiitum est , an quod amplius rationi loculorum in diem mortis erogavit Stichus ex peculio suo, ab heredibus i ecipere debeat: cum ex coniuetudinedomus esset, ut quidquid amplius ex suo in ratione loculorum erogasset, dominica ratio ei deberet, atque exsolveret: Respondit; secundum ea, quapropter consuetudinem proponerentur, id quoque peculio legatu contineri, quod & dominica ratio deberet, & solita erat reddere. §. *. Servis libertates legataque dederat, & conditionem ita scripserat: Oves; xxTOamv j.Yv-ttfjg; , '{. rx tarr/xra cxvtu;' rärtje P.i'nsuM livxt bvj|; rue*:. 8 id est : fJuotquot reliqui liberos , atque [fnrj legata , eos ipsos inexcujsos ese volo. Quaesitum est, an peculia quoque legata bis videbuntur ? Respondit, secundum ea, quxpropo- nerentur, non videri legata. §. Z. Item quiefitum est, an ex iisdem verbis reliqua rationum , quali legata retinere pofiint: ant si res dominicas apud so habuerint, aut si qui eorum coloni pradio- rum fuerunt , pensiones ? Respondit, supra responsum. 24. ULPIANUS [lib. 43. ad Sabinum.] AI legatus fuerit servus, peculium excipere non 9 estnecesse, quia non 10 sequitur, nisi legetur. •25. CELSUS [lib. 19. Digestorum.] CI servus liber esse jussus sit, eique peculium legatum sit: vica»»t riorum ejus vicarii legato continentur. 26. SC/EVÖLA [lib. 3. Responsorum.] 'Jslti filii e medio pnccipito, sumito , tibjque habeto , domum itlam y item aureos centum : alio deinde capite peculia filiis prxlegavit. Quxsitum est, an peculio prxlcgato, & centum aurei, & usura eorum debentur, cum rationibus breviariis in npe alieno & sortem & usuras inter exteros creditores complexus sit? Respondit, siid foenus nomine filii exercuisset, & usuras, itant proponeretur., filio adicripsisset: id quoque peculio legato deberi. (1. i.n. in pr.snp/r. depecul. (2. L 38- §; 2 .supr. d. t. (3. Adde i. 41 .stip>-. dentgot. gesti . (4. d;/.'38>§'. ». /. ig.infh.b.t. ii 8.' infr.Ji cui plus-,, quam per leg. . Eaicid. (ii. Immo vide/. 7, ■ittfr. de manumijs. (7, /. S.fupr. h. t,. ($,l, \\%supr. di legpt. I. ' TIT. IX. DE FENU LEGATA.. 1. ULPIANUS [lib. 24. ad Sabinum.] ]JXori sua in annos singulos penoris aliquid heres dare jussus est: sili non dedisset, nummos dare damnatus est- Quari- tur, an penus legata peti postit; an vero 'solummodo sit in pra- statione, &, si non p riefte tur, tunc quantitas petatur ? Etsi quidem semel penus iit legata, non per singulos anuos: certo jure utimur, (ut & Marcellus lib. xxxix. Digestorum apud Julianum notat) in prxstatione esse duntaxat penum , quantitatem vero & peti posse : habebit igitur heres oblationem tamdiu, quamdiu iis cum eo de pecunia contestctur ; nisi forte aliud- tempus'vel mente vel verbis testator prxststuit. Quod i: in annos iinguius penus legata sit, per singulos annos penus adhuc; poterit prxstari : si minus : summa: per singulos annos petentur. f Quid ergo-, fi una summa legata sit, L primo penus, non sit preestita ? Utrum tota summa debeatur , quali toto: penoris legato transfuso : an vero quantitas primi anni (9. Adde l . nj.fitpr.. de contrah. tmpt, (10. Obst. I . 6. §, 8. supr. h. t, ( 11 . 1. 1 . §. 8 . ittfr. ad, leg. Falcid. /.. 19 . in pr. ittfr. qtiandoiks: legat.. ME. i 029 De supellectili legata. 1030 aestimationis soia iit translata , dubitari potest. Puto tamen , Ii e j liter sit legatum: vasa non debebuntur, vel consumpta. 10 penu , vfltantat.il» sequendam teitatm is,_ ut tora lumina illico, postquam j vel adempta. §. i. Si cui, qux in promptuario iint, legata‘Fue- cesiavcro.t heres dare penum uxoii., prxct- uu, hei edis maevotione r 11 '* c; 0 n om uis penus legata est. §.2. item Ii quis solitus fructus coercenda. r ’. —'— . .. S. MARCIANUS [lib. 3. Regularum.] DEiui certa cum vasis certis legata & consumpta 1, ne vasa qul- dem ccmmt legato, exemplo 2 peculii. 3. ULPIANUS [lib. 22. ad Sabinum.] (AUi penum legat, quid legato complectatur , videamus. & Qiiin- V. p.is Mucius serilfit lib. Ii. Juris Civilis, penu legata contineri, quseibi 3 potuique sunt, idem Sabinus libris ad Vitellium scribit: qu.e harum (inquit) p.itrisfamiiix, uxoris , libertorumque eius , »e! familia:, qus circa eos esse solet; item jumentorum 4, qui dominici uiiis causa parata sunt. §. 1. Sed Aristo notat, etiam qux esuipoteique non sunt, contineri legato: ut puta ea , in quibus esse solemus: oleum forte, garum, muria, mei, cxteraqne his similia. §. 2. Plane (inquit) ii penus esculenta legetur, Labeo lib. IX. Posteriorum scribit, nihil eorum cedere, quia non hic este , sed per ea Colemus. Trebatius in meile contra scribit: merito, quia mei esse silemus. Sed Proculus omnia hia contineri rede ioribit: nisi contraria mens testatoris appareat. §. Z. Esculenta utrum ea, qui esse, a» L eri, per qux este solemus, legaverit? Et ea quoque legato contineri credendum : nisi contraria mens pa- trisfami.lias doceatur : mella certe sernper esculenta penui cedere, f Lacertas quoque cum muria sua contineri, nec Labeo negavit. §. 4. Poculenta penu, ea, qua vini loco patersamiiias habuit, «ntinebimfcur : [supraferipta vero non continebuntur.] tzc Penori acetum quoque cedere nemo dubitat, nisi extinguendi ignis ; cansafuit paratum : tunc enim esui potuique non fuit: & ita Osi- luis lib. xvi. actionum scribit. §. <>. Sed quod diximus, usus sui gratia furatum, accipiendum erit, & amicorum 6 ejns, & clientium, & universorum , quos circa se habet: non etiam ejus familia:, quam neque circa fe, nequf circa suos habet; puta, si qui smt in villis deputati : quos Quintus Mucius lie definiebat , ut eorum cibaria contineri putet, qui opus non facerent: sed materiam prsbuit Servio notandi, ut textorum & textricum cibaria adjiceret contineri: Sed Mucius eos voluit significare, qui circa pa- tremfamilias sunt. §. 7. Simili modo & jumentorum 7 cibaria pe- mii continentur: sed eurum jumentorum, qux usibus ipsius & amicorum deserviunt: exterum i: qua jumenta agris deserviebant, vel Jocabantur: legato non cedere cibaria eorum. §. 8- Sive autem frumentum, sive quid leguminis in cella penuaria habuit, penoris legato continebitur: sed & hordeum sive familiae, sive jumentorum 8 gratia: &Ofilius scribit lib. xvi. actionum. §. y. Ligna & carbones exteraque, per quae penus conficeretur, an penoris legato contineamur, quxritur? Et Quintus Mucius & Ofilius negaverunt : non magisiquam muli (inquiunt) continentur. Idem & thv.s & ceras contineri negaverunt. Sed Kutihus L ligna , & carbones, qui non vendendi causa parata sunt, contineri ait. Sextus autem Uscilius etiam thus, L cereos in domesticum usum paratos, contineri legato scribit. §. 10. Servius apud Melam, & unguentum & chartas epistolares penoris esse scribit. & est verius , hsc omnia , odores quoque contineri, sed & chartas ad ratiunculam, vel ad logarium paratas contineri. tz. 11. Vafay quoque Kmiar,.} quin contineantur , nulla dubitatio est. Aristo autem scribit, dolia non contineri: & est vernm secundum illam distin- ciionem, quam supra in vino fecimus. Nec frumenti, nec teguminum thecs, arculae forte, vel fportx : vel st qua alia sunt, qui horrei penuarii, vel celli penuarii instruendi gratia habentur , non continebuntur: sed ea sola continentur , line quibus penus haberi npn recte potest. 4. PAULUS [lib. 4. ad Sabinum.] ^TArr. quod liquidi materia: sit, quia per fe esse non potest , rapit secum in aeccffionis locum id , sine quo esse non potest : vasa iutem, accesso legati penus, non legata sunt. Denique penu consumpta, vasa non debentur. Sed &si penum cum valis fpecia- (i. I. 4.1« pr. infr.h. t. (2. /. 12.supr. tit.prox. (3. l.^.in t. t. (4. §. 8. ir.fn. hiß-, h. I. (5. /. 12. §. 18 .supr. de utfirucc. vel histrum. legat. (6. /. 4. §, 2. infr. h. t. (7. §. 8- infr. b (8- I» fiu. fr. £7' §. 7. supr. h. I. (y. Luit. infr. h. t. (10. i. '..supr. eoi. (11. I. 60. §. z.sitfr. de legat. 3. (12. L 3. §. 6. Jufr. b . f. (13. 1 . hi fr. infr. it veri. fige. (14. L SH-sufr, de l- ~~a .- *»• m, nwu S* *vx,4.bv»>j ** ». iuos vendere, penum legaverit: non omnia, qui & promercii causa habuit, legasse videtur: sed ea sola, qui in penum 11 sibi separabat, quod 11 promiscue ut!solebat: tunc, quantum ad annutu« usum ei sufficeret, familiique eius 12, exterorumque, qui circa eum sunt, legato cedet: quod fere (inquit Sabinus) evenit in perior*-, mercatorum, aut quotiens cella est olei & vini, qui venire solebant, in hereditate relicta. §. 3. Nomen autem penut mihi traditum est, omnibus generibus dictum, §. 4. Si ita legator , fenum, qua; Roma:fit : utrum, qui est intra continentia, legata videtur , an vero ea sola , qui est intra murum ? & quidem urbes fere omnes murotenus 13 finiri, Romam continentibus 14, urbem Romam xqtte continentibus. §. Quod si urbana penus sit legata, omnem qui ubique t; est, legatam videri, Labeo ait, etiam si in vilia sit urbico usui destinata: ßcuti urbica ministe-, -ia dicimus, & qux extra urbem nobis ministrare consueverunt. Si autem extra urbem, Romi tamen sit, sed & si in horti; Iit urbi junctis: idem erit dicendam. §. 6. Si ev.i prain legata iit 'frxter vinum , omnis penus legata videtur, excepto vino. Sed si ita scriptum sit, omnem penum , frater vinum , quod Roma erit: sola penus, qui Romx est, legata videtur: Et ita & Pomponius lib. VI. ad Sabinum scribit. 5. IDEM [lib. 4. ad Sabinum.] omne, quod bibetur, in penu habetur; alloqui neccsse est, ut omnia medicamenta, qui biberentur, contineantur: itaque ea demum penoris esse , qui alendi 16 causa biberentur : qu» in numero antidotum non est. & sime vere Caffius sensit. §. r. Sed quod quidam negaverunt, piper & ligusticum., &carcuin, & laser & extera hujusmodi in penu non esse , improbatum est. 6. IDEM [lib. 10. ad Sabinum.] JNstrumentum pistrini, item universa vasa cocinatoria, penu no« continentur. 7. SC/EVOLA [lib. 3. Responsornm.] _ ' 'pEnum meum onvtem ad matrem liberosque meos, qui cum matre sunt , fertsiere volo . 'Quxro, si tutores pupilli eam solummodo penum deberi, qui iu cenaculo esset, dicant ; sint autem L i» horreis ampliori 17 : an hx quoque deberentur? Respondit, quidquid peneris usus causa ubicunque habuitset, deberi. T 1 T. X. SUPELLECTILI LEGATA. POMPONIUS [lib. H. ad Sabinum.] CUpellex 18 est domesticum patrisfamilix instrumentum, qwod o neque argento , auiovc facto, vel vesti adnumeretur: 2. FLORENTINUS [lib. 11. Institutionum.] JD est, res moventes, non animales. 1 3. PAULUS [lib. 4. ad Sabinum.] iUpetteclili legata hic continentur: mensi, trapezophora , del- J sica , subsellia , scamna, lecti etiam inargentati ry, culeitn , toralia, imperia, vasa aquaria, prives, aquiminalia ;o, candelabra, incerni, trullx. §. 1. Item vasa xuea vulgaria , id est, qui non proprie essent loco adtributa. §. 2. prxterca capii , armaria. sed sunt, qui recte putant, capsas & armaria, si librorum, aut vestium, aut armamentorum gratia parata sint, jton esse in supellectili: quia ne lix quidem ipsie res, quibus ad tributi essent, supellectilis instrumento cederent. §- 3 - Vittea escaria & potoria in supclsectili suus, nent fictilia: nec iolum vulgaria, sed etiam qux in pretio magno fmrt. nam & pelves ar- veuteas, & aquiminalia 2 c argentea, & mensas, & lectos inargentatos, vel inauratos , atque gemmatos, in [upciiectili ei.e non dubitatur: usque adeo , ut idem juris sit, & “ tota argentea vel aurea sint. §. 4. De murrhinis& cr; stallnns dubitari potest, DE 1. legat. 3. /. 87. hifr. deverb.fign. (1;. J. ii. infr. deJufeUAegat. (16. L 3. infr. supr.h. t. (17- d- Ls infin. (iS. I. 12. §. 43. supr. deiiistruct. veltustrum. legat. (iy. tz. 3. infr.hic. i. y. §. I. infr. h. t. (20. §. 3. infr. h. L (21. In fr. silfr. hic. I. 7- §- I. L 9- §- X- »ifr. h. t. T 11 * an ion Digestorum Lib- XXXIII. Tit. X. IOJ2 an debeant adnumerari supellectili, propter eximium un:ra & pretium : sed & de his idem dicendum est. §- $. Nec interest, cujus materia sint res, qns sunt ia iiipelleclili: sed cratcrcm argenteum : non osse in supellectili, nec ullum vas argenteum , secundum sedili severitatem nondum admittentis supellectilem argenteam. Hodie propter usum 'imperitorum , si in argento relatum sit candelabrum argenteum , argenti essd videtur: & error jus facit. 4. IDEM libro singulari de Instrumenti significatione. . - T?Hedx, & sedularia supellectili adnumerari solent. 5. IDEM [lib. 4. ad Sabinum.] 1 tapetis quaeri potest, subsellia cathedraria quibus insterni solent: utrum in veste sint, sicut stragula ; an in supellectili, D E ' sicut toralia i , qua: propria stragulorum nensunt? Et hoc magis placuit, ea supellectili contineri. §. 1. De tapetis autem vel linteis , quibus insternuntur vehicula, dubitari potest, an sint in supellectili? Sed dicendum cfl , potius instrumenti viatorii ea esse ; ficut pelles, quibus involvuntur vestimenta; lora quoque, quibus hs pelles constringi solent. 6. ALFENUS lib. Z. Digestorum ä Paulo epitoiqptorum. CUpellectilis eas esse res puto, qua: ad usum communem patris- fatnilias parata essent, qua: nomen fui generis separatim non haberent: quare qua ad artificii genud aliquod pertinerent, neque ad communem usum patiisfamilins accommodata efient, supellectilis non esse. §. 1. Sed nec pugillares & codices in supellectili sunt. 7. CELSUS [lib. 19. Dircstorum.] T Abeo ait, originem inisse supellcctil. >, quod, olim bis , qui in legationem proficiscerer.tur, locari solerent, qux seb pellibus usui forent. §. i. Tubero hoc modo demonstrare supellectilem tentat: Instrumentiern qnoddum patrisfuuiilitc rerum ad cotiliianum usum punitarum , quod in miam specient non caderet: :it (verbi gratia) penum, argentum, vtftem, ornamenta, i; jhrt.menta agri uat domus. Nec mirum est ,‘moribus 2 civhatis, & usu rerum, appellationem ejus mutatam esse: iram fictili, aut lignea, alliiere?, denique supellectili utebantur : nunc ex efcore , atque testudine, & argento, jam ex auro etiam atque gemmis se pellecti!! utuntur. quare speciem potius rerum, quam materiam intueri operiet, supellectilis potius , an argenti, an vestis sint. §. 2. Servius fatetur, sententiam ejus, qui legaverit, aspici oportere, i ■ quam rationem ea solitus sit referre, verum si ea , de quibus 3 non ambigeretur, quin in alieno genere essent, (utputa eicuii.margentum , aut penulas & togas) supellectili quis adserihere solitus 4 fit: non idcirco existimari oportere , supellectili legata ea quoque contineri: non enim ex opinionibus singulorum, sed ex .communi usu nomina exaudiri debere. Id Tubero parum sibi liquere ait: nam quorsum nomina (inquit) nisi ut demonstrarent voluntatem dicentis? equidem non arbitror quemquam dicere, quod non sentiret, ut maxime nomine usus tit, quo id appellari solet: nam vocis ministerio utimur: exterum * nemo existimandus est dixisse , quod non mente agitaverit. Sed etsi magnopere me Tuberonis & ratio , & auctoriias movet: non tamen ä Servio dissentio, non videri quemquam dixisse , cujus non suo nomine usus sit. nam * ct/i prior atque potentior eft, quam vox, mens 5 dicentis: tamen ■nemofine voce dixi je exifiimuiur: nisi forte & eos, qui loqui non potiunt , conato ipso & sono quodam yj tjj xtxj&w j, id est, ■,narticuiata~voce, dicere existimamus. S. MODESTINUS [lib. 9. Respon- sorum.] QUm quidam uxori sux legaverat domum cum jure suo omni, U instrumente, e 1 supeliectiii: Quaerebatur, an videretur & argentum escale & potorium legato contineri ? Respondit, li quid j„ supellectili argentum-est, deberi: escale autem vel potorium argentum non deberi, nisi hoc quoque testatorem sensisse legatarius doceat. 9. PAPINIANUS [lib. 7. Responsorum.] s Egata supellectili, cum species ex abundanti 6 per imperitiam l j enumerentur, generali legato non derogatur : li tamen specits certi minuri demonstrativ Fuerint, modus generi datus in his spe- cicbus intelligitur. ) Idem servabitur instructo prxdio legato, si quxdam species numerum certum acceperint. §. 1. Supellectili, mensas esse cujnscunque materix (scilicet vel argenteas , vel argento inclusas), placet, nam & argenteos 7 lectos, item argentea candelabra lupellectili cedere, posterior anas 8 recepit: cum & Ulitiem ex auro L argento lectum viventis arboris truncis ledifica- tum ornasse, quem Penelopa recognoscendi viri lignum accepit ut voluit Homerus. §. 2. Supellectili sua omni legata, aeeeptum argentum pignori non continebitur: quia supellectilem suam legavit : utique si non in usu creditoris id argentum voluntate debitoris fuit, sed propositum propter contractus fidem, ac refti- taendx rei vinculum. xo. JAVOLENl’S [üb. 2. ex Posterioribus - Labeonis.] Q ’ Ui vestem omnem , & res plurium generum supellectilis ex- - penso ferre seiitus 9 «at, is uxori liipellectiiem legaverat: Recte negabant, vestem legato cessuram Labeo, -Osilius, Cascellius : quia non potiet videri vestis appellatione supellectilis contineri. 11. IDEM [lib. 10. ex Posterioribus Labeonis.] yAsa xnea salientis aqux posita , item si quid aliud magis deliciarum , quam usus causa paratum esset: noii esse sepellesti- iis, Labeo, Trebatius putant, t .Murrea autem vasa ,«& vitrea, Je ad uthm edendi & bibendi causa p irata cilrut, in,supellectiH dicuntur esse. 12. LABEO [lib. 4. Pithanon a Paulo epitomatorum.] Q-Ueniadmodum urbanus servus & rusticus distinguitur non 10 Ni-loco, sei! genere uius : ita urbana penus & si,pellex ad usum urbanum, non ad loeum urbanum aut peregrinum dirigenda esi: multiuiique interest, penus L supellex ea, qua t in urbe Jit, an urbana'n legetur vel promittatur. 13. MODESTINUS [lib. 9. Responsorum respondit.] p^Unquam ex eo, quod supellectilem legavit maritus testamento, habitationem, in qua supellex fuit, legasse videtur: quate contra defuncti voluntatem habitationem sibi mulierem vindicare , procul dubio est. 14. CALLISTRATUS [lib. 3. de Coguit.] pUndo legato, instrumentum ejus non aliter legato cedit 11, nisi specialiter id expressum sit. Nam & domo legata , neque instrumentum ejus, neque supellex aliter legato cedit, quam si id ipsum uoininatim expressum ä testatore fuerit. (1. 1 . 3. inpr.supr. eod. (2. Adde/. 9. §. 1. infr. eod. (3. I. 25. infin.supr. delegat. 3. (4. 1 . 10. infr. b. t. (;. /. 12. in fin. 1 . 127. infin.supr. de Legat. I. /. 34. in fin. supr. 4 e legat. 2. /. 69. infin.supr. de legat. 3. /. 19. inpr. I. 101. §. 2. infr. de condit, is iemorijlr. I. 23. in fin. I. de legat. I. 16. C. de fideicom. (6. I. 12. §. 46 .supr. de instrucl. vel infirum. legat. (7. I. 3. inpr.fufr. b. t. (8- d. ?. 3. in fin. I. 7. §. i. supr. eod. (9. d. I. 7. tz. ult. (xo. /. 99. inpr.Jitpr. delegat. 3. /. 166. inpr. infir. de verb.JIgn. (11. }■ 4. §. 5 .supr. de penu legat. Hi 2. t. 2. in sin.supr. de infim&.iltl infirum. legat. LIBER De alimentis vel cibariis legatis. '1054 LIBER TRIGESIMUS QUARTUS. T I T. I. BE ALIMENTIS VEL' CIBARIIS LEGATIS. 1. ULPIANUS [lib. 5. de omnibus Tribunalibus.] S I alimenta fuerint legata: diei potest, etiam aquam legato messe, Ein ea regione fuerint legata, ubi venundari 1 aqua solet. 2. MARCIANUS [lib. 8. Institutionum.] CIquis libertis alimenta reliquerit: etsi legati fuerint fervi, & o rn! t;iri Watarii manumittere . ad sidcicommissum admittuntur. baria & vestiaria accipere possint? Modestinus respondit , nihil proponi, propter quod petitio eorum , qux testamento pure lega i«, sunt, non competat. ?. IDEM [lib. ii. Responsorum.] Y Erbn testamenti: Omnibus libertis nostris cibaria proflabitis pro arbitrio vestro : non ignorantes, quot ex bis caros habuerim ; item alio loco : Frcthummn, Polychronium, Jlypatium commendo, ut £st •vobifcumfint, U cibaria profletis , peto. Quiero an omnibus cibaria debent dari: an his, quos commendavit, & cum heredibus este jussit? Modestinus respondit, omnibus libertis cibaria reiicta quorum modum viri boni arbitrio statuendum esse. 6. JAVOLENUS [lib. -. ex Cassio.] ul.s latujMciimi. 5. 1. o. j v ua pun. 2. ex oamo.j ta , ex quibus alimenta de- [TEgatis alimentis cibaria, & vestitus, & habitatio debebitur 4: quemlibet successorem trans- ] quia sine his ali corpus non potest : extera, qua: ad disciplinam rogati legatarii manumittere , ad fideicommissum admittuntur, > proponi ut & Divi quoque Severus & Antoninus rescripserunt. §. 1. Et- licet ad fiscum 2 bona fuerint devoluta , beantur, prxstanda sunt, sicuti si ad que sts.-nt. j pertinent, legato non continentur, 3. ULPIANUS lib. 2. de Officio Consulis. 7. PAULUS [lib. 14. Responsorum.] COlent judices, ex causa alimentorum ( libertos dividere , quo- ^ . "" o ticnsplures sunt heredes: ne a singulis heredibus minutatim alimenta petentes distribuantur, quam divisionem perindeJmeri oportet, atque si paterfamiiias ipse libertos divisisset., t Solent & unum eligere, per quem alimenta prxitentnr, aut ex voluntate defimtci, an:arbitrio suo ; ut Rescripta subjecta ostendunt: Exemplum libelli duti mihi k libertis Silii miß vobis , sciens, ad exempla;» istam rem pertinere : quia multi testamentis suis proflari libertis ju- biut re< estaria, quo, quia minimi ,er esjur.t, uJ nihilum perducuntur, cum plores heredes ruperunt per suciejiones exifiere. qua Je causa fuio vos reci e faci uros, Ji, convocatis FaviU.c heredibus, procurato- ribufee eorum , constitueritis , cui u deteris dari debeat pecunia, ex cujus usuris alimenta proflentur : debebit autem is , qui accipiet, cave'! e eis, qui dabunt, redditurum se, ut quijque ex libertis decesserit, aliove quo modo in civitate ejse desierit, tantum exsorte , qumi- pro rata distributione, quis est ä quibus percipiatis, decernent. Fiscus enim, ß eo nemine quid ab eo vobis deberetur, exemplum sequetur. Jam nunc sciatis, partes torum , qui solvendo ejse deßerint, non pertinere ad or.us reliquorum heredum. 4. MODESTINUS [lib. 10. Responsorum.] 'J'Oi'; n üviXivB-ß.u ; , tS fig te uirtXsvS-ipxu; u« , piflrcc sv te t y biuj-jx; , ev te t'2 xiucixb.koi r.tevS-esturot , r b.vj&iPuau , fK&Kvai / 5v}a,v.'JUtx vj ,ua x to S tat i7rl r< f J » 6 Respondit, cum, cujus notio est, xstimaturum: ut si quidem viva ea , & ei prxstabat, nfriUimiuu ad fideieom,nissum admitteretur; aliter vero nun. §. 1. Balllics libertx decem dedit, quam apud Epictetum & Cailisttrn libertos este voluit, ut, cum suerit Basilica annorum viginti qui.ique, eunt usuris quincuncibus restituerentur : itu-ut ex usutis aliretur, prout otatem ampliaverit: Quxlitum est, au ex alio capite, quo generaliter libertis libertabusque cibaria L vestiaria & habitationem reliquit, etiam Balilicx deberetur? Respondit, secundum ea, qux proponerentur, non 12 deberi, nili hoc quoque ei datum probaretur. Claudius : Quia destinaverat alimentis ejus usuras pecunix, quas specialiter ei praelegaverat. $. 3. Qui societatem omnium bonorum suorum cum uxore tua per annos amplias quadraginta habuit, testamento eandem uxorem, & nepotem ex filio, xquis partibus heredes reliquit, & ita cavit: item libertis meis , quos vivus manumisi, ea, qux prostabam. Quxlitum est, an & qui eo tempore, quo societas inter eos permansit, lnaiiumissi ab utrisque , & communes liberti fasti iunt, ea, qux k vivente percipiebant, solidi ex fideicommi lb petere pollini? Responi.it , non amplius, quam quod vir pro sua 13 par.e prxstabat, dei eri. 17. IDEM [lib. 19. Digestorum.] gEryosad custodiam templi reliquerat, & his ab herede legaverat his verbis: Peto, p dei que tux committo , ut det, projlcs in memoriam meam pedistequis meis, quos ad curam ttntpli reliqui, singulis mcnjlruu cibaria, est annua vestiaria certa. Quxlitum est, cum templum nondum esset exstructum: ex die mertis, an vero ex eo tempore, quo templum explicitum fuerit, percipere fervi debeant legatum? Respondit, officio judicis heredem compellendum fervis relicta prxstare, donec templum exstrueretur. 18. IDEM [lib. 29. Digestorum.] JQIbertis, quos testamento manumiserat, alimentorum nomine menstruos decem legaverat: deinde codicillis generaliter omni- vide l. 20. in /in.supr. de servit, prod. ruftic. (10. /. 19. in f.n. infr.h.t. (11. I. 2. in sin. I. 10. in pr. supr. eod. (is. l.io.in pr. infr. eod. (13. I. 5. in sin.supr. de legat. 1. lias io}7 _ De auro, argento, mundo, ornamentis, &c. 1038 bus libertis menstruos septem, & annuos vestiarii nomine denos legavit. Quxfitum eft, [anj & ex testamento, & ex codicillis , libertis fideicommissum heredes prxstare debeant? Respondit, nihili proponi, cur non ea, qua; codicillis data proponerentur, prxstari deberent : nam, ab his, qux testamento cibariorum nomine legata ellent, recessum est propter ea , qua codicillis relicta sunt. §■ I. Manumiliis testamento cibalia annua, fi cum maere morabuntur, per fideicommissum dedit: mater filio triennio supervixit , neque cibaria , neque vestiaria eis prxstitit, cum in petitione fi.lcicommiffi liberti cessarent: sed & filia , posteaquam matri heres extitit, quoad vixit, annis quatuordeciin interpellata de iisdem solvendis non est. Quaesitum est, an post mortem filix ä novissimo berede petcre'poffint, & tam praeteriti 2 temporis, quam futuris id, quod cibariorum nomine & Vestiarii relictum est? Respondit, si conditio extitisset, nihil proponi , cur non possent. §. i. Ab heredibus Stichum manumitti voluit, eique, fi cum Sejo moraretur, cibaria & vestiaria prxstari a Sejo : deinde h.ec verba adjecit: %'c Untern, Sei , pet‘, ut, cum ad annum vic fimum quintum per veneris, militiam ei compares :fi tamen te ante non reliquerit. Qiixlitum est, Sticho statim libertatem consecuto, prius autem defuncto Sejo , quam ad annum vicesimum quintum perveniret: an ab his, ad quos bona Seji pervenerunt, militia Sticho comparari debet; &, si placet deberi, utrum statim militia comparanda fit, an eo tempore, quo Sejus annum vicesimum quintum expleturus suhlet , ii supervixisset? Respondit, cu;n placeat comparandam : non ante deberi, quam id tempus ceifisset. §. z. Posthumis-heredibus institutis, & patre , & matre : & substitutione facta , actores manumisit, & peculia eis legavit, & annua : & certis libertis suis legata, & aliis exteris plura : deinde post testamentum factum , nata filia , codicillis ita cavit: Si quid testamento , quod-ante hoc tempusfeci , legavi cui, dari volui : peto ab his uti tertium partem Pelir.x stlite mea; reddant, fecundis autem tabulis facta pupillari substitutione impuberibus libertis, quibus a parentibus libertates dedit, eo amplius alterum tantum, quantum in numero, prxter cibariaL vestiaria , dari voluit: Quxsitum-est, cum supervixisset filia testamento aperto & codicillis, postea autem decesserit , & fideicommissum datum ei de restituenda parte tertia ad heredes suos transmiserat: an etiam cibariorum & vestiariorum tertis partes ei per fideicommissum datae esse videantur? Respondit , non videri, tz. 4. Idem quassiit, an eorum, qux codicillis per fideicommissum relicta sunt, tertis partes ad filiam pertinere deberent? Respondit, non deberi. Idem quxsiit, an alterum tantum ä subsiitutione legatum,deducta tertia parte quantitatis legatorum testamento datorum, computari debeat : ut dux partes quantitatis debeantur prxter codicillos, quibus tertiam partem codicillis legatorum ad filiam suam pertinere voluit? Respondit, integrum ex tabulis substitutionis deberi. §. 5. Cibaria & vestiaria per fideicommissum dederat, & ita adjecerat: quos libertos meos , ubi corpus meum pofitum fuerit , ibi eos morari jubeo , ut per abjiutiam fliarum mearum adjarcofugum meum memoriam meam quotannis celebrent. Quxfitum est, lini ex libertis, qui a die mortis neque ad heredes accesserit, neque ad sepulchrum morari voluerit, an alimenta priftanda hnt? Respondit, non prsstanda. 19- IDEM [lib. 22- Digestorum.] 'JTftamentO ita cautum fuit: Libertis meis cibaria, quaque alia frxstabam ub heredibus meis prafiuri volo : unus ex libertis , ex voluntate patroni, negotii fui gratia, quadriennio ante diem mortis abfuit: ex hac cania cibaria, qux ante acceperat, mortis tempore non accepit: cui tamen liberto eodem testamento patronus, sicut & aliis , quos vivus manumiserat , legatum quinque dederat. Qusiitum est, an isti quoque cibaria, & reliqua, qux exteris libertis legata sunt, debeantur? Respondit, cur 3 non? Jo. IDEM [lib. 3. Responsorum.] £Ticbus nutricis mex nepos liber tßt : cui dec- m aureos annuosdari ■velo: ’qni deinde , interpositis nominibus , eidem Sticho contubernalem ejus (st liberos legavit, iisque, qtuo vivus prxftabat: deinde alio capite libertis omnibus , qu -eidem uxori (ntiadsolet' legavit, qux ejus causa pa -ua erunt;, tu deinde post mortem mandatoris, ignorans eum deccmsie, enu- - sti: non debebuntur mulieri : quoniam ea Verba ad mortis tempus: referuntur. At si vivente testatore , muliere alitem mortua; emeris : non ineleganter dicetur, inefficax hoc legatum esse, quando non poflit vere dici, ejus causa paratunvviders, qux prius decessit. f. Eadem dice nda erunt, & si vivat quidem mulier, sed di- legnt. (fi. I. iq.fitpr. de annuis legat,- (7. l.L.fupr. h. t, (8. I. loo. Z. t. fupr. de legat. (tz. l.st.iu/r. h. t,- Verterit Digestorum Üb. XXXIV. Tit. II. 1040 vertt’rit : & quaeratur , an post empta ei debeantur; quasi non vi-1 deantui uxoris causa parata. 3. CELSUS [lib. 19. Digestorum.] I 'I Xori legavit, qu*n ejus causa parata sunt, & ante mortem di- vortit 1 : non deberi, quia adempta videantur, Proculus ait. nimirum facti quxstio est : nam potest, nec repudiat» adimere voluisse. 4. PAULUS lib. 54. ad Fdictslm. pUm quidam libertum suum in Asiam miiiflet ad purpuras emen- das, &. testamento uxori fu» lanam purpuream legasset: pertinere ad eam, si quam purpuram vivo eo libertus emisset, Servius respondit. ;. AFRICANUS [lib. 2. Qutestionum.] A Pud Phuphidium Quxstionum libro secundo ita scriptum est: Si ** mulier mandaverit tibi, ut fibi uniones usus sui causa emeres: ß tu post morfem ejus , cum putares eam vivere, emeris: Atilicsnus negat este legatos ei, cui mulier ita legaverit : Ornamenta, qux 2 mea causa parata sunt, eruntve: non enim ejus causa videri parata cifc, t/u-tjum mortua ea empta fuerint. 6. MARCELLUS [lib. sing. Responsorum.] CEja ab herede Publio Mxviu ita legavit: Antoni quod ■ postea pretiosius fecit additis aliis gemmis & margaritis, convertisse: an hos uniones vel hyacinthos petere polsit, & heres compellatur ornamento posteriori eximere , & prxstare ? Marcellus respondit, petere non polle : * nam quid fieri potest, ut legatum vel fideicommissum durare existimetur, cum id, quod testamento dabatur, in sua specie non permanserit? nam quodammodo ex- tinclum sit: ut interim'omittam , quod etiam dissolutione ac'permutatione tali, voluntas quoque videatur mutata. §. 2. Lucius Titius testamento ita scripsit: Heredem meum volo, fidciquc ejus committo, ut in patriam meam faciat porticum publicam , in qua posti volo imagines argenteas , item marmoreas. Quoto , an legatum valeat? Marcellus respondit, valere: L operis , exterorumque, qua; ibi testator poni voluerit, legatum ad patriam pertinere : intelligi enim [potuit], aliquod civitati accedere ornamentum. 7. PAULUS [lib. 8- ad Plautium.] CI ita esset legatum : Festem meam, argentum meum, damnas esto dure: id legatum videtur, quod testamenti tempore fuisset: quia pnesens tempus semper intclligeretur, si aliud comprehensum non esset, nam cum dicit, vestem meam, argentum meum: hac demonstratione meum pridens, non futurum tempus ostendit. + Idem est, & li quis ita legaverit, servos meos. 8. IDEM lib. 9. ad Plautium. ■pLautius: mulier ita legavit: Quisquis mihi heres erit, Titia ve- * stem [meamj, mundum, ornamentaque muliebria damnas esto dare. Castius ait, si non appareret, quid sensisset, omnem vestem secundum verba testamenti legatam videri. Paulus: idem Javolenus scribit: quia verisimile est (inquit), testatricem tantpm ornamentorum universitati derogasse , quibus significationem muliebrium accornmodasset i accedere eo, quod illa demonstratio , muliebria, neque vesti, neque mundo applicari, salva ratione recti lermonis potest. 9. MODESTINUS [lib. 9. Regularum.] r^Um certum auri vel argenti pondus legatum est , fi non 3 species ■ designata sit: non materia, sed pretium 4 praesentis temporis .pntstdri debet. 10. POMPONIUS [lib. 5. ad Quintum Mucium.] QUintus Mucius ait: Si paterfamilias uxori vas , aut vestimen- v <- tum, aut quippiam aliud'ita ligavit, quod ejus causa emptum paratumve ej Jet: id videtur legasse, quod 5 magis illius, quam communis usus causa, paratum esset. Pomponius: Sed boe verum est , non solum si ipsius viri & uxoris [communis usus] , sed (1. /. 49. §. pen.supr.de legat. 3. (2. /. 2.supr. b. t. (3. I. I. in fin.supr. eod. (4. I. 35. inpr. insr.eod. (;. I. tf.supr. de legat. 3. (6. I. 33. in pr. iufr. de condit. ist demonstr. (7. I. 10. C. etiam si liberorum ejus , aut alterius alicujus communis usus fuerit: id enim videtur demonstrasse, quod proprio usui uxoris comparatum sit. Sed quod Quintus Mucius demonstrat, vas, aut vesti mentum , aut quid aliud : efficit ut falsa sint, qux subjecimus, multum enim internst , generaliter, an specialiter legentur hic. Nam si generaliter (veluti ita, qua uxori; cauj'a comparata sunt ) vera est illius definitio: si vero ita scriptum fuerit, vestem ilkm purpuram, ut certa demonstraret: (licet adjectum sit, qua ejus causa empta puratave estent; licet neque empta, neque parata, neque in usum c-i data sint) : legatum omnimodo valet: quia ¥ certo corpore legato , demonstratio 6 falsa posita non peremit legatum, veluti si ita scriptum, Stichum, quem ex venditione Titii emi: nam si neque emit, aut ex alia venditione emit, legatum nihilominus valet. Planest ita legatum fuerit: Vas, aut vestimenta, [aut] qua: uxoris causa parata sunt: tunc »que erit vera Quinti Mucii sententia. quo casu sciendum est , etiam si aliena: res hx fuerint, quas putavit 7 testator luas este , heredem teneri, ut eas det. 1 . PROCULUS [lib. 5. Epistolarum.] Vjl quis legaverit aurum, gemmas, margaritas, qux in eo auro essent: e:iam id aurum, cui neque gemmx, neque margariti incilent, legasse videtur. 12. PAPINIANUS [lib. 17. Quxstionum.] CI imaginem legatam heres derasit, & tabulam solvit: potest di- ci, actionem ex testamento durare: quia legatum imaginis, non tabulx fuit. 13. SCA2VOLA [lib. 1;. Digestorum.] [ IXori quis legavit his verbis : Munium muliebrem omnem, ornamenta, ist quidquid vivus dedi, d.^-.avi, ejus causa comparavi, confeci: id omne dari volo. Quxsitum est, an carrucha dormitoria cum mulis, cum semper uxor usa sit, ei debeatur? Resp-mdit, si ejus usus causa habita esset, deberi, f Idem quxfiit, an ex eadem clausula vestis, quam ancillis , vel lecticariis ejusdem uxoris sux comparaverat vei fecerat, prxstanda esset? Respondit, prxstandam. 14. POMPONIUS [lib. ;. ad Sabinum.] CI statuam legavero, &..poltea ex alia statua brachium 8 ei adjecero : omnimodo statua a leitacario vindicati potest. 1;. SCAEVOLA [lib. 1;. Digestorum.] CPecies auri & argenti Sejx legavit, & ab ea petiit in hx« verba : A te , Seja , peto, ut, quidquid tibi fpeciuliter in auro, argento , legavi,-id, cum morieris, reddas, restituas illi ist 'ilii vernis meis: quarum rerum ususfructus , dum vives, tibi sufficiet. Qux- situm est, an ususfructus auri & argenti iulus legatarii debeatur? Respondit, verbis , qux proponerentur 9 , proprietatem legatam addito onere fideicominiffi. i5. IDEM [lib. 18- Digestprum.] Ulliam in potestate patris manentem mater scripsit heredem, eique patrem Mxvium substituit, & ita scripsit: Quisquis mihi heres erit, fidei ejus comniUio, uti ornamenta mea omnia, aurum, argentum, veftimenta, quibus ego usa sum, ne veneant, ist filia mex reserventur. 10 Quxsitumest: cum, filia recusante pater ex substitutione heres extitisset, &intestato-deceffisset 7 filia autem bonis ejus abstinuerat: an fideicommissum petere polsit? Respondit, secundum ea, qux proponerentur,, videri patris utiliter fidei commissum. Claudius: Quoniam verbo servandi,, quod scriptum est, videri in id tempus dilatum fideicommissum r quo 11 fui juris futurus esset is, cui dabatur. 17. ULPIANUS [lib. 21. ad Sabinum.] CI gemma ex annulo legetur , vel alixmaterix junstx , vel emblemata : recte lesrantur, & separantur, & prxstanda sunt. 18- SCfEVOLA [lib. 2:. Digestorum.] Q Ui uxori sux legaverat bonorum suorum decimam, & mancipia, • & species argenti, quas expresserit; eidem anmilos & vestem reddi ab heredibus petit, quali propria uxoris fuissent: Quxhtum est, si uxoris non fuerint, an prxstari ex causa legati deberent. Respondit, legandi animo dedisse ea videri, nisi contrarium ab herede approbetur. §. 1. Idem testator fidei commisit uxoris, ut, quidquid ad eam ex testamento ejus pervenisset, alumno communi delegat. (8. Adde /. 23. §. 2. supr. de reivind. (9. 1-39 de usu ist usufir. legat.I. tut. supr. de ususr. ear. rer. (10. 1. ult. j. pen.supr. de legat. 1. (11. i. 19. in pr. ittsr. adSC. Trebell. restitue- 1041 De auro argento, mundo, ornamentis, 6tc. 1042 restitueret. Quaiitum est , an etiam eas res, quas proprias uxoris | reste.expressum. Semper enim cum qusrimus, quid cui cedat, fui fuisse testatur sciat, eique reddi pracepit, alumno prastare de- illud ipectamus, quid cujus rei ornanda causa adnibetur : ut ac- beat? Kespondit: ii propria fuissent, non debere: si legato adqni- cessio 7 cedat principali, cedent igitur gemma: phialis, vel lanci- rerentur, debere. §. r. Mulier testamento , & postea codicillis j bus , ineiula auro , argentove. §. 14. Sed & in coronis menfa- multas species vestis, argenti, quas vel ipsa se confecisse , vel ha-irum gemmae coronis cedent, & ha mensis. §. 1;. In margaritis bere significavit, specialiter per sideicommissum ffcliquit. Quasi-jquoque & auro idem est: nam si margaritae auri ornandi gratia turnest, an non alia: legatariis cederent, quam quae in hereditate j adhibita sunt, amo cedunt: si contra, aurum margaritis cedet, invenite essent? Rcspmidit, eas cedere, qua inventa essent. §• 16. Idem & in gemmis annulis inclusis. §. 17. Gemma au- 19. ULPIANUS [lib. 20. ad Sabinum.] tem sunt perlucida: materiae: quas sut refert Sabinus libb. ad Vi- * ' * ' * +-ölliinvi'\ C'n,*Tr.'n n s’3i 1 _»: ra • .. .1 . t . n r* _ . pUm aurum vel argentum legatum eit: quidquid auri argentique relictum sit, legato continetur, sive factum 1 , sive infectum pecuniam autem signatam placet eo legato non 2 contineri. §. 1. Proinde si certum 3 pondus auri sit legatum, vel argenti: magis quantitas legata videtur , nec ex vasis tanget. §. 2. Sed ii argenti facti pondo centum sint legata : ex facto argento debebitur legatum. Unde est quxsitum apud Celsum , an & vascula poisit separare ? Et scripsit, vascula non separaturum , licet ei optio suerit relicta. §. 3- Idem Celsus libro XIX. Quastionum quarit: Si centum pondo argenti fuerint relicta, an replumbari debeant, ut sic appendantur ? Et Proculus & Celsus aiunt, exempto plumbo appendi debere : nam & emptoribus replumbata adsignantur , ct in rationes argenti pondus sic defertur, qua sententia habet rationem. §. 4. Plane, si cui vascula argentea, utputa lances quadrata sint legata: etiam plumbum, quo continentur, eum sequetur. §. ;. Simili modo quaritnr, fi cui argentum legetur , an emblemata aurea, qua in eo sunt, eum sequantur ? Et Pomponius libro v. ex Sabino distinguit, multum Interesse, certum pondus ei argenti facti legetur, an vero argentum fastum ; Si pondus , non contineri: si argentum factum, contineri: quoniam argento cedit, quod ad speciem argenti junctum est. quemadmodum clavi aurei, & purpura pars sunt vestimentorum. Idem Pomponius libris epistolarum: Et si non sunt clavi vestimentis consuti, tamen veste legata contineri. §. 6. Idem Celsus libro XIX. Digestorum , Commentariorum septimo , scribit, auro legato ea , qua inaurata sunt, non deberi: nec aurea emblemata 4, qua in absidibus argenteis sint. §. 7. An autem auri appellatione aimuli aurei contineantur, iquxritur ? Et Quintus Saturninus libro x. ad Edictum scribit, contineri. §. jj. Lectum plane argenteum, vel si qua alia supellex argentea fuit, argenti appellatione non continetur, si numero argenti habita non est: Ut in junctura argentea scio me dixisse , quod non in argentario paterfamilias reponebat. Sed nec candelabra, nec lucerna argentea , vel sigilla , qua in domo reposita sunt , vel imagines argentea, argenti appellatione continebuntur ; nec speculum [vel] parieti adfixiun , vel etiam quod mulier mundi causa habuit: fi modo non in argenti numero habita sunt. §. 9. Argento fasto legato, Quintus Mucius ait, vasa argentea contineri: veluti parapsidas, acetabula, tryilas, pelves, & his similia: non tamen qua supellectilis iunt. §. ro. Sed cui vasa sint legata, uon solum ea continentur, qua aliquid in se recipiant edendi bibendique causa paratum , sed & qua aliquid sustineant: & ideo scutellas vel promulsidaria contineri.' f Repositoria quoque continebuntur: nam vasorum appellatio generalis est : dicimus vasa vinaria & navalia. §. 1 r. Infecti autem argenti appellatio rudem materiam continet , id est, non factam, f Quid ergo, si ceeptum sit argentum Fabricari, nondum perfectum? utrum facti, an infesti appellatione contineatur , dubitari potest : sed puto magis Facti. Certe si jam eratfactum, sed calabatur, facti appellatione continebitur, f An & calati continebitur, quod caelari coepit ? & puto contineri, si cui forte calatum sit argentum legatum. §. 12. Si cui escarium argentum legatum sit: id solum debebitur , quod ad epulandum in ministerio habuit, [id est, ad esum & potum. 5] f Unde de aquiminario dubitatum est: & puto contineri, nam & hoc propter escam paratur. Certe si caccabos argenteos habebat, vel militarium argenteum, vel sartaginem, vel alitui vas ad coquendum : dubitari poterit, an escario contineatur? & hac magis cocinatorii instrumenti sunt. §. 13. Perveniamus & ad gemmas inclusas argento, auroque. & ait Sabinus, auro argentove 6 cedere : ei enim cedit, cujus major est species : quod (l-, L 78. §. 4. sitpr. de legat. 3. (2. I. 27. §. 1. infr. h. t. (3. (. I. infin. I. 9. supr. I. 3;. infr. eoi. adde l. 35. in pr. C. ie donat. (4. I. 32. §. I. infr. h. t. (;. I. 32. §. 3. infr. eoi. (6. §. ult. infr. h. I. (7. I. 20. 1. 29. infr. eoi. §. 26. Infl. ie rgr. divis. L 23. Tom, L teliium) Servitis [ä] lapillis eo distinguebat, quod gemma essent perlucida materia , veluti smaragdi, chrysolithi, amethysti: lapilli autem contraria superioribus natura , ut obfiani, veilientani. „ §• x 8- Margaritas autem nec gemmis , nec lapillis contineri", latis constitisse, ibidem Sabinus ait: quia concha apud rubrum mare & creieit, & coalescit. §. 19. Murrina autem vasa in gemmis non esse, Castius scribit. §. 20. Auro legato , vasa aurea continentur & gemmis, gemmea [vasa:] secundum hac live gemma sint in aureis vaiis , sive in argenteis, auro argentove cedent : quoniam hoc 8 spectamus, qua res cujus rei ornanda gratia fuerit adhibita, non qua sit pretiosior. 20. PAULUS [lib. 3. ad Sabinum.] §1, ut habiliter gemma geri poflint, inclusa auro fuerint: tiun aurum gemmis dicimus cedere. 21. POMPONIUS [lib. 6. ad Sabinum.] ]N argento potorio 9 utrum id duntaxat sit, in quo bibi possit} an etiam id, quod ad praparationem bibendi comparatum est: veluti colum nivarium, L urceoli: dubitari potest, sed propius est, ut hac quoque insint. §. r. Unguentis legatis , non tantum ea legata videntur, quibus unguimur voluptatis causa, sed & valetudinis 10: qualia sunt Commagena, glaucina, crina, rosa, mura, colum, nardum purum, hoc quidem etiam, quo elegati» tiores sint & mundiores , unguntur fccmina. §. 2. Sed de aquiminario Castius ait, consultum se respondisse , cum alteri argentum potorium , alteri escarium legatum eiset , escario cedere. 22. ULPIANUS [lib. 22. ad Sabinum.] TfEstimentum id est, quod detextum est, etii desectum non sit i [id est, si fit consummatum.] Quod in tela est, tiondmr. [pertextum , vei] detextum, contextum appellatur. Quisquis igitur vestem legaverit: neque stamen , neque subtemen legat» continebitur. 23. IDEM [lib. 44. ad Sabinum.] YjEstis, an vestimenta legentur, nihil refert. §. 1. Vestimen- v torum sunt omnia lanea , iineaque, vel serica, vel bombuci- na, qua induendi, pracingendi, amiciendi, insternendi, injiciendi, incubandive causa parata sunt: & qua his accestionis vice cedunt, qua iunt insita pictura , clavique, qui vestibus insuuntur. §. 2. VeJHmenta omnia aut virilia sunt, aut puerilia, aut muliebria, aut communia, aut familiarica, f Virilia sunt, qua ipsius patrisfamilia causa parata iunt, veluti toga , tunica, palliola, vestimenta, stragula, amfitapa, [&] faga, reliquaque similia. f Puerilia sunt, qua ad nullum alium usum pertinent, nisi puerilem : veluti toga pratexta, alicula, chlamydes, pallia, qua filiis nostris comparamus, f Mulicbriuiimt, qua matrisfamilia causa sunt comparata, quibus vir non facile uti potest fine vituperatione : veluti stola, pallia, tunica, capitia , zona, mitrali, qua magis capitis tegendi, quam ornandi causa sunt comparata, plagula, penula. f Communia sunt, quibus promiscue utitur mulier cum viro : veluti st [ejusmodi] penula pallium ve est, & reliqua hujusmodi, quibus line reprehensione vel vir , vel uxor utatur. | Familiarica sunt, qua ad familiam vestiendam parata sunt: ficutisaga, tunica, penula, lintea, vestimenta, stragula & consimilia. §. 3. V estis etiam ex pellibus constabit: 24. PAULUS [lib. 11. ad Sabinum.] fUm & tunicas, & stragula peliicea nonnulli habeant. 25. ULPIANUS [lib. 44. ad Sabinum.] ARgumento sunt etiam nationes quadam, veluti Sarmatarum, A qua pellibus teguntur. §. 1. Aristo etiam coactilia vesti cedere ait, & tegumenta subselliorum huic legato cedere. §. 2. Vitta Z. %.supr. ie rei vini. (8- §. 13 -s“pr. h . I. (9. /. 36. infin. infr. h . t. (10. I. 2;. infin. infr. eoi. (u. I. 2;. §. IO. I. 26. infr. eoi. Du« »argari» 104 ? Digestorum Lib. XXXIV. Tit. II. 1044 margaritarum r item fibulae ornamentorum magis , ouam vc^is sunt. §. 3. Tapeta vesti cedunt, qux aut sterni, aut injici lo- lent.. Sed stragulas, & babylonica, qua equis insterni solent, non puto vestis esse. §.4. Fafcix crurales, pedulesque, & impilia, vestis loco sunt: quia partem corporis vestiunt, f Alia causa estiulonum: quia usum caiciamcntoruin praestant. §. '5. Cervicalia quoque vestis nomine continentur. §. 6. Si quis addiderit nc- stem Juam : apparet, de ea eum sensisse , quam ipse in usus suos habuit. §. 7. Culcitae etiam vestis erunt. §. 8- * Item pelles caprinae & agninae vestis erunt. * §. 9. Muliebri veste legata, & infantilem contineri, & puellarum, & virginum 1 , Pomponius libro XXII. ad Sabinum recte scribit: mulieres enim omnes dicit, quxeunque sexus f cuminini sunt. §. 10. Ornamenta muliebria sunt, quibus mulier ornatur : veluti inaures , armillae, viriolae, annuli, praeter signatorios2, & omnia, quae ad aliam rem nullam parantur , nisi corporis ornandi causa : quo ex numero etiam hac sunt, aurum , gemma, lapilli: quia aliam nullam in se utili- qux Philippi sunt, itemque nomismata & similia. §. 5. Argento legato, non puto ventris causa habita scaphia contineri: quia arcenti numero non habentur. §. (>..Argentum factum recte quis ita'definierit, quocl neque in massa, neque in lamna, neque in signato, neque in supellectili, neque in-mundo, neque in ornamentis insit 28. AWENUS [VARUS lib. 7. Digestorum.] PUm in testamento alicui argentum, quod usus fui causa furatum f iit, legaretur, itemque vestis, aut supellex: Quxsitumest, quiil cujusque usus causa videretur paratum esse: utrumne id sn genium , que d victus fui causa paratum paterfamilias ad cotticiia- num usum parassct: an L si eas mensas argenteas, L ejus "enetis argentum siaberet, quo ipse non temere uteretur , sed commodare ad ludos, L ad exteras apparationes soleret ? Et magis placet quod 7 victus fui causa paratum est , tantum contineri. ’ 29. FLORENTINUS [lib. 11. Institutionum.] £jl quando alterius generis materia auro argeutove injecta sit: fi factum aurum vel argentum legetur, & id, quod injectumg tetem habent, f filandus muliebris est , quo mulier mundior fit. est, debetur. §. 1. Utra autem utrius materix fit accessio 9, vj. " ' r ’■ fu 10 atque usii rei, consuetudinis patrisfamiliasxstimanduniest. 30. PAULUS [lib. fingul. de Adiignacione libertorum.] Jsjl quis ita legaverit: uxori meae munium , ornamenta , seu qua ejus causa paravi, do lego: placet, omnia deberi. Sicuti cum ita legatur: Titio vina, qmc in urbe tabeo, seu in portu, io lego : [omnia deberi.] Hoc enim verbum seu ampliandi legati gratia positum est. 31. LABEO [lib. 2. Posteriorum a Javolcno epitomatorum.] {'jUi lancem maximam, minorem, minimam relinquebat, ita legaverat: Lancem minorem iili lego ; messx magnitudinis videri legatam lancem responsum est , si non appareret, quam lancem ex his paterfamilias demonstrare voluisset. As. PAULUS [lib, 2. ad Viteilium.] pEdiculE argenteis adjuncta sigilla xnea, exteraque omnia, qux ad eandem similitudinem redigi possunt, argento facto cedunt. §. 1. Auro frtstd adnunurantur gemitus aruiuiisincilis* : quippe aunulonun hint. Cymbia argentea eruitis aureis illigata ; ntarga- rita, .qoie ita wnamen tis muliebribus contexta sunt, ut in bis aspectus aur; p; lentior fit, auro facto adnuraetantur. Aurea tmili. muta, qux in [lapidibus,] apsidibus 11 argenteis essent, & replumbari possent, deberi Gallus ait: sed Labeo improbat. Tubero autem, quod testator auri numero habuisset, legatum deberi ait: alioquin aurata & inclusa vasa alterius materia:, auri numero non habenda. §. 2. Argento poterio vel escario legato , in his, qux dubium est cujus generis sint, consuetudinem patrisfamilias spectandam: non etiam jn his, qi.x, certum est, ejus generis [non] Continentur eo specula, matulx, unguenta, vasa unguentaria, & si qua similia dici possint: veluti lavatio, [riscus.] f Ornamentorum hxc : vittx, mitrx 3 , semimitrx , calautica, acus cum margarita, quam mulieres habere solent; reticula, crocufantia. Sicut & mulier potest esse munda, non tamen ornata: ut solet contingere in bis, qux se emundaverint lotx in balneo , neque se ornaverint: & contra est aliqua ex somno statim ornata, non tamen commundata. §. 11. Margarita , si non soluta sunt, vel qui alii lapides, si quidem exemptiles sint, dicendum est, ornamentorum loco haberi. Sed etsi in hoc sint r Abluti, ut componantur: ornamentorum loco sunt. Quod si adhuc sint rudes lapilli, vel margaritx, vel gemmx : ornamentorum loca non erunt: nisi alia mens fuit testautis, qui hxc quoque, qux ad ornamenta paraverat, ornamentorum loco, & appellatione comprehendi voiuit. §. 12. Unguenta, quibus valetudinis 4 causa unguimur, mundo non continentur. 26. PAULUS [lib. ir. ad Sabinum.] Q Uamvis quxdam ex veste magis ornatus gratia, quam quo cor- ■ pus tegant, comparentur: tamen, quod eo nomine sint reperta, potius habenda esse vestis numero , quam ornamentorum. j Similiter ornamentorum esse constat , quibus uti mulieres venustatis & ornatus causa coeperunt: neque referre , si quaedam eorum alium quoque usum prxbeant, sicut mitrae, & anademata: quamvis enim corpus tegant, tamen ornamentorum, non vestis esse. 37. ULPIANUS [lib. 44. ad Sabinum.] Q Uintus Mucius lib, II. Juris Civilis ita desinit, argentum fa- -ctum, vas argenteum videri esse. §. 1. An , cui argentum tur? Et ego puto, non ; contineri : non facile enim quilquam argenti numero nummos computat, f Item argento farto legato puto, nisi evidenter contra sensisse testatorem appareat, nummos non contineri. §. 2. Argento omni legato, quod suum ejet: sine dubio non 6 debetur id, quod in credito esset, hoc ideo, quia non videtur suum esse, quod vindicari nen possit. §. 3. Cui aurum vel argentum fastum legatum est, 11 fractum , aut collisum sit, non continetur. Servius enim existimat, aurum vei argentum factum id videri, quo commode uti possumus: argentum autem fractum & collisum non incidere in eam definitionem, sed infecto contineri. §. 4. Cui legatum est aurum omne, quod/hm;/ esse , cum moreretur , vindicare potuit: suum esse. Sed si qua distributio ejus, rei facta est, tunc interest, quomodo sit legatum, f Si facium uu- rnm legatum est, omne ad eum pertinet, cui legatum est, cx quo auro aliquid est effectum: sive id lux, sive alterius usionis causa paratum esset, veluti vasa aurea , emblemata, signa, aurum mu, lieb. e, & extera, qux bis rebus sunt similia. Sed si infectum legatum est, quod ejus i:a fastum est, ut eo, [quod] ad rem comparatum est, non pulsis uti sine refectione, quodque ab eo patrefami- lias infecti numero fuerat: id videtur legatum esse, f Si autem »urum vei argentumstgnatum legatum est , id paterfamilias videtur testamento legasse, quod ejus aliqua forma est expressum: veluti, (1. Fac. 1 . 8t. §. x. supr. de legat . 3. I. 13. infr. infr. ie verb. jfgn. (2. 1 . 74. infr. d. t. (3. /. 23. §. 2. sufr. h. t. {4. /. 21. §- I. sufr . eoi, (5. /. 19. in pr.supr. eod. (6. I. 34 .-infr. infr. omne legatum est, ei nummi quoque legati esse videantur, quitri-' esse. §. 3. Quidam primipilaris uxori sux argentum eiiariiimle- -r-. --- —-- ' . _..:r gaverat. Quxsitum est, cum paterfamilias in argento suo vasa habuerit, quibus L potabat & edebat: an legato hxc quoque vasa continerentur? Scxvola respondit, contineri. §. 4. Idem, cum quxreretur de tali legato: Hoc amplius filia mea dulcissima i medio sumito, tibsque habeto ornamentum omne meum muliebre cum auro, is ß qua alia muliebria apparuerint: cum testatrix negotiatrix fuerit, an non solmn argentum , quod in domo, veliutra horreum usibus ejus fuit, legato cedat; sed etiam quod in Basilica fuit muliebre ? Respondit, ii testatrix habuit proprium argentum ad usum suum paratum, non videri id legatum, quod negotiandi causa venale proponi loJeret: nili de eo quoque sensisse , is, qui petat, probet. §. Notarius froculum refert ita respondisse : vasis electrini« legatis, nihilinteresse , quantum ea vasa, de quibus quxritur, argenti aut electri habebant, f Sed utrum argentum electro, an electrum argento cedat ? Id ex aspectu 12 vasorum facilius inteiligi posse : quod si in obscuro sit, inspiciendum est , in utro numero ea vasiris, qui testamentum fecit, habuerit. §. 6. Labeo testamento suo Neratix uxori sux nominarim legavit, vestem, mundum muli«- irrem omnem, ornamentaque muliebria omnia , lanam, linum, purpuram, verficoloriufacia infeci aque omnia, &c. sed non mutat substantiam rerum non necessaria verborum multiplicatio : quia Labeo testamento lanam, ac deinde verßcolaria scripsit, quasi defit lana eod. (7. I. 203. infr. de verb.f.gn. (st. Ißi. infr, h. t. (9. 1 . 19, §- 13- s“pr- eoi. (10. I. 32. §. 5. infr. eod. (ii. I. 19. §. 6 .sufr. eod. (i2. A 29. instn.supr. eoi. tincta, io4f De auro, argento, mundo, ornamentis, &c. 1046 tincta, lana esse : detractuque verbo versicoloria, nihilominus etiam [sint ? Paulus respondit, aut aurum es, de qua q.uxritur, prxltari versicoloria debebuntur , fi non appareat_, aliam defuncti volun- oportere: aut pretium 7 auri, quanti comparari potest, tatem fuisse, §. 7 *. Titia mundum muliebrem Septici.'? legavit: j §. 1. Item quaero : ii lite contestata Praetor ita pronunciavit» ea putabat, libi legata & ornamenta, & monilia, in quibus gem-j ut materia prasste tur : an tutores audiendi sint, ab hac sententia nra & margaritae insunt, & annulos, & vestem tam coloriam ,1 pupillum , adversus quem pronunciatum est, apud successorem q;am versicoloriam. Quxsitum est, an haec omnia mundo conti- ejus in integrum restituere volentes? Paulus respondit, Prxt«- aentur? Scxvola respondit, ex his, qua: proponerentur, dunta- rem, qui auro legato certi ponderis , materiam praestari jussit, xat argentum balneare mundo muliebri contineri. §. 8- Item recte pronunciasse videri. - . — .‘niiiiHAP iit niiihite ilii"» «o Aln.t.iit! X*» vel:.' . qua; etiam dicendi;:': ;ft, >>a n lega .:;n esse, dt revera aut melichris , au: virilis sit. stire te c,;;: qui, si i e;- a; e qua ‘ me miae cam inaures , in quibus dux margariti elenchi, & smaragdi duo, legassct, & postea elenchos eisdem detraxisset; & quxrcrctur, an nihilominus detractis elenchis inaures deberentur? respondit, de- ; beri si maneant inaures , quamvis margaritae eis detracti sint. §. 9. De alio idem respondit : cum quidam ornamentum mammillarum ex cylindris triginta quatitor, & tympanis margaritis triginta quatitor lcgafiet, &. postea quatuor ex cylindris , etiam' fex de margariris detiaxissrt. 33. - c : v . 1 : 1 ». 4. ad Quintum " 7: i.nn.J I It ter v.’.'t.n -.. V . , nenta viriita r.ihil interest t sed difli- . :i.:i •: >s, u& ipse solitus fuerit uti quadam onveniens est. itaque ante omnia qua senserit testator: non qui nam & Quintus [Titins] ait, 7 torem muliebribus casnatoriis uti solitum : nem vestem , non 1 videretur de ca sensisse, tehatur. 34. ttiv l [lih. 9. ad Quintum Mucium.] CCribitQisutu . Mucius : fi aurum situm mune paterfmnilias uxori sux legassct, id "arum , quod aurifici faciendum dedisset, aut quod ei deberetur, si ab aurifice ei repensum non esset, mulieri non debetur. Pomponius: Hoc ex parte verum est, ex parre falsum. f Nam de 00, quod debetur, sine dubio, utputa fi auri libras stipulatus fuerit, hoc a aurum, quod ei deberetur ex stipulatu, non pertinet ad uxorem : cum illius factum adhuc non sit: id enim, quod suum esset, non quod in actione haberet, legavit. f In aurifice salsum est , si aurum dederit, ita ut ex auro aliquid sibi faceret: nam tunc, licet apud aurificem sit aurum , dominium tamen non mutabit; manet tamen ejus, qui dedit, & tantum videtur mercedem prxstaturus pro opera aurifici, per quod eo perducimur, ut nihilominus uxori debeatur. Quod fi aurum dedit aurifici, ut nun tamen ex co auro fieret libi aliquod corpusculum , sed ex alio : tunc quatenus dominium transit ejus auri ad aurificem, (quippe quasi permutationem Fecisse videtur,) & hoc aurum non transibit ad uxorem. §. 1. Item scribit Quintus Mucius , ii maritus uxori, cpm haberet quinque pondo auri, legaffet ita: Aurum, quodcunque uxoris causa paruium rstt, uti heres uxori liaret: etiam ii libra auri inde venisset, & mortis tempore amplius quam quatuor libras non deprehenduntur , in totis quinque libris heredem esse obligatum : quoniam * articulus est prxsentis 3 temporis demonstrationem in se continens. Quod, ipsum, quantum ad [ipsam] juris obligationem pertineat, recte dicetur : id est, ut ipso jure heres si; obligatus, verum sciendum, si in huc alienaverit testator inde libram, quod deminuere vellet ex iegato uxoris sua:, tunc mutata voluntas defuncti locum faciet doli mali exceptioni: ut, si perseveraverit mulier in petendis quinque libris , exceptione doli mali submoveatur; sed si ex neceisitace 4 aliqua compulsus testator, non quod vellet deminuere ex legato, tunc mulieri ipso jure quinque iinrx auri debebuntur, nec doli ^ mali exceptio nocebit adversus petentem. §. 2. Quod si ita legassct uxori, aurum , quod ejus causa paratum erit: tunc rectiffime scribit Quintus Mucius, ut hac scripturra habeat in se & demonstrationem 6 legati, & argumentum : ideoque ipso jure , alienata libra auri , amplius quatuor pondo non remanebunt iu obligatione , nec erit'utendum distinctione , qua ex causa alienaverit testator. 3?. PAULUS [lib. 14. Responsorum.] jp/tias amicte mete, cum quafine mendacio vixi, auri pondo quinque duri volo. Quxro, an heredes ad prxstationem integras materis auri, an ad pretium , & quantum prxstandum compellendi (1. Vide tamen l. 110. in fin. infr. de verb. oblig. (2. 1 . 27. §, 2. supr.b.t. (z. I. q.supr. eoi. (4. I. n. §. iz.supr. de legat. 3. (?•■!• 19. in fin, infr. dc reg. jur. (6. Immo vide l. 6. supr. delegat. 1. 1 . 85. in fin. supr. delegat. 3. (7. I. 1 . infin, i. 9. 1. 19. §. 1. , 36. SCiEVOLA [üb. Z. Responsorum.] dulcissima poculum aureum, quod elegerit, fidei heredum committo, ut darent. Quxro, cum in hereditate non sint nisi truel- ix, scyphi, modioli , phiala:: an Seja de his spewebus eligere postit ? Respondit, cum omnia potui parata, pocula dicantur, posse eam ex his eligere. 37. PAULUS [lib. ri. Responsorum.] QRnamentorum Z appellatione vestem mulicbreip non contineri, nec errorem heredis jus mutasse respondi. 3 »- SC.EVOLA [lib. 3. Responsorum.] j^Itia testamento, item codicillis multas species tam argenti, quam vestis ipecialiter per fideicommissum reliquit. Quiero, an non alis lpecies legato cedant, quam.quiin hereditate inventa: essent ? Respondit, eas cedere , quae inventi essent: de citeris cavendum 9 , ut, i; inventi essent, prxstentur. §. 1. Semproni* Pix hoc amplius coopertoria Tabiamt , U tunicas tres cum palliolis , qux elegerit, dari volo. Quiro , an e;e universa veste , id est , [as] ex ivnthefi, tunicas singulas, & palliola Sempronia eligere possit ? Respondit, fi essent tunicx singulares eum palliolis relicti, ex his duntaxat eligi polle : quod si non est, heredem vel tunicas, & palliola, sed ex synthesi, prastaturum, vel veram xstimatiouem earum. §. 2. Seja testamento ita cavit: Si mihi per conditionem humanam contigerit, ipsa facium : fin autem , ab heredibus meis fieri volo : jubeoque, Jignum Dei ex libris centum in illa Jdcra xde, £7 in patria statui subscriptione nominis »:ei. Quxsitum est, cum .in eo templo non nisi aut area, aut argentea tantum sint dona : heredes Seji utrum ex argento, an ex auro lignum ponere compellendi sint, an ireuni ? Respondit, secundum ea, qui proponerentur, argenteum ponendum. 10 39. JAVOLENUS lib. 2. ex Posterioribus Labeonis. CI uxori mundus muliebris legatus esset: ea tantummodo deberi, Ofilius, Labeo, responderunt, qui ex his tradita utendi cauli uxori viro fuissent: aliter enim interpretantibus, summam fore captionem , si vascularius aut faber argentarius uxori ita legassct. §. I. Cum ita legatum esset, argentum, -quod domo-,;:css erit, cum moriar: Ofilius, nec quod depolitum 11 a se, nec quod commodatum reliquisset, argentum legatum videri , respondit. Idem Cascellius de commodato. Labeo, quod depolitum esset, ita deberi, si prxsentis custodii causa , non perpetui, vel uti thesaure, depositum esset: quia illa verba : Quod domo mete erit: sic accipi debere, cfe solebat} & hoc probo. §. 2. Attejus Servium respondisse scribit: cui argentum , quod in Tusculano ftutdo, cum moreretur , habui fet, legatum esset, & quod, antequam moreretur, ex urbe in Tusculanum jussu testatoris translatum esset, deberi i contra Fore, ii injussu 12 translatum esset. 40. SC/EVOLA lib. 17. Digestorum. M Edico suo contubernali & communium expeditionum comiti ia- ter extera ita legaverat: Argentum viatorium meum dari volo. Quilitum est, cum paterfamilias in diversis temporibusReipubli- cx causa abfuerat, quod viatorium argentum hoc legato comprehensum esse videtur ? Respondit, quod habuisset argentum viat»- riumeo tempore'? cum 13 testamentum faciebat, deberi. §. 1. Uxori sux testamento ita legatum est: Sempronia Dominx mex hoc amplius argentum balneare. Quxsitum est, an etiam id argentum, qu* diebus festis in balineo uti consuevit, legato cedat? Respondit., omne legatum videri. §. 2. Mulier decedens ornamenta legaverat ita: Seite amicx meat ornamenta universa dari vola, eodem testament* ita scripserat: Funerari me arbitrio viri mei volo , sf inferri mihi qute cunque fepultur te mete causa feram ex ornamentis , lineas duas ex supr. k. t.l . 35. in pr. C. de donat, (g. L ah.supr- h. t. [9. 1 . 69. iu fin.supr. delegat. 1. (10. Fac. I. 37 - *» fr.supr. de legat. 1. (1*. I. 41. §. 6. supr. delegat. 3. (12. t. 32. §. 3 .supr. delegat. 2. I. I*. tz. 12 .supr. de instruit, vel inllrum. degat. (1 J. i. f.supr. b. t. ÜUB l Murg/iritU-, i ©47 Digestorum Lib. X XXIV. Tit. III. _ 1048 margaritis , N viriolas ex smaragdis , sed neque heredes , neque maritus, cum humi corpus daret. ea ornamenta , qua: corpori jussus erat aiijic-i, dederunt. Quaesitum est, utrum ad eam , cui ornamenta universa reliquerat, pertineant j an ad heredes? Respondit, non ad heredes, sed ad legatariam pertinere._ DE TIT. III. LIBERATIONE LEGATA. 1. ULPIANUS [lib. ri. ad Sabinum.] QMnibus debitoribus ea i, qua: debent, reste legantur : licet do- mini eorum sint. §. i. Julianus scripsit, si res pignori data legetur debitori a creditore, valere legatum, habereque eum actionem, ut pignus recipiat, prius quam pecuniam solvat: sic autem loquitur Julianus, quasi a debitum non debeat lucrari: sed fi alia testantis voluntas fuit, & ad hoc pervenietur exemplo luitionis. r. POMPONIUS [lib. 6. ad Sabinum.] UEredcm damnatum a fidejussore non petere , a reo petere posse : sed i reo 3 petere vetitum , ii ä fidejussore petat: reo ex testamento teneri Celsus putat. §. 1. Idem [Celsus] ait, * nullam dubitationem habere , quin , herede petere a debitore vetito, nec heres heredis petere postit. 3. ULPIANUS [lib. 23. ad Sabinum.] T Iberationem debitori 4 posse legari, jam certum est. §. r. Sed etsi chirographum ; quis decedens debitori suo dederit, exceptionem ei competere puto , quasi pro fideicommisso hujusmodi datione valitura. §. 2. Julianus etiam libro xl. Digestorum scripsit: Si quis decedens, chirographum Seji Titio dederit, utpofl mortem samt: 6 Sejo det , aut, fi convaluijct, Jibi redderet j deinde Titius, defuncto donatore, Sejo dederit, & heres ejus petat debitum : Sejus doli exceptionem habet. §. 3. Nunc de ejsecht legati videamus : & , si quidem mihi liberatio sit relicta, cum solus sim debitor, sive a me petatur , exceptione 7 uti postum : sive non petatur, postirn 8 agere, ut liberer per acceptilationem, f Sed etsi cum alio sim debitor, puta duo 9 rei fuimus promittendi, & mihi soli testator consultum voluit, agendo consequar, non ut accepto liberer, ne etiam conreus meus liberetur contra testatoris voluntatem, sed pacto 10 liberabor, f Sed quid 11 socii fuimus ? videamus , ne per acceptilationem debeam liberari : alioquin, dum ä conreo nreo petitur , ego inquietor. Et ita Julianus libro [trigesimo secundo Digestorum] scripsit: Equidem socii non limus, pacto me debere liberari: si socii, per acceptilationem. §. 4. Cou- iequenter quxritur, an & ille socius pro legatario habeatur, cujus nomen in testamento scriptum non est; licet commodum ex testamento ad utrumque pertineat, si socii sunt ? Et est verum . non stilum eum, cujus nomen in testamento scriptum est, legatarium habendum : verum eum quoque, qui non est scriptus, ii & ejus contemplatione liberatio relicta esset. §. ;. Utrique autem legatarii habentur & in hoc casu: nam & si , quod ego debeo Titio, sit ei legatum mei gratia , ut ego liberer, nemo me negabit legatarium : ut & Julianus eodem libro scribit, & Marcellus notat, uiriusque legatum esse, tam meum, quam creditoris mei, & si solvendo fuero : intercise enim creditoris , duos reos habere. 4. POMPONIUS [lib. 7. ex Plautio.] Q Uid ergo est, cum agere poterit creditor ex testamento? non aliter heres condemnari debebit, quam fi caveatur ei , adversus debitorem defensu iri. Item agente debitore , rihil amplius heres praestare debet, quam ut eum adversus creditorem defendat. g. ULPIANUS [lib. 23. ad Sabinum.] CI quisjeum habeat, & fidejtrssorem , (fi reo liberationem leget: 0 Julianus ibidem scripsit, reum 11 per acceptilationem liberandum : alioquin, fi fidejussorem c ceperit convenire, alia ratione reus convenitur, f Quid tamen, si donationis 12 causa fidejussor intervenit, nec habet adversus reum regressum ? vel quid , si ad fidejussorem pecunia pervenerit, & ipse reum dederit vice sua, ipfeque fidejusserit? pasto est reus liberandus. Atquin solemus dicere, * paSli exceptionem fidejussori d arulam, qua reo competit: sed cum alia sit mens legantis , alia paciscentis , nequaquam hoc dicimus. §. 1. Quotlji ’fidejussorisfit liberatio legata , sine dubio (ut Julianus scripsit) pacto erit fidejussor liberandus : sed & hic puto interdum acceptilatione liberandum, fi vel reus ipse vere fuit, aut in eam rem socius reus. §. 2. Idem Julianus eodem libro scripsit ii filiusfamilias debitor fuerit, (fi patri ejus fuerit liberatio relifia: patrem pacto liberandum esse , ne etiam filius liberetur. & parvi [inquit) refert, si sit aliquid in peculio die legati cedente, necne 13 : securitatem enim pater per hoc legatum consequitur : maxime (inquit) cum rei judicandae tempus circa peculium spectetur. f Huic patri similem facit Julianus maritum , cui uxor post divortium liberationem dotis legavit. Nam & hunc , licet die legati cedente solvendo non fit, legatarium esse: & utrumque, ait, solutum repetere 14 non posse. Sed est verius, quod Marcellus notat , patrem petere posse; nondum enim erat debitor, cum solveret : maritum non posse; quod debitum solvit, patrem enim etsi quis debitorem existimaverit, attamen loco esse conditionalis 1; debitoris, quem solutum repetere posse non ambigitur. §. 3. Sed si damnatus sit heres filium Uberare , non adjicit Julianus , utrum acceptilatione silius, an pacto sit liberandus ? Sed videtur hoc sentire , quasi acceptilatione debeat liberari : qua res patri quoque proderit, quod obtinendum est, nisi evidenter approbetur, contrarium sensisse testatorem, id est, ne filius inquietetur, non, ne pater: tnne enim acceptilatione eum non liberandum, sed pacto. §. 4. Idem Julianus scripsit, si pro filio pater fidejusserit, eique liberatio fit legata, eum pacto liberandum, quasi fidejussorem, non quasi patrem : & ideo de peculio posse conveniri : hoc ita demum putat, si duntaxat quasi fidejussorem eum voluit testator liberari: exterum si & quasi patrem, & de peculio erit liberandus. 6. JAVOLENUS [lib. 6. Epistolarum.] pOstemancipationem vero filiieatenus pater actionem habebit, quatenus aliquid ex peculio, aut in rem verso prastaturus est: id enim legatorum nomine ad patrem pertinebit, quod ejus intererit. §. 1. lilud qusri potest, an eo quoque nomine pater ex testamento agere postit, ut etiam filius actione liberetur? Quibusdam eo usque extendi actionem placebat: quia patris intereffe videatur , si peculium filio post emancipationem conceffisset, integrum jus ejus permanere. Ego contra sentio: nib.l quicquam amplius patri prxstanduin ex ejusmodi scriptura testamenti puto, quam ut nihil ex eo , quod prxstaturus heredi fuerit, praestet. 7. ULPIANUS [lib. 23. ad Sabinum.] ?QOn solum autem, quod debetur, remitti potest: verum etiam 16 ’ pars ejus, vei pars obligationis: ut est apud Julianum tractatum lib. xxxiii. Digestorum. §. 1. Siis, qui stipulatus Stichum, aut decem, damnaverit heredem Stichum non petere: legatum valere constat. sed quid contineat videamus. Et Julianus scribit, actionem ex testamento in hoc c-sse videri, ut debitor accepto liberetur, quxres utique debitorem & in decem liberabit, quia ' acceptilatio solutioni comparatur 17; & quemadmodum si Stichum solvisset debitor, liberaretur, ita & acceptilatione Stichi liberari. §. 2. Sed si debitorem decem damnatus sit heres viginti liberare, idem Julianus scripsit [libro trigesimo tertio,] nihilominus esse liberandum decem : nam L si ei viginti accepto ferantur, in decem liberabitur. 8- Z- Sed si duobus heredibus institutis, alterum ex his damnaverit creditori solvere , valet legatum propter coheredem : cumque ex testamento acturum , ut creditori solvatur. 8- 4- Liberatio autem debitori legata [ita] demum effectum habet, si non fuerit exactum 18 id ä debitore, dum vivat testator: exterum , si exactum est, evanescit legatum. 8- 5. Unde quarit Julianus, si ab impuberis substituto fit liberatio relicta, deinde impubes exegerit, quod debetur: an evanescat legatum ? Et cum constet, pupillum in bis, quae a substituto 19 relinquuntur, personam sustinere ejus, ä quo sub conditione iegatur: consequens est, substitutum actione ex testamento teneri, si pupillus ä debitore exegerit. 8- 6. Idemquecst, & si pupillus non exegerit, sed solummodo (1. 1 . z. infr. h. t. I. 86. in stn.supr. tk legat, j. I. 17. C. de fidei- cotn. §. IZ. infi. de legat. (2. I. 3.supr. de padi. (3. I. 5. in pr. infr. h.t. (4. I. 1. in pr. supr. eod. (;. I. 59. supr, de legat. 3. (6. I. 18. §. 2. infr. de mort. cms. donat. [7. I. 22. infr, b. t. I. 17. C. de fidcicom. (g. /. g. 1. infr. de doli mali (fi met. ex- eept. (9. I. ult. §. 2. (fi 3. infr. h. t. (iQ. I. Z. §. X. /. IO. infr. eod. (n. /. 2. in pr. supr. eod. (12. L 32. supr. de suilis. I. 9. §. 3 - fupr. de SC. Maccdon. (13. I. 17. infr. b. t. (14. I. %.l.<).J'upr. de condiii. indeb. (15. I. t&.Jnpr. d. t. (16. 1 . 9. infr. de accepti- lat. (17. I. 31. infin. infr. de novat. 1 . 1. 16. infin. pr. infr.de acccptilat. irnmo vide l. 49. in sin. infr. de Jolutnon. (ig. I. 2 I. *» pr. infr. b, (lA. 11. §. 5. infin, infr . ad leg. Fakid. ' Jitem 1049 litem iit contestatus: teneri eum, ut remittat actionem. §. 7. Nam & fi debitori liberatio ini) conditione legata fuisset, & vel iis fuisset contestata, vel etiam exactum pendente conditione: ex testamento astio maneret, liberatione relicta. 8. POMPONIUS [lib. 6. ad Sabinum.] VfOn solum nostrum debitorem , sed & heredis, & cujuslibet al- ternis, ut liberetur, legare possumus. §. 1. Potest heres damnari , ut 1 ad certum tempus non petat ä debitore : Sed line dubio nec Uberare eum intra id tempus debebit: & fi debitor decesserit , ab herede 2 ejus intra id tempus.peti non poterit. §. 2. Illud videndum est, an ejus 3 temporis , intra quod petere heres vetitus fit, vel usuras, vel poenas petere postit? & Priscus Neratius existimabat, committere eum adversus testamentum, si perisset, quod verum est. §. Z. Tale legatum, heres meus 11solo 4 Lucio Titio ne petito, ad heredem Lucii Titii non transit, fi nihil vivo Lucio Titio adversus testamentum ab herede , eo quod ab eo exigere debitum tentavit, sit commissum : * quotiens enim cohaeret persona id , quod legatur, v biuri personalis servitus, ad heredem ejus non transit; [si non cohsrct, transit.] §.4. Si verba liberationis in rem sint collata, pro eo est, quasi heres ab eo debitore heredeque 5 •ejus petere veritus sit: ut adjectio heredis perinde nihil valeat, atque non esset valitura, ipsius debitoris persona non comprehensa. §. ;. Is, qui reddere 6 rationes jujsusstt, non videtur satisfacere, si reliquum reddat non editis rationibus. §. 6. Si heres vetitusJit agere eum eo, qui negotia defuncii gejerit: non videtur obligatio ei pralegata, eu® dolo 7, vel [ex] fraude ejus, qui negotia gesserit, commissa sit: & testator id videtur sensisse, ideo si heres negotiorum gestorum egisset, agens procurator ex testamento incerti, doli mali exceptione excludi potest. §. 7. Et ei liberatio recte legatur, apud quem deposuero, vel cui commodavero, pignorive dedero : vel ei, quem ex furtiva causa mihi dare oportet. 9. ULPIANUS [lib. 24. ad Sabinum.] CI quis rationes exigere vetetnr , ut est fopiflime rescriptum, 0 non 8 impeditur reliquas 9 exigere, quas quis [se] reliquavit, & si quid dolo 10 fecit, qui rationes gestit. Quod si quis & hac velit remittere, ita debet legare: damnas esto heres jtieus , quidquid ab eo exegerit illa vel ilia aclione , id ei reftituere , vel atlio- nem ei remittere. 10. JULIANUS [lib. 33. Digestorum.] CI damnatus heres fuerit, ii fidejujjbre quidem non petere: quod autem reus debet , Titio dare : pacisci ti debet, ne ä fidejussore petat, & adversus reum actiones 12 suas prastare legatario, quemadmodum damnatus heres, ne a reo fetat, & damnatus dare, quod fidejussor debet, & reo acceptum facere, & legatario litis asti- mationem sufferre cogatur. 11. IDEM [lib. 36. Digcftormn.] Q&ebitot fidej ustorem suum ab berede suo liberari jusserit, an fidejussor liberari debeat ? Respondit, debere. Item quaesitum est, an, quia mandati actione heredes tenerentur, inutile legatum est, quod debitor creditori suo legat? Respondit, quotiens debitor creditori suo legaret, ita inutile 13 esse legatum, si nihil inter- essetcreditoris, ex testamento potius agere, quam ex pristina obligatione : nam L si Titius mandaverit Maevio , ut pecuniam promitteret , deinde liberari eum jusserit ä stipulatorq, manifestum est, quantum intersit promisioris liberari potius , quam pnestare ex stipulatu, deinde mandati agere. 12. IDEM [lib. 39. Digestorum.] JMJcius Titius, cum Erotem actorem haberet, codicillis ita cavit: Erotem liberum e[se volo : quem rationes reddere volo ejus temporis, quod erit post novijjimam meam subscriptionem : postea vivus Erotem manumisit, in eodem actu habuit, rationesque subscripsit usque in eum diem , qui Fuit ante paucissimos dies , quam moreretur: heredes Lucii Titii dicunt, quasdam summas & servum adhöc Erotem , & postea liberum accepisse , neque in eas rationes, qua 4 creditori legaverit, intelligendum erit, exceptionem eum remitti creditori voluisse. 14. ULPIANUS [lib. 1. Fideicommissorum.] [Dem est , &si in diem 15 debitor fuit, vel sub conditione, 15. IDEM [lib. 64. ad Edictum.] gl quis in testamento damnatus ast , ne d Titio debitore exigat,. neque ipsum , neque 16 heredem ejus potest convenire, nam neque heredis heres agere, neque ab heredis herede potest peri. Heredis 17 autem heres potest damnari, ne exigat debitorem. 16. PAULUS [lib. 9. ad Plautium.] [?I, cui fundum in quinquennium locaveram , legavi, quidquid eum mihi dare facere oportet, oportebitve , utstneret heres Jibi habere. Nerva , Atilicinus , si heres prohiberet eum frui, ex conducto 18 ; si jure locationis quid retineret, ex testamento fore obligatum ajunt: quia nihil interesset, peteretur, an retineret, totam enim locationem legatam videri. 17. JAVOLENUS [lib. 2. Labeonis Posteriorum.] T? Eliqua quoque in judicio locationis venire. 18. PAULUS [lib. 9. ad Plautium.] 0 Assius : Etiamsi habitatio eo modo legata esset, gratuitam habitationem heres pnestare deberet. & pneterea placuit, agere posse colonum 19 cum herede ex testamento, ut liberetur conductione ; quod rectiisime dicitur. 19. MODESTINUS [lib. 9. Regularum.] QUm ita testemur : Heres meus damnas esto liberare illum , quod is negotia mea gestit: est st quid eum mihi dare facere oportet, ab eo non exigere: damnatus heres , nec creditas ab eo quoque pecunias exiget, in simili autem legato vix est, ut de eo quoque legando paterfamilias senserit , quod servis ejus peculii nomine debetur. 20. IDEM lib. 10. Responsorum. j^Urelio Sempronio fratri meo. Neminem molestari volo nomine debiti , neque exigere aliquid ab eo 20, quamdiu viveret, neque de forte aut usura, nomine debiti i ist absolvo [ei] ist abero ex pignoribus ejus domum ist poffestionem Caperluthum. Modestinus respondit, ipsum debitorem, fi conveniatur, exceptione tutum esse : diversum in persona heredis ejus. §. 1. Gajus Sejus, cum adolevisset, accepit curatores Publium Mavium , & Lucium Sempronium : sed .[enim] idem Gajus Sejus intra legitimam aetatem constitutus, cum in fatum concideret, testamento suo de curatoribus suis ita cavit : Quaistionem curatoribus meis nemo faciat, rem enim ipse tra.Savi. Quaro , an rationem.cur® heredes adulti a curatoribus petere postint: cum defunctus (ut ex verbis testamenti apparet) confessus sit, se omnem rem suam administrasse ? Modestinus respondit: fi quid dolo 21 curatores fecerunt, aut fi qua: res testatoris penes eos sunt, eo nomine conveniri eos posse. 21. TERENTIUS [CLEMENS lib. 12. ad Legem Juliam L Papiam.] , CI id, quod mihi [deberes, vel tibi vel alii legavero, idque mihi] solveris 22, vel qualibet alia ratione liberatus a me fueris : ex- tinguitur legatum. §. 1. Unde Juliano placuit, etsi debitori heres extiterit creditor, posteaque ipse creditor decesserit: legatum ex- tingui. & hoc verum est: quia confustoneperinde extinguitur obligatio, ac solutione. §. 2. Sed si sub conditione dato legato heres praeoccupaverit, & exegerit debitum: aliud diei oportet, quia in arbitrio heredis esse non debet, ut, quandoque conditione existente, neque ipsi legatario d ebeatur legatum, si tum vivat & capere pos- de legat. 1. (13. I, 13. 1. 2?. infr. h. t. (14. 28. inpr. infr. de legat. 1. (15. /. 82. in pr.supr. de legat. 2. (16, /. 8. §. q.supr. h.t. (17. /. 5. in fin. supr. de legat. 3. (18. I. aq. in fin.supr. locati. (19. d. I. 24. in fin. I. 30. in fin, supr. de usu ist usufr. legat. (20. /. 8. §• 3 .supr. h. t. (21. /. 9-supr. eod. I. 5. §. 7 .supr. de udmin. ist peric. fut. (22. 1.7. §. 4.supr. h. t. U U H 3 sit t De liberatione legata. t 'JÖ51 Digestorum Lib. XXXIV. Tit. III. fit: neque ei, ad quem hoc commodum pervenit, ii legatarius ■.«apere non postit. 32. PAPINIANUS [lib. 19. Qurestio- num.] :(T)Uod mihi Sempronius debet, peti nolo 1 , non tantum exceptio- X. nem habere debitorem , sed & fideicommilliim , utliberetur, tctere.posse, responsum est. 23. IDEM [lib. 7. Responsorum.] pRocurator, ä que rationem heres exigere prohibitus, eoque nomine procuratorem Uberare damnatus eß , pecuniam ab argentario .debitam ex contractu, quem ut procurator fecit, jure mandati cogetur restituere, vel actiones pnestare. 34. ID.EM [lib. 8- Responsorum.] /■Um heres rogatur debitorem suum liberare : de eo tantum cogi- ^ tatum videtur, quod in obligatione manserit, itaque , st quid ante tabulas apertas fuerit solutum , ad causam fideicommitti'non pertinebit: quod autem post tabulas apertas ante aditam hereditatem, ab eo ^ qui voluntatem defuncti non ignoravit, fuerit exactum, dolo proximum erit: ideoque repeti potest. 2;. PAULUS [lib. 10. Qurestionum.] T Egavi Titio, quod mihi debetur , vel adjecta certa quantitate, 1J live specie, vel non adjecta: aut ex contrario, reque cum distinctione : veluti, Titio , quod ei debeo ; vel ita , Titio centum , qux ei debeo. Qurero, an per omnia requirendum putes, an debitum Iit: & plenius rogo, qure ad hrec spectant, attingas : cottidia- na enim sunt? Respondi, siis, cui Titius debebat, debitum ei remittere voluit, * nihil interest, heredem suum justät, ut eum liberaret, an prohibeat eum exigere: utroque enim modo liberandus est debitor, & utroque casu competit ultro ad liberandum debitori actio, t Quod st etiam centum aureorum vel fundi debiti mentionem fecit: si quidem debitor Fuisse probetur, liberandus est : quod si nihil 2 debeat, poterit dici quasi falsa demonstratione adjecta, etiam peti, quod comprehensum est, poste. Sed poterit hoc dici , si ita legaverit: Centum aureos , quos mihi debet: vel Stichum, quem debet, heres suens damnas cjto sion petere, f Quod si sic dixit: Heres meus centum aureos , quos sisihi ['Titius'] debet, damnas esto ei dare: etiam illud tentari poterit, ut petere postit, quasi falsa demonstratione 3 adjecta, quod milii nequaquam placet : cum dandi verbum ad debitum referre se testator existimaverit. f Contra autem, si debitor creditori legat, nullam utilitatem video, fi sine quantitate leget. Sed & li id demonstret, quod debere se confitetur: nulla utilitas est, nisi in his speciebus , in quibus emolumentum debiti ampliatur. Quod si centum aureas , quos se debere dixit, legavit: ii quidem debet, inutile est legatum. quod fi non fuit debitor, placuit utile este legatum: certa enim nummorum quantitas similis est Sticho legato cum demon-' st ratione falsa: idque & D. Pius rescripsit, certa pecunia dotis acceptre nomine legata. 26. SCALVOLA [lib. 4. Responsorum.] r TUtor decedens, aliis heredibus scriptis, pupillo suo, cujus tute- "*■ lam gestit, tertiam partem bonorum dari voluit ,Ji heredibus suis tutela causa costtroverjium non fecerit , sed eo nomine omnes liberaverit: pupillus legatum prretulit, & postea nihilominus petit, quicquid ex distractione aliave causa ad tutorem suum ex tutela pervenerit: Qurero, an verbis testamenti ab his exactionibus excludatur ? Respondit, si prius, quam conditioni pareret, fideicommissum percepistet, & pergeret petere id , in quo contra conditionem faceret, doli mali exceptionem obstaturam : nisi paratus esset, quod ex causa fideicommitti percepisset, reddere; quod ei aetatis beneficio induigendum est. 27. TRYPHONINUS [lib. 8. Disputationum.] Videamus, si ei, cum quo de peculio actio erit, liberatio testa- ’ mento legata sit; an si die, quo legata cedere solent, nihil in peculio lit, legatarii loco habetur? atquin nondum debitor fuit: nec procedit, ut emolumentum aliquod ex legato ad eum perveniat , nisi propter spem futuri peculii, nunquid ergo in pendenti fit, an legatarius fuerit, perinde atque si qua alia causa spem legati dubiam faceret ? 1052 , (>- l- 3- §- 3- fupr. eod. I. 37. §. 4. fupr. de legat. 3. I. 8- §. I. infr. de doli snali est snet. except. §. 13. Inft. delegat. (2. 1 . 75. $. l./upr. dt legat. 1. (3. /. 33, infr. in/r. dtcondit. & itmonjir. 28. SC/EVQLA lib. 16. Digestorum. A Urelins Symphorus fidejufferat pro tutore quodam, & decedens eisdem pupillis legavit in hrec verba : Arellio Latino, est Attilio Felici,singulis quina,cusu quis commi quutuordecim annorum fuerit : ad quod tempus pratjlari eis volo , singulis alimentorum nomine menstruos denarios senos, est vestiarii nomine annuos denarios viginti quinque, quo legato contenti este debetis,quando tutela vestra non minimo damno rationem meam adflixerit. d vobis autem heredes mei peto, ne quid ex ratione tutche ab his exigere , vel ab hoc legato eorum retinere velitis. _ Qurelitum est , si heres ejus ex causa fidejullionis aliquid prrestiterit: an ab herede filiorum ejus, pro quo fidejufierat repetere postit? Respondit, verbis , qua: proponerentur, id solum videri heredum fidei commissum, ne exigerent, quod ex ratione tutela:, quam ipse Symphorus administraverat, ab Areiiiis sibi deceretur. §, 1. Testamento facto, debitoribus liberationem reliquerat : post inciso lino, & recognito te stamento, aliud testair.cn- cum fecit, in quo repetiit legatum his verbis : quibusque legata in eo testamento, quod incideram, dedi, omnia ruta este, est quaque fcri- ptasunt, voto. _ Quxlitum est, adita ex sequente teiianiento hereditate , an debitores , quibus priori testamento liberatio relicta erat, consequi potiint, ut etiam ejus quantitatis nomine, quam post prius ceihmcntum debere coeperant, liberarentur; &‘iisb his heredes petere coeperint, an doli mali exceptione suir.moverentur ? Respondit, non liberari, §. 2. Tiniis Sejo debitori suo ita legavit: Do, 'tego Sejo denarios decet-:, gtet.: Fnc ;!ii qui.iqniifortu est usurarum nomine mihi debebat : generaliter damnavit heredes , fideique eorum commisit, uti darent, restituerent unicuique , quidquid ei legasset : postea Scius aliam praeterea p-.cu- uiam aTitio mutuatus est. Qurero, an hmc quoque pecunia, qu® post testamentum factum data esset Sejo, legata inteliigatur? Respondit, cum in prreteritum tempus vero.: coiiata proponerentur: non esse posterius credendum legatum. §. 3. Titius testamento facto , & filiis heredibus institutis, Je patre tutore iiw quondam facto ita locutus est: Seium patrem rneusn liberatum este volo ai actione tutela. Qurero, hrec verba quatenus arcipi debent, id est, sponciit, eum, cujus notio est, restimaturum : pnefumptio enim propter naturalem ast echini facit, omnia patri videri cosicestk : nisi aliud sensisse testatorem , ab heredibus ejus approbetur. §. 4. Maevia testamento suo alterum ex heredibus suis actione tntelre voluit liberari his verius : rationem tutelae, quam egit Julianus T asilus cusn Antistio Cicerone, posci ab eo siolo, eoque nomine causa omni libera- tum este volo : Qurero, an , si qua pecunia ex tutela apud eum remansi:, peti ab eo polii: ? Respondit, nihil proponi, cur 4 pecunia, qure pupillre eit, & apud tutorem posita maneret, legata videretur. §. 5. Testamento ita scripserat: Titio adfini meo quidquid mihi quacunque ex Causa debebat , remitti volo , coque amplius decem do. codicillis ita scripsit: Titio hoc amplius adfini [st debitori meo sisuram pecunia , quasr. mihi dehehat, ab herede sneo, donec advivet. fJjiodsi exigere ultra voluntatem ssseasn putaverit, eius sortis ujurasn eidessi Titio ab heredibus sucis, donec vivit, proeliari volo. Quresitumcst, cum augendi potius , quam minuendi testator voluntatem habuerit: an heredes ex causa fideicommitti Titio teneantur, limeum omni debito liberent? Respondit, secundum ea, qure proponerentur, videri minutum legatum, quod primo dederat. §. 6. Legatum est testamento hoc modo : Sejo concedi volo, quidquid mihi ab eo debitum est, vel fidem ineam pro eo obligavi. Qurero, utrum id solum, quod testamenti facti tempore debebatur , legatum sit: an etiam , si quid ex ea summa usurarum ; nomine postea accellit, legato cedat? Respontjit, videri omne* obligationem ejus debiti per fideicommissum solvi voluisse. §. 7. Sticho testamento manumisso fundum instructum & alia legavit, & hrec verba adjecit: quem rationem reddere veto, quia injlru- snenta penes se habet. Qurelitum est, an Stichus reliqua, qure ex ad- ministratione actus debuerat, reddere debuerit ? Respondi, Stichum eo numine non teneri. Claudius : nemo enim ex servitutis actu 6 post libertatem tenetur, & consultatio ad jus debiti relata (4. Übst. I. ult. §. 2. infr. b. t. (;. I. ult. §. 4. infr. eod. (6. 1 . 1- l. s. I. ?. C. an fer v. pro suo facto post manum, t tueatur. I. 4. C. it testam, manum , fuerat: io53 _ De adimendis, vel transferendis legatis &c. 1054 fuerat: retineri ergo reliqua possunt cum peculio, aut ex eo deduci, si legatum est. §. 8- Cattum, qux apud Apronianum deposta' btilieo, apud ipsum cjse -volo, donec filius meus ad annos vigintiperve- jimt: ejusqucpecunia usuram exigi -veto. Quaesitum est, an ex causa fideicommissi Apronianus consequi postit, ne ante i tempus a te- statore prxscriptum ea summa ab eo exigatur? Respondit, secundum ea, quae proponerentur, consequi posse. §. 9. Filias heredes ieriuserat, quarum fidei commisit in haec verba : .Vcei Gajo Sejo rationes alius rei mea , qua per mensam ejus, [five extra Mensam, ] is Hem mortis mea gejia eji, exigatis : eoque nomine eum liberetis. Qusfitum est , cum universas rationes in diem mortis iste administraverit, & per mensam suam, & [qua] extra administrabantur : sn ad rationes reddendas heredibus teneatur? Respondit, liberationem quidem secundum ea, qme proponerentur, legatam esse : sed quatenus prostanda sit, ex qualitate disceptationis judicem animaturum. §. 10. Eum, qui tutelam ipsius administraverat, [&] fratrem suum , & alios [quosdam] scripsit heredes : & tutori legavit, qua impenderat in se , is fratrem ipfius , decem. Quaesitum est, an utile esset in persona ejus fideicommissum? Respondit, fi id dederit per sideicom mistum, quod debebatur: petii non posse. §. 11. Idem qiuefiit: Si in tutoris persona inutile esset, an in persona Fratris utile videretur, quoniam illi proficeret, cujus & ipsius tutelam administrassct? Respondit, fratri utiliter esse legatum :cutn suo debito liberetur. §.12. Idem qussiit: fi tutor amplecteretur fideicommissum, ita ut quibusdam stari vellet verbis testamenti, in quibusdam autem recedat, quod minorem quantitatem sumptuum dicat fideicommisso contineri, quam ipse croga- ;erat, an audiri deberet? Respondit, non impediri cum scriptura testamenti, quominus omne, quod libi deberi probasset, petere posset. §. 13. Quidam ita legavit: Sempronia uxori mea reddi jubeo ab heredibus meis quinquaginta ea , qua mutua acceperam cki- repuphopurticuluthn in negotia mea. Quxfitum est, an, fi vere uxoris debitor fuerit, fivejcoinmissum constiterit ? Respondit, si debita fuisset, mulum esse Ldricommissuni. §. 14. Idem quxsrit, aasiksimpeeuniam ut desii: ani apud indicem petierit, & vici a fuerit: au fideicommissum peti postit ? Respondit, secundum ea, qme proponuntur, posse ex causa fideicommitti peti,- quod apparuisset nonfuitse ex alia causa debitum. 29. PAULUS [lib. 6. ad Legem Juliam & Rapiam.] Ciis, qui duos reos promittendi habet, damnaverit heredem , ut o utrosque liberet: si alter ex his capere non possit, nec socii sint, delegari debebit is, qui nihil capit, ei, cui hoc commodum Lege competit; cujus petitione utrurnque accidit , ut & hoc commodum ad eum perveniat, & is, qui capit, liberetur: Quod si socii sint, propter 3 eum , qui capax est , & ille capit 4 per consequentias , liberaro illo per acceptiiationem : id enim eveniret, etiamsi solum capacem liberare jussus esset. 30. IDEM [lib. 10. Questionum.] pEtitor vel possessor damnavit heredem suum , ne centumvirale judicium exerceat: de effectu legati quaeritur? Et dictum , ita demum utile videri legatum esse, li malam causam adversarius testatoris habuit, ut litigante herede vinci debuerit : tunc enim non tantum litis emolumentum , sed etiam sumptus heres legatario pneftare cogitur : nam in bona causa nihil videtur eise in legato , nec propter sumptus : quod quidam existimaverunt. 31. SCjEVOLA [lib. Z. Responsorum.] QReditor debitori legavit ita : Gajo'Sejo quidquid mihi sub pignore hortorum suorum debuit , ab heredibus meis dari volo. Quxro, tum testator vivus ä Sejo aliquid recepit, an id ex causa legati peti poffit? Respondit, secundum ea, quie proponerentur, non posse. t Idem repetiit: &ait, [item] testatorem ante factos codicillos, quibus legavit, pene omnem pecuniam sortis & usurarum recepisse , ita ut modicum sortis L usurarum debet tur : & quaesiit, an ei petitio competeret, propter verba ad prxteritum relata., quidquid mihi debuit 1 Respondit: Prius quidem secundum ea, qux proponerentur, recte responsum est: verum posterius, propter ea, qu-.ein tempore adderentur , ita ab judice testimanslum , ut inspiceret, oblivione pecuniis soluta:, aut quod eo inscio numerata ys- let, id Fecisset, an coniulto, quod quantitatem quandam debitam, non jus liberationis dare voluisset. §. 1. Inter extera liberto ita legavit: Et Ji quid me vivo gejjit, rationes ub eo exigi veto. Quatitur , an chartas, in quibus rationes conscriptae sunt, item reliquas 5 , fecundum accepta & expensa, heredibus reddere debeat? Respondit, ea, de quibus quereretur, poste heredem vendicare : id autem, quod confervis, qui remanent in hereditate, crediderit , ^ in rem domini verlum esset: desisse in reliquis esse. $. 2. Titia, qute duos tutores habuerat, ita cavit: Rationem tutela mea , qmm egit Publius SI avius cum Lucio Titio , reposci ab eo nolo : Quatri- tur, an si qua pecunia apud eum ex tutela remansit, peti ab .e« possit? Respondit, nihil proponi, cur non 6 pecunia, qiuepupil- lx esset, & apud tutorem remaneret, legata videretur. §- 3- Item qua-ritur, an contutor liberatus videretur? Respondit , contutorem non 7 liberari, tsi 4. Gajo Sejo optime merito hoc amplius lego, concedique volo , neque ab eo peti , neque ab heredibus ejus , quidquid mihi aut chirographis, aut rationibus debitor eft, vel quidquid d me mutuum accepit , vel fidem meam pro eo obligavi.- Quaero, utrum id solum, quod eo tempore, quo testamentum fiebat , debebatur, legatum fit: an & si quid ex ea summa usurarum 8 nomine postea accessit, legato cedat ? Respondit, secundum ca, qiue proponerentur, videri omnem obligationem Sejo ejus debiti per fideicommissum solvi voluisse. §. 5. item quaeritur, fi postea novatione facta & ampliata summa, coeperit debere: an id , quod ex vetere contractu debebatur, nihilominus in causa legati duret, & an vero novatione facta , quasi novus debitor ampliatx sumnue poffit conveniri ? Respondit, id duntaxat legatum videri,, quod tunc debuisset: fi tamen inansitin ea voluntate testator, qua tunc fuisset. T I T. IV. DE ADIMENDIS 9, VEL TRANSFERENDIS LEGATIS VEL FIDEICOM- MISSIS. 1. PAULUS [lib. 3. ad Sabinum.] (Ui actu legato iter adimat, nihil adimit lo: quia nunquam* -astus fine itinere esse potest. 11 1. POMPONIUS lib. 5. ad Sabinum. pUndo legato adimi ita potest : Funium iSi proster ujumfiruclwn • neque do , neque lego : ut ususfructus in legato relinquatur. §. 1. Sed & fructus adimi potest , ut proprietas relinquatur.- hoc modo, quod Titio legavi , id Sejo do , lego, quae res in personam Titii tacitam ademptionem continet. 6. PAULUS [lib. 5. ad Legem Juliam & Papiam.] trRaushtio legati sit quatuor modis: aut enim a persona in personam •* transfertur; aut ab eo, qui dare jujsus cft, transfertur, ut alius det; ant cum res pro re datur, ut pro fundo decem aurei; aut quod pure datum est, transfertur/:^ conditione. §. >. Sed si id , quod 3 Titio dedi, a Alxvio dem , quamvis soleant esse duo ejusdem rei debitor««, tamen verius est, hoc casu ademptum esse legatum: nam cum dico, quod Titium dure damnavi , Sejus damnas efio dare, videor dicere , ne Titius det. §. 2. Item , si pro fundo decem legentur, quidam putant, non este ademptum prius legatum : sed verius est, ademptum esse. * novissimae) enim voluntas servatur. 7. ULPIANUS [lib. 24. ad Sabinum.] Q Uod si alii legetur sub conditione, quod alii pure datum est: - non plene recessum videtur a primo 10: sed ita demum, si conditio sequentis extiterit. exterum , si hoc animo fuerit testator, ut omnimodo recessum a primo putaverit, dicendum erit, a primo ademptum legatum. 8. JULIANUS [lib. 32. Digestorum.] pT ideo si vivo testatore mortuus fuerit is , in quem translatum ■*-' legatum fuerit: nihilo magis ad cum, a quo translatum fue- Tit, pertinebit. _ „ 9. ULPIANUS [lib. 5. Disputationum.] pUm centum, qure quis pure reliquit, conditione adjecta iterum U c j4 em legavit: si quidem quasi aliam hanc summam esse voluit, &qnod pure relictum est, statim debebitur ; & quod sub conditio- QK. D Iv " ne adseriptum est, si conditio extiterit. f Quod si eandem sn m _ mam mutata voluntate sub conditione reliquit: pura datio condi- tionalis effecta videbitur. Quare si in eodem testamento, in m,o 1 centum adscriplerat, postea quinquaginta reliquerit, si quidem n alia voluit esse bxc quinquaginta , centum quinquaginta debebuntur : sin vero quinquaginta tantum debet! voluit, quinquaginta tantum debebuntur. j- Ident est , & si in codicillis [id] fuerit factum. 10. JULIANUS [lib. 37. Digestorum.] gl legatum pure datum Titio , adimatur 12 sub conditione, & pendente conditione Titius decesserit: quamvis conditio defecerit, ad heredem Titii legatum non pertinebit, nam legatum cum sub conditione adimitur: perinde est, ac si sub contraria conditione datum fuisset. §. I. Quod ita legatum est: Titio decem heres meus dato: Jt Titio non dederit, eadem decem Sempronio dato : si moriatur Titius ante 13 diem legati, Sempronius legatum utisi- tcr petet, translatum enim legatum intelligi debebit. ii. IDEM [lib. 54. Digestorum.] i hominem legat, & Stichum adimit, non perimit legatum , sed extenuat: 12. ULPIANUS lib. 50. ad Sabinum. T]T Stichum legatarius eligere non possit. " 13. MARCIANUS [lib. 6. Institutionum.] vi Severus & Antoninus rescripserunt, cum testator postrema 14 scriptura, quaqua ratione motus, pej/imum libertum ejfe adjecisset: ea, quee priori scriptura ei relicta fuerant, adenipt» videri. 14. FLORENTINUS lib. ir. Institutionum. s Egata inutiliter data , ademptione non confirmantur : veluti fi domino herede instituto, [servo] pure legatum , sub condi, tione adimatur: liam * pure 15 legatum si sub conditione adimatur, sub contraria conditione datum in teli igitur; & ideo confirmatur : ademptio autem quo minus, non quo magis legatum debeatur, intervenit. H. 1. Quibus ex causis datio legati inutilis est, ex iisdem causis etiam ademptio inefficax 16 habetur: veluti si viam 17 pro parte adimas: aut pro parte liberum elfe vetes. 15. PAULUS [lib. singul. de Adfignatione libertorum.] m servus legatus a testatore, & alienatus, rursus redemptus sit ä testatore, non debetur legatario , opposita exceptione ig doli mali: sane fi probet legatarius novam voluntatem testatoris, non 19 submovebitur. 16. IDEM [libro singul. de Jure codicillorum.] JIhil interest, inducatur, quod scriptum est, an adimatur. 17. CELSUS [lib. 22. Digestorum.] prohibet, priorem scripturam posteriore 20 corrigere, commutare , rescindere. 18. MODESTINUS lib. 8- Differentiarum. JJEm legatam si testator vivus alii donaverit, omnimodo extin- guitur legatum : nec distinguimus, utrum propter necessitatem rei familiaris, an mera voluntate donaverit: ut, si necessitate donaverit, legatum debeatur ; fi nuda voluntate , non debeatur: hec enim distinctio in donantis munificentiam non cadit, cum * nemo 21 in necelfitatibus liberalis existat. 19. IDEM [lib. ii. Responsorum.] JVTOdestinus respondit: Si adimendo legatum, quod Alxvio relictum sit, sideicommissum ab eo datum defunctus revocare 22 noluit: heredes ex causa sideicommissi conveniri posse, recte probari. 20. POMPONIUS lib. 1. ad Quintum Alucium. cet transferam legatum in eum 23 , cum quo nobis testamenti JSJIhil JyTlhil (1. /. 69. tz. g.sttpr. de legat. 2. (2. I. 10. in pr. insir. de reo. dub. (3. I. S3- infr. de condit. £5’ demonftr. (4. I. 18 . supr. de legat. 5. I. 27. C. de fideicom. (;. I. 9. in pr. infr. de his qu Xrix r trilrrfoQo; kü JsAvqsvcusf u» yisyrxt , h yiy{x;//.. I. 3. §. io.supr. h. t. (g. I. iq. supr. de usu pf usus:-, legat. (4. I. iv. infin. infr. de condit, pst demonfir. [5. I. 15. in fin. I. .16. infin.supr. de legat. 1. I. 24. L 2^. supr'. de bered, instit. L 26. in fin. infr. de condit. U ulu L i6.-infer.supr.-b.-t,- (4. d. t. 9. in sin. I. 26. in pr.supr, de paci, dotat. 1. 17. §. 7. infr. adSC. Treheli. ($. /. 38 -$'>-l8. 99. inpr. infr. de verb.oblig,- (6. I. I«. infin.pr.supr. b.A.i.-Z, infr,. de his „ quapro nonsenpi. , TIT. VIII. DE HIS , QUAS PRO NON SCRIPTIS HA- P.ENTUR. i. JULIANUS lib. 78. D/gestorum. CI quis hereditatem vel legatum adferipserit 12, quseritnr, a* hereditas vel legatum pro non scripto habeatur : L quid, si substitutum habeat hujussnodi institutio? Respondit: Pars hereditatis , de qua me consuluisti, ad substitutum pertinet: nam Senatus , cum p cenas legis Corneliae constitueret adversus eum , qui sibi hereditatem vel legatum scripsisset , eodem modo improbasse videtur , quo improbatae 13 sunt illae , qua ex parte me Titius heredem scriptum in tubulis suis recitaverit, ex ea parte heres esto; ut perinde 14 haberentur, ac si infert® testamento non fuissent. (7. Lib. 6 . C. 41. (8. Mutat. I. un. C.h. t. §. ult. Inst. ie legat. (9. I. 29. I. 201. infr. ie reg. jur. Inst. de exhertd. liber, inpr. (10. Obst. I. 41. z.supr, de 'legat. 1. (11. d. I. 41. §. 1. inßn. (12. I. 15. infr. ad leg. Corn. desitis. (13. I. fl.supr. ie bini, instit. (14, Iiiuno vide L tp.supr. i..t. „ ». ALFE» ioö5 De his , quae ut indignis auferuntur. i. ALFENUS VARUS lib. Digestorum. Q Use i in testamento scripta essent, neque intelligerentur, -significarent, ea perinde sunt, ac ii scripta non essent: reliqua autem per feipsa valent. 3. MARCIANUS lib. 11. Institutionum. CI in metallum damnato quid extra 2 causam alimentorum reli- " istum fuerit: pro non scripto est , nec ad fiscum pertinet: nam poen* servus est, non Caesaris. & ita Divus Pius rescriplit. §. 1. Sed etsi post testamentum factum heres institutus, vel legatarius in metallum damnatus sit, ad fiscum non pertinet. §. 2. Item, si fervo alieno quid legatum fuerit, & postea ä testatore redemptus sit, legatum extinguitur. Nam * qu. infin. I. 14. in pr.supr. de jure codici t. (4. I. IOI. infin.supr. de legat. I. (>. I. 14. infin. infir. ad lig. Corn. de fas. (6. I.ih. 6. C. 35. {7. 1 . 62-supr. deriiu nupt. (8. tit. C. de interdici. matrim. inter pv.pill. (9. /.13. infir. b. t. (10. /.63. in fin. supr. de ritu nupt. I. ult.supr. delegat. I. (11. I. 29. infin. I. 30; infir. de donat. (12. 1.3. infir. ad l. Corn. de f 'ais. (13. I. to. infin. supr. I. g. in fin, C. de inojsic. testum. (14. /.32. vers. r e ile. supr. dc i jure factum esse testamentum, D. Pius ita rescripsit: Cognati So- quid j phrenis licet ab herede instituto acceperunt legata, tamen fiis ejus con-- ditionis fuerit visus, ut obtinere hereditatem non pojfit, & jure intestati ad eos cognatos pertinet, petere hereditatem ipso jure poterunt,- J Prohibendi autemfint, an non : ex cujusque persona, conditione , ‘ttate, cognita causa ä judice constituendum erit. §. 2. Amittere id quod testamento meruit,& eum placuit, qui tutor datus excusavit 14. se ä tutela, sed si consecutus fuerit, non admittitur ad excusationem. Diversum puto in eo , qui legatum tantum meruit, & ä matre pupilli tutor petitus , excusare se maluit: hic enim nihil iq contra judicium defuncti fecit, f Sed hoc legatum , quod tutori denegatur, non ad fiscum transfertur, sed filio relinquitur, cujnt uti- 1 tates deserta sunt. tz. 3. Si pater accusaverit testamentum, vel dominus: denegabitur ei actio etiam ejus, quod filio ejus vel fervo- legatum est, fi ad ipsos emolumentum rei perventarum est. Quod si personam illorum spectes, diversum dicendum est. tz. 4. Si servum Juum rogatus fit manumittere, qui legatum meruit, vel etiam ipsi servo utrumque datum fit: dicendum est, non debere obesse servo factum domini, sed ä fisco redimendum , ut manumittatur: si tamen velit servum vendere ; quia non potest cogi, qui judicium sprevit 16 defuncti, tz. q. Si filiusfamilias falsum accusaverit testamentum : videndum est, an denegari debeat actio patri? & puto,. Ii invito patre accusavit, non esse denegandam patri actionem, tz. 6. Si is , cui rogatus sum legatum rejlituere, falsum dixerit: restituere id fisco debebo. tz. 7. Qui accusavit falsum, heres 17' legatario extitit, vel heredi scripto : nihil huic nocere dicendum est. tz. 8. Similis est 18 ei, & qui inofficiosum dicit, tz. 9. JEta- ti 19 ejus, qui accusavit, ignoscitur 20: & maxime si tutor , vel. curator dicere falsum , vel inofficiosum velit: & ita Imperatores Severus & Antoninus rescripserunt. tz. 10. His vero , qui testimonio suo intentionem accusatoris adjuvaverunt, deneganda est actio: idque Divus Severus decrevit, tz. n. Sunt, qui putant, (& recte) & ei denegandam , qui accusatori adfuit, vel fidejussor pro eo extiterit. tz. 12. Quidam & Pnesidem indignum putant, qui testamentum falsum pronunciavit, si appellatione intercedente: heres scriptus obtinuit. tz. 13. Advocatum fisci, qui intentionem delatoris exequitur , in omnibus officii necessitas fatis excusat. tz. 14. Qui principale testamentum arguit, & ä secundis tabulis- repellendus est : item a codicillis ad testamentum factis , licet non. confirmatis. Non idem sequendum est, fi secundas tabulas , vess codicillos 21 coarguit: quia non utrumque hoc casu improbasse videtur. tz. 15. An libertas ei fervo data , qui testimonio suo infringere voluerit testamentum , auferri debeat, videndum est. Fideicommissum utique non 22 est dignus consequi: & de libertate Divus Pius judicavit, esse ea privandum. tz. 16. Ei, qui tutor datus est, non prodest ad excusationem, quod falsum dixit; sed a legato 23 removetur, tz. 17. Qui mortis causa donationem accepit ä testatore, non est similis in hac caufh legatario: tz. IS. Alia causa est ejus, qui propter testamentum a legatario , vel a statulibero accipere jussus est : hic enim ut indignus repelletur. tz. 19. Et Falcidix beneficium heredi scripto auferri debere, D. Pius & D. Marcus putaverunt, tz. 20. Omnes,qui ut indigni repellentur,sum— movendi sunt a preemio, quod secundum Edictum D. Trajani datur his, qui se deferunt. 6. MARCELLUS lib. 22. Digestorum. . DEscriptum est ä Principe, * heredem rei 24, quam amevijlet ,, n quartam non retinere. & ideo fi is, qui quadringenta habeat , universa quadringenta legavit, & heres Centum subtraxisset: trecentorum quartam retinebit, septuaginta quinque scilicet, ^ducenta viginti quinque dabit legatariis : [ex] centum , qu.esubripuit, legatariis quidem dabit septuaginta quinque; reliq.ua, nie it,, viginti quinque, ad fiscuni venient. 7. MODESTINUS lib. 6. Differentiarum. vjjJi Titii teihimeiitum falsum dixit, nec obtinnit, heredi eju* Txcusat. (15. 34. supr. d. f. (16. 1. 35- '»/>'■ * fideietm. libert, §. 2. ve rs, quod Ji dominus. finfl. deß: g. reb. per fide rcom. (17. /.7, infir. h. t. (18. Vide tarnen l. ult. infin.supr. de inoffic, testam, (19. Fac. /. 14. §. 2. infir. de bon. libert. (iö: Immo Vide i. 2».- in fin. infir. U t.-C.h.t. (21. I. T^. infr, eod,- (22. Obst. /. 24.. in fin.insr.-ad leg. Corn. de fas. (23- I. 6. supr. de here d. petit, (24. I. 24. in pr, l. 68. in fin. infir, ad leg. Fakid,- No-v. l,e.x.in- pr. (?5- /• 5 §- 7-J u P r - t. Xx x A hwe I0Ö7 Digestorum üb. XXXIV. Tit. IX. 106g heres exiliere prohibendus non ell: quia non principaliter in litii hereditatem succedit. 8. IDEM lib. 9. Regularum. TNdigno herede pronuntiato, adempta hereditate, confusas actio- * nes restitui non 1 oportet. 9. ULPIANUS lib. 14. äd Legem Juliam & Papiam. CI inimicitiae capitales 2 intervenerunt inter legatarium & testa- ® torem, £ verisimile' esse coeperit, testatorem noiuisse legatum sive fideicommissum proestari ei, cui adseriptum relictum est : magis est, ut legatum ab eo peti non possit. §. 1. Sed & fi palam & aperte testatori maledixerit & infaustas voces adversus eum jactaverit: idem erit dicendum. §. 2. Si autem status ejiis controversiam movit, denegatur ejus , quod testamento accepit, persecutio : cx qua specie statim fisco deferetur. 10. GAJUS lib. 15. ad Leg. Juliam & Papiam. IN fraudent juris fidem accommodat , qui vel id , quod relinquitur, vel aliud , tacite 3 promittit restituturum se personte , qiue legibus ex testamento capere prohibetur: live chirographum 4 eo nomine dederit , sive nuda pollicitatione repromiserit. §. 1. Si quis ei, qui capere possit, rogatus fuerit restituere, L is mortis tempore prohibetur legibus hoc capere: non dubito, quin, etsi deficit fideicommissum, äpud eum tamen , qui rogatus est restituere , manere 5 debet, quia nulla fraus ejus intervenisse videtur: nisi si in futurum casum fidem accommodavit, id est, ut, licet capere legibus prohiberi coeperit, restituat. §. r. Recte dictum [est], si pater filii, quem in potestate habebat, tacitam fidem interposuerit, non debere id filio nocere: quia parendi 6 necessitatem habuerit. 11. PAPINIANUS [lib. 1;. Quxstionum.] I IEres, qui tacitam fidem contra leges accommodavit, in ea parte, V qua fraudem adhibuit, Falcidiap non utitur: & ita Senatus consuit, f Sed si major modus institutionis, quam fraudis fuerit, quod'ad Falcidiam attinet, de superfluo quarta retinebitur. 12. IDEM 1Tb. 16. Quxsuonum. Um quidam scripsisset heredes , quos instituere non potuerat : ; -quamvis institutio non valeret," neque superius testamentum ruptum'esset, heredibus tamen ut indignis , qui 11011 habuerunt supremam voluntatem , abstulit jam pridem Senatus hereditatem : Quod D. Marcus in ejus persona judicavit', cujus nomen peracto testamento testator induxerat 8 : causam enim ad Prxfectos xrarii misit, verum ab eo legata relicta salva manserunt, de praeceptionibus eidem datis voluntatis erit quxstio : & legatum ei 11011 denegabitur , nili hoc evidenter testatorem voluisse appareat. 13. IDEM lib. 32. Quxstiomim. f Laudi us Seleucus Papiniano suo salutem. R Levius in adulterio ** Sempronia.' damnatus , eandem Semproniam non damnatam duxit uxorem , qui moriens heredem fam reiiqrtii .* ifmcro , anjufium matrimonium fuerit, & an mulier ad hereditatem admittatur > Respondi, neque tale matrimonium stare, neque hereditatis lucrum ad mulierem [pertinere]: led quod relictum est, ad 9 fiscum pervenire. f Sed etsi talis mulier virum heredem instituerit, & ab eo, quasi ab indigno hereditatem auferri dicimus. 14. IDEM lib. 33. Quxstionum. iCrem 10, qux stupro cognita in contubernio militis fuit, etsi sacramento miles solutus intra annum mortem obierit , non, admitti ad testamentum jure militia: factum : & id , quod relictum est, ad n fiscum pertinere, proxime tibi respondi. t$. IDEM [lib. 6. Responsorum.] TJEredi , qui falsos codicillos 12 esse dixit, neque obtinuit, he- 1 1 reditas non aufertur: II tamen aliquid a coherede codicillis acceperit, ejus actio denegabitur, itaque si bonorum inter heredes divisionem defunctus codicillis fecerit, partes quidem hereditarias, in quibus legatum consistere non potuit, tenebit: sed Falci- drx beneficio non litetur , li tantum in amissis portionibus erit, quod Falcidiam aequitate compensationis recusaret. C Ur M™ 16. IDEM lib. 8. Respsnsonnn. ' PUm tabulis secundis pater impuberi filio fratris filios, coheredibus datis, substituiffbt; ac substituti fratris filii, post mortem pueri, matrem ejus partus subjecti ream postulassent, ut hereditatem patrui legitimam obtinerent: victis auferendam esse partem hereditatis ex causa substitutionis, respondi: quia ex testamento sententiam secundum se dictam non haberent. §. 1. Quoniam stuprum in ea contrahi non placuit, qux se non patroni concubinam esse patitur: ejus, qui concubinam habuit, quod testamenta relictum est, actio 110,1 denegabitur: idque in testamento Cocceji ■ 'afiiani ciariisimi viri , qui Rufinam ingenuam honore pleno di- iexerat, optimi raaximique Principes nostri judicaverunt: cujus filiam , quam alumnam testamento Cafiianus nepti coheredem datam appellaverat, vulgo quaesitam apparuit. §. 2. Cum heredis nomen mutata voiuntate paterfamilias incilis tabulis induxisset 13, atque ideo nleo portionis emolumentum adjudicatum fuisset: eam rem legatariis non ob esse, qui retinuerant voluntatem, Divo Marco placuit, & ideo cum suo onere fiscum succedere. 17. IDEM [lib. 13. Responsorum.] J-|Eredem, qui sciens defuncti vindictam insuper habuit, fructus 14 omnes restituere cogendum existimavi: nec probe desideraturum , actionem 1; confusam restitui. Deceptum autem ignoratione facti, bunte fidei possessoris defeniionem habiturum, ante motam scilicet controverfiam, si ratio fructuum subducatur: nec improbe confusam actionem reddi postulaturum. 18. IDEM lib. 1;. Responsorum. jTUm, qui tacitum fideicommissum «1 fraudem legis suscepit, eos quoque fructus , quos ante litem motam percepit, restituere cogendum respondi: quod bunte fidei possessor suille non videtur, exemplo bonorum fisco vindicatorum. f Post motam de tacita fideicommissa controverfiam, ante pretia fructuum percepta cum usuris 16 esse restituenda respondi: sed omnium fructuum , quorum pretia percepta fuerant, quod si fructus in usu habuit, eorum pretia tantum restitui fatis erit. Sed D. Severus bonorum tacite relictorum, citra distinctionem temporis, fructus duntaxat deberi, non etiam usuras eorum , benigne decrevit, quo jure utimur. §. 1. Bonis universis ex causa taciti fideicommissi fisco restitu- us , heredem onus ceris alieni non spectare convenit. Nec aliud lervatur, morte non defensa. Si quid tamen ob aditam hereditatem, actionibus aut servitutibus consulis 17, amiserit, auxilio restitutionis non merebitur. §. 2. Pro parte heres institutus, praedii legatum acceperat, & in hereditate non capienti restituendi tacitum ministerium susceperat: quanquam legatum pro ipsius parte nan constitisset, ideoque portionem istam pro herede possideret, tamen ei praedium integrum esse relinquendum respondi: neque enim rationem juris, ac possessionis varietatem inducere divisionem voluntatis. 19. PAULUS, lib. ifi. Reseons. respondit, gs scriptis heredibus ideo hereditas ablata est, quod testator aliud testamentum mutata voluntate Facere voluit, & impeditus 18 ab ipsis est: ab universo judicio priore recessisse eum videri. 20. HERMOGENI ANUS lib. 3. Juris coit. |M, qui mortem 19 uxoris non defendit, ut indigno dos aufertur. J :i. PAULUS lib. v Sententiarum. pOrtionefque eorum fileo vindicantur , qui mortem libertorum :o suspecto decedentium non defenderunt. Omnes enim heredes, vel eos, qui loco heredis sunt, officiose agere circa defuncti vindictam convenit. 22. TRYPHONINUS libi 5. D'isputi- tionum. 'J'Utorem, qui pupilli sui nomine falsum, vel inofficiosum 11 tefiamentum dixit, non perdere sua legata , si non obtinuerit, optima ratione defenditur : & , si Ubertum patris pupilli sui nomine capitis accusaverit, n m repelli d bonorum possesiione contra tabulas. quia officii nscefdtas , & tutoris fides excusata esse debet. (1. I. 17. /. 18. §. 1. infr. eod. I. 29. §..ps». c5* ult. infr. dejure fisci. [2.'/. 3 . in fin. supr. dea.lim. vel transfer, legat. • (3. I. 103. supr. delegat. 1. (4. I . 3. in pr. infr, dejurcfijci. (9. 1, ult.infin. infr.h.t. ( h . I. 13. infr. ad leg. Faicid . (7. /. 59. §. T. infr. J. t. Oj. 1. 16. in fin. infr. h. t. L 2. §. 7. infr. de hon. p?[J'cf. fecund. ta.h. 9. I. 2. §. I .fntrr. I. 14; infr: h. 1.1. 32. in fin. supr. de donat, inter iir.$SS' uxor. I. 4. C. de incefi. jjf imitil. mipt .' (10. I. 41. §. I. fvpr. de testam, milit. (11. Jmmo vide l. infr. de donat. (12. /. §. 14./«pr. h. t. (13. I. 12. Jupe. eod. (14. 1 . 1. C. emi. (is. /. S. fupr. eod. (16. d.l. 1. 1. 17. §. 2. supr. de ufur. (l7- L $,fupr. h. t. (18. I. I. in pr. fupr.Ji quis aliquem testari probih, (19. I. 27. infr. de jure fisci. . (20. I. 15. in fin. fitpr. de SC. Silan.. (21. /. 30. §. I .supr. §. 5. Inji. de inojjic. tcjlam. Nes 1069 De conditionibus & demonstrationibus , Ac.' i©78. i » fin. fiipr. de legat. 1. (9. /. 73./1: pr. infr. de verb. oblig. (10. /.II. infin. infr. h. t. (11. ii. i. 11. §. 1. (12. Z. 6. §. 1. infr.eod. I. 16. in ßn.supr. deinjttjl. rupt. irrite facfo tejlam. /.50. §. l.supr. de bered. infiit. I. 1. /. 4. in fin. i. 6 . I. 20. in pr. supr, de condit, inftit. aliquando esse potest: nam hoc jure potestatis fieri, non conditionis expletx. §. I. Item servus vel filiusfamilias sine jussu patris vel domini conditionem implere possunt 1$ : quia eo facto nemo fraudatur. 6. POMPONIUS lib. 3. ad Sabinum. jyjjülta testamento non committitur ab herede vel legatario , vel eo , qui ex ultima voluntate aliquid lucratur , qui ali- cujus arbitratu monumentum facere jussus fit , si is, cujus arbitrium 16 est, non vivat, vel adesse non possit, aut rei arbitrari nolit. §. I,- Si servos certes quis inanmnijlfct , heres esse jussus erat: quibusdam ex his ante mortuis, Neratius respondit, defici eum conditione ; nec »stimabat , pareri posset conditioni necne. Sed Servius respondit: cum ita esset scriptum , Ji filia £jf. mater mea vivent 17 , altera jam mortua 18 , non defici conditione: idem est & apud Labeonem scriptum. Sabinus quoque & Castius , quasi impossibiles eas conditiones in testamento positas, pro non scriptis esse : qu:c sententia admittenda est. 7. ULPIANUS lib. 18. ad Sabinum. j^TUciaiwe cautionis utilitas consistit in conditionibus , qus in 1 non faciendo sunt concepta: : utputa ,.fi in Capitolium non ascenderit , fi Stichum von manumiserit , & in similibus : & ita Aristoni, & Neratio, & Juliano visum est : quae sententia & constitutione Divi Pii comprobata est. Nee solum in legatis placuit, verum in hereditatibus quoque idem remedium admissum est. §. 1. Unde si uxor maritum suum , cui dotem promiserat, ita heredem scripserit ex parte 19, fi dotem, quam ei promisi, neque petierit , neque exegerit : denunciare eum posse coheredi, paratum se accepto facere dotem , vel cavere; & ita adire posse hereditatem, sed si ex asse sit institutus maritus sub ea conditione, quoniam non est, cui caveat: non impediri eum , quo minus adeat hereditatem, nam * jure ipso videtur impleta conditio , eo quod non est, quem possit de dote convenire ipie adeundo hereditatem. 8. POMPONIUS lib. 5. ad Sabinum. OI quis ita legaverit, dum uxor mea cum 20 filio erit, heres meus ei tantum dato : si ea latitans patronum, de medio discessit, ut tamen consilium retineret habendi fecum liberos , deben ei legatum , Trebatius & Labeo ajunt: quia non omne momentum exigendum ut, ut cum liberis iit. sed si eam mentem , & id propositum habeat, ne filium ä feinet dimittat, aeve per eam stet, quo minus cum ea filius educetur. _. /. 12. §. 1. in fin. I. 104. §. I. in fin. fiipr. de legat. I. §. 10. Inft. de bered.. inftit. (13. I. fiipr. de usu oft usufr. legat. ^ (14. L 2(1. fiupr.de condit, infiit. (13. Obst. /. 25 .fiupr. d. t. 116. /. 28. in pr. infr. b. t. I. 44. /.113. in pr. infr. de verb. oblig. L % 4. §. 1. fiupr. delegat. 1. (17. I. tf.fiipr. de bered, infiit. (18. /. 8. §. 7. fiipr. dc condit, inftit. L 54. §. z. fiupr. de legat. I. (19. /. 20. in pr. fupr. decondit, infiit. (20. I. 30. §. t,.fiupr. de leget. 3. 9. UL- 1071 Digestorum Lil * XXXV. Tit. I. 107 j. 9. ULPIANUS lib. 20. ad Sabinum. 'COlemus dicere , eum, qui in 1 tempus liberorum uxori legat, de ■his non sensisse, quos r jam tunc uxor habuit, cum testaretur maritus. ro. IDEM lib. 23. ad Sabinum. TJ.®cconditio, filia: mea; cum nupserit , talis est, ut, qui testatus H est, impleri solummodo conditionem voluerit, non satis egerit , quando : & ideo, [&] si vivo testatore nupserit post testamentum factum, impleta conditio videtur, praesertim cum conditio haec talis est, ut semel impleri debeat, f Sed enim non omnes conjunctiones implent conditionem: puta enim nondum 3 nubilis aetatis in domum mariti deducta, non paruit conditioni, sed etsi ei conjuncta sit, cujus nuptiis ei interdictum sit, idem dicemus. An tamen nubendo postea parere conditioni polsit, quasi non nupserit, dubitari potest? & si testator de primo nuptiali jugo sensit, puto defectam conditione : benigne tamen dicendum est, nondum impletam conditionem defectam. §. 1. Si [sic] legatum sit, Ji navis ex Asta venerit , & ignorante testatore navis venerit testamenti facti tempore: dicendum , pro impleta haberi. f Et si cui sic legatum eft, cum pubes erit , simili modo hoc erit dicendum. 11. PAULUS lib. 4. ad Sabinum. CI jam facta sint, quae conditionis loco ponuntur , & sciat testa- ^ tor : quae iterum Heri possunt, exspectentur, ut fiant: sivero *csciat4, praesenti debeantur. §. 1. Item sciendum est, promiscuas conditiones post mortem impleri oportere , fi in hoc fiant, 'Ut testamento pareatur : veluti, f Cupi tolium ascenderit , & similia. non promiscuas, etiam 5 vivo testatore exiliere posse : veluti , Ji Titius consul facitis fuerit. 12. ULPIANUS lib. 24. ad Sabinum. CI ita legatum sit, quoniam filius major ex arca mea decemsustulit, ^ minor filius decerni mediosnmito: debetur legatum : quia idcirco relictum est, ut conditio liliorum exaequaretur. Liane haec causa «st : jiam causa in prmteritum , poena in futurum confertur. 13. PAULUS lib. 5. ad Sabinum. CI fundus alicui legatas fuerit,,/? pupillo vel furioso pecuniam dedis- set: videtur explesse conditionem, curatori vel tutori dando. >14. POMPONIUS lib. 8- ad Sabinum. ’T'Itius , fi statuas in municipio posuerit , heres efto : si paratus est ponere, sed locus 1 municipibus ei non datur: Sabinus, Proculus, heredem eum fore 6 ; & in legato idem juris esse dicunt. 15. ULPIANUS lib. 35. ad Sabinum. Y^Ui fuerit sub hac conditione legatum , fi in familia nupsisset: videtur impleta Conditio, statim atque ducta est uxor, quamvis ■nondum in cubiculum mariti venerit. ' Nuptius 7 enim non con- .cubitus , sed consensus facit. 16. GAJUS lib. 1. de testamentis ad Edictum Praetoris. TNhis, quae extra testamentum incurrerent, possent resex bono 1 & requo interpretationem capere. Ea vero, qus ex ipso testamento orirentur, necesse est, secundum scripti juris rationem expediri. 17. IDEM lib. 2. de legatis ad Edictum Prxtoris. f AEmonstratio falsa est, veluti si ita scriptum fit :servum Stichum, quem de Titio emi : Fundum Tusculanum, qui mihi a Sejo donatus est. nam, si constat, de-quo homine , de quo fundo senserit testator : ad rem non pertinet8 , li is , quem emisse significavit, donatus esset: aut, quern donatum sibi esse significaverat, emerit. §. 1. Igitur & si ita servus legatus sit, Stichum cocum, Stichum sutorem Titio lego : licet neque cocus , neque sutor sit, ad legatarium pertinebit, si de ea sensisse testatorem conveniat, nam & "fi in persona legatarii designanda aliquid erratum suerit, constat autem , cui legare voluerit: perinde valet legatum , ac si nullus error intervenerit. H. 2. Quod autem juris est in falsa demonstratione. hoc vel magis est in falsa causa 9. veluti ita : Titio fundum do , quia negotia mea curavit, item ,/unaum Utiusfilius meutprx- c-pito , quia frater ejus Jpfi] ex arca tot aureos sumpsit, licet enim frater hujus pecunia n ex ar.a non sumpsit, utile legatum est. §. 3. At fi conditionalirer 10 concepta sit causa, veluti hoc mado Titio,Ji negotia mea curavit, fundum do: Titius filius meus, Ji figi ter ejus centum ex arca sumpsit, fundum prxeipito ; ita utile erit legatum, si & ille negotia curavit, & hujus frater centum ex arca sumpsit. §. 4. Quod si cui in hoc legatum sit, ut ex eo aliquid faceret: veluti monumentum testatori, vel opus, aut epulum municipibus faceret, vel ex eo ut partem alii restitueret: fui modo legatum videtur. 18. IDEM [lib. 18. ad Edictum provinciale.] |S , cui sub conditione non faciendi aliquid relictum est, ei scilicet cavere debet Muciana cautione, ad quem Jure Civili, deficiente conditione , hoc legatum , eave hereditas pertinere potest. 19. ULPIANUS [lib. 5. Disputationum.] j^N conditionibus primum locum voluntas defuncti obtinet, eaque regit conditiones, denique & in ea conditione 11 ,^filia mea cum Titio nupta erit , placuit, non femper mortis tempus observari sed voluntate pairocinante tardius produci. §. r. Hsec scriptura j si Primus heres erit, damnas esto dare , pro conditione non est accipienda. magis en m demonstravit testator, quando legatum debeatur , quam condi Ionem inseruit: nisi forte hoc animo fuerat testator, ut faceret co.ulitionem. Proinde nec illum dicendum erit facere conditionem : Quidquid mihi Ephesi oportet dari, hoc do, ligo. Sed si sic le. et: Si Primus mihi heres non erit, damnas efto Secundus dare , & Primus heres extitit : legatum non debebitur. Si Primus adierit cum Secundo, non extitisse conditionem, nequaquam ambigendum est. §. 2. Si patronus contra tabulas bonorum possetfio- ne accepta debitam portionem occupet: legata, qua sic data sunt, Ji patronus heres non erit, non debet coheres patroni praestare, tz.z.8, a Primo ita legatum est, Secundus heres non erit, viginti Titio dato ) simili modo, ä Secundo eidem Titio ita legatum est, si Primus heres non erit, & ambo heredes extiterint : legati conditio deficicb si alter heres extitit, alter heres non extitit: legatum debebitur. 20. MARCELLUS apud Julianum lib. 27. Digestorum notat. \lOn dubitamus, qui» turpes 12 conditiones remittenda sint, quo ’ in numero plerumque [luntj etiam jurisjurandi. 21. JULIANUS lib. 31. Digestorum. A IU Itum interest , conditio facti, an juris esset. Nam hujusmodi conditiones: Si navis exAJia venerit,si Titius Cosiul facias erit, quamvis impleta essent, impedient 13 heredem circa adeundam hereditatem. quamdiu ignoraret eas impletas esse. Qua vero ex jure venient, in his nihil amplius exigendum, quam ut impleta bnt. velli i si quis ie fiiiuinfamilias existimat 14, cnmsitpater- familias: poterit acquirere hereditatem, quare L ex parte heres scriptus , qui ignorat, an tabnhe testamenti aperta sint, adire hereditatem poterit. 22. IDEM [lib. 35. Digestorum.] I jUotiens sub conditione mulieri legatur : Si non nupserit, &ejus- dein fidei commissum sit, ut Titio restituat,fi nubat: commode statuitur, L li nupserit, legatum eam petere poste 15 f, & non ib este cogendam fideicommissum praestare. 23. IDEM [lib. 43. Digestorum.] s) Ui duobus heredibus decem dare justus ejl, [fist~\ fundum fibi habere, ^v.verius est , ut conditionem scindere 17 non possit, ne etiam legatum scindatur. Igitur quamvis alteri quinque 18 dederit , nullam partem fundi vindicabit: nisi alteri quoque adeunti hereditatem reliqua quinque numeraverit, aut illo omittente hereditatem , ei, qui lolus adierit hereditatem, tota decem dederit. 24. IDEM [lib. Digestorum.] J Ure Civili receptum est, quotiens 19 per eum, cujus interest conditionem impleri, fit, quo minus impleatur: ut perimit (1. I. qi. infin.jiipr. de legat. 2. (2. I. (1 1. infr. h. t. (2. /. 4. upr. de ritu nupt. I. 68.supr. de jure dot. I. 30. infr. quando dies le- 'at. Inst. de nupt. inpr. (4. /. 45. in fin.supr. de legat. 2. (5. I. 2. 'upr. h. t. (6. arg. I. 23. in fin.supr. de condit, jnjlit. (7. /.32. j. i^.supr. de donat, inter vir. est uxor. I. 30. infr. ae reg.jur. s 8. .33./« pr. infr. h. t. (9. /. 72. §. (>. infr. eod. §.31. Inst. dc legat . 10. d. §. 31. vers.sedji conditionalitcr. (11. l.y.C. deinjlit.est 'uistit. (l2. I. 14. supr. de condit, inslit. (13. Obst. I. 21. in fin. supr.de adquir. vel omitt.hered. (14, l. qb.supr. d. t. (1 v Vide tamen Nov. 22. c.44. (16. Vide tamen /.14. inpr. supr. de kgat.st. (17. I. $6. infr. h. t. (ig. I. 74. §. 1. supr. dc adquir. vel omitt. bered. (19. I. 81. in fin. ir.fr. h. t. I. $0. in fin.supr. de contrai, empt. I. ro. in fin. I. 38. inpr. supr. locati. I. 32. §. 1 .supr. de ujur .. 1073 De conditionibus & demonstrationta-, Scc. 1674 habeatur, ac ii impleta conditio fuisset. f Quod picrique & ad legata, & ad iiere.iuiu institutiones perduxerunt, f Quibus exemplis stipulationes quoque committi quidam reite putaveruntcum perproiniilbrem facium esset, quo minus stipulator conditioni «areret. _ r;. IDEM [lib. 69. Digestorum.] PUm vir uxori, quandoque liberos habebit , fundum legat: si mu- lier, divortio Facto, liberos ex alio procreaverit, deinde, soluto fecundo matrimonio, ad priorem maritum redierit: non in- telligitur expleta conditio ; quod testatorem verisimile non est de his liberis sensisse, qui, se vivo, ex. alio suscepti fuissent. 16. IDEM lib. zi. Digestorum. IILe scriptura,.// viginti dederit , aut juraverit, se aliquid factu- rum , tinam conditionem exprimit habentem duas partes, quare, [si J quicunqtie heres scriptus erit sub conditione 1 , fi j:rc- vcritse decem daturum, aut monumentum faci urum : quamvis verbis Edicti ad hereditatem, vel legatum admittatur : tamen compellitur facere id , quod facturum se jurare jussus est , solo jurejurando remisso. §. 1. Cum eadem res alteri pure, alteri sub conditione legatur, aut cum alter pure , alter lub conditione iteres scriptus est: pars legati vel hereditatis, deficiente conditione ad- crefcit 1 etiam heredi 3 ejus, cui pure legatum , vel hereditas data est; si tamen hereditas ejus adita fuerit. 17. ALFENUS VARUS lib. 5. Digestorum. IN testamento quidam scripserat, utfibj monumentum ad exemplum A eius , q::cd iit via Salaria ejet Publii Septimii Demetrii, fieret: r.ijifacium cfet, heredes magna. pecunia multare : & eum id monumentum Publii Septimii Demetri; nullum reperiehatur, sed Publii Septimis Damta erat, ad quod exemplum suspicabatur eum , qui teibuneutum fecerat, monumentum sibi Seri voluisse . Quxrebaut heredes, cujusmodi monumentum se facere oporteret: & si ob cani rem nulluin monumentum fecissent, quia non reperirent, ad quod exemplum facerent, num poena tenerentur ? Respondit, si intelligcretur, qued monumentum demonstrare voluisset is, qui testanantum Fecisset: tametsi in scriptura non tum esset, tamen ad id, quod ille se demonstrare animo sensifiet, fieri debere, sin autem voluntas ejus ignoraretur, poenam quidem nullam vim habere; quoniam ad quod exemplum fieri justisset, id nusquam extare t: monumentum tamen omnimodo seoundum substantiam & dignitatem defuncti extrusre debere. 28. PAULUS lib. i. Epitomarum Alfeni Digestorum. 'pllioefna ita quis legavit: Si Aitia filia mea arbitratu Lucii Titii nupserit, ei tot i-eres meus date. Titio ante testatorem mortuo Attia nupserat. Querebatur, an legatum ei deberetur? Respondit, deberi. 4 S. 1, Attia uxor mea optato PhUofigyrum puerum , Agatcmm uncihun } qui mei erunt, cum moriar, is , qui testamentum terit, Agat neam , quam testamenti tempore habuit, vendidit; & pof-ea ancillas emit: ex his uni Agathex nomen imposuit. Qutesitum est, an hac legata videretur ? Respondit, legatam videri. 29- JULIANUS lib. 1. ad Ursejum Ferocem. JJfficconditio in Capito’iuv nfarlcrit , sic recipienda est, [si] cum primum potuerit Capitolium ascendere. 30. IDEM Lb. i. ex Minicio. ^I separat;rn mihi totus fundus pure, tibi sub conditione legatus fuerit, & tu decesseris , antequam conditio extiterit: non habebo necessitatem implere conditionem , utpote cum etiam si conditio defecerit, pars , quam vindicaturus eras, mihi adcrescat. 31. AFRICANUS [ üb. 1. Quxstionum. ] pjctestamento ita erat scriptum: Stichus fis Pamphilo- liberi sunto: t 'fi in matrimonium co’erint , heres meus his centum dare damnas efio : Stichus ante apertas tabulas dec-eflit: Respondit, partem Stiern" defectam ; esie: sed & Pnmphilam defectam 6 coilditione videri, idcoque partem ejus apud heredem remansuram. Sed etsi uterque viveret, & Stichus nollet 7 eam uxorem ducere , cum mulier parata esset nubere: illi quidem legatum deberetur , Stichi autem portio inutilis fiebat. Nam cum uni ita legatum sit: Titio , fi de) am uxorem duxerit, heres meus centum dato , si quidem Seja moriatur, defectus «auditione Intelligitur: at si ipse decedat, ni- V " 1 ad heredem suum transmittere, quia morte ejus conditio bst . .nmuilILltul, , lilUtL, LJLL) ,UUUJ defecisse intelligitur : utroque autem vivente, st quidem ipse nolit uxorem ducere, quia ipsius facto conditio deficit, nihil e% legato conloquitur; muliere autem nolente nubere, cum ipse paratus esset, legatum ei debetur. 32. IDEM lib. 9. Quxstionum. QUamvis rationes 8 reddere , nihil aliud sit, quam reliqua fol- vere : tarnen si & statuliberi, & heredis culpa, sine fraude ta- men fervi, minus solutum sit, & bona fide redditas esse rationes existima tum fuerit, Lherumfore: & nisi ita observetur, neminem , qui sub conditione ita manumissis esset, unquam ad libertatem perventurum , !• per imprudentiam minus solutum esset. f Hxe ita accipienda cii, fi quando ir, qui rationes reddere jussus fit, per aliquem errorem fine dolo malo ita rationes ediderit, ut dominus quoque circa computationem erraret. 33. MARCIANUS lib; 6. Institutionum. p Alfa 9 demonstratio neque legatario , neque fideicommissarie nocet, neque heredi instituto 10: veluti si Fratrem dixerit,, vei sororem, vel nepotem , vel quodlibet aliud; & hae ita Juris Civilis ratione, & ConssitLiti-iiifcus Divorum Severi & Antonini cautum est. §. 1. Sed ii controversia fit de nomine inter plures, qui probaverit, senfiiil: de so defunctum, ille admittetur. §. 2. Sed fi cui quasi iiberto, id est, inter libertos, legatum Fuerit 11, non idcirco legatum amittit, quia postea anulos ab Imperatore acceperit: nam honor ejus auctus est, non conditio mutata. & ita Divi Severus & Antoninus rescripserunt. §. 3. Si quis legaverit rem ita, si mortis tempore ejus erit, nec tunc ejus invenitur ; nec xstimatio ejus legari videbitur. §. 4. Quid ergo , fi quis ita scripserit, Stichum Ö? Pamphilum Titio do , lego , fi mei erunt, cum meri ar , & unum ex bis alienaverit 11; an vel alter possit a legatario vindicari? Placet vindicari; nam hunc sermonem , licet pluralis sit, pro eo oportet accipi, atque si separarim dixisset, Stichum , fi meus erit , cum moriar. 34. FLORENTINUS lib. 11. Institution. "YTOininatim alicui legatur ita , I.ucio Titio: an 13 per demon- ’ strationem corporis, vel artificii, vel 0isicii, vel necessitudinis, vel ad fini taris , nihil interest: nam * demonstratio plerumque vice 14 neminis fungitur: nec interest 1; , falsa, an vera sit, si certum sit, quem testator demonsiraverit. §. 1. Inter demonstrationem L conditionem hoc interest, quod demonstratio plerumque factam rem ostendit, conditio futuram. Z;. POMPONIUS lib. singulari Regularum. T" Evissima 16 libertatis conditio ea intelligenda est, quxadliber- tatem perducit 17, quamvis natura gravior & durior sit. 36. MARCELLUS lib. singulari Responsorum. "DUblius Maevius testamento suo ita cavit : JQi'.ifquis mihi. heres he- redcfque erunt, do , lego, fidei que eorum committo, uti dent Gajo Sejo foreris mea filio in honorem Consulatus quadringenta; vivo 1$ Mxvio Sejus Consul designatus est, & munus edidit; deinde ex Calend. Januar. Consulatum ingressus est, atque ita Mxvius decessit : Quxro, an quadringenta Sejo debeantur ? Marcellus respondit, deberi. §. I. Titia codicillis de praediis, qux testamento Septitix reliquerat. ita cavit: A tepeto, Septitta , ut filio met eum annorum Jcdecim ejfet , eadem prxdia rejlitueres : quod fi filius meus sedecim annos n^n impleverit, peto , sui reddas ea , refiituas (i- l■ 8. §. 4. fupr. de condit, inftit. (i. I. 7. in pr.fupr. de reb. dub. (3. /. 9. infr. iefuis. (4. /. 54. §. 1. fupr. de legat. 1. 'S- L 59 * in pr. Infr. h. t. (6. /. 4. C. de condit, infert. (7. I. I. £ d« m/iit. fisfubfiit. I, 1. C. de his, quxftsb modo. (8. I. St. m pr. infr. h. t. (9. I. 17. inj>r. fis §. i.stipr. I. 34. in pr, l. 40. §* 4. zn/V. eod. I. 75. §. j. inßn. I. 108. §. 9. fupr. dt legat. 1. I. ? 5 - §> a. in fin. L ioa. §. i. super.de legat. 3. I, 1, §. 8. fupr. de täte prelegat. I. lo. circa fin. fupr, dt Mist. I. »f. »fj/. qmd fi fit ^ Tom. L' fupr. de liberat, legat. I. 18. fupr. de reb. dub. I. 1. L ult. C. dc falsa causaadjeft. §. 30. Infi. de legat. (10. I. 48. in fin. fupr. de bered, inftit.. (ll. I. I. in pr. infr. de jure aureor. annui. (12. /. 2. in fin. fupr. de condit, inftit. (13. L qo.Jupr. de legat. 3. (14. I..6. in 'sin. fupr. de rti vind. /. (nfiupr. de reb. cred. (ig. I. 33. in pr.fupr. h. t. (16. I. 4?. infr. de manumif. testam, (17. L ;. infr. (1% L 9N circasin. infr. h. t. , d. t. *T.Jr Fubti* 1075 Digestorum Lib. XXXV. Tit. L _1076 > Publio Jtftcvio (fi Gajo Cornelio. Quauo , cum Septitia decesserit, deimle filius quintum decimum annum agens deFunctus sit : an re- prxsentetur fideicommissum, quintodecimo anno impleto : & heredes Septitia restituere id Publio Mxvio & Gajo Cornelio debeant ? Marcellus respondit, Septitia,» jns , quod in his prxdiis habuisset, heredi luo reliquisse: etenim * videri contra voluntatem testatricis reprssentationem fideieommisti desiderari, ut amplius ad substitutos perveniat, quam ad puerum pervenire , vel a Septitia, vel ab heredibus potuisset. & verba quidem videntur repraesentare fideicommissum: sed non est verisimile, ut maturius voluerit testatrix ad substitutos id transferre, f Nec quicquam mutat, quod Septitia ante deceffit : nam etsi puer viveret, non prius Septitix heredes , quam Septitia possent conveniri. 37. PAULUS lib. singulari ad Legem Fusiam Caniniam. OI quis eum, quem ipse manumittere non poterat, legaverit ita, ° ut eum legatarius manumitteret: etsi ä legato non repellatur, non est compellendus, ut manumittat, quoniam * totiens fecundum voluntatem testatoris facere romrcllitur, quotiens contra Legem nihil sit futurum : idque Meratius scripsit: & tamen a legato non esse eum repellendum : quoniam magis legatarium aliquod commodum testator in hon fervo, quam heredem habere voluisset. 38. IDEM lib. singulari de jure Codicillorum. CI ita scripsero , quantam codicillis Titio legavero , licet codicillis 0 legatum explicetur , tamen ex testamento i valet $ solaque quantitas in codicillo delata est: nam & apud veteres legata talia fuere, quantum ei per epistolam scripsero: quantum exilia actione detraxero , heres dato. 39. JAVOLEXUS lib. 1. ex Posterioribus Labeonis. (MUx conditio ad genus personarum, non ad certas & notas perso- *— nas pertineat, eam existimamus totius esse testamenti, & ad omnes heredes institutos pertinere : at qnx conditio ad certas personas accommodata fuerit, eam referre debemus ad cum duntaxat gradum , quo hx persona: i usti tu tx fuerunt. §. I. Cum ita in testamento scriptum erat, ut aliquid inforo fiat , neque adseriptum erat, in quo foro : Laboo.ait, si non appareat, quid mortuus senserit, in ejus municipii foro faciendum , in quo 2 is , qui testamentum fecerit, domicilium habuerit: quam sententiam ego quoque probo. 40. IDEM l;b. 2. ex Posterioribus Labeonis. QUibiis diebus vicinus tuus tc via publica , cum ad parendum '*£• conditioni ire velles , ire prohibuerit, nec per 3 te staret, quo minus agendo ob calumnias eum fummoveas: hi dies conditioni non imputabuntur. §. 1. Quidam ita legaverat: Si Publius Cornelius impensum, quam in fundum Sejanum feci , heredi meo dederit, tum heres meus Publio Cornelio fundum Sejanum dato. Cascellius ajebat, etiam pretium fundi dari debere. Ofilius * impenfx verbo negat pretium significari: sed eos duntaxat sumptus, quas in eum, posteaquam emptus esset, fecit. Idem Cinna scribit, adjecto eo , quod non deductis fructibus impensarum ratio haberi debeat: & [hoc] magis verum puto. §.2. Quidam Titio centum legaverat, deinde infra ita julserat: jQttas pecunias cuique legavi , eas heres meus , fi muter mea moritur, dato : mortuo patresamilias Titius vixerat, & viva matrefamilias decesserat. Mortua matre heredibus Titii legatum deberi Ofilius respondit: quoniam non sub conditione esset legatum, sed ante legatum pure, deinde dies solvendi adjecta. videamus\(inquit Labeo) ne id falsum sit: quia nihil intersit, utrum ita scribatur, quas pecunias cuique legavi , eas heres meus ,fi mater mea moritur , dato; an ita, nist mater mea moritur , ne dato: utrubique enim sub conditione [vel] datum, vel ademptum esse legatum. Labeonis responsum probo. §. Z. Dominus servo aureo s quinque sic legaverat: Heres meus Stichofervo meo , quem te-' Jlamento liberum efle jitjji, aureos quinque, quos in tabulis debeo, dato : Nihil servo legatum die, Naniusa Servium respondisse scribit: qma dominus fervo nihil debere potuisset. Ego puto , * fecundum mentem testatoris naturale magis, quam civile debitum spectandum esse: & eo jure urimur. §. 4. Qui dotalem Fundum nullum habebat, ita legaverat: Fundum Cornelianum , quem illa mihi doti dedit ei heres dato. [Labeo] , Ofilius, Trebatius, responderunt, fundum nihilominus legatum 4 esse, quia cum fundus Cornelianus in rerum natura sit, demonstratio falsa legatum non perimit. 5 §. ;. Thermus Minor, quorum arbitratu monumentum sibi fieri vellet, testamento scripserat: deinde ita legaverat, luciis, P u - bliis , Corneliis ad monumentum meum eedificandum mille heres mens dato. Trebatius respondit, pro eo habendum , ac si ita legatum esset, fi satisdedissent, se ita id monumentum ex ea pecunia facturos. Labeo Trebatii sententiam probat: quia hxc mens testantis fuisset, ut ea pecunia in monumentum consumeretur. Idem & ego, & Proculus probamus. 41. ULPIANUS [lib. 34. ad Edictum.] T Egata sub conditione relicta non statim , sed cum 6 conditio extiterit, deberi incipiunt: ideoque interim delegari non potuerunt. 42. AFRICANUS [lib. 2. Quaestionum.] plliofamilias legatum est sub hac conditione, si in potestate patris mansisset: magis patri legatum videri ait, & patrem suo nomine legatum petere, t Idem juris esse, & si fervo similiter legetur. Argumentum rei est, quod , etsi cibaria servis Titii legentur, pro- cuidubio domini est, non fervorum legatum. 43. PAULUS [lib. 8. ail Plautium.] TJLautius: Rogatus est heres a liberto testatore , ut perceptissibi decem , toiam heredi cutem revenderet postea patronus defuncti bonorum possestioneni contra tabulas petierat, & partem hereditatis, - qux debebatur, abstulerat. Proculus, Cassius, fideicommissarium pro rata, quod solvit, repetere debere, ajunt. Paulus: hoc jure utimur: nam quemadmodum prxstatione fideicommissorum & legatorum heres exoneratur per Prxtorem , ita etiam ipse partem consequi debet. §. i. Diversum est , si Falcidia interveniat, & minuat legatum, nam his casibus nihil repetetur , quia in solidum conditioni paretur. §. 2. Item scinditur jus dandi, fi is, cui legatum est , non potest partem hereditatis libi relictam, totam capere : nam verius est, partem eum prxstare debere, partem illos, qui auferunt ab eo, quod plus relictum est, quam a Lege conceditur. §. 3. Neratius libro primo Responsorum scribit, ex duobus scriptis heredibus , si unus rogatus fit tibi hereditatem restituere , tu Titio certam summam dare , & beneficio Legis Falcidix in restituendo heres utatur : quanto minus tibi praestiterit, tanto 7 minus te Titio prxstare, non esse iniquum. 44. IDEM lib. 9. ad Plautium. QUi heredi dare jussus est, fervo alieno instituto, non domino v< - dare debet, nam & si alio beredt instituto jussus est fervo Titii dare , ipsi selQo datur : quia** quefacfi 8 fiunt , non transeunt ai dcminmn. quemadmodum si mihi aut fervo Titii stipulatus sim: 11011 Titio, sed servo ejus dari potest. & hac vera sunt. §. 1. Sed cum heredi dare jussus est, videamus, ne domino dandum sit: & consequens est, & hic fervo dari. §. 2. Certe statuliber, quia domino dare debeat, non est dubium. §. 3. Contra, qui domino debet dare, non implet conditionem dando fervo ejus, nisi [si] dominiis consenserit: nemo enim in tali specie conditionem , nesciente me vel nolente , implere potest. §.4. CumhercditasexTrebel- liano Senatusconsulto rcstctnta est, heredi dandum est, ut impleatur conditio : nec hoc restituendum est ex causa fideicommissi. §. ;. Sed cum suspectam adiit & restituit: dubitnhatur, an ei auferendum sit? & benignius est, & in hoecasu nihil ei auferri. §. 6. Si autem mt herede instituto , controversia mihi fiat hereditatis : si cavet legatarius, evicta hereditate reddi legatum, & ipfi cavendum est, reddi, quod dedit. §. 7. Sed si juflns sis mihi decem dare, & accipere hereditatem ex Senatusconsulto : decem tibi ex causa fidcicoinmisii non restituam. §. 8. Si duorum servo legatur» sit s»b conditione dandi: 11011 posse per partes conditioni pareri , quidam ajunt; sed semel dandam pecuniam, sed ego contra puto. §. 9. Si pars rei legatae usucapta sit, an in solidum parendum sit, dubito: & potest dici, pro parte parendum ex sententia testatoris. §. 10.. Plautius: uni ex heredibus fundum legavi, si (b. I. pj.fnpr. de bered, infiit. I. 10. inpr.fupr. de condit, inflit. (-■ l.ult.-inpr. V. de sacros ccclcs. (3. I. 1%. in fin. supr. de condit, injht. (4. I. 33. in pr.sufr. h. t. (;. /. 75. §. 1. supr.de le- l‘)i. 1. I. si.jupr. delegat. 2. I. 72. §. 6. infr. h. t. (fi. I. 5. §. L» infr. quando dies legat. (7. I. 32. §.4 . infr. ad leg. Falcid. /. bz. §. 12. infr. ad SC. Trcbell. (8. /. 24. infr. de adquir, vel mitt. pojejf. §. L. Inft. de stipiti, ferv, centut» 1077 _ De conditionibus & demonstrationibus, &c. 1078 centum heredibus 'dedisset : deducet suam partem hereditariam ; & reliquam summam heredibus pro portione eorum dabit. At si heres ex parte ita iiiltitutus esset. fi heredibus decem dedijfet: non aliter esset heres, quam si tota decem coheredibus dedisset, quia non ante ad hereditatem admitteretur, quam si omnem summam dedisset. Nam cum & servus teltamento liber, & ex parte heres ita scriptus esset, fi heredibus decem dedijfet : constitit, non aliter eum liberum heredemque futurum , quam si tota decem coheredibus dedisset. Paulus : Hoc jure utimur. 45. IDEM lib. 16. ad Plautium. TUlianus ait, si heredi legatarius, cui sub conditione legatum J erat, fi heredi decem dederit , id, quod ei deberet, heres accepto tulisset: non quidem videri conditioni paruisse quasi dederit; sed quasi per heredem stet, quo minus pareat, posse petere legatum , quasi extiterit conditio. 4'.. IDEM lib. 3. ad Vitellium. CI in diem (exempli gratia) centesimum imperatum est statulibe- o ro , ut pecuniam sciveret. neque initium temporis ejus , quod futurum esset, adfcriptum est: adita hereditate cedere dies incipit. quia absurdum visum est, ante diem praeterire, quam is exilieret, quem oportet accipere. & hoc in omnibus, qui heredi dare juffisiint, dicendum e It: igitur & legatario ex adita hereditate ad parendum conditioni tempus computabitur. 47. MARCELT.US lib. 14. Digestorum. CErvo libertatem ita dedit: IUe , fi meus erit, liber esto: legatum o vel hereditatem sine conditione ei dedit: deinde eum alienavit: Debebitur domino ejus legatum vel hereditas , & jussu ejus adiri poterit, nam id expressit , fi meus erit, in libertate danda: quo futurum erat, ut impediretur libertas, etiam si Id expressum non esset. * sxpenumero tamen mutatur rei effectus : quanquam 1 id expresserit testator , quod etsi non fecisset, inesset tamen. 48. IDEM lib. 15. Digestorum. JJO11 putabam diem fideicommissi venisse, cum sextum decimum annum ingressus Fuisset, cui erat relictum, cum 2 ad annum sextum decimum pervenijet .- & ita etiam Aurelius Imperator Antoninus ad appellationem ex Germania judicavit. 49. CELSUS lib. 22. Digestorum, jgjl in annas decem heres dare damnatus , aut quis liber esse jussus est: novissimo ejus temporis die legatum debebitur, & libertas obtingit. 50. ULPIANUS lib. 1. de Officio Consulis. CI cui libertas data sit directo sub hac 3 conditione , fi rationes reddidisset: arbitrum 4 a Consulibus Divus Pius dari permisit his verbis: Aditi « -vobis amplissimi Consules , arbitrum dabunt , qui txcujis rationibus , non tantum qtue reliquasunt Epaphroditi , constituent , verum etiam quas rationes , quaeque instrumenta tradere , aut exhibere dominis Juis debeat: cusus sententia cum fuerit satisfactum, non impedietur Epaphroditi libertas. 51. MODESTINUS lib. 5. Differentiarum. £jUb diversis conditionibus disjunstim positis liber effe jussus , eam conditionem eligere potest, qiue sibi levior 5 esse videbitur : legato vero , eo modo relicto , legatarium noviffimx conditioni parere oportet. §. 1. Heredi decem dare jussus , & liber esse , & heredis 6 heredi dando perveniet ad libertatem, quod non similiter iu legatarii 7 persona custodiri, Publicius scribit. 52. IDEM lib. 7. Differentiarum. j^Onnunquam contingit, ut qiixdam nominarim expressa officiant, quamvis omissa tacite intelligi potuissent, nec essent obsutura, quod evenit, si alicui ita legatur: Titio decem do , lego , fi flavius Capitolium 8 ascenderit, nam quamvis in arbitrio Moe- vii Iit, an Capitolium ascendat , & velit efficere , ut Titio legatum debeatur: non tamen poterit aliis verbis utiliter legati, fi stla- (l. I. 65. §. 1 .supr. de legat. I. (2. I. 49. in pr.supr. d. f: l. 5. C. quando dies legat, vide tamen /.74. §. I . infr. ai SC. Trcbcil. (3-_C47. §• 2 .infr. de fideicont. libert. (4. I. 53. in fin. supr. de indic. (?. /. 5$.supr. I. 87. i.fr.h. t. (6. /. 94. i» fin. infr. coi. (7- /. 109. infr. eoi. (8. I. (ig.supr. de bered, injlit. (9. I. 3 2. in pr. I. 68. vers atquin fi quis. I. 70. supr. d. t. I. 64. supr. de legat. 1. (10, Obst. I. 43. tz. 2. supr. d. t. (11. I. 68. Jupr. de be- rei.inslit. (12. /.3. §.9 .supr. de adimenti, vel transfer, legat. vius voluerit , Titio decem do. nam * in alienam 9 voluntatem conferri legatum non 10 pdtefi. Inde dictum est, * exp resta 11 nocent , non expresia non nocent. 53- IDEM libro sing. dc Eurematicis. gl quis servum liborum esse juflerit , fi heredi rationes reddidisset 12, posteaque eum rationes reddere vetuerit, quasi puram facturus' libertatem : competit ex testamento libertas. 54- JAVOLENUS lib. 2. ex Castro. J^I quis legata , quibus 13 dies apposita non esset, annua , bima i trima die dari jujsit} & alicui, cum pubes esset , pecuniam legavit: id quoque legatum annua , bima, trima die post pubertatem prtestandum esse, in commentariis Gaji scriptum est. quia magis conditio, quam dies, legato adjecta esset. Contra ego sentio: quia * fere dies ponitur ad proroganda ea, qux ad prxfens tempus, non etiam qux in futurum legata sunt, diesque pubertatis habet aliquam temporis demonstrationem. §. 1. Duobus eadem res, fi heredi centum dedisent, legata est: si alter ex his quinquaginta dederit, partem legati coissequetur; & pars ejus, qui non dederit, alteri ciun sua conditione aderefeit. 55- IDEM lib. 13. Epistolarum. j^5-®vius , cui fundus legatus est , fi Callimacho , cum quo testa- A menti factionem non habebat, ducenta dedisset: conditioni parere debet, & ducenta dare, ut ad eum legatus fundus pertineat; licet nummos non faciat accipientis, quid enim interest, utrum tali perfome dare jubeatur, an aliquo loco ponere, vel in mare dejicere ? neque enim illud, quod ad talem personam perventurum est, testamenti nomine , sed 14 mortis caula capitur. 56. IDEM lib. 14. Epistolarum. QUi fundus legatus est, fi decem dederit, partem fundi consequi non potest, nisi totam pecuniam numerasset: dissimilis est causa , * cum duobus eadem res sub conditione legata est. In hac enim quxftione statim ä testamento , quo pluribus conditio apposita est, divisa quoque in singulas personas videri potest: & ideo singuli cum 15 sua parte & conditioni parere , & legatum capere possunt, nam quamvis summa universo conditionis fit adseripta , enumeratione personarum potest videri esse divisa: in eo vero , quod uni sub conditione legatum est, scindi ex accidenti conditio non debet.: & omnis numerus eorum , qui in locum ejus substituuntur, pr« singulari peribna est habendus. 57- POMPONIUS lib. 9. nd Quintum Mucium. (AUxsitum est , an , si jussus fuerit servus quinque operas extranee v ~- dare , ut liber fit, conditio talis sit recipienda: ut , quemadmodum circa pecuniae dationem dicitur , ita & circa prxstatio- uem operarum dicamus? Sed hoc jure utimur, ut, quemadmodum dictum est, si pecuniam ex peculio suo det extraneo, admitti eum ad libertatem : ita & si operam prxstiterit, necesse sit eum admitti ad libertatem: itaque [&] in proposito sapienter faciet heres, si impedierit 16 eum, quo minus prxstet & operas: ha« enim ratione servus perveniet quidem ad libertatara , sed operit ejus extraneus non utetur. 58. IDEM lib. 10. ex variis Lectionibus. CI ancilis alienx, cum ea nupfijet , legatum sit, Proculus ait, ^ utile legatum esse; quia possit manumissa nubere. 49. ULPIANUS lib. 13. ad Legem Juliam & Papiam. TNtercidit legatum , fi ea persona decesserit 17 cui legatum eft sub conditione. §. 1. Quid ergo, fi non decesserit, ledin civitate esse desierit ? puta alicui legatum , fi Consul fuerit, & is in infulam deportatus est : nuuiquid 11011 interiin extmguitur legatum , quia restitui in 18 civitate potest ? quod probabilius este arbitror. §. 2. Non idem erit dicendum , si ea poena in eum Ita tuta tuent, qux irrogat servitutem : quia * servitus 19 morti udjimitutur. _ (13. I. 30^ supr. dc legat. I. (14- L 8- in pr. infr. de mort. cauf. donat. (15. L 44- §• 8- in fin. supr. b. t. /. II. §. I- /. 13- §- *• infr, de manumijj. teftvtft, /. 30. in pr. supr. de usu N usufio legat . (16 l 23. in fin. supr. de condit, insit. (17. L Hi. s ! Pr. L 69» infr b t. I. 59. H. 6. supr. de bered, instit. I. 65. §. 1- s«t r - ie . le ~ gat. I. I. II. §. 6 .supr. de legat. 3. (18. t. 104. infr. h. t. (19. I. "2. tz. 6. supr. de donat, inter vir. gf uxor. I. 209. infr. de reg. jur. Yyy * 60. PAU- 1079 Digestorum Lib, XXXV. Tit. I. iog« 60. PAULUS [lib. 7. ad Legem Juliam & Papiam. ] jN facto consistentes conditiones varietatem habent, & quasi tripar- * titam recipiunt divisionem , ut quii detur, ut quid fiat, ut quid obtingat: vel retro, ne detur , ne fiat, ne intingat ex his dandi faciendique conditiones in personas collocantur ,, aut ipsorum , quibus quid relinquitur, aut aliorum: tertia species in eventu ponetur. §. 1. Fiscus iisdem 1 conditionibus parere debet , quibus persona , ä qua ad ipsum , quod relictum est , pervenit: sicut etiam cum suo onere hoc ipsum vindicat. 61. ULPIANUS [lib. 8- ad Legem Juliam & Papiam. ] CI vir uxori ad tempus liberorum legaverit, dubitari potest , an ° de his duntaxat filiis fensilset testator , qui post mortem ejus nati fuissent, an [ & ] de his , qui vivo eo ab eo suscepti fuisient post 2 testamentum factum , cum manente matrimonio decessisset : verum »quum est proficere Z, sive vivo marito , sive post mortem nascatur. 62. TERENTIUS CLEMENS lib. 4. ad Legem Juliam & Papiam. CEd si hoc specialiter expressit testator, etiam si ex alio post mor- o rem si.am liberos procreaverit, nihilominus eam ad legatum admitti. §. 1. Cuidam non 4 solidum capienti, amplius Legi «oncessx portionis relicta est , si heredi aliquid dedijet. Qiixri- tur , an id , quod conditionis implendi« causa dederat, consequi ex causa legati possit, quasi non capiat id, quod deroget? an vero id extra sit, nec ideo magis ex bonis testatoris amplius capiat, quam capturus esset, si sine conditione legatum eilet ? Et Julianus rectissime scribit, tanto amplius eum capturum , quantum conditionis implendas causa dare eum oportet: nec interesse heredi, an extraneo dare jussus sit, quia computatione facta , qux semper in persona ejus introduceretur, non amplius I.egi concesse portionis ad eum subsideret. §. 2. Cum vir uxori, si ; a liberis ne nupserit, in annos singulos aliquid legavit, quid juris sit? Julianus respondit, posse 6 f mulierem nubere, & legatu*» capere, quod si ita scriptum esset: Si ii liberis impuberibus, ne nupserit , Legem locum 11011 habere : quia magis cura liberorum, quam viduitas injungeretur. 63. GAJUS [lib. 3. ad Legem Juliam & Papiam. ] rUm ita legatum fit, Si Titio non nupserit, vel ita : Sineque Ti- ^ tio, neque Sejo , neque Meevio nupserit , & denique si plures personae comprehensi« fuerint: magis placuit, cuilibet eorum si .nupserit, amissuram legatum, nec videri tali conditione viduitatem 7 injunctam, cum alii cuilibet fatis commode passt nubere. §. 1. Videamus, & siitalegatum sit: Si Titio nupserit. L quidem fi honeste 8 Titio poffit nubere , dubium non erit, quin, nisi 9 paruerit conditioni, excludatur a legato : si vero indignus sit nuptiis ejus iste Titius, dicendum est, poste eam beneficio Legis cuilibet nubere. * qua enim Titio nubere jubetur, exteris 10 omnibus nubere prohibetur: itaque si Titius indignus sit, t-sie est, quale ji si generaliter scriptum e^et: Ji non nupserit, imo, si verum amamus , durior haec conditio est , quam illa ,si non nupserit: nam & exteris omnibus nubere prohibetur; & Titio, cui inha- »este nuptura fit, [cum] nubere jubetur. 64. TERENTIUS CLEMENS lib. ;. ad Legem Juliam & Papiam. T_TOc modo legato dato: Si Lucio Titio non nupserit: non 12 esse • n Legi locum, Julianus ajebat. §. I. Qiiod si ita scriptum esset, . si Aricia non nupserit: interesse, an fraus Legi facta esset, nam ii ea esset, qux alicubi nuptias non facile poliit invenire: interpretandum, ipso jure rescindi, quod fraudandx Legis gratia esset »ascriptum *: Legem enim utilem Reipublicx, sobolis 13 scilicet procreandx causa latam , adjuvandam interpretatione, ir 6;. PAULUS lib. 62. ad Edictum. J->t ita, ut d monumento meo nor. recedat , vel uti in ilia civitate domicilium habeat *: potest dici, non esse locum cautioni, per quam jus libertatis infringitur. Sed in defur.sti libertis 19 aii& jdre utimur. §. 3. Titio genero meo heres meus dotis Seja filia: mta nomine centum dato : legati quidem emolumentum ad Sejam , qux dotem habere incipit, pertinebit: sed quia noli tan- . tiun mulieri, sed Titio quoque, cui pecuniam legavit, consultum 'videtur, prope est, ut ipse legatarius intelligatur , & legatum petere debeat, f Si peit divoruum genero pecuniam heres iniverit, xque liberabitur: quoniam in dotem solutio convertitur. f. Constante autem matrimonio, etiam prohibente muliere, Titio recte solvetur: hoc enim & mulieris interest 20 , ut incipiat esse (1. I. q.fitpr. de SC. Silan. I. 2. §. l.supr. de alimcnt. vel cibar, i. 6 . in pr.infr.de jur. fisci, (2. I. q.supr. h. t. (3. I. 91. in sin. infr. eod. (4. I. 2. C. de natur, liber. (5. I. 72. §. 5. infr. h. t. (6. Hoc mutat. Nov. 22. c. 44. (7. I. 64. infr. h. t. (8. I. 2. C. de institsifisubstit. (9. /. 71. §. j. infr. h. t. (10. I. 12. §. 43. supr. de instruit, vtl instrum. figat, l. 6 . §. 3 . insin. infr, de jure pi- troiu (i k. I. 14. in pr.supr. Je legat. 3. (d 5. 1 . 63. in pr.supr. h. t. (13. I. l.supr.soluto matrim. (14. 1 . 73. infr. h. t. (ji %,-l. 9 >- 2» sin. infr. 1 . t.jitpr. eod. (16. I. 65. §. l.supr. delegat. 1. (l7- /.63. §. l.supr. k.t. (ijt. /. 134. in pr. infr. de verb. oblig. /. 2. C. de imtil. stipui. (19. L 18. in sin, supr. de aliment, vel cibar. (sto. /. l.supr. fehlte matri». log i__ De conditionibus & demonftrationibus, &c. ipgz dotata, nam &si quis ipsam quoque petitionem habere responderit, eaqne pecuniam petat, neque dotis Heri velit, non dubie doli sum- movebitur exceptione. f Ante nuptias vero Titio vel muliere de'- functis, legatum apud heredem manet. Quod si nolit eam uxorem ducere, causa legati, quod ad mulieris personam attinet, satisfactum intclligetur: sed Titio legatum petenti nocebit exceptio doli. Sabinus autem existimabat, nupta muliere Titio , sine cautione legatum deberi, quoniam pecunia dotis i efficeretur : sed cum ante nuptias, quia purum legatum est , peti potest: cautio, mulieri -pecuniam reddi, necessaria erit, f Quod si maritus vitio suo causa ceciderit, neque solvendo fit: nunquid adversus heredem mulieri, qu* nihil deliquit, succurri debeat ob eam pecuniam, qux doti fuerat destinata? Sed quoniam ambo legati petitionem habuerunt, salvam habebit, non soluta pecunia viro, mulier actionem. 7i. IDEM lib. iS. Quastior.um. PUm tale legatum esset relictum , Titiae, Jia liberis non disce-ferit: negaverunt, eam recte cavere, quia vel mortuis liberis legati conditio possit existere. sed displicuit sententia : * non enim voto matris opponi tam ominosa non interponendae cautionis interpretatio debuit. §. i. Et cum patronus liberto eertam pecuniam lt^- gaffet, si ä liberis [ejus] non difcelsisset, permisit Imperator velut Mucianam cautionem offerri: fuit enim periculosum ac triste, libertum conjunctum patroni liberis, eorundem mortem exspectare. §. a. Titius heredem institutum rogavit post mortem suam hereditatem restituere, si fideicommissi cautio non fuisset petita : Muciana cautionis exemplum, ante Constitutionem remissa cautionis locum habere non potuit, quoniam v:vo eo 2, cui relictum est, impleri conditio potuit. §. Z. Quid ergo, si ita scriptum sit: Peto post mortem tuum refiituas hereditatem, ita, nescitis fideicom- mijfipetatur, ne-ve ratio exigatur i fine dubio per hujusmodi verba non interponenda? quidem cautionis conditio videbitur adseripta, rationi vero non exigenda modus adhibitus, scilicet ut culpa, non etiam dolus 3 remaTus imclligatur: idque in ejus persona, qui negotia gelsit, cuique rationis reddenda neceflitas fuerat testamento remissa, rescriptum est. §. 4. Si arbitratu Titii Seja nupserit, heres meus ei fundum dato: vivo Titio, etiam sine arbitrio Titii eam nubentem legatum accipere , respondendum est : eamque Legis sententiam videri , ne quod omnino nuptiis impedimentum inferatur. f Sed si Titius vivo 4 testatore decedat, licet conditio deficit, quia tamen suspensa quoque pro nihilo foret, mulieri succurretur. §. 5. Mae vite,fi. non nupserit, fundum, cum morietur r legor patAdid, & si impfen:, eam confestim ad legatum admitti, f Non idem probatur , si 5 certus dies , inoertnsve alius legato fuerit adseriptus. §. 6. Falsam causam legato non 6 obesse, verius est : quia ratio legandi legato non pohxret. ied plerumque doli exceptio locum habebit, si procetur, alias legaturus non fuisse. §. 7. Falsam conditionem Cassius & Cxlius Sabinus impossibilem esse dixerunt: veluti, Pamphilus ,Ji quod Titio debeo, solverit, Uber esto: fi modo nihil Titio fuit debitum, quod si post testamentum factum testator pecuniam exsolvit, defecisse conditionem inielligi. §. 8- Falsam legati demonstrationem non facere legatum, Sabinus respondit: veluti-, si quis, cum Titio nihil le- gaffet, ita scriptum reliquerit, ex centum , qua- Titio legavi, quin, qmginta heres Sejo dato : idque sumpsit ex defuncti voluntate : quia non animo legandi, sed diminuendi legatum , quod falso datum existimaret, ita scriberet- t Propter falsam tamen demonstrationem legati non plus Sejus adlequetur, quam si vere demonstratum fuisset. 73. IDEM lib, 19. Quxstionum. 'pitio fundus , fi in Afiam non venerit: idem ,fi pervenerit , Sempronio legatus est: eum * in ommbuscor.ditionibus, qme morte legatariorum finiuntur , receptum est, ut Muciana cautio interponatur: heres cautionem a Titio accepit, & fundum ei dedit, si postea in Asiam pervenerit, Sempronio heres , quod 7 ex stipu- (1. /. ult. C. nefidejuffor. det. (2. I. 101. §. pen. infr. b. t. (3. f 9 ‘fupr. deliberat, legat. (4. l.tti. inpr.Jupr. h. t. (;. I. 62. in fin. supr. eod. (6. I. 17. §. 2. supr. cod. §. 31. Taft. de legat. (7- i. 79. §. i. infr. h. t. (8- l. j. C. de indici, viduit. (9. I. 30. §- 4- in fin.supr. delegat. 1. i. 1. §. 2. supr. h. t. I. 4. in pr. I. 21. inpr.l. 22. in pr. infr. quando dies legat. (10. l.gl. iufin.Jupr. de tegat.i, (n. I, 82. i. 108. infr. b.-t. L. 18. tz. 1. supr. de condit. latu cautionis iuterpositx consequi potest, utili actione prsstare cogitur : led si cautio medio temporedefeccr.it, qu® sollicite fuera- exacta , non de suo praestabit heres, sed quia nihil ei potest objici t tatis erit actiones pnestari: si tamen , Titius cum in Aliam venis, set. Sempronius prius, quam legatum accipiat, decesserit , heredi ejus deberetur, quod defunctus petere potuit. 74. IDEM lib. 32. Qusstionum. jYJUlieri & Titio ususfructus, fi non nupserit mulier, -relictus est: si inuber nupserit, quamdiu Titius & vivit, &in eodem statu erit, partem ufnsFructus habebit, tantum enim beneficio Legis ex legato concessum esse mulieri intelligendum est, quantum haberet, si conditioni paruisset: nee, fi Titius , qui conditione defectus 8 est, legatum repudiet, ea res mulieri proderit, 75- IDEM lib. 34. Quxstionum. TTIes incertus conditionem 9 in testamento facit. 76. IDEM lib. 6. Responsorum. J-Tdcicommissum a filiis relictum , fi quis ex his fine liberis diem suum obierit, adoptionis 10 commento non excluditur. 77- IDEM [ lib. 7. Responsorum. ] ^Via , quae nepotem sub conditione emancipationis, pro parte heredem instituerat, ita postea codicillis scripsit: Hoc amplius nepoti meo , quam quod eum heredem inftitui, lego preediu illa: conditionem emancipationis repetitam 11 videri placet, quamvis avia nullam in legatis, ut in hereditate, substitutionem fecisset. Nam & 12 cum servus pure quidem liber, heres autem sub conditione scriptus, & si heres non extiterit, legatura accipere jussus est: in legato repetitam videri libertatem Divus Pius rescripsit. §. 1. * Muciana cautio iocurn non habet, fi per aliam conditionem actio legati differri polfit. §. 2. Titio ,fi mulier non nupserit , heres centum dato .- quam pecuniam eidem mulieri Titius restituere rogatus est: Si nupserit mulier, die legati cedente, fideicoramis- lum petet: remoto autem fideicommisso, legatarius exemplum Macians cautionis non habebit. §. 3. Pater exheredat® sili® tutores dedit, eofque, fi mater ejus, impubere filia constituta, vita de- celsisset, ad rem gerendam accedere jussit: cum uxori mandatum esset, utmoriens filia; communi decies restitueret -' non sub conditione tutores videbuntur dati, nec si quid aliud interea puella qussisset, ejus admistnistratione prohiberi: cantio vero fideicommissi matri remissa. •* Quocunque indicio voluntatis cautio legatorum , vel fideicommissorum remitti 13 potest, itaque si cautionis non petendie conditio legato, vel fideicommisso praescribatur, conditionem ea res non faciet: non enim deficiet, si quis caveri desideraverit 14, onere cautionis non secuto: quod adversus invitum hodie jure publico sequi non potest, postquam remitti posse cantionem placuit. 78. IDEM [lib. 9. Responsorum.] fMJm pupillus aut tutor ejus conditionem in personam pupilli col- latam impedit, tam legati, quam libertatis, jure communi .conditio impleta 15 esse videtur. §. 1. Disjunctivo 16 modo conditionibus adseriptis, alteram 17 defecisse non-oberit , altera vel postea impleta. Nec interest, in potestate fuerint accipientis conditiones, an in eventum collats. 79. IDEM [lib. 1. Definitionum.-] J-JEres meus, cum morietur Titius, centum ei duto: purum lega- ■ turnest, quia jion conditione, sed mora suspenditur: non po-- test enim conditio non existere. §. 1. Heres meus cum ipse morietur , centum Titio dato : legatum sub conditione 18 relictum est : quamvis enim heredem moriturum certum sit, tamen incertum est , an legatario vivo dies legati non cedat, & non est certum ad eum legatum perventurum. §. 2. Qui post Mucianam cautionem- interpositam legatum accepit, li contra cautionem aliquid Fecerit,- stipulatione commissa etiam fructus 19. heredi restituet : hoc enim legatarius & in exordio cavere cogitur. §. Z- Quamvis ususfructus, eum morietur legatarius, inutiliter legetur: tamen cautionis : Mucians remedium , usufrustu quoque sub conditionem-alicujus. non faciendi legato locum habet. §- 4- * Qnod in fraudem Legis ad' instit. I. P%. in fin,supr. de legat. 2; (12. d. Ij 18- in pr. (13. I. 7. C. ut in pojses. legat. (14. /. 13. infr. ut legat, seil fideicom. servand.. caus. (15. I. 23, in fin. supr. de condit-, insit. (t6. /. 5. in fin. supr. de condit, instit . §.- I I- litst. de bered', instit. (17. 1. no. §. 3. vifr. de reg'.jur.- (18- L 4. in pr.-infr,-quando dies legat, (19, Nov. 22. c, 44. §. 2. in fin. Y yy 3 impe- IO 3 ? Digestorum Lib. XXXV. Tit. I. 1084 impediendas nuptias scriptum est, nullam vim habet: veluti Titio patri centum, Ji filia , quam habet is in polejhite , non nupserit, ijercj dato, vel filiofumilias , fi pater ejus uxorem non duxerit, he- .res dato . 80. SCiEVOLA lib. 8- Quxstionum. ■pAs causas, quae protinus agentem repellunt, in fideicommissis ■*-' non pro conditionalibus observari oportet: eas vero , qux habent moram cum sumptu, admittemus cautione oblata : nec enim parem dicemus eum, cui ita datum iit, fi monumentum fecerit , & eum , cui datum est, ut monumentum faciat. 81. PAULUS lib. ri. Quastionum. J Uiius Paulus Numphidio. Qualisti, si ita in testamento cautum eilet : Stichus, fi rationes reddiderit , cum contubernali Jua liier efto : eisque decem heres dato : au, Sticho mortuo , antequam lationes redderet, vel pariatore, vel reliqua habente , libera esset mulier; &an de legato idem accipiamus ? Libertate da.a , fi rationes reddiderit, haue conditionem rationum reddendarum , ut jussus videatur reliqua reddere, si qua habet, cum fide actus fui: quae si 1 nulla sunt, pure accepisse libertatem videbuntur : & si post aditam hereditatem decessit, competente libertate etiam legatum eos secutum est: quod li, cum adhuc reliqua haberet, decessit, sub eadem conditione & contubernalis ejus libertatem accepisse videtur , & deserta [videbitur] conditione. Sed non ineleganter illud dicetur, Stichum quidem sub conditione manumissum , contubernalem autem ejus pure; & illam conjunctionem non ad conjungendam conditionem , sed ad necessitudinem demonstrandam pertinere. §. 1. Tuncdcmuin pro impleta habetur conditio, cum per eum 2 stat, qui, si impleta esset, debiturus erat. 8:. CALLISTRATUS lib. 2. Quastionum. pUm servus ita liber esse jussus sit, fi rationes reddiderit, eique ^ fundum heres dare damnas fit : videamus , utrum conditio libertati prxposita sit, an vero & legato. & quidem si libertati soli accipiamus prepositam , nullus tractatus amplius fuperest : nam legatum purum invenitur : & ideo inutile fit : quod li conditio etiam legato iusita sit, quod quidam recte putant, simul cum libertate dies quoque legati utiliter cedit. Quid ergo continetur his 3 verbis , Jurationes reddiderit! Quidam hoc ajunt, si reliqua reddiderit: quali nihil intersit, utrum sub hac conditione, fi reliqua , vel si hac, [_/?] rationes reddiderit. Sed nos neque conditionem meram putamus esse, qua: in datione exsistit; neque meram conditionem , qua: in facto sit: sed eam conditionem, quie ex mixtura quadam consistit, nam non utique, si ille in folle reliqua obtulerit, liber erit: non enim testatqr hoc sensit; sed illud , ut rationes reddat, quomodo servus reddere solet, id est, legendas offerre rationes primum, deinde computandas, ut explorari poisit, imputationes probe, an improbe referantur, accepta recte relata, an non recte. Ita enim incipit quidem res d facto, pervenit autem ad pecuniam. Inest his verbis etiam, heredes notitia instrui rationum , ut leiant, quid in quaque ratione scriptum sit: nam quod ipse vivus facturus erat, ab heredibus suis fieri juflisse intelligitur : ille autem utique non sic solebat servo suo, ostendenti reliqua, rationes subscribere ; sed ita ut legeret, examinaret, exciperet. Itaque cum servo sub hac conditione testamento libertas datur: Si rationes reddiderit , uon hanc solam habet significationem , si cautiones instrumentaque omnia actus fui exhibuerit heredi: sed & si reliqua solverit. 83. PAULUS lib. ir. Responsorum, s Ucius Titius ita testamentum fecit: Aurelius Claudius natus ex •*-' Hia muliere , fi filium meum se ese judici probaverit , heres mihi esto. Paulus respondit, filium , de quo quereretur, non sub ea conditione institutum videri, que in potestate 4 ejus est; & ideo testamentum nullius esse momenti. 84- IDEM lib. 14. Responsorum. Tllis libertis alimentorum nomine, Ji cum filio meo morati fuerint, menstruos denarios centenos N vejliaria dari volo : liberti in obse- (1. I. Zl. tz. I. infr. destatulib. (2. I. 14 .supr. h. t. (z. I. 32. 1. gi. infr. supr. I. III. infr. eod. I. 31. infr. de statulib. (4. I. 4. supr. de bered, inflit. I. 4. C. de inftit. &substit. (;. /.I. C. de legat. (<>. t. 48. infr. de verb. ohiig. (7. I. 66. supr. h. t. (8. V. tz. Z2. Injl. de legat. (9. I. 13. in pr.supr. de opt. legat. (10. I. un. §. 6. C. de caduc. tollend. (11. /. 91. §. 1 .supr. de legat. 1. (12. !. V).supr. h. 1.1. 8 . in fin.supr. de testam, tut. I. 16 . in pr.supr. de ! quio Fuerunt, quamdiii adolescens ad militiam promoveretur: qua j causa effectum est, ut quibusdam Rome relictis proficisceretur, & apud castra defunctus est. Quefitum est, an ab heredibusijus alimenta debeantur? Paulus respondit, conditionem quidem in persona libertorum , qui cum filio defuncti morati sunt 4 aut per eos non stetit, quo minus morarentur, mortuo filio testatoris defecisse 11011 5 videri : sed si testator propter lilii utilitatem his, qui cum eo morati fuissent, alimenta praestari voluit, contra voluntatem defuncti petentes audiri non oportere. 8;. SCAEVOLA lib. 3. Responsorum. ' Titia heredis instituti liberos habentis filii fidei commisit, uti rem ejus universam restitueret filiis ejus , liberisve eorum cum 6 ipsi perissent, sine ulla juris cavillatione : Qu tro , an his verbis, cum ilii ä te petierint, conditio Hdeiconimisso adseripta videatur? Respondit, non videri. 86. MrECIANUS lib. 3. Fideicommissorum. J Uliantis noster, eum, qui decem dare, cs ita liber ese jussus esset : ii a vivente manumissus esset, non aliter legatum , quod ei cum libertate datum esset, habiturum , quam si conditioni libertatis paruisset. Item in emptorem , si alienatus esset. Sed id tunc “ locum habet , cum omnimodo simul cum libertate legatum adquiri potuit, licet legato imposita non sit, veluti cum in tempus libertatis legatum collatum esset, f Cum vero libertas sub conditione, legatum autem prarserti die datum est: in hoc quxstio est, an constiterit 8 legatum? etenim nec Catoniana 9 sententix locum 111 proposito esse, quia etsi statim testator decetlisset, non tamen omnimodo inutile esset legatum , cum posset conditio libertatis ante 10 aditam hereditatem impleri, & legatum manumisso deberi: nisi forte necessarius 11 heres extitisset: tunc enim omnimodo inutile erit legatum jure ipso: quia sub conditione acceperit libertatem. 87. VALENS [lib. 1. Fideicommissorum. ] QUod traditum est, in legatis noviffiimm 12, in libertatibus le- ■'“-viffimam 13 conditionem spectandam esse; 88- GAJUS [lib. 1. Fideicommissorum.] LD est, quae ipsi servo commodior sit: 89. VALENS [lib. 1. Fideicommissorum.] j^On ad ea duntsxat pertinet, qua sspius sub diversis conditionibus , sed etiam , qua primo pure 14 , deinde sub conditione dantur. Itaque quod heres pure dare jussus est, quodve pure legatum est, cum id cx intervallo sub conditione legatum est, posterius valet. Si prius sub conditione, deinde pure 1; legatum est: pratens debetur. Quod si pure legatum , ex continenti heres sub conditione damnatus aut rogatus est dare; perinde est , ac si juncta subjecta scriptura idem legatum esset, vel ut praesens vindicari , si hoc voluerit legatarius , vel, cum conditio exstiterit, ab herede peti postit, nisi commemoratione superioris legati posterius scriptum fuerit, vehit: Stichum, quem Hii legavi , heres meus ei, Ji ittud facium erit, dato: tunc enim revocandi animo p radens le- ’gatiun, & sub conditione dandi ita scripsisse videbitur: L' ii ante conditionem rem vindicet, doli exceptio locum habere poterit. 90. GAJUS lib. 1. Fideicommissorum. pEr fideicommissum varie data libertate non levissima spectanda est, sed novissima: quia posterior voluntas 16 potior haberi debet, cui consonat etiam Rescriptum Divi Antonini. 91. MiECIANUS lib. 2. Fideicommisserum. QOnditionum, quae in futurum conferuntur, triplex natura ei, ut quaedam ad id tempus , quo testator vivat, quadam ad id, quod post mortem ejus futurum fit, quadam ad alterutrum pertineant: tempus autem vel certum vel infinitum comprehendatur: qua omnia non minus in fideicommissis, quam in institutionibusae legatis incidere solent: Ut hac conditio , Titia:, fi mihi nupserit , vulg. es puptU.substit. I. 6. in fin. I. 7. in fin.supr. deadim. vel transfer, legat. I. 12. §. ult.Jupr. delegat. 1. 1. 3. C. de codiciU. I. 19. C. de fideicom. (13. /. 88- infr. h. t. I. ;. I. 43. infr. de mtmumijf. tc- 'Jttm. (14. I. 40. §. 2. supr. h. t. I. j.supr. deadim. vel transfer, legat, (15. /. 5?. in fin. I. 81. §. 7. /. 113. §. pen.Jupr. de legat. I. I. ult. in fin infr. de fideicom. libert. (16. 1. ;. in fin. infr. de tnanu- mijs. testam. non io83 Digestorum Lib. XXXV. Tit. I, 1084 de Natalibus restituendis, pag. rzzr. * 40. II. Nautae, caupones, stabul. 268. * 4. 9. de Nautico fcenore. 683- * 22. 2. Ne de statu defunctorum. 1341. * 40. 15.' de Negotiis gestis. 21Z. * 3. Ne quid in flumine publico fiat. 1427. * 43. IZ. - - - loco publico , vel itin. 1421. * 43. 8- - - - loco sacro fiat. 1421. * 43. 6. Ne quis eum , qui in jus voe. 167. * 2. 7. Ne vis fiat ei, qui in poflefif. 1418. * 4Z- 4- Nihil innovari appellatione. 1694. * 49. 7. de Novationibus & delegati 1539. * 46. 2. de Noxalibus actionibus. 38;. * 9. 4. de Nundinis. 1746. * $o. 11. De Conditionibus & Demonstrationibus. 1085 1086 de Natalibus restituendis. pag. 1331. * 40. 11. Nauta:, caupones, stabili. 268. * 4. 9. de Nautico fenore. 683- * 22. 2. Ne de statu defunctorum. 1341. * 40. 1;. de Negotiis gestis. 213. * 3. 5. Ne quid in flumine publico flat. 1427. * 43. 13. - - - loco publico , vel itin. 1421. * 43. 8- - - - loco sacro fiat. 1421. * 43. 6. Ne quis cum , qui in jus voc. 167. * 2. 7. Ne vis fiat ei, qui in pofletT. 1418. * 43. 4.' Nihil inno.vari appellatione. 1694. * 49. 7. de Novationibus & delegati 1539. * 46. 2. de Noxalibus actionibus. Z8;. * 9. 4. de Nundinis. 1746. * ;o. n. io8s De conditionibus & demonstrationibus, &c. 1086 naii dubie, nisi vivente testatore; ilia autem, Ji ad cxequiassimeris mei venerit, nisi post mortem impleri non postit: illa vero : Si/ilio meo nupserit, vel vivente x vel mortuo 2 testatore impleri postit. Et prima quidem ac tertia ex relatis conditionibus, infinitum tempus habent: quandoque enim nupserit, impletur conditio, secunda ad certum tempus adseripta est. 92. ULPIANUS lib. Fideicommissorum. CI cui legatum fuerit relictum, isque rogatus sit liberos suos eman- o c if ure: an cogi debeat manumittere? Et retineo me dixisse, defici eos ä petitione fideicommiffi; neque enim Prcetor fideicommissarius eos ad libertatem tuetur, ut servos. Papinianum quoque libro nono responsorum scribere referebam , non esse cogendum emancipare filios suos. Arbitror tamen extra ordinem debere constitui, eum , qui adgnovit [id , ] quod sibi relictum est hac contemplatione, ut liberos suos emanciparet, cogendum 3 emancipare: neque enim debet circumveniri testantium voluntas, sic deinde hoc accipiendum, quemadmodum si sub conditione liberorum emancipandorum ei fuisset legatum , vel ita relictum , ut eos emanciparet, f Cui rei consequens est, quod Divus Severus rescripsit. nam cum quasdam mulier nepotes suos heredes instituisset, & ipsum filium coheredem filiis suis dedisset, eosque invicem substitui stet, rogassetque filium , ut filios emanciparet, non autem ro- gaffet, ut hereditatem eis refiitueret: ex auctoritate D. Severi emancipare eos compulsus est, hssque restituere hereditatem. & adjectum est, [ ut ] si tardius id faceret, quasi ex mora usuras praesta- turum: videri enim eum , qui moram faceret emancipationi, moram restitutioni fidcicommifii eam facere. 93. PAPINIANUS lib. 8- Responsorum. AI Ater filio suo coheredes sine ulla conditione filias ipsius dedit 1 1 ac petiit, ut filias suas emanciparet 4 , ita ut curatores a Pr:e tore acciperent, filii videri fidei commisisse placuit, ut eas fui juris constitutas, ad hereditatem aviae pervenire pateretur: nec ad rem pertinere, si portionem filiarum jure substitutionis quaefisset. 94. HERMOGENI ANUS lib. 1. Juris epitomarum.. PUm ita datur libertas , Ji Titio , qui non est heres, r decem dederit : certa persona demonstratur, ac propterea in personam ejus tantum conditio impleri potest, sane si cum cesserit dies , pecuniam conditioni comprehensam statuliber habuerit; jure constituto nulli dando conlequitur libertatem, f Diversa causa est legatarii , in cujus persona placuit conditionem deficere, si antequam dederit legatarius pecuniam, Titius moriatur. §. 1. Ex his verbis, fi heredi, vel, Ji heredi Titio decem dederit, liherefto: non tantum heredi, sed etiam heredis 5 heredi dando , pervenit ad libertatem. at si nullus heredi successerit, jure constituto , nulli dando ad libertatem perveniet. 9v IDEM [lib. 4. Juris epitomarum.] JJEgatum sub conditione relictum, & ad alium translatum ; si non conditio persona cohaereat, sub 6 eadem conditione translatum videtur. - - 96. PAULUS [lib. x. ad Neratium. ] 'J'Itio ususfructus fervi legatus est , & ,Ji ad eum perlinere defifet, libertas fervo data est; Titius vivo testatore.deceffit: libertas non valet: quia 7 conditio nec initium accepit. Paulus : Erga & fi viveret Titius, & capere non potest, liiern dicendum est: desisse 8 enim non videtur , quod nec incipit. §. 1. Servi ususfructus mulieri, quoad vidua ejfct, legatus ; idem servus, fi eu 9 nupfisct, liber esse jussus est: si mulier nupserit, liber erit: quia potior est legato libertas. 10 97. IDEM [lib. 2. ad Neratium.] jyjUnicipibns .fijurajsent 11 , legatum est: hccc conditio non est 1 impossibilis. Paulus : Quemadmodum ergo pareri potest ? per eos itaque jurabunt 12 , per quos municipii res geruntur. (1. I. 36. inpr. I. 61. I. 6x.supr. h. t. I. 7. C. de inftit. zfisuhjlit. 2. I. 19. inpr.supr. h. t. (3. Obst. L 114. §. 8. s«pr. de legat. I. .4- l. 70. supr. h. t. L 15. C. defideicem. (5. /.51. §. 1 .sttpr. b. t. (6. I. 24. inpr, supr. de udim. vel transfer, legat. (7. Vide tamen 1- 3- §. I. supr. usufr. quentadm. caveat, (ß. I. 208. infr. de reg. jur. (9. I. ult. infr. deftntuiib. (10. L 14. inpr.supr. de legat. 2. (11. 1. 11. infin.supr. de legat. 1. (12. Immovidel. 26.infin.pr. supr. h. t. (13. I. 41. §. 2. supr. il legat. I. (14. I. I. tz. ult. 98. IDEM [lib. 3. ad Neratium.] jyjEa res sub 13 conditione legari mihi potest: quia in hujus« modi legatis non testamenti Facti tempus, sed conditionis explet« spectari oportet. 99. PAPINIANUS [lib. i8. Qusestio- num. ] QOnditiones extrinsecus, non ex testamento venientes , id eft , qu« tacite in esse 14 videantur, non faciunt legata conditis- nalia. ico. IDEM [ lib. 7. Responsorum. ] , fi non nupserit, ducenta, fi nupserit, centum legavit; mf- psit mulier: ducenta, non etiam centum residua petat: ridiculum est enim , eandem & ut viduam & ut nuptam admitti. ior. IDEM [lib. 8. Responsorum.] pAter Severianam Proculam ./Elio Philippo cognato nuptiis testamento designavit: eidem fili« praedium ,fi/Elio Philippo nitpfis « fet, verbis fideicommiffi reliquit; quodji ’non nupsisset , idem praedium Philippo dari voluit: nondum viripotens puella diem tuum obiit. Respondi, cum * in 15 conditionibus testamentorum vo» lnntatem potius , quam verba considerari oporteat, JElio Philipp» fideicommissum ita datum videri, fi eiProcula defuncti filia nubere noluisset: quare cum ea prius, quam viripotens fieret, vita decesserit, conditionem extitisse non videri. §. 1. Ita sideicommiflo dato : Volo reftituasfifine liberis decedas: conditio deficit ex voluntate, vel uno 16 filio superilite relicto. §. 2. Condicionum verba, qu« testamento praescribuntur, pro 17 voluntate considerantur : & ideo, cum tutores testamento dati, quoniam interea puer adoleverat, id egerint, ut curatores ipsi constituerentur, conditio fideicommiffi talis prsscripta : Si tutelam in annum oliavum decimum gejjerint , defecisse non videbitur. §. 3. Socrus nurui fideicommissum ita reliquerat, fi ctim filio meo in matrimonio perseveraverit : divortio fine culpa viri post mortem socrus facto, defecisse conditionem respondi, nec ante diem fideicommiffi cedere , quam mori c ceperit nupta vel maritus ; & ideo nec Mucianam cautionem locum habere: quia 18 morte viri conditio poffit exiliere. §. 4. Fideicommissa menstrua & annua sub ea conditione libert» relicta: shtamdiures patroni filia ge-ferit: etii prastari necesse est, filia prohibente res suas administrari: tamen voluntatem filia mutante, conditionem resumunt, quoniam plura sunt. 102. IDEM [ lib.' 9. Responlbrmn. ] r'Um avus filium ac nepotem ex altero filio heredes instituisset, i. ^ nepote petiit, ut fi intra annum trigesimum moreretur , hereditatem patruo suo refiitueret: nepos liberis relictis , intra aetatem su- prascriptam vita decessit: Fideicommiffi conditionem, conjectura pietatis, respondi deseeffie 19, quod minus scriptum , quam dictum fuerat, inveniretur. 103. PAULUS [lib. 14. Qmestionum.] CI ita legatum sit, Titio post decem annos dato , Ji fatis ab heredis o non exegerit: & Titius intra decimum anuum decesserit, ad heredem suum transmittat legatum : quia moriente eo conditi» extitit. 104. IDEM [lib. 14. Responsorum. ] "CUm , qui post apertum testamentum deportatus 22 , & restitutus * ' est, fideicommissum petere posse , cujus conditio postea exstitit , quam Civitatem Romanam recipiat. 105. POMPONIUS [lib. ?. Epistolarum. ] ... CI Fundum a testatore sub conditione legatum heres alii pendente ‘ conditione legavit, post existentem conditionem , qu« priori •• • "■ legata- finletur existente conditione. (is 1. 19. inpr.supr. inftit. &subfiit. I. 30. C. de fideicom, .(20, l. ,p, §. l. m fin. supr ht l $9 'k.^. supr. de bered, inftit, Q21..L81. tn pr. supr. d* legat. 1. I. 1 -i.sttpr. i? rcb. dub, Qts. L U. in fin.supr. quemadm. servit, amitti ' JU- io37 Digetlopgm Lib. XXXV. Tit. I. II 1088 106. JULIANUS [lib. r;. Digestorum.] IIOc genus legati: S'i Titio non nupserit , pcrin Je habendum est , x ac si post mortem Titii legatum fuitlet. & ideo nec Muciana satisdatione interposita capere legatum potest : sed & alii nubendo, .nihilominus legatum consequitur. 107. GAJUS [libro singulari de Casibus.] j» Liquando accidit, ut sub conditione datum legatum purum in- telligatur: veluti quod sub eadem 1 conditione relictum est, fnb qua etiam heres alius institutus est: item , quod sub hac conditione relictum est ,si hereditatem adierit. Ex diverso q,:oque purum datum legatum conditionale videtur: veluti quod sub conditione ademptum est, quiajnb contraria 2 conditione datum intolluntur. io8- SCAEVOLA [lib. 19. Digestorum.] T Ibertis omnibus legavit domum: L l.xc verba adjecit, ut in eu ^ habitent liberti , ne de nomine exeat , & ut ad unum , qui novijst- ttms exßitcrit , perveniat, N eo amplius eisdem libertis meis dari volo fundum Sosianum. Quadi tum est , an conditio adpofita, ne di nomine exiret, ad sequens quoque legatum pertineret? Kelpon dit, pertinere. Z 109. IDEM lib. 20. Digestorum. A Testatore rogatus, ut acceptis centum nummis restitueret here- " ditutem Titi* coheredi fiut, adita hereditate deceifit, similiter t Titia, antequam daret centum: Quxlitum est, an heres Titi®, offerendo centum ex sideicommisso, partem hereditatis consequi postit? Respondit, heredem conditioni parere 4 non poste. Claudius : magno ingenio de jure aperto respondit, cum potest dubitari , an in proposito conditio esset. 110. POMPONIUS lib. 9. Epistolarum. [pTiatn ] si invitis heredibus ex peculio statuliber pecuniam Ti- tiodet, liber quidem fit: sed Titius , qui invitis heredibus sciens accepit, pro possessore videtur eam pecuniam possidere , ut avocare 5 eam hi, qui inviti fuerunt, possint. in. IDEM lib. ii. Epistolarum. ) Ui fi.ib conditione rationum reddendarum 6 liber este justus est , docere debet, constare fidem omnibus, qux ab eo gesta sunt: ut neque subtraxerit quid ex bis, qux acceperit, neque expensum rationibus proscripserit, quod non dederat: sed & quod reliquum per contextum scriptum est remanere apud eum , solvere debet: neque enim aliter liber esse potest , quam si hoc modo conditioni, sub qua data est libertas, satisfecerit, exterum debitores, eum quibus ipse contraxit, non utique in diem mortis domini fui fuisse idoneos 7 prxstare cogendus est: sed eo tempore, quo his creditum est, ejus conditionis fuisse , ut diligens paterfamiiias his crediturus fuerit. 112. IDEM lib. 12. Epistolarum. 'T\Ales conditiones , si monumentum ( puta) fecerint , pluribus propolitx non z possunt, nisi in omnibus simul personis exiliere. §. 1. Item , si Symphoro esi Januario centum Titius prcefii- terit, fundum ei tego. Symphoro mortuo an legatum perisset? sed hoc quoque sic puto interpretandum , ut si, dum quisque eorum vivet, praestitisset. Sed benigna interpretatione dicendum, si non post moram Titii Symphorus decessit, debere partem dimidiam Januario dantem, partem fundi dimidiam legatarium esse consecuturum. §. r. De illo quoque quaeritur, fundus quibusdam legatus est , si pecuniam certam in funus, impensamque perferendi 9 corporis in aliam regionem dedissent :jiam nili yterque dederit, neutri sit legatum : quoniam conditio, nisi per utrumque , expleri non potest. Sed hxc humanius interpretari solemus, *t cum duobus fundus legatus fit, si decem dedissent, & alteri dando partem, legatum quoque debeatur. §.3. Priscus respondit, statuliberum non utique ibi, libi paterfamiiias decessit, aut ubi ipse relictus sit, au: ubi velit, rationes reddere debere : sed interim proficisci ad eum, cui reddere debeat: utique si is Reipublicx causa aberit, verissimum est autem, ut alias alitui ex persona locoquefit xstimandum. E 113. PAULUS Imperialium sententiarum in Cognitionibus prolatarum ex libris fex libro fecundo. POm filius rogatus fuiliet a patre , si, antequam res suas ai. ^ minisirure postet , deceJ/Fstct , hereditatem Titio restituere i & egreflus viginti annos decessisset: rescriptum esc, fideicommis. sum deberi. _ ■ - AD 10 LEGEM FALCIDIAM. r. PAULUS [lib. singulari ad Legem Falcidiam.] J Ex Fukidia lata est, qux primo capite liberam 11 legandi Facul- I ‘‘ tatem dedit [ usque ad dodrantem ] siis verbis: shd cives Ro. numijunt, qui eorum post hanc Legern rogatam testamentumfacere vo. j let , ut eam pecuniam , easque res, quibusque dure, legare volet , jus potcftujque esto , [kc huc Lege fiqucntilicibit.j Secundo capite modum legatorum constituit his verbis: QtUcunque civis Romanus piß hanc Legem rogatam testamentum faciet ,is quantam cuique civi Ro - mano pecuniam jure publico Jure, legare volet, jus potejhsque esto 1 dum 12 ita detur legatum , ne minus, quam partem quartam f here, ditatis , eo testamento heredes capiant, eis, quibus quid ita datum , /e- gatumve erit, eam pecuniamsine fraude sua capere liceto, isque heres, qui eam pecuniam dare justus damnatus erit, eam pecuniam debeto dare, quam damnatus ejl. §. I. Lex Falcidia etiam ad eos, qui apud hostes 13 moriuntur, propter Legem Corneliam pertinere videtur: quod ea Lex perinde eoruai testamenta confirmat 14, atque si in civitate decessissent, propter quam fictionem Lex Falcidia, & omnes testamentarix pertinenti qux tamen pesiintlocum habere. §. 2. Ad cos, qui omissa causa testamenti, possident hereditatem, non pertinet Lex Falcidia: sed per Edictum 15 Prxtorisinducitur potestas Legis. H. 3. Idemqucelt, fi jurisjurandi conditio reni: - ia 16 lit. §. 4. Sed & si fervo suo testator data libertate legaverit; quia differtur in id tempus, quo liber futurus est : item ii ei, qui apud hostes est, aut ei, qui nondum natus est, datum sit aliquid: hac Lex locum habebit. §. 5. Ad municipum quoque legata, vel etiam ea, qux Deo relinquuntur , Lex Falcidia pertinet, f §. C. Non solum autem ad res proprias testatoris legatas, fest & alienas Lex pertinet. §. 7. Et omne, nuod ex bonis defuncti erogatur , refertur ad hanc Legem : live in corpore constet certo, incer- tove ; live pondere, numero , mensura valeat i aut etiam si jus legatum sit,iit ususfructus, aut quod in nominibus est. §. 8- Item fi ita legatum sit, heres meus Sejo penum dato :si non dederit , decor -17 dato : quidam putant omnimodo in legato decem esse , penum autem mortis causa capi, nec in Falcidiam imputare id heredem posse. Ego autem didici, si in continenti heres penum solverit , videri hoc legatum esse, & inLcgem Falcidiam imputari posse. & quod dixi in continenti , ita accipiendum , cumaliqu 18 spatio, quod si jam mora facta solverit heres penum, tunc ncc legatum eum accepisse, nec in Falcidiam imputari poste: jam enim transfusum legatum esse s & decem deberi, f Idcmquc erit, & Ii ab initio ita legatum datum sit: Si penum non dederit, decem dato: quia hic petuts non est legata: & penus si datur, mortis causa capitur: quia deficit legati conditio. §. 9. Si ususfructus legatus sit, qui & dividi 19 potest, 11011 sicut exterx servitutes individuae 20 sunt: veteres quidem xftimanstum totum, usuvnfvnstum putabant, & ita constituendum , quantum lit in legato. Sed Aristi 2 veterum opinione recessit: ait enim, posse quartam partem ex co, si.ut ex corporibus retineri. idque j ulianus recte probat, f Sed operis fit vi legatis, cum neque 21 usus, neque ususfructus in eo legato esse videtur, necessaria est veterum sententia, ut sciamus, quantum est in legator quia necessario ex omnibus, qux sint facti, pars decedere debet, nec pars operxintelligi potest. Imo & in ulusrustu , si quxratur, quantum hic capiat, cui ususfructus datus est : quantum ad exterorum legatorum xftimationem, aut etiam hujus ipsius, ne dolitantem excedat legatum, neeeffinio ad veterum sententiam reve rten- (1. I. 21. §. 1. infr. quando dies legat. (2. I. 6. in pr. infr. d. t. 1. 10. inpr.fupr. de adim. vel transfer, legat. (3. I. 77. inpr. I. 82. Jupr. h. t. (4. I. 51. in fin.fiipr. eod. I. 104. §. }. fupr. delegat. 1. Immo Vide l. 20. §. 1. infr. destatulib. (fi. I. Si.Jupr. h. t. (7. I. 41. in sin. infr. de fideicom. libert. (8. Immo vide L pen. C. de condit, infert. (9. I. 14. §. q.J'upr. de religiös. (10. Lib. 6, C. 50. 2. Infl. -2. Nov. 1. (11. Nov, 1. in pr. Nov. 22. c. r- (lr. I■ 73- in sin. infr. h. t . (13. I. iz. vers. nec huic contrarium, infr. eod. (14. I. 12. snpr. qui testam, facere. (15. I. 6. inpr. fupr.si quis omstf caus. testam. (16. I. 26. i«fu. pr.supr. de condit, js demonflr. (17. /. 19. inpr. infr. quando diei legat. I. 1. fupr. de penu legat, (iz. 1. 105. infr. desolution. I. ?. §. I. infr. de collation. (19. I. 81. infr. h. t. /. 5. fupr. de usufr. I. 19 .fupr. de usu fis habit. I. 14 .fupr. quib. ntod. usufr. (20- 1. “• infr. h. t. I. 17. fupr. de servit.- (21. Obst. I. 5. fupr. dtoftr. \scrvor. it» io89 dum est. §- io. Si quis creditori iuo, quod debet, legaverit: aut inutile legatum erit i, li nullum commodum in eo venabitur; aut ii propter repriesentationis (puta) commodum utile erit, Lex quoque Falcidia in eo 2 commodo locum habebit. §. ii. Si legatarius poffeffionem nactus est, & non 3 potest avocari ei res , quia voluntate heredis errantis nactus est poffeffionem : dabitur actio heredi, ut id , quod supra dodrantem est, offeratur. §. is. Interdum omnimodo iieceffarium est, solidum solvi legatario interposita stipulatione 4 : .Quanto q amplius, quam per Legent Falcidiam ceperit , reddi: Veluri , li qu» k pupillo legata sint, non excedant nodum Legis Falcidia: veremur autem, ne impubere eo mortuo alia legata inveniantur , qu» contributione facta excedant dodrantem, t Idem dicitur, & si principali testamento qimlarn sub conditione legata sunt, qua: an debeantur, incertum eft: & ideo si heres sine judice solvere paratus sit, .prospiciet sibi per hanc stipulationem. §. 13. Id, quod ex substitutione coheredis ad coheredem pervenit, proficit legatariis. Is enim simiiis est heres ex parte pure, ex parte sub conditione he-' redi instif.ito: sed ea , qux abeo iegata sunt, si omiserit hereditatem, n.i 11 augebuntur, scilicet li ah eo nominarim data sunt, non quisquis mihi heres erit. §. 14. Si coheredis mei portio exhausta sit, mea integra, & illam vindicavero.: Cassius confundendas esse partes existimat : Proculus contra, in qua specie & Julianus Proculo adseniit: quam sententiam probabiliorem esse puto, f Sed & Divus Antoninus judicasse dicitur commiscendas die utrasque partes in computatione Legis Falcidhe. §. 15. Si. coheredem meum post ad'tam hereditatem adrogavero.: non dubitabitur, quin separandis sint portiones , perinde atque fi coheredi mee heres exstitissem. §. 1A Si in annosfingulos legatum sit Titio, quia multa 6 legata & conditionalia sunt, cautieiriy locus, est, quae in Edicto proponitur : Quanto amplius accipit, reddi. §. 17. Id, quod natura hereditati debetur, & peti quidem non' potest, solutum vero non repetitur, non esse computandum in hereditate, quidam putant. Sed Julianus & haec ex eventu au-- gere existimat-, & hereditario jure id quoque capi : ideoque ft in reliitutionem hereditatis venturum. §. is. Si debitor S creditori heres exi stat, quamvis confusi me'liberetur , tamen locupletiorem hereditatem percipere videtur : ut computetur ei, quod debet, quamvis aditione confusum sit. §. 19. De impensa monumenti nomine fata, quxritur , an deduci debeat? Et Sabinus ita deducendum putat, fi necessarium fuerit monumentum extruere. Marcellus consultus , an funeris monumentique impensa , quantam testator iieti jussit, iniere alieno deduci debeat: Respondit, non amplius en nomine, quam quod funeris 9 causa consumptum est, deducendum: nam ejus quod in extructionem monumenti erogatum est, diversam esse causam, nec enim ita monumenti aedificationem necessariam esse, ut sit funus ac sepultura : idcirco eum, cui pecunia ad faciendum monumentum legata sit, Falci- diarn passurum. .. 2. MARCELLUS [lib. *2. Digestorum.] amplius concedendum erit, quam quod sufficiat ad speciem modicam monumenti. 3. PAULUS [lib. singulari ad Legem Fal- cidiam.J ^1 heres institutus eam hereditatem , qux solvendo non est, vendiderit: vix'quidem poterit persuaderi non Fuisse eam heredita- temiolvendo, quee emptorem invenerit: vernantem ratione nihil legatariis debebitur: qnia magis ex stultitia emptoris habere videtur heres institutus, quam ex bonis defuncti, nam & e contrario , si male vendiderit res hereditarias, non erit hoc legatariorum detrimentum : ita ergo commodum debet esse heredis, fi bene res administraverit. §. 1. Sed & si is, qui solvendo non est, legaverit, & heres cum creditoribus deciderit, ne solidum solveret, & ob eam decisionem factum sit, ut aliquid retineret, mihil tamen legatariis debiturum : quia eam pecuniam non ex hereditate, sed ex decisione habet. §. 2. Item si Tieipublicie in annos singulos legatum sit.: dum de Lege Falcidia qiueratur , Marcellus putat , tan- (1. §.14 . Injl.de legat.' (2. l.q. infr.h.t. (3. Immo vide 1. 1; .fitpr. de jurisiict. (4. .1. I. §. 9. infr.fi. cui plus , quum per leg. Fulcid. (;. d. 1. 1. §. ii. (6. I. 4. fitpr. de annuis legat, l.xo. tnfr. quando dies legat. (7. I. 4q. in f.n. infr. h. t. (8- I. 95 - tn pr. infr. eod. 1 . 41. ult.fupr. de evici. (9. I. uls. §. ). C. dejure T o M. i. S09» tum videri legatum, quantum sufficiat sorti adusuras trientes ejus lumirne, qux legata est, colligendas. 4 - PAPINIANUS [lib. %(,. Qusestionum.] pUndo legato mihi sub conditione ., .pendente legari conditione, heres me heredem instituit , nc postea legati conditio extitite in lalcidite ratione fundus non re jure hereditario , sed legati, meus esse intelligitur. v IDEM [lib. z. Resporisontrn.] ^JErbis legati velfideicommiffi non necessarie civitati relinquitur, , quod ex causa pollicitationis praestari necesse est. Itaque si debiti modum testamento dominus excessit, superfiuum duntaxat Falcidia minuetur. Quare nec fidei committi legatarii poterit. t Quod si dies aut conditio legatum fecerit., non utilitatis aestimatio, sed totum petetur, quod datum est : nec, si vivo 11 testatore dies venerit, aut conditio fuerit impleta, fiet irritum , quod semel competit. ' 6. VENULEJUS [lib. iz. Stipulationum.] CIviruxori heres extiterit, & in funus ejus impenderit: non videbitur totum quasi heres impendere, sed deducto eo , quos quasi dotis nomine , quam lucrifacit, conferre debuerit. 7 - PAPINIANUS [lib. 7. Qiueltionum.J J Ege Falcidia interveniente legata servitus, quoniam dividi It non potest, non aliter in solidum restituetur, nisi parti* offeratur xstimatia, 8- IDEM [Iih. 14. Quaestionum,] TN Legem Falcidiam seris alieni rationem in hereditate relicti, quod unus es heredibus solvere damnatus sit, ipse solus habebit. 13 9. IDEM [lib. 19. Quxstionum.] IN Falcidia placuit, ut fructus postea percepti, qui maturi mor- tis tempore fuerunt, augeant hereditatis sstimationem fundi nomine, qui videtur illo in tempore fniffe pretiosior. §.. i. Circa ventrem ancillae nulla temporis admissa distinctio est. nec immerito : qtiia partus nondum editus, hemo non recte fuisse dicitur. 10. IDEM [iih. 20. Questionum,] ( AUod supra quadrantem apud heredem potest pervenire, supra dodrantem in pecuniam legatum non onerat heredem : velutri hereditas pupilli, si forte substitutus sit exheredato 14, qui patri pupilli heres exstitit. ■ii. IDEM [lib. 29. Questionum.] IN ratione Legis Falcidia: retentiones iq omnis temporis heredi « A quadrantem imputantur. §. 1. Si servus sub conditione libertate data, vita decessit: si quidem impleta conditio quandoque fuerit, heredi non videbitur perisse : quod si defecerit, in contrarium ratio trahit: sed , quanti statuliber , moriens fuisse videbitur. §. 2. Imperator Marcus Antoninus decrevit, heredes, quibus pars bonorum ablata eft, non in ampliorem partem quam pro ea parte, qux relicta est, legatorum nomine teneri. §. Z. Cum quidam, parte dimidia bonorum adempta, fuisset relegatus, idemque, provocatione interposita, testamento postea facto, obi isset, atque post mortem ejus, non juste appellatum, esset pronunciatum : Quae- situmest, utrum Eris alieni loco pars dimidia abscederet, ait residua sola videretur fuisse in bonis, an vero succurri heredi necessarium esse videbitur ? Sed videtur succurri debere : cum animus li— rigantis [.&] obtinendi votum hanc opinionem admittit. §.4. Si servus testamento manumissus ante aditam hereditatem decedat, heredi quidem peri isse intelligiur : ied cujus pretii erit, qui, si viveret, non aestimaretur? Nam & eos, quimoriente domina ei valetudine affecti fuerant, ut eos non posse vivere certum-effct, tamen si postea moriantur, hereditati periiffe responsum est. Nee aliud in his, qui sub ecdem.testo'Fuerunt, cum dominus ä familia necaretur, tz. q. Quod vulgo dicitur i A, * in tabulis putris.& filii tinam JFatcidium jemjari, quam potestatem habeat, videndum est. Quamvis enim iubiiitutus , quae ä pupillo relicta iunt , cum filius heres exstitit, ut xs alienum quodlibet debeat: tamen propter ca, qux data lunt tabulis fecundis, contributioni locus eft. Secundum qus poterit evenire, ncfubftitutusquicquam retineat, vel ut lon ge deliber.. §. ult. Infi. h. t. (10. I. (r. in pr,. C. eod. (u/§. lq.Inft. de legat. (12. I. 1. §.9-/1 tpr. I. 80. infin. infr.. h. t. (13. I. 55. in sin. Jupr. deleget. 2. (14. i. i. §■ 2. fitpr. de vtdg. & puj>iJ!. subst.it. (15. I. qo. infr. h. 4 . (16. /.' 80 . in pr. infr, eoi. i. i.§. 1. infr .fi cui plus , quam perFulcid. ,Z % d> jttus Ad Legem Falcidiam. 1091 Digeltorum Lib. XXXV. Tit. II. 1092 plus habeat quarta; paternxhereditaiis. f. Quid ergo , fi non sufficiat pupilli hereditas legatis, cum patris lussecisset? De luo quadrante nimirum dabit substitutus : quoniam pater legavit de suo. necadrem pertinet, quod ex nullo testamento praefatur ultra vires patrimonii: cum in hac parte juris-legata , qu» tabulis secundis relinquuntur, quasi primis sub conditione relicta intelliguntur. §. 6. Si filio suo duos substituerit, & alterius portionem oneraverit : tractari solet, an ex persona sua Falcidiam postit inducere siibstitutus, quam pupillus non haberet, vel unus pupilli substitutus ? & facile quis dixerit consequenter prioribus, qu» de patrimonii ratione dicta sunt, non este Falcidi» locum : & ultra vires portionis conveniendum alterum substitutum. Sed verior est diversa sententia,.perinde huic quartam relinquendam existimantium , atque ita si patri heres exstitisset. ut enim opes patris & contributio legatorum-inde capiunt & formam & originem : ita-plures substituti, subducta pers ona pupilli, revocandi sunt ad intellectum institutionis. f Quid tamen dicendum de altero substituto, qui non est oneratus : si forte nondum legata pupillus a fe relicta solvit, & aliquid ultra dodrantem sit: in omnibus & ipsum Falcidiam habiturum ? Atquin quartam habet: neque idem patiatur instituti comparatio. rursus li negemus, aliud aperte,, quam quod vulgo probatum est, respondetur. Itaque varietas exi stet: ut is quidem, qui proprio nomine oneratus est, velut institutus desideret quartam : alter autem, qui non est oneratus,- ut substitutus, licet portio lare giatur eius , non in solidum conveniatur propter calculi confusionem. Huic consequens est , ut si pupillo-de Faleidia cautum fuit, •duobuscommittatur stipulatio: videlicet iu eam quantitatem, quam unusquisque sibi retinere potuisset:- §. 7.-Qua-iitum est, si quis pupillo coheredem substituisset:: quemadmodum Legis Falculis ratio inquiri debeat, & quale est, quod vulgo diceretur, legatorum ratio - nem separandam ? Dixi, quantum ad legata, quae patera filio, item ä substituto reliquit, nullam fieri poste separationem; cum communi calculo subjiciantur, & invicem inducant 1 contributionem : sed legata, qu» ab instituto extero data sunt, permisceri exteris non oportere : ideoque quartam pupillo dat» portionis habere substitutum, quamvis suam portionem habeat, ut institutus ;• & aliam causam este ejus , qui ex variis portionibus heres scriberetur ': ibi enim legatorum confundi rationem non minus, quam si semel fuis- :set nuncupatus ex ea portione, qu» conficeretur ex pluribus neque referre, pure fiepe , an sub diversis conditionibus sit heres institutus. §. 8- Si quis exheredato filio substituit heredem institutum , & ah eo tabulis quoque fecundis legaverit: necessario ratio •confundetur, cum ideo legata valere dixerit Julianus ä substituto rrclicta , quod idem patri heres exstiterit. is;- IDEM [lib. 30. Quxstionum.] AM debitor, creditore herede instituto, petisset 2 , ne in ratione• Legis Fulciditt ponenda credi tum suum legatariis refutaret: line dubio ratione doli mali - exceptionis apud arbitrum Falcidi» defuncti voluntas fervatur. 13. IDEM [lib. 37: Quastionum.] CI tacitum fideicommissum servus injungente domino susceperit, 0 habiturum eum legis Falcidi» beneficium, quia parere3 domino debuit, constitutum esi. Idemque placuit in filio , qui fuit 'in patris potestate. 14. IDEM lib. 9, Responsorum.- DAter filiam, qu» a viro diverterat, heredem pro parte instituit, * & ab ea petiit,- utfratri U coheredi suo fortionem hcredit::is ac- ■otftam, deduclafcxta , ■restitueret; admissa compensatione dotis in Falcidi» ratione. Si pater dotem consentiente filia non petisset, 'Falcidiam quidem jure hereditario , dotem autem jure proprio filiam habituram, respondi: quia dos in hereditate patris non inveniretur. §. 1. Avia, nepotibus heredibus institutis, fideieommi- fit, ut nmijsa retentione, qtue fer Legem Falcidiam ex alio teftmnevio competebat, solida legatu fratribus, esi coheredibus solverent .‘Recte datum fideicou missinn respondi,- sed hujus quoque onus in contributionem venire. §. s.’ Duobus 4 impuberibus substitutum, litri- que heredem existentem , in alterius hereditate Faleidia non uti (i- l- 79-insin. infr. h. t'.. (2; l.C. C.-de heredit. atbion. (3. /. io. in sin, stipr. de his , ij m Quxstionum.] ex pluribus rebus legatis heres quasdam solverit 13, ex reliquis Falcidiam plenam per doli exceptionem retinere potest etiam pro his,-qu» jam data sunt. §. 1. Sed etfiuna res sit iegata, cujus pars soluta sit: ex reliquo potest plena Faleidia retineri. 17. IDEM [lib. 6. Quxstionum.] CI post milfionem faeiatcodiciUos miles 14, L lutra annum dece- , dat: ex testamento, quod in militia jure militari fecit, plena 1; iegata: ex codicillis, habita Falcidi» ratione, prxstari debere dicitur. sed res ita expedietur :- si,- cum quadringenta haberet, teica- mento quadringenta,- codicillis centum legaverit, ex quinta parte, (id est, octoginta, qu» ad legatarium ex codicillis pervenirent, si Falcidiam non pateretur) quartam (hl est viginti) heres retinebit- ^ 18: .PAULUS [lib. it. Questionum.] plliusfamilias, qui militaverat, decedens patris fui fidei commiflt A codicillis, ut peculium suum castrense Titio post mortem restitueret. eod. vide tamen A T ov. 1 . c. 3. (9. I. 6. in pr. C. h. t. (10. I. s*.- §.2 .infr. ad SC. TrebeU. (11. /, 81. §.4. supr. de legat. I. (n> I. 27. in sin. infr. h. t. (13. 1, ly. §. 2 .supr. eod. (14. 1. 92. l.-ult. infr. eod. I. 17. §. ult. I. r %. supr. de testam, mi Ut. (ij. I. I. §-l8- infr. ad SC. TrebeU.l.n. C. de tefiam.-milit;- Qjj*- io93 Ad Legem Lalcidiam. 1094 Quxrebatur, an ut heres quartam deducere poifit? Dixi, * Legem Falcidiam inductam elie a Divo Pio etiam in intestatorum succciliu- nibus propter Hdeicommifla: sed in prupofito nec hereditatem este :■ quamvis placeret mihi, extraneo herede instituto, .fieri hereditatem aditione ejus: nam cum apud patrem remanet, jus pristinum durat, & peculium est. uec huic contrarium est , quod in testamento ejus, qui apud 1 hostes decessit, exercetur Falcidia : .nam fictio Legis Cornelia & hereditatem & heredem facit, sed me non dubitare, quin debeat id quoque indulgeri Legis beneficium., fi quidem [quasi] patrisfamilix bona restituere cogitur, & heres scriptus, omnia ex testamento aditione , exemplo Edicti legatorum nomine convenietur. §. 1. His.consequens.erit, ut, si ex fructibus medio tempore quartam, & quavtx -fructus habuerit pater , etiam Trebellianum Senatusconsultum inducamus, & utiles actiones exerceri poflint, Hatque hereditas post restitutionem. i .19. SCAEVULA [iib. 8- Quastiomiin.] CI dignum decem fundum damnetur heres quinque vendere r: 0 sine dubio quinque erunt imputanda Falcidia. eo. IDEM [iib. 9. Quahionum.] CI a fervo meo herede instituto mihi legetur, & mihi adquiratur hereditas.: negat 3 Mxcianus, id legatum in Falcidia computari: quia non debeatur. 4 ei. PAULUS [Iib. 11. Quatrionum.] Cl pupillus, cui sine tutore auctore decem mutua data sunt» legatum a creditore meruerit sub hac conditione, fi decem , qua; acceperit, heredi reddiderit: una numeratione & implet conditionem, & liberatur naturali 3 obligatione., ut etiam in Falcidia heredi imputentur : quamvis non imputarentur, si tantum conditionis implenda causa data suissent. Adeo autem & solvere videtur, ut repudiato legato , vel Sticho , qui legatus est., mortuo, nihil repetere possit. §. 1. Si ego & servus meus heres instituti simus ex diversis partibus, nec ä servo erogatus dodrans his , quibus ä me legatum est : contra Falcidiam proderit, quod ex portione servi ad.me pervenit supra Falcidiam ejus portionis. Ex contrario si servo meo servus , .& mihi decem legata fuerint: servi Falcidia ex decem mihi legatis non tenetur , exemplo eodem Fal-- cidix: nam quartam retineo.ex persona 6 servi, quamvis de mea portione nihil exhaustum iit. 12. IDEM lib. 17. -Qiiaftionum. ^Esennius Apollinaris Julio Paulo. Ex facto , domine, speci ejusmodi incidit: Titia filias suas tres numero aquis ex partibus Icripiit heredes, L a singulis legata invicem dedit: ab una tamen ita legavit tam coheredibus ejus., quem extraneis , ut Falci- di*sit lucus: Quaro, an adversus coheredes.suas, ä quibus legata ct ipla accepit, uti possit Falcidia : & ii-uon possit, vel doli exceptione semmovenda est, quemadmodum a-.Iversus extraneos computatio Falcidia iuiri postit? Respondi, id quidem, * quod a coherede legatorummoniinc percipitur, non 7 seiet legatariis profi- r '- re , quo minus Falcidiam patiantur: sed cum is, qui legatum prastaturus eil , ab eodem aliquid ex testamento petit, non est audiendus, desiderans uti adversus eum Falcidisc beneficio, si id,- quod percepturus est 8 ex voluntate testatoris, suppleat, quod deducere desiderit. Plane exteris legatariis non universum , quod coheredi praltat, imputabit: sed quantum daturus esset, fi nihil ab eo perciperet. §. 1. Servo herede instituto., di ä domino fidei- commissa, a servo legata data sunt: prius ratio legatorum habenda est, deinde ex eo, quod fuperest, fideicommissorum. dominus enim ideo tenetur, quod ad eum pervenit : pervenit autem, quod dechictls legatis fuperest. plane 9 Falcidiam exercet. §. 2. Sed & si dominus, omissa hereditatis aditione, servum sibi substitutum adire juifit: prius erogantur , quae ab ipso domino data sunt; tunc eorum , qua a servo relicta sunt, rati» initur , si patitur Falcidia. 3 - Si debitori 10 liberatio legata iit, quam-is solvendo non sit, totum legatum computetur : licet nomen hoc non augeat hereditatem, nili ex 11 eventu. Igitur, si Falcidia lucum habeat, hoc plus videbitur legatum , quod huic legatum esset: catera quoque minuentur legata per hoc , & ipsum hoc per alia : capere enim videtur., eo quod liberatur. §, 4. Sed sislii hoc .nomen legetur , nullum legatum erit: nec cateris contribuetur. 23. SCAEVOLA [lib. 1,5. Quastio- . . mim.] jjl W« mihi ltgetiit, 'Ijiiij: in Falcidia: ratione , si tantum ifitin via, quaiitum..amplius est in Falcidia, integer fundus capietur, & via perit, f Sed si via legetur,, nec solvendo sit hereditas: non debebitur, f Videndum etiam , si fundo & via legato,, minus ex utroque desideret, quam sit vi* pretium ? Potest coacta ratione dici., non tantum fundum solidum capi, .sed. etiam ut doli exceptio tantum farciat, quantum.deest : -ne plus habeat, quam Falcidia desiderat, ut tunc solum via intercidatquotiens plus Falcidia desiderat, quam est vi* pretium. 224. PAULUS [lib. 14. Responsorum reljxndit.] pAleidia'Legäs rationem, fi haberi oportet, ita habendam, ac fi hae res, quae 12 ab herede subtracta sunt, in hereditate relictae non fuissent. §. 1. Idem,respondit., partus aneillarum.-ante diem fideicommiffi editos., ad heredes ejus., qui rogatus est, pertinere : eosque in quartam & quartae.fructus computandos, fi de,Lege Falcidia quastio intercedat. §. 2. Idem respondit, fructus ex propria re heredis, qu« legata est, post diem fideieommilii cedentem perceptos,-etsi non sint restituendi fideicommissario., heredi,in quartam imputari non solere. 25. SCAEVOLA [lib. 4. Responsorum.] (VT Alitum suum & filium communem aquis partibus heredes in- A stituit. (fiisfitum eft, an in ratione legis Falcidia: imputandum sit marito, quod ad eum ex eadem hereditate per filium pervenit? Respondit, fi ex institutione filii tantum retineat, quantum ad .Falcidiam satisfit: nihil quarta nomine deducendum. .§. 1. A liberto , cuifundum legaverat, per fideicommissum Seja r.nnua decem dedit. Quantum est, si lex Falcidia liberti.IZ legatum minuerit, an Seja quoque annuum fideicommissum minutius videatur, cum reditus largiatur annuam prastationem? Respondit, secundum ea , qua proponerentur., xtan videri.minutum.: nisi alia mens testatoris probetur. ■26. IDEM lib. 5. Responsonun. F Ineam margaritarum triginta quinque legavit, qua linea apud ■ Ll legatarium fuerat mortis tempore. Quaro, an ea linea heredi restitui deberet propter Legem Falcidiam ? .Respondit, posse 14 heredem consequi , ut ei restituatur; ac, di malit, posse vindicate partem in ea linea , qua propter Legis Falcidia rationem deberet remanere. §. 1. Quasitum est, an pretium statuarum r; Faki- diam pati debeat ? Respondit, debere. 27. IDEM [lib. 6.. Responsorum.] fi ;voluntati mcx non consenserint , exheredes sunto. Quasitum est, an heredes instituti hereditatem adire poffint, fi conditioni parere nolunt, cum-habeant'substitutos eadem conditione prascripta? Respondit, Sejum & Agerimn primo loco institutos perinde adire posse, ac si-ea conditio , qua fraudis, causa adteripta-eit, adscripta non esset. ,28. M TXT ANUS lib. 1. Fideicommissorum. _ . UAter quoque in legatis, qua filius ei dedit , alio herede lnstitu- *■ to , Legis Falcidia rationem patitur. 29. PAULUS [lib. 2. Fideicommissorum.] QI a me tibi fideicommissum [vel legatum] est , tuque id post tem- o p US rogatus sis milii restituere , non puto hoc imputandum elie in Falcidiam: quia incipio postea quasi fideicommissarius id re- Clpere ' - 0 MAECIANUS [lib. 8. Fideicommissorum.] TN ratione Legis Falcidia mortes 16 servorum , ceterorumque I. —:—1:— rapina., i""* 1 ’' 1 “ f (l. }• I. §. l.supr. h. t. (r. i. 30. §. 1 . 1 . 87. insr. insr. eod. V»- Vide tamen l. zq.supr. de legut. 1. (4. §. 33. Infi. de legat. (S- Immo vide L 59. insr. de obiig. ait. (6. I- I. §. iq.supr. L 73- infin. insr. h. t. (7. I. 74. L 91. insr. eod. (8-. L 33. §. I. supr. de bered, insit. (9. L 6. inpr.supr.fi quis omijs, anis. Jejhiw. animalium , furta . incendia, ruina, naufragia , vis (io. /. 82. insr. k. J. l. 31. §. 1 . &? ult. infr. de imrt. cuus doma. (n. J. 36. tz. I. insr. h. t. (12. 1 . 1>. snpr.iehis., qua; ut mdtgn. (13. i. 21.§. l.supr. de annuis legest. (14. I. 21. insr. ad SC. 'Ire- hell. (13. v. t. 80. in fin. infr. h. t..junci. I. ii. §. 24. supr. de. legat. 3. (16. L 7$. in pr. insr. h. t. Z z z i hostium , 1095 D’gestorum Lib. XXXV . Tit. IF. 1096 hostium , ptxdonmn , latronum , debitorum facta pejora nomina , j in summa quodeunaue damnum, fi modo culpa legatarii eareant, j heredi pereunt: quemadmodum ad heredis lucrum pertinent fru-. ctus 1 , partus ancillarum , & qux per servos adquisita sunt, ( ut stipulationes, rerum traditiones , legata , hereditatesve his data , exterse donationes ) , item servitutes , quibus liberata prxdia pretiosiora fierent, actionesque adquisitx, ut furti, damni injuri*, fimilesque, quorum nihil in rationem Legis Falcidix cadit. §. 1. Vendere L autem vel emere jussus certo pretio fundum , »liamve quampiam rem T in Legis Falcidix ratione, cum quantum fit legatum, requiratur, tantum eo nomine inducetur , quanto pluris minorisve sit res ea quantitate , quam quo pretio testator accipi , dari ve jussit, sed ut ei quidem portioni, qux legatis deductis facienda erit, amplius deducetur, quippe non nostri causa capi id pretium: sed eo deducto pretiutnxeliquum legatum esse intellectum est. §. 1. Kursus diligenter Animadvertendum est, ne, quod dicitur, damna post mortem testatoris illatu ai solum bereitem respicere , usquequaque, & sine ulla distinctione recipiatur: quod enim, remota Lege Falcidia , in totum juris foret, hoc idem fore in ea parte, qux Lege Falcidia constitueretur, hoc enim attinet, damna postea facta non deduc., ne amota portio legatis , fideive commissis detrahatur. §. z. Verum est autem , his solis , qux pondere , numero , mensura constant, nec damno poste» incidente , ex portione , qux fieri solet ad xstimationem eorum bonbrum , qux mortis tempore fuerunt, quicquam detrahi. §. 4. Certis vero corporibus , & his ipsis ita relictis : Fecunium, quam 3 in illa arca.: vinum , quoi iu illis doliis: pondus argenti , quod in illis horreis habeo: si sine culpa heredis deperierunt, vel deteriora sunt facta , procul dubio aut 4 nihil debebitur , ant eorum , qux exstabunt , qualia erunt,. ea portio debebitur, qux per Legem Falcidiam afficiatur ex xstimatione bonorum, qux mortis testatoris tempore fuerint. §. 5. Incertx autem res relictx distinctionem recipiunt: Nam fi ex suis rebus incertant rem testator reliquisset, veluti argentum , quod eU-gerit , & omne argentum testatoris interisset sine culpa heredis: nihil deberetur, sin vero argenti pondus pure relictum esset: quamvis omne argentum testatoris deperisset, admissa Lege Falcidia-, portio ejus quantitatis.sumetur,. qux fuit in bonis eo tempore , quo testator decessitnec ad imminuendam eam quicquam damna postea incidentia proficient. $.6. Restamen, qux interierint, pro nulla parte , ac ne aestimatio quidem debeatur : non magis , quam si omnes res per speciem enumeratx relictx essent. §. 7. Tametsi autem Legis Falcidix ratione, qux5 conditionis implendx causa heredi sunt data, in quartam non computantur : tamen-id, quod non figura conditionis accipere jussus est ab eo, cui hereditatem restituere rogatus est, Celso & Juliano nostro placuit computarbfi,. quemadmodum fi ea summa heres vendere eas res jussus esset, qui* non conditionis implendx causa ,. sed quodammodo pro pretio inferre sunt jussi. Quo loco amplius qux- situm est, an fideicommissarius quoque invitus cogatur dare eam summam , & recipere hereditatem, quasi & ipsius fideicommissum esset? Sed id verisimile non est, cum talis oratio magis ipsius causa , quam contra ipsum posita videatur. §. 8. Cum Lex Falcidia intervenit: non veniunt in contributionem , qux ipsi heredi i sein e tipse 7 vel servo ejus legata fideive commissa sunt- t Alia causa est eorum , qux in diem certam dantur : nam , si libertatis dies coepit cedere , ei debebuntur, & in contributionem veniunt. Ac ue ea quidem , qux quis servis suis-inutiliter sine libertate legavit, fideive commisit., in computationem ejus legis cedunt. §. 9. Resquas neque per fideicommissum relinqui posse certum est, in Legis Falcidix computationem non veniunt. z,.. POMPONIUS [lib. i. Fideicom- ' misibrum. ] [S, cni fideicommissum solvitur, sicut is, cui legatum est, sa- 1 tisdare debet 8 , quod amplius ceperit, quam per Legem Falcidiam ci licuerit, reddi: veluti cum propter conditionem aliorum fideicommssbrum , vel legatorum , Legis Falcidix causa pendebit. Sed & seuindum Cassii, & veterum opinionem , si a pupillo fides, commissa capiuntur , propter ea, qux a substituto erunt relicta (1.. d. I, ‘/"..in pr.. (2: l. 19. Jupr..eod. (3. I. 37. infr. de -verb. ablig. . '4. /. -.6. i)..1. supr. de legat. 1. (5. L 40. insiti, i. 44. /. 91. in sin. infr. h. t. (<>, §. \ . supr.. b. I. (7. I. II6. §. I. supr. de legat. X. v8. L 1 . in pr. infr. Ji cui plus , quam per leg, Fakid. cavere debebit is , cui solvatur. Nam quamvis repetitio sit eorum , qpx fideicom missi nomine non debita solventur : tamen satisdato 9 cautum debet esse ei, a quo pecunia proficisceretur, ne damnum sentiat deficiente eo , cui solutum erit. 32. MiEClANUS [ lib. 9. Fideicommissorum. ] p Oenides actiones , live ltgitimx , sive honorarix, exceptis popularibus, i 11 bonis actoris non ideo minus computandx sunt, quia morte reorum intercidere possunt. K contrario autem exdem actiones nihil bonis rei, defuncto eo, detrahunt. Sed ne in actoris quidem bonis, defuncto eo , injuriarum 10 actio poterit computari : quia & ipsa simul cum eo intercidit, ut ususfructus , & id, quod in dies, menses, annosve singulos alicui, quoad vivat, debeatur- Etenim ea demum obligatio rei bonis diminutionem prx- stat, qux in heredem transit. Nec contrarium est, quod, vivente reo ,. eo minus in bonis ejus intelligebatur: nam etsi ita stipulatus esset, ut, cum moreretur , debere ei inciperet: tamen augerentur bona ejus, quemadmodum , si ipse selb eadem conditione promisisset, defuncto eo, minuerentur. §. 1. Honorari# quoque uclioncs, qux intra certum tempus ä Prxtore promittuntur, cum bonis actoris, defuncto eo, augmentum rei, deceffionemve, si tales erunt, ut in heredem quoque transeant, prxlcabimt- §. 2. Julianus scribit, si utriusque heredis pars exhausta est legatis , & alter ex heredibus cautionem Prxtoriam accepit ä legatariis , non xqualiter , sed pro suo modo Legis Falcidix rationem & actionem ex stipulatu habiturum - r omnes enim Prxtorias stipulationes ejusdem interpretationis esse: nam constare,ex judicatum solvi stipulatione , sive a parte actoris, sive [a] rei plures heredes extitissent, non omnibus , nec adversus omnes actionem contingere , sed duntaxat his,. qui vicissent, & adversus victos; hisque, adversus quos res defensa non esset, adversus eos , qui rem non. defendissent. §. Z. Annua, bima, trima die aureis centenis legatis, ex omnibus summis, non tantum ex posterioribus portionem. -Legis Falcidix detrahi placuit. §. 4. Si Titio viginti legatis portio per Legem Falcidiam detracta esset, cum-ipse quoque quinque Sejo rogatus esset restituere : Viudius noster tantum Sejo pro portione ex quinque detrahendum n ait, quantum Titio ex viginti- detractum esset: qux sententia & xquitatem £': rationem magis habet : quia ' exemplo heredis legatarius ad fideicommissa prxstamla obligabitur: oec, quia ex sua persona legatarius inducere Legem Falcidiam non possit, idcirco, quod passus esset, non imputaturum, litti Forte testator ita fidele jus commisisset, ut totum , quidquid ex testsmento cepisset, restitueret. §. q. Si autem manumittereser- viiin ,, vel suum vel alienum rogatus sit: omnimodo prxstare debebit libertatem. Nec hoc contrarium est superiori: quia‘favor libertatis sxpe & alias benigniores sententias exprimit. 33.. PAULUS [ lib. 3: Fideicommissorum. J CI servus tibi legatus fit, eumque rogatus 12 sis manumittere, o nec prxterea capias, unde quartam , qux per Falcidiam retinetur, recipere possis : Senatus censuit, cessare Falcidiam. 13 34. MARCELLUS [lib. 42. Digestorum Juliani notat. ] IN testatoris fervo non erit Falcidix locus. Si vero pecuniam 14, L aliudve quid legaverit, fidcique legatarii commiserit, ut alienum servum vel legatarii manumitteret: locus erit- 35. ULPIANUS [lib. 6. Disputationum. J ULane si quid sit prxterea 15 legatum ipsi servo, Falcidix locum fore Senatus declaravit. Unde Scxvola ait * in eo , quod prxterea servo legatum esi, ita Falcidiam admittendam , ut inde, & quod pro fervo prxstamlum est, fumatur. 36. PAULUS [ lib. 3. Fideicommissorum. J CEd si non servus ipse legatus fit, sed pecunia 16, rogatusque fit o legatarius servum suum manumittere , Falcidiam patietur, & (9. d. I. I. §. 9- (10. I. 13. in pr. infr.. de injur. (11. Inimo vid* l. 25. in sin. supr. h. t. I. 97 .supr. de legat. I. (12. /. 3 r '- §- 3 - *y r ' h. t. (13. I . 34. infr. eud. I . 8. §. q.supr. de inojsicivs. testam. C I 4- 36. infr. infr. It. t. (,15, d, l. % 6. §.3. (16. /. 34./«j»’. eod. 1097 Ad Legem Falcidiam. nihilominus cogetur manumittere: quia tanti xstimasse videbitur! servum futim. §. i. Quid, si alienus servus Fuerit? in eo no«! plus, quam accepit, ad redimendum cogitur impendere.. §. 2. Sin vero heres servum rogatus fit manumittere , placet, pretium i ejus , ut xs_ alienum, deducendum esse. §. 3-, Si solus servus legatus , & i fideicommissa libertate donatus fuerit: licet Falcidia interveniente , totus vindicari petive potest- sed etsi aliud 3 prxterea capiat legatarius . adhuc servus-totus peti potest, quartam autem utriusque ex legato retinendam, ne impediatur libertas. §• 4. Si incertum fit, an libertas prarftari debeat, veluti quod sub conditione, vel post tempus data sit, nunquid incerto eo, an prxstetur , cum postit aut servus mori , aut conditio deficere » interim Falcidia admittenda est ? deinde cum libertas competere , vel deberi coeperit, tum- legatarius illam partem recipiat, quam Falcidia detraxit? Cxcilio placebat, si quid ex operis ejus medio 4 tempore consecutus fuerit heres: id in pretium ejus erogare eum debere, propter Legis Falcidix rationem. 37.. VALENS lib. 6. de Fideicom- mistis. I rjus fervi sestimatio r perinde ac statuliberi fieri debet. §. 1. Sed \ L & si: heres servum alienum rogatus est manumittere , placuit, nt ellam hujus pretium ex xftimatione hereditatis deduci debeat. 38. HERMOGENI ANUS lib. 1. Juris- epitomarum. CTatuliber heredis non auget familiam. §. 1. Communes fervi in " utriusque patrimonio connumerantur. §. 2. Cujus ususfructus alienus est, in dominio proprietatis connumeratur: pignori dati, in debitoris 5 : sub lege commissoria distracti, item ad diem addicti , in veadirc-ris. 39. PAULUS lib- 3. Sententiarum. fpRisG alieni loco deducuntur non. solum pretia eorum , quibus libertas data est, & eorum qui supplicio ftint affecti, sed & ejus, quem Prxtor propter 7 indicium prodita: mortis, vel detecta: eorum conjurationis, libertate donavit. 40. HER MÖGEN I AN U S lib. 4. Juris epitomarum. veterani 8 testamentum , sive paterfamilias, sive filinsfami- * lias sit, licet intra9 annum miffioiris decedat, Lex Falcidia pertinet. §. 1. Si cui, fi decem dedijset, viginti fundus fuisset legatus : is in toto fundo legatarius habebitur. 41. PAULUS [lib. 9, ad Edictum.] J)01o 10 carere non videtur , si jam mota quis controversia hereditatis legata sine 11 cantionibus det. 42. ULPIANUS lib. 14. ad F.distum- TN Falcidia xstimntio pretii rerum c.v 1 - nem,-, facienda est. 43. IDEM [lib- 19. ad E.H.vun.J JVjErvi, qui apud hostes sunt, post morte..; statoris reversi , quod ad Falcidiam pertinet, locupletiorem faciunt hereditatem. 44. IDEM [lib. 2i. ad Edictum.] J'Alcidia intervenire non potest , si statuliber de alieno dedit,- non 13 de bonis defuncti; vel alias est homo liber, qui conditionem 14. implevit. 45-, PAULUS [lib. 60- ad Edictum.] JNLege Falcidia non habetur pro puro, quod l; in diem relictum est: medii 16 enim temporis commodum computatur. §- i - In his legatis, qux sub conditione relicta sunt,- Proculus putabat, cum quaeritur de Lege Falcidia tantum esse in legato , quanti venire possunt : quod si est, & deductio sie potest I 09 g fieri, ut tantum videatur vi deberi, quanti nomen venire potest, sed hxc sententia noi, probatur : cautionibus 17 ergo melius res temperabitur. (1. 1. 39. infr. erj. (2, /. 33./i tpr^eod. (3. I. tf.-snpr. I. 56. §. 4. infr. eod. /..5, §. i.supr. de legat. 2. (4, /. 58. §• S- infr. "d SC. Trebell.. (5. I.9. C. depignerat. aci. (fi. i. 36. §. 2 .supr. 1 . f>. C. b. t. (7. /. 4. in pr. infr.-de bon. libert .- (8- v. I. t^.fupr. b. t. (9. /,92. infr. eo,i. i. 5. C. detefiam. milit. (10. I. 4. §. 2. infin. infr. tit. pro t. (n. t. 9. §. 4, supr. ad exhii,- (ix. I. -i$-, in fin. supr. 1 . 60. in fin. I. 62. in sin. I. 65. infr. h. t. i. Si. §. 4- infin. fiipr. de legat. 1. '13. I. 36. infr. de mors. cenis. donat. (14. I. 76. in pr..infr. b. t, [1$. 1. 73. tz. 4, infr,. eod. (16. I. ,8- §• 5- *»/>'• 46. ULPIANUS [lib- f6. ad Edictum.] ()Ui, quod 18 per Falcidiam retingtS -poteratvoluntatem testh- toris lecutus spopondit se daturijjsi^cogendus est 19 solvere. r n _ . . . 47; IDEM [lib: 4-9.--'ad Edictum.] JLx Falcidia , si interveniatiii omnibu3 pensionibus locum Fia- bet. sed hoc ex post facto apparebit, utputa in .annos singulos legatum relictum est: quamdiu Falcidia nondum locum habet, in- tegrse pensiones annux dabuntur: sed enim si annus venerit, qu» fit, ut contra Legpm Falcidiam ultra dodrantem aliquid debeatur, eveniet, nt retro omnia legata singulorum annorum imminuantur. §. 1. Nunquam legatarius 20 vel fideicommissarius, licet ex Trebeliiano Senatusconsulto restituitur ei hereditas , utitur Legis F alcidis beneficio. 48. PAULUS [lib. 2. ad Edictum /Edilium Curulium.] (^Um emptor venditori, vel' contra, heresextitit, evicto homine, utrum duplum i« xs alienum deducere vel computare debeat» an simplum? duplum enim esset, si alius heres ex-titisset. Et benignius est, eodem herede existente , simplum ei 21 imputari.. 49. IDEM [lib. 12. ad Plautium.] pLautius:. Servo, quem tibi legaveram, fundum legavi. Atili- cinus , Nerva, Sabinus, primum in fervo rationem Legis Fal- eidix habendam; & quota pars ex eo decederet, eam partem in fundo legato inutilem futuram : deinde ex reliquis partibus fundi Legis Falcidix portionem decessuram , sicut ex omnibus legatis. ' Cassius , quod fervo pars Lege Falcidia decedat, incipere servum fieri communem heredis & legatarii ; communi 22 autem ferv» cum legatum fit, totum 23 pertinere ad socium , quia in eam personam legatum consistere postit-• qua ratione semel ex fundo partem Legis Falcidix decessuram. Paulus: Cassti sententia utimur: nam. & Divus Pius rescripsit, servo communi fideicommissum datum, totum ad socium pertinere. §. 1. Interdum evenit, ut propter rationem Legis Falcidix , sequens legatum extinguatur , veluti si fundus & ad eum via legata sit per alium fundum : nam si pars fundi remanserit in hereditate , non potest procedere vix legatum : quia * per partem 24 servitus adquiri non potest. §o. CELSUS [lib. 14. Digestorum.] AJOji est dubium , quin ea 29 legata, ä quibus hgres summove- re exceptione petitorem potest, in quartam ei imputentur., nec exterorum legata minuant. 51. JULIANUS [lib. 6 1. Digestorum.] 'MEc interest, utrum ab initio quasi inutile fuerit, an ex accidenti-postea in eum casum pervenisset legatum, ut actio ejus denegaretur. ;r. MARCELLUS [lib. 9, Digestorum. ] CX asse patronum heredem instituit libertus , cum ducentos aureos in bonis haberet, & legavit filio centum viginti, extraneo reliqua : ditninutio legati, quod extraneo prxstat legatum , proficit filio ad consequenda solida , qux ei legata sunt. §. i. Quacunque ex causa 26 legata non prxstantur , imputantur beredt in quartam partem , qux propter Legem Falcidiam remanere apud'eum debet. $3. CELSUS [lib. 17. Digestorum. ] . CI propter ea, qux 27 sub conditione legata sunt, pendet Legis 0 Falcidix ratio : prxsenti die data ,-non tota vindicabuntur... MARCELLUS [lib. 15. Digestorum.] . . IDA ter filium, ex quo tres habebat nepotes, heredem instituit, fideique ejus commiiit, ne fundum alienaret, U ut in famtlut cum relinqueret: filius decedens tres filios scripsit heredes. Qpx- rendum est, an omnino quasi creditores umilquiiqn e in ratione Le- ■itd SC. Trebell. (17. /.- 1. tz. 1 6-fupr. b. t.- 1 . 1. §. 7. »-/>. tit. prox. (is20. §. 1. infr. de donat. i. ult. C. b.t. (19. Immovide /. §. l.sipr. eod. l io. I. 32.-§. 4, supr. coti * L 2 2'. in fin. infr. ad SC. ; Trebell. (21. I. 2. §. t;. in fin.supr. de bered, vel aci. vend. (22. A 63. §. 9, supr. pro foci». L 11. supr. de optione legat. (23. Immo vide /. 37. §. i.- infr. deadouir.rer. domin. I. 7. §. I. infr. de ftipul, 'ferv. (24. /. II. supr. defervit. L 140. infin. infr. de veri, oblig. "0$. I. 11. in pr. supr. L 51. /. 52. §. t. /. 76. §. 1. /. 78. in fin- infr. b. t, (26. 1. %Q>supr. eod. (27. L I. tz. 7. infr. tit, prox. Z z z 3 (>s 54- 1 100 i€99 Digestorum Lib. XXXV. Tit. Ii, jis Falcidix aliquid postit deducere: quia iu potestate tua habuit pater, cui ex his potius relinqueret? Sed hac ratione nemo in Fal- eidix ratione quicquam deducet, quod videndum , ne dure constituatur. utique enim in alieno xre habuit fundum: necelfitatc quippe obstrictus Fuiflet filiis eum relinquendi. $5. IDEM [lib. 20. Digestorum.:] nUi« Titio in annos singulos dena legata sunt, & judex Legis Fal- ^ cidix rationem inter heredem & alios legatarios habeat : vivo quidem Titio , tanti litem xstimarc debeat, quanti venire id legatum potest, in incerto posito , quamdiu victurus fit Titius: mortuo autem Titio non aliud spectari debet, quam quid heres ex ea causa debuerit. 56. IDEM [lib. 22. Digestorum.] pUm quo de peculio agi poterat, heres creditori exstitit. Quxris , ^ cujus temporis peculium computari oporteat in Falcidia Lege? ■Plerique putant, quod tunc in peculio fuerit, cum 1 adiretur hereditas , inspiciendum. Ego dubito : quoniam * mortis 2 tempus in ratione Legis Falcidix ineunda placuit observari, quid, enim interest, peculium servi post mortem creditoris diminutum fit, nn.debitor pauperior Factus [fit]? §. 1. Aliquis dicet, quid ex contrario , li ante aditam Heredität.' * 1 1 adquisierit servus? L.ego quxram, si debitoris , qui tunc non 3 erat solvendo , amplia tx facultates fuerunt ? & cum in isto placuerit, ex post facto uberiorem videri fuifle hereditatem, licuti cum conditio 4 crediti exstitit post mortem, ita etiam peculii incrementum pleniorem faciet hereditatem. §. 2. Scxvola notatj: Quid ergo : si idem servus defuncto & alii dena debuit, & una decem habuit? augetur scilicet &-his hereditas, decem, qux defuncto naturaliter debebantur , in hereditate manentibus, tz. 3. Is, qui in bonis unum duntaxat servum habebat, legavit eum Titio , & fidei ejus commisit , ut post triennium manumitteret, debet ex eo, quod interitu ex eperis fervi ad Titium pervenire potest, quarta apud heredem remanere : quemadmodum si directo post triennium fervo libertatem dediffet, ejusque usumfructtim ei lega stet; aut ei proprietatem per fideicommissum relinquit, tz. 4. Stichum tibi, servo tuo $ decem legavit ; vel contra, tibi decem, servo tuo Stichum, libertatemque Stichi fidei ejus commisit; Lex 'Falcidia minuit legata : redimere ab herede partem debes , quemadmodum li tibi utrumque legas- set. §. 5. Sxpius evenit, ne emolumentum ejus'Legis heres consequatur. nam si centum aureorum dominus viginti quinque alicui dedisset, & eum instituerit heredem, & dodrantem legaverit: nihil aliud sub occasione legis Falcidix intervenire jiotest.: quia vivus videtur heredi suturo providere. 57. IDEM [ lib. 26. Digestorum.] QUm dotem maritus alicui legaverit , ut uxori restituatur: non 6 habere Legent Falcidiam locum , dicendum est: &saneinple- risque ita observatur , ut omissa interpositi., capientis persona spectetur. 58. MODESTINUS [lib. 9. Eegula- .rum. ] T Egis Falcidix beneficium heres etiam post 7 longum tempus mortis testatoris implorare non prohibetur. .59. IDEM [lib. 9. Pandectarum.] 1 'E.ieficioFegis Falcidix indignus esse videtur, qui id egerit, ut 1 fnleicotmuissum intercidat. §. 1. Prxterca qui notis capienti rogatus est restituere hereditatem , Senatusconsulto Planciano non conceditur quartam retinere : sed ea quarta, quam non retinuit , ad 9 fiscum pertinet ex Rescripto Divi Pii. 60. JAVOLENUS [lib. 14. ex Cassio. ] ("''Um pater impuberi filix heredem substituit, id , quod ei legatorum nomine a patre obvenit, cum hereditas ad suhstitutos pertinet., in computationem Legis Falcidix non venit. §. 1. Legato petito, cum in litem, juratum est 10, ratio Legis Falcidix, non ejuslummx, in quam legatarius juravit, haberi debet: sed ejus, quanti re 11 vera [id] fuit, quod petitum est: nam id, quod pmtix causa aderevit, in Legem Falcidiam non incidit. 61. IDEM lib. 4. Epistolarum. A Lienus fundus tibi legatus est: hunc heres cum emere nisi in- finito pretio non posset, emit multo pluris , quam quanti erat: qua emptione essectmn est, ut legatarii ad Legem Falcidiam revocarentur. Quxro , cum, si fundus tanti, quanti revera emptus esset, legata non fuerant excessura jus Legis Falcidix: hoc ipso heres institutus partem revocandi ä legatariis jus habeat, quod ex voluntate defuncti pluris emerit fundum , quam quanti erat? Respondit, * quod amplius heres, quam pretium Fundi , legatario solvit, id Lege Falcidia imputari non potest : quia negligencia ejus nocere legatariis non debet, utpote cum is confitendo, veram xstj. mationem prxstare poterat. 62. ULPIANUS lib. 1. ad Legem Juliam & Papiam. IN Lege'Falcidia hoc esse servandum Julianus ait, ut, si duo rei A promittendi fuerint, vel duo rei stipulandi, si quidem socii sint, in ea re dividi inter eos debere obligationem, atque si singuli partem pecunix stipulati essent vel promisisseiU: quod si societas inter eos nulla fuisset, iu pendenti esse, in utrius bonis computari oporteat id , quod debetur, vel ex cujus bonis detrahi. §. 1. Corpora, li qua sunt in bonis defuncti, fecundum rei .veritatem 12 xsti- manda erunt, hoc est, fecundum prxsens 13 pretium : .nec quicquam eorum formali pretio xstimandum esse , sciendum est. 63. PAULUS lib. 2. ad Legem Juliam & Papiam. pRetiuii rerum non ex affectu, nec utilitate singulorum, sed communiter Funguntur. Nec enim qui filium naturalem possidet., tanto locupletior est, quod eum, ii alius possideret, plurimo redempturus suisiet. f Sed nec ille , qui filium alienum possidet , tantum habet, quanti eum patri vendere potest : nec exspeilan- dum est, dum vendat; sed in prxfentia , non qua silius alicujus, sed qua homo xstimatur. f Eadem causa ejus fervi, qui noxa nocuit: nec enim delinquendo quisque pretiosior fit. f Sed nec heredem post mortem testatoris institutum servum tanto pluris esse, quo pluris venire potest , Pedius scribit, estenim absurdum, ipsum me heredem institutum non effe locupletiorem , antequam adeam; si autem servus heres institutus .sit, statim me locupletiorem effectum : cum multis causis accidere possit, ne .juffu nostro adeat, adquirit nobis certe , cum adierit: * effe autem prxposterum, ante nos locupletes dici, quam adquificriinus. §. 1. Cujus debitor solvendo non est , tantum habet in bonis, quantum 15 exigere potest. §. 2. Nonnullam tamen pretio varietatem 16 loca, tem- poraque ad ferunt, nec enim tantidem Rornx Sein Hispania oleum xstimabitur: nec continuis sterilitatibus tantidem , quanti fecundis fructibus : d.i ■ l' ; c quoque non ex momentis temporum, nec ex ea , qux rar» c <' '»> caritate pretia constituantur. 64. ULPI.’.- >..S [ lib. 13. ad Legem Juliam & Papiam. ] gl in'testamento ita scriptum lit: Ihres meus Lucio Titio decem dare domnas esto : & quanto quidem minus per Ijsgem Falcidiam capere poterit , tanto amplius ei dare damnas esto.: sententia testatoris standum est. 6;. PAULUS [lib. 6. ad Legem Juliam & Papiam. ] CI fundus legatus sit quinquaginta dignus, sub hac conditione , f quinquaginta heredi dedi Jit: plerique putant, utile esse legatum : quia conditionis iinplcndx causa datur, nam constat, etiam Falcidiam eum pati poste. Sed li quinquaginta aurei legati sint, ß quinquaginta dedistet : dicendum, inutile 17 effe legatum , & magis ridiculum effe. 66. ULPIANUS [ lib, 18. ad legem Juliam & Papiam. ] QIrca Legem Falcidiam , in eo , quod sub conditione , vel i« diem alicui relictum est, hoc observamium est: Si decem suk conditione alicui fuerint relicta , eaque conditio post decennium forte extiterit, non videntur decem huic legata, sed minus decem : quia intervallum temporis , & interusurium tS hujus fpa- C 1 - I- 83. infr.. h. t. (2. /. 73. in pr. infr. eod. (3. I. 22. §. 3. /upr.eod. (4. d. I. 73. §. x. (5./. 36. ,§.3 . su.pr.eod. (6. I. $ 1. S- I. infr.,eod. obst. I. i. §. \e..supr. de dotepr8, ad Edictum provinciale. JN quantitate patrimonii exquirenda visum est, mortis 8 tempus spectari. Qua de causa si quis centum in bonis habuerit, tota ea legaverit: nihil legatariis prodest, si ante aditam hereditatem per servos hereditarios, aut ex partu ancillarum hereditariarum, aut ex foetu pecorum tainv.m accesserit 9 hereditati, ut centum lega torum momine erogatis habiturus sit heres quartam partem : sed necesse est, ut nihilominus quarta pars legatis detrahatur. Et ex diverso, fi ex centum septuaginta quinque legaverit, L ante aditam hereditatem in tantum decreverint bona (incendiis forte, aut naufragiis, aut' morte servorum) , ut non plus quam septuaginta (1. . 17. in fin. infr. de mort. ciiuf. donat. (2. Imfrio vide l. 8. §. IO. in-fin.fipr. de transaäl'. (3. Immo vide l. 56. infin.supr. de usufr. I. S.supr. de usu cy usufr. legata (4. L 24. in pr. supr. h. t. l.h.supr, dtbis, quaut indign. (;, l. i. supr. de usufr. car.rer. (6. arg. I. zq. circa fin. C. de pafl: (7. Adde l. ult. §. 9. C. dejttre ielib. (8. I. 30 .pr. I. $6'. pr.suprr. h. t. §. z. Inst.-h. t-. obst. L 83- infr. eod,- (9, d. I, Zo, inpy. (10. L ;/>. 1. in fln.supy.-cod. quinque, vel etiam minus relinquatur: solida legata debentur, neo ,ea res damnosa est heredi, cui liberum est non adire hereditatem : quae res efficit, ut necesse fit legatariis,, ne destituto testamento nihil consequantur , eum herede in portionem legatorum pacisci. §. 1. Magna dubitatio fuit de his 10., quorum conditio mortis- tempore pendet, id est, an quod sub conditione debetur, in stipulatoris bonis adnumeretur, & promissoris bonis detrahatur? Sed hoe jure utimur 11, ut quanti ea spes obligationis venire poffit, tantum stipulatoris quidem bonis accedere videatur: promissoris vero decedere, aut cautionibus-res explicari potest,. ut duorum alterum fiat: aut ita ratio habeatur, tanquam pure debeatur i aut ita, tanquam nihil debeatur, deinde heredes & legatarii inter fe caveant, ut, existente conditione, aut heres reddat, quanto minus solverit; aut legatarii restituant, quanto plus consecuti sint. §- 2. Sed etsi legata qutedam pure , qiuedam-sub conditione relicta efficiant, ut existente conditione, Lex Falcidia locum habeat: pure'legata cum cautione ii redduntur, quo casu magis in usu est, solvi quidem pure legata, perinde ac si nulla alia sub conditione legata fuissent; cavere autem legatarios debere ,. ex eventu conditionis, quod amplius accepissent, redditu iri. §. 3. Cujus generis cautio necessaria videtur , & 11 quibusdam servis eodem testamento sub conditione libertas data fit, quorum pretia; conditione existente ,- bonis detrahuntur. §. 4. In diem 13 relicta legata- alterius esse juris, palam est : cum ea omnimodo tam ipsi legatario, quam heredibus ejus deiieri,. certum est. sed * tanto minus erogari ex bonis intelligendum est, quantum 14-interea, donec dies obtingit, heres lucraturus est ex fructibus ve! usuris, §. ;. Ergo optimum quidem est, statim ab initio ita testatorem distribuere legata, ne ultra dodrantem relinquantur, quod si excesserit quis dodrantem , pro rata portione , per Legem, ipso jure minuuntur. Verbi gratia, fi is 15, qui quadringenta in bonis habuit, tota ea quadringenta erogaverit, quarta 16 pars legatariis detrahitur : 11 trecenta quinquaginta legaverit, octava: quod si quingenta legaverit habens quadringenta , initio quinta , deinde quarta pars detrahi debet: * ante enim detrahendum est , quod extra bonorum quantitatem est; deinde quod- ex bonis apud'heredem remanere oportet,- 74. IDEM lib. 3. de legatis ad Edictum Pnetoris. Q Uod autem dicitur ,ex judicio defuncti quartam habeat heres , ■ solida proflanda ejse legata, ita accipere debemus , si hereditario jure habeat: itaque *'quod 17 quis legatorum nomine ä coherede accepit, in quadrantem ei non imputatur. 73. Ex libro 40. Digestorum JULIANI MARCELLUS. CEd si ideo legatbm ei datum est , ut integra legata , vel fideicom- : missu proflet: deneganda erit actio legati, -si Lege Falcidia uti- mallet,- 76. GAJUS lib. 3. de legatis ad Edictum Prcetoris. tD alitem , quod conditionis 18 implenda causa vel a coherede,- s vel ä legatario , vel a statulibero datur, in Falcidia nouimputatur : quia mortis eausii capitur. J Sane ii a statulibero pecu-- liares nummos accipiat,- pro sua parte quadranti eos imputare debet : quia pro ea parte non mortis causa capere , sed hereditario jure eos habere intelligitur. §. 1. Qua ratione placuit legata, quae legatarii non capiunt, cum apud heredes subsederint, hereditario' jure apud eos remanere intelligi; & ideo quadranti 20 imputanda : nec quicquam Interesse , utrum statim ab initio legatum nonsit,, an, quod legatum est, remanserit. 77. IDEM lib. 18. ad Edictum provinciale; IN singulis 21 heredibus rationem Legis Faicidix componendam'- * esse 11011 dubitatur. & ideo si Titio & Sejo heredibus institutis- semis hereditatis Titii exhaustus est, Sejo autem quadrans totorum^ honorum relictus sit: competit Titio beneficium Legis Falcidia. (ii. Immo vide i. 4;, §. v.-infr. eod.- (12./. 1. §. q.infr.tit. prox,- (13. d. I. 45. inpr. /. 3. §. 3. infr. tit. prox. (14. I. 58. §. ?• infr.. ad SC. TreheU. (15, §. ult. Inst. h. t. (16.- /. I. inpr. supr. in pr. Inst.eod. (17. I. zz. i‘i pr. supr. eod. (18. /. 40. §, I./. 44,. supr. 1 . 91. circa fin. infr. eod. (19. v. I. 36. infr. de mort.- catis.'- donat. (20. /. SDjitpy. h. t. (21. §. I .Inst. eod,- 7$. IDEM 1 wz Digestorum Lib. XXXV. Tit. II. 1104 78. IDEM [lib. 3. de legatis ad Edictum Prxtorii Urbani.] C^Uod si alterutro eorum deficiente , alter heres solus extiterit, ''i- utrum perinde ratio Legis Falcidix-habenda sit, ac si statim ab initio is solus herct institutus esset, an lingularum portionum separarim «ausx spectandxlint? Et* placet, si ejus pars legatis exhausta sit, qui heres extiterit, adjuvari 1 legatarios per deficientem partem : quia ea non est legatis onerata , quia & legata, quae apud heredem remanent i , efficiunt, ut exteris legatariis aut nihil, aut minus detrahatur: si vero defecta pars fuerit exhausta, perinde 3 in ea ponendam rationem Legis Falcidix, atque si ad eum ipsum pertineret, ä quo defecta fieret. 79. IDEM [lib. 18. ad Edictum Provinciale.] IN duplicibus testamentis, sive de patrimonio qua:ramus, ea sola substantia spectatur, quam pater, cum 4 moreretur, habuerit: nec ad rem pertinet, si post mortem patris filius vel adquisierit aliquid, vel deminuerit: sive de legatis quaeramus, tam ea 5, qux in primis, quam ea, qua: in fecundis tabulis relicta sunt, in unum contribuuntur; tanquam si & ea, quae a filii herede reliquisset testator, ä suo herede sub alia conditione legasset. 80. IDEM [lib. 3. de legatis ad Edictum Praetoris.] Ciis, qui quadringenta in patrimonio habebit, filio 6 impubcre O herede instituto, ducenta legaverit, eique Titium & Sejum heredes lubstituerrt, & a Titio centum legaverit: videamus, quid juris sit, si, nondum solutis legatis , pupillus decesserit, & ob id ea legata utrique debent? Solus heres Titius uteturLcge Falchha. cum enim ducenta ex hereditate pupilli ad eum pertineant, ducenta legatorum nomine debet: centum ex ducentis, qux pupillus debebat: & centum , qux ipse dare jussus est. itaque ex utraque quantitate quarta deducta, habebit quinquaginta. In persona vero Seji Lex Falcidia uon intervenit, eum ad eum ex hereditate pupilli du- centapcrrincant, & debeat legatorum nomine centum ex ducentis, qux u pupillo relicta sunt. Quod si pupillus solvat legata , debent curare7 tutores pupilli, ut caveant legatarii. 9 , quo heres agere potest, quamvis testator agere nor, potuerit: vel uti fi tutor, cum solveret legata, non Interposuerit stipulatiouein, quatito fias quu.nper I.eeem Falci,lium capi licuerit , jbimutn fuerit , redii, pupillus quidem eo nomine tiitclx non agit: sed heredi 20 ejus hoc quoque nomine tutor obligatus erit. 8>- IDEM lib. is. Digestorum. CI dos socero data est, & sidus silius heres patri extitisset; dot:m o eonfestim in computatione hereditatis , & Falcidix rationem in xre alieno deducet 21. aliter enim videbitur indotatam uxorem habere. Quod si filius extraneum coheredem habeat, ipse quidem semper , pro qua parte patri heres erit, dotem in xre alieno dedocet; & coheres ejus, antequam dos h filio prxeipiatur. 86. IDEM lib. 40. Digestorum. Titi?, testamento suo Titium fratrem suum ex parte tertia heredem instituit, fideique «jus commisit, ut hereditatem , retentu quarta farte , Secunda [es] Prccuiee reftiiuat: eadem que fratri quxdam [prxdia] prxlegavit. Quxro, an Titius ea, qux prxle- gatasunt, etiam pro ea parte hereditatis , quam rogatus est restituere, an integra retinere debeat ? Respondi, Titium legata integra retinere debere : sed in partem quartam imputari oportere duodecimam partem prxdiorum. Sed si non esset adjectum, ut pars quarta deduceretur: totum trientem prxdiorum Legi Falcidia: imputari oportere , quoniam contra sententiam matris familia Lex Falcidia induceretur. 87- IDEM lib. 61. Digestorum. (AUi fundum solum in bonis centum relinquebat, si heredem ^suum damnaverit, ut euin quinquaginta Titio venderet: non est existimandus amplius 22, quam quinquaginta legasse: ideo- (1. /. i. §. 13./opi-, coii. (2. /. qo.sitpr. cod. (3. v. /. 21. inßn. fnpr. eod. (4. /.73. in pr.sufr. cod. i. II. f. sufr. eod. d-Ln. edens heredibusque duri solent , eas neque in cos , neque his dari , qui fidei sute commijiins yjicuti rogati efcr.t , refiituijint, sed hii , £fi in cos, quibus ex Ijhmseuto fidekoinmijum refiitutum fuijset : quo mugis in reliquum confirmentur suprenuc defunciorum voluntates. §. 3. Sublata est hoc Senatusconsulto dubitatio 3. eorum T qui adire hereditatem recisure seu metu litium , seu prxtexttl metus [calluerunt]. §. 4. Quamquam autem Senatus subventum voluit heredibus, subvenit tamen & sideieomraiiihrio. nam in-eo, quod heredes , ü conveniantur , exceptione uti possunt, heredibus subventum eil: in. eo vero, quod si agant heredes , repelluntur per exceptionem , quodque acendi facultas fideicommissariis competit: proculdubio caniultum est fideicommissariis. §. 9. Hoc autem Senatusconsultum locum habet, sive ex testamento quis heres esset, sive ab intestato 4 : rogatusque sit restituere hereditatem. 1 §. 6. In filii ; quoque familias militis judicio, qui de castrensi peculio, vel quasi ctstrenlv. testari potest, Senatusconsultum locum ha- -hct.. §. 7. Bonorum quoque polseflbres s>, [vel alii successores] , ex Trebelliam), restituere potuerunt hereditatem. §. 8.'De ilio qurcritur, anis, cui ex crmsa tuieicommilli restituta est hereditas cx Trebclliano Senatusconsulto, ipse quoque restituendo ex eodem •Senatusconsulto transferat actiones ? Et Julianus scribit, etiam ipsum 7 transferre actiones: quod & Mscianus probat, & nobis placet. §. 9. Sed & quotiens quis rogatus duobus restituere hereditatem, alteri pure vel in diem, alteri sub conditione , suspectam 7 dicit: ei, cui erat rogatus pure vel iadiem restituere, interim universam hereditatem restitui, Senatus censuit: cum autem extiterit conditio, Ii velit alius fideicommissarius partem suam suscipere, rraaisire ad eum ipso jure acciones. §. >0. Si filio vel fervo herede ■instituto, rogatoque restituere hereditatem, dominus vel pater restituat: ex Trebeliiano transferuntur actiones, quod-est, etiam fi suo nomine rogati sunt restituere. §. it. Idem [est,] & si ipsi filio pater 9 rogatus Iit restituer i.-reditatem. §. 12. SedL ii tutor tc vel curator adelest .ude,, vel furiosi, rogatus lit restituere hereditatem : sine dubio Trebeliiano locus erit. §. 13. Fuit quxsitum, si ipsi tutori rogatus sit restituere pupillus: an ipso auctore restitutionem facere postit? & est decretum ii D. Severo, * non 11 pojse tutori Je auilore restituere hereditatem: quia in rem suam auctor eile non potest. §. 14. Curatori tamen adolescentis ab adolescente poterit tcstilui hereditas : quoniam necessaria non est auctoritas ad restitutionem. §. iq. Si autem collegium vel corpus sit, quod rogatum est restituere: decreto eorum , qui stint in collegio vel corpore , in singulis,, inspecta eorum persona, restitutionem valere: nec enim ipse sibi videtur quis horum restituere. §. 16. Si heres praecepto 'Jundo rigatus Jit hereditatem resti-uere : ex Trebeliiano Senatusconsulto restituet hereditatem, nec multum facit,'si fundus i 1 pignori datus est: neque 13 enim aris ulhnipersonalis aiiio fundum sequitur, sed eutn, cui hereditas L.v Trebeliiano Scnatisconsuito refii- (1. Lib. 6. C. 49. I. Inst. 23. (2. V. 4. Inft. de fidcicom. herld. .{3. /. 4 - insr. h. t. [4. 1 . 3. C. cod. §. io. Itji. defidcicom. liiert. (<;. /. 114, tn-pr.supr. de legat. 1. (6. I. 6. §. 1. 1 . 40. §. I. inft. t; ( 7 - si ? S* §• e. insr. ecd. (8- Adde i. 16. §. 4. infr. eod. (9.. §. I-. Uisr. eod. (10. l.pen.injin.pr, C.eodi fll. /. 37. §. l.wfr.ud. (1-.. /. 13. i n j; n _ insr. de mort. caus. donat. I. af. $• * hered. petit, (13. Fac. /. C. dedonat. (14, Ad- XXXVI. Tit. I. IMUS S r X T U 8. juta est. sed cavendum est heredi a fideicommissario, ut ß sorte fundus fuerit eviilus ce creditore , habeat [heres] cautum: Julianus autem cavendum non putat, sed ssstsinandnm 14, quanti valet sine hac cautione , sioe est , quanti vendere potest sine cautione-:' & si potest tanti vendere non interposita cautione, quantum facit quarta pars bonorum , ex Trebelliano transituras actiones; si minoris, retento eo , quod deest , similiter ex Trebeliiano restitutionem fieri. qux sententia multas quxftiunes dirimit. §. 17. Si is, qui quadringenta in bonis habeat, trecenta legaverit, & deductis ducentis rogaverit heredem Sejo restituere hereditatem : an trecentorum onus fideieatnmissarius subeat, .an vero hactenus, quatenus ad eutn ex hereditate pervenit? Jhlianus ait, competere quidem, adversus eum trecentorum petitionem : non autem amplius, qtuyn inducentis actionem adversus fideicommissarium daturum ; iit heredem autem centum. & mihi videtur vera esse Juliani sententia: u« damnum fideicommissarius sentiat ultra, qr.am ad c;:m ex hereditate quid pervenit: ’ neminem [enim] oportere plus 1; legati nomine prxihtre, quam ad eum ex hereditate pervenit, quamvis Falcidi» cesset, ut Rescripto D. Pii continetur. §. ijj- Denique nec ex militis testamento plus legatorum nomine prastatur, quam quantitas est hereditatis , ocre alieno deducto: nec tamen'quartam 16 recinere fideicommissario permittitur. §- 19- Inde Nera- tius scribit : si heres rogatus restituere totam hereditatem , nat ile- duilafulcidiu, rogato fis ipji, [ut] alii restituat: non utique debere eum detrahere fideicommissario secundo quartam : nili liberali- tatem tantum ad priorem fideicommissarium heres voluit pertinere. §. 20. [Sed] u quadringenta habens , daeenta legaverit Titio, & partem dimidiam hereditatis Sempronio restituere rogaverit: cx Trebeliiano restitutionem faciendam Julianus ait, ct legatorum petitionem scindi: sic ut centum quidem petantur ab herede, centum vero alia legatarius fideicommissario petat, quod idcirco dicit Julianus, quoniam fecundum hanc rationem, integram quartam habet, sil est, centum integra. §. 21. Idem Julianus scribit, fi is, qui quadringenta in bonis habeat, trecenta legasset, & deductis centum rogasset heredem, ut hereditatem Sempronio restituat: debere dici, deductis centum restituta hereditate, legatorum actionem 17 in fideicommissarium dari.. 2. CELSUS lib. 2t. Digestorum. QUi quadringenta reliquit , Titio trecenti legavit: heredis fidei v '— commisit, ut tibi hereditatem restitueret: isque suspectam juflu Praetoris adiit & restituit, Qisicrebatur, quid legatario dare deberes? Dicendum est, quia priesumptum elf , voluisse testatorem, cum onere legatorum fideicommissum restitui: tota trecenta te dar« Titio debere. • Nam heres sioc rogatus iiitelligi debet, ut te suo loco constituat. & quod heres perfunctus omnibus hereditariis rniw«- ribus (id est, post legatorum dationem} reliquum habiturus foret, si non esset rogatus, L tibi restitueret hereditatem : id tibi restituat. quantum ergo haberet? nempe centum: haec ut tibi daret, rogatus est. Itaque sie ineunda est Legis Faicidix ratio, quasi heres trecenta Titio dare damnatur, tibi centum dare damnatus iit: quo evenit, ut, si hereditatem sua sponte adisset, daret Titio uucenta viginti .quinque , tibi septuaginta quinque. Non ergo plus 1 itis debetur, quam li injussu PrKtoris adita hereditas foret. 3. ULPIANUS lib. 3. Fideicommissorum. _ ATArcelh" autem apud Julianum in hac specie ita scribit: Si au lieredis onus esse testator legata dixerit, & heres sponte adiit hereditatem : ita debere computationem Falcidiae iniri, ac si quadringenta per fideicommissum essent relicta, trecenta vero legata : ut in septem partes trecenta dividantur: & ferat quatuor. partes fidei eo,nmissarius, tres partes .legatarius. Quod fi I nspecta dicta de l. 14. infin. pr.sufr. de condici, surt. (15. I. 17. §. -■ insr. h.t, l. 15. in fin. supr. de jure codiciä. I. 94 .in finii. 154. §- g. tn fi n - supr. de legat, i. I. 70. H. 2. in fin. I. 77. §, q./«pr. delegat. L 1. §. k. I. 34. §.2. in fin.supr. de legat. 3. 1 . 9. C. de fidcicom. §. 1. ves. hocsolum. Inst. deßngul. rrb. per fidcicom. (16. I. 12. C. detestatu, milit. (17. /. 30. §. 3. insr. h. t. §. 9. Inst. de fidcicom. hered. fit 111 $ Ad Senatusconsultum Trebellianum. rii4 sit hereditas , & non sponte, heres adiit & restituit t ccntuui quidem rie quadringentis , qux habiturus eilet heres , resident apud fideicommissarium : in reliquis a-utqm trecentis eadem distributio fiet, ut ex his quatuor partes habeat fideicommissarius , reliquas tres legatarius, nam * iniquiHuiumi est, plus ferre legatarium ideo, quia suspecta dicta est hereditas, quam laturus esset, si sponte adita suhlet. tz. i- Quod autem in suspecta.hereditate dictum est, hoc idem dici potest in his testamentis, in quibus Lex Falcidia locum non habet: in militis I dico , & si qui sunt alii. §. 2. ItemPom- ponius scribit: Si deductis legatis restituere quis hereditatem rogatur: quxsinim est, utrum solida legata prostanda sint, & quartam ex solo lideicommiUb detrahere postit; an vero & ex legatis , & [cx] fideicommisso quartam detrahere [possit?] Et refert, Aristonem respondisse, ex omnibus detrahendam , libe est, ex legatis , & [ex] fideicommisso. §. 3. Res, qux ab herede alienat« luut, in quartam imputantur heredi. §.4. Quidam Kberis luis ex diiparibus partibus institutis, datis prxeeptionibus, ut ipse maximum panem patrimonii inter liberos ita divisisset, rogavit eum, qui sine liberis decederet, portionem- suam fratribus restituere. Imperator noster rescripsit , prxeeptiones quoque lideicommistb contineri 1: quia non portionem hereditariam 3 testator commemoravit, sed simpliciter portionem : ia portionem autem & prx- ceptiones videri cecidisse. tz. ;. Siis, qui rogatus fuerit hereditatem restituere, ante quxstionem de familia habitam vel tabulas aperuerit, vel hereditatem adierit, vel quid eorum , qux SC. prohibentur, fecerit, ae per hoc publicata fuerit hereditas : fiscus cum iuis oneribus hereditatem adqairit'. quare commodum quartx , quod erat habiturus heres institutus , id ad fiscum pertinet: & ex TrcbeHiano actiones transeunt- sed & si prohibuerit teitameiitariiim- introducere , ve! testes convenire, vel mortem testatoris non defendit, vel ex alia causa hereditas fisco vindicata est: xque quarta quidem commodum ad fiscum pertinebit; dodrans vero sidei- eommissario restitueretur. 4. IDEM lib. 4. Fideicommissorum.. rYUia poterat fieri, ut heres institutus nolit adire hereditatem, ve- ^ ritus , ne-damnoadficeretur : prospectum est 4, utsifideicom- lniff.rius diceret suo pcricuio adire , & restitui libi veile, cogatur heres iustitutus- ä Prxtore adire & restituere hereditatem. q.uod li fuerit factum, transeunt; actiones ex Trebelliar.o, nec 6 quarta eommodo heres in restitutione utetur. Nam cum alieno periculo adierit hereditatem : merito omni commodo arcebitur, nec filterest , solvendo 7 fit hereditas, necne: sufficit enim, recusari ab herede instituto, neque iSud inquiritur, solvendo sit hereditas, an nor. sit: opinio enim, vel metus 8, vel color ejus, qui noluit adire hereditatem, infpicinir, non substantia hereditatis, nec immerito: non enim pnsserihi heredi instituto debet, cur metuat hereditatem adire, vel cur nolit: cum varix sunt hominum voluntates , quomndam negotia timentium , quorundam vexationem , quorundam xris alieni cumulum , tametsi locuples videatur hereditas , quorundam offensas vel invidiam; quorundam gratificari volentium his, quibus hereditas relicta est, line onere tamen suo. 5.. MsECIANUS lib. 6. Fideicommissorum. CEd & quf magna prxditus est dignitate vel auctoritate , arenarii, vel ejus minieris, qux corpore q.uxstum fecerit, hereditatem restituere cogetur. 6- ULPIANUS lib. 4. Fideicommissorum. TJ Eeusare autem non tantum präsentes 9, sed etiam absentes vel per epistolam possunt, nam etiam adversus absentes postulatur decretum: sive certior sit eorum voluntas, reenlanriiim adire & restituere hereditatem, sive incena : adeo prselentia eorum 11011 est necessari .. §. r. Meminisse autem oportebit , de herede instituto Senatum loqui; ideoque tractatum est apud Julianum, an inte- (1. /. 7.- C. «ii leg. Falcid. (2. Adde L 16. C. de sideicom. (3. I . qb.sapr. de legat. 3. 1 . %(>.supr. ad leg. Falcid. (4. I . 17. in fin. supr.Ji quis ermiß'. tauf. teßam. (3. I. 28. in pr.fupr. dejudic. (6. 14. tz. 4. /. 27. §. 2. infr. h. t. (7. I. 9. tz. 2. infr. eod. (8- i. 45. ir.fr. eod. (9. /. ia. I. i)$. fupr. de udquir. vel omitt. bered. §. alt. Inst. de bered. quatit. (10. /.!.§. 5 .fupr. i. g. C. h. t. k 18 . in pr.fupr. ad leg. Fält id. (11. Vid* tamen L 27. §. 3, infr. stato locum habeat, sed est verius, eoque jure utimur, ut hoc Senatusconsultum 10 ad intestatos quoque pertineat; sive legitimi , sive honorarii fintrsuccessores. tz. 2. Sed & ad filium, qui in potestate est, hoc Senatusconsultum locuin habet,. & in exteris necessariis, ut k Prato re compellantur 11 miscere se hereditati, sie deinde restituere : quod si fecerint, transtulisse videbuntur actiones. tz. 3. SUssco vacantia bona deferantur, nec velit boaaad- gnoscere , & fideicommissario restituere: xquillimum erit, quasi vindicaverit, sie fiscum reftitutiohem facere. §. 4. Item si municipes hereditatem Inspectam dicant, heredes instituti: dicendum erit, cogi eos agnoscere hereditatem, & restituere, f Idemque erit & in eollegio dicendum- tz. Titius heres institutus , Sempronio substituto, rogatus 12 est ipsi Sempronio hereditatem restituere : institutus suspectam dicebat hereditatem. Quxritur , an cogendus est adire & restituere hereditatem : & deliberari potest. Sed verius est, cogendum eum: quia intepefie Sempronii potest, ex institutione quam ex substitutione hereditatem habere , vel legaris vel libertatibus onerata substitutione. Nam etsi, legitimus heres fuerit is , cui iibcicomsiiissaria hereditas relicta est: idem dicitur.. H. 6. Si quis alio loco restituere hereditatem jussus sit, & suspectam eam dicat: Julianus scribit, cogendum eum. esse: simi- lemqueei, qui in diem rogatus est restituere. 7. M Aid ANUS lib. 4, Fideicommissorum. CEd sciendum est, impendiorum 13 quoque , qux ad iter explicandum 14 necessaria essent, rationem haberi debere, nam Ü ita institutus esset, [si] 1; Titio decem dedisset: non aliter cogeretur, quam si ei pecunia offeratur. Sed & salutis ac dignitatis ratio habenda erit, quies enim, st morbo adplicitus, Alexandri* jussus fuit adire? vel nomen Vispellionis testatoris ferre? 8- PAULUS lib. 2. Fideicommissorum. TAE xtate quoque, & jure (id est, liceat ei eo ire, necne,) xstb- m abitui. 9. ULPIANUS lib. 4. Fideicommissorum. CEd & si alio loco jussus est adire, & Reipublicx causa absit 16 ; xque cogendum adire hereditatem & restituere, Julianus ait, ubi abest, tz. 1. Plane si quis petierit ad deliberationem tempus, & impetraverit, deinde post tempus deliberationis adierit > & restituerit hereditatem: non videtur coactus hoc fecisse, nec enim suspectam coactus adit: sed sponte post deliberationem, tz. 2. Quod si suspectam dicit, profiteri debet, nonJibi expedire adire hereditate;)) , neque hoc dici oportet, non eßc salvendo : sed profiteri eum oportet, quod non putatJibi expedire hereditatem adire, tz. 3- Si quis sub conditione Fuit heres scriptus, pendente 17 conditione nihil agit, tametsi paratus fit restituere hereditatem. 10. GAJUS lib. 2. Fideicommissorum. CEd etsi ante diem vel ante conditionem restituta fit hereditas, o non transferuntur actiones : quia non ita restituitur hereditas, ut testator rogavit, plane posteaquam extiterit conditio, vel dies venerit, si ratam habeat restitutionem hereditatis: benignius est, intelligi tunc translatas videri actiones. 11. ULPIANUS lib. 4, Fideicommissorum. A Pud Julianum relatum est, si legatum suis heredi instituto reh- .ctiim 18 , fi heres non erit , & ob hoc suspectam dicat bered ta- tem, ne perdat legatum: offerri ei oportere quantitatem legati a fideicomrnitsario ;• deinde cogendum, r.ee illud admittit Julianus , ut quasi hereditatem non adisset, sic legatum a coherede petat: adiit enim : sed magis arbitratur, k sideiccmmiss.ino ei prxitan- dum. Sed & si quid aliud sua interesse dicctj non cogitur ad re, nisi 19 ei damnum vel lucrum a fideicommifiario sarciatur;, vel h Prxtore onus remittatur, quod recusat, tz. 1. Idem Julianus ait: h . t. (12; Adde /. 27. tz. 12. infr. eod. (13. I . 11. in pr. infr. eod. (14. Adde /. yz.fupr. ud Leg. Falcid. (15./. 31. §. ast./. 63. §. 8. infr. h. t. (t6. I. 6. in pr.fupr. I. 13. tz. I. /. 30. in pr. infr. eod. (17. /. 63. tz. 7. in fin. infr. eod. (18. L 27. tz. 15. I. ;<> circa sin. pr.. infr. eod. (19. L 7 ■ supr.d.l. 59. in pr. versi, ir. re autem integra, infr. eod. A a a a 3 si ii 15 Digestorum Lib XXXVI. Tit. I. 1116 fi iluo fuerint i patre instituti cum filio ejus impubere , & filiern substituti filio; sufficere ei, qui fideicommissum in secundis tabulis accepit , unum ex heredibus institutis cogere adire patris hereditatem : hoc enim facto confirmatisquc patris tabulis, poterunt ex substitutione ambo cogi adire, & restituere hereditatem. §. 2. Utrum autem prxsenti, an etiam absenti restitui possit, procuratore adeunte Praetorem, videndum est. Ego puto , absenti quoque fideicommissarie cogi posse heredem institutum adire, & restituere : nec vereri heredem oportere , ne forte in damno moretur: potest enim ei per Praetorem succurri; live cautum ei -fiat, sive non, & antei decesserit fideicommissarius, quam ei restituatur hereditas, est enim hujus rei exemplum capere ex Rescripto Divi Pii in specie hujusmodi. Antistia decedens Titium heredem instituit; & libertatem dedit Albinx directam, cique filiam per fideicommissum reliquit, rogavitque, ut filiam manumitteret: sed & Titium rogavit, ut manumissx Albinx filix restitueret hereditatem. cum igitur Titius suspectam diceret hereditatem , rescriptum est ä D. Pio, compellendum eum adire hereditatem: quo adeunte , Albinx competituram libertatem , eique filiam tradendam, & ab ea manumittendam, tutoremque filix manumissx dandum : quo auctore restituatur hereditas filix statim , quamvis sic fuisset ei rogatus restituere, cum nubilem xtatem complesset. cum autem possit (inquit) evenire, ut ante decedat ea , cui fideicommissaria libertas & hereditas relicta est; nec oporteat damno affici eum, qui rogatus adit hereditatem: remedium dedit, ut fi quid horum contigerit, perinde permittatur venumdari bona Antiftis, ac fi heres ei non extitisset. Cum igitur demonstraverit D. Pius , succurri heredi instituto , qui compulsus adit: dici potest, etiam in exteris caulis exemplum hoc sequendum, fi cubi venerit, restituatur fideicommissaria hereditas ei, qui compulit adire , & restituere sibi hereditatem. 12. PAPINIANUS lib. 20. Quxstionum. CEd cum ab herede pro parte instituto fideicommissa hereditas sub ° conditione relicta esset: Imperator Titus Antoninus rescripsit, non esse iocum Constitutioni sux , neque pupillum extra ordinem juvandum : prxsertim, si novum beneficium cum alterius injuria postularetur. iz. ULPIANUS- [lib. 4. Fideicommissorum.] TLle , a quo sub conditione fideicommissum relictum est, causari A quid non poterit, ne conditio deficiat , & hxrcnt actionibus : cum nullum damnum sit futurum secundum ea, qux ostendimus. §. 1. [Jam] igitur non desideratur heredis prxicntia. 2 §. 2. Si de testamento aliquid queratur heres , non debet audiri , fi suspectam libi hereditatem dicat, nam & si maxime dicatur , vel jus testandi non habuisse eum , qui testatus est, vel de viribus testamenti, vel de lua conditione: non erit audiendus. §. A. Quid ergo, si de viribus fideicommissi tractetur ? hxc quxftio prxtermittenda 11011 erit: sed quid , si [qui] fideicommissarius dicat: Adeat prius, & sic de'hoc quxratur ? Credo interdum audiendum fideicommissarium , si cognitio prolixiorem tractatum habeat: finge enim , verba fideicommissi de longinquo petenda, & justam deliberatio- n-’m de quantitate fideicommissi incidere, dicendum erit, compellendum eum adire, ne prius heres decedens fideicommissarium decipiat’ $. 4. Tempestivum est, requirere per quem quis cogatur adire & restituere hereditatem : veluti fi Prxtor aut Cor.lul fuerit heres institutus, sisspectamque hereditatem dicat; an cogi postit adire & restituere? & * dicendum est , Praetorem [quidem 3 ut Praetorem , ] vd Consulem in Consulem nullum imperium habere : sed ti jurisdictioni se subjiciant 4. solet Prxtor in cos jus dicere, sed & ii ipse Prxtor heres institutus suspectam dicat, ipse se cogere non poterit: quia triplici 3 officio fungi non 6 potest, [&] suspectam dicentis, & coacti. L cogentis. Sed in his omnibus casibus atque similibus Principale auxilium implorandum est. §. Si quis filius- familias sit, & magistratum gerat: patrem luum , in cujus clt potestate, cogere poterit, suspectam dicentem hereditatem adire, & restituere. 14. HERMOGENTANUS lib. 4. Fideicommissorum. (1. I. 44. infin. pr. vers. quod fi forte, infr. eoi, (2. I. 9. inpr. supr. eoil. (3. 1 . 3. in fin. I. 4 .supr. de rteept. qui arilitr. (4. 1 . 14. supr. de jurisdicl. I. 1 .supr. dejtidic. (5. Adde !■ 9 inpr,supr. de paff. (6. Immo vide i. 59. in fin. infr. h.t.i. 3. supr. de adopt. (7, l. ii. §. i .supr. b. t. (g. I. §. 2. itffir. i. 4. C. eoi. I. Z8- *JAm quod ad jus publicum attinet, non sequitur jus potestatis. §. 1. Sed & qui repudiavit hereditatem , cogetur adire, & restituere ipsam hereditatem, sijustx causx allegentur. §.2. Plane si bona venierint: non oportet prxeeptorem, ne quidem pupillum restituere, nisi ex causa, ut Divus Pius rescripsit. §. 3. Si quis compulsus adierit hereditatem ex testamento, quod secundas 7 tabulas habebat: Quxsit/un est, an per aditionem q L tabuix le- cundx firmarentur: quod videbantur evanuisse , non adita patris hereditate? Et Julianus lib. xv. scribit, L sequentes tabulas confirmari. qux lententia verissima est: nemo enim dubitat, etiam legata prxstari, & libertates competere ; & extera 9, quscunque lint in testamento , perinde valere, ac fi sua sponte heres hereditatem adisset. . §. 4. Qui compulsus adiit hereditatem, ficuti exteris 10 commodis caret, ita hoc quoque casu careat, ne possit\ kc- nitendo 11 quartam retinere. & ita invenio ab Imperatore nostro, & Divo patre ejus rescriptum. §. Non omnis autem suspectam hereditatem repudiatione amissam cogere potest ad iri S sibi restitui : sed is demum, ad quem actiones transire possunt, neque enim xquum est, ad boc quem compelli adire hereditatem , utenudu- mentjim quidem hereditatis refundat, ipse vero oneribus hereditatis obstrictus relinquatur. §. 6. Quare fi fideicommissum pecuniarium alicui suerit relictum , c-.ssatcompiilsio , tametsi indemnitatis cautio offeratur. §. 7. Proinde qui hereditatem rogatur restituere , is demum compellitur restituere, tz. 8. Sed L si quis bona rogatus sit, vel familiam vel pecuniam 12 rogetur, vel universam rem [ meam: ] 15. PAULUS lib. 2. Fideicommissorum. \s EI omnia sua : 16. ULPIANUS lib. 4. Fideicommissorum. QOgi poterit, f Hoc idem, & ii patrimonium fuerit rogatus, & si facultates , & fi quidquid habeo, & si censum meum, L {1 fortunas meas, & {i substantiam meam , §: si peculium meum testator dixerit: quia plcrique ■Jvexsfi-iwi ;, id est , diminutive, patrimonium suum peculium dicunt : cogendus erit, de soceclsioue enim ilia & hic jogavit. Ncc ignoro in iiuibufdnm ex his Marianum dubitare , & voluntatis esse dicere quacttionem , utrum de pecunia tantum , an & de successione testator sensit: in ambiguo tamen magis de fuccestione sensum dico, ne 13 intercidat fideicomniilUnn. §. 1. Sed & ii quis ita rogaverit: Quidquid ad te ex hereditate bo- nisvc miis pervenerit, rogo 1 ■rftituas: cogi poterit adire & restituere hereditatem ex Trebelliano SC. quanquam pervenire proprie dicatur, quod deductis oneribus ad aliquem pervenit. §. :. [tit] generaliter autem potest dici , ita demum quem non posse coci adire , & restituere hereditatem, ii de re , vel quantitate fuerit rogastis, exterum si de universitate sensisse testatorem appareat: nullaqux- stio est, quin, sive suspectam dicat, cogipoifit: sive sponte adit, ex Trebelliano transeant actiones. §. 3. Inde quxritur, ii quis hereditatem rogatus iit restituere, deduclo ,ere alieno, vd Adustis legatis: an suspectam dicens, cogi possit adire & restituere hereditatem : quia vi ipsa magis id , quod fu peresi ex hereditate, quam i piam hereditatem . restituere fit rogatus : Et sunt, qui putent, (ut Mxcianus,) inutilem hanc deductionem : nec enim poste cx jure deduci quantitatem , lion magis quam si fundum quis deducto xre alieno , vel deductis legatis restituere fit rogatus : neque enim recipit fundus xris alieni , vel legati minutionem, sed Julianum ' existimare refert, Trebelliano Senatusconsulto locum esse: [&] ne dupliciter fideicommissarius oneretur, [&] cum heresxs alienum vel lega tum deducit, & cum convenitur ä creditoribus & legatariis : restituta si hi ex Trebelliano hereditate , debere aut deductionem eum non pati ab herede, aut cavere ilii heredem, detensum iri eum adversus legatarios , exterosjiie. §'. 4. Si quis heres institutus, rogatus fuerit hereditatem nou totam , sed parta» >4 restituere ; vel ti duobus restituere sit.vogatus, & alter ex his velit in fin. supr, de vttlg. £>’ pupill.subfi. (9. d. I. 38. in fin. (10. 1 . 4 - Jitpr. i. 27. §. 2. infr. h. t. (11. /. <$. 3. infr. I. 4, infin. C. eoi. (12. V. L 222. infr. de veri. fign. (13. I, 12. supr. de rcb. Aub. (14. §. 2. infin. Inst. itfidcicetn. herei. sibi iii7 Ad Senatusconsultum Trebelfianum rn8 sibi restitui hereditatem , alter recuset: Senatus censu!t, utroque calli exonerari eum , qui suspectam hereditatem dicit, totamque hereditatem transire ad eum , qui adire cogit. §. Sed & si quis non hereditatis fuse partem dimidiam rogavit heredem suum restituere, sed hereditatem Seja:, quse ad eum pervenerat, vel totam , vel partem ejus, heresque institutus suspectam dicat: cum placeat illud, quod Papinianus ait, ex Trebelliano transire actiones ; dici poterit, si suspecta dicatur hereditas , cogendum heredem institutum adire, & restituere hereditatem; totamque hereditatem ad eum, cui restituitur, pertinere. §. 6. Sed & si miles rogaverit quem res Italicas reftituere, vel res provinciales: dicendum est, suspectam dicentem cogi adire, & restituere, nam (ut eleganter Marianus lib. vi. fideicommissorum ait^ qua ratione excepta re miles heredem instituere potest, actioneujiie ci dabuntur; pari ratione etiam ex Trebelliano transibunt actiones. & quamvis placeat, cum quis hereditatem bonaque, qua sibi ab aliquo obvenerunt, vel qua in aliqua regione habet, restituere rogat, ex Trebelliano non transeant actiones: tamen contra responderi in militis testamento ait. Nam sicuti concessum est (inquit) militibus circa institutionem separare species bonorum: ita & si per fideicommissum ab institutis heredibus id fecerit , admitteretur Trebellianum SC. §. 7. Cum quidam duos heredes instituerit, eosqne invicem substituerit, & ab his petierit: Sive uterque, five alter heres effet, ut hereditas Jua ex farte dimidia restitueretur alicui post quinquennium ; & scripti suspectam sibi hereditatem dicant; fideicommissarius autem desideret, suo periculo adiri hereditatem : censuit Senatus, ambos 1 heredes alterumve cogi adire hereditatem, & fideicommissario eam restituere: ita ut fideieommissario , & adversus eum actiones competant, quasi ex Trebelliano restituta hereditate. §. 8. Mxeianus scribit, cum quis ex fideieomitiistkriis abesset, & präsentes desiderent, suo periculo adire hereditatem, transiatisque insolidum uclioni- hut in eum, qui coegit: absentes, si velint fideicommissum suscipere , a prxsente petent, consequenter ait, nec quartam eum retenturum adversus fideicommissarias suos : quia nec heres potuit. §. Idem Mxeianus quierit, anis, qui duobus , vel pluribus rogatus est restituere hereditatem, cogente aliquo adire possit: & in horum, qui id non desideraverunt, portionibus Falculis beneficio uti; sive ipsi quoque desiderent sibi restitui, five alius in locum eorum successerit ? Et cum hodie hoc jure utimur, ut totum transeat ad eum, qui coegit: consequens erit dicere, quartx retentionem amisisse eum, qui coactus est: quia in solidum actiones transierint in eum, qui coegit, f Plane si proponas, fideicommissarium non ita coegisse , ut tota hereditas in se transferatur : cum coeperint exteri desiderare, sibi restitui hereditatem, dicendum, Fal- cidia eum uti posse, f Recte igitur Mxeianus ait, multum Interesse, utrum totam restitui hereditatem sibi fideicommissarius desideraverit, an suam tantummodo partem, nam si sola pars transfertur , in residuo Falci dite erit locus: si tota hereditas translata sit, cessat hujus Legis beneficium. §. 10. Si fervo duorum rogatus quis sit restituere hereditatem, & alter cogere velit suspectam dicentem , alter restituere sibi recuset: hoc erit dicendum , quod in duobus, quorum alter suscipere voluit hereditatem , alter non. §. 11. Si pater filio, quem in potestate habet, rogetur restituere hereditatem: an filius patrem suum, fi suspectam dicat hereditatem, cogere possit? & non est dubium, patrem ä filio per Prxtorem cogi posse. §. ii. Sed etsi id fideicommissum ad castrense peculium spectaturum est, & iiliusfamilias is fuit, qui munus militi« sustinebat, aliove quo officio prxerat: multo magis dicendum erit, posse eum postulare, ut pater suus cogatur adire, & restituere hereditatem : quamvis contra obsequium patri debitum videtur id desideraturus. tz. 13, Sed si fervo suo rogatus sit eum libertate quis hereditatem restituere; sive directa data sit libertas , sive fideicommissaria: dici poterit, eum a servo suo non 2 posse cogi adire hereditatem : quamvis, si sponte adisset, cogeretur prxstare fideicommissariam libertatem & hereditatem, idque Mxeianus libro septimo de fijieicommissis scribit. §. 14. Idem quaerit, si quis paratus fit domino cavere de indemnitate : an postit ccgi adire hereditatem , maxime & si prStium fervi offeratur ? Et recte ait, non oportere sub incert o cautionis committere se aditioni hereditatis. (i- I. II. §. l.J’upr. I. 17. §. ;. infr. h. t. (2. Immo vide §. ifi. infr.k. 1 . (3, t. cpi.supr. de legat. 2. (4. v. I, $1. infr.. de reg. ■ f.' M* 3 , qui solidum capere non possunt, ex asse heredes instituti, & rogati 4 restituere solidum, adire hereditatem,. & restituere cogentur : cum nihil oneris apud eos remansurum [sit.] §. 16. Si ego heres institutus, & rogatus sim Stichum manumittere, vel alius legatarius; fidei autem mex commissum sit, ut Titio hereditatem restituam; deinde Titii fidei commisit, iit Sticho eandem redderet: Stichus cogere me possit; adire & restituere hereditatem. §. 17. Talis quoque casus ä Divo Pio terminatus est. nam fervo uni ex heredibus legato, per fideicommissum erat ab eo libertas data, & ab altero hereditas. Divus etenim Pius rescripsit Cassio Dextro in haec verba: Hermias,Ji Mosco Tbeo- doto ex parte herede instituto a Pamphilo testatore legatus est , eum- que Theodotus, postquam adierit hereditatem , prius quama coherede ejusdem Pamphili odiretur hereditas, ad justam libertatem per* duxit, est ob hoc iu eum casum ret ferduSa est , ut is , qui legavit, intestatus ejfe nonpojjit; Hermia postulante [1 nihf\ id Evurejlatus compellendus est, periculo ejus adire, est ex causa JideicommiJ/ihe- ; reditatein restituere. : 17 - IDEM lib. 2. Fideicommissorum. j-?N Facto tractatum est, an per fideicommissum rogari quis postit, ut aliquem heredem faciat? Et Senatus censuit, rogari 6 quidem quem , ut aliquem heredem faciat, non posse: verum videri per hoc rogasse , ut hereditatem suam ei restituat: id est, quidquid ex hereditate sua consecutus est, ut ei restitueret. §. 1. Julianus quoque libro quadragesimo Digestorum, fideicommissum tale valere ait: Pidei tute committo, ut hereditatem Titii restituas: cum esset is, qui rogatus est, a Titio heres institutus» Z. 2. Non tantum autem , fi heredem quem scripsero , potero rogare , ut heredem faciat aliquem : verum etiam si legatum illi, vel quid aliud reliquero, nam hactenus.7 erunt obligati, quatenus quid ad eos pervenit. tz. 3. Si quis caveret : Peto, ut illi des , aut, ilii fideicommissum relinquas, aut, itli libertatem adseribas-: admittenda sunt, nam, cum in heredum institutione Senatus censuit utile, de exteris quoque idem erit accipiendum. §. 4. Si quis rogatus fuerit, ut, jifine liberis decesserit, restituat hereditatem : Papinianus lib. vili. Responsorum scribit, etiam naturalem filium efficere , ut deficiat conditio. & in libertino , eodem conliberto hoc scribit. Mihi autem, quod ad naturales liberos attinet, voluntatis quxstio videbitur esse, de qualibus liberis testator senserit : sed hoc ex dignitate, & [ex] voluntate, & ex conditione ejus, qui fideicommisit, accipiendum erit. §. 5. Ex Fasto tractatum memini : rogaverat quxdam mulier filium suum , ut, fi fine liberis decejfijjet , restitueret hereditatem fratri suo : is postea deportatus, in infula liberos susceperat: Quxrebatur igitur , an sideicommisii conditio defecisset? Nos igitur hoc dicemus: * conceptos quidem ante deportationem, licet postea edantur, efficere, ut conditio deficiat; post deportationem vero susceptos , quasi ab alio, non prodesse : maxime cum etiam bona cum sua quodammodo causa fisco sint vindicanda, tz. 6. Si quis rogatus fuerit filiis suis, vel cui ex his voluerit, restituere hereditatem : Papinianus libro vili. Reipousorum etiam deportato ei tribuit eligendi facultatem , cui Uber factus fideicommissum restitui velit. J Sed si servus- prense: fuerit constitutus, nullo ante concepto filio , jam parere conditioni non poterit: deceffisseque sine liberis videtur, sed cum decedit, electionem illam, quam Papinianus deportato dedit, hui©: dari non oportet, tz. 7. Si quis autem susceperit quidem filium,, verum vivus amiserit: videbitur sine liberis decessisse, t Sed si naufragio , vel ruina, vel adgressu, vel qtio alio modo simul cum patre perierit: an conditio defecerit , videamus? Et magis non: defecisse arbitror, quia non est verum , filium ejus Inpervixisse. 8 Aut igitur filius supervixit patri, & extinxit conditionem fideicommissi; aut non supervixit, & extitit conditio : cum autem quii ante, & quis postea decesserit, Iion apparet, extitisse conditionem fideicommissi magis dicendum est. tz- 8- Si quis ita fideicommissum reliquerit: Pidei tum , fili, committo, ut fi alieno beredt- moriaris, restituas Sej0 hereditatem : videri eum de liberis iensisse , ; D. Pilis rescripsit. & Ideo , cum quidam sine libens decederet avunculum ab intestato bonorum possessorem habens , extitiih' conditionem fideicommissi res cripsit. jur. (5. Immo vide §.13 .supr.h.l.- (6. I. 114. §. 6. supr. e: 'legat, i. (7. I. I.&. n.supr. h. t,- (8- U i$.supr. de reb. dub. Ulf Digestorum Lib. XXXVI. Tit. I. 1120 18- IDEM lib. 15. ad Sabinum. P I fideicommissaria hereditatis restitutione constat non venire Eructus, nisi ex mora 1 facta est: aut cum tuis specialiter a', fuerit rogatus & fructus restituere. §. 1. Plane fructus 3 ia' quartam imputantur, ut est [&] rescriptum. §. 2. Quotiens rogatur hereditatem restituere, id videtur rogatus reddere , quod fuit hereditatis: fructus autem non hereditati, sed ipsis rebus accepto feruntur. §. 3. Si legatum sit heredi relictum , & rogatus fit, portionem hereditatis restituere: id solum non 4 debere eum restituere, quod i coherede accepit, exterum quod a semetipso ei relictum est, in fideicommissum cadit. & id Divus Marcus decrevit. 19. PAULUS lib. 3. ad Sabinum. | iBi pure fideicommissum datum est, si adjectum sit, roge des *- 1 filio 5 tuo, f aciasque, ut ad erirn perveniat: rescriptum est, videri in id tempus dari, quo capere potest, id est, fui juris fiat. §. I. Tc rogo , Luci Titi , hereditatem meatu cum Attio par- tiaris: ex Senatusconsulto Trebelliano in eum, cui restituta est hereditas , actiones competere Aristo ait: quia pro hoc accipiendum fit, rrco hereditatem illam njlituus: nec verba spectantur Senatusconsulti, sed sententia quibuscunque verbis : dum testator senserit, ut hereditas sua restituatur. §. 2. Qui in distrahendis conservandifve rebus hereditariis sumptus factus est, imputari heredi debet, si 20. ULPIANUS lib. 19. ad Sabinum. CEd & fi ad tempus liberorum fuerit legatum relictum , L is O u xore prägnante 7 decesserit: ad heredem suum transferat legatum. 21. POMPONIUS lib. 22. ad Sabinum. TsEres, cum debuerat quartam retinere, totam hereditatem resti- tuit, nec cavit sibi stipulatione proposita, similem eum esse Aristo ait illis, qui retentiones , quas solas habent, omittunt: sed posse § eum rerum hereditariarum possetsionem vel repetere 9 , vel nancisci. & adversus agentem doli mali exceptione uti posse, eum, & debitoribus deminciarc , ne solveretur. 22: ULPIANUS lib. 5. Disputationum. Uiier, quseduobus filiis in potestate patris relictis alii nupserat, -*'*■ posteriorem maritum heredem instituit, eumque'rogavit, liberis suis, post mortem patris eorum , hereditatem suam restituere, vel ei, qui eormn superesset: eisdem emancipatis a patre suo vitricus restituisse hereditatem dicebatur; mox alte ex filiis vivo patre deccflisse. Quaerebatur, anis, qui supererat ex filiis , partem Fratri suo restitutam petere postit, quasi prxmature datam ? Scxvula Divum Marcum in auditorio de hujusmodi specie judicasse refert: Bralidasquidam Lacedaemonius, vir Praetorius, cum filiis suis ab uxore divortio separata, si, morte 10 patris, fui juris fuissent effecti, fideicommissum relictum esset, eos emancipaverat; post emancipationem fideicommissum petebant : decrevisse igitur Divum Marcum refert, fideicommissum eis reprxstaudum , intellecta matris voluntate: qurn, quia non crediderat, patrem eos emancipaturum, distulerat in mortem ejus fideicommissum , non dilatura iih in mortalitatem, fi eum emancipaturum fperasset. fecundum ha:c dicebam , & in proposita qiueiKone decretum Divi Marci esse trahendum : L recte fideiconimissnm utrisque solutum. §. 1. Non est dubitatum, cogi n nosschcredem iuiiitutuin adire & restituere hereditatem servis, sive directa, sive fideiqommiifatia libertas eis data fuisset: cum aspernari heres non deberes-personam cogentis, habet enim hic quoque aditum : ut qui nondum petere fideicommissariam libertatem possit, nec directam sibi vindicare , propter spem tamen Ubertatis & hereditatis , aditum ad Pretorem & per se habeat. §. 2. Si heres post multum temporis restituat, cum pratenti die fideicommissum sit: deducta quarta restitues. Fructus enim , qui percepti sunt, negligentia petentis , non judicio (.1. I. zg.supr. de legat. 1. (2. /. <>I- §• 4- infr. h. t. (3. U 58. §. 5. infr. eod. (4. Imino vide l. 24. C.famil. ereije. (;. /. 75. §. I. infr. h. t. (6. I. 22. §. 3. iitfin. infr. eod. I. pz.s/pr. adleg. Faicii. I. sg. supr. de legat. 1. /. 32. §. e,, supr. de usu es ujitfr. legat. I. 50. supr. de usufit. (7. L 18. infr. quando dies legat. (8- U 1. §• II. I. 26. in pr. supr. ad leg. Falcid. L 77. §. x./upr. de legat. 2. (y. I. 40. §. i.jupr, de condiet, indeb. (io. /. 11. §. 11. dc-Fniisti percepti videntur, f Alia causa est, si sub conditione vel in diem rogatus fuerit: tunc enim quod percipitur , fummovet Falci.Uain: si tantum fuerit, quantum quartam facit, ct quart* fructus, nam fructus , qui medio tempore percepti sunt, ex judicio teifantis percepti videntur. §. Z. Sed enim si quis rogetur restituere hereditatem, L ve! lervi deeesserint, vel alia: res perierint: placet, non cogi eum reddere, quod non habet: culpa: plane reddere rationem 4 sed ejus, quae dolo proxima est. & ita Neuritis lib. I. ResponLrum scribit, f Sed [&] si, cum distrahere deberet, non fecit, lata culpa, non levi, & rebus suis consueti negligentia: hujusmodi rei rationem reddet, f Sed & si a-des ulb sunt culpa ejus , reddet rationem, f Prxterea si qui partus ex- tant, & partuum partus : quia in fructibus hi nun habentur, f Sed &ipse, si quem sumptum t2 fecit in res hereditarias, detrahet. f Quod si sine facto ejus, prolixitate temporis xdts usu adquili- tce snu : xquillimum erit, nihil eum pra.stare, ciun culpa carcat. §. 4. -Cum proponeretur quidam , filiam suam heredem instituisse & rogasse eam, ut, fi fine liberis decejjijfet, hereditatem Titio restitueret, eaque dotein marito dedisse certat quantitatis , mox decedens sine liberis, heredem instituisse maritum suum ; & quereretur, an dos detrahi postit ? dixi, non posse dici in eversionem fiei- cotumijjifacium, quod is mulieris pudicitia;, is patris voto congruebat. Quare dicendum est, dotem decedere, ac si, quod superfuisset, rogata esset restituere. Quod si tantos- fructus ex hereditate gatuin esse: sed quasi heredem rogari oportet. Denique !i cui portio hereditatis fuerit legata , (legari emin posse etiam portionem hereditatis, plneet notiis,) rogatufque fuerit, nane panem restituere: dubio procul non fiet restitutio ex Senatusconsulto, ideoque nec 14 quarta retinetur. 23. JULIANUS [lib. 39. Digestorum.] QUotiens paterfamiliis unum vel duos heredes coheredibus fetis '-restituere hereditatem jubet , intelligitur easdem partes in fideicommissis facere, quas 15 in hereditate distribuenda fecerit. f Sed fi jubeantur hi, quibus fideicommissum datur, pecuniam numerare, atque ita fdcicommissa recipere : ex qua,'ititate pecuniae, quam dare jubentur, voluntas coliigend-* est patrisramdi.is. Nam ii ex dif-urinus [.artibus heredes scripti en- tq partes dare jubentur: propius est, ut viriles recipere debeant. Ii vero lumma pcciinucdandx congruit portionibus, hereditarias portiones accipere debebunt. 24. PAPINIANUS [lib. 13. Questionum.] j^Onnnnquam aiqtem ex voluntate varie rcicriptum & judicatura . est: videlicet ii non sub appellatione heredum, sed propriis 17 nominibus expressis fideicommissum relinquatur. 2;. JULIANUS lib. 39. Digestorum. QUidam ita testamento scripserat: A te, heres, peto, sidcit\re tiue committo , ut, quidquid ex hereditate mea ad te pervenerit, filio meo prima quaque die 18 , aut Ji prius quid ei acciderit, imivi ciusd.es, reddas. Quaeritur, eum antequam adeatur hereditas, puer decesserit : an fideicommissum matri debeatur? Respondi , fi puer , antequam cies HJe'commfl’i cedat, decefiissct, fideiconi- patre tutum -.dcieominissum puer decessisset, matri potius quam heredibus proeliaretur: Prxtor xstimabit ex persona matris, & ex persona heredis pueri. Marcellus: Sed testatoris voluntati congruam est, quandocuiique puer deeissjrit, sive'antequam dies fideicom- milsi cedit, sive postea , ad matrem transferri fiJe-.’cmmissum , fi non jam puer hoc acceperit, coque jure utimur, v 1. Si fervo herede scripto , dominus rogatus est eidem fervo restituere hereditatem, cum Über esset: utile fideicommissiim est. §. 2. Si quis supr. dc legat. 3. 1 . 17. infr. qumtdo dies legat, adde l. 3. C. de inf.it , issubfiit. (11. L% i. in pr. I. 32. in fin. infr. h. t. I. 13. inpr. supr. dc tut. is curat, dat. I. 83. §. i.supr. dc hered. inftit. (12. <• 19 . insin.supr.h.t. (13. Ahrog.6. V. eod, (14. /. 47. i« !>>'• supr. ad leg. Falcid. (1;. 1 . 74- §. 4, infr. h.-t. (lA. /. 7. in fin. Jufr.de rch.duk. (17. I. qq.infin.Jitpr, deliget. 1. (1$. i. 3- 1,1 pr. supr. de adita, vel transfer. Ugnt. fili#» 1121 Ad Senatusconsultum Tre^ cDC! illianum. 1 12: filium fiuiin ex asse heredem instituit, & codicillis, quos post'mortem filii aperiri juisn, fidei ejus commiiit, ut, fifine liberis decefie- crt, hereditatem suam forer: J'u.e restitueret; L filius, cum sciret, quod in cuiiiciifis scriptum est, Stichum servum hereditarium te- ltamcnto luo liberum esse jufiit: here es filii pretium ejus fervi sorori defuncti prxstare debent, libertate i favore sui servata, hoc amplius, etsi 2 ignorauet filius C'dicüios ä patre Factos, nihilominus heredes ejus pvetiu.-n proeliare debebunt, ne fastum cujtis- quam alteri damnum adferat. §. Z. Sed & si servus iite ä Sempronio heres institutus fit, eamque hereditatem, posteaquarr: ex testamento Fratris ad liber.atem pervenerat, adierit: hereditatis quoque rcltimatione.n heredes Fra.ris sorori ejus prxitare debent : quia, fi manumillus non eilet, ji.flu mulieris adire eam potuisset, fi vero v vente filio Sempronius dceelserit , hereditas in causa fideicommissi non de..uceretur: quippe ab ipso filio adire juliiis hereditatem, ei adquircret. 26. PAULUS [üb. fing. de Senatusconsultis.] rtMnibns civitatibus 2, qtne sub imperio populi Romani sunt, ^ restitui debere & posse hereditatem fideicomir.issam , Apronianum Senatusconsultum jubet. Sed & actiones ui eas placuit ex Trebeiliano transferri. Sed municipes ad eas admittuntur. 2'. JULIANIS lib. 40. Digestorum. TTa tamen, ut hi, quibus restituetur hereditas, actorem eligant , x & ad agendum, & ad excipiendas actiones. §. I. Si servum hereditarium heres, qui coactus adierit , jussi filet adire hereditatem ab alio eidem fervo relictam . & tunc hereditatem , quam suspectam libi elfe dixerat , restituerit: an etiam eam hereditatem , quxper servum adquifita eilet, restituere deberet , qiuesitum est ? Dixi, non magis baue hereditatem in restitutionem venire , quam quod servus hereditarius post aditam hereditärem stipulatus sui liet, & per traditionem accepisset; aut fructus , qui ex rebus hereditariis pe cepti siissent: utique si nulla mora fideieouimilso Facta fuisset, led fi quid ante aditam hereditatem servus stipulatus fuisset, aut per traditionem accepisset, id restitui debebit, sie ut fructus ante aditam hereditatem in restitutionem venient. §. 2. (Jui suspectam fibi hereditatem dicit, nullum 4 commodum ex testament 1 eonserinetur, quod habiturus non e fiet, Ii heres inititiuus non fuifiet, aut non adiistl-t. & ideo fi pupillo substitutus Fuerit, itaque, quisquis mihi' heres erit, idem fiiio meo heres esto, hereditatem, qua:ex substitutione ad eum pervenerit, restituere cogendus erit: fi vero detracto hoc articulo : Qjiiiquis mihi heres erit, substitutus ita fuerit, Titius filio meo heresejh, tum si solus patri heres exti- terit, nihilominus cogendus erit her-, ditntem pupilli restituere; si vero coheredem habuerit, retinebit pupilli hereditatem : quia potuit, coherede adeunte, quamvis ipse patris omisisset hereditatem , ex lubiiitutione adire. §.3. Si pater Hilum , quem in potestate habebat, heredem scripserit. & ab eo petierit, ut hereditatem Sempronio restitueret, lique suspectam fibi esse dicet: poterit ex Trebeiliano Senatusconsulto hereditas restitui, quare ctli 11011 immiscuerit se hereditati, nihiloir.inus actiones, qua: ci, & in eum competebant, ad Sempronium transferuntur. §. 4. A patre heres scriptus, ct exheredato filio substitutus, si rogatus fuerit hereditatem , qua: ad eum ex substitutione pervenerit, Titio restituere, cogendus non est, vivo pupillo, patris hereditatem adire: primum , quia lub conditione fideicommissum datum est ; deinde, quia non probe de hereditate viventis puer: aget, mortuo autem pupillo, compelli debet hereditatem patris adire. §. 5. Quod si duo heredes ä patre instituti fuerint, & utriusque fidei commistum fit, ut exheredati filii hereditatem restituerent: satis - erit, ve! unum cogi adire, hoc enim facto etiam is , qui patris hereditatem non adit, filii hereditatem adire & restituere cogetur. §. 6. Quotiens silius emancipatus bonorum poffeffionem contra tabulas accipit , nulla ratio est compellendi heredis ad restituendam hereditatem : & sicut neque legata , neque fideicommissa ctetera pnestare cogitur, ita ne ad restitutionem quidem hereditatis compelli debet. Marcellus.; Plane non est compellendus adire , fi jam filius bonorum accepit possessionem : ne intercidat fideicommissum , mortuo herede instituto, & omissa ä silio bonorum posseffione. §. 7. Qui (I. /. 70. §. I. infr. h. t. (2. /. 91. S- 2. ir.fr. de ■veri, ablip. y. I. 63. fupr. dc legat. 2. (3. 1 . 112. in fr.supr. de le-rat. 1. 1 . :6. Jupr. d» nepot. gest. (4. §. 14. infr. hic. I. 4. 1 . 14. §. 4 .fupr. I. 55. . T O M. I. ex trebeiliano Senatusconsulto hereditatem restituit, sive petat k denitoribus hereditariis, sive ab eo 5 petatur: exceptione restituta: hereditatis adjuvari, vel sum moveri potest: actiones autem tidcicummillario competunt, quas habuit heres eo tempore , qua fideicomiiiillum restituebar. Marceilus : Seu eas quoque actiones, quat lub conuitione erant, & quarum dies eo tempore non cesserat, fiaeiconumssario competere j iacet. Sed antequam restitueretur hereditas , exceptione aliqua heres adjuvandus nnn est : cmn hoc minus ex cauta fideicomniilii restituturus fit. §. 8- Trebeilianum Siiiatulconlummi locum habet, quotiens quis filiam hereditatem, ycitota.1,6, vei pro parte 7 fidei heredis committit. §.9. Quare liMtevms te heredem instituerit & rogaverit 8 , ut [ herednutettt Titii restituas , tuque] hereditatem Maevii adieris : perinde ä te riiieiciiminnlum petetur , ac fi fundum , qui tibi ä Titio legatus eliet, restituere rogatus fuilses. ideoque [&J si lulpectam Mavii hereditatem dixeris , cogi te non oportet eam adire. §. 10. Quod si Mtevius te rogaverit, 'cfi Juum hereditatem cfi Titianam refiituere , tuque sponte adieris hereditatem : uteris Legis Falcidix commodo , ct pa tem quartam Maiyiamv hereditatis retinebis, dimidiam & quartam ex fuleicommiilo restitues, nec intererit , eidem utram- que hereditatem, an alii Mxvianam , alii Titianam rogatus fueris restituere, led si suspe.iam Mxvianam hereditatem dixeris, cogeris eam adire , & restituere ei, cui rogatus fueris : is autem , cui Titianam hereditatem restituere rogatus fileris , non poterit te compellere ad adeundum. §. 11. Si ex Trebeiliano hereditatem restituit heres , & fructus pnediorum retinet vel ipla prsedta, live etiam debitor ejus , qui testamentum fecit, fuerit: necessarium est , actionem adversus eum fideicommissario dari. Marcellus : Hoc idem necessario faciendum est, cum, parte hereditatis restituta, familia: ercilbumUc judicium inter eum, qui restituit hereditatem, & qui receperit, accipietur. §.12. Qui rogatus est emancipato filio restituere hereditatem , cogi debet adire & restituere : quamvis filius contra tabulas bonorum polieflionem accipere postit. §. 13. Si patronus exparte debita heres institutus , & rogatus restituere hereditatem, suspectam sibi eile dicat: puto rectius facturum Pnetorcm , si coegerit eum adire hereditatem & restituere : quamvis poilit mutata voluntate eam partem hereditatis retinere. §. 14. Si prteceptis quibusdam rebus heres rogatus sit restituere i.crcditatem, & coactus eam adierit, an prxeipere debeat? Keipondi, eum, qui jussu Pnetoris adit hereditatem, omni y commodo prohiberi debere, tz. 15. Sed si eidem legatum esset lub ac conditione 10 , si heres non eilet , & suspectam sibi hereditatem dicat: non aliter cogendus est adire, quam ut legata, qurclub conditione, ii heres non eilet, data erant, restituantur : non quidem ä coheredibus, ne onerentur ; led ab eo, cui restituta fuerit oereditas. nain fient explendae fidei gratia cogendus est adire hereditatem : ita ob id ipsum damno aiitici 11011 debet. §. i 4 . Heres ex asse erat instituta consobrina mea , & ejus fidei commissum , ut partem dimidiam hereditatis fiutim Publio Alee vio rejlitueret, alteram partem, cum ipsa moreretur , eidem Publio Ala-vio: praeterea alia aliis legata data [ sunt:] Maevius partem dimidiam hereditatis sta- tim percepit & cavit, quod amplius , quam per Leptem Falcidiam liceret , cepisset, redditum iri : sed & e alteri iegata solida acceperant & similiter de restituendo, quod amplius percepissent, caverunt: mortua consobrina mea , Publius Mxvius desiderat, libi alteram partem hereditatis cmn fructibus restitui. Qusero itaque, quantum ei restituere debeam : utrum quod supra quadrantem bonorum penes consobrinam ineam remanserat, nec amplius quicquam ; an & ab aliis, quibus legata soluta sunt, repetere quid debeam , & quantum ? Item quiero, fi, quod ab his ex stipulatione percepero, & quod apud consobrinam meam supra quadrantem remanserat, non efficiat partem dimidiam hereditatis: an ex incremento & Fructibus ejus lumina , qua supra quadrantem bonorum penes consobrinam meam remansit, supplere ei debeam duntaxat, ne partem dimidiam hereditatis quantitas, qiue restitueretur, excedat? an vero, licut Publius Mievius desiderat, quidquid, ieposito quadrante bonorum, cjuS quadrantis fructibus perceptum est, restitui ei debet? Respondi, quod supra quadrantem penes consobrinam tuam remansit, si adje ctis fructibus quantitatem partis dimidia he- §. 3. infr. h. t. (5. I. 49. infr. eod. (6. I. 30. tz. 1. infr. eod. (7. I. 18. in sin. fupr. eod. (8. I. l7-§. 1.fupr. eod. (9. §. 2, fupr. h. I. (10. I. U. inpr.sw. tod. ! K Bb-bb »editatis, i I2Z Digestorum Lib. XXXVI. Tit. I. ii 24 reditatis , quae mortis tempore Fuit» non minuet: totum Publio Maevio restituemlum. Nec ex stipulatione ab his , quibus legata soluta sunt, repeti quiilquam potest. Si vero Fructus quantitatem partis dimidue exuberant: quadranti tuo & fructibus ejus accedet. fi vero fructus ejus partis, qux supra quadrantem apud con- sobrinam tuam remanserat , non implent quantitatem partis dimittis bonorum : ex stipulatione agi poterit, f In summa, ratio ita ponenda est, ut cum omni modo quadrantem excedit Fructus, si in tantum excreverit, ut quantitatem partis dimidia: bonorum excedat: etiam id , quod excesserit, retineas. §. 17. Qui suos servos rogatus est manumittere , & bisdem hereditatem restituere : detracto pretio servorum , hereditatem restituere debebit. -8- AFRICANUS lib. 6. Q.uoestio- num. "pX asse heres institutus, partem hereditatis mihi pure, [tibi] sub conditione restituere rogatus , cum suspectam diceret, postulante me adiit, & milii totam ex Senatusconsulto restituit: quandoque conditio extiterit, an fructus partis tme restituere tibi debeam , non immerito dubitabatur. Et plerifque placet, non esse eos praestandos : quia nec ab herede praestarentur , fi sua sponte adisset, sufficiat autem , jus tuum tibi integrum conservari, non etiam meliorem conditionem tuam fieri. §. 1. Iulcm tamen existimabant, si ex asse heres institutus , mihi quadrantem pure, tibi seque quadrantem sub conditione restituere rogatus sit, & cum suspectam hereditatem diceret, cogente me adiit: quandoque conditio extiterit, semissem tibi esse restituendum. §. 2. Sed nec Lege Falcidia in proposita specie usurum me pute : quamvis scriptus heres , si sponte adiisset, uteretur. 29. MARCIANUS lib. 4. Institutionum. OI quis priore facto testamento, posterius fecerit testamentum : 0 etiamsi ex certis 1 rebus in posteriores tabulas heredes instituit, superius tamen testamentum sublatum est, ut Divi quoque Severus & Antoninus rescripserunt : cujus Constitutionis verba retuli, cum alia quoque prxterca in Constitutione expressa sunt. Imperatores Severus & Antoninus Coccejo Campano : Testamentum secundo loco salium , licet in eo certarum rerum heres feris tus Jit, jure -valere, perinde aeji rerum mentio falia non ejsct: sed teneri heredem scriptum , ut contentus rebus fibi datis, aut suppleta quarta tx Lege Falcidia, hereditatem restituat his , qui priore teßamento scripti fuerant , propter inserta fideicommijsuria verba, quibus, ut -valeret prius testamentum, exprejfitm cft, dubitari non oportet. Et hoc ita intelligen.lum efi, ß non aliquid specialiter contrarium in secundo teßamento fuerit scriptum. 30. IDEM lib. 8. Institutionum. CI legatus 2 suspectam hereditatem dicat: & legationis 3 tempore compellendus est accipere judicium: quia hic non multum officio occupatur. & licet deliberare 4 se dicat, an adeat, cogendus est adire : sed non ut statim restituat: sed ut reversus domum, fi putaverit sibi expedire, commodo Falcidia: vel testamenti utatur: vel fi non putaverit, restituat totam hereditatem , ne onera patiatur. §. 1. Si quis bona sua , vel omnia sua rogaverit restituere: fideicommissariam restitutionem esse, intelligendum est. nam 5 meorum ef tuorum appellatione etiam alliones contineri dicendum est. §. 2. Si siliofamilias vel fervo restituatur, & postea pater vel dominus ratum 6 habuerit: transeunt ex Trebelliano Senatusconsulto actiones. §. 3. Multum 7 interest, utrum qua pars jure hereditario retineatur, an vero in re vel pecunia. Nam superiore casu actiones dividuntur inter heredem & fideicommissarium : posteriore 8 vero apud fideicommissarium sunt actiones. §. 4. Et heres institutus, rogatusque hereditatem restituere, prwcepta aliqua summa vel re: etiamsi in praceptione minus, quam quarta pars esset, non amplius Principem pati vindicaturum. §. ;. Sed & si fine ulla praceptione rogatus fuerit hereditatem restituere , plerumque quarta donata est ä Principibus: & ita.DivusTrajanus, & Hadrianus, & Antoninus rescripserunt. 31. IDEM lib. 9. Institutionum. CI cui pure libertas, & per fideicommissum sub conditione heredi- 0 tas relicta est : cogitur 9 heres adire hereditatem, si suspectam dicat, & restituere, & deficiente conditione libertas ei eripi non potest. §. 1. Sia-ntemei, qui io in diem libertatem accepit, hereditas per fideicommissum relicta Fuerit: suspectam eam interim non posse adiri, Divus Pius Caffio Hadriano rescripsit: cum non postit nondum libero hereditas restitui: riecn rursus contra voluntatem defuncti libertatem esse praistandam. §. 2. Si sub conditione heres institutus, rogatufquc hereditatem restituere, non vult conditioni parere , & adire hereditatem: Ii fasti est conditio , dehet parere, & adite, &'restituere: vel si in dando fit, offerente fideicommissario , recusante autem herede factum adimplere, si. centia dabitur fideicommissario secundum imitationem dationis factum implere i & tunc necessitas imponitur [adire hereditatem.] t Cactera conditiones, qu;e non sunt in potestate heredis, ad officium Prxtoris non pertinent. 32. CELSUS lib. 20. Digestorum. jl^Aliista filiumfainilias heredem instituit ita : Recelli anus ß caverit colonia; Fhilippenßum, ß.ßnc liberis morietur, quantacunque pecunia ex hereditate de bonis meis ad eum pervenit , eum pecuniam omnem ad coloniam Fhilippenßum perventurum : Respondi, ex his verbis, qua: proponis, [id est,] pecuniam, existimo etiam fructus 12, quos ex hereditate percepit, restituere eum debere : perinde 13 quali specialiter hoc testator expressisset. 33. MARCIANUS lib. 8. Institutionum. CCribit Celsus libro xx. Digestorum: Si, qui quadringenta in bonis habebat, petiit ab herede suo, ut ßßne liberis moreretur, quanta pecunia ex hereditate Jua ad eum perveni fet, Mxvio restitueretur 5 si ex 14 fructibus medio tempore quadringenta perceperit, & sine liberis decesserit: heredem ejus Mxvio quadringenta debiturum. Et cum diu multumque tractavit, an cum augmentum heres sensit, [&] periculum sustineat, an per contrarium : novissime ait, * iniquum cjsc ad fideicommissarium damnum pertinere, ai quem augmentum non pertinet: & an ad supplendum (inquit) quod- cunquc ex quadringentis defuerit, etiam augmentum ad eum pertinebit: hoc est, ut usque ad summam quadringentorum damna & fructus computentur: quod verius esse arbitror. 34. IDEM lib. 2. Regularum. CI ejus, qui noviffimus ex filiis mortuus est, partem hereditatis ' propinquo voluit pater restitui , & simul Fratres diem suum obiissent: propinquum, si non ostenderit, quis noviffimus oblidet, ad partem hereditatis non admitti; sed matrem ex Tertyliiano Senatusconsulto ad utri usque hereditatem admitti constat.' 35. ULPIANUS [lib. 6. de Officio Proconsulis.'] QUm heres instituta furiosa hereditatem esset rogata restituere; curatorem 15 ejus secundum tabulas bonorum posseffione accepta posse transferre actiones, Divus Pius decrevit. 36. PAULUS lib. 13. ad Edictum. QUm hereditas ex fideicommiffi causa restituta 16 est, si ante [cum] herede compromissum est, puto fideicommissarium cavere 17 debere heredi: sicut cum heres multa , antequam restitueret , administravit, nam quod dicitur, retinere eum oportere , non est perpetuum: quid enim, fi nihil est, quod retineat ? veliiticum omnia in nominibus sunt, aut in corporibus, qu:e non poffideat: nempe enim is, cui restituta est, omnia persequitur, & tamen heres judiciis, quibus conventus est , aut stipulationibus , quibiis necesse habuit promittere [ omittere ] , obstrictus manebit: ergo 1101118 alias cogetur restituere, quam ei caveatur. 37. ULPIANUS [lib. 16. ad Edictum.] TJEstitnta hereditas videtur, aut re ipsa: si forte passus est heres poffideri res hereditarias , vel totas , vel aliquas earum , hac mente, ut vellet restituere & ille suscipere; non si ex alia causa putavit te pc-ffidere. f Sed & ft postea ratum habuit, idem erit di- (1. §. 3. Inft. quib. mod. testa-,n. infirm. (2. Adde l. 66. §. 3. infr. h. t. (3. 1 . 9. in pr.supr. eod. (4. l.-pt. infr. eod. ($. t. 91. infr. de verb.fign. ((,. i. 41. /. 65. inpr. infr. h. t. (7. §. 9. Inft. defideicom. bered. (8. I. I. infin.supr. h. t. (9. I. 22. §. l.supr. eod. (10. i. $<;. §. 1. infr. eod. (11. Innuo vide l. ^l.supr. de dolo malo. I. 5. C. de oper. Uberti l. 3. §. 1;, infr. deftatuiib. I. un. §. 7. C. de Latin, libert. toll. (12. lmmo vide l. 33. I. 57. inpr. 1 . 58. §. 7. infr. h. t.l. 83- in pr.supr. delegat. 3. (13. /.3. §. l.supr. de usur. (14. 1. 73, in pr.supr. ad leg. Falcid. (1;. I. 7. in pr. C. h. t. (16. I. 69. infin. I. 78. §. pen. infr. eod. (17.. /. 29. §. l.supr. de legat. 3. (18. I. 23. §. i.supr. de adii, edici. ■cendum. I T 2 f Ad Senatuseonsultmn Trebellianum. 1126 ceiulum. f Seil Slfi verto dixit se restituere , vel per epistolam , vel per nuncitim restituat: audietur. Sed & fi voluntate tua 1 'alii restituerit : in te transibunt actiones, f Item ii alius jussu meo restituit , vel ratam habuit restitutionem , transisse actiones videntur. .§. 1. Pupillus autem ipse debet restituere tutore auctore : non tutor sine pupillo , nisi 2 infans est: quia nec mandare actiones tutor pupilli fui potest. Ne 5 se quidem auctore pupillum resti tn,-re nntnisse hereditate tuere potuisse hereditatem , Divus Severus in persona Arrii Honorati pupilli decrevit, qui Arrio Antonino patruo & tutori suo re- reditate continetur ftituerat. §- 2. Sed etsi pupiilo sit restituenda, non posse pupillo sine tutoris auctoritate restitui, constat. 58 . PAULUS lib. 20. ad Edictum. "^On [enim] solutio est hereditatis restitutio, sed & successo , cum obligetur. 39. ULPIANUS lib. x6. ad Edictum. CEcl nec ipsi tutori indistincte 4 restitui potest. , " 40. PAULUS [lib. 20. ad Edictum.] Q Uamvis Senatus de his actionibus transferendis loquatur , quae -Jure civili heredi & in heredem competunt: tamen honorariae assones transeunt, nulla enim separatio est. Imo & causa naturalium 5 obligationum transit. §. 1. Persona autem heredis instituti Trebelliano continetur, verum hoc jure utimur, ut L successor 6 heredis recte ex Trebelliano restituat: veluti heres, bono- rumvepossessor, vel pater, dmninnsve , quibus adquisita est hereditas. omnes enim , quod juris habent, ex Trebelliano Senatusconsulto restituere debent: necinterest, is, qui institutus est, an pater, dominusve, rogatus est restituere. §. 2. Nihil interest, cui nostro nomine restituitur , paterfamilias sit, an is, qui in aliena potestate est; 41. GAJUS lib. 2. Fideicommissorum. MUlier, an masculus. & kleo fervo quoque voluntate 7.nostra , A vel si ratum8 habuerimus, restitui potest. 42. PAULUS lib. 20. ad Edictum. QUia perinde est, atque si mihi restituta esset hereditas. §. 1. Re- '"»-stituta hereditate jiirafepulchrorum apud heredem remanent. 43. ULPIANUS lib. 22. ad Edictum. pApinianus tractat : si quis heres institutus ex lemisse , rogatus fit restituere hereditatem , & eam suspectam dicens, compulsus adit, deinde fideicommissarius ignarus Iit, aderevisse portionem hereditatis post restitutionem scripto heredi: an opus fit ei alia actione ? Et ait, securum esse eum posse, de illo plane [loco] solo quaerendum ait, an ei opus fit nova restitutione, posteaquam portio aderevit ? 44. MARCELLUS lib. 1;. Digestorum, postulante Sticho, qui eodem testamento libertatem & fideicom- missam hereditatem acceperat, heres suspectam adiit: mox Stichus , antequam moram in recipienda hereditate faceret, decessit, relicto herede Titio: Quaero, an in Titium , si nolit recipere fidei- commissam hereditatem , actiones 9 ex Senatusconsulto competant? Respondi: Quoniam fere is, qui compulsus est adire hereditatem , confestim ei restituet, de manumisso duntaxat Senatusconsulto comprchensin» est: nec heredis facta est mentio, potest tamen evenire , ut restitutionem distulerit heris, veluti si pecuniam ei debuerit defunctus , quam retinere maluit, quam petere, cattorum existimo , idem in herede ejus constituendum, quod in illo constitutu ri est: cur enim recusaret, quam recusare non potuit Is , cujus hereditatem suscepit ? Quod si forte ante hereditatis restitutionem fine herede decesserit libertus : perinde bona ejus creditoribus hereditariis vendere permittendum est, ac fi restituta hereditate decesserit. §. 1. Sed in hujusmodi questione rogo respondeas , an recte senserim ? Rogata est filia ex asse heres restituere bereiitatis partem dimidiam, d.educlis legatis minimis , U1 ore alieno non magno, ut Legi Falcidise locus non fit: mora Facta [non] est restitutioni fideicommissi : desidero verbotenus mihi restitui hereditatem , ut ex Trebelliano Senatusconsulto agenti; & ex eo competentibus actionibus etiam usuras debitas ex mortis die in tempus restitutionis , persequar. Item quaro U de penßonibus , quia locationum obligatio 111 hereditate fuit: ab herede fructus nullos peto , sed illa desiderat, refundere me, aut concedere ei actiones usurarum & pensionum: non postum persuadere, hereditatis appellatione , quam rogata erat mihi restituere, etiam hanc ilipnlabionem usurarum ad me pertinere? Respondi: Omnia ca hereditatis appellatione continentur: quantum enim [quod] ad hoc refert, inter h:vc cstera [que] , qua sub conditione sunt promissa , aut iu annos singulos vel menses, nihil interest. Sane pro fructu rei, qux hereditate continetur , luec cedunt: nec fructus fideicommissarium sequitur , si inora non intercessit. Sed quia non ut heres sideicom- missum (ut sic dixerim) suupleat, postulet; sed qualis nunc est here- J -“"~ desideret restitui libi: nequaquam u! debet 'neres recusare. ditas , nam & quodammodo xo in partem"her -ditatis Senatus recipi voluit fideicommissarium , & haberi heredis loco , pro qua parte ei restituta esset hereditas. Sed cum hereditarios nummos feneraverit , aut ex fundis fructus perceperit: nihil eo-nomine praestat ei, cui hereditas per fideicommissum relicta est , si nun intercessit mora , scilicet qua suo periculo feneravit, colendove fundo , vel 111 cogendis fructibus insumpsit operam : nec aequum erat, alterius (ut sic dixeris) procuratorem constitui. Nullum autem impendium vel opera intercedit heredis , cum his madis , de quibus est quaesitum , augmentum [heredis] recepit. 45. MODESTINUS lib. singulari de Eurematicis. QUi totam hereditatem restituere rogatus, quartam retinere non vult, fidumque 11 obsequium defuncti precibus prahere desiderat : sua sponte adire debebit hereditatem, quasi ex Trebelliano eam restituturus, suaserim tamen , suspectam potius dicat hereditatem , coactusque a Praetore restituat: hoc enim casu ex [ipso] Trebelliano restituere videtur; expofitoqne hereditario metu universas actiones in eum transferri, qui recipit hereditatem. 46. JAVOLENUS lib. 11. Epistolarum. CEjus Saturninus archigubernus ex classe Britannica testamwito O fiduciarium reliquit heredem Valariuin Maximum trierarchum : a quo petiit, ut filio suo Sejo Oceano , cum ad annos sedecim perve- nijset, hereditatem restitueret: Sejus Oceanus, antequam impleret annos, defunctus est: nunc Mallius Seneca , qui se avunculum Seji Oceani dicit, proximitatis nomine haec bona petit; Maximus autem trierarchus sibi ea vindicat ideo, quia defunctus est is, cui restituere jussus erat. Quaero ergo, utrum htec bona ad Valerium Maximum trierarchum heredem fiduciarium pertineant, an ad Mallium Senecam , qui sc pueri defuncti avunculum esse dicit? Respondi: Si Sejus Oceanus, cui fideicommissa hereditas *x testamento Seji Saturnini, cum annos sedecim haberet, r. Valerio Maximo fiduciario herede restitui debeat, priusquam praefinitum tempus retatis impleret, decessit: fiduciaria hereditas ad eum pertinet, ad quem esetera bona Occani pertinuerint, quoniam dies fideicommissi vivo Oceano cessit: scilicet si prorogando 12 tempus solutionis , tutelam magis heredi fiduciario permisisse , quam incertum diem fideicommissi constituisse videatur. 47. POMPONIUS lib. i. variarum Lectionum. CI heredi ejus, cui natura debuerit, aliquis solverit: ei, cui fidei- 13 commissa hereditas relicta sit, id reddendum. 48. PAULUS lib. 14. Responsorum. [ pAulus respondit] : Si certa portio hereditatis alicui relicta pro- s ponitur, & is res hereditarias quasdam furatus sit: in his rebus , quas subtraxit, denegari ei petitionem oportere, recte respondetur. 49. PAPINIANUS lib. 3. Qutestionum. pUm hereditas ex Trebelliano Senatusconsulto restituitur , si res urgeat 13 , & metus erit, ne per absentiam forte fideicommissarii dies actionis exeat: heres judicium suscipere cogitur. §. 1. Similique modo, filio de possessione contra tabulas deliberante , scriptus heres a creditoribus hereditariis convenitur. T 50. IDEM lib. 11. Quaestionum. iMperator Hadrianus , cum Vivus Cerealis filio suo Vivio Simoni- (1. L 6;. in pr. sin. infir. h. t. (2. I. 7. in fr. C. eod. (3. I. I. §. 13./( tpr. eod. (4. d. I. 7. in pr. (§. I. 64. in pr. infir. eod. (6. I. I. §. 10. /. 64. §. 2. hfr. eod. L Z2. §. 4. supr. de legat. 2. I. 6. in pr.supr. de legat. 3. I. 36. §. I. supr. de condit. & j.emonftr. (7. I • 65. in sin. infir. h. t. (8. /. 30. §. 2. Jupr. eod. (9. V. L 7 in sin. C. eod. (10. Adde l. tz. I. in sin. supr. quod cum eo , qui in allen, poteß. (u. i. 15. supr. de donat, inter vir. & uxor. L I. C. ad leg. Fulcid. §. 6. JnJL de sideiccm. bered. (12. I. 26. §. 1. infr. I. ;. C. quando dies legat. (13. I. -27. §. 7. supr. b. t. Bb bb 2 di. 1127 Digestorum T.ib. XXXVI. Tit, 1. n*8 di, si in potestatesua ese dsijset, hereditatem rejlituere rogatui ejjit , | ac multa in fraudem [fideicommissi] fieri probaretur : restitui 1 hereditatem filio jussit, ita ne ■ juid in ea pecunia , qnanuliu filius ejus viveret, juris haberet, nam quia cautiones non poterant interponi conservata patria potestate , damnum conditionis propter fraudem inflixit, post decreti autem auctoritatem , in ca hereditate filio militi comparari debuit , si res a poiseiVoribus peti, vel etiam eum debitoribus ari oporteret : sed paterna: reverentis congruum est, egend forte patri officio judicis ex accessionibus hereditariis emo 1 umentu m prallari. $i. IDEM lih. I“. Quxsiionnm. f"'Um heres deductis legatis hereditatem per fideicommissum resti- v ~' tuere rogatur, non placet ea legata deduci, quoe peti non poterant. Sed cum uxori pro parte heredi scriptx dos praflegetur, ea- que deductis legatis hereditatem restituere rogatur : etiamsi quartam, quam per Legem Falcidiam retinet, tantum efficiat, quantum in dote est, tamen pro sua portione dotis prrclegatre partem deducit, cum enim utrumque consequitur, nihil intercis inter hanc mulierem , & quemvis alium creditorem , heredem institutum , & hereditatem restituere rogatum, f Idem probatur, & si non deductis legatis fideicommissum ab ea relictum sit. IDEM lib. 19. Quxstionum. CI res aliena Titio legata fuerit, isque domino rei herede instituto petierit, ut hereditatem Mxvio restituat: Mcevius legatum inutiliter petet, non enim poterit consequi, quod ad institutum , id est, rei dominum pervenire non poterat. §. l. Servus ab altero ex heredibus libertatem 1, ab altero fideicommissum hereditatis accepit: si neuter adire velit, nulls Prxtoris partes erunt: quia neque propter solam libertatem compellitur adire ; neque is , a quo libertas data non est, propter eiun , qui nondum liber est , ut adeat, compellitur. & Senatusconsulto locus est, cum ab omnibus directa vel fideicommissa libertas ab eo datur, ä quo hereditas quoque relinquitur, sed si forte is , ä quo libertas data est, portionem suam repudiavit, vel conditione exclusus est, cum portio ejus ad alterum pervenerit, defendi poterit, adire 2 cogendum: quid enim filterest', quo jure debitor libertatis & hereditatis idem esse coeperit ? 53. IDEM [lib. 20. Quxstionum.] "MOn est cogendus heres suspectam adire hereditatem ab eo , cui libertas a'legatario 3 , hereditas ab herede relicta est: cum status hominis' ex legato pendeat, & nemo se cogatur adstringere hereditariis actionibus propter legatum, quid, enim , si inter moras non manumittente legatario servus decesserit ? si autem vivo testatore legatarius decesserit: benigne respondetur , cogendum.adire, cum in ipsius sit potestate, manumisso restituere hereditatem. 54. IDEM [lib. 19. Qnsestionum.] 'JTtins rogatus est, quod ex hereditate snperfvilet 4, Mxvio restituere : quod medio tempore alienatum vel deminutum est, ita quandoque peti non poterit, si non intervertendi fidcicommilli gratia tale aliquid Factum probetur; verbis enim fideicommissi bonam fidem in este , constat. Divus autem Marcus , eum de fideicommissaria hereditate cognosceret, l.is verbis: Quidquid ex hereditate mea superfuerit ,. rogo rejlituas , & viri boni arbitri:,-m ir.esse credidit, judicavit enim erogationes , qns ex hereditate facta: dicebantur, non ad solam fideicommissi deminutionem pertinere : sed pro rata patrimonii, quod heres proprium habuit, distribui oportere. quod mihi videtur non tantum aequitatis ratione, verum exemplo quoque motus fecisse. Cum enim de conferendis bonis fratribus ab emancipato filio qurereretur, prxeipuum autem, quod in cafiris fuerat adquisitum militi , relinqui placeret: consultus Imperator , sumptus, quos miles Fecerat, non ex eo tantummodo patrimonio , quod munus collationis pati debuit , sed pro rata etiam cast.ensis peennix decedeie oportere constituit, f Propter hujusmodi tractatus Maevius fideicon,misti nomine cautionem exigere debet 5: quod eo pertinet, non ut ex stipulatione petatur , qu od ex fideicommisso peti non poterit; sed ut habeat fidejussores ejus quantitatis, quam ex fideicommisso petere poterit. (1. 1 . 53. infr. eod. (2. L 22. §. j .supr. eod. (3. I. 52. §. 1. /uf r. eod. (4. /. 2;. H. \G.fupr. de bered, petit. I. 3. §. 2 .supr. de vsur. Nov. 108. (5. Vide tamen l. (,. §. 1. C. h. t. (6. /. 42. §. i .supr. eod. (7. i. 31. §. j. /„p, e 0 l l. ( 8 . I. 63. §. u. infr. IDEM [lib. 20. Quxstionum. ] CI patroni filius extraneo restituerit, ex Trebelliano hereditatem, 0 operarum actio, qua: 6 transferri non potuit, apud heredem manebit: nec ei nocebit exceptio, cum eadem prodesse non posset ei, qui fideicommissum accepit. & generarim ita respondendum est, non summoveri heredem, neque liberari ex his causis, qu* non pertinent ad restitutionem. §. 1.. Imperator Titus Antoninus rescripsit, in tempus 7 directo data libertate, non esse reprxsen- taadam hereditatis reltitutionem, quando persona non est, cui restitui p-Aest. §. 2. Qui fideicommislam hereditatem cxTrebellia- no , cum suspecta S diceretur , totam recepit; si ipse quoque rogatus fit alii restituere , totum 9 restituere cogetur: & erit in hac quoque restitutione Trebcliiano locus: quartam enim Falcidix jure fideicommissarius retinere nen potuit. Nec ad rem pertinet, quod, nili prior , ut adirctur hereditas, deliderassct, fideicommissum secundo loco datum interchhsset: * cum enim semel adita eß . l:tredit.is , omnis defuncti voluntas rutu conflituitur. f Non estcon- j tcarium , quod legata extera non ultra dodrantem prxstat. aliud est enim ex persona heredis conveniri: aiiml proprio nomine defuncti precibus adstringi. Secundum qux potest dici , non esse priore tantum dsssiderante cogendum institutum adire , ubi nulla portio remansura fit apud eum: utique Ii conscirim', vel post tempus cum fructibus rogatus est reddere, sed & si sine fructibus rogatus est reddere, non erit idonea quantitas ad inferendam adeundi necessitatem : nec ad rem pertinebit, fi prior etiam libertatem accepit. ut enim pecuniam , ita nec libertatem , ad cogendum institutum accepisse, fatis est. Quod fi prior recusaverit, placuit, ut recta via secundus postit postulare, ut heres adeat, & fi sii restituat. §. 3. Quid ergo, fi non alii, sed ipli heredi rogatus fit restituere ? quia non debet eidem quandoque quarta reddi, quam perdidit: propter hujus portionis retentionem erit audiendus, f Sed ne« illud translatitie omittendum est, instituto, qui coactus est adire, fidcicommilli petitionem denegandam 10 esse : cur enim non videatur indignus, ut, qui destituit supremas defuncti preces, consequatur aliquid ex voluntate? quod fortius probabitur, si post impletam conditionem coactus est adire : nam [si] pendente conditione , durum erit idem probare, cum & Falcidiam poenitendo potuit inducere, f Nec ignoro posse dici , nullo modo fideicommiffi petitionem denegandam eis , qui jura sepulchrorum 11 adquiri insequuntur. Adeo Senatus nihil apud eum ex ea parte , quam derelinquit, voluit relinquere: ut nec 12 Falcidiam exercere possit, nec prxeeptio apud eum relinquatur, nec substitutio quoque secundarum tabularum ita facta : Quifmis mihi heres erit, filio mta heres efto, eidem daretur. §.4. Cui Titiana hereditas ex Trebel- liano Senatusconsulto restituta est, Mxvianam hereditatem, quam Titius riefen 3 us ex Treheiliano Sempronio restituere debuit, & ipse restituere poterit, iicut alius quilibet successor. §. 5. Actiones temporarix Trebelliam' solent esse , evicta hereditate ab eo, oni. posteaquam fideicommissam restituit hereditatem, victus est: scilicet ante restitutionem lite cum eo contestata, potestas enim evictionis tollit intellectum restitutionis, indebito fideicommisso constituto, f Plane fi fideicommissum ab eo quoque , qui postea vicit, relictum est: quia possessor in ratione reddendx hereditatis partem, quam fideicommissario restituit, heredi reputat: defendi potest, actiones Trebelliani durare. 56. IDEM [lib. 7. Responsorum.] plliam fratribus , certis rebus acceptis , hereditatem restituere pater voluit, ante restitutam hereditatem in possessionem hereditatis filiam quoque mitti, placuit, cum autem interea filii res bonorum insolidum distraxissent, item alias pignori dedissent: hereditate postea restituta, constitit ex eo Fasto exterarum quoque portionum venditiones , item pignora confirmari. 57. IDEM [lib. tg. Responsorum. ] J-jEredes mei, quidquid ad eos ex hereditate bonifve meis pervenerit, id omne post mortem suam restituant patria: mea colonia Beneventanorum : nihil 13 de Fructibus pendente conditione perceptis petitum videri, constitit. §. 1. Cum ita fuerat scriptum : Fidei siliorum mearum committo, ut ,Ji quis eorumsinc liberis prior diem suum eod. (9. /. T. §. S.supr. eod. (10. I . 27. §. i . supr. eod. (ii. /■ 42. §. 1 .supr. eod. (12. I. 14. §. 4. supr. eod. (13. /. 8Z- *» t r - supr. de legat. 3. obst, l. 32. in fu, supr. b. t. obierit , i 129 Ad Ss :natufconsukum Trebellianum. 1150 0u, btr i/ierit, furta: 1 suamsuperfiiiifratri restituat: qucA.fi uterquefine li- trii diem suum obierit , omne:» hereditatem a.i neptem meam Cltm- 'dianipervenire volo: defuncto altero ihperrtite lilio, novissimo au- tem line liberis , neptis prima quidem faeie propter conditionis verba non admitti videbatur : ied cum in fideicommissis volunta- tem r spectari conveniat, absurdum esse respondi, cessante prima substitutione, partis nepti petitionem denegari, quam totam habere voluit avus, ii noviilhm.s fratris quoque portionem suscepisset. H ,, feto de te, uxor carifinna , uti, cum morieris , hereditatem mewi restituas filiis meis , vel uni eorum , vel nepotibus meis , vel cui volueris, vel cognatis meis, fi cui voles ex tota cognatione mea : inter filios respondi substitutiunem fiiieicommisii Factam videri; circa nepotes autem, [&] cteteros cognatos, facultatem eligendi datam : ex exteris autem cognatis, ii nepotes superessent, non recte mulierem electuram propter gradus 2 fideieommifli praescriptos ; deficiente vero gradu nepotum, excogitatis, quam velit personam , eligi posse. 58. IDEM lib. 9. Responsorum. ’I'tEducta quarta parte restituere rogatus hereditatem, prius quam restitueret, hereditario debitori heres extitit: quoniam actio eo consilia 3 per TrebeUianum redintegraris non potest, pecunix quoque debitx dodrans ex causa fideicommissi petatur: sed in eum diem, quo actio confusa est, usura: prxteriti temporis, qux in obligatione vel in officio judicis fuerunt, computabuntur; posterioris ita demum , si mora sideicommiilb facta sit. §. I. Cum hereditas ex causa fiiieicommiili in tempus restituenda est: non idcirco nominum periculum ad heredem pertinebit, quod heres a quibusdam pecuniam exegerit. 4 §. 2. (tui post tempus hereditatem restifuere rogatur, usuras ; ii debitoribus hereditariis perceptas , quarum dies post mortem creditoris ceffit, restituere non cogitur : quibus non exactis , omnium usurarum actio ( nam hereditaria stipulatio fuit) ex Trcbelliano transferetur : & ideo nec indebiti repetitio erit, f Ae similiter hereditario creditori, si medii temporis non solvantur usura , fideicommissarium in his quoque TrebeUianum tenebit. Nec ideo querela locus erit, quod de fructibus heres, quos jure suo percipi, bat , f tenus non solverit. f Quod si foenus heres medii temporis solverit, eo nomine non erit retentio, cuin 6 proprium negotium gessit: quippe sortem reddere creditori coactus , fideicommissario nihil usurarum medii temporis imputabit. §. 3. Acceptis centum ,[ centum ] hereditatem rogatus restituere, totam pecuniam jure Fulcidix percipere videtur: & ita Divi Hadriani Rescriptum intellectum est, tanquam ii ex bonis nummos retenturus fuisset. Quod tunc quoque respondendum eit, cum pro parte hereditatem coheredi suo restituere rogatur. f Diversa 7 causa est prxdiorum pro hereditaria parte retentorum, quippe pecunia omnis de portione retineri potest: praediorum autem alia portio, non nisi ä coherede, qui dominium habet, accipitur. Cum autem priedia majoris pretii, quam portio hereditatis, essent: in superfluo prxdiorum petenti fideicommissario Fal- cidiam intervenire visum est : concurrentem enim pecuniam compensari placuit. §. 4. Hereditatem post mortem suam exceptis reditibus restituere rogatus, ancillarum partus 8 non retinebit, neo fictus pecorum , qui iummissi gregem retinent. §. 5. Ante diem fideicommissi cedentem fructus ct usurx , quas debitores hereditarii, cum postea cessisset dies, solverunt: item mercedes prxdiorum ab herede perceptx, portioni quadrantis imputabuntur. 9 §. 6. Cum autem post mortem suam rogatus hereditatem restituere , res hereditarias distrahere non cogatur heres : sortium , qux de pretiis earum redigi potuerunt, usurx propter usum medii temporis perceptx non videbuntur: denique nec periculum mancipiorum , aut urbanorum prxdiorum prxstare cogitur; sed nihilominus usus, & casus eorum quadrantem quoque deminuit. §■ 7. Quod exhereditate superfuisset, cum moreretur, restituere rogatus, fructus superfluos restituere non 10 videtur rogatus : cum ea verba diminutionem quidem hereditatis admittunt, fructuum autem additamentum non recipiant. §. 8- Heres ejus, qui bonorum superfluum post mortem suam restituere fuerat rogatus , pi (1. I. pen.supr. de legat. 1. I. 7. in fin.supr. de sufeti, legat. (2. /.77. §. 32 .supr. de legat. 2. (3. I. 80. infin. infr. h. t. (4. Ex- cip. I. 35. supr. iereb. cred. (;. I. 44. §. I .supr. h. t. (fi. I. 12. §. 6 .supr. qui potior, in pign. (7. I. 77. in pr. supr. de legat. 2. (8. Obst./. 14. in fin.supr. de usur. (9. /. 18. H- I. /- 22. §.2. nori res hereditarias datas, si non in Fraudem id factum sit, liberare non cogitur. 59. PAULUS lib. 4. Quxstionnm. I^Ehitor sub pignore, creditorem heredem instituit, cumque rogavit restituere hereditatem filix sux , [ id est, testatoris ]: cum nollet adire ut suspectam, coactus jussu Prxtoris adiit & restituit: cum emptorem pignoris non inveniret, desiderabat n permitti sibi , jure iz dominii id possidere. Respondi : Aditione quidem hereditatis confusa obligatio est. f Videamus autem, ne & pignus liberatum sit sublata naturali obligatione. Atquin sive possidet creditor actor, idemque heres , rem , sive non possidet: videamus de effectu rei. & si possidet, nulla actione a sideicommissario conveniri potest, neque pignoratitia, quoniam hereditaria est actio: neque fideicommissum , quasi minus restituerit, recte petetur ; quod eveniret, si nullum pignus intercessisset; possidet enim eam rem quali creditor, led etsi Hdcicommissarius rem teneat, & hic Serviana actio tenebit: verum est enim , non esse solutam pecuniam : quemadmodum dicimus , cum amissa est actio propter exceptionem. Igitur non tantum retentio, sed etiam petitio pignoris nomine competit & follitum non repetetur. Remanet ergo propter pignus naturalis obligatio. [Inj re autem integra non putarem compellendum adire , nisi 13 prius de indemnitate esset ei cautum , vel soluta pecunia esset. Nam & cum de lucra heres scriptus adsit, quod forte legatum accepit, si heres non extitisset: Responsum est , non esse cogendum adire , nisi legato prxltito. ubi quidem potuit dici , nec cogendum esse heredem adire quodammodo contra voluntatem defuncti, qui legando heredi , si non adiiflet, in ipsius voluntate posuit aditionem, sed cum tc-stator alterutrum dederit, nos utrumque ei prxstamus. §. 1. Ea, qux dotem dabat, pacta erat cum marito , ut mortua se in matrimo - nio , dotis pars matri eius redderetur 14 ; nec eo nomine stipulatio i matre interposita est: moriens deinde matrem & maritum suum heredem fecerat; & ä matre perierat, ut hereditatem Titio restitueret: judex addictus de hereditate dividenda, partem dotis, quasi ex utili pacto , pro parte matri adjudicaverat. Quxrebatur , an & ea portio ex causa fideicommissi prxstamla sit? [quam] non esse restituendam puto : quia non quasi heres , sed quasi mater ex pacto accepit; nec occasione hereditatis, sed errore ex pacto eam habuit. 60. IDEM lib. 11. Quxstionnm. pAtronus ex debita portione heres institutus, sextam partem restituere rogatus restituit: non transeunt ex Trcbelliano actiones , quoniam non fuit debitum, quod restituit: L ideo, si per errorem fecit, etiam repetetur. 61. IDEM lib. 14. Responsorum. p Aulus respondit: his verbis , Semproni, heredem te non scripfi , festinans per infirmitatem , i,leoque ei dari volo tantum, quantum pro uncia hereditatis competeret : videri quidem magis quantitatem, quam portionem hereditatis , relictam , sed sic accipiendum , ut videatur de uncia etiam restituenda sensisse. 62. SC/EVOL 4 [lib. 4. Responsorum.] A Filia petit, utfi liberis superstitibus moreretur , partem ejus, qtae ad eam ex bonis patris pervenijlet: quodfi fine liberis , universum fratri restitueret. Quxritur, defuncta ea in matrimonio, supersti- te tilia: an heres ejus , cum parte hereditatis, ejus quoque , quod dotis nomine datum erat, partem restituere debeat? Respon.iit, * Id , quod in dotem fuisset, non contineri in partem hereditatis, qux restituenda est: sed etsi ex promissione dotis aliquid debitum fuit, xris alieni loeo habendum. §. 1. Alumno certam pecuniam legavit, cfi eam recipi d Sempronio mandavit, cy certus | usuras alumno prostari, donec ud, vigesimum annum pervenerit: deinde alumni fidei commisit, ut ,fi fine liberis decederet, partem restitiferet Sempronio, partem Septiti.e. Quisitum est, defuncto alumno intra annum vigesimum , an substituti fideicommissum petere possint, an vero in id tempus sustinere, quo si viveret alumnus ,'vigesimum annum impleret ? Respondi, secundum ea , qux proponerentur , posse. __ supr. h. t. /. 8- §. II. supr. deinoffic. testam. I. 18. infin. I. 36. in sin. I. 45. in pr. I. 66. inpr. 1 . 73. §. 4. /. 88 .%. ult.supr. ari leg. Fai- cid. (10. Obst. /. 3. §. i. supr. de usur. (11. v. /. 2. C. de jure domiti. impetr. (12. I. 24. inpr.supr. depignorat. (13. /. 11. inpr. 1 supr. h, t, (14. Adde /. »6, §. 4. supr. de ptifl. dotal. B b b b 3 63. 6A- I T § I Digestorum Lib. XXXVI. Tit. L 63. GAJUS lib. 2. Fideicommissorum. FAsta in fideieommissarium restitutione , statim omnes res in bo- " nis Hunt ejus , cui restituta est hereditas , etii nondum earum nactus fuerit posseffionem. §. 1. Siis, qui hereditatem sibi reddi ab herede stipulatus Iit, eique ex stipulatu agenti restituta fuerit hereditas: eoi,stat nihilominus transferri actiones. hoc ita est, si is, cum quo adsum sit, restituat hereditatem, si vero ob id, quod non restituerit, xstimatione hereditatis condemnatus fuerit: remanent actiones hereditaria apud eum, qui enn ; emnatus sit; actor autem quantitatem consequitur. §. 2. Si heres scriptus restituerit hereditatem, & postea de hereditate controversiam passus victus sit, aut lite cesserit: durare actiones constitit in fideicommissarium semel translatas. §. 3. Si quis majorem partem restituerit, quam rogatus est: in eam partem , qux excedit, non transferuntur actiones, sed cum prxeepta aliqua re , aut summa, rogatus sit heres restituere, & omissa retentione totam hereditatem restituerit recte dicitur transferri actiones. §. 4. Si heres ante restitutam hereditatem servum hereditarium heredem ab aliquo institutum jusserit adire hereditatem, negat Julianus, debere hanc hereditatem restitui: quia de ea rogatus non esset. & hoc est fatendum : requirendum tamen & illud est, num cum incremento 1 restituere heres rogatus sit hereditatem ? [si] enira hoc fuerit subsecutum , etiam eam hereditatem restituere cogitur : nisi evidentiffimis probationibus fuerit ab herede approbatum, contemplatione 2 fui servum esse heredem institutum. §. 5. Rescripto Divi Antonini significatur, [ut] 11 quis accepta ä Titio pecunia, qux quartam hereditatis continet, rogatus sit ei restituere hereditatem , licet tardius detur pecunia , sine usuris eam dari deberi, quia quanto tardius quilque pecuniam dat, tanto tardius ad fideicommissum pervenit , & medii temporis fructus periit. Quamobrem ii ante da tam pecuniam tenuerit hereditatem , fructus, quos percepit , restituere heredi eum oportere. §. 6. Idem juris est, & si quis ita heredis fidei commiserit, rogo ,Ji Titius tibi centum dederit , restitutis ei hereditatem meam. §. 7. Si sub conditione heres institutus sit, qui suspectam sibi hereditatem esse dicit: (i neque difficultatem , neque turpitudinem uliam habet conditio , nec impendium tiiquod: j 11- bendusest parere conditioni, & adire , & ita restituere: si vero ttvrpis , aut difficilis iit conditio, aperte iniquum est, cogi cum explere eam alterius gratia, sed & remitti eam ab initio visum est: plus euim tribui a Pnetore ei, qui fideicommissum petit, quam testator voluit, absurdum est: utique autem testator, nisi expleta sit conditio, neque scriptum heredem ad hereditatem vocavit, neque per hunc illi voluit restitui hereditatem. §. S- Si danda: 3 pecunia conditio adferipta est heredi : debet ei osserre pecuniam is, qui poscit fideicommissum , ut hereditatem impleta conditione poffit adire & restituere. §. 9. Quod si conditio adferipta est , est caeft, quum Prator remittit: sufficere Edictum , ut Julianus ait. [&] hactenus jubendus est, ut constituat pnetoriis actionibus uti, aut petat bonorum posseffionem fecundum tabulas, ut ita nactus actiones, tune restituta hereditate transferat eas ex Senatusconsulto. §. 10. Sivero nominis ferendi conditio est, quam Pnrtor exigit: recte quidem facturus videtur , si eam expleverit, nihil enim male est , honesti hominis nomen adfumerc : nec enim in famosis & turpibus nominibus hanc conditionem exigit Praetor, sed tamen si recuset nomen ferre , remittenda est ei conditio , ut Julianus ait, & permittenda: utiles actiones; aut bonorum possesso secundum tabulas danda est, uti nactus actiones transferat eas ex Senatusconsulto. §. 11. Si cum 4 suspectam videret hereditatem , postulante me, jussu Prxtoris adieris, & restitueris mihi: ita utar Legis Falcidice beneficio adversus legatarios, fi tu quoque ea Lege uti poteras, & quatenus uti poteras: nam si quid pratterea ä me alicui per fideicommissum relictum sit, id quasi ; a legatario relictum non venit in computationem ejus Legis , sed extrinsecus numeratur. H. 2. Si Titius rogatus sit hereditatem Mxvio restituere, M.vvius Sejo certam pecuniam , & Titius quarta: retinenda: beneficio adversus Maevium usus fuerit: Neratius scribit, Maevium quoque Sejo eo 6 minus aequum esse praestare, ne ipse de suo damnum sentiat. tz. 13. Julianus ait, fi heres institutus (i. I. 18. in pr.supr. h. t. I. 43. tz. a.jlpr. de legat. 2. (2. /. 21. infin.supr. de usufr. (3. I. ~.supr. h. t. (4. 1. 55. tz- 2 .supr. eod. (?. I. 22. in sin.supr. eod. (6. I. 43. in fin.sttpr. de condit. U de- monstr. (7. i. 13. in fin.supr. de testam, milit. (<8- l. 4°. in pr: Titio rogatus fit restituere , qui substitutus Maevio, & institutus suspectam libi hereditatem esse dicat: desiderante Titio, jubendum eum adire & restitere. §. 14. Si quis bonorum possessoris fidei commiserit de hereditate restituenda , & Is passus fuerit diem bonorum possc-ffion is aguolcendae transire, aut per hoc tempus , quo is, cui restitui debebit hereditas, aliqua ex causa non potuit adire Prmtorem, & populare, ut petita bonorum possessione restituatur libi hereditas: siucurri ei debet; id est , ut restituatur tempus bonorum possessionis admittenda, exhibendi fideicommissi gratia. §. 1;. Admonendi autem fumus , siis, qui solvendo non fit Titio herede instituto servum liberum essejusserit, & rogaverit Titium, hc-reditatem eidem restituere: vix esse, ut Titius recusans adire hereditatem cogatur, nam licet defiderante fervo Titius adierit hereditatem : non tamen potest libertas fervo competere, quasi in fraudem creditorum data, licet Titius locuples sit: qua de causa nec hereditas ei restitui potest, sed ex sententia Legis dicendum est , perinde 7 habendum , ac si is servus solus liber & heres scriptus esset, nec Titius heres esset. 64. MiEClAXUS [lib. 4. Fideicommissorum.] CI ejus pupilii, cui sine tutoris auctoritate pecunia credita erat, restituta ex eo Senatusconsulto mihi fuerit hereditas: si solvam creditori, 11011 repetam, atquin heres, si post restitutionem solvat, repetet non ob aliud, quam quod ab eo in me naturalis 8 obligatio translata intelligitur. Et si ejus mihi restituta sit hereditas, qui pup.lio line tutoris auctoritate crediderit: si solverit mihi pupillus, non rep tet. at si heredi solverit, repetet: non repetiturus, ii ante restitutionem solvisset. tz. 1. Si necessarii heredes sub conditione quamvis leviffirr.a heredes sint instituti, cui parere solent: dicendum est, cogi restituere hereditatem desiderantibus his, quibus restituere rogati sunt: quia [etiam necessarii heredes, fideicommitte ] hereditatis restituendx gratia, conditioni parere erunt compellendi, tz. 2. Si quis rogatus restituere hereditatem, decelsit antequam eam restituat : heres 9 ejus poterit hereditatem restituere , & ex Trebelliano SC. transeunt actiones, sed fi duo ei heredes extitissent, uti quisque restituisset, pro ea parte transituras actiones: nam & 11 ipse partem restituisset, pro parte inierim transituras, verius est. sed & li plures heredes exriterimt "i, qui rogatus est restituere hereditatem , si quidam in teri m restituerint: vel cum ei, cui restitui debuit, plures heredes extiterint: ut cui restituta erit, is pro ea parte ex hoc Senatusconsulto habebit actiones. tz. 3. Si patronus ex parte debita heres institutus, rogatus fuerit eam liberis exheredatis defuncti liberti restituere: fi sua sponte adierit, erit Falcidte locus: si coactus , in solidum transibunt actiones ex hoc Senatusconsulto. 65. IDEM [lib. 5. Fideicommissorum.] CErvo, invito domino vel ignorante, non recte restituetur hereditas: sed [fi] postea ratum 10 habuerit, confirmabitur restitutio, verum ipsi domino adquirentur actiones, nec, quia hereditatis adquilitionis similis est haec restitutio, jussum praecedere oportet: sed (ut dictum est ) etiam ratihabitio subsequi poterit, exemplo bonorum possessionis. Neque intercis, quod ad propositum attinet, ipsi domino , an servo quis rogetur restituere hereditatem : nec in ea re consensu aut opera servi opus est; atquin in bonorum possessione, vel in adeunda hereditate consensus ejus necessarius est: itaque si qui suspectam dicent hereditatem , postulante domino compellendi erunt adire, & restituere hereditatem. tz. 1. Si testator rogasset heredem , ut restituat hereJ tatem mulieri , si non nupsisset: dicendum erit compellendum 11 heredem^ si suspectam dicat hereditatem , adire & restituere eam mulieri, etiam si nupsisset, f Idem in exteris quoque conditionibus Julianus noster probat, qux similiter nisi fine vite expleri non possunt, fecundum quam sententiam cautione prxstita his, quorum inte.est ab his , quibus restitui sub iisdem conditionibus heres rogatus esset, restituet hereditatem, tz. 2. CumPrxtor, cognita causa, per errorem , vel etiam ambitiose juberet, hereditatem ut ex fideicommisso restitui: etiam publice interest restitui, propter rerum judicatarum auctoritatem. 12 tz. Z. Si pupillo infanti restituere hereditatem quis rogatus sit: si sponte adierit, e tiam servo ejus & iph supr. h. t. (9. d. I. 40. tz. 1. (10. /.30. tz. i. supr. eoi. (li- Vide tamen Nov. 22. c. 44. (12. /. 11.supr. de justitia £? }itr. i. 50. §. 1 .supr. de legat. 1. I. 207. infr. de reg.Jur. pupillo» lizz Ad Senatusconsultum Trebellianum. HZ4 pupillo, tutore auctore, restituetur hereditas : fi quidem eo quod Fari non potest, non magis en res impedietur , quam in muto pubere volenti sibi restitui hereditatem. Si autem heres recuset adire hereditatem, quemadmodum ros expediripolfit, difficile est: quia neque tutore desiderante, periculo pupilli adiri hereditatem, Trebelliano Senatusconsulto locus sit futurus: neque pupillus ipse id desiderare possit, cum fari non possit, quod aliquatenus circa mutos expediri potest : nam si auditus capaces sunt, vel interrogati, nutu i possint significare, velle se fericulo suo hereditatem adire : quomodo absentes per nuntium. Sed & infanti non dubito omnimodo subveniendum: idque ex similitudiRe Juris civilis vel honorarii constituendum est. live enim heres institutus esset , non dubie pro herede, tutore auctore, gerere posse videtur: ii ve de bonorum possessione agitaretur, peti ei per. tutorem posset: ideoque & heres compelli per tutorem potest adire & restituere hereditatem, f Quo exemplo & mutus, qui nihil intelligere potest, per curatorem adjuvatur. §. 4. Si fingulce res ab herede traditas sunt jussu ineo ei, cui eas vendiderim: non dubitabimus, mihi intelligi factam restitutionem, f Idem erit, & ii jussu meo tradantur , cui ego ex fideicommisso, aliave qua causa eas prsstare debuerim, vel in creditum ire, vel donare voluerim. 60. PAULUS lib. 2. Fideicommissorum. Q Ui ita institutus eiset, Jjcoheres ejus aiifjet: uti potest Lege Fal- -cidia, etli coheres ejus coactus adisset; modo si ipse non coactus adierit hereditatem. §. i. Etiam absentis procuratori, [si] desideraret, posse restitui hereditatem ex hoc Senatusconsulto, Ju- liinus scripsit: si tamen caveat de rato habendo, si non evidens absentis voluntas esset, sed dicendum est, ut heres, qui suspectam dicat, non sit compellendus adire , si incertum fit, an mandaverit, quamvis ei caveatur, propter Fragilitatem cautionis, quod ii sponte adierit hereditatem, non magna captio est: sed actiones, si non mandavit, transibunt eo tempore , quo ratum habuerit. §. 2. Si damnum in Fervo hereditario datum sit, licet per servum hereditarium heredi competere actio e cepit, non tamen transit Legis 2 Aquiliae actio ad fideicommissarium : hae enim actiones transeunt, equee ex bonis defuncti pendent. §. 3. Si legatus 3 Romae compulsus adierit hereditatem, & restituerit: cogetur Romae actiones pati fideicommissarius , quamvis 4 heres nun cogetur. §. 4. An, ubi defunctus conveniri debuit, & fideicommissarius debeat, videndum, si sua sponte heres adit, & restituit hereditatem : an tribus locis fideicommissarius defendi debeat: ubi defunctus, & ubi heres, & ubi ipse domicilium habeat ? oportet itaque ibi fideirommidarium conveniri, ubi vel domicilium habet, vel major pars restitutie hereditatis habetur. 67. VALENS lib. 3. FideicommiiTorum. |^Ipostulante me sulpectam hereditatem ex decreto Praetoris adieris, & neo ego postea eam mihi restitui velim , nec bonis me immiscere : hoc fieri debet, ut (quod Octaveno non ineleganter videbatur} a Praetore perinde actiones in me dentur, ac si hereditatem recepissem : quod est justius. §. 1. Etiam eo tempore , quo creditorum fraudandorum consilium inieris, citra periculum interdicti fraudatorii hereditatem suspectam adibis, & restitues mihi: quia (L remoto fideicommisso liberum 5 tibi fuerat nolenti adire hereditatem , creditores tuos tali commodo fraudare ; & ego nihil turpiter Faciam , recipiendo eam hereditatem, quam remota postulatione mea, creditores compellere te , ut adires , non potuerint. §. 2. Sed & [si] filius suus heres patri, rogatus [fit] a patre hereditatem mihi restituere, cum suorum creditorum Fraudando- rnm consilium inisset, tanquam suspectam ex decreto Prxtoris restitueritmihi: vix Fraudatorio interdicto locus erit: quia bonis patris ejus venditis , nihil proprium creditores ejus ex ea hereditate ferre potuerint: nisi Forte proprii creditores filii audiri debeant, si postulent, ut dimissis patris, ejus bona vendere sibi permittatur. §. 3. Si donationis causa suspectam hereditatem sibi heres dixerit, & restituerit ei, qui solidum capere non possit-: auferetur ei id, quod capere non potest, f Idem dicendum est , &fi citra co nsilium donandi fiduciarius heres id fecerit. C 1 - }• 93- §• l.fupr. de ■ ■.iquir. vel omitt. bered. I. 32. in sin. infr. ne oblip. U aci. (2. /. 70. §. 1. in Kn. infr. h. 1 . 1 . 16. in pr. fupr. «dleg. Aquil. (3. Adde l. 30. in pr.fupr. h. t. (4. i. 28. §. I. Jupj. de judic. (5. /. 6. in pr. infr. quainfraui. cred. (6. /.17, iftjr. de mort. catis, donat. (7. §. 7. j biß. de ßdeicom. bered. I. 5. 68. IDEM lib. 4. Fideicommissorum. js|I heres ab eo, qui, cum moreretur, solvenda non fr.it , rogatus hereditatem restituere, suspectam sibi dicit: dubium non est ^ quin hodie coactus ex Trebelliano Senatusconsulto restituere postit, sed etsi sua sponte-adierit, ex eodem Senatusconsulto restituturus est. quamvis cum summa, aut certum corpus per fideicommissum ab eo, qui solvendo non fuit, datum est, perinde non debeatur, atque fi legatum esset: eo enim casu legatarii, superiore heredis vice fungi eum , cui fideiroimnissum relictum est. §. 1. Si totam hereditatem rogatus restituere tu sponte adieris, & line deductione quartaepartis restitueris : difficile quidem crede- ris per ignorantiam magis , non explendi fideicommissi causa , hoc fecisse; led si probaveris, per 7 errorem te quartam 11011 retinuisse, recuperare eam poteris. 69. MiECIANUS lib. 8- Fideicommissorum. DE evictione prxdiorum , vel mancipiorum , vel caterarum [rerum] cavere heres, eum restituit hereditatem , non debet: quinimo in contrarium caveri 8 heredi oportet, Ji quii ex his evictum ejjet , qua ab ipso herede venijent. 70. POMPONIUS lib. 2. Fideicommissorum. CI heres institutus Titio rogatus fuerit restituere hereditatem , & rursus Titius heredi post tempus: sufficiunt directa actiones heredi. §. 1. Si heres, antequam fideicommissam hereditatem restitueret, alienaverit 9 quid ex hereditate, aut servum hereditarium 10 manumiserit, aut ruperit quid , vel fregerit, vel- usserit: non competit in eum ulla civilis actio , restituta postea hereditate ex Trebelliano Senatusconsulto : sed ex fideicommissi causa erit hoc, quod deperierit persequendum, f Sin vero post restitutam hereditatem horum quid admiserit heres, dicendum [est], Legen Aquilia cum eo agi posse, si servum forte hereditarium aut vulneraverit, aut occiderit. §. 2. Si temporalis titfio in hereditate relicta fuerit, tempus , quo heres experiri ante restitutam hereditatem potuit, imputabitur ei, cui restituta fuerit. 71. MiECIANUS lib. 10. Fideicommissorum. Deines, qui de hereditate deliberant i: , desiderante eo, qui suo ^ periculo velit adiri hereditatem , coguntur adire : sed non sta- tim restituere, sed ut completa tempore deliberationis, [si] expedire sibi compererint hereditatem , sentiant commodum testamenti eo jure, quo, si sponte adissent: sin vero contra'onerosam crediderint, restituta ea exonerentur actionibus hereditariis. 72. POMPONIUS lib. 4. Fideicommissorum . ' UEres praecepto fundo rogatus erat hereditatem restituere; fun- n dus alienus erat: Aristo ajebat, videndum, utrum eum omnimodo penes heredem fundum esse voluit testator ; an ita demum , [si] ipsius est ? sed sibi superius placere, ideoque aestimatio ejus retinenda est. 73. MIECIANUS lib. 13. Fideicommissorum. CI heres pecuniam hereditariam crediderit, & in eam causam pi- o gnora acceperit: actiones nori competunt ei, cui restituta fuerit hereditas adversus ipsa pignora, sed aliqua dubitatio remanebit, si in eum contractum, qui ex defuncto fuerit interpositus, heres, antequam restitueret hereditatem , pignus acceperit: sed nec sic- quidem ipse admitteretur ex fideicommisso; tamen habet adverliis heredem actionem , ut ei cedat pro pignoris commodb actionem. §. i. Cum ex Trebelliano Senatusconliilto restituitur hereditas, servitutes, quas mutuo praidia heredis & testatoris habent, nihilominus valent. 74. PAULUS lib. 2. Decretorum. Q Ui filium & filiam habebat, testam&ntum fecit; & ita de filia - sua caverat: ’Evtsaaov.'/.i «1 ur, ouxTiSii&.-u , irftv Wxv« troi §. 15. fupr. de donat, inter vir. c51 uxor. (s* l . 36. fupr. h . t . (9. I. ult.§. 2. verf. nemo. C.commmi. delegat, adde/. 104. infr. de solutio«. (10. I. 25. tz. i.fupr. h. t. (11. Adde/. 66. §. 2. fupr. eoi. (12. I. 30. in pr. fupr. eoi.. ysned-M. 1155 Digestorum Ob. XXXVI, Tit. I. 1 150 yftiiä-ui- Id est, mando tibi non testari , donec liberi tibisintt pro- niinciavit Imperator, fideicommissmn ex iiac scriptura'deberi r, quali per hoc, quod prohibuisset eam testari, perisset, ut fratrem! suum heredem faceret: sic enim accipiendam eam scripturam , ac s, hereditatem suam rogasset eam restituere. §. l. rabitis Antoninus impuberem filium Antoninum & sibam Honoratam relinquens, exheredatis his, matrem eorum Juniam Valerianam heredem instituit: & ab ea trecenta , & quasdam res filia reliquit; reliquam omnem hereditatem filio Antonino , cum ud annum vigesimum itatis pervenijjet, voluit restitui: quodsi ante annum vigesimum deers- JijJetsilius , eunt hereditatem Honorata restitui preccepit: mater intestata decessit, utrisque liberis legitimis heredibus relidis : postea filius annum agens plenum nonum decimum, & ingressus vigesimum, necdum tamen eo expleto, deccilit filia herede F a via' Valeriana sua relicta: äqua amita fideicommissum [&] exitestamento patris portionem hereditatis petebat, & apud Ptieiidcm obtinuerat: tutores Valeriana- filix Antonini, egestatem ejus praetendebant, & recitabant Divi Hadriani Constitutionem, in qua, quantam ad munera 2 municipalia, jusserat, eum annum, quem quis ingressis efet, pro impleto numerari. Imperator autem noster motus & Equitate rei, & verbis testamenti, fi ad annum vigesimum atatis: quamvis scire 1 e diceret, a Divo Aureo non excusatum 3 tutela cum , qui septuagesimum 3 annum retatis ingressus fuisset; nobis & Legis iElire Sentix argumenta proferentibus, & alia quasdam : contra petitricem pronunciavit. 7;. 8CLVOLA lib. 18. Digestorum. ■pPistolam ad heredem suum [in] haec verba scripsit: Titius Cor- neiiohetedisuosalutem. A te peto, Corneli, quoniam ad te devoluta est pars matris mea;; item , pars Sempronii curatoris quoniam mei contraria fortuna [«/>] ; £3? per hoc totus a; mens apud te cjfesperatur : uti reddas restituas Gajo Sejo uncias quatuor. Quresttum est, cum Sempronius in integrum restitutus sit ab Imperatore, [ä] quo fuerat deportatus, & adierit hereditatem : an is quoque rogatus sit, ut ex sua portione restituat hereditatem ? Respondit, Sempronium quidem non proponi rogatum, Cornelium autem heredem debere pro rata portione maternarum defuncti rerum restitutionem Sejo facere. §. 1. Mulier heredis instituti fidei commisit, ut, retenta parte quarta, reliquam partem restitueret nurui quondam sure, cujus fidei commisit in hrec verba : Jiogo te , ut id, quod ad te ex bonis meis pervenerit, facias 4 pervenire ad filium tuum. Ousfitum tst, quando hoc fideicommissum restituere debeat: utrumne post mortem suam , an jam nunc? Respondit, ad tempus 5, quo nurus moreretur, fideicommissum aptandum esse. 76. IDEM lib. 19. Digestorum. CCrevola respondit: Si pater filium suum impuberem ex asse feri- ° pserit heredem , eique codicillis substituerit, deinde filius impubes decesserit: licet substitutio inutilis fit; quia* Codicillis hereditas neque 6 dari, neque adimi potest: tamen benigna interpretatione plalcet, ut mater, qure ab intestato pupillo fucceisit, substitutis fideicommisso obligetur : quod si invicem fuerunt substituti , [&] in fideicommisso substitutionem valere ; unoque eorum mortuo, qui supersunt, totum accipiunt. 77. IDEM lib. 20. Digestorum. XJEredibus institutis filiis utriusque sexus , singulos rogavit, ut, n qui fine liberis decederet, partem suam hereditatis sorori Fra- trive restitueret, aut, si frater sororve non esset, matri sure: & hrec verba adjecit, vosque liberi charijstmi, hoc fideicommisso teneri invicem volo , donec binos liberos educaveritis. Qiirefituin est, si quis ex liberis duos filios procreaverit, quamvis superstites non reliquerit, an heredes ejus fideicommissum debeant? Respondit, secundum ea, qure proponerentur, videri fideicommilsi onere liberatos. §. 1. Titius nepotes ex filia, & furiosam filiam suam heredes instituit: & fideicommisit filice, ut , sifine liberis decejjlstet, pars ei datu perveniret ad coheredes. Furiosam ipse Titius in matrimonio collocavit, & enixa est filiam post mortem patris. Quresi- tum est, defuncta furiosa, superstite ex hujusmodi conjunctione parta filia, an fideicommissum ad coheredes pertineret? Respondit. cum filiam reliquisse proponeretur , fideicommissum non deberi. Claudius: Nam etsi matrimonium cum furiosa non 7 fuit: fatis tamen factum elf ejusmodi conditioni. 78. IDEM [lib. er. Digestorum.] J Ucitts 8 Titius intestato 9 moriturus, cum haberet uxorem i j & ex ea filiam emancipatam , codicillis hrec verba inseruit: Pertinent [autem] hi codicilli ai uxoreut est filiam. Itaque rogo, quidquid aut ego reliquero, aut vos ipse habeatis, commune vobissit, .Qt/odsi non ego rogarem, vos pro vejtra pietate faceretis. Filia intestati patris honorum posseilionetn accepit. Qurefitumcft, an ali. qua pars hereditatis Lucii Titii ex causa fideicommilli a filia matri debeatur? Respondit,, fecundum ea, qure proponerentur, deberi, ft etiam uxor parata sit in commune bona sua conferre. §. 1. Mrevia duos filios heredes reliquerat, & eodem testamento ita cavit: Fidei autem heredum meorum committo, uti omnis Jaijlan- tiamea jit pro depojitojine usuris apud Gajum Sejum est Lucium Titium : (quos etiam, ß lieni Jet 10, curatores substantias 1 r mue dedissem, remotis aliis), ut hi restituant nepotibus meis: prout quis eorum ad annos viginii quinque pervenerit, proportione ; vel, ß unas, ei omnem. Qurelltmn est, an fideicommissum prrelfari ä scriptis heredibus Lucio Titio & Sejo debeat? Respondit, fecundum ea, qure proponerentur , Lucium Titium , item Gajum Sejum , fideicommissum petere 11011 posse. §. 2. Tres heredes scripsit: Mre- viurn fratrem Imnn , ex dodrante ; Sejum, ex sextante; Stichum ejusdem Seji * servum, filium autem, naturalem Mrevii *, ex uncia: & fidei commisit Seji, uti Stichum manumitteret, in hrec verba: A te peto , Sci, uti tu Stichum manumitteres i dedi unde faceres. sed & codicillis ita cavit : unciam, ex qua feci Stichum heredem, ß quam Scius controverßam moveret, ad ALevjiim fratrem meum reverti velo. Tu, frater, fecundum fidem fjf pietatem tuam , quidquid ad te pervenerit ex hereditate mea, Sticho jilio tuo restitues, qui d ut facias , fidei Une committo. Qurelitum est, cuin Sejus adierit hereditatem, & propter hoc compulsus Stichum manumiserit: an unciam hereditatis, ex qua Stichus heres institutus est, Sticho manu misso restituere debeat ? Respondit; non proponi Sejum rugatum, unciam ei restituere. §. 3. Idem quresiit, an, si aliquam controverliam Sejus de uncia hac , ex qua Stichus institutus est , facere velit, &M;cvius unciam ex causa fideicommilsi ä Sejo fuerit consecutus : utrum hanc solam unciam, ex qua Stichus institutus est, an veto & dodrantemj ex quo ipse Mrevius institutus est, eidem Sticho restituere debeat? Respondit, de omni restituendo , quod ad Marcium quoquo modo pervenit, testatricem sensisse. §. 4. Pater puerum Sc puellam heredes instituit, eofquc invicem substituit, & si neuter heres esset, eis piures substituit, [fub- stitutosque invicem substituit] , ilis verbis , substitiitc-s heredes invicem substituo: eorundem filiorum fidei commisit, ut, qui eorum vita lupcrasset, & line liberis intra annum trigesimum moreretur, hereditatem his, quos heredes substituerat, restituat : filius vita sororem superavit, & intra tri gestimmt anuum line liberis decessit. Qurelitum est, ex substitutis uno defuncto ante lilium, pars ejus, qure ad creteros substitutos, qui superviverent, pertinet, utrum pro virilibus , an pro hereditariis portionibus , quibus simt substituti , pertineat? Respondit, consequens esse, pro his partibus, quibus 12 substituti essent, fideicommissum pertinere, fi. $. Mre- via filium heredem instituit ex quincunce , Titiam iiiiam ex quadrante, Septieium filium ex triente, cujus fidei comanfit in hrec verba: Te rogo, sili Septici, ß intra vigeßmum mutum Jinc liberis morieris, quidquid ere hereditate mea. ai te pervenerit, hoc fratribus tuis restituas. Qurelitum est, [an] Septicio filio defuncto intra vigesimum annum line liberis , hoc fideicommissum utrum pro portionibus hereditariis ad fratrem & sororem ejus pertineat, an vero requaliter ? Respondit, pro parte hereditaria. §.6 Titia ex asse heres scripta, partem dimidiam hereditatis Mrevire rogata restituerat: fundum ä testatore obligatum luere noluit, sed eum vendente creditore mandavit redimendum Sejre. Quresitum di , an Titia ex causa fideicommilli Mrevire teneatur? Respondit, cum rogata hereditatem restituere proponatur : nihil proponi, cur non teneatur. Claudius: subest enim prrestari oportere id, quanto plu- j ris fundus fuit, quam ad creditorem pervenire oportuit. (1. linmo vide l. 77. §. 24. fupr. de legat. 2. (r. I..S- infr. de munerib. (3. v. tit. C.quieetatefecxcuf. (4. I. V). in pr. fupr. b.t. (5. Immo vide l. 41. in fin.fupr. de legat. 3. [6 .l.pcn.§. 1. fupr. de condit, instit. I. 6. in pr.fupr. de jure codieUl. (7. I. 16. in sin. fupr. de ritu nupt. (8. L ult.%. %.fupr. de legat. 2. (9. V. I. 1. §. 5 .Jupr. h. t. (io. v. §. 1. Infl. de curator. (11. I. 6. i« fin.fupr. detutcl. (12. L z^.fupr. h. h §. 7. Gajo i87 Ad Senatusconsultum Trebellianum. I §. 7. Gajo Sejo ex semifle, Titia ex quadrante , & aliis ex reliquis portionibus heredibus institutis, ita cavit: Fidei auiem vestra: ntxr.io, GaiSei,& hicia Titia, uti post obitum vestrum reddatis, restituatis Titio N Sempronio senilstem patrimonii jy portionis ejus, fi!.«« •vobis dedi. Qiussitum est , cum utrique adierint hereditatem , & pnivea Gajus Sejus defunctus fit, LuciaTitia herede instituta, an hare Lucia Titia partem dimidiam semiffis, quam rogatus erat Gajus Sejus restituere, protinus debeat: an vero post'suam demum mortem ,.universum fideicommissum, tam ex sua persona, quam ex Gaji Seji datum restituere debeat? Respondit, Lu- ciam Titiam ftatim teneri, ut partem dimidiam se mi siis ex persona Seji restituat. §. 8- Filiam suam heredem scripsit, L ndpotem , quem ex ea habebat, ei substituit, & ita cavit : Lucio Titio fratris mei ßho , genero meo , ducentos aureos relinquo, ejuo legato scio illum contentum este : attoniam scripß universam rem meam, eo quod filiam meam £7 nepotem meum heredes scripsi, univerjum substantiam eis communicasse. Qttos invicem commendo : filia adita patris hereditate , divertit a marito. Quxsituineit, an Titius quondam ejus maritus suo vel filii sui nomine, ex fideicommisso communionem bonorum consequi postit viva quondam uxore sua, vel post mortem ejus? Respondit, nihil sideicomm isti datum genero proponi, praster ducentos aureos. §.9. Idem qiucsiit, eandem uxorem marito herede scripto , fideicQmmiiisle, ut, cum moreretur, filio communi omne , quod ad tum ex hereditate sua perveni fiet , rtftituerct: an ill:e quoque res & possessiones , quae in dotem datae, & post divortium resti tut« mulieri fuerant, fideicommisso contineantur ? Respondit: quod mulier in bonis suis reliqtiislet, id fideicommisso contineri. Claudius & alias de eodem facto consultus, ita respondit: live restituta: (intres , fecundum id, quod supra responsum est . in bonis mulieris computari4 sive non sint restituta, quia ex stipulatione de dote reddenda interposita restituenda sint, eo auctiorem hereditatem computari. § 10. Quse habebat filium, & ex eo nepotem , utrosque iu mariti potestate, maritum ex asse scripsit here.iem, ejusque fidei commisit in htec verba : jssi] Titius maritus meus mihi heres erit , peto , fideique ejus committo , eitidquid-ex hereditate mea xd cutn pervenerit, cum mori coeperit, det, restituat Gajo filio nostro: ita tamen, ut decem quidem uncias Gajus habeat, duas autem uncias Sejus nepos habeat: qitod ut fiat, fidei ejus Titii heredis mei committo. Pater emancipavit filium , nepotem amisit & supersiite filio decessit. Quaditura est, an priore parte scriptura universa hereditas patris ex causa fideicommissi filio debeatur: S: illa sequentia verba, ita tamen, ut decem uncias filius , duas autem nepos habeat, ex voluntate defuncta ita demum locum haberent, fi die fideicommissi cedente filius & nepos eorum in natura elsent: cum autem no« supervixit ad diem fideicommissi nepos, sequens scriptura cesset? Respondit, ea, qux proponerentur, ostendere, decem dumtaxat uncias filio datas. §. 11. Heres institutus , uxori rogatus totam hereditatem restituere, restituit detracta quarta. Quadi tum est, cum uxor quartam partem hereditatis ntslenti die, & reliquam post tempus alii rogata i testatore fuisset restituere: an id 1, quod heres ei detraxisset quartae nomine, in restituendo fideicommisso imputare postit? Respondit, quatenus 1 cepisset, fideicommisso obstrictam. §. 11. Heredum fidei commisit, ut, quicquid ex parte tertia hereditatis pervenerit ad eos, id redderent Gajo Maevio alumno testatoris, cum fuerit annis quindecim , & subjunxit hsc verba : interim ex refectu paupertatis , qui k.I vos pervenerit , alatis eum usuris pro quantitate nummorum redaclis: hoc amplius eidem alumno meo hominem Caieta- numpfi vernam satorem, qui eum artificio suo merceie data alere poterit. Qusfitnm est, crun alimenta multo minora pneftiterint heredes scripti, quam usurx summae redacta: competebant, an & residuas pnestare compelli debeant totius temporis, an ex die, quo quintum decimum explesset? & cum fervi legati ei specialiter, ut ex mercedibus aleretur , statim venierint: utrum mercedes, an usuras petere debeant ? Respondit, secundum ea, quoe proponerentur , testatorem videri de omni reditu 3 & mercede servorum restituenda sensisse. §. 13. Pluribus heredibus institutis, in quibus & libertis tribus ex dodrante , eisdem fundos per praeceptio- nem dedit; & ab his petiit, ne eos alienarent; jfi ut , qui vita superastet , solidos eosdem fundos obtineret : deinde unius ex his libertis Gtacilii ficiei commisit, uti , quidquid «deum ex hereditate honis- ve -pervenistet , deducio pro ea parte are aliena est legatis, [te] Jibi viginti aureis, restituat Titio. Quaesitum est, an etiam partes tertias fundorum prxlegatorum [cum] conlibertis eidem deducere deberet? Respondit, secundum ea, qux proponerentur, non debere restituere praeceptionem, quum ipse testator & legata excipi voluisset. §. 14. Maritus, uxore instituta herede ex parte tertia , & pluribus ei fideicommissis datis, dotem quoque praelegavit hi* verbis : Sejic uxori mero duri volo ä fiiiis meis summam datis ejus , qua: mihi pro ea Hiata est, ejufdemque uxoris fidei commisit . ut partem hereditatis, est quacunque ei Ugastbt-, pojt mortem suam Titi» filio communi rejlitueret. Quaesitum est, an summam quoque dotis inter extera legata ex causa fideicommissi filio suo restituere debeat ? Respondit, 11011 alias, nifi manifestum esset, de dote quoque restituenda testatorem sensisse, atque etiam si sensisset, & hoc fuerit approbatum : ita ejus quoque petitionem fore, ii non minus in quantitate , qiue Falcidix nomine remaneret, forti, quam iit quantitate dotis. §. 13. Rogatus hereditatem restituere Septici«, cum erit annis viginti , interea fundos, quos defunctus pignori acceperat, vendidit,. & propterea pigneratiiis [judicio] a debitore conventusdeceilit , heiede relicto Sempronio, esi judicio nondum finito, restituit hereditatem Septimo. ‘ Qjixlitum est, an judicio nihilominus ipse condemnari debeat, cum potuerit retinere , vel caveriJibi id , quod ex causa judicati proflaturus e fet ? Respondit, judicii exeeutionem nihilominus adversus heredem & post restitutam hereditatem mansisse. §. 16. Heres ejus , qui post mortem iuain rogatus erat, universam hereditatem restituere, minimam quaiuitatcm , quam solam in bonis fuisse dicebat, his , quibus fideicommissum debebatur, restituit, postea repertis instrumentis , apparuit quadruplo amplius [in] hereditate fuisse. Quassitum est, au in reliquum fideiconunisti nomine conveniri postit? Respondit, fecundum ea, qu* proponerentur, li non4 transactum esset, posse. 79- IDEM [lib. singul. Quxstionum publice tractatarum.] QI pupillus parenti suo heres extitit, & fideicommissam hereditatis partem restituit, mox abstinetur paterna hereditate: optio deferenda est fideicommissario , ut aut portionem quoque pupilli adguofcat, aut tuto discedat 4 aut omnimodo bona vendenda sunt, ut id, quod superfluum est, pupillo servetur. & si in solidum bona venire non possunt, omnimodo actiones fideicommissaria: deneganda erunt: erat enim in potestate illius;, universum suscipere , & fi quid plus erit, pupillo servare. 80. IDEM lib. 5. Digestoriim. TyjAtrem & avunculum, eosdemqiie creditores suos, heredes scripsit Lucius Titius , & eorum fidei oommisit, ut post mortem reftituereut, quod ex re familiari testatoris superfuerit, Septicio: heredes non modicam partem bonorum testatoris consumpserunt , & multos heredes reliquerunt: quibus scientibus , multa corpora , qux remanserant ex bonis Lucii Titii, Septicius possedit. Quxfi- tum est, an id, quod Lucius Titius debuit matri & avunculo, heredes eorum 2 Septicio petere postint ? Respondit, non posse. Claudius: Aditione uiim hereditatis confusa > obligatio interciderat: ied fideicommissi repetitio erat: cujus Equitas defecit his, qui multa ex hereditate coiiiiimpiisse proponuntur. 81. PAULUS Imperialium sententiarum in Cognitionibus prolatarum ex libris 6. libro 1. seu Decretorum libro 11. J Ulius Phoebus testamento facto, cum tres liberos heredes institueret, Phoebum & Heraciiam ex eadem matre, Polycrate« exsilia, squis portionibus, petit A Polycrate minore fratre, ut accepto certo prxdio , hereditatem fratribus concederet; & invicem eos, qui ex eadem matre erant, si qui eorum heres 11011 suis, fet, substituerat: Polycrati, fi intra pubertatem decessisset, fecundas tabulas fecit, quas matri ejus commendavit aperiendas 6 , fi impubes obiisset; deinde petit A prioribus, ut fi quis eorum sine liberis decederet, portionem suam, exceptis bonis maternis eormn & avitis , ei vel eis , qui fuperessent, restitueret. Heraclia foror (1. V. I. 63. §. 12. stpr. b. t. I. 43. in fin.supr. de condit, jfi de- ntonstr. 1 . 32. §. q.stpr. ad leg. Falcid. (r. I. 1. §. 1 y.supr. h. t. \ 3 ‘ (• 43. §. 2. supr. ie legat, t. (4. I. 19. C. ie transuci. obf T ü m. I. I. 9. tz. 2.supr. d. t. de puptU. Jubstit. I ■ 58 . in fr.supr. h. t. (6. V. §. 3. Infl. Cete mortu* 1159 Digestorum Lib. XXXVI. Tit. II. 1140 mortua fine liberis , fratrem Fhcebum heredem instituit. Polycrates fideicommissum petierat, & obtinueratapud Aurelium Proculum Proconsulem Achaja:: appellatione Facta , cum solum Phoebus egisset Mcvo.itf ?£; , id est, altera, farte absente , victus est, quia ei vel eis verba utrosque fratres complecterentur, atque invicem duos illos tantum substituerat: sed & voluntas haec patris videbatur, qui exceperat eorum bona materna, quia Polycrates aliam matrem , & quidem superstitem habebat, cujus etiam fidei commissum erat, ut legata, qua: ei dederat, intestata moriens Polycrati filio suo restitueret. T I T. II. Q.UANDO 1 DIES LEGATORUM VEL FIDEICOM- MISSORUM CEDAT. i. PAULUS lib. 2. ad Sabinum. Jyf Ortuo putre , licet vivo pupillo , dies legatorum a 2 substituto * * datorum cedit. 2. ULPIANUS lib. 15. ad Sabinum. Cl pure sit ususfructus legatus , vel usus, vel habitatio 3 : neque O eorum dies ante aditain hereditatem cedit, neque petitio ad heredem transit, idem , & si ex die sit ususfructus relictus. 3. IDEM lib. 5. Disputationum. "MAm cum ad heredem non transferatur, frustra 4 est, si ante quis diem ejus cedere dixerit. 4. IDEM lib. 19. ad Sabinum. CI cum [heres] morietur , legetur : conditionale 5 legatum est. 0 denique vivo herede defunctus legatarius ad heredem non transfert. §. i. Sivero, cum 6 isse legatarius morietur, legetur ei: certum est / legatum äd heredem transmitti. 5. IDEM lib. so. ad Sabinum. OI post 7 diem legati cedentem legatarius decesserit, ad heredem O suum transfert legatum. §. 1. Itaque, si purum legatum est , ex die mortis dies ejus cedit, f Si vero post diem sint legata relicta , simili modo , atque 8 in puris dies cedit, nisi forte id fuit legatum , quod 9 ad heredem non transit: nam hujus dies non ante cedit: ut puta fi ususfructus sit post annum relictus, hanc enim sententiam probamus. H. 2. Sed fi sub conditione sit legatum relictum , non prius dies legati cedit, quam 10 conditio fuerit impleta : ne quidem , si ea sit conditio , quae in potestate iit legatarii. §. 3. Sed si ea conditio fuit, quam Prxtor remittit 11: statim dies cedit. §. 4. Idemque & in impoisibili conditione , quia pro puro hoc legatum habetur. §. ;. Item si qua conditio iit, qiue per legatarium non stat, quo minus impleatur; sed aut per heredem, aut per ejus personam, in cujus persona jussus est parere conditioni: dies legati cedit, quoniam pro 12 impleta habetur: utputa Ii jussus sim heredi decem dare , L ille accipere nolit, f Sed & si ita mihi legatum sit, fi Sejam uxorem duxero, nec ea velit nubere : dicendum erit, diem legati cedere, quod per me non stat, quo minus paream conditioni, sed per alium stat, quo minus impleatur conditio. §. 6. Iisdem autem diebus, id est, iisdem pensionibus, heredi prostabitur legatum, quibus legatario ipsi prostabatur. §. 7. Si cum dies legati cedere inciperet, alieni quis juris est: deberi his legatum , quorum 13 juri fuit subjectus. Lideo, si purum legatum fuerit, & post diem legati cedentem liber factus est : apud dominum legatum relinquet, sed ii ususfructus fuerit legatus, licet post mortem testatoris , ante aditam [tamen] hereditatem , fui juris efficiatur; sibi legatum adquirit. 6. PAULUS lib. 3. ad Sabinum. Q Uod pure datum est, si 14 sub conditione adimatur, quasi sub - conditione legatum habetur. §. 1. At si extrinsecus 15 suspendatur legatum, non ex ipso testamento: licet ante decedat legatarius , ad heredem transmisisse legatum dicimus, veluti si rem dotalem maritus legaverit extero, & uxori aliquam pro dotali re pecu »iam: deinde deliberante uxore de electione dotis , decesserit legata- (1. Lib. 6. C. s3- adde Lib. p.jupr. tit. 3. (2. I. 7. §. 3. 4. infr. h. t. (3. Z. 9. infr. eod. (4. I. §. 1. 1 . 16. infiit. infr. eod. i. sin. §. 6. C. decaduc. toil. (;. Z. 13. in fin. infr. k. 1 . 1 . 12. in sin. fupr. de legat. 2. Z. i. §. 2. Z. 75. Z. 79. §. 1. fupr. de condit. £5” de- mcnjlr. ((,. d. I. 79. in pr. (7. 1 . 3. C. h t. (8. I. 21.inpr.infr. eod. I. un. §. 5 . ‘C. de caduc. toil. (9. Z. 3. fupr. h. t. (io. i. 41. Jufr. de condit. £/ demonfir. I. un. §. 7. C. de caduc. toli. (]i. v. I. 8* * fupr.de condet, infiit, (12. Z. 24. fupr. de condit. quo facti sunt codicilli, an quo peti e cepit ? Respondit, i quibus instructus fit fundus, cum dies legati cedat, deberi. 29. VALENS lib. 1. fideicommissorum. Jd Oge , quandoque heres meus 'Titio decem det; utique decem heres v debebit: sed quando, dubitari potest, utrum cum primum potuerit, & dies cedit, & ab ipso petitur. 30. LABEO lib. 3. Posteriorum a Javoleno Epitomatorum. j jUod pupilis legatum est, quandoque nupserit, si ea minor, '-—quam viripotens nupserit, non 11 ante ei legatum debebitur , quam viripotens esse cceperit: quia non potest videri nupta, qux virum pati non potest. 31. SCAEVOLA lib. 14. Digestorum. OXori ex parte sextante heredi institutx substituit, & heredum fidei commisit, si uxor heres non erit, dotem ei & alia quadam dari: post mortem mariti uxor ante conditionem , & priusquam adeat hereditatem , decessit. Quxsituin est , an dies fideicommissi , cum moritur, cessisse videatur : iiieoque heredibus ejus debeatur ? Respondi, si uxor prius decessit, quam hereditatem adiret, videri diem fideicommissi cessisse. T I T. III. UT LEGATORUM SEU FIDEICOMMISSORUM SERVANDORUM CAUSA CAVEATUR. 12 I. ULPIANUS lib. 79. ad Edictum. T Egatorum nomine satisdari oportere 13 Prxtor putavit, ut, quibus testator dari fierive voluit, his diebus detur vel fiat: dolumque malum abfuturum stipulentur. §. 1. Semper 14 autem satisdare cogitur, cujufemique sit dignitatis vel facultatum qua- rumeunque heres. §. 2. Nec sine ratione hoc Prstori visum est, fieuti heres incumbit possessiani bonorum, ita legatarios quoque carere non debere bonis defuncti: sed aut satisdabitur eis, aur, si satis non datur, in possessionem 15 bonorum venire Prxtor voluit. §- 3- N011 solum autem omnibus legatariis [satisdari oportet] : autem fideicommissum db eo peti non posset, penes quem voluit j sed & successoribus legatariorum satisdari debere jam constahquam- pecuniam collocari, propter hxc verba , eamque alumno meo poft j visisti non 16 ex judicio defuncti, sed successionis necessitate, quasi (1. 1 .11.supr. de annuis legat. (2. Adde l. 19. inpr.fupr. h. t. tranfaSl. (10. V. /. 26. §. 7. infr. de fideicom. libert. (11. I. IO. (3- l. zy.supr. de legat. 2. (4. Immo vide l. 59. infr. de oblig. £9’ : in pr.Jiipr. de condii, esi demonstr. •U. (s- l. l. in sin.supr. de condit, fis demonstr, 1 . 73. in pr. infr. • (12. Lib. (,. C. 54. (13. I. 8. §. 4. supr. qui satisd. cog. [14. itverb. oblig. (6. i. 46. in sin.supr. adSC. TrebeU. (7. Immo Excip. §. 18 . infr. hic. I. 6. in sin. infr. h. t. I. 6. §. I. C. ad SC. vide i. 10.supr. h.t. L 4. supr. de annuis legat. I. I. §. 16. supr. ad Trebeil. I. 7. C. ut in pojfcjs. legat. (15. I. 4. I, 5. H. 1, infr, h. /. ctf. Faltid. (g. I. io.supr. b. t. [9. I. g, §. 10. infin.fttpr, de [(16. I. g. insiit.sttpr, de vulg. & fupiH.Jubftit, ai u 45 Ut legatorum seu fideicommissorum &c. 1146 ad is alienum admittantur. §. 4. Sed & Procuratoribus 1 lega-, tariorum satisdandum est: eoque jure utimur. §. 3. Plane si ei 2, qui in potestate alicujus erit, legatum sit: caveatur ei, cujus juri subjectus est. §. 6. Non solum autem legatorum nomine heredes cavent; sed & successores eorum. §. 7. Is 3 etiam, cui ex Senatusconsulto restituta est hereditas , nihilominus ad cautionem compellitur. §. 8- Nec non & qui per alios heredes existunt, sive honorari! successores, ad satisdationem compelluntur, ß. 9. Plane Ii quis, omina stipulatione, litem de legato contestatus est, probandum est, cessare debere stipulationem. §. jo. Idemquein fideicommissis quoque probandum est. §. 11. Sunii ita sit legatum vel fideicommissum relictum, & , st id perdidijet , rursus relictum: videamus, an fatis sequentis legati fivefidcicoir.miffi petere postit? movet quastionem , an fideicommissum hoc sive legatum debeatur, & quoties debeatur, L an ipse legatarius cavere debeat, se non perditurum ? De liis omnibus extat Rescriptum Divi Pii ad Junium Maurieum tale : Clodio Frstclulo, fecundum ea, q:ue epistola continentur, legata sive sideiccmmijsa ex testamento Clodii Felicis prostari debent citra necessitatem favendi, nihil ex iis deminuturum se. man qxoifidei heredis ab eodem testatore commistum est, utst Frudi ulus per- didifes, quod ei in testamento relictum est, rursus keres id st restitueret : non eo pertinet, ut aut Frstclulo priorum legatorum nomine satisdatio injungenda , aut onerandusstt heres in infinito 4, ut quoties is perdiderit, restituere ei tantundem debeat: sedutperfideicommifum posterius duplicatu legata ejus videantur: nec amplius ad periculum heredii pertineat, st quid pojlea is consumpstt, exsoluto ei posteriore fidcicemmisto. Rescripto ergo ostensum , * legatarium heredi non debere cavere , se non perditurum, f Versa vice an heres de sequenti legato sive fideicommisto cavere debeat, quaeritur ? Et putem, nen oportere ei caveri: eum in suo arbitrio habeat, ne perdat id, quod sibi relictum est: quamvis si quis inspexerit, quod sub conditione relictum est, dicere debeat, satisdationem exigendam. §. 12. Certe sive ex asse, sive ex parte quis legatum debeat, eavere debet: sive institutus sit heres, sive substitutus. §. 13. Belliisime quaeritur, an hic stipulatio incrementum ex fructibus vel usuris sentiat? Et recte placuit, ex mora incrementum habituram stipulationem, [ut] id, quod oportebit, comprehendat. §. 14. Si quis sub conditione legatum stipulatus , pendente conditione decesserit, stipulatio evanescit: [ quia ] nec legatum [non] transmittitur. J Huic stipulationi easdem causas & conditiones inessesciendum est : proinde si qua 3 fit exceptio , qux petenti legatum opponi solet, eandem ex stipulatu quoque agenti opponendam esse piacet. §. 15. Procuratori ejus, qui absens esse dicitur , si stipulanti legati nomine spondeat heres , Ofilius ait, ita cavere debere, ii is, cujus nomine caveat, vivat: videlicet ne teneatur illo ante defuncto. §. 16. stem quxritur, in hanc stipulationem utrum ipfe res veniant, quae legata: sunt, an vero pretia earum ? Et est verius, in hanc stipulationem res, vel pretia deduci. §. 17. Si decem, quee in arca erant, mihi legata sint, tibi eorum ususfructus legatus sit: si pure utriqne legatum sit relictum, is, cui proprietas legata est, ipso jure decem vindicabit, fructuarium autem ex Senatusconsulto acturum , & quinque 6 usumfrustum petiturum constat, sed cum decem vindicat proprietarius, per exceptionem doli repelli, qua fructuarius de restituendis quinque heredi cavit. Plane si decem aureorum possessionem legatarius habeat: Marcelliis ait, dandam vel heredi, vel fructuario, utilem actionem in legatarium : fi modo ei caveatur, f Sed si sub conditione ei decem legata sunt, Fructuarium interim decem , oblata cautione , habiturum: legatario vero , cui proprietas relicta est , interim legatorum stipulatio praestanda est. Sed si omiserit 7 stipulationem, existente conditione , ad exhibendum eum posse agere , Marcellus ait. sed si ignorans heres legatum decem fructuario dedit: ad exhibendum eum non teneri palam est: succurrendum tamen legatario adversus fructuarium, Marcellus ait. §. >8- Si ad fiscum portio hereditatis pervenerit, cessabit ista stipulatio: quia ' nec solet fl- scusg satisdare. §. 19. Qui minorem partem hereditatis possidet, cum ex majore p arte heres sit: siquidem ipso jure minuatur portio (i. /. 3. infr. deprotor.stipul. (2. §. uit. infc.htc. 1 . 3. infr. h.t. ( 3 - §• > 9 - in sin. infr. h. l. (4. /. I i. §. ig.supr. de ler.-t. 3. (3. l.j.supr. decondit, instit. (6. .Ad.de l.iq.fupr. d- .:su js ttstfr. le- gat. (7. /. 9. §. q.supr. ad exhib. [8. I- 3. §. j.supr.st cui plus, luam per leg.Falcii. arg. 1 . 3. in fin.supr. de fundo dotali. (9. §. 7. hereditatis, lecurior erit heres: neque enim ex majore parte ex stipulatu tenetur legatariis, quam ex qua heres est. si vero nomen quidem heredis apud eos integrum maneat, verum tamen essectu minus habeant hereditatis, L caverint legatorum nomine: videntur onerari: quia ipso jure pro ea parte legata debent, pre qua heredes sint, sed enim iquifsimum est, non majorem partem legatariis solvere, quam cujus habent emolumentum: hoc autem evenit, eum 9 hereditas pro aliqua parte ex Trebeiliano restituitur : nam pro rata exonerandi sunt heredes ejus partis nomine , cujus emolumentum sibi ablatum est. §. 20. Si ei , qui in alterius potestate erit, incerta die legatum Fuerit: cavebitur ei, qui habet eum in potestate , non pricife, sed sub conditione, st, cum ejus legati dies cedit, in potestatestt. citerum si sui juris inveniatur, iniquum esse visum est , patri cautum esse, cum alii legatum debeatur, quan- quam & si sine hac adjectione caveretur , verumtamen exceptione patrem vel dominjim submoveremus, si existentis conditionis tempore non haberent eos in potestate, evenit tamen fecundum hoc, ut in casum non sit de legato cautum : nam si existentis conditionis tempore fui juris sunt, non erit cautum. 2. PAPINIANUS lib. 28. Qutestionum. ]\JEc, fi Forte velit pater cavere, neminem amplius petiturum , ~ ’ compellendus erit heres legatum, quod jam silius petere potest, alii, quam cui debetur , exsolvere. 3. ULPIANUS iib. 79 - ad Edictum. CEd & ipsis, qui sunt in potestate io, cavendum est : quemadmo- o linm solet caveri, si eadem res duobus 11 sub diversis vel contrariis conditionibus relicta sit. duobus enim satisdatur, sed in utroque casu iisdem personis satisdationem subituris. 4. IDEM lib. 15. ad Edictum. Clex causa fideicommifli sit apud 12 aliquem hereditas, nec lega- 0 torum satisdat : in posseisionem i; adversus eum legatarius mittitur. 3. PAPINIANUS lib. 28. Qmestionum. T)Ostquam heres ab hostibus captus est, conditio legati, cujus no- mine proposita stipulatione cautum fuerat, extitit, fidejussores interim teneri negavi: quia neque jus, neque 14 persona eilet, ad quam verba stipulationis dirigi poisint. §. 1. Imperator Marcus Antoninus Julio Balbo rescripsit, eum, ä quo res fideieom- missie petebantur, cum appellasset, cavere ; vel-, si caveat adversarius, transferri 13 possessionem debere. Recte placuit Principi, post provocationem [quoque fideicommifli] cautionem interponi. quod enim ante sententiam, si petitionis dies moraretur , fieri debuit: amitti post victoriam , dilata petitione , non oportuit. Sed quare non caverat dc fideicommisso, qui provocaverit, si caveret adversarius, ad eum posseisionem esse transferendam rescripsit: cum alia sit Edicti conditio, non enim exigitur ä legatario vice mutua cautum; sed vicaria custodite gratia possessio datur: L qui obtinuit, in possessionem per Praitorein aut Prxsidein inducitur. Sed Pr.etor quidem in omnium rerum pofseisione, qnte in causa hereditaria permanent, omnimodo fideicommifli iervan.ii gratia esse permittit: Princeps autem earum rerum nomine , de quibus fuerat judicatum , mutuas admisit cautiones, ficuti cum de bonis suis conferendis filius, accepta pofleisione, cavere non potest: quia denegamus ei actiones, defertur conditio cavendi fratribus ex forma jurisdictionis , quod ex portione fratris fuerint consecuti, cum bona propria conferre coeperit, fe restituturos : sed si nec ipsi cavere poisint, utiliter probatum est, virum bonum ab utraque parte eligendum, apud quem ut sequestrem fructus deponantur, quique utiles actiones ä Pnetnre datas exerceat, posselsio autem ex Rescripto supra relato non aliter ad eum , qui sideicommitiiim petit , transfertur, quam si caverit: tametsi maxime adveriaruis non per inopiam, sed per contumaciam cavere noluerit: ‘f X-' vit, non possit cavere : vel res deponenda , vel junL.ictio restituenda erit. §. 2. Si dies, aut conditio, legati , ; ndeicommifli petitionem actionemve differre dicatur, & ineo iatitdatio desideretur , heres autem per calumniam postulari contendat, & relictum neget: non aliter audiendus erit, qui caveri postulat, quam süfr.h.l. (10. ;./»?" b. t. (11. L nJupr. quisatisd. cog l. 9. in sin. infr. tit. pnx. I. 8- in sin. infr. de preetor. stipul. (12. /. 15. §. I. infr. h. t. (iz. {• I. §. 2 .supr. eod. (14. Iramo vide l. I. §. 14. i» fin.supr. depositi. (15. L I. §- i.supr. h. t. C c c c 3 fi 1147 Digestorum Lib. XXXVI. Tit. III. IV. H48 si scripturam , qua relictum adfirmet, exhibuerit. §. Z. Cum quxrebatur, ubi i fideicommissi servandi causa caveri oporteat: Imperator Titus Antoninus rescripsit, si domicilium Romse non haberet heres, & omnis hereditas in Provincia esset , ad satisdationem fideicommissi nomine in Provincia fideicommissarium remittendum esse. Quare si heres in eum locum, cavendi gratia, remitti desideret, ubi domicilium habet, legatarius autem ibi caveri postulet, ubi est hereditas: non erit heres remittendus, id- que Imperator Titus Antoninus rescripsit. §. 4. Quibus literis adjectum, [&] si bona jam distracta sunt, vel testatoris permissu, vel concedente legatario : pretium eorum fideicommissi servandi causa, in deposito habendum. 6. ULPIANUS lib. 6. Fideicommissorum. CI quando incerta summa est fideicommissi : qui cognoscit, taxa- o t j one quoque fidejussores petuntur. §. 1. Admonendi autem fumus , Rebuspublieis remitti solere satisdationem fideicommissorum , etiam si quando necessitas dandi intercedat, repromissio plane exigenda est , voluntati defuncti statu iri. 7. PAULUS lib. 2. Manualium, pilio vel fervo sub conditione i patre dominove herede instituto legatum est. hujus legati fatis petere non possunt: sed pendente conditione emancipatus vel manumissus si fatis petant , qusritur , an audiendi sint, ne beneficium patris dominive ipsis onerosum sit; an sibi imputare deberent, qui dederunt eis postulandi adversus fe facultatem ? Sed melius est , fer mediocritatem causam dirimere : ut cautioni tantum cum hypothecasuarum rerum committantur. S. ULPIANUS lib. 48. ad Sabinum. pUm legatorum nomine satisdatum est , simul dies legatorum ces- sit, protinus iisdem diebus etiam ex stipulatione debentur 2 : 9. PAULUS lib. is. ad Sabinum. ^On tamen, ut statim peti possint, deberi 3 enim dicimus , & A ’ quod die certa prxstari oportet, licet dies nondum venerit. 10. POMPONIUS lib. 26. ad Sabinum. CI ä te herede legatum mihi sit sub conditione, tuque, postquam O adieris hereditatem , satisdederis legatorum , & post mortem tuam, ante aditam tuam hereditatem, conditio legati extiterit: Sabinus ait, fidejussores mihi teneri: quia omnimodo dari oportet legatum , & [si] in rem esset concepta stipulatio. 11. GAJUS lib. 13. ad Edictum provinciale. CI legatarii adversus me in possessionem legatorum servandorum o causa missi sunt, [&] procurator, vel quis alius meo 4 nomine caverit : perinde mihi Prstor accommodat Interdictum, quo jubeantur discedere legatarii possessione , ac si ego cavissem. 12. MARCIANUS lib. 7. Institutionum. T Icet, ut 5 non petatur cautio , conditio testamento scripta fue- rit: non videtur conditio. L 'ideo 6 licet desideraverit quis caveri sibi, non videtur conditione defectus : quia postquam remitti talem cautionem jure publico placuit, nec onus cautionis sequitur, ne quidem conditio intelligitur. 13. NERATIUS lib. 7. Membranarum. CI quoque, [cui] legatorum actio datur in eum , qui prxtermis- *-* sa7 institutione, ab intestatopoilidet hereditatem , legatorum nomine satisdatur : &, nisi satisdabitur , in possessione legatorum servandorum causa mittitur, nam hxc quoque Prxtor perinde salva esse vult, atque ea, quie Jure Civili debentur. Idem Aristoni placet. 14. ULPIANUS lib. 79. ad Edictum. UJiEc stipulatio & in fideicommissis locum habet , si pure fidei- commissum sit relictum, sive ex die corta, vel sub conditione : live res aliqua, sive hereditas , sive jus aliquod relictum est. §. 1. Divus quoque Pius rescripsit, quotiens evidens res est, ut 8 certum sit, nullo modo fideicommisso locum esse : perquam iniquum esse , supervacua cautione onerari heredem. 15. PAULUS lib. 75. ad Edictum. pTiam de prxsenti legato locum habet haec satisdatio : quoniam '- 1 nonnullas moras 9 exercitio judicii habet. §. 1. Si & ab herede instituto legatorum fatis acceperit legatarius, & ä Trebelliam» fideicommissario: utraque quidem stipulatio committetur, sed exceptione se tuebitur heres : quia cavere non debuerit, sed si pars 10 hereditatis restituta sit, ab utroque cavendum est. §.2. Etiamsi ab intestato debeatur fideicommissum , locum habet hsc stipulatio. 16. GAJUS lib. 27. ad Edictum provinciale. CIduo ejusdem nominis de legato contendant 11: utrisque satisdatur. nec onerari heredem , cum possit eosdem fidejussores ad utramque stipulationem adhibere : qui & ipsi non onerantur; cum futurum sit, ut uni tenerentur. 17. PAULUS [lib. 48. ad Edictum.] CI ab uno ex heredibus legatorum fatis accipimus, cum ab omnibus heredibus nobis legatum esset : fi pars coheredis aderefeat promissori, in totum fidejussores tenentur 12 , si solidum legatum is coeperit debere. 18 . SCIEVOLA lib. 29. Digestorum. Q Use filium legitimum relinquebat, patrem, eundemque colli- - bertum ex asse scripsit heredem, fideique ejus commisit, ut, quidquid ad eum-ex hereditate ejus pervenisset, cum moreretur , resti- tueret filio testatricis , nepoti suo : & hxc verba adjecit: Satis d Sejo patre meo exigi veto. Qiuesitum est, cum iste Sejus substantiam suam dissiparet, & vereretur pater fideicommissarii, ne inane fideicommissum constituatur : an ad satisdationem fideicommissi nomine patrem defunct® compellere possit? Respondit, secundum ea, qux proponerentur, non compellendum cavere. §. 1. Idem quxsiit, testatricem apud maritum suum , ex quo filium reliquerat , res deposuisse non exacta cautione depositionis : an ea res patri heredi restitui debeat; an vero , quoniam emolumentum totius hereditatis ad filium defunctx reverti deberet, apud maritum remaneret, apud quem dos remansisset? Respondit, quod mulieris mansisset, nec in dote fuisset: restituendum esse heredi. §. 2. Tutor 13, qui & coheres pupilli erat, absente pupillo , cum admonuerunt eum legatarii fideicommissi nomine, in solidum ipse carit. Quxsitum est, an in pupillum adultum factum danda fit utilis actio ? Respondit, dandam. (1. I. 8. §. 4. supr. qui jatisd. cog. (2. Adde tamen 1. 8- infr. h.t. (3. I. 213. in pr.infr.de verh.fign. (4. 1.6. in fin. infr. tit. prox. I. 40. tnsin. infr. de solution. (5. /. 2. I. 4. I. 7. C. ut in posses Legat. (6. /.77. in fin. supr. de condit. & demonftr. (7. I. 2. C.Ji omissa Jit causa, (q. /. I. §. pen. & ult. i. 2. 1. 3. infr. tit. prox. T I T. IV. UT IN 14 POSSESSIONEM LEGATORUM VEL FIDEICOMMISSORUM SERVANDORUM CAUSA ESSE i. ULPIANUS lib. 52. ad Edictum. glquis, cum vetitus esset fatis accipere, acceperit: an repeti satisdatio ita possit 1 ut heres condicat liberationem ? Et quidem [si] sciens heres indebitum cavit, repetere 15 non potest, quid deinde si ignoravit remissam sibi satisdationem ? potest condicere. Si vero hoc non potuisse remitti crediderit, nunquid condicere possit, qui jus ignoravit ? adhuc tamen benigne quis dixerit, satisdationem condici posse, t Quid deinde, fi commissa sit stipulatio ? fidejussores putamus exceptione uti posse, an non ?& magis est, [ut] utantur exceptione: quia ex ea causa intercessit satisdatio , ex qua non debuit. §. 1. Non exigit Prxtor, ut per heredem stet, quo minus caveat: sed contentus fuit per legatarium vel fideicommissarium non stare, quo minus ei caveatur, quare si non fuerit, qui interpelletur cautionis nomine, (hoc est is, il quo legatum, fideive commissum relictum est,) omnimodo poterit legatarius & fideicommissarius in possessionem ex hoc Edicto mitti: quia verum est, per eum, cui caveri oportebit, non fieri, quominus caveatur. t Non tamen & satisdatio 'debet offerri legatario: sed sufficit, sive desideravit, ei non caveri, sive non habeat, a quo satis desideret. §. 2. Si debitori liberatio sit relicta, non est exigenda cautio: quia habetpenes le legatum; quippe, st conveniatur , exceptione (9. I. %\.supr. depecul. (10. v./. q.sttpr.b. t. (11. I. 4. infr. pro legato. (12. I. ult. in pr. infr. quod legator, arg. I. 56. §. 2. 2» fin. infr. dcfidep ujs. (13. I. ult.supr. quando ex facio tutor. (14. Lib. h. C. 54, (15. I. [. in fin. supr. de eondict. indib. doli 1149_ Ut in pofleffionem legatorum vel fideicommissorum &c. _ H ZS P La . I S iloli mali uti poffit. §. 3. Ei, cui legatum solutum est, cum constet [ lega sum i 3 non deberi: D. Pius ad iEmilium Equestrem rescripsit, non debere Prxtorem siitisdationem admittere. §, 4. Tunc ante aditam hereditatem satisdandum de legatis est , cum adhuc dubium est , an hereditas adeatur. Cxterum Ii certum fit, repudiatam, vel omissam hereditatem , vel abstentos neeesia- rios heredes: Frustra hoc Edictum imploratur, cum certum sit, legatum vel fideicommissum non debere. 2. IDEM lib. 79. ad Edictum. CI autem certum sit, hereditatem necdum aditam Fuisse: nec sa- ^ tisdatio, nec polseisio locum habet. 3. IDEM lib. 52. ad Edictum. Ciis, a quo fatis petitur, offerat cognitionem , & dicat, hodie o constet Ae fideicommisso, boAie agamus , dicendum est, cellare satisdationem : cum possit ante de fideicommisso, quam de satisda- tione constare. §. 1. Nec non illa cognitio imploranda erit ab herede, si forte dicatur per calumniam 2 fatis peti: hoc enim commune est omnium satisdationum. Divus enim Pius rescripsit: eum, apud quem satis petitur, debere explorare 3 , num per calumniam fatis petatur, de qua re summatim debet cognoscere. §. 2. Si procurator 4 satis legatorum desideret: fi quidem mandatum ei sit, non habebitnecesse de rato cavere, sed erit ei satis- dandum; fi vero dubitetur, an mandatum sit, vel non sit, de rato cautio erit exigenda. §. 3. Si semel Fuerit satisdatum, quxfitum est, an etiam rursus cavendum sit, si Forte dicatur , egenos fide- jussores esse datos ? Et magis est., ut caveri non debeat: hoc enim Divus Pius rescripsit Pacuvix Licinians, ipsam enim Facilitati sute expensum ferre debere, quae minus fidejulibres idoneos accepit: neque enim oportet per singula ; momenta onerari cum, a quo fatis petitur. 4. PAPINIANUS lib. 28. Quxstionum. ane si nova6 eausa allegetur, velutiquod fidejussor decesserit, aut etiam rem Familiarem inopinato fortunx impetu amiserit, xquum erit praestari cautionem. 5. ULPIANUS lib. 52. ad Edictum. , cui legatorum fideive commissorum nomine non cavetur, missus in possessionem , nunquam pro domino 7 esse incipit: nec tam possesso rerum ei , quam custodia 8 datur, neque enim expellendi 9 heredem jus habet, sed simul eum eo possidere jubetur, ut saltem txdio perpetux custodis extorqueat heredi cautionem. §. 1. Si alius damni infecti nomine missus sit in possessionem, alius legatorum servandorum causa: posse eum, qui legatorum servandorum causa in possessionem missus est , etiam damni infecti satisdare ; qui, si satisdederit, non aliter decedere possessione debebit 10, quam ei cautum fuerit etiam eo nomine , quo se damni infecti obligavit. §. 2. Si plures legatarii mitti in pos- seflionem desideraverint, omnes venire debent in possessionem : is enim, qui ex causa legatorum possidet, sibi, non alii possidet. Alia est causa, cum creditores reiscrvandx causa mittuntur in possessionem: namis, qui possidet, non sibi, sed omnibus possidet. §. 3. Qui prior missus est legatarius in possessionem, non prxfer- tur ei, qui postea mittitur : inter legatarios enim nullum ordinem observamus, sed simul omnes xqualiter tuemur. §. 4. Postquam reiscrvandx 11 creditores possidere coeperunt, legatorum servandorum gratia missus in possessionem , creditoribus potior non habebitur. §. 5. Qui in possessionem legatorum servandorum causa mittitur, in possessionem quidem rerum hereditariarum omnimodo veniet , hoc est earum, quae in causa hereditaria manent: earum autem, qux in causa hereditaria non erunt, non 12 alias mittitur, quam fi dolo malo in ea causa esse desierit; nec semper, sed causa cognita. §. 6. Bonorum 13 autem appellatione hx res comprehensae videbuntur, quarum proprietas ad heredem pertinet. 8- 7- Sed & fi vectigales agri sunt, & si qua pignora testatori data : in eorum quoque mittetur possessionem. §. 8- Sed & in partus ancillarum , & foetus pecorum , item fructus, xqueomni- m odo legatar ius & fideicommissarius mittentur. §. 9. Sed & fi . (i- A 14- i» fin.sitpr. tit. prox. (2. /. 1. §. pen.supr. b. t. /. 14. ’nfin.supr. tit. prox. I. of.supr. Ac bered. petit. (3. I. I. C. b. t. (4' A I. §. 4 .supr. tit. prox. ($. A 11. 8. 18 .s“pr. Ae lega:. 3. A I. ?• Jt.supr, ut legator. (6. I. 10. in fn. supr. anisati/d. cog. I. 4. »«/i', de prator.stipul. (7. /. 5. C. h. t. I. 114. §. 12 .supr. Ae le- gat. I. (z. I. -7. supr. dein ll.. I. 3. insit. ir.fr. Ae a.lquir. vel emitt. pojsejs I, 1-. infr. quibus ex causis in pojsejs. I. I. §. 9. infr. rem alienam defunctus bona fide emerit, in possessionem ejus mittendum legatarium constat: nam L hxc res in causa hereditaria est. §. 10. Si deposita res apud defunctum Fuerit, vel commodata , locum missio non hahet: quia 11011 sunt istx res hcredifcarix. 14 §. ii. Si ex duobus heredibus alter satisdare sit paratus, alter non : in partem ejus missio locum utique habere debet. Missi it%- que legatarii impedient etiam eum , qui satisdedit, rei administrati? 11 . 6 : quare suadendum erit heredi, ut in assem satisdet, ne administratio ejus impediatur. §. 12. Si ab impuberis substituto legata sint relicta, & impubes decesserit; missio 11011 solum in ea bona, qux testatoris fuerunt, verum ad ea quoque , qux impubes adquisiit, locum habebit: nam hxc quoque hereditaria sunt, vivo autem impubere, neque missio, neque satisdatio locum habet. 8- I3-. Si heres non sit, a quo fideicommissum relictum est , sed alterius nominis successor: dicendum est, ut Edicto locus sit, & dolus ejus fit xstimandus. §. 14. Sed & si heredis heres fit, qui dolo fecit: xque nocere debebit. §. 15. Delum 1? accipere debemus & culpam latam, sed non omnem dolum, sed qui ia necem legatariorum & fideiconimissariorum factus est. §-, 16- Imperator Antoninus 16 Augustus rescripsit: Certis ex c ais s etiam in propria 17 bona hereAis legatarios N fi.leicommijjurios ejfe mittendos : s post fex menses , quem adiii pro tribmmli fuerint hi , quorum de eu re notio eft , in satisfactione cejatuin est : inde fructus percepturos , quoad voluntati defunctorum futis fiat. Qtto A remedium servaretur & adversus eos, qui ex qua causa fideicommisso moram faciunt. §. 17. Satisfactionis verbum licet latius patet, tamen ad exsolvendum legatum refertur. §. 18. Proinde, & si remissa sit satisdatio .Rescriptum locum habebit: quia mora fit solutioni. 8- 1 V- Sex autem mensium puto continuum tempus, non possessionum, computandum. §. 20. Cessatum 11011 accipimus, fi pupillus tutorem non habeat; nec curatorem furiosus, vel adole- Icens: nam frustratio non debet hujusmodi personis nocere , qux sunt indefensx. -j- Certe si hereditas jacuerit aliquo tempore, hoc tempus de medio trahendum est. §. 21. Quxri poterit , an in vicem usurarum hi fructus cedant, qux in fideicommissis debentur ? Et cum exemplum pignorum sequimur, id, quod ex fructibus percipitur, primum in usuras, mox, si quid superffiuim est, in sortem debet imputari, f Quinimo & si amplius, quam sibi debetur, perceperit legatarius : exemplo pignoratitix actionis etiam utilis actio ad id refundendum dari debebit, f Sed pignora quidem quis & distrahere potest: hic autem frui tantum ei Constitutio permisit, ut festinetur ad sententiam. §. 22. Qui legatorum servandorum causa in possessionem mittitur, & fructus custodire , & extera debebit, & pati quidem heredem colere agros, & fructus redigere : sed custodire legatarium fructus oportebit, ne ab herede coll- ( fumantur. quod si heres fructus nolit cogere, permittendum erit 1 legatario, cogere fructus, & coactos servare, f Quinimo si 18 tales sint fructus, quos primo quoque tempore venire expediat : vendere quoque legatario permittendum est, & pretium servare. f In exteris quoque rebus hereditariis missi in possessionem hoc erit officium 19 , ut universas res hereditarias colligat, & ibi custodiat, ubi domicilium defunctus habuit: & si nulla domus sit, habitatione coijd..cat, vel horreum quoddam , in quo res eollects custodiantur: & puto, ita legatarium custodire res hereditarias debere, ut neque heredi auferantur, neque depereant, deteriore!ve fiant. §. 23. Quod fi ex Constitutione quis in possessionem mittatur : curandum est, ne vis fiat utenti & fruenti legatario. §. 24. Satisfieri voluntati defuncti sic accipitur, quoad voluntati defuncti vel ex fructibus, vel aliunde satisfiat. §. 25. Constitutio autem Divi Antonini pertinet ad eos, i quibus utiliter fideicommissum relictum est : [fi] quamvis heredes non sint: par enim utilitas est. §. 26. In possessionem missus legatorum servandorum causa, si litem eo nomine contestatus fit, 11011 ante decedere possessione de- I bet, quam ei pro lite fuerit cantum. §. 27. Jffijsns in pojsjjmient, ! fi non admittatur: habet Interdictum 20 propofitum.aut per viatorem , aut per officialem Vrafccti , aut per jtlagistratus introducendus est in quod legator. (9. 1 . 13. §. 20. infr. de damno infeci. (10. d. I. 13* §.31. (11. 1 . 3. infin. infr. de adquir. vel amitt. postejs. (12. A 8. infr. I. 6. C. h. t. (13. I. 49. infr. de vcrh.sign. (14. I. 19. in pr. supr. de bered, petit. (1;. A 32 .supr. deposti. (16. A 6 .in fin. C. h. t. (17. d. l.(. (18. A 27. infr. de reb. auct.judic. poffid. (19. A12. in sin. infr. quibus ex cauf. in pojsejs. (20. A 3. in pr. infr. ne vi S 'fiut ei. pfjses- n 5* Digestorum Lib. XXXVI» Tit IV* 1152 pejsejjionetn. §. r8- Milsio autem locum habebit, non tantum si quis id i pium, quod legatum est, rogatus fit: verum etiam si quid vel ex eo vel pro eo restituere fuerit rogatus. §. 29. Si Titio pure legatum fuerit, & ejus fidei commissum sub conditione, ut Sempronio restitueret: non inique Pritorem statuturum Julianus scripsit, si, antequam legatum consequatur legatarius fideicommiffi conditio- nal is fatis non det, ut magis Sempronio det legati persecutionem, ut is legatario satisdet, deficiente conditione reddi decem, sed & si acceperit Titius ab herede decem, aequum este Julianus ait, cogi eum invicem 1 satisdare, aut ipsa decem tradere, & Sempronium Titio cavere. & hoc jure utimur : id enim & Marcellus ait. legatarius non caveat: scilicet ut & ipse legatario caveat, quod si jam accepit legatarius ab herede fatis, decernendum erit, ex ■ea satisdatione magis fideicommissario , quam legatario dandam actionem : in eum scilicet casum, quod fideicommiffi ejus conditio extitit. ipsius etiam legati persecutio danda erit fideicommissario , si nondum solutum est, & conditio ejus extitit: scilicet si fuerit fideicommifiarius paratus cavere legatario. 6. JULIANUS lib. 38. Digestorum. Cl pecunia: numeratas ususfructus legatus esset, & in testamento o cantum , ue eo nominefitisiaretnr : proprietas non est legata , sed legatario 1 permittendum satisdare, & usumfru.uum pecuniae habere. & propetnodum in hac propositione nullae Praetoris erunt partes : quia , nisi satisdetur , agi cum herede non poterit. §. 1. flui fideicommiffi servandi causa in poflefiioucm missus est, non prius de possessione decedere debet, quam ei fideicommissum follitum , aut eo nomine satisdatum fuerit: nam quod , si integrare fieret, iit possestionem non mitteretur, id cum ofteretur 3, discedere ä polsestione debet. 7. MODESTINUS lib. 3. Regu- . larum. TjUm venter in pesseffionem est, nullus legatorum servandorum cauia in possessionem esse potest. «. PAPINIANUS lib. 6. Quxstio- num. CI legatorum satis non datur , restituta hereditate , in earum o q U oque rerum possestionem legatarius mittendus erit, qui dolo malo ejus, cui restituta est hereditas, in hereditaria 4 causa desierunt ,' 9. IDEM lib. 19. Questionum. rTiam si condemnatus heres fuerit, nec pecuniam solvat: lega- •*'' tarius potest desiderare mitti in possessionem. §. 1. Cum iiib conditionibus contrariis eadem res duobus ; legetur, si 11011 caveatur, uterque mittitur in possessionem. Cx. /. 44. in pr. infr. de bonis libert. (2. I. 1. C. de ttfufr. (3. I. n .fupr.tit.prox. (4. I. q.supr.h. t. (;. I. %.supr. tit.prox- (b. I. I. C. de hon. anclor. (7. l.\a. inpr.supr.de legat. I. I. rb. fupr. ad SC. Trcbeti. (8, l. l. £. z.fufr. quod cujusio. PAULUS lib. 3. Sententiarum. CI nullte sint res hereditaria:, -in quas legatarii vel fideicommissa- o r ;i mittantur: in rem quidem heredis mitti non possunt, sed per PriEtorem denegatas heredi actiones ipsi persequantur, n. HERMOGENIANUS lib. 4. Juris Epitomarum. , CI fideicoramissorum vel legatorum servandorum causa missus i* o possessionem, eam rem teneas, qux mihi per fideicommissum relicta esset: iquius est , me eam habere, cui ea ipse relicta est, quam te, qui alterius fideicommiffi nomine ingressus in eam. esses. ■j- Nam & si mihi sub conditione legatum est, & tu medio tempore in pofieffionem ejus factus fueris legatorum servandorum causa, deinde conditio impleta eilet: non denegabitur mihi ejus rei integra persecutio, f Sic enim & si statuliberum ex eadem causa possidere coepisset: impleta conditione, justam libertatem ejus impedire non potest. §. 1. Si rei servandi causa in possessionem missus e fiet proprius creditor heredis , & rei 6 per fideicommissum mihi relicta: adeptus fuerit [possessionem :] nihil me per eum ixdi oportere convenit, non magis, quam si ab ipso herede eam rem pignori accepisset. ir. MALCiANUS lib. 12. fideicommissorum. jyjJJnicijiiis 7 fideicommissum relinqui posse , dubium non est. sed li non caveatur, adversus 8 municipes quidem non dubitabimus ex hoc Edicto iri in possestionem posse; ipsos vero municipes, fi his non caveatur, non idem adsecuturos : sed extraordinario remedio opus erit, videlicet, ut decreto Pritoris actor eorum in pofifefiionem mittatur. 13. CALLISTRATUS [lib. 3. Edicti monitorii.] QUamvis minima res legata sit, vel per fideicommissum relicta: tamen si non solvatur ab herede, vel eo nomine caveatur, cum caveri oporteat, in possessione omnium honorum , qui ex ea hereditate sunt, legatarium sive fideicommissarium Pritor legatorum servandorum causa mittit. 14. LANEO [lib. 2. Posteriorum i Javoleiio Epitomatorum.] QUx legatorum servandorum causa in bonis est , in causa vescen- — ct*9 deminuet, si filia, neptis, proneptis , uxorve esset, ne« nupta sit, nec suum quicquam habeat. 15. VALENS [lib. 7. Actionum.] JNterdum licet dolo malo malo fecerit heres, quominus res in ' causa hereditaria maneant, non poterit in posscssionem earum legatarius mitti : vcluti ß locum religiosum fecerit, aut quid publice consecraverit , permissu Io scilicet Imperatoris ; aut aliquem non in fraudent creditoris manumiserit. cunque univerf. [9. Adde l. 27. §. 3. fupr. de inoffic. testam. L ulc. infin. C. de ordine cognit. (10. Adde l. 9. §. 1. fupr. ic divis, res. I. 8. in pr. fupr. de religiös / r DIGE- DIGESTORUM SEU PANDECTARUM PARS SEXTA. LIBER TRIGESIMUS SEPTIMUS. 1 » t i t. r. DE i BONORUM POSSESSIONIBUS, i. ULPIANUS [lib. 39. ad Edictum.] B Osorum p oste sii 0 admilla, commoda & incommoda hereditaria , itemque dominium rerum , quae in his bonis sunt, tribuit: nam hxe omnia bonis sunt conjuncta. 2. IDEM [lib. 14. ad Edictum.] omnibus enim vice 2 heredum bonorum posiesiores habentur. 3. IDEM [lib. 39. ad Edictum.] ßOmt autem hic (ut plerumque solemus dicere] ita accipienda sunt, universitatis cujusque succesiionem , qua succeditur in jus demortui, suscipiturque ejus rei commodum & incommodum : nam sive solvendo sunt bona , live 11011 sunt, sive damnum habent , sive lucrum , sive in corporibus sunt, sive in actionibus : in hoc loco proprie bona appellabuntur. §. i. Hereditatis autem, bo- norumve posiesiio (ut Labeo [rej scribit) non uti rerum potsesiio accipienda eit: est enim juris 3 magis, quam corporis, potsesiio: denique etsi nihil corporale est in hereditate , attamen recte ejus bonorum posielikmem adgnitam , Labeo ait. §. 2. 'Bonorum igitur pojejjiohetn ita recte delimemus: jus persequendi retinendique patrimonii, sive rei, quae cujusque, cum moritur, suit. §. 3.-Invito 4 autem nemini bonorum poiielsio adquiritur. §. 4. A municipibus , & societatibus , L decuriis , & corporibus , bonorum polleilio 3 adgnolci potest, proinde sive actor eorum nomine admittat, sive quis alnis, recte competet bonorum posiesiio : sed etsi nemo petat, vel adgnoverit bonorum polseflionem nomine municipii, habebit municipium bonorum postelliunem Prxtoris Edicto. §. 5. Duri autem bonorum pojjesjio potest tam patrisramilias, quam filii 6 familias: 11 modo jus testandi habuit de peculio castrensi, vel quasi castrensi. §. 6. Sed & ejus, qui 7 apud hostes decesiit, bo iiortun potieliiunem admitti poste , quamvis in servitute decedat, nulla dubitatio est. §. 7. Adquirere quis bonorum pojeficnem potest vel per lemetiplum , vel per alium 8- quod si , me non mandante, bonorum posiesiio mihi petita iit, tunc competet, cum ratum habuero, quod actum est. Denique si 9 ante decessero, quam ratum l.abcam : nulla dubitatio est , quin 11011 competat mihi bonorum posiesiio: quia neque ego ratum habui, neque heres meus ratum habere potest, cum ad eum non transeat jus bonorum posies- sionis. §. &. Si causa cognita bonorum posiesiio detur : non alibi dabitur, quam pro tribunali: quia neque decretum de plano interponi , neque causa cognita bonorum poiielsio alibi , quam pro tribunali dari potest. §. 9. In bonorum pofleflione sciendum est juseise io adcresccndi. proinde si plures sint, quibus bonorum poiielsio competit, quorum unus admisit bonorum polseflionem , caeteri non admiserunt: (i- Lib. 3. Inst. 10. (2. i. 13. inpr. insr. ite honor, pojfejs. cono tratab. I. ii-, infr. de reg. jur. (3. /. 30. in pr.Jupr. de bered. pe~ t:t - (4. 1. ult.X’. unde legit. ef unde cognati. (3. i. un. §. I. infr. delibert. univers. (6. I. 34. in pr. sttpr. de bered, petit. I. I. §. 6. supr. ad SC. Trehcil. (7. I. 2%.fupr. de vtilg. ef pHpill.sukjlit. (8. I. 86. in pr. supr, de adquir. vel omitt. bered. I. 7. infr. rutam reni haberi. (q. d. /. 86. in pr. d. I. 7. (10. /. 31. 1. by.supr. de adquir. vel omitt. bered. I. 4. in pr. infr. quis ordo in pojj. I. I. §. 9. infr. ad SC. TertuO. I. un. C. quando non petent, partes. (11. I. 3- insin.jupr. b. t. (12. I. I. C. de bonor . polfels. contra tab. liberti. Tom. I. 4. GAJUS lib. 8- ad Legem Juliam & Papiam. \ s Eluti quod spreverunt jussuum; aut tempore bonorum possessionis finito exclusi sunt; aut ante mortui sunt, quam petierunt bonorum polseflionem : 3. ULPIANUS lib. 39. ad Edictum. ]?I, qui admisit, adcrescent 11 etiam hs portiones, qua: pateris competerent, si petiiflent bonorum polseflionem. 6. PAULUS lib. 41. ad Edictum. gEdcuin patrono quidem, contra tabulas, certae 12 partis bonorum polseflionem Praetor polliceatur, scripto autem heredi, secundum tabulas, alterius partis: convenit, non elfe jus adere- leendi. igitur non petente scripto fecundum tabulas, alterius quoque partis nominarim patrono polseflionem pollicetur : cum exteri, quibus adcresccndi jus est, semel debent adgnoscere bonorum posibliionem. §. 1. Bonorum pofleflionis beneficium multiplex est; nam quaedam 13 bonorum poflesiiones cotnpetunt contra voluntatem ; quaedam fecundum voluntatem defunctorum , necnon ab intestato habentibus jus legitimum, vel non habentibus propter capitis deminutionem. Quamvis enim Jure Civili deficiant liberi, qui propter capitis deminutionem desierunt sui heredes elfe : propter aequitatem tamen rescindit eorum capitis deminutionem 14 Praetor, f Legum quoque tuendarum causa dat bonorum posies- iionem. §. 2. Notis scripta: tabulae non continentur Edicto : qui* notas, literas non elfe Pedius libro x xv. ad Edictum scribit. 7. ULPIANUS lib. 1. ad Sabinum. gErvus bonorum polseflionem recte admittere potest, si Praetor de conditione ejus certus 15 sit. Nam & absenti 16 L non petenti dari bonorum posiesiio potest, si hoc ipsum Praetor non ignoret. Ergo & foemina poterit alii bonorum polseflionem petere. tz. 1. Impubes 17 nec bonorum pofsesiionem admittere, nec judicium sine tutoris auctoritate accipere potest: quia tutor 18 pupillo, & pater infanti filio bonorum polseflionem petere polsunt. ct, §. 2. Dies, quibus tutor aut pater 20 scit, cedere placet. 8. PAULUS lib. 8- ad Plautium. ''TUtor 21 autem bonorum polseflionem pupillo competentem repudiare non 22 potest: quia tutori petere 23 permissum est, non etiam repudiare. 9. POMPONIUS fili. 3. ad Sabinum. CI plures gradus sint pofleflionis admittendae: quamdiu incer- ^ tum 24 sit, petierit, necne, posteriori diem non procedere constat-. 10. PAULUS lib. 2. ad Sabinum. IN bonorum possessionibus juris ignorantia25 non prodest , qu« -*■ minus dies cedat: & ideo heredi instituto & ante apertas tabulas dies cedit: fatis est enim , scire mortu um elfe , seque proximum (13. §. 1. vers. adhuc untern. §. 2. Inft. h. t. (14. l.iq.%.1. C. de legit, bered. (13. arg. i. ~.C. qui admitti ad bonor. pojfejs. (16. I. 3. §. 7. supr. b. t. (17. §. 1. Inst. de auctor, tutor. (iS- 1. 8- infr. h. t.'l. 7. C. qui admitti ait bonor. pojejjl (19- L I- infr. de bonor. pofcj)'. furios, (ic. luimo vide d. t. I. vers. nam gf. I. 3. infr. quis ordo inpojfejs. (21. I. I. §. 4- in fi'• desncceffor. edidi. (22. arg. 1 d. I. 1 . §. i. immo vide l. 11. Jhpr. dc auäor. tut. I. IS- supr. de ad- qutr. vel omitt. bered. (24. Adde l. 5. C. d. t. ignor. (23. I. 7. C. qui admitti ad bonor. pojfejs. (23. I. 1. §. 1. 1. ^). supr. de jur. effutii Dd dd cognatum 1155 Digestorum Ob. XXXVII. Tit. I. II. III IV._n .50 cognatum suisse, copiamque i eorum, quos consuleret, habuisse. [erit, ad eundem modum proximo cuique possessionem dari, ne bona jaceant? quo admisso , substitutus cautionem prastare co- scientiam enim non 2 [hanc] accipi, qua Jurifprudentibus St: sedeam , quam quis aut per se habet, aut consulendo prudentio-. ies adsequi potest. it. GAJUS lib. 14. ad Edictum provinciale. CI pupillo tutor bonorum possessionem petierit; & plus incom- o modi , quam commodi htec bonorum possessio habeat: tutor tutelis judicio tenetur. 3 11. ULPIANUS lib. 48. ad Edictum. "VTOn est ambigendum, quod plerumque4 & contra fiscum, & contra Rempublkam admitti debeant quidam : ut puta venter; item furiosus; item [is , ] qui captivi bonorum possessionem petit. tz. 1. Ubicunque Lex, vel Senatus, vel Constitutio capere hereditatem prohibet: & bonorum possessio cessat. 13. AFRICANUS lib. 5. Qnastio- num. "pDicto Pratoris bonorum possessio his denegatur, qui rei capitalis ■*- damnati [sunt,] neque in integrum restituti sunt.. Rei 5 autem capitalis damnatus inteliigitur is, cui poena mors , aut aqua & ignis interdictio fit. Cum autem in relegationem quis erit, ad bonorum possessionem admittitur. 14. PAPINIANUS lib. 13.. Quaestionum. s^Um qnidam propinquus Falsum testamentum accusaret, ac post ^ longum spatium temporis probasset: licet dies ei p. tendae possessionis , quam forte certus accusationis petere debuit, cessisse videtur-: attamen, quia Nc proposito accusationem instruit , ut suum jus sibi servet, adgnovisse successionem non immerito videbitur. 6 ' 15. PAULUS lib. ii. Responsorum. UAulus respondit, petitionem matris solam non adquifisse fili® x impuberi bonorum possessionem : nili 11 is, qui eam dedit, evidenter voluit eam impuberi dare. 16. IDEM lib. 3. Sententiarum. CAUoties is, cui bonorum possessio ab altero postulata est, furere emperit: magis probatum , ratum 7 cum videri habuisse. Rati enim habitio ad confirmationem prioris postulati pertinet. T I T. II. SI TABULA! TESTAMENTI EXTABUNT. 1. PAULUS lib. 3. ad Sabinum. UEredi , cujus nomen inconsulto 8 ita deletum fit, ut penitus legi non possit, dari bonorum possellio minime potest : quia ex conjectura non proprie scriptus videretur: quamvis, si post prolatas tabulas deletum sit testamentum , bonorum possessio competat. nam & si mortis tempore tabui« fuerint, licet postea interierint, competet bonorum possessio: quia verum fuit, tabulas «xtare. gitur omnibus his , quibus bona restitui debent: fi forte institutus in eodem furore decesserit, aut compos mentis effectus , ante mortem obierit, quam hereditatem adgnosceret. nam & fieri p/»'- de conjung. cum emuncip. (14. si ult. Jupr. de liber. foflb. (15. I. 23. in pr. Jupr. de inofsic. testmn. (16. si 3 -, S- /«?>'. de liber . £ z.' JULIANUS lib. 23. Digestorum. CT ideo fi prägnante uxore filius emancipatus Fuerit, & bono- • Cj rum posseisionem contra tabulas acceperit, legatum nepoti pirastare debebit; 3. ULPIANUS lib. 40. ad Edictum. [luntj collatio, credo , tuenda excepti non Lunt, auferendas eis puto mortis causa donationes. §. 1. Liberis autem tantum & parentibus Pra- tor prospexit: non etiar.ifratri & sorori conservabit legatum. §. 2. Hoc autem solum debetur, quod iplis parentibus relictum est, & liberis: exterum si fervo 5 eorum fuerit adferiptum , vel subjecta juri eorum persona, non debetur, nec enim quierimus , cui adquiratur , sed cui honos habitus sit. §. 3. Sed & fi conjuu- ctim ei fuerit legatum reiictum cum eo, cui non prastatur : sua tantum portio ei conservabitur. §. 4. Item fi quis ex his personis rogatus fit restituere extero , quod libi relictum est: dicendum est,, non este legatum prxstamium: quia emolumentum ad eum non respicit. §.5. Sed si proponas , extero legatum , rogacumque eum prxstare hoc alicui ex liberis parentibusque: consequenter dicemus , prxstari debere. §. 6. Hoc amplius, & ii extraneo relictum lit sub hoc modo, ut alicui ex liberis prxstet: aquiffimum erit dicere, non debere ei Prcetorem denegare actionem. §. 7. Ea autem legata sola prxctant, qui contra tabulas bonorum posseffionem accipiunt, qiue utiliter data sunt, verum idcirco non debentur , quod filius contra tabulas bonorum posseffionem accipit. 4. JULIANUS lib. 23. Digestorum. ' f"]Um propter hoc plerumque 6 scripti heredes omittant hereditatem , cum scirent emancipatum aut petiisse , aut petiturum contra tabulas bonorum posseffionem. 3. ULPIANUS lib. 40. ad Edictum. "Cilium quis impuberem heredem scripsit, lique substituit; eman- A cipatmn autem filium prxteriit: deinde uterque filius acceperunt bonorum posseisionem: legata sunt etiam7 [ä] substituto impuberis relicta, non tantum liberis, & parentibus , verum etiam extraneis: Qusritur, an, mortuoimpubere, cogatur substitutus eaprxstarc? Etsi quidem ab impubere relicta sunt: solis liberis parentibusque prxstanda sunt, sin vero [ä] substituto impuberis : omnibus eum praestare oportet, habita ratione Legis Falcidiae: scilicet ut partis dimidiae, quse ad eum ex bonis patris pervenit, quartam [id est, totius assis sescunciam) retineat. §. 1. Quod fi impubes ex uncia duntaxat institutus heres fuerit, magis est , semissem 8 usque legata prxftaturum , habita ratione Legis Falcidix: licet enim ex uncia fuerit impubes institutus : tamen, quod accessit, augebit legata ä substituto relicta. §.2. Omnibus autem liberis prastari legata, Prsetor voluit, exceptis his liberis, quibus bonorum posseffionem [Prastor] dedit ex causis supra scriptis; natn si dedit bonorum possessionem , non putat legatorum eos persecutionem habere. Constituere igitur apud se debet, utrum contra tabulas bonorum possessionem petat, an vero legatum persequatur, fi elegerit contra tabulas, non habebit legatum : ii 9 legatum elegerit , eo jure utimur , ne petat bonorum posseffionem contra tabulas. §. 3. Si quis contra tabulas bonorum posseffionem acceperit, deinde postea apparuerit, eum ex his liberis non fuisse, qui eam bonorum possesfionem accipere possunt; ex his tamen este , quibus legata prxstantur: obtinuit, non esse ei denegandam petitionem legatorum ; sive ordinariam bonorum posseffionem petierit , sive Carbonianam. §. 4. Non forum autem legatum denegatur ei ro , qui benorum possessionem accepit: verum etiam si quid aliud ex voluntate acceperit. Cui consequens est, quod Julianus scripsit, si fratri suo impuberi substitutus sit, accepcritque contra tabulas bonorum posseffionem : denegari ei persecutionem hercditatis.fratris impuberis mortui, cui a patre substitutos est. §.5. Si legata fuerint relicta liberis & extraneis: licet utsormn- qtie prxstatio Falcidix locum faceret, legataque liberorum recideret, tamen tunc ob hoc, quod extraneis 11011 prastantur, legata liberorum augentur. 11 §, 6. Sed & st portio hereditatis fuerit adseripta ei, qui ex liberis parentihulve est : an ei conservanda iit, ut solent legata? Et Julianus sxpiliime scripsit, in portione 12 quoque hereditatis idem , quod in legato , probandum : cujus sententia Rescripto D. Pii comprobata eis. cum hereditates non modo honesto titulo , sed & pleniore honore tribuantur. H. 7. Ad eum autem modum talibus personis succurrendum est: ut ampliore quidem , quam virili portione hereditatis data , usque ad virilem tueantur 13 ; in minorem autem eateims actiones his tribuantur, quatenus lcriptafint. Idem observarim & circa levata, fidei [ve] commissa, qux his data fuerint,. & in mertis causa donationibus. §. 8- Is autem , cui portio hereditatis conservatur, utrum omni- bus , an tantum exceptis personis legata cogatur prxstare ? Et magis probatur, exceptis personis solis prxstanda 14: nec tame \ 10- lius commodo id cedit, nam. si legatis onerata sit portio tam liberorum parentumve , quam extraneorum: id, quod 13 extu:.eis non proritatur , liberis parentibusve proruturum non dubitamus. f Igitur ita demum , quod extraneis non praefatur, communicatur-cum eo , qui contra tabulas petit, si non legatariis Uberis parentibusque dandum sit. 6. JULIANUS lib. 23. Digestorum. QjAlvius Aristo Juliano salutem. Qui filium emancipatum bat e ^ bat, praeterito eo patrem suum , & extraneum heredem instituit,. & patri legatum dedit: filius contra tabulas bonorum possessionem petit. Qiuero, fi aut uterque hereditatem adiisset, aut alter ex his, aut neuter: an, & 16 quantum, legatorum nomine patri debeatur ? Respondit: Sxne animadverti , hanc partem Edicti , qua emancipatus accepta contra tabulas bonorum possessione,. jliberis, & parentibus legata prastare jubetur , habere nonnullas j reprehensiones: nam si dodrans legatus fuerit, plus habiturus est [is], cui legatum erit, quam emancipatus, decreto itaque ista temperari debebunt: ut & hereditatis partem emancipatus prallet, ita ne scriptus heres amplius habeat, quam emancipatus; & legatorum modus temperaretur, ut nihil plus ex legatis ad aliquem perveniat, quam apud emancipatum bonorum possessionis nomine remansurum est. 7. TUYPHONINUS lib. tsi. Disputationum. MAm, secundum Constitutionem D. Pii ad Tuseium Fusciamun Numidi»Legatum , placuit, parentes & liberos sieredesquoque, institutos tueri 17 usque ad partem virilem exemplo ligatorum : ne plus haberent cx institutione tales personat, quam ad eum perventurum esset, qui contra tabulas bonorum posseffionem accepit. 8- ULPIANUS [lib. 40. ad Edictum.] ^/Yrilis portio quemadmodum accipienda sit . videamus. Pone duos esse, qui contra tabulas bonorum posseffionem accipiunta unum esse ex liberis parentibusque: virilis, tertia erst portio, sed si tres sunt, qui contra tabulas acceperunt, quarta erit virilis. Hoc idem & in legatis observabitur, f Sed si unus fit ex liberis, qui accepit contra tabulas bonorum posseffionem , plures sint, qm ex liberis parentibusque legata acceperunt: sic hoc accipiendum est ,ut filius pratsiitus semissem habeat, crateri omnes, qui sunt ex liberis parentibusve, semissem. §. 1. Si quis ex liberis parentibusque & heres institutus sit, & legatum acceperit: utrum tantum portionem ei conservamus, an vero & legatum , an alterutrum, (i. 1. 1. C. de bon. poeses- contra tab. quam prtetor liber, (r. /. ult. §. 1. in sin. infr. b. t. (3. /.4. §. 2. in fin.supr. de injut ■vocando. I. 56. §. 1. I. 220. inpr. infr, de verb.fign. [4. Immo vide l. 10. §. 7. infr. degradib. U adsin. (5. I. 23. infr. h. t. (6. /. 12. infr. eod. (7. I. 34. in sin. i. 33. supr. de vulg. esi pupili.subftit. I. ult. in sin . supr. de legat. 3. («. d. I. ult. §. ult. (9. I . IO. §.3. supr. tit. prox. (10. /. a.supr. de vulg. U pupili.subftit. (n. §. ult. infr. b. L' (12. I. 7. infr. b. t. (13. d. I. 7. (14. I. i;. §. I. infr. h. t. vide tamen l. 16. in sin. infr. eod. (15. §. sifitpr. hic. I. 46. in pr.supr. de usufr. I. 33. supr. de vulg. esi pupili.subftit. (16. I. 7. infr. b. t. (17. I . ;. §. 6. supr. I. g. tz. 1. infr. eoL De legatis prsestandis, contra tabulas &c, 1166 «uocl elegerit ? & magis est, ut utrumque I confervetur: feci sic, ne amplius 2 in utroque, quam virilem habeat. §. 2. Si adierit hereditatem [isj , eui virilis conservatur: libertates competent 3 ex necelsitate per aditionem, verumtamen videndum est. an de dolo actione tenentur, qui adit? & magis est, ut, 'ii denun- ciante eo, qui prasteritus accepit contra tabulas bonorum possessionem , hic adiit hereditatem , pollicente eo , portionem virilem , sit, quod ei imputetur, & de dolo actione teneatur : damno enim ailficit hereditatem, dum competunt libertates. §. Z. Si quid uxori nimiique fuerit legatum praeter 4 dotem, accepta contra tabulas bonorumpossessione non prostabitur. §. 4. Nurus 5 autem appellatione & pronurum caetcrasque contineri, nulla dubitatio est. §. 5. Cum autem dotis nomine legatur, non puto, ad virilem nxorein nurumve redigendam : cum mulier ista ad os alienum veniat. H. 6. Non solum autem dotem praelegatam Protor complectitur, verum etiam si pro dote aliquid ruerit relictum : utputa ii dos in rebus [iitj , & pro rebus ei quantitas relinquatur, vel contra. dum tamen hoc nominetur , quod pro dote relinquitur. 9. PAULUS lib. 41. ad Edictum. CEil etsi plus sit in legato, quam in dote, dabitur illis actio. 0 10. ULPIANUS lib. 40. ad Edictum. CEd etsi pro dote ex parte 6 aliqua eandem heredem scripserit, 0 tuendam este puto. §. 1. Esse autem uxorem mortis tempore , exigemus. Si nurui dotem praelegaverit, eaque mortis tempore nuptalit, nullum legatum est: quia dos nondum debeatur, sed cum & constante matrimonio, adversus heredes soceri dabitur actio: dicendum est, etiam praelegatae dotis petitionem dari debere. §. i: Non omnia, quo ab omnibus gradibus relicta sunt, legata pwftarc eum oportet, qui contra tabulas petit: sed ea sola7 , qua in eo gradu data sunt, contra quem bonorum possessionem accepit. Sed nonnunqiiam contra alium quidem gradum petita est bonorum posseilio , ex al;o vero legata prostanda sunt, ut ecce , duo gradus heredum facit, emancipatum prxteriit, ab utroque tamen gradu liberis & parentibus legata adseripsit: ait Julianus, siquidem aliquis ex primo gradu vivit, ea legata prostabit, quo liberis & parentibus d primo gradu data sunt: sin vero nemo vivit eoaim, ea, qua: ä sequenti: quod si neque 8 ex primo gradu, neque ex secundo quisquam in rebus fuerit humanis , cum testator moritur, tunc ab intestato magis bonorum possessionem proterito filio competere, nec legata euiqnam prostanda : quod si post mortem testatoris , ante aditain hereditatem instituti decesterint, contra ipsos quidem videri petitum ; verumtamen ab eis relicta legata non elfe prsstanda , sed oua: a substitutis relicta sunt. 11. PAULUS lib. 41. ad Edictum, ubi institutus & substitutus vivant, licet nemo adeat hereditatem , ea tamen legata deberi dicimus, quie ab instituto data sunt. 12. ULPIANUS sib. 40. ad Edictum. ^Ive autem 9 «miserint instituti, sive non omiserint : dicendum est, legata, quo ab ipus relicta sunt, prostanda: quamvis fecundo gradu instituti, omittentibus eis adierint hereditatem. 13. TRVPHONINUS lib. 2. Disputationum. ]Tem i substituto legata deberi dicimus , li inst.tutus, conditione defectus esset, qxo in ipsius potestate 11011 fuit, nam si eam, quo in iplius potestate fuit, non implevit: proco habendus est, qui noluit adire hereditatem : quando nihil habiturus emolumenti, conditioni merito non paruerit. 14. ULPIANUS lib. 40. ad Edictum. j^Onnunquam contra tabuias' bonorum posseiiionem quis habet jure lecundum tabulas bonorum posselsionis. utputa heres iu- stitutiis est emancipatus siluis , alii:, emancipatus protentus; institutus accepit contra tabulas bonorum posseiiionem, praeteritus omisit: apertiffimum est, ut cogatur omnibus 10 p rinde legata prastare, atque si commissum Edictum non fuisset, nec enim occasio emancipati pneteriti debet institutum lucro adficcrc, cnin prateritus jure siio non litatur. §. 1. Si ab imo ex filiis herede (1. Vide tamen/. 22. infin. infr. eoi. (2. I. 7. Jupr. eod. (3. " 2 3 - §- I. infr. de munumijs testum. (4. V. /. 1. in fr. Infr. h. t. (i. 1 . 50. infr. de verb.Jign. adde i. si. H. I. infr. de grnd. est udfir. (si. 1. 5. §. b.sufr. h. t. 'y. I. :o. in fin.fitfr. tit. prox. (8. I. 19. fijfr.d.t. (9. 1. 4 .Jupr. h. t. (io. /. 1;. §. 1. ir.tr. eod. (11 Vide tamen l. iz. inßn. infr. eod. (12. 1. isi. infr. eod. (13. /. instituto nominarim alicui ex liberis parentibusque legatum datum sit& acceperit bonorum posseiiionem contra tabulas cum aliis: melius est probare , omnes 11, qui contra tabulas bonorum pus- fellionem acceperunt, cogendos id legatum proritare. , .. 1;. PAULUS lib. 41. ad Edictum. J S, qui in potestate 12 est, prsteritus legata non debebit prxstare, etsi contra tabulas bonorum posselsionem petierit: quia, & non petita bonorum polselfione, intestati hereditatem obtineret, neo enim exceptio doli mali huic noceat: & absurdum est , eum cogi legata proritare, quia bonorum possessionem petierit; cum & sine hac hereditatem habiturus sit suo jure. Unde si duo pr.cteriti sunt, emancipatus, & is, qui in potestate est: quidam nec emancipatum proritare debere legata existimant, quia effectu fratris aufert partem dimidiam ; cum, etsi hic non peteret, suus solus rem habiturus esset. f (fu id ergo est, ubi proteri tus sit suus ? verius est, quod dictum elt. Ubi vero scriptus est, & voluntatem patris habet, debet teneri legatariis , etiam si omiserit bonorum possessionem. §. 1. Sed si unus emancipatus heres scriptus sit, alter proteri tus , & utrique contra tabulas bonorum possessionem acceperint: & institutus eadem prostat, quo praeteritus. Sed si solus heres institutus contra tabulas bonorum possessionem acceperit, omnibus 13 debebit legata prostare : perinde atque si adiisset hereditatem. f Sed si scriptus quidem adierit hereditatem , prxteri- tus autem bonorum possessionem acceperit: hic quidem , qui bonorum possessionem acceperit, certis personis legata debebit. f De leripto autem quoritur : & complures putant, certis 14 perloms & eum prostare debere, quod puto verius esse : nam & Protor bac ratione euoi tuetur, quod ex liberis est, qui contra tabulas petere potuerunt. §. 2. Ita autem tuendus est in partem dimidiam, si aut ex majore parte, quam dimidia, heres institutus sit; aut ex iemisse. quod si ex minore parte, quam dimidia institutus fit, dicimus non ex majore parte , quam institutus sit, tuendum eum esse : qua enim ratione majorem partem habere potest , cum nec bonorum possessionem 'accepit, nec ex majore parte institutus sit • §• 3- Ei, quo dotem non habet, nullum legatum debebitur 13, licet sub protextu dotis legetur. §. 4. Si extraneo herede instituto , liib hac conditione excepto persono legatum sit, fi heredi decem dederit: ita ei legatorum actio dabitur , si ei, qui contra tabulas bonorum posselsionem accepit, dederit; non, li heredi institutb : quia absurdum est , illum commoda hereditatis habere , alium 16 onera iustinere in prostando legato, sed & si Titio justus fuerit dare, non illi, sed. lilio dare debet. 16. ULPIANUS lib. 4. Disputatie- 11 um. NI duo proponantur esse, unus 17 in potestate proteritus , alius ' emancipatus institutus : apparet commissum esse Edictum per eum , qui 111 potestate est. & ii ambo petiissent contra tabulas bonorum posseiiionem: is quidem, qui in potestate mansit, cum rem ab intestato habeat, non prostabit liberis & parentibus legata: emancipatus veio niunquid nec ipse prosta:, quia ei rem auferret, qui prostat urus nun erat, ii solus esset? sed verius est, vel hunc talteni debere liberis & parentibus prostare legata, f Proinde si contra tabulas non accepit, dicendum est, tuendum cnm in partem, & utique liberis parentibusve legata pronaturum, f Sed an & omnibus 18 , dubito : tamen quia plena fruauir voluntate , plenum ce obltqnium prostare testatoris judicio pro sua paue debet. 17. JULIANUS lib. 36. Digestorum. CI emancipato filio proterito, pater extraneum heredem ’in.ntuis- set, & ab eo'recu lega flet, eaque adita hereditäre dolo scripti heredis per,isset: adversus emancipatum utilis actio dari delv.-mt; ei scilicet persono , ctri filius legata prostare cogit’ : inia* Pro- tori propoiitum oie, fine injuria coterarum personarum bonorum '■■oisellionem contra tabulas testamenti dari. 18. AFRloANUS lib. 4. Qusestionum. NJEpos, qui in potestate mansit, & filius Inus heredes instituti ^ sunt: nepoti legatum dedit; pater ejus emancipatus perit b o- 14. in pr.fiipt.~Md. (14. L v §• ult s“f r : eolL f« 1110 l - ‘4- infr. 'vers.Jed idud. Jtifr. tit. prox. I. 16. infin. inf ;. h. t. (13. Immo vide i. 3. C. defaifi cituj. udject. (16. I. mt. tz. 3. infin. 0. de fur t. (17. /. 15. in pr. jupr. b. t. (13. !.$.§. ult. d. I. 15. §. I. infin. Jupr. eod. noriun j 167 Digestorum Lib. XX XVII. Tit. V. VI. _ 11Q& norum posseffionem: nepos legato contentus est. Quidam in eum solum , qui in potestate esset, legati actionem nepoti dandam , responderunt: quia ei nihil auferatur, & emancipatus partem filii fui occupet, in qua onus legatorum non consisteret. Sed rectius dicetur, in emancipatum solum dandam actionem nepoti; & quidem non ultra quadrantem, x 19. IDEM lib. Quxstionum. Q Uia & fi omnes petiissent bonorum possessionem, semis nepotis -inter eum & patrem ejus divideretur. 20. MARCIANUS lib. 4. Regularum. CI filius emancipatus contra tabulas bonorum possesstonem petie- o r ; ti tuendos quidem liberos & parentes constat: sed si varie donatum fuerit exceptis personis a testatore mortis causa, pro rata conferent ad virilem emancipato; sicut accidit in portionibus hereditariis & legatis. §. 1. Intestato autem mortuo patre , super donationibus mortis causa fastis non - f poterit filius queri: quoniam comparatio nulla legatorum occurrit. si. PAPINIANUS lib. 13. Quxstio- num. CI portio hereditatis, quam excepta persona beneficio Legis habe- o re potuit, repudietur : pro ea quoque parte filius, qui bonorum possessionem accepit, non aliis, quam exceptis personis, legata praestabit. 22. IDEM lib. ;. Responsorum. TJOnorum possessione contra tabulas testamenti praeterit* emanci- D pato filio data, scriptus heres alter filius , qui possessionem accepit, vel Jure Civili contentus non accepit, legata priecipua non habebit. 3 23. HERMOGENIANUS lib. 3. Juris Epitomarum. TJI, quibus vel relictum , vel virilem Divus Pius conservari constituit 4 , ex servis , qui libertatem propter bonorum possessionem contra tabulas acceptam consequi 11011 potuerunt, nihil habebunt. 24.- TRYPHONINUS lib. 16. Disputationum. TNtervenit illa quxstio, quando numero liberorum esse debeat is, cui legatum .datum est , ut id ferre possit a filio contra tabulas bonorum possessionem accipiente ? Et pkeet sufficere , in ea neceflitudine tunc esse, quando dies legati cedit. 25. MARCELLUS lib. 9. Digestorum. Q Ui filium emancipaverat, & nepotem ex eo retinuerat in po- - testate, testamento filium exheredavit: nepotem ex aliqua parte instituit heredem , & alium filium emancipatum praeteriit. Potest defendi , nepotem quoque bonorum possessionem centra tabulas petere posse : nam pro ea parte, qua quisque intestato suus heres esset, fi pater suus heres 11011 esset, bonorum possessio defertur, tz. 1. Is , cujus filius in adoptione erat, nepotem, quem filius postea procreaverat, scripsit heredem ; emancipatum filium praeteriit: num habet nepos ex Edicto bonorum possessionem? tuendus tamen exemplo parentum ; & liberorum, quibus legata prxstare coguntur, qui honorum possessionem contra tabulas acceperunt. §. 2. Si forte ex eodem filio retinuerat nepotem unum , plurefve , indubitate pro ea parte tuendus est, pro qua parte tuetur, si ex filia nepos aut mater defuncti heredes infiituti essent: nam his comparatur. TIT. VI. DE 6 COLLATIONE [BONORUM.] 1. ULPIANUS lib. 40. ad Edictum. XJIc titulus manifestam habet xquitatem. eum enim Prstor ad " bonorum posseffionem contra tabulas emancipatos admittat, participefque faciat cum his, qui sunt in potestate, bonorum paternorum : consequens esse credit, ut sita quoque bona in medium conferant, qiii appetant paterna. §. 1. Inter eos dabitur collatio, quibus possessio data est. §. 2. Plane si minorem vel alium, quem restituere in integrum solet Prxtor , restituerit ad bonorum possessionem contra tabulas petendam , quam omiserat; utique etiam collationis commodum [ei] restituit. §. 3. Si ex dodrante fuit institutus filius , qui erat in potestate , extraneus ex quadrante 1. emancipatum accipientem contra tabulas, pro quadrante tantum bona sua collaturum Julianus ait : quia solum quadrantem fratri abstulit, argumentum pro hac sententia adfert Pomponius, quod filius emancipatus 7 nepotibus ex fe uatis solis conferre cogitur. §. 4. Pater fissum, quem in potestate habebat, & extraneum heredem scripsit, emancipatum praeteriit: bonorum posseffionem contra tabulas uterque filius accepit, potest non incommode dici, emancipatum ita demum conferre fratri luo debere , si aliquid [ei] ex causa hereditaria abstulerit, nam si minore ex parte, quam dimidia, is, qui in potestate erat, heres scriptus fuerit: inique videbitur collationem postulare ab eo 8, propter quem amplius hereditate paterna habiturus est. §. ;. Toties igitur collationi locus est, quoties assquo incommodo affectus est is, qui in potestate est , interventu emancipati: exterum , si 11011 est , collatio cessabit. §. 6. Vel maxime autem tunc 9 emancipatum conferre non oportet , si etiam judicium patris meruit f : nec quicquam amplius nanciscitur, quam ei pater dedit. §. 7. Sed & fi legatis meruit semissem , vel tantum, quantum contra tabulas bonorum possessionem occupat: dicendum est, non esse cogendum ad-collationem. §. 8- Ibidem Julianus ait, si bonorum possessione accepta decesserit is, qui in potestate est , ad collationem bonorum cogendum emancipatum: ut tantum heredi ejus conferat, quantum conferret ipli, li viveret. Quod ss ante acceptam bonorum possessionem decesserit suus, heredem ejus Praetor [ita] tueri debebit (inquit) pro ea parte , qua heres scriptus suitis , qui in potestate erat: non tamen ultra virilem, ad collationem autem 11011 admittit eum in hunc casum: quia bonorum possessio admissa non est. §.9. Jubet autem Prxtor ita fieri collationem , ut recte caveatur, f Caveri autem per satisdationem oportere, Pomponius ait. An pignoribus caveri possit, videamus ? Et Pomponius lib. lxxix. ad Edictum scripsit, & reis 10, & pignoribus 11 recte caveri de collatione: & ita ego quoque puto. §. 10. Si frater cavere non possit, curator portionis ejus constituitur, apud quem refecta pecunia collocetur : ut tunc demum recipiat, quod redactum est, cum bona propria contulerit. Quod si per contumaciam 12 actiones denegatae sint, oblata postea cautione recipit pristinum jus. §. 11. Quamvis autem Edictum Prxtoris de cautione loquatur, tamen etiam re posse fieri collationem , Pomponius lib. LXXIX. ad Edictum scripsit: Aut enim re, inquit, aut cautione facienda collatio est. Igitur dividat, inquit, bona sua cum fratribus : & quamvis non caveat; satisfacit Edicto. Sed & si quaedam dividat, de quibusdam caveat: xque dicemus eum latisfecisse. Sed cum possint esse quidam in occulto, non facis confert, qui non cavit, quamvis dividat. Si igitur constet inter partes , quid sit in bonis emancipati, sufficiens collatio est diviso : si non constet, sed dicantur quidam non esse in commune redacta, tunc propter incertum cautio- erit interponenda. §. 12. Sed etsi tantum forte in bonis paternis emancipatus remittat, quantum ex collatione suus habere debet: dicendum est, emancipatum fatis contulisse videri. Ideiri & si nomen paterni debitoris delegaverit, vel Fundum, remve aliam dederit pro portione bonorum , qux conferre debuit. §. 13. Si, cum duobus conferre deberet, alteri contulerit, alteri non: vel cum cavet, vel cum dividit, videndum est, utrum sextantis tantum ei auferatur emo,- lumentum , an vero trientis totius detrahi debeat ? & puto, fi quidem per contumaciam 13 non caveat, tetius trientis ei denegandas actiones: nec enim videtur cavisse , qui non omnibus cavit, quod si per inopiam, lextantis tantum denegandas: sic tamen, ut possit supplere cautionem vel collatione , vel exteris modis, quibus supra diximus ; aut curator constituatur rem ei salvam facturus, haberi enim debet ratio ejus , qui 11011 per contumaciam collationem non implet. §. 14. Is quoque, qui iu adoptiva 14 familia est, conferre cogitur, hoc est, nun ipse ij , sed is, qui eum habet, fi maluerit contra tabulas bonorum posseflionem accipere. Pianesi (1. I. 19. insr. eoi. I. I. §. 11.1 . ult. infir. deconjung. cum emane. <2. Immo vide l. 3. C. ie inoffic. donat. (3. Vide tamen i. 8- §. 1. fiupr. b. t. (4. I. 3. §. 2. 1. 7. fiupr. coi. (5. I. 1. §. i.sitpr. eod. (6. Lib. 6. C. 20. (7. I. 1. §. 13. infir. deconjung. cum emancip. (g. i. 20. §. I. vtrfi. U hoesit consequens, fiupr. ile bon.pojejf. contra tab. (9. l. i. C.h. t. (10. I. 1. fiupr. quiJatifid. cog. (11. Vide tamen l. 7. infir. dejlipul. prato-,■. (12. §. 13. infir J hic. i. 8. infir. h-t- (>3. §• 10. fiupr. b.l. (14. /. 5. in pr. infir. b. t.L 2. infir. dedot. coiiat. (15. d. i. 5. inpr. hic 1169 _ De collati one hic adoptivus pater ante bonorum postessioncm petiti -. emancipaverit eum, non cogetur ad coliadonem : & ita Rescripto Divorum Fratrum expressum eft. Sed ita demum adoptivus emancipatus collatione Fratres privabit, ii sine fraude hoc factum iit. §. 15. Nec castrense r, nec quasi castrense peculium fratribus confertur: hoc enim prxcipumn e ‘e oportere, multis ■Constitutionibus continetur. §.id. Sed an id, quod dignitatis nomine i patre datum est, vel debetur, conferre quis in commune cogatur, videamus? Et ait Papinianus lib. xill. Quxstionum , non esse cogendum: hoc enim propter onera dignitatis r praecipuum liaberi oportere. Sed ii adhuc debeatur, hoc sic interpretandum est , ut non Iulus oneretur is, qui dignitatem meruit: sed commune iit omnium heredum onns hoc debitum. §. 17. Qru ab hostibus ca- puis, post murtem patris rediit 3 : licet monente patre nihil habuit, cum apud hostes fuerit, tamen & ad bonorum possessione;:, admittetur, & conferet scilicet ea , qux mol iente 4 patre haberet, fi a'n hostibus captus non fuiifet. sed etsi redemptus ab hoitibu> mortis tempore patris inveniatur , aeque collatio eritTauenda. Si emancipato legatum fuerit, cum pater morietur: etiam hoc conferre debet. §.19. Si ab ipso patre herede instituto, lilio eius fiiieicommiiium fuerit relictum , cum morietur : an id confe mutum est, quoniam utile est hoc fideicommissum ? & eveniet, ut pro eo habeatur, atque si polt mortem patris relictum fuiifet: nec cogetur hic conferre , quia moriente eo [ejus] non fuisset. §. so. Emancipatus 5 filius, si dotem habeat ab uxore acceptam , hoc minus cenfert, etsi ante uxor decesserit. §. 21. Si impubere adrogato si eundum D. Pii Rescriptum 6 quarta debetur: videndum eft, an, si patris naturalis bonorum possessionem petat, conferre quar m debeat: quxstio in eo est , an heredi suo relinquat quarta: actionem, an non ? Et magis esi, ut ad heredem transferat, quia personalis actio est. igitur etiam de quarta conferenda cavere eum oportebit. Sed hoc ita demum , si jam nata est quarta petitio, exterum fi adhuc pater adoptivus vivat, qui eum emancipavit: dicendum est, cautionem quoque cessare: * praematura 17 est enim spes collationis, cum adhuc viva:, is , cujus de bonis quarta debetur. §. ss. Siis, qui bona collaturus est, habeat filium peculium castrense habentem , non cogetur utique peculium ejus conferre, sed ft jam tunc mortuus erat filius ejus , & castrense peculium habuit, cum moritur is, cujus bonorum possessio petenda est: an conferre cogatur? cum autem vindicari id patri 11011 sit necesse, dici oportebit, conferendum : non enim nunc adquiritur , led non adimitur f Amplius dico, & si institutus fuerit ? lilio heres, necdum adierit, habeatque liibstitutum , quia non magis nunc quaeritur peculium , quam mine non alienatur, conferri debere. §. 23. Confertur autem, etiam ii quid ejus non fuerit, dolo 8 malo autem factum sit, quo minus esset: sed hac lic accipiendum est , ut hoc demum conferatur, quod ejus esse desiit dolo malo, exterum si id egit, ne 9 anquireret, non venit in collationem : nam hic & sibi iniuliatus eft. §. 14. Portiones collationum- ita erunt faciemke. utputa duo sunt lilii in potestate , unus emancipatus habens trecenta : ducenta fratribus confert, sibi centum, facit enim eis partem , quamvis is sit, cui conferri non solet. Quod fi duo sint filii emancipati habentes trecenta & duo in potestate: xque dicendum eft, singulos 10 singulis, qui sunt in potestate, centena conferre, centena retinere; sed ipsos invicem nihil conferre, f Dotis quoque collatio in eundem modum fiet, ut quicunque confert, etiam luam perlonam numeret in partibus faciendis. T r. PAULUS lib. 41. ad Edictum. QUm emancipati filii nomine nepotem poithumuni, post avi mortem editum , dicimus bonorum possessionem accipere oportere , neceharium erit dicere, bona sua enm conferre: licet 11011 potest dici, mortis tempore avi bona habuisse, qui ipse nondum in rerum natura erat, igitur live hereditatem ä patre, sive legatum acceperit: nae conferre debebit. §. I. Illud autem inteHigendum est, nl ium in bonis habere , quod deducto 11 xre alieno fupcreft. Sed (.. L II. I. uit. C. h. t. L 4. inpr. infr. I. 3. C. ilecujlretyipccul. Injl.quii, non eft permissi fuc. teftum. in pr. ( 2. Lio. §.6. supr. fomil. ercisc. (3. /. 1. §. 3. supr. de bon. pofejs. contra tab. (4. I. C. h. t. (5. 1, 3. §. 4. infr. eod. (6. §. 3. Inst. I. 22. in pr.supr. i.l. C. de adopt. i. ult. infr. ß quid in fraud. patroni. (7. Fac. /. ?■ a- -.supr. de -vulg. pupill. substit. (8. I. 2. §. 2. infr. h. t. (. 9 ' v. /. 134. in pr. infr. de reg. jur. (10. /. Z. §. s. infr. I. 9. C. T D i!. I. [bonorum.} 1 17® si sub conditione debeat, non statim id deducere debebit, sed id quoque conferre : contra autem caveri ei oportebit, ab eo, qui in potestate est, ut existente conditione defendatur pro ea parte, quam contulit. tz. 2. De illis , qux sine culpa filii emancipati poli mortem patris perierunt, quaeritur, ad cujus detrimentum ca pertinere debeant? & plerique putantes, qux sine 12 dolo & culpa perierint, ad collationis onus 11011 pertinere : & hoc exiliis verbis inteHigendum est, quibus Prxtor viri boni arbitratu jubet conferri bona: vir autem bonus non sit arbitraturus, conferendum id, quod nec habet, nec dolo nec culpa desiit habere. §. 3. Id quo- ctue , quod lub conditione ex stipulatu debetur, emancipato conferri debet, f Diversum est in legato conditionali: quia etsi in potestate fuistet, & post mortem patris conditio extitisset , ipse nnbdrct actionem. §.4. Emancipatus filius, si injuriarum habet actionem, nihil cont-.rre debet: magis 13 enim viudictx, quam neco.nix , habet persecutionem, f Sed si furti habeat actionem , coiilcrre debebit. tz. ;. Si tres emancipati, duo in potestate sint: Gajus Lassus lib. vii. Juris Civilis, tertias conferendas putat: ut emancipati, quia 14 invicem non conferunt, unius loco sint, nec indignari eos oportere, si plus conferant, & minus accipiant: quia in potestate eorum fuerit, bonorum posselsionem omittere. Julianus quoque Cassii sententiam sequitur. §. 6. Si ex emancipato filio nepos emancipatus, mortuo patre simul & avo, bonorum possessionem utriulque acceperit, eum merque eorum suum heredem’ reliquerit: eo modo collatio explicari potest, ut, si, verbi gratia , centum in bonis habuit, & patruo quinquaginta, & fratri quinquaginta conferre debet: lioe enim ratio facit, sive personas, sive portiones numeremus. §. 7. Si duo nepotes ex filio mortuo emancipati, bonorum posselsionem avi petant : utrum dimidias, an quartas patruo conferre debeant, quxritur? & verius est, femis- les conferre eos oportere : quia & li vivo avo, eum in ejus potestate essent, ducenta (puta) adquifissent, centum filius, centum duo fratres per hereditatem avi haberent. §. 8. 8! duo emancipati bonorum possessionem petierint, 6i unus contulerit, alter non contulerit: hujus portio tantum ei, qui in potastate est, prodesse debet, non etiam emancipato : quoniam ejus causa, qui in potestate est, denegantur ei actiones. §. 9. Si per inopiam emancipatus cavere non postit, non ftatim ab eo transferenda est posseisio : sed lustinendiun 15 , donec postit invenire fidejussores, ut tamen de his, qux mora deteriora futura sunt, his, qui in potestate sunt, actio detur: ipiique caveant in medium eollaturos , si cantum ei* fuerit. 3. JULIANUS lib. 23. Digestorum. DRxtor 11011 sub conditione collationis bonorum posseffionem contra tabulas promittit: sed demonstrat, quid data bonorum possessione fieri oportet. Alioquin magna cautio erit emancipati, si non aliter bonorum posselsionem accipere inteUigeretur, nisi cavisset de collatione. Nam si interim ipse decellisset, heredi suo nihil relinqueret. 16 Item si frater ejus decellisset, non admitteretur ad bonorum podelsionem. f Quid ergo est? inteHigendum est , bonorum possessionem accipere, & antequam caveat: sed si non caverit, ita observabitur , ut tota hereditas apud 17 eum, qiiiiii potestate fuerit, remaneat. §. 1. Emancipatus siiius controversiam facit impuberi, qui ie filium & in potestate patris fuisse dicit. Qiisro, li bona sua ci emancipatus conferre debeat ? Paulus notat: Puto conferendum esse exacta 18 cautione: ut victus, fient hereditatem, ita & qux collata sunt, prxstet. §. 2. Julianus: Quoties contra tabulas bonorum posseisio datur, emancipati bona fiia conferre debent his solis 19, qui in potestate patris fuerint, hoc quemadmodum expediri oporteat, quxri solet, nam si bona ä patre relicta, & emancipatorum in medium conferantur, & ita viriles partes fumantur : eveniet, ut [&] emancipatis quoque collatio ab ipsis fasta prosit. Videamus ergo, ne commodissimum sit, emancipatos quartam partem ex bonis paternis ferre, ex suis tertiam ? quod dico , exemplo manifestius fiet. Ponam us patrem h. t. (11. I. 6. in sin. C. eod. I. 72. in pr. supr. de jure dot. i. ult. §.4. C. de bon. qiue liber. (12. 1. I. §- 2Z./upr. h. t. (13. /.Is. tz. 46. infr. de injur. I. 10. tz. 2 .supr.si quis caution. adde /. 7. C. de revocand. donat. (14* I- I- in sin. supr, h. t. (15./. 13. infr. de folution. (16. arg. I. un. tz. 7. C. de caduc. toU. (17. /. 2. §. 7. supr. h. t. (18. /. I). infr. de Carbon. edtÜ. . (19. I. 1. in sin. i i7i Digestorum Lib. XXXVII. Tit VI. VII. 1172 quadringenta reliquisse, & duos in potestate filios, duos emancipatos; ex quibus alterum centum , alterum fexaginta in bonis habere: is, qui centum habebit, centum triginta tria & trientem Feret: is vero, qui sexaginta contulerit, centum viginti: atque ita eveniet, ut collationis emolumentum ad solos, qui in potestate remanserint, perveniat. §. 3. Emancipati bona sua conferre curn his, qui in potestate fuerunt, jubentur. §. 4. Quare Gcut is, qui in potestate est, dotem 1 uxoris prxeipit: ita emancipatus quoque , quali praecipiat, retinere debet. §. 5. Emancipatus protentus , ii dum deliberat, caverit de bonorum collatione , nec bonorum possessionem petierit: agente fratre ex stipulatu , ipso jure tutus erit. Sed & si pecuniam contulerit, condictione eam repetet: omissa enim bonorum possessione, incipit pecunia sine causa esse apud heredem. §. 6. Qui duos 2 filios in potestate habebat, & ex uno eorum nepotem, emancipavit filium, ex quo nepotem habebat: deinde emancipatus factus procreavit filium, quem avus in locum filii adoptavit: & vel intestatus , vel testamento facto, praeterito emancipato filio , deceflit. Quslitum est, quid de bonorum possessione, quid de collatione juris esset? Respondi : Bonorum , de quibi s qr .eritur , tres partes fieri debent: ex quibus una pertinet ad filium, qui in potestate remansit; altera ad nepotem , qui in locum filii adoptatus est ; tertia ad emancipatum filium & nepotem, qui in potestate remanserit: ita ut pater soli ei conserat, cum quo bonorum posseffionem accipiat. 4. AFRICANUS lib. 4. Questionum. Ullium emancipatum dotem, quam fili® sus nomine dedit, conferre non debere: quia 3 non sicut in matrisfaniilias bonis esse dos 4 inteliigatur, ita & in patris , a quo sit profecta. 5 - ULPIANUS lib. 79. ad Edictum. CI quis filium habeat fui juris, & ex eo nepotem in potestate 0 lua: consequenter erit dicendum, si nepos patris fui emancipati accipiat bonorum posseffionem , de conferendis filis quoque bonis cavere eum debere , & esse similem ei , qui adoptavit 9. hoc enim Divi fratres rescripserunt, ut ad collationem avus compellatur. f Plane eodem Rescripto adjectum est fic : Nijtforte avus iste nullum I® bis bonis fructum adquirere vult , paratusque 6 est de potestate nepotem dimittere , ut ai emancipatum omne emolumentum bonorum pojsejjionisperveniat. Nec idcirco ea filia , qu® post emancipationem nata patri heres extitit, juste queri poterit, (inquit) quod eo facto collationis commodo excluditur: cum avo quandoque defuncto , ad bona cius simul cum fratre possit venire, f H®c in patre adoptivo ratio reddi non potest : & tamen & ibi [idem] dicemus , si line 7 dolo malo emancipaverit. §. 1. Stipulatio autem collationis tunc committitur, cum interpellatus cum aliquo spatio , quo conferre potuit, non facit: maxime cum boni viri arbitratu collationem fieri, Edicto Prxtoris infertum est. §. 2. Sive ergo in totum collatio facta non est , sive in partem facta : locmn habebit h®e stipulatio. §. z. Et sive quis non conferat ex hac stipulatione, sive dolo fecerit, quo minus conferat: quanti ea res erit, in tantam pecuniam condemnabitur. 6. CELSUS lib. 10. Digestorum. TAOtem , [quam] dedit avus patemus, an post mortem avi mortua in matrimonio filia , patri reddi oporteat, quaeritur? occurrit aequitas rei, ut, quod pater meus propter me filire me® nomine dedit, proinde 8 iit, atque ipse dederim : quippe officium avi circa neptem ex officio patris erga filium pendet: & quia pater 9 fili® , ideo avus propter filium nepti dotem dare debet, quid fi filius [a patre ] exheredatus est? Existimo non absurde etiam in exheredato filio idem posse defendi: nec infavorabilis lententia est, ut hoc saltem habeat ex paternis , quod propter illum datura est. 7. IDEM lib. 13. Digestorum. CI nepotes in locum filii successerunt, una 10 portio iis conferri debet, uti bonorum possessionis unam partem habeant, sed & ipsi ita conferre debent, quali omnes unus essent. (s. d. I, 1. §. 20. (2. I. I. §. 9. infr, de conjung. cum emancip. (3. /. I. infin. infr. tit. prox. (4. I. Z. §. 5. supr. de minor. I. 16. supr. de religiös. I. 14. inpr.sv.pr. ad leg. Falcid. (;. /. 1. §. 14. supr.h.t. (6. 1.6. infr. unde liberi. (7. d. /. I. §. 14. in sin. (8. Obst. I. 79. in pr.supr. de jure dot. (9. /. 19. supr. de ritu nupt. (io. /. 1. §. 16. infr. de conjung. cum emancip. (11. /. II. C. de reb.cred. (12. Vide tamen /. 73. infr. dereg.jur. (13. 1 , l. §, is. 8. PAPINIANUS lib. 3. Qu®stio- num, VTOnnunquam Prietor variantem 11 non repellit, & consilium 12 mutantis non aspernatur. Unde quidam filium emancipatum, qui de bonis conferendis cavere fratribus noluit 13 , audiendum postea putaverunt, li vellet oblata cautione beneficium bonorum possessionis exercere: tametsi responderi potest , videri eum possessionem repudiasse , qui formam possessionis conservare noluit. Sed benignior est diversa sententia : maxime cum de bonis parentis inter fratres disputetur, quem tamen facilius admittendum existimo, li intra tempus delat® possessionis cautionem offerat, nam post 14 annum, quam delata esset bonorum possessio, voluntariam inoram cautionis admittere, difficilius est. 9. IDEM lib. 5. Responsorum. "pllius emancipatus intestati patris bonorum posseffionem accepit: 1 nepos ex eodem 1$ in familia retentus, semissem hereditatis cum emolumento collationis habebit, -f- Idem nepos si postea posseffionem intestati patris accipiat, fratri post emancipationem patris qussito, & in familia retento , bona sua conferre cogetur. 10. SCiEVOLA.lib. 5. Qusestionum. CI filius in potestate heres institutus adeat, & emancipato petente o honorum posseffionem contra tabulas, ipse non petat: nee conferendum est ei: & ita Edictum fe habet, sed magis sentio, ut, quemadmodum pro parte hereditatem retinet jure eo , quod bonorum posseffionem petere posset, ita & conferri ei debeat: utique cum injuriam per bonorum posseffionem patiatur. 11. PAULUS lib. ii. Responsorum. pAulus respondit, ea , qu® post 16 mortem patris filio reddi debuerunt, emancipatum filium , quamvis prius consecutus fit, quam deberentur fratri, qui in potestate patris relictus est, conferre non debere: cum post mortem patris, non tam ex donatione , quam ex causa debiti, ea possidere videatur. 12. IDEM lib. 41. ad Edictum. CI prsgnantcm quis uxorem reliquerit, & ea ventris nomine in posseffionem missa fuerit: interim cessat collatio, nam antequam nascatur, non potest dici, in potestate morientis Fuisse: sed nato 17 conferetur. T I T. VII. DE DOTIS COLLATIONE. 1. ULPIANUS lib. 40. ad Edictum. OUamquam ita demum ad collationem dotis Prstor cogat filiam, '■~-ii petat bonorum posseffionem: attamen & si non petat, conferre debebit, fi modo fe bonis paternis misceat. & hoc D. Pius Ulpio Adriano rescripsit, etiam eam, qu® non petierit bonorum posseffionem , ad collationem dotis per arbitrum familiae ereifeun- d® posse compelli. §. 1. Si in stipulatum deducta sit dos: si quidem ipsa mulier stipulata sit, vel ipsi negotium gestum ig, ®que conferre cogetur : si vero alii quaesita est stipulatio , dicendum est, cessare collationem; & si tantum promissa 19 St dos , collatio ejus fiet. §. 2. Si sit nepos & neptis ex 20 eodem filio , & dotata sit nept s : sit & filius , non pater eorum : neptis omnem dotem soli fratri collatura est: emancipata autem neptis dotem & bona sua soli nepoti, non etiam patruo conferet. §. 3. Sed si fit neptis sola, non etiam nepos ex eodem : tunc confertur patruo, itemque nepoti [vel nepti] ex alio. §. 4. Sed & si du® neptes sint ex diversis filiis, conferent & invicem, & patruo: ii ex eodem patre, tantum invicem conferent. tz. 5. Cum dos confertur , impensarum necessariarum fit detractio : csterarum non. §. 6. Quod si jam factum divortium est , & maritus non 21 sit solvendo: non 22 debebit integra dos computari mulieri, sed id, quod ad mulierem potest pervenire, hoc est, quod facere maritus potest. §.7. Si sub conditione pater, vel extraneus 23 dotem promiserit, cautione supr. b.t. (14. Hoc mutat, l.ult. C. de repudianda. (15. /.9. C. h. 1.1. 1. inpr. infr. de conjung. cum emancip. (16. /. I. §. 1 9.supr. b.t. (lj. I. 11. C. eod. (18. I. pen.supr. de negot. gest. (19. §. g. infr. hic. I. 2. 1 . 17. C. de coUation. (20. /. I. in fin. infr. de conjung. cum emancip. (21. Nov. 97. c. 6. (22. d. Nov. 97. e. 6. §. 1. in fin. (23. I. 4. C. de eollat. abrog. I, ult. C. eoi, l, 6, /. 7. /, 8. C, ie bon, qua liber. opus 1172 Digestorum Lib. XXXVII. Tit. VI. VII. St Obligationibus & actionibus, xag. 14g r. * 44. 7. de Obsequiis parentibus & patr. prast. 119s. * 37. ij. de Officio Aflessorum. 160. * x. 22. - - - Lonfulis. 149. * x. 10. - - ejus, cui mandat?. est jurisd. 15S. * I. rr. - - - Juridici. 158. * I. 20. - - - Piafecti Augustalis, 1;;. * I. 17. - - - Praefecti Praetorio. 149. * I. 11. - - - Praefecti Vigilum. 151. * I. 15. " - - - Praefecti Urbi. 150. * I. 12. - - - Prasidis. 1;;. * 1. 18. Pratorum. 151. - * 1. 14. ... Proconsulis. i;r. * 1. 16. - - - Procuratoris Leefariz. x;8. * I. if. - - - Quastoris 151. * x. 13. de Operibus publicis. 174;. * 50. 10. 4 s Operis libertorum. 1193. ¥ 88- x. - - - novi nunciatione. 1241. * 39. I. - - - servorum. 340. * 7. 7. de Optione vel electione legata, ion. * 33. 5. .it Origine juris. 127. * x. 2. - - 073 De conjungendis cum emancipato liberis fejus) IT74 de Obligationibus & actionibtis. pag. 148 r. * 44. 7» de Obseffuiis parentibus .& patr. praest. 1x92. * 37. ij. de Officio Assessorum.. 160- *1. 22. - - - Consiliis. 149. * 1. 10. - - - ejusciti mandata est jurifd, r;8. * 1. 21» - - - Juridici. ;8- * 1. 20. - - - P sefecti Augustalis. 15;. * 1. 17, - - - Praefecti Praetorio. 149. * 1. 11. - - - Praefecti Vigilum. 151. * 1. 15, - - - Praefecti Urbi. x;o. * 1. 12« - - - Praesulis. i;;. * I. 18- - - - Praetorum» x;x. * X. 14. - - - Proconsiilis. 192. * i.. 16. - - - Procuratoris Caesaris. 15&. * I. 15. - - - Quaestoris 151. * 1. 13» de Operibus publicis. 1749. * 90. 10» de Operis libertorum. 119Z. * Z8- I. - - - novi nunciatione. 1241. * 39. x. - - - fervorum. 340. * 7., 7. de Optione vel electione legata, xon» * 33. 5. ie Origine juris. 127. * 1. 2. ii7? De conjungendis cum emancipato liberis [ejus] opus erit, ut tunc conferat mulier dotem, cum dotata elfe coeperit. §. g. Filiam, quo ab intestato i patri heres sit, conferre quidem dotem oportet: consequens autem est , ut ex pollicitatione 2 [dotis] pro parte dimidia fratrem suum liberet; oqimis enim est , in solidum de suo eam dotatam elfe. §. 9. Si emancipatus filius, qui contra tabulas bonorum possessionem accepit, filiam dotatam habeat, non debet dotem ejus conferre : quia 3 in bonis ejus non est. 2. GAJUS [lib. 14. ad Edictum provinciale.] "pilis 4 in adoptionem data, & heres instituta, debet, sicuteman- cipata, non solum bona fna, sed & dotem, qua ad eam pertinere poterit, conferre: [siadhuc pater adoptivus vivit, hic ne- cetle habebit conferre.] z. ULPIANUS lib. 4. Disputationum. QI filia fuerit heres instituta ; , collatione dotis non 6 fungetur. O unde si , commisto ab altero Edicto, neceste habuerit contra tabulas bonorum possessionem accipere: dicendum est, quoniam nullam injuriam fratri facit, non debere eam dotem conferre : nam, quod habuit ex judicio, convenitur ad contra tabulas bonorum posseffionem. f Plane si ex minore parte fuit heres instituta , & alia quodam in eam contulit contra tabulas bonorum possessio, aucta portione ejus, dicendum erit, collationis munere eam fungi: nisi forte contenta fuerit portione, ex qua instituta est; tunc enim dicendum est, ex judicio parentis eam venientem non debere munus collationis sustinere. 4. POMPONIUS lib. 3. ad Quintum Mucium. Cl pater pro filia dotem promiserit, deinde exheredate, vel etiam 0 emancipato & proterito 7 legatum dederit, habebit silia etiam dotem pracipu&m , L legatum. 5. PAPINIANUS lib. 5. Responsorum. Ullius emancipatus, qui polfestiouein contra tabulas accipere potuit , intestati patris posseffionem accepit: atque ita filia , quo mansit in potestate , cum ejusdem familiae fratre heres instituta, possesiionem intestati patris errorem fratris emancipati secuta accepit: dotem 8 scripto fratri conferre non cogetur: cum ea possessio frustra petita iit, & filia Fratris voluntatem fini virilis partis retineat, id est, ut omnes trientes habeant. & bonorum possessio Unde liberi fingatur pro contra tabulas elfe petita. §. I. Filia, quo ioiuto matrimonio dotem conferre debuit, moram collationi fecit: viri boni arbitratu cogetur usuras quoque dotis conterre : cum emancipatus frater etiam fructus conferat, & filia partis suo fructus percipiat. 6. IDEM lib. 6. Responsorum. pAter filium emancipatum heredem instituit, & filiam exheredavit, quo.iiiofflriofi lite perlata, partem dimidiam hereditatis abstulit: Non este fratrem bona propria conferre cogendum, respondi : nam & libertates 9 competere placuit. 7. PAULUS lib. 11. Responsorum. J^Ecipsa dotem fratribus suis conferet, cum diverso jure 10 fratres iunt heredes. , 8. PAPINIANUS lib. 11. Responsorum. pAter nubenti fili* quasdam res proter dotem dedit, eamque in familia retinuit, ac fratribus sub conditione 11.J: dotem , & extern ., qux nubenti tradidit , cor.tulrjjet , coheredem adseripsit: cum filia 21 se bonis abstimlisset, fratribus res 'u dotem datas vindicantibus exceptionem doli placuit obstare; quoniam pater filiam alterutrum habere voluit. 9. TKYPHONINUS lib. 6. Disputatio- . num. j-Uit quastionis, an, fi sua heres filia patri cum fratribus, contenta dote abstineat fe bonis, compellatur eam conferre? Et Oivus Marcus rescripsit, non compelli abstinentem 13 se ab hereditate patris. e rgo non tantum data apud maritum remanebit, sed (1. Adde Nov. 18. c. 6. (2. §. i.infin.supr. hic. L 2. C. de coi- laticm. (3. /.4. sufr. d. t. (4. I. I. §.i4-/apr. d. 1.1. 8- §.I l.supr. de hon. pojsej]'. contra tab. (5. L 23. supr.Ji quis omij]'. caus. testam. l-1-C.de collat. (6. Mutat. Nov. 18. c. 6. (7. L 10. C. de colla- (8. I. 2-supr. b. t. (9. L 29. inpr. infr. de except. reijuiic. v 10 ' l- 20. §. i.supr. de bon. posses. contra tab. (11. I- 1. 1- 7- F. _ 1174 & c£ r T ilra . exi S etllr etiam L fratribus: & est ieris alieni loco; abtcemt enim a bonis patris. T I T. VÜL DE CONJUNGENDIS 14 CUM EMANCIPATO LIBERIS [ejus]. OT . *• ULPIANUS [lib. 40. ad Edictum.] quis ex his , quibus bonorum pMMfionem Prstor pollicetur, in potestate parentis, cum moriiur, non fuerit: ei 15, libe- rilquc , quos in ejusdem familia habuit, ii ad eos hereditas suo 16 nomine pertmeoit, neque notam exheredationis meruerunt, bo- norum poilemo ejus partis datur, quo ad eum pertineret, li in e» potestate permansisset: ita ut ex ea parte dimidiam , reliquam li- 7, er . 1 .f'* us la fifant, hiique duntaxat bona sua conferat. §. 1. Hoc Edictum squillimum est: ut neque emancipatus solus veniat, & exciuuat nepotes in potestate manentes; neque nepotes jure potestatis objiciantur patri luo. §. 2. Et in adoptionem datus filius & heres inlti tutus, ad hoc Edictum pertinet, ut ei jungatur nepos , 'qui 111 avi fui naturalis potestate est. f Jungitur autem nepos pa- rri luo emancipato , sive pater praeteritus fit, fi ve institutus. Et haec erit differentia inter in adoptionem datum & emancipatum : quod 111 adoptionem quidem dato non alias jungitur, nisi institutu , it alio committente Edictum: emancipato autem, sive sit institutus emancipatus, live lit protentus. §. 3. Filio in potestate ex bdle, emancipato ex triente herede instituto, Julianus ait, nepotem praetentum petita contra tabulas bonorum poffeilione , patruo iextautem , patri unciam ablaturum, §. 4. Si pater emancipatus exneredatus fit, nepotious ex co proteritis , qui erant in potestate 1 e tenti: ne. otes admittuntur : abiuruum enim est", cum patri proterito jungantur, instituto eo vel exheredato non admitti. §. 5. Sed etsi ; atruus eorum , qui erat in 1 otestate, sitproteri- tus, pater exheredatus : debent ne -otes admitti: nam exheredatus pater eorum pto mortuo habetur. §. 6- Si pater in potestate manens exheredatus, vel institutus fit, nepotem ex eo, live in potestate manentem, live emancipatum, ad bona avi neque vocari , neque vocandum elfe , Scovola ait: toties enim nepoti consulendum elt, quotiens in ; otestate retentus est, patre emancipato. Liberos igitur in familia este oportet 17, ut huic Edicto locus sit: ejus scilicet familia, cujus bonorum polfeilio petitur. Sed & si posthumus nanis iit ex emancipato, ante emancipationem conceptus: idem erit dicendum. §. 7. Liberos autem non omnes limul vocat Fiotor , led gradatim , hoc est, eos, qui fui sunt. feil. nepotes, 11 iunt; si minus , eos, qui sunt inferioris gradus : nec eos miscebimus. plane ii sint ex emancipato nepos, & ex nepote ejus alio ; ronepos : dicendum erit utrumque eis jungi: ambo enim [in] suorum loco iucccsserunt. §. 8. Si postliminio nepos redierit, dicendum est, eum patri emancipato conjungi. §. 9. Si pater ex duobus 18 filiis, quos in potestate habuit, alterum emancipaverit, & nepotem ex eo in locum filii adoptaverit, & i-roterito emancipato dccetferit: Julianus ait, nepoti in locum filii ado -tato succurri oportere: ut quasi filius portionem habeat, quam haberet, & fi extraneus adoptatus eilet, sic fiet, (inquit) ut filius , qui in potestate fuit, tertiani partem; nepos in locum filii adoptatus, aliam tertiam ; emancipatus filius cum nepote altero retento in potestate partiatur : nec enim minus debet ferre nepos in locum filii adoptatus , quam fi ab extraneo 19 eilet adoptatus. §. 10. Illud HON filterest, quota portio hereditatis ad nepotem pertineat, an perquam modica : nam L 11 modica iit, attamen dicemus esse locum huic parti Edicti. §. 11. Inter ipsum filium & liberos ejus dividitur hereditas, ita ut ipse dimidium, liberi dimidium habeant. Proinde pone solura esse filium emancipatum, & nepotes in potestate duos, neminem proterea ex liberis: habebit emancipatus dimidiam partem hereditatis, [&] aliam dimidiam duo nepotes, ut quadrantes ferant. t Sed fi sit proterea alius [filius]: eveniet, ut filius habeat dimidiam partem hereditatis, ex quo nepotes non sunt ; alius filius semissem cum filiis luis : ita ut quadrantem hereditatis ipse ferat, decoiiation. (12. I. ult.in ßn. infr.h. t. (13. /. S-Jupr. eod. (14. Correct. Nov. 118. c. 1. (1;. I- ?• i”pr. infr. fi tab. testam. nuU-c extab. I. y.supr. de coUution. (16. /. infr. h. t. (17. L 3. §. 1. infr. unde liberi. I. Z. §. 3. & 4 -s !, P r -Je bon. posejf. contra tab. (18. /. 13. §• ult.supr. d. t. de bon. postes. contra tab. L 3. §. ult.Jupr. de collation. (19. d. L 13- infin. E e e e * quadrans 1175 Digestorum Lib. XXXVII. Tit. VIII. IX. 1176 quadrans inter liberos ejus dividatur, f Sed i: ambo filii lint emancipati, & habeant iinguii nepotes: eveniet, ut singuli singulos se- miiTes cum nepotibus luis dividant: ita utipfi quidem quadrantes ferant, nepotes autem residuos quadrante«. Etsi alter duos filios, alter tres habeant: quadrans unus inter duos , alius inter tres dividitur. §. > 2. Si quis ex nepotibus portionem suam omiserit, eveniet, ut non ad patrem ejus , sed magis ad Fratrem pertineat. Sed & si omnes nepotes omittant, patruo nihil adarescet: sed soli patri. Quod [&] ii pater omiserit, tunc patruo i aderefeit. §. 13. Emancipatus filius , si quidem nepotes in avi potestate non habeat, fratribus filis conferet: sed fi sint nepotes, voluit eum Praetor filiis suis , qui sunt in potestate , solis r conferre, merito : quia, veniendo ad bonorum posseffionem, illis solis injuriam facit. §.14. Nunc videamus , quantum eis conferat ? & quidem semper , cum fratribus emancipatus confert, virilem sibi detrahit, utrum &in eo casu virilem detrahat? an vero, quia dimidiam partem habeat bonorum polieffionis, dimidiam partem etiam bonorum suorum conferat ? Et puto dimidiam tantum bonorum eis partem conferre, nam etsi alius emancipatus sit filius, alius in potestate retentus: filius emancipatus his duobus nepotibus unam partem tantum conferet, & patruo eorum, qui in potestate manfit, unam partem dabit, tertiam ipse habebit, nec quod nepotibus confertur a patruo emancipato, ipii patri conferent: hoc enim non de bonis avi, sed propter bona postea eis accessit. §. 1;. Eveniet igitur , ut pater emancipatus, si centum in bonis habeat, quinquaginta sibi detrahat: residua quinquaginta omnibus nepotibus (id est, filiis suis) conferat, aut si unum nepotem habeat, & duos ex alio pronepotes,ita dividat quinquaginta, ut nepos habeat viginti quinque, pronepotes ex alia uno viginti quinque : nam & bonorum possessionis ambo unam partem habent. §. 16. Si sit filius in potestate, alius emancipatus, ex defuncto unus nepos in potestate , alius [ nepos ] emancipatus: eleganter Scaevola tractat, patruus emancipatus quantum nepotibus , quantum fratri suo conferat ? Et ait posse dies, tres eum partes facere: unam sibi , unam fratri, unam 3 istis esi laturum : quamvis hi minus, quam patruus ex hereditate avi concurrente * patre lint habituri, qua sententia vera est. §. 1". Sed etsi sint duo 4 nepotes ex eodem filio, hiqueeman cipati sunt, & ex altero eorum pronepos in potestate defuncti: partem habebit nepos unus, aliam nepos cum filio suo. §. 18. Sed etsi nepos, & ex alio nepote defuncto duo pronepotes : unus ex pronepotibus emancipatus soli fratri suo conferat; vel si frater non est , soli patruo , non etiam patrua majori. 2. PAULUS lib. 41. ad Edictum. "Mlhil in hac parte Edicti cavit Praetor , ut legata exceptis personis nepos praestet. Sed potest superior sermo & ad hunc casum referri: nam absurdum est , patrem quidem ejus legata praestare , ipsum vero plus habere: cum eadem conditione in eandem partem vocantur. 3. MARCELLUS lib. 9. Digestorum. Q Ui duos filios habebat, alterum ex his emancipavit, nepotem -ex eo in potestate retinuit: emancipatus filium sustulit, & a patre exheredatus est. Quiero, cum frater ejus , & ipse emancipatus praeteritus fit, & nepotes ex emancipato filio ab avo heredes instituti : quid de bonorum possessione juris sit ; & quid intersit, fi emancipatum quoque , ex quo nepotes erant nati, praeteritum esse ponamus ? Respondi: si filium retento ex eo nepote emancipaverit, & emancipatus procreaverit filium, & heres uterque nepos institutus fuerit, pater eorum exheredatus, alius filius prxteritns 5 : solus filius praeteritus bonorum posseffionem contra tabulas petere poterit, exheredatus enim obstat liliis silis postemnneip-ionem susceptis. nepoti tamen retento in potestate bonorum posselsio dari debet: quoniam ii pater ejus emancipatus praeteritus esset, simul cum eo bonorum po'iefsionem accipere posset propter id caput Edicti , quod :* Juliano introductum est : id est , ex nova clausula : nec debet deterioris esse conditionis , quia pater ejus exheredatus fit: idque ei praeterito quoque praestari oportebit, sed fratris ejus , qui post emancipationem natus est, diversa conditio est: conservanda est tamen & illi ad virilem partem hereditas, sicut etiam imperator Antoninus (> in persona neptis exsilia rescripsit. 4. MODESTINUS [lib. 6. Pamlect.] ■pMancipato quis filio retinuit ex eo nepotes in potestate : filius emancipatus susceptis postea liberis decessit. Placuit in avi potestate manentes ,' simul eum his, qui post emancipationem nati fu ut, decreto bonorum possessionem accipere: manente eo , ut si velit avus sibi per nepotes adquiri 7 , bona siu conferat; aut nepotes emancipet 8 , ut sibi cmchiincntum paternx hereditatis ad- quirant: idque [ita] 0 . Marcus rescripsit. 5. IDEM lib. 6 . Differentiarum. CI nepos exheredatus heres extiterit ei, quem avus heredem fecerat, deinde pater ejus emancipatus testamento praeteritas accipiat contra tabulas patris bonorum possessionem : jungi patri suo nepos non poterit, sed ut extraneus excludetur: quia non 9 sue n, mine avo heres extiterit. 6. SC/EVOLA [lib. 5. Quxstiomim.] CI quis filium habens in potestate , extraneum in nepotis locum quali ex eo filium natum adoptet , mox filium emancipet : non jungetur hic nepos filio emancipato : quia desiit esse emancipato ex liberis. 7. TRYPHONINUS lib. 16. Disputationum. CIpost emancipationem filii fuseeptus ex eo fuerit nepos, conservanda illi erit portio: sed quanta, videamus? finge enim patruo scripto heredi coheredem datum hunc nepotem, patremau- tem ejusdem praeteritum accepisse contra tabulas bonorum possessionem : quod ad Edictum Pr-cturis attinet, semisses bonorum fient, nunc vero post Constitutionem 10 Divi Pii, si conservatur pars nepoti, utrum virilis , an quarta debeat servari ? Nam si in avi natus potestate fuisset, conjungebatur in unam partem cum patre suo. & proponamus, esse alium ex eodem nepotem in familia avi : duo unam quartam habituri erant, patre eorum accipiente contra tabulas bonorum posseffionem, si fuissent in avi potestate, an ergo nunc in sescunciam tuendus sit, qui non in familia retentus est? & cui abscedet pars , qutc huic cessura est? patri ejus tantum , an & patruo ? & puto , L patruo; nam & legatum eidem datum pne staret. (1. Immo vide /. ;. infin. infr. unde liberi. (2. I. I. §. 3. infin. supr. de coilation. 1. 5. inpr. infr. unde liberi. (3. I. 7. supr. de collatio?1. (4. I. 1. §. 2. supr. tit. prox. (3. I. 6. §. ult.ßtpr. de bon. poßejj. contra tab. _ (6. I. ult. infr. b. t. (7. /. 1. §. 14. supr. de collution. (8- /. 6. i?tsr. unde liberi. (9. /. 1, in pr. supr. b. t. T I T. IX. DE VENTRE IN POSSESSIONEM MITTENDO, ET CURATORE EJUS. i. ULPIANUS lib. 41. ad Edictum. Cienti liberorum eorum , qui jam in rebus humanis sunt, curam Pnetor habuit: ita etiam cos, qui nondum nati sint, propter spem nascendi non neglexct. nam & hac parte Edicti eos tuitus est , dum ventrem ix mittit in posseffionem vice contra tabulas bonorum possessionis. §. I. Praegnantem esse mulierem oportet omnimodo, neo dicere se praegnantem sufficit: quare nec tenet datio bonorum polieffionis, nisi vere praegnans fuit, & mortis 12 tempore, & eo , quo mitti in posseffionem petit. §. 2. Toties autem mittitur in posseffionem venter, fi non est exheredatus, L id, quod in utero erit, inter suos heredes futurum erit, f Sed & si incertum sit, aliquo tamen casu possit existere, quo, qui editur, suus futurus fit: ventrem mittemus: aequius enim est, vel frustra nonnunquam impendia fieri, quam denegari aliquando alimenta ei, qui dominus iz bonorum aliquo casu futurus est. §. 3. Quare & fi ita exheredatio facta fit, ß mihi filius imus nascetur, exleres esto: quia filia nasci potest, vel plures filii, vel filius & filia , venter in posseffionem mittetur, satius est enim sub incerto ejus , qui edetur , ali etiam eum, qui exheredatus sit; quam eum , qui non sit exheredatus , fame necare : ratumque 14 esse debet, quod deminutum est: quamvis is nascatur, qui repellitur. §. 4. Idem erit dicendum , L fi mulier, qnx fuit in possessione, abortum fecisset. §. 5. Sed & si sub conditione posthumus fit exheredatus, pendente conditione, Pedii sententiam admittimus , existimanti* posse ventrem in possessionem mitti: quia sub incerto utilius est ventrem ali. §. 6. Si (10. I. 3. in fin.supr. eod. (11. I. 9. supr. teftam. quemaim. aper. (12. I. ult. infr. b.t. (13. I. 6. hifr. eoi. (14. I. 2. /. 3. infr. eoi. I. 1. §. 7.supr. ß mulier ventr , nom. venter De ventre in possessionem mittendo, &c, U77__ vernet ab institutis exheredatus fit, ä substitutis prateritus : Mar- cellusnsgat, in posseffionem eum mitti posse viventibus institutis: quia exheredatus est. quoti verum est. §. 7. Per contrarium autem fi ab institutis praeteritus iit venter, a substitutis exheredatus , vivis institutis, mittendus est in possessionem, quod si non vivant, negat mittendum : quia ad eum 1 gradum devoluta hereditas est , i quo: exheredatus est. §. 8- Si silius ab hostibus captus sit: uxor ejus pragnans in possessionem soceri bonorum mittenda est : nam aliquo casu spes est, id, quod nascitur, inter suos heredes futurum; utputa fi pater ejus apud hostes decedat. §. 9. Sed & si quis ventrem exheredatlet, qui mihi intra menses tres mortis mete r.aiuserit, exheres esto t vel, qui post tres menses : venter in possessionem utique mittetur: quia aliquo casu suus heres futurus est. & fine benigniorem esse Prstorem in hae parte oportebit: ne, qui speratur, ante 3 vitam necetur. §. 10. Rectissime autem Prxtor ntisquam uxoris fecit mentionem: quia fieri potest , ut mortis tempore uxor non fuerit, qua fe ex eo praegnantem dicit. §. 11. Etiam ex emancipato venter ad possessionem admittitur. Unde apud Julianum lib. xxvil. Digestorum quxritur , si emancipatus quis sit, uxore jam prägnante, deinde decessisset, & pater ejus mo-tuus sit: an venter in posseffionem emancipati patris mitti possit? Et rectissime scripsit, rationem non esse, cnr venter, quem Edictum admittit, repelli debeat: est enim xquislimum, partui consuli, qui natus bonorum possesiionem 4 accepturus est. Sed [&] fi avus viveret, similiter ventrem admittemus. §. ISi filius in adoptionem datus, decesserit prsgiunte uxore, tunc deinde adoptator defunctus fuerit: mittetur venter in possessionem avi adoptivi, f Sed an etiam in ejus, qui in adoptionem dederat (ilium, mittetur, videamus? Et si hic nepos posthumus heres ab avo naturali institutus fit, mittetur in possessionem 5. quia & nato ei, si nemoex liceris sit alius, bonorum possessio secundum tabulas dari potes:: aut, si suit liberi prxteriti , etiam contra tabulas cum ipsis poteit accipere. §. 13. Si pater nuru prägnante lilium emancipaverit, nun in totum repelli uterus debet: namque natus solet patri ex novo Edicto jungi. Et generaliter, quibus casibus patri jungitur natus, admittendus est venter in possessionem. §. 14. Si ea, quaein posseffionem vuleire , uxor negetur, vel nurus , vel esse , vel suille, ve! ex co praegnans non esse contendatur : decretum interponit Pnetor [ad] exemplum Carhoniani Edicti. 6 Et ita D. Hadrianus Claudio Proculo Prxtori rescripsit, ut summatim 7 de recognosceret; &, fi manifesta calumnia videtur ejus, qus, ventris nomine in possessionem mitti desiderat, nihil novi decerneret: ii dubitari de re poterit, operam daret. ne prxjudicium fiat ei, quud in utero est; sed ventrem in possessionem mitti oportet. Apparet itaque, nisi manifesta sit talumniatrix 8 mulier, debere eam decretum eligere : & ubi omnino juste dubitari poterit, an ex eo prxgnans iit, decreto tuenda est , ne praejudicium partui fiat. Idemque est, & si status mulieri controversia fiat. §. 15. Et generaliter, ex quibus causis Carbönianam bonorum possessionem puero Prator dare iolitus est , ex iisdem causis ventri quoque subvenire Prstorem debere non dubitamus : eo facilius, quo favorabilior est canlapartus, quam pueri; partui enim in hoc favetur , ut in lucem producatur, puero, ut in familiam inducatur: partus enim iste alendus est, qui [& si] non tantum parenti, cujus esse dicitur , verum etiam Reipublics nascitur. §. 16. Si quis prima uxore prägnante facta, mox aliam duxerit, eamque prägnantem fecerit, diemque suum obierit: Edictum ambobus sufficiet : videlicet cum nemo contendit, nec calumniatricem dicit. §. 17. Quoties autem venter in poffelsionem mittitur, solet mulier curatorem ventri petere: solet & bonis. Sed ii quidem tantum ventri curator datus fit, creditoribus permittendum, in custodia bonorum elfe: H vero non tantum ventri, sed etiam bonis curator datus est, possunt esse iccuri creditores ; cum periculum ad curatorem pertineat, idcirco curatorem bonis ex inquisitione dandum, ideoneum scilicet, oportet creditores curare : vel si quis alius est , qui non edito partu suc- cemonem speret. §. 18. Hoc autem jure utimur, ut idem curator &.bonis & ventri detur, ied si creditores instent, vel qui sperat se II7S (i. I. 8. §. 5. /npr. de hon. poJJhjs. contra tub, (2. v. I. %.infin. sup. de injitst. ruft. irrito. (3. §. 2 . vers. sed eßß incertum.Jupr. h.l. (4. l.k.infr.h.t. (5. l.&.§.ll.supr. de bon.posejs. contra M. (6. I. 0. §. 1. infr. tit. prox. I. 3- in sin. infr. ne vtsftutei. (7- Vide tamen i. 7. §. infr. h. t. (8- U 1. §- zjupr.ß mulier ventris nomine. 1. 3. §. 4. infr. tit. prox. (9. 1 . 4- 5- in J r - “• ‘ S Ed iueeessurum : diligentius atque circumspectius xd fieri debebit, & plures, si desiderentur, dandi sunt. §. 19. Mulier autem in pos- leffionem missa, ea sola, sine quihus 9 fustus sustineri, & ad partum usque produci non possit, sumere 10 ex bonis debet: & in hanc rem curator constituendus est, qui cibum, potum, vestitum ; tectum 11 mulieri praestet pro facultatibus defuncti, & pro dignitate ejus atque mulieris. §. 10. Deminutio autem ad hos sump tus fieri debet, primum ex pecunia numerata : li ea non fuerit, ex his rebus, quoe patrimonia onerare magis impendio, quam augere fructibus consueverunt. §. »1. Item, si periculum est , ne inte- rim res usucapiantur , ne debitores tempore liberentur: idem curare debet. §. aa. Ita igitur curam hoc quoque officio administrabit, quo solent curatores atque tutores pupillorum. §. 23. Eligitur autem curator aut ex his , qui tutores dati sunt posthumo : aut [ex] necessariis adfinibusque , aut [ex] substitutis, aut ex amicis defuncti, aut ex creditoribus, sed utique is, qui idoneus videbitur : aut ii de personis eorum quxstio moveatur, vir bonus eligitur. §. 24. Quod si nondum sit curator constitutus : (quia plerumque aut non petitur, aut tardius petitur, aut serius datur) : Servius ajebat, res hereditarias heredem institutum vel substitutum obsignare 11011 debere, sed tantum pernumerare , & mulieri adsignare. §. 2;. Idem ait, ad custodienda ea , qiue sine custodia salva elfe non possunt, custodem ab herede ponendum : utputa pecoris ; & si nondum mellis, vindemiavefacta sit. & ii fiurit con-’ truverlia , quantum deminui oporteat: arbitrum dandum. §. 26. Curatore autem constituto, hxc omnia cellare puto : conscribere tamen curatori debent & vendenti, & inventarium rerum facien.i. §. 27. Tatndiu autem in posseffione esse debet, qiunndiii aut pariat, aut abortum faciat, aut certum sit, eam non esse praegnantem. §. 28. Et si sciens prudensque fe prägnantem non esse, conliunpserit: de suo eam id consumpsisse , Labeo ait. * 2. PAULUS lib. 41. ad Edictum. & si eum ediderit, qui repulsus est: discedere debet. 3. HERMOGENIANUS lib. 3. Juris Epitomarum. CUmptus 12 autem ab ea facti bona fide , non repetuntur. 4. PAULUS lib. 41. ad Edictum. LjAbitatio 13 quoque, si domum defunctus non habuit, condu- cenda erit mulieri. §. 1. Servis quoque mulieris , qui necessarii sunt ad ministerium ejus, fecundum dignitatem cibaria pne- itaiida Eunt. 5. GAJUS lib. 14. ad Edictum provinciale. E^Lssator ventris alimenta 14 mulieri statuere debet. pertinet, an dotem habeat, unde sustentare le videntur, qux ita praestantur , ipsi prxstari , qui in §. 1. Curator ventri datus, solvendi debiti rationem habere debet: utique ejus, quod 1; sub poena, aut pignoribus pretiosis debetur. 6. ULPIANUS lib. 41. ad Edictum. pXtraneo posthumo herede instituto, non aliter venter in possessionem mitritpfV nisi mater aliunde fe alere 11011 postit: ne torte ei , qui natus bonorum possessor 16 futurus est, denegasse alimenta videamur. 7. IDEM [lib. 47. ad Edictum.] TTBicunque ab intestato admittitur quis, illic & venter 17 admit- ^ titur; scilicet li talis fuerit is , qui in utero est, ut hin rebus humanis esset, bonorum posseffionem petere posset: ut in omnibus partibus Edicti pro fuperstite 18 habeatur is, qui in utero eit. §. I. Interdum non paliim, sed cum causa: cognitione mitti venter in posseffionem debet, si quis sit, qui controversiam reterat. Sed hoc tantum ad eum ventrem erit reterendum , qui cum liberis admittitur: cancrum si mittatur Unde legitimi , vel qua alia ex parte, dicendum est , non esse canis cognitionem necessariam, nec enim aequum est , in tempus pubertatis ventrem vesci de alieno , in tempus pubertatis dilata controversia. Sed enim placet, omnes controversias, qns qu asi status controversiam continent, in tempus (io. I. V §. 3. infr. tit. prox. (ii. /. 4- in pr. infr. h. t.l.l. §.jilt. infr. de immer. (i2. I. I. §. l.supr.h. t. (13. I. 1. §. iq.jupr. eod. (14. d. §.19. (15. v. /. 4- infr- desolution. (16. /.!.§. 2. infiii.supr. I. ult. infr. h. t. (17. 1. ult. (18. I. 7. I. Zh.supr. de ftatu hom, E e e e 3 puber- nec ad rem postit: quia utero eit. 1179 Digestorum Lib. XXXVII. Tit. IX. X, 1180 pubertatis differri: sed non iitin possessione iit, status controversia j ditata, sed sine posseffione. §. 2. Quamvis autem Prxtor ventrem ! in posseffionem mittat eum his, quibus posseffionem dederit: atta- ■' in eu etiam solus i venter admittetur ad bonorum posseffionem. 8- PAULUS [lib. i. de Adulteris.] CI ventris nomine mulier missa iitin posseffionem , Divus Hadria- O nus Calpurnio Flacco, differendam 2 acculkticncm 3 adulterii, rescripsit: ue quod prtejudicium fieret nato. 9. ULPIANUS [!ib. i;. ad Sabinum.] Tctim venter mittitur in postellionem , quod in ventris alimenta lieminutum est, detrahitur velut xs alienum. io. PAULUS [iib. 7. Questionum.] pOsthumus4 natus quocumque tempore, qui tamen testatoris ir.orte conceptus i jam erit, potest agnoscere bonorum posses-; siouem. nam ventrem Prxtor ;-x omnibus Edicti [partibus] mittit in posseffionem bonorum : non missurus scilicet, li ei nato daturus ■ i!..n eilet bonorum posseffionem. _ DE 6 CARBONIANO EDICTO. I. ULPIANUS lib. 41. ad Edictum. £lcui controversia fet , an 7 inter liberos Jit , N impubes fit, cuu- jh cognita perinde pojfefiio datur , ac ji nulla Ic ea re controversia ejet: tfi judicium in tempus pubertatis causa cognita differtur. tz. 1. Eum , qui controversiam facit, ii pro pupillo satis ei non detur, simul in poileiiionem eorum bonorum eiie prictor jubet. 1 §.. 2. Non tantum masculi, sed N: fceminx ex virili sexu descendentes, Carboniani commodum habebunt. §. 3. Et generaliter dicimus, his demum Carbonianum competere, quibus 8 contra tabulas bonorum poiseffio competit: bis vero non competere, q ni repellentur ä contra tabulas bonorum posseffione. §. 4. Si quis non ab aliquo hanc controversiam patiatur, quod inter liberos non sit, sed ab ipso patre ; utputa nepos, qui se retentum in potestate avi dicit ab emancipato patre, cui jungi desiderat: an differri debeat ? & magis est , ut disteratur, parvi enim refert, quis ei controversiam faciat , cum, etii testator eum negaverit ex liberis, non tamen exheredem scripserit, Carboniano postit esse locus. §. ;. Sed etsi quis non tantum ex liberis negetur esse, verum servus etiam esse dicatur, forte ex aneiiia editus; Jnlianus scripsit, adhuc Carbo- niano locum esse : quod & Divus Pius rescripsit, nam vel magis consulendum est his , quibus majus periculum intenditur: nam si aliter observetur, inventa erit ratio, quemadmodum audaciflimus quisque majore injuria impuberem adficiat, quod & plura, & graviora de eo mentiatur. §. 6 . Sed & st 9 ipse defunctus servus elfe) dicatur , idem 10 erit dicendum. §. 7. Sed & si fiscus facit impu-j beri controversiam , Carbonianum Edictum potest locum habere. 1 §. 8. Pomponius lib. i.xxix. ad Edictum scripsit,cum filius heres vel exheres scriptus est, Carbonianum Edictum cessare, quamvis 11 filius esse negetur: quia vel quali scriptus habet bonorum posseffionem, etiam ii filius non est: vel repellitur quasi exheredatus, etsi filius esse videatur: nisi forte posthumus [inquit] est heres institutus, & natus negetur esse silius, sed subjectus esse dicatur. quo ensu ejus partis tantum danda est ei bonorimr poiseffio, ex gua institutus est. §. 9. Idem ait, cum quidam exheredem scripsisset filium , quod diceret, eum a u adulterio conceptum; quia fieret ei hac controversia, an inter liberos sit, ex hac parte Edicti ei bonorum posseffionem competere : cum, si sine elogio exheres scriptus esset, non haberet bonorum posseffionem. Idemque , & si ita sit scriptum , quisquis est , qui filium meum fe effe dicit, exheres esto: quia non 13 est filius exheredatus. §. 10. Si quis filium suum heredem instituerit ex minima parte sic : Ille, qui ex ilia natus esi:, heres esto, non 14 quasi filium suum: deinde hic contendat, patrem intestatum decessisse, seque ei suum heredem esse: intereft, coheredes ejus utrum negent eum filium, an vero contendant testamentum valere. Si testamentum valere contendunt, controversia non est differenda , & Carbonianum cessat, quod [fi] filium (1. 1. 13. in fin. infr.de manum, testam. (2. Immo vide /. 2. C. ad leg. Corn. des ais. (3, Adde l. 3. infr. de pien. (4. l.ult.insin. infr. unde cognati. L 6. infr. de suis. (5. I. I. §. l.fupr. h. t. (6. Lib. «. C. 17. (7. L 3. §. ;. infr. I. 2. C. h. t. (8. i. 20. supr. de tnojjic. testam. (9. I. 2. C. de ediclo D. Hadriani. (10. Immo vide A 8. C. de bered, petit. (11. Adde t. zo.supr. de inojfic. eum negant, & ad iplos potius quasi ad consanguineos hereditatem pertinere dicunt: data bonorum possessione impuberi, controversia in tempus pubertatis differtur. §. ii. Si mater subjecti partus arguatur 15, an differenda sitquxstio propter statum pueri , queritur ? Etsi quidem pupilli /Lictu in dubium devocatur, differri quxstio in tempus pubertatis debet: cum metus potest esse, ne minus idonee defendatur, cum vero mater rea postulatur , utique integra fide & majore constantia causam defensura recenti tempore: dubium non est, cognitionem fieri oportere. & post eventum cognitionis , si suppositum 16 [partum] apparuerit, actiones hereditaria puero deneganda sunt, omniaque perinde nat enda, atque si heres scriptus non Fuisset. 2. MARCIANUS lib. 14. Institutionum. T Icet mulier, qua partum subjecisse dicitur, decesierit: tamen, si participes maleficii sint, in präsent! cognoscendum est. si autem nemo sit, qui puniri postit, quia omnes participes facinoris torte deceflerint: secundum Carbonianum Edictum in tempus pubertatis differenda cognitio est. 3. ULPIANUS [lib. 41. ad Edictum.] PArbonianum Edictum aptatum est ad 17 contra tabulas bonorum possessionem, & intestati: cum & in secundum tabulas in quibusdam casibus postit videri necessarium Edictum : veluti si pa- terfamilias ita instituerit: Posthumus heres esto, vel Posthuma heres ejlo, & negetur esse verum, quod in testamento scriptum est. §. I. Et cum de fideicommissis, [vel] de legatis qiucritur, differri potest causa in tempus pubertatis: id enim Divus Pius Claudio Hadriano rescripsit. §. 2. Quamvis scripto heredi non promitti bonorum posseffionem ex Edicto Carboniano certum sit: tamen qux- stionem status in tempus pubertatis differri, procul dubio est. Ergo 18 ii quidem de parentis bonis simul,& de statu controversia fiat: hoc Edictum locum habebit, sin vero tantum status : differetur 19 quxstio >11 tempus pubertatis; sed non ex Carboniano, sed ex Constitutionibus. §. 3. Puberi quamvis minori viginti quinque annis Carbonianum non succurrit. Sed [fi] , cum essetpubes, quasi impubes obrepserit, bonorumque posseffionem accepit: dicendum erit, nihil eum egisse. Nam etsi impubes esset, mox pubes factus, finiretur bonorum posseliionis emolumentum. §. 4. Causa cognitio in eo vertitur, ut fi manifesta calumnia appareret eorum, qui infantibus bonorum posseffionem peterent, non daretur bonorum possessio. Summatim ergo, cum petitur ex Carboniano bonorum poiseffio : debet Prxtor cognoscere. Et si quidem absolutam causam invenerit, evidenterque probatur filium non elfe : negare debet ei bonorum posseffionem Carbonianam. si vero ambiguam causam , hoc est, vel modicum pro puero facientem, ut non videatur evidenter filius non esse : dabit ei Carbonianam bonorum posseffionem. §. D«« autem sunt caufie cognitionis: una danda Carbonianx posseliionis, qua habet commodum illud , ut perinde 20 , atque ii nullam controversiam pateretur impubes, poileffionem accipiat: alia causa cognitio ilia , utrum differri 21 i-ebeat in tempus pubertatis cognitio, an reprssentari. Hoc autem diligentiffiine Prxtori examinandum est, an expediai pupillo reprxsentari cognitionem, an potius differri in tempus pubertatis. & maxime inquirere hoc a cognatis, matre, tutoribufque pupilli debet. Finge 22 , esse testes quosdam , qui, dilata controversia aut mutabunt consilium, aut decedent, aut propter temporis intervallum non eandem fidem habebunt, vel finge esse anum obstetricem, vel ancillas, qua veritatem pro partu possunt insinuare ; vel instrnmenta fatis idonea ad victoriam , vel quadam alia argumenta: ut magis damnum patiatur pupillus , quod differtur cognitio , quam compendium , quod non reprxscntatur. finge, pupillum satisdare non posse, & admissos in posseffionem , qui de hereditate controversiam faciunt, multa posse subtrahere , navare, moliri, aut stulti, aut iniqui Praturis erit, rem in tempus pubertatis differre eum summo ejus incommodo, cui consultum velit. Divus etiam Hadrianus ita rescripsit: Qtiod in tempus pubertatis res differri solet , pupillorum causa fit,ne de statu periclitentur,antequam se tueri pojfint.. testam. (12. I. z. in pr. L, 14. tz. ult. I. i^.supr. dc liber, cfi pofi- htim. (13. Immo vide d: -L 3. in pr. (14. I. q. C. de testam. (1;. I. 1. C. adleg. Corn. defals. (16. I. 9. infr. h. t. (17. I. I. §.3 .supr.eod. (1 8 . 1 . 6. §. Z. infr. eod. (19. Immo vide d./. 6. §.3. (20. I. i. in pr.supr. eod. (21. /. 27. in pr. infr. dc liberali caus. (22. Adde L 40 .supr. ad leg. Aquil. Steterunt ii8i De Carboniano Edicto. Itg2 Ci citrum Ji idoneos habeant, d quibus defendantur, & tam expeditam 'dubitatus ese. §. 6. Si mater impuberis, subjecti partus rea postulata , causam obtinuerit, poterit adhuc sivperesse status quxftio : utputa7? dicatur, aut non ejb ex ipso defunUo conceptus , aut ex ipso quidem, sed nott-ex matrimonio editus. §. ~. Siis, qui status controversiam filio faciebat, & solum se filium dicebat, decesserit, & mater ei heres extiterit: si quidem eandem controversiam impuberi mater faciat, qui se ex alia natum adfirn-.at, quam filius ejus faciebat, scilicet ut neget eum filium , idcircoque ad se totam hereditatem ex persona filii sui defuncti pertinere [debere] ; in tempus pubertatis differri Julianus ait. quia nihil in terest, suo, an hereditario nomine controversiam faciat, f Plane si mater concedat, hunc quoque defuncti filium esse, idcircoque partem dimidiam hereditatis solam sibi vindicet ex bonis paternis-: non erit judicium in tempus pubertatis differendum, non 2 enim de paternis 3 , sed de fraternis bonis impuberi fit controversia. §. 8- Ibidem Julianus qusrit: Si duo impuberes patiantur status controversiam , & alter eorum pubuerit: expectari alterius quoque pubertas debet; scilicet ut sic de utriusque statu agatur , ne aliquod prxjudiciiitn fiat impuberi per puberis personam. §. 9- Parvi refert, utrum petitor sit impubes, an possessor, qui status controversiam patitur: nam sive possideat, sive petat, in tempus pubertatis differtur. §. io. Si duo impuberes invicem faciant status controversiam : in terest, utrum quisque se solum filium dicat, au & se. Nam si se solum dicat filium : dicendum est , debere controversiam ad utriusque pubertatem differre, sive petitor, sive possessor sit. f Sivero alter se suium, alter & se dicat: si quidem ille adoleverit, qui se solum dicat, adhuc differtur controversia propter pueritiam ejus, qui & se dicit: sed de parte, non de toto; de parte enim utique nec litigatur, quod ii ille adoleverit, qui & se dicit, iile impubes sit, qui se solum dicit : non differtur controversia: nec enim patitur impubes status controversiam , sed facit; cum hic pubes & se dicat, & illum non neget filium. §. Ii. Si quis liber, & heres esse jussus, status controversiam impuberi faciat, qui filius esse, & testamentum patris rupisse dicitur : Julianus ait, utraque judicia & hereditatis, & libertatis in tempus pubertatis disserenda, neutrum enim eorum ita explicari potest, ut non conditioni ejus, qui ie filium esse contendat, prxjudicetur. Cieterae quoque libertatis quastiones ex testamento pendentes in tempus pubertatis differuntur. §. ii. Cum extaret impubes, qui fe filium defuncti diceret, debitoresque negent, eum filium cjfe defuncli, & inteftuti hereditatem ad agnatum, qui forte truns mure aberit, pertinere : necessarium erit puero Carbonianum Edictum, sed & absenti erit prospiciendum, ut cautio prastetur. §. iz. Missum autem ex Carboniano in poiseffionem, student stratores possessorem constituere, quod si coeperit aut hereditatem petere quasi bonorum possessor Carbonia- nus, aut singulas res: rectissime Julianus üb. XXIV'. Digestorum scribit, exceptione eum sumrnovendum : contentus enim esse debet hac prarogativa, quod possessorem eum strator tantisper constituit. si igitur vult hereditatem , aut singulas 4 res petere , petat [inqj^it] directa actione quasi heres, IIt ea petitione judicari possit, an fuß ex liberis heres jit : ne prrfumptio Cavbonianx bonorum poslessiuuis injuriam adversariis afferat: qua sententia habet rationem , Si aquitatem. §. 14. Hae autem possessio intra 5 annum datur: ficuti ordinaria quoque , qux liberis dantur, intra annum dantur., §. it. Sed oportebit hunc , qui fe filium dicit, non solum Carbonianam bonorum posseisionem accipere : verum etiam ordinariam agnoscere. §. 16. Currunt autem tempora ad utram- qtie bonorum possessionem separarim : Ordinaria quidem , ex quo patrem suum deeeisisse scit, & Facultatem bonorum possessionis petenda habuit; Carboniame vero [ex] eo tempore , ex quo controversiam libi fieri cognovit. t 4> JULIANUS lib. 24. Digestorum. j IDeo st ex prima parte Edicti bonorum possessionem non petierit: (1. I. 25. supr. I. 6. C. de legib. i. 19. in fin. C. de fide injlrum. t $• §. I. in fin. C. de secund. nupt. (2. Vide tamen l. 6. §. x.infr. *• (Z- 1 . 7- §. 7. infr. eod. (4. /. pen. infr. eod. (f. L 2. §- I?- > ufr.aiSC.TertuU. (ß. I. 1. in fin. infr. de munerib. (7. I. 48- /"■ supr. ile aimin. U perie. tut. I. 23. §. 2. in sin. supr. de bered. alias poterit ex sequenti parte Edicti ad exemplum Carboniani accipere bonorum possessionem : alias non poterit. Nam si confestim post patris mortem controversia ei facta fuerit, an inter liberos bonorum posseisionem accipere possit: simul ad utriusque Edicti causam annus cessisse videbitur, ii vero interposito tempore scient controversiam sibi moveri: poterit etiam finito tempore, intra uuod ex prima parte bonorum possessionem acceperat, ex sequenti bonorum posseflionem petere : quam cum acceperit, perpetuo posseito- riis actionibus litetur, sed si post pubertatem contra eum judicatum fuerit, denegabuntur ei actiones. 5- ULPIANUS lib. 41. ad Edictum. [sJEdsiis, qui controversiam impuberi facit, ex liberis sit: eveniet, ut, sive caveat hic, cui status fit controversia, sive non caveat, attamen simul sit in possessionem. §. 1. Si impubes non defendatur, idcircoque missus sit in posseflionem etiam adversarius ejus: actiones hereditarias quis exercebit? Et ait Julianus lib. XXIV. Digestorum, curatorem constitui debere , qui omnia curet, actiones exerceat, f Denique scribit, etiam eum, quicumimpu- bere missus est in posseisionem, actiones posse adversus curatorem intendere, nec esse prohibendum: nullum enim per hoc pnejudi- cium hereditati fieri, nam & adversus ipsum pupillum, si satisdedisset, recte experiretur. §. 2. Quoties impubes satis non dat, mittitur in posseflionem adversarius ejus, sive satisdet, sive non det. si velit adversarius committi sibi r.dminiftrationem , satisdare debet pupillo : exterum , fi satis non det , debet curator 6 constitui, per quem bona administrentur, f Adversarius autem si setis- deuerit, res, qus tempore periturae 7 , ant deteriores futura sint, distrahere debet: item ä debitoribus, qui tempore liberabuntur, exigere debet: extera cum pupillo possidebit. §. 3. An autem vescendi 8 causa deminuere poilit is, qui ex Carboniano missus est, videamus? & si quidem fatis impubes dedit, sive decrevit Präses, live non, deminuet vescendi causa : & hoc minus restituet hereditatis petitori, quod si satisdare non potuit, & aliter alere se videtur non posse: deminuendi causa usqiie ad id , quod alimentis ejus necessarium est, mittendus est. nec mirum debet videri, hereditatem propter alimenta minui ejus, quem fortasse judicabitur filium non efle: cum omnium Edistis venter in possessionem mittatur , & alimenta mulieri prxstentur propter eum, qui potest non nasci; major que cura debeat adhiberi, ne fame pereat filius, quam ne minor hereditas ad petitorem perveniat, si apparuit filium non esse. §. 4. Maxime autem puto, si missus fuerit in poflelfio- nem adversarius, desiderandum a Pnctorc , ne instrumenta in posseflionem luam redigat: exterum decipietur piioiilus , dum vel instruitur adversarius ejus , vel etiam intercipere ea potest. §. 5. Cum autem in satisdatione9 & pupillus, & adversarius ejus cessant, curator constituendus est, qui bona administret, & quandoque ei , qui judicio vicerit, restituat, f Quid tamen , si tutores pupilli velint administrare ? Non erunt audiendi, nisi satisdederint nomine pupilli, aut curatores quoque fidem ipsi sint constituti. 6. PAULUS lib. 41. ad Edictum. j^E bonis maternis an decretum interponendum sit, qmeritus ? & decretum quidem non 10 est interponendum : dilatio autem longissima danda est, qux in tempus pubertatis extrahet negotium. §. 1. Plane si simul de paternis, & [de] maternis bonis controversia sit, vel etiam de Fratris : & has controversias in tempus pubertatis disserendas efle 11 Julianus respondit. §. 2. Huic autem Edicto locus est, etiam si ab intestato ad bonorum posseflionem veniant liberi: tametsi ex inferioribus partibus petsnt, qua legitimi vocantur, quoniam fui sint; vel ex illa, qua cognatis datur. §. 3. Ita demum autem huic Edicto locus est, si [status,] & hereditatis 12 controversia sit: nam si tantum status, quod [piitaj servus dicatur este, nec 13 ulla bonorum controversia sit: hoc casu liberale judicium statim 14 explicandum erit. §. 4. Qui pupillo controversiam facit, si simul cum eo in posseflionem missus est: ali ex bonis defuncti non debebit, nec quicquam de bonis deminuere : hxc enim pofleflio pro 15 satisdatione cedit. §. 3. Non solum infiit. (8- v. /. pen. supr. ut in pojfejj. legat. (9. I. pen. ijf int.mfr. h. t. (10. arg. I. I. §. 3 .supr. eod. sonst. I. 4. §. 2. supr.de bon. posse js. contra t ab. (11. Immo vide/. 3. §. 7. in fin.supr. h. t. (12. d. 1. 3. §. 2. (13. /. IZ. in fin. infr. eod. (14. Immo vide d. I. 3. §. 2. in fin. (1;. I. 15. K. 30. infr. de damn. insest. ali- n8Z Digestorum Lib. XXXVII. Tit. X XI. _1184 gari, si illa heredi detulit jusjurandum, cum causa cognita detur posse ssio : ne aut heredi bonorum possessio data faciat prxjudicium, aut denegata jus ordinarium eripiat pupillo. it. PAPINIANUS lib. iZ. Qux- stionum. /^Um fine beneficio Prxtoris , qui patitur controversiam , filius heres esse potest,_ forte quia scriptus est: Edicto Carboniano locus non 7 est. ac similiter cum certum est, quamvis filius lit, eum tamen heredem rton fore: veluti ii sitio herede instituto , posthumus, aut impubes exheredatus negetur filius, f Nec ad rem pertinet, quod filterest illius, in quibuidam filium esse : vel- uti propter fratris 8 ex alia matre nati bona , vel jura libertorum & scpulchrorum : istos enim casus ad Carbonianum constat noa pertinere. ii. IDEM lib. 14. Qusstionum. (^Criptus heres, contra quem filius impubes, qui subjectus dici- ^ tur, ex Edicto primo bonorum possessionem petit, exempla legitimi, secundum tabulas interim accipere non potest: quod si medio 9 tempore scriptus , vel ille, qui intestati possessionem habere potuerit, moriantur: heredibus eorum succurrendum eilt. Quid enim si 11011 potuerunt adire hereditatem jure cessante, vel ob litem in dubio constituti ? IZ. PAULUS lib. II. Responsorum. 'TTtia post mortem mariti sui posthumam enixa est : eidem Titii crimen adulterii 10 Sempronius apud Prxsidem Provincia: objecit. Quxro, an in tempus pubertatis quxstio adulterii differri debeat, ne prxjudicium posthumx fiat ? Paulus respondit, si ei pupillx , de qua quaeritur, bonorum paternorum quaestio non moveatur : sine causa tutores desiderare, adulterii quoque quaestionem in tempus pubertatis pupillx differri. 14. SC/EVOLA [lib. s. Responsorum.] C^Uteritur, an impubes, qui bonorum posseffionem. ex Carbonia- 110 accepit, si, antequam possessio ad eum translata fuerit, pubes factus fit, petitoris 11 partibus fungi debeat? Respondit, in eo, quod ä possessore petet, probationem ei incumbere. 15. HERMOGENI A N T US lib. 3. Juris Epitomarum. TJ/Ec bonorum possessio , [ si satisdatum n sit , ] non tantum ad possessionem adipiscendam , sed iz ad res etiam persequendas, & debitum exigendum , & collationem bonorum , & dotis , & omnium , qux conferri diximus , prodest. 16. PAULOS lib. 41. ad Edictura. CEd sicuti de bonis paternis emancipato cavetur, ita de istis, qua o ipse confert, cavendum est. E alimenta pupillo prxstari debent: sed & 1 in studia, & in exteras necessarias impensas debet impendi pro modo facultatum. ' §. 6. Post pubertatem 2 quxritur, an actoris partes sustinereI debeat, qui cx Carboniano missus est in possessionem? & responsum est, rei partes eum sustinere debere: maxime si cavit, sed & ii non caverat, si nunc paratus sit cavere , quasi possefior conveniendus est. Quod ii nunc non caveat, possessio transfertur adversario fatis offerente, perinde atque ii nunc primum ab eo peteretur hereditas. 7. JULIANUS lib. 14. Digestorum. C'I impubes negetur jure adoptatus, &ideo patenis hereditatis ei ° controversia fiat: non erit iniquum , simile Carboniano decretum interponi. §. 1. Item si impubes in adoptionem datus esse dicatur , L ideo negetur naturalis patris hereditas ad eum pertinere : quia L hoc calu quxritur , an jure filii hereditatem obtinere possit, locus erit Carboniano Edicto. §. 2. Cum vero proponitur exheredatus esse, non est necessarium, controversiam pubertatis differri: quia non de ipsius filii, ied de testamenti jure quieritur. §. 3. Si mater ejus, cui & de libertate, & de hereditate paterni controversia fit, in quxstionem libertatis vocatur: judicium de matre 11011 semper in tempus pubertatis disserendum erit : nam & ipsi, qui subjectus esse dicitur , ex causa reprsesentari solet. 3 §. 4. Quoties Carbonianum decretum interponitur: eodem loco rem haberi oportet, quo eilet , si nulla controversia fieret ei, qui bonorum oiTeffionem acceperit. §. 9. Cum autem ex duobus fratribus ex .me decreto missis alter pro parte sua paternam hereditatem non defendit: compellitur alter totam defendere, aut universa creditoribus cedere. §.6. Interdum etiam exheredatus filius ex Carboniano decreto bonorum posseffionem accipiet, si non contra tabulas petit bonorum possessionem , sed ab intestato Unde liberi: quia neget tabulas testamenti patris tales esse , ut fecundum eas bonorum possessio dari pnilit, & dicatur 11011 esse silius. §. 7. Si pupillus liberti paterni bonorum posseffionem petet, negaretur autem filius patroni ede: quia de paternis 4 bonis nulla controversia [ei] fieret, disserendum hoc judicium non est. Si vero post interpositum Carbonianum decretum hxc quoque controversia moveretur, hoc judicium in id tempus differri debet. §. g. Quxfitnm est, an simul & pupillus ex Carboniano& scripti heredes secundum tabulas bonorum possessionem haberent? Respondi, si silius [11011 esset, aut] non accepisset contra tabulas vel ab intestato bonorum piffcffiouem: (imul & ipsum ex Carboniano, & scriptos heredes fecundum tabulas habituros bonorum possessionem. 8. AFRICANUS [lib. 4. QuxlHonum.] TAEceffit, quem ego lilium-meum, &in mea potestate esse dico: existit impubes, qui eum patremfamilias, & ad fe hereditatem pertinere dicat, decretum necessarium esse respondit. §. 1. Item emancipatus decessit intestato, superstite filio impu- bere, qui se ei suum esse dicit; ego contendo, ante emancipationem conceptum, atque ideo in mea potestate esse , & bona emancipati ad me pertinere: & quidem hunc filium esse constat; ied hactenus de statu ejus quxritur, [quod] in potestate patris fuerit, necne, sententia tamen Edicti procul dubio ex Carboniano admittitur. 9. NERATIUS lib. 6. Membranarum. • /"AUod Labeo scribit , quoties suppositus 9 esse dicitur pupillus, cum quo de patris ejus hereditate controversia est , curare Prxtarem debere, ut is in possessione fit: de eo puto cum velle intelligi, qui post mortem patrisfamilix , qui se line liberis decedere credidit, filius ejus esse dici ccepit. nam ejus, qui adgnitus est ab eo . de cujus bonis quxritur, justior in ea re causa est , quam posthumi 10. MARCELLUS lib. 7. starum. Dige- ptV' mulier deferente 6 herede juraverit, se prägnantem esse, ^ bonorum possessio ex Edicto Carboniano dari debet: vel dene- 0 ( 1 - l. Fac. /. 4 .supr. ubi pupi 11. vide tamen i. (i.supr. de alirnent. I. 14. infr. h. t. I. 15. in fin. infr. de qiucftion. (z. /. 3. §. 5. supr, h, t. (4. d. i. 3. §. 7. vers. plane fi. /.II. in fin, infr. eod. ($. I. 1. in fin. supr. eod. ((. 1. 3. §. 3 .supr. dejurejur. (7. 1. 3. §. z.supr.h. t. (8. 1.6. §. i.supr. eod. (9. /.4. in fin. supr. ac bon. post, contra tab. (10. Adde l. 8. supr. de ventre in pojs. mitt. (II. I. 6. tn fin. supr. h. t. (ir. I, 5. in fin.supr. I, ult. infr. eod. T I T. XI. DE BONORUM POSSESSIONIBUS 14 SECUNDUM TABULA S. i. ULPIANUS lib. 39. ad Edictum. 'T'Abulas testamenti accipere debemus omnem rf materia: figu- ram. sive igitur tabulx sint lignex, sive cujufcunquc alterius materix , sive chartx , sive membranx sint; vel si e corio alitujus animalis: tabulx recte dicentur. §. 1. N011 autem omnes tabulas Prator sequitur hac parte Edicti, sed supremas 16: hoc est, eas, qux novissimx ita factx sunt, post quas 17 111!lix factxfunt. supre- mx enim hx sunt, non qux sub ipso mortis tempore factx sunt, sed post quas nuilx factx sunt, licet lix veteres sint. §. 1. Sufficit autem exstare tabulas, et ii non proferantur, si certum sit eas exstare. igitur etsi apud furem sint, vel apud eum , apud quem de- poiitxlunt, dubitari non oportet, admitti posse bonorum possessionem : nec enim opiis est aperire eas, ut bonorum possessio fecundum tabulas agnoscatur. §. 3. Semel autem exstitlste tabulas mortuo testatore desideratur, tametsi exstare desierint: quare, L si postea interciderunt , bonorum possessio peti poterit. §, 4. Scien- l. 3. §. x.supr. de collution. (13. Immo vide l. 3. §. i^.supr. h. t. (14. I.ib. 6. C. II. (19. /..4. infr. h. t. I. 19. in fin. C.detcstam. §. 12. Infi. de tefiuni. ordin. (16. V. I. 4. in fin. supr. deudim. vel transfer, legat. I. i.supr. de injust. rupt. irrito facio testam. I. it. §. 3. C. de testam. §. 2. Inst. quib. mod. testam, infirm. (17. I. 92. infr. de verb.sign. adde L 163. infr. d. t. tiam ii 85 _De bonorüm polieflicmibus secundum tabulas. iigo tiam i tamen exigemus, ut tciat heres ex Sare tabulas , certusquc fit delatam sibi bonorum posseisionein. §. 5. Si quis in duobus 2 exemplaribus fecerit teliamentum , & aliud exstet, aliud non exstet: {abuix exstare videntur, petique potejst bonorum posse isto. §. 6. Sed etsi in duobus 3 codicibus simul signatis alios atque i alios heredes scripserit, & utrumque exstet: ex utroque quasi ex uno competit bonorum possessio: quia pro unis tabulis habendum est, & luprennun utrum que accipiemus. §. 7. Sed si unum Fecerit testator quasi testamentum, aliud quasi exempium : si quidem id eicstat, quod voluit esse testamentum, bonorum possessio petetur: si vero id, quod exemplum erat, bonorum possessio peti non poterit; ut somponius scripsit. §. 8. Exigit Praetor, ut is , cujus bonorum possessio datur, utroque 4 tempore jus testamenti faciendi hsb'.vcnt , & cum facit testamentum, ficum moritur, f Proinde si impubes 5 , vel furiosus 6 , vel quis alius ex his , qui testamentum iaeere non possunt, testamentum fecerit, deinde habens testamenti factionem decesserit: peti bonorum por.cffio non poterit. f Sed it si fiiiusfamilias putans se patremfamilias , testamentum fecerit, deinde mortis tempore paterfamilias 7 inveniatur: non potest bonorum posseffio secundum tabulas peti, f Sed fi fiiiusfamilias veteranus de castrensi faciat, deinde emancipatus, vel alias paterfamilias factus, decedat: potest ejus bonorum pos- seisio peti, f Sed si [ quis ] utroque tempore testamenti factionem habuerit, medio tempore non habuerit: bonorum posseliio fecundum tabulas peti poterit. §. 9. 8! quis autem testamentum fecerit , deinde 8 amiserit testamenti factionem, vel furore, vel quod ei bonis interdictum est: potest ejus peti bonorum posseflio, quia jure testamentum ejus vaiet. & hoc generaliter dc omnibus hujusmodi dicitur, qui amittunt mortis tempore testamenti factionem : sed ante factum eorutn testamentum valet. §. 10. Si linum , quo ligat»sunt tabulx , incisum 9 sit: siquidem alius contra voluntatem testatoris inciderit, bonorum posseffio peti potest : quod si ipse testator id fecerit, non videntur signat* ; & ideo bonorum posseflio peti non potest. §. n. Si rosae sinta muribus tabulx, vel linum 10 aliter ruptum, vel vetustate putrefactum, vel situ, vel casu : & sic videntur tabui» signat», maxime si proponas , vel unum linum tenere. Si ter forte vel quater linum esset circumductum , dicendum est, signatas tabulas ejus exstare , quamvis [vel incisa, ] vel rosa sit pars uni, 2. IDEM lib. 41. ad Edictum. j£Qui!Tlmum ordinem Prxtor secutus est. Voluit enim primo ad liberos bonorum possclsionem contra tabulas pertinere ; mox si inde [non] sit occupata, judicium defuncti sequendum. Expe- ctandi igitur liberi erunt, quam diu bonorum possollionem petere possunt, quod si tempus fuerit finitum , aut ante decesserint 11 , vel repudiaverint 12, vel jus petend» bonorum possessionis amiserint: tunc revertetur bonorum possessio ad scriptos. 13 §. 1. Si sub conditione 14 heres institutus x; filius fit. Julianus perxque putavit, fecundum tabulas competere ei, quali scripto , bonorum polseflionem, qualis qualis conditio sit, etism si hsc: Si navis ex Ajta venerit. & quamvis defecerit conditio , Pritor id tamen filium, qui admiserit secundum tabulas, tueri debebit, ac si contra tabulas acceperit: qu» tuitio ei, qui emancipatus est, necessa- ria est. §.2. Pro qua quisque parte heres scriptus est, pro ea accipiet bonorum polseflionem : sic tamen , ut, si non sit, qui ei concurrat, habeat solus 17 [bonorum] posieli’onem. quamdiu tamen exheredibus unus deliberat, litium admittat bonorum posseffionem, an non: portio bonorum possetsionis ejus coheredi non defertur. §. 5. Si primus quidem ita substitutus sit, si 1% intra decem ; fecundns , si post decem , intra quatuordecim annos : si quidem intra decem decesserit, primus solus heres erit, & accipiet bono rum po ssessionem: si vero post decem intra quatuordecim , fe- (l.y.l. 22. 1 . 32. infr. fupr. de adquir. velomitt. bered. . I. §. 1. /afr. iejur. & fati i ignorant. (2. I. 24. fupr. qui teftaw. facere. §' l 3 - Ir.st. de testam, ordin. 1 . ult.fufr. de his,qiuc in testam, delentur. I. 47 .ftipr. de legat, j. (3. d. I, 24: I. 3. §. I. infr. dc tab. ex- biM,'§. 13, ii, /. a /x. (4. v. I. iq.fupr. qui testam, facere. ($. A. '}!• (6. i. 16. §. j .fupr.d.t. (7. d. I. iy. Inst. quib. non est per- m ‘M- facere testam, in fin. pr. (z. I. iz. in pr.supra qui testum-fu- tere. (9, /. x. H. z. infr. unde liberi. (10. /. pe». C. de testam. v J l. 1' I. §- 8. infr.desuccejsor. edici. (12 . 1 . 4. in pr. infr. quis ordo Tom. I. eundus solus heres erit, & accipiet bonorum polseflionem : nec ubi junguntur, cum ad suam quisque causam substitutus fit. §. 4. Defertur bonorum posseffio fecundum tabulas primo gradu scriptis heredibus: mox, iliis non petentibus, sequentibus non lo- “ fubfHtutis, verum substituti quoque substitutis: & per seriem substitutos admittimus. Primo gradu autem scriptos accipere debemus omnes, qui primo loco scripti sunt: nam ficuti ad adeundam hereditatem proximi sunt, ita & ad bonorum polseflionem admittendam. §. 5. Si quis ita scripserit: Frimus exparte heres isto iß Primus betes non erit, Secundus beres esto: Tertius ex aliaparte di- miuiu beres esto : ß non erit , ,Quartus heres esto : Primus & Tertius priores ad bonorum Polseflionem invitantur. §. i>. Si quis ita instituerit heredes : Uter 19 ex fratribus meis Sejam uxorem duxerit , cx dodrante mihi heres esto: uter non duxerit , ea; quadrante heres esto: si quidem mortua fuerit Seja, »quas partes habituros heredes constat: quod ii ab altero uxor ducta fuerit, dodrantem & quadrantem eis competere, bonorum autem polseflionem , antequam exi- stat conditio, neutrum petere. §. 7. Si consulto :o sit inductum , nomen heredis, indubitanter probatur, bonorum poffeffionem petere -um non posse : quemadmodum non potest, qui heres scriptus est, aon consulto testatore : nam * pro non scripto est, quem I rini - noluit. §. 8- Si duo sint heredes siisti tuti, Primus & Secundus , Secundo Tertius substitutus : ostiittente Secundo bonorum posseffionem, Tertius succedit, quod si Tortius noluerit hereditatem adire, vel bonorum posseffionem accipere: recidit bonorum posseffio ad Primum, nec erit [ei] necesse petere bonorum posseffionem, sed ipso jure ei adcreleet: heredi enim scripto, sicut portio hereditatis, ita & bonorum posseffio adcrescit. §. 9. Si servus heres scriptus fit, ei domino defertur bonorum possessio, ad quem hereditas pertinebit: ambulat enim cum domino bonorum posseffio. quare si mortis tempore Stichus heres institutus fuit servus Sempronii, nec Sempronius eum juflit adire , sed vel deceffit, vel etiam eum alienavit, & coepit esse Senticii: evenit, ut, si Septicius eum jusse- rit, Septicio deferatur bonorum posseffio : ad hunc enim hereditas pertinet, unde si per multos dominos transierit servus , tres vel plures : noviffimo 21 dabimus bonorum posseffionem. 3. PAULUS [lib. 41. ad Edictum.] rum est, omnem posthumum, qui moriente testatore in uter« fuerit, si natus sit, bonorum posseffionem petere posse. 4. ULPIANUS [ lib. 42. ad Edictum. ] art» 22 appellatio & ad novam chartam defertur, & ad deleticiam. proinde & si in opisthographo qtiis testatus sit: hinc peti potest bonorum posseffio. 5. IDEM [ lib. 4. Disputationum. ] CIsub conditione 23 heres quis institutus sit, & accepta bonorum o posseffione fecundum tabulas , conditio defecerit: interdum evenit, ut res possessori concedenda sit; utputa si filius sit emancipatus sub conditione heres institutus, nam fi defecerit conditio , attamen fecundum tabulas bonorum posseffionem eum accipere Julianus scribit, sed & si is fuerit, qui ab intestato bimorum possessor futurus esset: tuendum esse scripsit, &: hoc jure utimur. §. 1. Videndum, an legata ab eis debeantur? & filius quidem , quasi contra tabulas bonorum posseffione accepta , rem habere videtur : c»teri vero quasi ub intestato. & ideo fihus liberis parentibusque legato relicta solis pr»state cogetur, meteris non. f Plane ei, cui ab intestato fideicommissum relictum est, erit prsstandum : quasi videatur hoc ipso Fraudatus, quod ex testamento petita sit bonorum posseffio. 6. IDEM [lib. 8. Disputationum. ] ITI demum sub conmtionc heredes instituti bonorum posseffionem T-*- secundum tabulas, etiam pendente conditione , necdum impleta, petere postsunt, qui 24 utiliter sunt instituti: quod si in- yEr V fi C Ha in postijs. (13. §. 4. infr. h. 1 . (14. I. 23./«pr. de bered, tnftit. (1;. I. 5. infr. b. t. (16. I. 3. §. n.supr. icban. soffest, contra tab. (17.I.28. i”sin. fupr. de liber. U poftb. I. 41 • insin.supr. de vttlg. H? pupiU.subfiit. I. 14;. infr. de vcrb.ßpt. §. Inst. de bered, tnftit. (l8- I. 43. §• I .sufr. Aevulg. ist pupill.subflit. (19. I. 23. fupr. it condit, instit. (20. I. 8. §. 3- infr. h. t. I. i- l. e. fupr. de his, quas in tejlant. delentur, (si. §. i. versi. alienus. Inst. de bered, instit. (22. V. 1 . I. inpr.fupr.h.t. (23. I. 2. §. I. fupr. eod. (24.1.22. in fin. fupr» adquir. vel otnitt. hered. J 1 F f f f - utiliter i »87 Digelbmm Lib. XXXVII. Tit. XI. XII. _H88 utiliter quis fit institutus, nec a3. §. x.jupr. de MODESTINUS [lib. singul. de Manumissionibus.] Fulvus Vespasianus decrevit, ut si qua hac Lege venierit, ne prostitueretur, & si prostituta esset, ut esset libera; si postea ab emptore alii One conditione veniit, ex Lege venditionis liberam esso, & libertam prioris ig venditoris. §. 1. Mandatis Imperatorum cavetur, ut etiam in provinciis Praesides 19 , de querelis patronorum jus dicentes, fecundum delictum admissum libertis pce- nas irrogent. Interdum illie pcenxa liberto ingrato exiguntur: vel pars bonorum ejus aufertur, & patrono datur ; vel fustibus caditur , & ita absolvitur. 8- IDEM [lib. 6. Regularum.] CErvum a filiofamilias 20 milite manumissum, Divus Hadrianus rescripsit, militem libertum suum facere , non patris. §. 1. Servus non manumisius libertatem consequitur, is, qui ea Lege distractus 21 est, ut manumittatur intra tempus: quod superveniens , licet non manumittatur, faciet tamen libertum emptoris. 9. IDEM [lib. 9. Regularum.] pllii hereditate paterna fe abstinentes , jus , quod in libertis habent paternis, non amittunt. Idem & in emancipato. §. 1. Ut in bonis liberti locum quidam non haberent, Lege excipiuntur : rei capitalis damnatus, si restitutus non est; si index cujus fiagitii sit, fueritve ; vel major annis viginti quinque cum esset, capitis 22 accusaverit libertum paternum. 10. TERENTIUS CLEMENS [üb. 9. ad Legem Juliam & Papiam.] pUm patronum, qui capitis23 libertum accusasset, excludi a bonorum possessione contra tabulas, placuit. Labeo existimabat, capit:: 24 accusationem eam ejse , cujus poena fc$rs aut exilium esset. Qui nomen detulit, accusasse intelligendus est 29 : nisi abolitionem petit. Idque etiam Proculo placuisse , Servilius refert. 11. ULPIANUS [lib. 10. ad Legem Juliam & Papiam.] IS autem nec ad legitimam hereditatem 26 , quis ex Lege duode- cim Tabularum defertur , admittitur. 12. MODESTINUS [lib. 1. Responsorum.] (“’Ajus Sejus decedens testamento ordinato , inter filios suos Ju- iium libertum suum , quasi & ipsum fi lium , ex parte heredem condit, est demonftr. (17. I. 3. §. infr. desuis. (18. I. IO. §. 1. supr. de in jus vocand. v. I. I. in fin. C. fi tnancip. ita ventent. [19, l. i.fupr. b. t. (20. /. 3- §- 8- I- 22. infi; “ V hb J rt - 1 f §• 3 - infr. cie adjlgn. libert. L 3. §. 7- infr. desuis. I. 30, §. 2. tnfr. qui cfi u qp.ih, ntanumils. I. 6. in pr. L IZ. infin. r)?/)'. de castrensi pecu;. I. I. 3. infr. qui sine manumijs. (22. /. 10. infr. h. f. (23. /.9. in fin.supr. eod. I. IO. §. II. supr. de injus vocand. I. 3. infr. de bon. libert. I. ZZ. §. I. infr. dcfideicom. libert. §. 3. infr. de bon. libert. (2;. Immo vide d. I. 14. tz. 8. infr-d-t. F fff S 9- L 48 • (-4- L 14 (26. I. 17. I IQI Digestorum Lib. XXXVII- Tit. XiV XV. T IG2 Q 1 nominavit. Quxro , an hujusmodi scriptura i possit liberto statum conditionis mutare? Modestinus respondit, statum mutare non poste. 13. IDEM [lib. i. Pandectarum.] Plliusfamilias servum peculiarem 2 manumittere non potest : justu 2 tamen patris manumittere potest: qui manumissus , libertus fit patris. 14 ULPIANUS [lib. 9. ad Legem Juliam & Papiam.] CI juravero , me patronum esie , dicendum est, non este me, quan- o tum 4 ad successionem , patronum; quia jusjurandum patronum uon facit: aliter atque si patronum este pronunciatum fit; tunc enim sententia stabitur. 15. PAULUS [lib. 8- ad Legem Juliam & Papiam.] Ui contra Legem Lliam Sentiam ad jurandum libertum ad- - egit, nihil itiris habet nec ip.fe , nec liberi 5 ejus. 16. ULPIANUS [lib. 10. ad Legem Juliam & Papiam.] CI libertus minorem se centenario 6 in fraudem Legis Fecerit: ^ ipsa jure non valebit id , quod factum est; L ideo , quasi in centenarii liberti bonis locum habebit patronus, quidquid igitur quaqua ratione alienavit, ea alienatio nullius momenti est. f Plane si qua alienaverit in fraudem patroni , adhuc tamen post alienationem major centenario remaneat: alienatio quidem vires habebit, verumtamen perFavianam & Calvilianam 7 actionem revocabuntur ea , quae per fraudem sunt alienata. & ita Julianus siepiffime scribit: coque jure utimur. Diversitatis autem ea ratio est : Quoties in fraudem Legis fit alienatio , non valet, quod astum est. In fraudem autem fit, cum quis se minorem centenario facit ad hoc, ut Legis prxeeptum evertat, at cum alienatione facta nihilominus centenarius est, non videtur in fraudem Legis factum , sed tantum in fraudem patroni : idcirco Faviano vel Calvisiano judicio revocabitur id , quod alienatum est. §. 1. Si quis plures res simul alienando minorem fe centenario fecerit, quarum una revocata , vel omnium partibus , major centenario efficitur : utrum revocamus omnes, an pro rata ex lingulis, ut centenarium eum faciamus? Magisque est, ut omnium rerum alienatio facta nullius momenti sit. §. 2. Si quis plane non semel alienaverit, sed quasdam res ante, quasdam postea: alienatio earum rerum, qua postea alienatae sint, ipso jure non revocabitur, sed priorum, in posterioribus Favianx locus erit. 17. IDEM lib. 11. ad Legem Juliam & Papiam. TJIvi Fratres in hxc verba rescripi'ernnC8: Comperimus a peritioribus x ß dubitatum aliquando , an nepos contra tabulas aviti liberti bonorum pojfejjionent petere pojjit , Ji eum libertum pater patris cum annorum viginti quinque estet , capitis accufajset 9 ? Et Proculum sane non levem Juris auctorem in hac opinione fuisti , ut nepoti in hujusmodi causa »ffj! putaret dandam bonorum fojses/ionem. cujus sententiam nos quoque ficutisumus, cum rescriberemus, ad libellum Ccrfidia Lon- gime : sed & Volufius Marianus. amicus noßer , ut & Juris Civilis frater veterem, bene fundatam peritiam anxie diligens, religione Rescripti nostri dusus, sicut coram nobis aifirmavit, non arbitratum se aliter respondere debere.sed cum & ipso Mariano, & aliis amicis nostris, Jurisperitis, adhibitis plenius tractaremus: magis visum est,, nepotem neque verbis, neque sententia Legis, aut Edicti Erutoris, ex persona vel nota patris [sui excludi 10 d bonis aviti liberti, plurium etiam Juris anciorum, jei & Salvii Juliani amici nostri, clarissimi viri, krntesententiam fuijje. §. 1. Item qmesitum est , si patroni filius capitis accusaverit libertum , an hoc noceat liberis ipsius ? Et Proculus quidem in hae Fuit opinione , notam, adf; erfam patroni filio , liberis ejus nocere: Julianus autem negavit 11: sed hic idem, quod Julianus , erit dicendum. S* (1. Fac. I. 5. C. de testam. (2. /. 2.C. qui manumitt. non possunt. (g. I. Isi. insr. de manumijs. (4. Adde l. 45. §. l.snpr. de ritu nupt. (5. Immo vide l. 8- insin.supr. de in jus vocando. (6. v. 1. 26. insr. de hon. liiert. §. 3. Inß. de succe f. liiert. (7. I. ult. C. fi infraud. patroni. (3. /. t6. §. 4. insr. de bon. libert. (9. /. 14. insr. d. t. (10. Vide tamen l. 38. inpr. insr. d. t. (sil. 1 . 16. §. 4. insr. d. t. -(12. I. a.supr. h.t. I. 45. insr. de operis libert. (13. I. 9. infr.de obseqtt. 1 . $. in sin. C. de oper. libert. I. 4. in sin. C. de obseq. patron. 18. SCsiSVOLA lib. 4. Responsorum. ('.Ucero, an libertus prohiberi potest ä patrono, in eadem colonia, '-i-in qua iple negotiatur, idem genus negotii exercere? Scsevola respondit, non posse prohiberi. 12 19. PAULUS lib. 1. Sententiarum. [Ngratus libertus est, qui patrono obsequium 13 nonprxstat, vel res ejus, filiorum ve 14 tutelam administrare detrectat. :o. IDEM lib. 3. Sententiarum. CIcut, testamento facto , decedente liberto, potestas datur patrono , vel libertatis causa imposita petere , vel partis bonorum posseffionem: ita & cum intestato decesserit, earum rerum electio ei manet. 21. HERMOGENIANUS lib. 3. Juris Epitomarum. Jlve patronus sive libertus deportetur, & post 15 restituatur, ’ amissum patronatus L petends contra tabulas bonorum possessionis jus recipitur: quod jus fervatur, & fi in metallum patronus vel libertus damnatus restituatur. §. 1. Excluditur contra tabulas bonorum possessione patronus, & si ex uncia heres instituatur, L id, quoddeest ad supplendam debitam portionem , per servum judicio liberti, sine conditione & dilatione, ei hereditate vel legato, sive fideicommisso qmeri potest. §. 2. Ex duobus patronis unus ex debita 16 parte heres institutus sine conditione , & dilatione, contra tabulas bonorum possessionem petere non poterit: licet, si minor ei portio esset relicta, & contra tabulas bonorum posseffionem perisset, alia etiam portio ei adcrescere potuisset. §. 3. Naturales liberi liberti exheredati facti, alio ex parte herede instituto , fi per servum ex alia parte parenti successerint, objiciuntur patrono. §. 4. Liberti filius heres institutus, si bona repudiaverit 17, patronus non excluditur. 22. GAJUS [lib. singul. de Casibus.] CAtis constat, [ut] etiam fi 18 in potestate fit parentis filius patro- nx, nihilominus legitimo jure ad eum pertinere hereditatem. 23. TRVPHONiNUS [lib. 15. Disputationum.] CI filius patris necem inultam reliquerit, quam servus detexit 19, 0 & meruit libertatem: dixi, non habendum pro patroni filio, quia indignus est. §. 1. Cum ex falsis :o codicillis, qui veri aliquo tempore crediti sunt, heres ignorans quasi ex fideicommisso libertatem servis prxftitiffet, rescriptum est a D. Hadriano, liberos quidem eos ejfe, sed cefiimationem sui prtestar e debere. & hos libertos manumissoris elfe recte probatur: quia salvum est etiam in his libertis jus patroni. 24. PAULUS [Imperialium sententiarum in Cognitionibus prolatarum , sive decretorum ex libb. 6. lib. 1.] r' l Amelia Pia ab Hermogene appellaverat, quod 21 diceret judi- ^ cem de dividenda hereditate, inter fe L coheredem non tantum res, sed etiam libertos divisisse: nullo enim jure id eum fecisse. Placuit, nullam esse libertorum divisionem : alimentorum autem divisionem i judice inter coheredes factam , eodem modo ratam esse. 22 T I T. XV. DE OBSEQUIIS PARENTIBUS ET PATRONIS 23 PH-fflSTANDlS. i. ULPIANUS lib. I. Opinionum. PTiam militibus pietatis ratio in 24 parentes constare debet: quare , si filius miles in patrem aliqua commisit, pro modo delicti puniendus est. §. 1. Et inter collibertos, matrem & filium, pietatis ratio fecundum naturam salva esse debet. §. 2. Si filius ma trem aut patrem, quos venerari 25 oportet, contumeliis adficit, vel 14. /. 2. C. qui petant tutor. (15. I. 3. §. 7. insr. de bon. libert 16. >i. /. 3. §. 10. (17. I. 6. §. 2. insr. d. t. (i8- l. 39. insr. d.t (19. /. 4. in pr. insr. d. t. (20. I. 47. insr. de manumisi', testum (:i. I. 41. J)ipr. famil. ercisc. (22. Vide tamen l. 2-. supr. d. t. (23. Lib. 6. C. 6. (24. I. 9. I. io. insr. h. t. I. 3. I. 4. C. it patr. potest. I. 6. supr. de in jus vocand. I. i.supr. de probat. I. 35. supr. de ritu nupt. I. §. 15. supr. de agnoji. N aleni. liber. 0 ;. fisov. 22. f.fil. im- i 193 De operis libertorum. 1194 impias 1 manus eis infert: Praefectus Urbi delictum ad publicam pietatem pertinens, pro modo ejus vindicat. §.3. Indignus militia judicandus est, qui patrem & matrem, [a] quibus se educatum dixerit, maleficos appellaverit. 2. JULIANUS [lib. 14. Digestorum.] TJOnori parentum ac patronorum tribuendum est, ut quamvis per ^ procuratorem judicium accipiant, ncc actio de dolo aut injuriarum 2 in eos detur: licet enim verbis Edicti non habeantur infames ita condemnati , re tamen ipsa & opinione hominum non effugiunt infami» notam. §. 1. Interdictum 3 quoque Unie vi non est adversus eos reddendum. 3. MARCELLUS lib. singul. Responsorum. Titius puerum emit, quem post multos annos veniri juffit: postea A exoratus, accepto ab eo pretio , eum manumisit: Quiero , an eum filius & heres manumissoris ut ingratum accusare possit ? Respondit posse, ii nihil aliud esset impedimento : nam plurimum 4 interesse, a suo servo quis, vel etiam ab amico ejus, acceptis nummis dederit libertatem ; an ab eo fervo, qui, cum esset alienus, in fidem ejus devenit, etenim ille, etiamsi non gratuitum , beneficium tamen pr»stitit: iste nihil amplius , quam operam suam accommodare videri potest. 4. MARCIANUS lib. 2. Publicorum judiciorum. DEr procuratorem 5 ingratum libertum posse argui, Divus Se- 1 verus & Antoninus rescripserunt. 5. ULPIANUS [lib. 10. ad Edictum.] DArens, patronus, patrona, liberiveA, aut parentes patroni, patronxve, neque si oh negotium faciendum vel nou laciendum pecuniam accepisse dicerentur , in factum actione 7 teneatur. §• 1. Sed nee iamoste actiones adversus eos dantur: nec h* quidem , qux doli 8 vel fraudis habent mentionem, 6. PAULUS [lib. n. ad Edictum.] 'ViEc fervi corrupti agetur; 7. ULPIANUS lib. 10. ad Edictum. Jsstcet farnus» non sint. §. 1. Et, in quantum 9 Facere possunt, damnantur. §. 2. Nec exceptiones 10 doli [patiuntur,] vel vis 11 metufve causa : vel interdictum 12 Unde vi , vel quod Vi patiuntur. §. 3. Nec 13 deferentes jusjurandum de calumnia jurant. §.4. Necnon & fi ventris nomine in possessionem calumniae causa missa dicatur patrona , libertus hoc dicens non audietur: quia de calumnia patroni queri non debet, his enim personis eriani in exteris partibus Edicti honor habebitur. §. ;. Honor autem his personis habebitur ipsis : non 14 etiam interventoribus eorum: &, si forte ipsi pro aliis interveniant, honor habebitur. 8- PAULUS [lib. 10. ad Edictum.] pjEres liberti 15 omnia jura integra extranei hominis adversus patronum defuncti habet. 9 - ULPIANUS lib. 66. ad Edictum. Liberto & filio semper honesta & sancta persona patris ac patroni videri debet. 10. TRYPHONINUS [lib. 17. Disputationum.] ^Ullum jus libertatis causa impositorum habet in emancipato filio: quia nihil imponi liberis solet, nec quisquam dixit, jurejurando obligari filium patri manumissori, ut libertum patrono: nam * pietatem liberi parentibus, non 16 operas debent. 11. PAPINIANUS [lib. 13. Responsorum.] T Iberta ingrata non est, quod 17 arte sua contra patronx voluntatem utitur. (1. Kov. 115. c. 3. §. r. 2. Feud. 24. §. 2. verf. porro. (2. 1 . 7. §. 3. L 11. §. 7. infr. de injur. (3. /. 7. §. 2. infr. h. t.l. I. §. 43. infr. devies vi armat. (4. l.i. C. de hon. lib er t. (4. /. 3;. §. 1. fitpr. deprteur. (6. 1. 5. §. 20. fttpr. de agnofe. U ulend. liber. (7. i. II. in fin. fupr. de dolo malo. (g. d. L II. tz. I. 1 . 10. §. 12 . fitpr. de in jus vocando. 1. 4. §. jfi. infr. de doli muli tfi met. except. (9. 1. 16. in fin. 1. 17. infr. de rejudic. (10. 1. 4. §. 16. infr. de doli muli & met. except. (11. d. 1. 4. in fin. (12. 1. 2. ir. fin.supr. h. t, l. 1. §. 43. infr. de vi & vi hrmat. (13. 1. 16. fitpr. dejure- jur. obst. 1. 34. §. 4 .fupr. eod. (14. 1. 10. in fin.fupr. de in jus vo- cani. (15. 1. 4. §. 16. infr. de doli mali & met. except. (16. 1. 4. Jupr.fi ä parente quis manum. (17. /. 2. 1. 18 .fupr. tit. prox. 1. 4;. infr. tit. prox. LIBER TRIGESIMUS OCTAVUS. T I T. I. DE i OPERIS LIBERTORUM, i. PAULOS lib. singul. de variis Lectionibus. QPerx sunt diurnum officium. ULPIANUS lib. 38. ad Edictum. JjOc Edictum Prstor 2 proponit coarctandx persecutionis libertati« causa impositorum : animadvertit enim [rem istam,] libertatis causa impositorum praestationem ultra excrevisse, ut premeret atqne oneraret libertinas personas. §. i. Initio igitur Prstor pollicetur le judicium operarum daturum in libertos & libertas. 3. POMPONIUS lib. 6. ad Sabinum. QPeras stipulatus, ante peractum diem operam ejus diei petere non potest. §. 1. Necpars 3 operae per horas solvi potest : quia id est officii diurni, itaque nec ei liberto , qui sex 4 horis duntaxat antemeridianispnesto Fuisset, liberatio ejus diei contingit. 4. IDEM lib. 4. ad Sabinum. ^ Duobus manumissus, utrique operas promiserat: altero ex his mortuo, nihil est , quare non filio 5 ejus, quamvis superftite altero, operarum detur petitio, nec hoc qui equam commune habet cum hereditate , aut bonorum possessione : * perinde enim opene a libertis ac pecunia credita petitur. Hxc ita Aristo scripsit, cujus lentcntiam puto veram, nam etiam prateritarum operarum actionem dari heredi extraneo sine metu exceptionis placet: dabitur igitur & vivo altero patrono. , 5- ULPIANUS lib. 15. ad Sabinum, jy quis operas sit stipulatus sibi liberisque suis , etiam ad posthu- mos pervenit st ipulatio. (1. Lib. 6. C. 3. (2. 1. 1. §. I. infr. tit. -prox. (3. I. 19. §. I. tofr. h. t. (4. /. 2. in fin.supr. de cmn. legat. (4. I. 2 2. §. I. infr. (6. 1.4. vers. perinde.fupr. eoi. (7. v. 1. 13. inpr. infr. de 6 . PAULUS [lib. 26. ad Sabinum.] UAbriles operte , catcraqtie, qua quasi 6 in peeunia prsestatione 1 consistunt, ad heredem transeunt: officiales vero non transeunt. 7. IDEM lib. rz. ad Sabinum. TTT jurisjurandi 7 obligatio contrahatur , libertum 8 esse opor- ^ tet, qui juret , & hbercatis causa jurare. §. I. Plane quaeritur, si quis liberto suo legaverit, ii filio suo juraverit, se decem operarum nomine praestaturum : an obligetur jurando? & Uelius Jubentius obligari eum ait, parvique referre, quam ob caulam de operis libertus juraverit: &ego Celso adquiesco. §. 2. Jurare autem debet post manumissionem, ut obligetur 5 &, sive statim, sive post tempus juraverit, obligatur. §. 3. Jurare autem debet, operas, donum, munus se pnestaturum. operas qualescunque ,qns raodo probe jure licito imponuntur. §. 4. Rescriptum est a Uivo Hadriano, & deinceps , cejxre operarum persecutionem nuverjus eum , qui ex 9 causa fideicommissi ad libertatem perductus cjt. §. 5. Dabitur 10 & in impuberem, cum adoleverit, operarum actio : sed interdum, & quamdiu impubes est. nam hujus quoque eit ministerium, si forte vel librarius, vel nomenclator, vel calculator sit, vel histrio, vel alterius voluptatis artifex. §. 0. Si liberi patroni ex inaequalibus partibus essent instituti, utfum pro parte dimidia, an pro hereditariis habeant operarum actionem . Et puto verius, liberos pro »qualibus habituros actionem. §. 7. Paivi autem refert, in potestate fuerint liberi , an vero emancipati. §. 8. Sed si in adoptionem datum, heredemscripierit patronus) acceptil. adde l. 56. in pr. infr. defidejuf. (8. §. 2. infr. hic. I. ult. in sin. pr. infr. de liberali cauf. (9. i. 29. infr. tit. prox. (ro. I. ult. infin. infr. de liberalis c.iuj? magis 1195 magis est, utoperx ei debeantur. §. 9. Nec patronx liberi sum- moventur ab operarum petitione. 8. POMPONIUS [üb. 8. ad Sabinum.] CI quando duobus patronis juraverit libertus operas se daturum , ^ Labeoni placet, & deberi, & peti posse partem 1 operte : cum seinper prxterita 2 opera , qua: jam dari non poffit, petatur, quod contingit, si vel ipsis patronis juretur 3 vel promittatur, vel communi eorum fervo: vel complures heredes uni patrono ex i stant. §. 1. Pro liberto jurante fidejubere 4 quemvis posse placet. 9. ULPIANUS [lib. 34. ad Sabinum.] /''»Pera: in rerum natura non sunt. tz. 1. Sed officiales quidem fu- tura nec cuiquam alii deberi possunt, quam patrono, eum proprietas earum & iii edentis persona , & in ejus, cui eduntur , constitit. Fabriles autem , ali«ve ejus generis sunt, ut a qnoeun- que cuicunque solvi possint. Sane enim , si in artificio 5 sint, jubente patrono & alii edi possunt. xo. POMPONIUS [lib. i;, ad Sabi- Digeftorum Lib. XXXVIIs Tit. I. 1196 operarum ^ »»i. ^ Lucio Titio non potest, ut a patrono liberetur. 11. JULIANUS [lib. 22. Digestorum.] Allhil autem interest 7, extraneus sit Lucius Titius, an filius : ^ 12. POMPONIUS [lib. 1;. ad Sabinum.] Q Uia aliae opera: erunt, qux Lucio Titio dantur. f Sed si liber- - tatis causa pecuniam promittat libertus egenti patrono, aut Titio, omnimodo adjectio Titii valet. 13. ULPIANUS lib. 38. ad Edictum. CI quis hae lege emptus sit, ut 8 manumittatur, & ex Constitu- 0 tione Divi Marci pervenerit ad libertatem : operat ei impoiitx nullum effectum 9 habebunt. §. 1. Sed nec cui bona addicta sunt ex constitutione D. Marci libertatum conservandarum eauia 10 , poterit operas petere, neque ab his , qui directas, neque ab his, qui fideicommissarias acceperunt: quamvis fideicommissarias [libertates] qui acceperunt, ipsius liberti efficiantur, non enim sic fiunt liberti, ut sunt proprii, quos nulla necessitate cogente manumisimus. §. 2. Judicium de operis tunc locum habet, cum operx prxterierint 11: prxterire autem non possunt, antequam incipiant cedere: & incipiunt , posteaquam fuerint indictx. §. 3. Etiam si uxorem habeat libertus, non prohibetur patronus operas exigere. §.4. Si impubes fit patronus, voluntate ejus non videtur liberta nupta : nisi tutoris auctoritas voluntati accesserit, tz. c. Rati quoque habitio patrono obest in nuptiis liberta. 14. TERENTIUS [CLEMENS lib. s. ad Legem Juliam & Papiam.] pLane, cum desierit nupta esse , operas peti posse, omnes [fere] A consentiunt. 15. ULPIANUS lib. 38. ad Edictum. T Ibertus, qui post indictionem operarum valetudine 12 impedi- tur, quo minus prxstet operas, non tenetur: nec enim potest videri per eum stare, quo minus operas prxstet. §. 1. Neque promitti, neque solvi, nec deberi, nec peti pro 13 parte poterit opera. + Ideo Papinianus subjicit: Si non una, sed plures opera: sunt. & plures heredes existanc patrono, qui operas stipulatus est : verum est, obligationem operarum numero 14 dividi. Denique Celsus lib. xii. scribit, si communis libertus patronis duobus operas mille daturum se juraverit, aut communi eorum fervo promiserit: quingenas potius deberi , quam singularum operarum dimidias. 16. PAULUS lib. 40. ad Edictum. TT Jus artificii, quod post manumissionem didicerit libertus , ope ■*-' ras debebit prxstare; si lue sint, qux quandoque honeste 15 S ' (1. 1 . 4 .fupr. h. t. (2. I. 1 3. tz. 2. ir.fr. eoi. (3. /. 1. C. eod. (4. 1 . 44. infr. eod. I . 26. tz. 12. in fin.fupr. de condidi, indeb. (6. I. 38- infr. de stipulat, servor. (7. I. ;6. §. 2. infr. de ver b. cbiig. [8. 1. 2. C. b. t. (9. arg. l.ßo.in fin.pr.infr. qui U ii quib. manum. (10. Inft. de eo , cui liiert, catis, bona addicuntur. Fac. /. ult. C. de testem, manumijs. (11. I. 3. in pr. I. 8. in pr.sufr. i. 74. infr. h. t. (12. /. 23. tz. I. I. 34. infr. eod. I. 3. in pr.supr. ifine periculo vite prxstancur ; necscmperhx, qux manumiffio- ; nis tempore prxstari debuerunt, sed si turpes operas postea exercere coeperit, prxstare debebit eas, quas inanumiflionis tempore praestabat, tz. 1. Tales 16 patrono operx dantur, quales ex xta- te, dignitate, valetudine, necessitate, proposito, exterisque ejus generis, in utraque persona xstimari debent. 17. IDEM [lib. lingul. de Jure patronatus.] ■MEc audiendus est patronus, si poscit operas, quas vel xtas recu- ^ sat, vel infirmitas corporis non patiatur , vel quibus institutum vel propositum vitx minuitur. 18. IDEM [lib. 40. ad Edictum.] CUo victu 17 vestituque operas pnestare debere libertum , Sabinus ad Edictum Frxtoris Urbani lib. v. scribit, f Quod si alere se non poffit, prxftanda ei ä patrono alimenta. 19. GAJUS [lib. 14. ad Edictum provinciale.] J A Ut certe ita exigendx sunt ab eo operx, ut his quoque diebus , • quibus operas edat, fatis 18 tempus ad quxstum faciendum, unde ali poffit, habeat. 20. PAULUS [lib. 40. ad Edictum.] Q Uodnili fiat, Prxtorem ipsam patrono denegaturum operarum - prxstationem : idque est verum, quia* unusquisque, quod spopondit, suo impendio dare debet, qtiamdiuid, quod debet, in rerum natura est. tz. I. Ex Provincia libertum Romam venire debere ad reddendas operas, Proculus ait: sed qui dies interea cesserint, dum Romam venit, patrono perire, dummodo patronus tanquam vir bonus, & diligens paterfamilias Romx moraretur, vel in Provinciam proficiscatur: exterum fi tagari per orbem terrarum velit, non esse injungendam neceffitatem liberto, ubique eu m sequi. 21. JAVOLENUS [lib. 6. ex Cassio.] QPerx enim loco edi debent, ubi patronus moratur, sumptu sci- ^ licet, & vectura patroni. 19 22. GAJUS [lib. 14. ad Edictum provinciale.] pUm patronus operas stipulatus sit, tunc scilicet committitur sti- ^ pulatio, cum 20 poposcerit, nec Ubertus prxstiterit. nec interest, adjecta sint hxc verba, cum poposcero , an non sint adjecta : aliud enim est de operis, aliud de exteris rebus, cum enim operarum editio nihil aliud sit, quam officii prxstatio , absurdum est credere, aiio die deberi officium, quam quo is vellet, cui prxstan- dum est. tz. 1. Cum libertus promiserit patrono operas se daturum, neque adjecerit, liberifque ejus : constat, liberis si ejus ita demum deberi, si patri heredes extiterint. Heredes tamen oxtitisse liberos parenti ita demum prodesse ad operarum petitionem , Juliano placet, si non 22 per alium heredes extiterunr. Itaque si quis exheredato emancipato filio , servum ejus heredem instituerit, & per eum servum heres exilierst filius : repelli eum ab operarum petitione debere, perinde ac repelleretur patronus, qui operas non 23 imposuisset, vel quas imposuit, revendidissct. tz. 2. In omnibus operis prxeipue observandum est, ut temporis 24 spatia , qux ad curam corporis necessaria sunt, liberto relinquantur. 23. JULIANUS lib. 22. Digestorum. J-TsE operx, quas libertus promisit, multum distant a fabrilibus vel pistoriis operis : denique si libertus faber aut pictor fuerit, quamdiu 25 id artificium exercebit, has operas patrono prxftare cogitur, quare sicut fabriles operas quis potest sibi aut Titio stipulari , ita patronus a liberto operas sibi aut Sempronio recte stipulatur : & libertus obligatione solvetur, si tales operas extraneo dederit, quales patrono prxstando liberaretur, tz. i. Si patroni plures consulto in divertas regiones discesserint, & liberto simul operas indixerint, potest dici, diem operarum cedere , sed libertum non obligari: quia non per eum , sed per patronos staret, quo minus de SC. Silan. (13. I. 3. tz. I. fupr. h. t. (14. /. 54. tz. I. infr. de verb. oblig. (t;. I. 7. tz. 3 .fupr. I. 38. in pr.infr. b. t. (16. I. 26. in pr. I. 38. 1. 50. infr. eod. (17. Immo vide 1. 21. /. 33- 1- P en - §. I .infr.eod. (l8- d.l.pen.§. I. (19. Immo vide/. 18. fupr. eod. (20. I. 24. in fin. infr. eod. (ri. I. $. fupr. I. 29. infr. eod. [22. I. 70. in pr.infr. de verb. fign. (23. 1. Z>. infr. h. t. (24. I. 50. in fin. infr. eod. (2;. /. 38. §. I. infr. eod. operx ii 97 De operis libertorum. 1198 Q 1 operat dentur. Sicut accidit, cum 1 xgrotanti lioerto opera indicuntur. f Quod si diversarum civitatum patroni sint, & in sua quisque moretur: consentire debent in operis ab eo accipiendis, durum alioquin est, eum, qui se liberare potest decem diebus operando, simul operis indictis, si in accipiendis non consentiant, compelli ad praestandam alteri quinque operarum xstimationem. . 24. IDEM [lib. Digestorum.] JJoties certa species operarum in stipulationem deducitur ; vel- uti pictoria;, fabriles : peti quidem non possunt, nisi prxterit® 2. quia etsi non verbis, at re ipsa inest obligationi tractus temporis : ficuti, cum 3 Ephesi dari stipulemur, dies continetur. & ideo inutilis 4 est haec stipulatio , opertis tuas pictorius centum hodie dare spondes! Cedunt tamen operte ex die interpoiit® stipulationis. Sed opera, quas patronus a liberto postulat, confestim non cedunt: quia id agi inter eos videtur , ne ; ante cederent, quam indicite fuiiTent; scilicet quia ex commodo patroni libertus operas edere debet, quod in fabro vel pistore dici non convenit. 25. IDEM [lib. 65. Digestorum.] pAtronus, qui operas liberti fui locat, non statim intelligendus est mercedem ab eo capere, sed hoc ex genere operarum , ex persona patroni, atque liberti colligi debet. §. 1. Nam Ii quis pantomimum vel archimimum libertum habeat, & ejus mediocris patrimonii sit, ut non aliter operis ejus uti postit, quam locaverit eas: exigere magis operas , quam mercedem capere existimandus est. §. 2. Item plerumque medici servos ejusdem artis libertos perducunt, quorum operis perpetuo uti non aliter postsunt, quam ut eas locent, f Ea &in csteris artificibus dici possunt. §. 3. Sed qui operis liberti fui uti potest, & locando pretium earum consequi mallet, is existimandus est , mercedem ex operis liberti fui capere. §. 4. Nonnunquain autem , ipsis libertis postulantibus, patroni operas locant: quo facto, pretium magis operarum, quam mercedem capere existimandi sunt. 26. ALFENUS VARUS lib. 7. Digestorum. lUEdicus libertus, quod putaret, si liberti fui medicinam non A facerent, multo plures imperantes sibi habiturum : postulabat , ut sequerentur se , neque opus facerent, id jus est, necne? Respondit, jus6 esse: dummodo liberales 7 operas ab eis exigeret, hoc est, ut adquiefcere 8 eos meridiano tempore, & valetudinis & honestatis fu:e rationem habere sineret. §. 1. Item rogavi, si eas operas liberti dare nollent, quanti oporteret resti mari?? Respondit, quantum ex illorum operis fructus, non quantum ex incommodo dando illis, si prohiberet eos medicinam facere , commodi patronus consecuturus esset. 27. JULIANUS [lib. 1. exMinicio.] gllibertus artem pantomimi exerceat, verum est , debere eum non solum ipsi patrono , sed etiam amicorum ludis gratuitam operam praebere: sicut eum quoque libertum, qui medicinam exercet , verum est, voluntate patroni curaturum gratis amicos ejus: * neque enim oportet patronum , ut operis liberti fui utatur , aut ludos semper facere, aut agrotare. 2z. PAULUS lib. singulari de Jure patronatus. ^Iduorum pluriumve communis liberta , unius patroni voluntate nupserit, alteri patrono jus operarum manet. 29. ULPIANUS lib. 64. ad Edictum. £jl operarum judicio actum fuerit cum liberto , & patronus decesserit: convenit, translationem heredi extraneo non esse dandam. filio autem, & si heres non extat, etsi lis contestata non fuerat, tamen omnimodo competit, nisi 10 exheredatus sit. 30. CELSUS [lib. 12. Digestorum.] jCjl libertus ita juraverit, dare se quot eperns patronus arbitratusJit: non aliter ratum fore arbitrium patroni , quam si xquum arbitratus sit. Et fere ea mens est personam arbitrio substituentium , ut, quia sperent eum recte arbitraturum , id faciant : non quia vel immodice obligari velint. Z. i. In libertam, qu® voluntate patro- ninupsit, prxteritarum ante nuptias operarum actio datur. (l. 1 . 15. inpr. fupr. ead. (2. I. 13. §. 2. supr. I. 6. in pr, C. (3. I. 2. §. (,. supr. de eo , quod certo loco. (4. Adde /. 141. §. 4. infr. de verb. oblig. (5. I. 22. in pr.supr. h. t. L 73. in fin. fr. infr.de virb. oblig. (6. Immo vide l.l.supr. dejureputron. (?• L 16. in fin.supr. h. t. (8. /. 50. in fin. infr. eod. (9. I. 39. infin. infr. eod. (io. I. 22. §. I. supr. eod. (11. rf. I. 28 . §. I. in 31. MODESTINUS lib. 1. Regu- . larum. Qreris non 11 impositis manumissus, etiam si ex sua voluntate aliquo ia tempore prxstiterit, compelli ad pnestandas, quas non promisit, non 13 potest. 32. IDEM [lib. 6. Pandectarum.] [|S], qui onerandae 14 libertatis causa pecuniam patrono re- x promiserit, non tenetur: vel patronus , si pecuniam exegerit , bonorum posseffionem contra tabulas ejus non potest petere. 33 - JAVOLENUS [lib. 6. ex Cassio.] TMponi operae ita, ut ipse libertus se alat, non 1; possunt. 34. POMPONIUS [lib. 22. ad Quintum Mucium.] JNterdum & deminutionem , & augmentum, & mutationem recipere obligationes operarum sciendum est. Nam dum 16 languet libertus , patrono operae, quae jam cedere coeperunt, pereunt. f Sed si liberta , qu® operas promisit, ad eam dignitatem perveniat, nt inconveniens fit prxstare patrono operas : ipso jur« hae intercident. 35- PAULUS [lib. 2. ad Legem Juliam & Papiam.] JMberta major quinquaginta annis operas prxstare patrono non 36. ULPIANUS lib. 11. ad Legem Juliam & Papiam. jQAbeoait, libertatis causa.societatem 17 inter libertum .& patronum factam , ipso jure nihil valere, palam esse. 37. PAULUS lib. 2. ad Legem Juliam & Papiam. s) Ui libertinus duos 18 plurefve u Je genitos, natasve , in sua potesta- *^+.te habebit, praeter eum, qui artem ludicram fecerit, quive operas suas , ut cum beftiis pugnaret, locaverit: ne quis eorum operas, doni, muneris, alindve quicquum libertatis causa patrono, patrona:, liberisve eorum, de quibus juraverit vel promiserit, obligatusvc erit, dure, facere, pr.cjlarc debeto: &fi non eodem tempore duo in potestate habuerit, vel unum quinquennem , liberabitur operarum obligatione. §. i. Amiffi antea liberi ad eas operas, qu® postea imponuntur , prosunt, ut Julianus ait. §. 2. Sed & si uno amisso obliget se , deinde alter nascatur : multo magis Pomponius ait amissum huic jungi, uti liberetur. §. 3. Nihil autem i utere It, utrum ipsi promittat patrono, an eis, qui in potestate ejus sint. §. 4. Sed si creditori suo libertum patronus delegaverit, non potest idem dici : solutionis enim vicem continet haec delegatio. Potest tamen dici , si in id, quod patrono promisit, alii postea delegatus sit: posse eum liberari ex hac Lege, nam verum est, patrono eum expromisisse , quamvis patrono nunc non debeat, quod si ab initio delegante patrono libertus promiserit, non liberari eum. §. ;. Non solum futurarum, sed etiam praeteritarum operarum liberatio fit. §. 6. Julianus: etiam fi jam petit® sunt operae, liberis sublatis absolutionem faciendam, sed si jam operarum nomine condemnatus est , non potest liberari: quoniam jam pecuniam debere coepit. §. 7. Posthumus liberti heredes patris fui non 'liberat, quoti pro- . Scisci liberatio a liberto debet, nec quisquam post mortem liberari intelligi potest, ex Lege autem nati liberi prosunt. §. 8- Etiamsi in persona liberti coliata liberatio est: fidejussores quoque liberabuntur ex sententia Legis. Quod si libertus expromissorem dederit, nihil hoc caput ei proderit. 38. CALLISTRATUS [lib. 3. Edicti monitorii.] O/E demum imposit® opera: intellignntur, qn® sine turpitudine ly H prxstari possunt, & sine periculo vitae, nec enim, si meretrix manumissa fuerit, easdem operas patrono prxstare debet i quamvis adhuc corpore quxstum faciat: nec arenarius manumissus tales operas ; quia ist® sine periculo vit® pr®stari non possunt. §. 1. Si tamen libertus artificium exerceat 20 , ejus quoque operas patrono prxstare debebit, & si post manumissionem id didicerit: quod si arfin. (12. I. 28. C. de pallis. I. 7. C. de usur. (13. Vide tamen t. 6. supr.de usur. (14. I . i.§. 5 . infr. quar. rer. actio. (15. Immo vide /. 18 . supr. h . t. (16. I. 15. supr. eod. (17. I. i. §. 7. infr. quar. rer. actio. (18. 1 . 6 . in fin. C. h. t . (19- L 16. in pr. supr. eos (20. I. 23. in pr.supr. eod. tificium IT99 Digestorum Lib. XXXVIII- Tit I. II. titicium exercere desierit, tales operas edere debebit, qu* non contra dignitatem ejus fuerint: veltiti ut r cum patrono moretur peregre proficiscatur, negotium ejus exerceat. ’ 39. PAULUS j.lib. 7. ad Plautium.] CI ita stipulatio [a] patrono facta sit: S'i decem dierum operas non dc- 0 deris, -viginti nummos dare spondes} videndum est, an nec viginti actio danda sit, quasi onetxndx 2 libertatis gratia promissi sint; nec operarum, qu« promisi® non sint: an vero opera dun- taxat promiss» fingi debeant, ne patronus omnimodo excludatur? & hoc Pr»tor quoque sentit, operas dnntaxat promissas. §. 1. Sequens illa qiuestioest, an libertus impetrare debeat, ne majoris summte , quam viginti condemnetur? quia videtur, quodammodo patronus tanti 3 operas xstiuiasse, ideoque ipse non deberet egredi taxationem viginti. Sed iniquum est, nec oportet liberto hoc indulgcrc : quia non debet ex parte obligationem comprobare, cx parte tanquam de iniqua queri. 40. PAPINIANUS lib. io. Quxstio- num. - CI bona patroni venierunt, operarum, qu» post venditionem pra- 0 terierint, actio patrono dabitur. & si alere se poffit, ante venditionem praeteritarum non dabitur: quoniam 4 ex ante gesto agit. 41. IDEM. [lib. 5. Kesponsorum.] T Ibertus, qui operarum obligatione dimissus est, atque ita libe- ■ Ll ram testamenti factionem adfecutus est, nihilominus obsequi verecundi® tenetur, f Alimentorum diversa causa est: eum inopia patroni per invidiam libertum convenit. 42. IDEM lib. 9. Responsorum. fEr donem flrvtsm meum manumitti volo , ita ut operas heredi pro- ^ mittat: non cogitur manumissus promittere, sed & si promiserit, in eum actio non 5 dabitur: nam juri publico 6 derogare non potuit, qui fideicommissariam libertatem dedit. 43. IDEM lib. 19. Kesponsorum. QPeris obligatus, militi» nomen non fine injuria patroni dabit. s* 44. SCiEVOLA lib. 4. Qiisstionum. . libertus moram 7 in operis fecerit, fidejuslbr tenetur, mora fidejussoris nulla est: [at] in homine debito fidejussor etiam ex sua mora in obligatione retinetur. 45. IDEM [lib. 2. Responsorum.] T Ibertus 8 negotiatoris restiarii an eandem negotiationem in eadem civitate & eodem loco invito patrono exercere poffit ? Respondit, nihil proponi, cur non poffit, si nullam lassionem ex hoc sentiet patronus. 46. VALENS lib. 9. Fideicommissontm. T Ibcrta si in concubitu patroni esset, perinde 9 ac fi nupta eidem esset, operarum petitionem in eam dari non oportere, constat. 47. IDEM [lib. 6. Fideicommiflbrum. ] QAmpanus scribit, non debere Fractorem pati, donum , munus , ■ operas' imponi ei, qui ex fideicommissi causa manumittatur : sed si .10, cum sciret posse se id recusare , obligari se passus sit, non 11 inhibendam operarum petitionem, quia donasse 12 videtur. 48. HERMOGENIANUS lib. 2. Juris > Epitomarum. Clcut patronus, ita etiam patroni filius, & nepos , & pronepos, 0 qui libert» nuptiis 13 consensit, operarum exactionem amittit: nam hxo, cujus matrimonio consensit, in officio mariti esse debet. . ß. I. Si autem nupti» , quibus patronus consensit, nullas habeant virts: operas exigere patronus non prohibetur. §. 2 . Patron» , item fili» , & nepti, & pronepti patroni, qu» libert» nuptiis consensit, operarum exactio non denegatur: quia his nec ab ea, qu» nupta est , indecore prxstantur. 49, GAJUS [ lib. fing. de Casibus. ] T'jUoniin libertus potest aliquo casu singulis diversas operas uno tempore in solidum edere: veluti fi librarius sit, & alii patro- _ 1200 no librorum scribendorum operas edat; alter vero peregre cum suis proficiscens operas custodi» domus ei indixerit: nihil enim vetat, dum custodit domum , libros scribere, hoc ita Neratius libris membranarum scripsit. 30. NERATIUS lib. 1. Responsorum. /'»Perarum editionem pendere cx 14 »sthnationc edenti« : nam di- gnitati, Facultatibus, consuetudini, artificio ejus convenientes edendas. §- 1. Non solum autem libertum , sed etiam alium quemlibet operas edentem , alendum , aut fatis 13 temporis ad qn»stum alimentorum relinquendum : & in omnibus tempora 16 ad curam corporis nevesiariam relinquenda. 51. PAULUS lib. 2. Manualium. sNterdum operarum manet petitio , etiamsi jus patroni non sit: 1 ut evenit in fratribus ejin., cui adfiguatus est libertus; aut nepote alterius patroni, extante 17 alterius patroni filio. _ DE BONIS 18 LIBERTORUM. I. ULPIANUS lib. 42. ad Edictum. UOc Edictum a Pratorc propositum est honoris, quem liberti patronis habere debent, moderandi gratia. Namque (ut Servius scribit) antea soliti fuerunt ä libertis durissimas 19 res exigere , scii, ad remunerandum tam grande 20 beneficium, quod in libertos confertur , cum ex servitute ad civitatem Romanam perducuntur. §. 1. Et quidem prius Prator Rutilius edixit, se amplius non daturum patrono , quam opqrarum 21 & societatis 22 actionem: videlicet, fi hoc pepigisset, ut nisi ei obsequium pnestaret libertus, in societatem admitteretur patronus. §. 2. Posteriores Practorcs certie 23 partis bonorum possessionem pollicebantur, videlicet enim imago societatis induxit ejusdem partis prxstationem: ut quod vivus solebat societatis nomine pne- stare, id post mortem praestaret. 2. POMPONIUS [lib. 4. ad Sabinum.] CI patronus a liberto praeteritus , bonorum possetsionem petere o potuerit contra tabulas, & antequam peteret, decesserit, vel dies ei bonorum possessionis agnoscend» praeterierit: liberi 24 ejus, vel alterius patroni petere poterunt ex illa parte Edicti, qua primis non petentibus, aut etiam nolentibus ad se pertinere, sequentibus datur, atque si priores ex eo numero non essent. §. j. Sed si patronus heres institutus , vivo liberto decessisset superstitibus liberis : quassi tum est, an illi contra tabulas testamenti bonorum possessionem petere possint? Et eo decursum est, ut mortis tem- niic rmn lipfprfiir laotinvum « r.. .. 11 — • » ' (j. /, 20. §. 1. fupr. eod. vide tamen l. ir. C. eod. (2. I. 32. fupr. eod. (3, l. 26. in sin. fupr. eod. (4. I. 4. infr. de curat, hon. dand. (;. Vide tamen l. 4?- in sin. infr. h. t. (6. Adde l. 15. §. t .supr. ad leg, Falcid. (7. I. 8. insin.supr. k. t. I. 88. infr.de •verh. oblig. (8. I. 2. I. 18 .supr. de jure patron. (p. I. 8. C. h. t. (10. I. 29. in pr. infr. tit. prox. -fr-J. Immo vide l. di.supr. h. t. (12. I. 29. inpr. infr. de donat. (13. I. n. §. I. C. h. 1. 1 . 2. C. de ebsequ. (14. I. 16. insin.supr. h. t. (15. /. 19. fupr. eod. (16. I. 22. in sin. I. 26. in pr. fupr. eod, (17. I. rz. §. 1. infr. tit. prox. „ —--■.,*» nepotem in potestate avi reliquisset, bonorum possessionem partis dimidia dandam ei filio intestati liberti, quamvis jure ipso legitima hereditas ad nepotem pertineat; quia & contra tabulas ejus liberti [&] filio potius bonatum possessio partis debit» viaretur. 3. ULPIANUS lib. 4. [1] ad Edictum. "CTiam si jus annulorutn 2; consecutus fit libertus i Principe , ad- versus hujus tabulas venit patronus, ut multis Rescriptis continetur : hic enim vivit quasi ingenuus , moritur quasi libertus. §. 1. Plane, si natalibus 26 redditus sit, cessat contra tabulas bonorum possessio. §. 2. Idem & fi i Principe liberam testamenti factionem impetravit. §. 3. Sed si hac lege emit quis, at 27 manumittat: ad hanc partem Edicti pertinebit. §.4. [ Si quis nummos accepit, ut manumitteret, non habet contra tabulas bonorum possessionem. ] §. ;. Ut patronus contra tabulas bonorum posseffio- nem accipere poffit, oportet hereditatem aditam esse, aut bonorum possessionem petitam: sufficit autem vel unum 28 ex heredibus adiisse hereditatem, bonorumve possessionem petiisse. §. si. Patronus contra ea bona liberti omnino non admittitur, qu» i 11 castris 29 (18. Lib. 6. C. 4. Lih. 3. Inft. 8. (19. I. 2. in pr. fupr. tit. prox, (qo. I. 176. in sin. infr. de rcg.jur. (21. I. 2. insin.supr. tit. prox. (22. Immo vide /. 36. fupr. d. t. (23. §. 1. §. 3. circa med. Inft. de succejs. libert. (24. d. §. 3. circa sin. (29. I. 5. in si::, infr. de jure aureor. annui. (26. I. i. circa fin. 'infr. de natalib.. reftit. (27. I. 45. in pr.supr. de ritu nupt. (28. arg. I. 1. §. g. infr.fi is, quitestam. (29. /. i.§, 4. fupr,si « parente quis manum. I. ult. §. i. C. de inoßc. teftam. 1201 De bonis libertorum. I 202 sunt qu contra L fi tio.- bu'.as bonorum posseisi.nem, ut patronus, bertura a.-cufaverit is, cui adlignatus est, non potest is petere contra tabulas bonorum. poUal.onem, fratribusqoe luis non obstabit: 9. Si capitis z Ii piius dicendum est, etiamsi emiserit frater bonorum posloffioncin , alter frater, cui atUit* tiatus . non potest succedere, & contra tabulas bonorum possessionem petere. §. so. Toties ad bonorum pos- faiiuuem contra tabulas invitatur patronus , quoties 4 non est he- tesex debita portione institutus. §. tr. Si patronus lusi conditione iit institutus, eaque conditio vivo testatore e-xtitit: contra tabula« bonoium possetiiunem accipere non potest, tz. 12. Quid ergo , si mortis tempore pependit, extitit tamen, antequam patrono de-, feratur bonarum polfellio , sioceft ante aditam hereditatem ? an invitetur ex hac parte Edisti ? ct magis est, utadite hereditatis tempus spectetur: hoc enim jure ucir-nir. §. 13. 81 tamen in pneteri- tum collata 3 sit conditio, vel ad pnesens: non videtur sub conditione institutus, aut enim impleta est, & pure institutus est : aut nonest, [&] necheresinllicutus ist. §. >4. Si libertus patronam (uum ita heredem scripserit, Jijditt: meus me vivo morietur, patronus heres ejlo: non male videtur testatus, nam si decesserit filius , poterit hic existente conditione accipere bonorum ptilFestionem. §. 13. Si debita patrono portio legata sit, etsi scriptus heres non fuerit, fatis cifactum est. §. 16. Sed & si institutus sit ex parte minore, quam ei debetur-, refidua vero pars suppleta est ei legatis, sive fdeicammilsis: & ita (atiefastum ei videtur. §. 17. Sei! & mortis cauta 6 donationibus poterit patrono debita portio suppleri: * nam mortis causa donationes vice legatorum funguntur. 7 §. 18. Sed & si non mortis caula donavit libertus patrono, contemplatione tamen debitae portionis donata sunt, idem erit dicendum: tunc enim, vel quasi mortis causa imputabuntur., vel quasi adgnita repellent patronum i contra tabulas bonorum possesiione, §. 19. Si patrono conditionis implenda * causa quid datum iit, in portionem debitam imputari debet, si tamen de bonis sit liberti profectum. §. 20. Debitam autem partem eorum, qux 9, cum moritur, libertus habuit, patrono damus: mortis enim tempus spectamus. Sed & li dolo malo fecit, quo minus haberet: hoc quoque voluit Pvxtec pro eo haberi, atque si in conis esset. 4. PAULUS Usi. 42. ad Edictum, g! necem ro domini detexerit servus, Frator statuere solet, ut liber sit. & constat eum, quasi ex Senatusconsulto libertatem consecutum, nullius este libertum. , tz. 1. Si libertus captus ah hostibus i. i decesserit, quamvis liberti appellatio eum non tangat, tamen propter Legem Corneliam ti , qux testamentum sic confirmat, atque si iu civitate decesserit, patrono quoque bonorum postilio danda erit. §. 2. Si deportatus i 2 patronus sit, filio ejus competit fumorum possessio in bonis liberti: neo impedimento est eit?.b'spatronus, qui mortui 13 loco haiietur. + Et dissimile est, si patronus apud hostes iit: nam propter spem postliminii obstat liberis sitis. §. 3. Si extraneus a liberto heres institutus , rogatus sit filio hereditatem restituere, cum ex Senatusconsulto Trebcl- liano restituta hereditate, heredis 14 loco filius habetur , patronus summovendus est. GAJUS lib. 14. ad Edictum provinciale. Jssbertinus, qui patronum patrouique liberos habet, si patronum exparte debita heredem instituit, lfieros ejus in eandem por- tionem substituere debet, ut, licet patronus vivo liberto mortuus vocantur. 6- ULPIANUS [lib. 43. ad Edictum. ] £* “, e ^ modica parte instituti sint liberi liberti, bonorum pos- lesliohem contra tabulas patronus petere non potest : nam & Marcellus lib. 1X. Digestorum scripsit. quantulacunque ex parte heredem institutu ni Uberti, filium, patronum expellere. §. 1. Cum patroni filia heres instituta eilet :i liberto, falsum que 16 testamentum dictum e:'et,_ia quo scripta erat, & appellatione interposita & pendente diem Inum oiiiüet : heredibus eji.s Divus Marcus sub- venit, u± id haberent, quod haberet patroni filia, si viveret. -- Si siiius liberti heres ab eo institutus abßinnerit 17 , quamvis non-fiiie.sic heres, patronus admittitur. §. 3. Sed & li per in integrum rettiintioiiem is , qui mixtus est paternae hereditati vel qui adiit hereditatem , abstiuuerit se : poterit quis patronum admittere. §. 4. Patronus, patrouique liberi, si fecundum voluntatem mortui liberti hereditatem adierint ig . iegatumve aut fideicommissum petere maluerint: ad centra tabulas bonorum possessionem non admittuntur. 7. GAJUS lib. rj. ad Edictum provinciale. fV^Am absurdum 19 videtur, licere eidem partim comprobare ju- - dicium defuncti, partim -evertere. 8- ULPIANUS lib. 43. ad Edictum. non impediri, quasi ex debita por- partem , quani spe- _ ! suum auxilium. Sed & si testato convenisset heredem , ut sibi legatum solveretur, mox pcenituHtVt; puto eum posse adjuvari. §. 1. Si patronus ie- grsturn sibi reiictum adgnoverit, idque fuerit evictum 20: competit ei legitimum auxilium: quia id, quod speravit fe habiturum, non habet. Sed & si non totum evictum sit, verum aliquo minus habet, quam putavit: erit ei subveniendum. §. 2. Si servo vel filio suo aliqui,I relictum patronus adgnoverit, perinde ä contra tabulas bonorum possessione repelletur, atque si adgno visset sibi relictum. §.. 3. Sed & li mortis causa 21 donationem adgnoverit, dicendum est, repelli eum a contra tabulas bonorum possessione: sic tamen , si post mortem liberti adgr.ovit. exterum si ei vivus libertus donavit, ille accepit, non idcirco erit repulsus it contra tabulas bonorum polTtlsionc : quia potest dicere, sperasse , quod in testamento quoque gratus circa eum fieret; remittique ei debet ab eis decedere , vel ea compensare iii portsonenrpro rata. §. 4. Quare dicitur, & si conditionis 22 implenda: causa quid fuerit datum patrono post mortem liberti: repelli cum a contra tabulas bonorum possessione, quali adgnoverit judicium. §. 3. Si patronus minor annis XXV. liberti judicium adgnoverit, iu integrum restitui eum oportere existimamus , ut possit contra tabulas accipere. 9. PAULUS lib. 4:. ad Edictum. 7 rUi in servitutem 13 libertum paternum rxtie-rit: nec 24 nomi- ue liberorum bonorum possessionem accipere potest. 10. ULPIANUS lib. 44. ad Edictum. CI ex patronis alicui siitisfactutc non erit, ita ut alii amplius 2; ^ sua portioive ex bonis Uberti relinquatur : ei, cui satisfactum non erit, ita actio dabitur, ut ejus portio suppleatur exeo, quod extraneo heredi, & quod patrono supra suam portionem relictum est. Eadem ratio & in pluribus patronis servabitur. §. 1. Julianus ait, cum, qui ab avo sua exheredatus 26 est, ä bonis libertorum ejus summoveri , d patris vero fui libertorum bonis non excludi. quod si a patre sit exheredatus, ab avo non sit: non solum a libertorum paternorum bonis, verum etiamab.avi quoque exetu- (r. I. 21. in pr.Jupr. de jure patron. {2. I. 8- in pr.Jupr. d. 1 . 1 . 45- §- %. snpr.de ritu nupt. (j. l.io.fupr. de jure patrent. (4. I. 6. infin.infr. h. t. i. 21. §. z.Jiipr. Ac jure patren. (9. V. I. 1 b.fitpr. dtinjust.rupt. irritofacio tcftnm. (6. 1 . 8- §. 3. infr. h. t. (7. tz. I. frsfl-de donat. (fi. d. /. 8. §. 4. (9. /.44. §.ult. infr. h. t. adde l. 6 . C. ieinojjic. te jiam. (sio. 2.1. C. pro qv.ib.cuuf. fervi proprem, i. 23. inpr.fupr. de jure patrou. I. 5. infr. qui fine manum. I. 39. fitfr. itdleg. Falcid. (11. I. 28 . fupr. de vulg. U pupiü. fubjlit. (12. Adde /. 7 .fupr. de bis, qui fui vel alieni jur. (13. 1 . 1. §. pen. T 0 ji, I. fupr. de von. pojf. contra tnb. (l-l- 2V0V. 1. c. I. §. l. circa rncd. (13. /. 23. §. I. infr. h. t. I. 3. §. 7. fupr. de legit, tut. (16. I. 42. §. ult. infr. h. t. (17. /. 20. in sin. I. 38. in sin. infr. eod. I. 21. in sin. fupr. de jure patron. I. 1. §. 9- infr. ad SC. 7 e-rtyll. (18- l. 3- i.Jo.fupr.b.t. (19. Adde l. 39- in fin.fupr. iit. prox. (30. Adde l. 46. infr. de fibiticn. (21. L Z. tz. 17-f«pr- h. t. (22. if. 1 . 3. §. 19. (23. I. 14. in pr. infr. eod. I. 33. tz. I. rnfin. infr. de fidei- cm. liberi. (24. arg. I. 38. circa sin. pr. ir.fr . h. t. (23. L 34. infr.. eod. (26. /. 27. infr. eod. Gg SS äi 12OZ Digestorum Lib. XXXVIII. Tit. II. 1204 S r ' di debere , quia per patrem avitos libertos consequitur. quod ii pa-1 ter ejus fit ab avo exheredatus, ipse non sit: posse nepotem avitorum libertorum contra tabulas bonorum possessionem petere. f Idem ait, si pater me exheredavit, avus meus patrem rneum, & prior avus decesserit: abutriissque libertis me repelli- sed si ante 1 pater deerffisset, postea avus: dicendum erit, nihil mihi no- tere patris exheredationem ad avitorum libertorum borra. 11. JULIANUS lib. 16. Digestorum. Q Uod fi pater meus a patre suo sit exheredatus, ego neque a pa. - tre meo, neque ab avo: mortuo quidem patre, & adversus avitos & adversus paternos libertos jiis habebo- vivente 2 patre : quamdiu 3 in potestate ejus ero, non petam contra tabulas avitorum libertorum bonorum poffeflionero. emancipatus non summo- vebor. 12. ULPIANUS lib. 44.. ad Edictum. l patronus testamento jure militari facto filium 4 filentioexhe- redaverit, debebit? nocere ei exheredatio: verum est enim , hunc exheredatum esse. ] §. 1. Si quis libertum filio-luo adsigna- verit, cumque exheredaverit, admitti potest ad bonorum liberti possessionem. §. 2. Si quis non mala mente 6 parentis exheredatus sit, sed alia ex causa: exheredatio ipsi non nocet- utpu ta , pone furoris causa exheredatum eum : vel ideo , quia impubes erat, heredemque insiitutum , rogatum ei restituere hereditatem. §. 3. Si quis , eum esset exheredatus , pronuntiatus vel perperam fit exheredatus non esse : non repellitur, rebus enim judicatis standum est. §. 4. 81 filius patroni exheredatus, in partem obtinuerit ile inofficioso , in partem victus sit: videamus , an noceat ei exheredatio ? & nocere arbitror: quia testamentum valet, a quo exheredatus est. §. ?. Ex testamento autem , ex quo neque 7 adita hereditas est, neque petita bonorum possessio , liberis exheredatio non nocet: absurdum est enim , in hoc tantum valere testamentum , ut exheredatio. vigeat, cum alias non valeat. §.6. Si patroni filius priore gradu sit heres scriptus , secundo.exheredatus : huic non nocet exheredatio , cum voluntate patris vel extiterit heres , vel ex iste re potuerit, neque enim debet videri pater indignum existimasse filium bonis libertorum , quem ad hereditatem suam primum vocaverit. f Ac ne eum quidem existimandum est summoveri a bonis liberti, [qui}, a primo gradu exheredatus, & idem substitutus est. f Ergo is, qui institutus fit heres vel primo gradu , vel sequenti , vel alio quo gradu, licet exheres fit eodem testamento : non sst summovendus &■ liberti bonis, §.7. Si patroni filius emancipatus noluerit adire hereditatem vel'qui in potestate est , retinere: nihilominus liberti bonorum posseilionem habebit- 13. JUHaN.US lib- 2/... Digests- nun. lius patroni exheredatus , quamvis nepos ex eo heres scriptus fuerit, bonorum posseffionem contra tabulas paternorum libertorum accipere non potest, licet enim necessarius exi stat patri suo , non per femetipsnin , sed 8 per alium , ad heredita.em admittitur. & certe constat,. si emancipatus filias exheredatu« fuerit, & servus ejus heres scriptus , & li jussent fervo hereditatem adire , & ita patii suo heres extiterit : non habebit contra tabulas paternorum Ubertorum bonorum poffeflionem. 14. ULPIANUS lib. 43. ad Edictum.. Q UI 9. cum major satu esset, quam xxv. annis, libertum capi- • tis accusaverit 10, aut in servitutem petierit 11 , removetur 12 a contra tabulas bonorum possessione. §. 1. Si vero accusaverit minor , dicendum est, hunc non excludi, sive ipse , sive tutor eius vel curator accusaverit.. §- 2. Sed si minor quidem instituerit accurationem , major autem factus sententiam acceperit: benigne erit dicendum , ignosci ei debere , quia minorecepit. neque enim imputare er possumus , cur non deseruit accusationem, ■Cilii J- c. ( 1 .. v. A. it. in fih. iitfr. eod. ( 2 . I. 38-i» pr. bifr. eod. (3. /. IO. in fin.fitpr.. L 3,3.. in pr.. ver/, fin nutem emancipati. infr. cod. (4. L 9. C'.de tefiam.. miliir. Lnmo vide l. 47. in fin.. infr. h. t. (6. d. L 47. in fr. L 18-supr- de liber..& pojlB. (j. L I. in fin. supr.. ile injust. ruft. irrito fach tefiam. I. 20. in pr. vers. sed cum exheredatio, supr. de hon. pojs.. contra tui).. I. I. §. I. infr-. quis ordo in pojs. i. igx. infr. de reg. jur. I. 14, C. desideicom. (%. Adde l. 42. in-pr. infr. h. t. I. (,. §. 9. supr. de adquir. vel omiit. hert-d. (9. k,lQ..supr.,de jurepatron. (10. fisov, ii. e.47.i« jpv (ii. /. Z, vel cur abolitionem non petierit: cum alterum fi fecisset, in Titr- pillianum incideret: alterum uen facile impetretur. Certe si abolitione publice data 13, repetit [jam] jam major: dicendum est, hunc esse removendum, major enim factus potuit sine timore deserere abolitam accusationem. §. 3. Is demum videtur capitis 14 accusasse, qui tali judicio appetit, cu jus poena aut supplicium habuit, aut exilium , quod sit vice deportationis , ubi civitas amittitur. §0 4. Si tamen quis libertum eo crimine accusaverit, cujus poena non est capitis, vernmtamen judicanti placuit augere poenam : non obest hoe patroni filio, neque enim imperitia , aut severitas judicantis obesse debet patroni filio, qui crimen levius importavit. §. ;. Sed si non accusaverit, sed testimonium in caput liberti dixit, aut sub jecit accusatorem: puto, eum a contra tabulas removeri. §. 6. Si libertus Majestatis patroni filium accusavit , & patroni filius calumniis eum capitis puniri desideravit: non debet repelli hoe Edicto, idem puto, Si si ab eo petitus, retorsit in eum. crimina: ignoscendum enim est ei, fi voluit se ulcisci provocatus. §. 7. Si patris mortem defendere netesse habuerit, an dicendum sit, hic quoque ei succurrendum , si libertum paternum propter hoe accusavit i medicum forte patris, aut cubicularium aut quem alium , qui circa patrem fuerat? Et puto succurrendum ,. si affectione & periculo paterna- substantia: ducente necesse habuit ■accusationem vel calumniosam instituere. §. 8. Aceusajse autem eum dicimus, qui crimina objecit, & causam perorari usque ad sententiam effecit r; : exterum, si ante quievit, non accusavit.: & hoc jure urimur. Sed si appellatione interposita desiit, benigne .dicetur, non pertulisse accusationem, f Si igiturpendente appellatione decessit libertus, patroni filius admittetur ad bonorum pos- sestionem : quia sententia libertus morte subtractus est. §. 9. Si patroni filius advocationem accusatori liberti praestitit, non 16 est repellendus.: ¥ neque enim advocatus aecufat. 17 §. 10. Si patet testamento caverit, ut accusaretur libertus, quafi venenumfibi partts- set r mit quid aliud in se admisiffet: magis est, ut ignosci liberis deberet, qui non fpoivte aecusavemnt. 18 §. ri. Scii & si accusaverit libertum , L probaverit crimen, patroni filius , posteaque hic libertus sit restitutus: non erit repellendus- crimen enim, quod intendit, etiam perfecit. iy. TRVPHONfNUS fih. 17. Difputatibniim. I Dem est, etsi crimen, quidem , quod in liberto probatum est, me- * ruerat capiris pcenam , benignius autem punitus est libertus , v eluti tantum relegatus : de calumniatore enim sensit Pnetor. >6. ULPIANUS lib. 4;. ad Edictum. jaV servitutem iq.pctiijse non is videtur, qui ei, qui in possessione * erat servitutis, petenti se in libertatem, contradixit, verum is, qui ;cx Kbertatc petit in servitutem. §. i- Sed & si quis non totum suum, sed pro parte, vel usumfruftunr in eo suum dicat, vel quid aliud, quod habere non potest >n eo, nisi servus fit: an repellatur, quah m servitutem petierit? quod est venus. §. 2. Si petieritin servitutem, & obtinuerit, mox cognita veritate passus sit !n libertate morari : non-debet ei obesse, maxime ii habuit justam causam errandi. §. 3. Petiisse in servitutem, non videtur , qui ante litem contestatam destitit. Sed & 11 post 'item ecnteftatam ,dicendum est, nec id nocere debere : quia non usque ad sententiam duravit. §. 4- Si patroni filius sit vel exheredatus, vel [ii] in servitutem libertum paternum petiit, vel capitis accusaverit iibertmra: noii :o nocet hoc liberis ejus , qui in potestate non sunt L hoc Divi fratres Quinti bis rderipserunt. 2T §. ?. Si. quis honorum pofiHQonein contra tabulas liberti acceperit, ab onmi liberti judicio.repellitur ::: nec tantum fi ipsi.liberto heres fuerit scriptus, verum etiam si impuberi filio substitutus. nam & Julianus scripsit, si post petitam honorum possessionem adierit im : uberis filii liberti hereditatem patronus : denegari ei debere actiones. §, (>. Sed & fi quid codicillis inerit patrono relictum , vel mortis causa donatum: simili modo supr.. h. t. (12. Vide tamen L f>. infr. unde cognati. (13. /. 8- 1 . 12. infr-ud SC. Turpili. (14. L 10. vers. Labeo.supr. de jure patron. , 1 . 2%. m pr.infr.de pun. (15. Imrno vide d. L 10. in fih. (16. Im- mo vide /. ult. in pr.supr. de inofiic. tefiam. (17. 1. 5. §. 13 .supr. de his , quatit indiga. (18. /.47. §. 1 ..insin. infr.h. t. j.t.infin. C. de calumniat. ( 19. v. I. 9. supr. h. t. (20. /. II- in fin. supr. eod. (21. I. iq.supr. de jure patron. /. a. supr. de vulg. pupiil. subsit. I. 5, §, 14,supr. de his,, qua ut itidigu - Lorum 1205 De bonis libertorum. 1206 horiun quoque persecutio denegabitur. §. 7. Nonnunquam plane postpet.tam bonorum potleflionem dabitur patrono legati persecutio,‘ii 1 nihil aci emolumentum ejus perventurum fit, quia forte rogaus est alii restituere. §. 8. Praeterea non tantum, quod ipsis noinmatitn datum est, id fe Pnetordenegaturum.ait: verum etiam ii quii! proponas ad ipsos per alios perventurum, utputa per subjectas personas; quod quidem sunt habituri, non restituturi. §. 9. Dabimus legati petitionem patrono , fi fervo patroni dede- ritlibertatem , pretio ejus patrono pndegato. §. 10. Ei, q-tii substitutus erit patrono, qui contra tabulas potfelfionem petierit, actio ejus partis, cujus patrono possessio data erit, non datur. i, ii. Si patronus sit substitutus, & patronus vivo testatore decesserit: filium patroni petentem contra tabulas bonorum pos- seffionem, non solius substituti partem occupare , verum omnibus heredibus pro parte 2 aliquid auferre, constat. 17. IDEM lib. 47. ad Edictum. T Iberto sine liberis mortuo, in primis 5 patronus & patrona bo- narum poiTelfioiiem accipere polsunt, & quidem simul: sed & st patrono & patrona: proximi sunt aliqui, simul admittuntur. 18. PIULUS lib. 43. ad Edictum. DAtronae quidem liberi etiam vulgo qincliti accipient materni *■ liberti bonorum posseffionem: patroni autem non nisi jure quaestti. 19. ULPIANUS lib. 4. Disputationum. CI patronus ex minore parte, quam legitima heres institutus fal- ° sum testamentum dixisset, nec obtinuisses. 11011 est ambiguum, contra tabulas ei non deferri bonorum posse (lio nem ; eo quod facta suo perdidit hereditatem , cum temere falsum dixit. §. I. Quod st ex debita parte fuerit institutus, sive adiit, live n,m : ä contra tabulas bonorum possessione repellitur , quasi debitam sibi portionem acceperit, nec poterit contra tabulas bonorum postefläo- ncm petere. so. JULIANUS lib. s;. Digestorum. T Ibettus sub conditione jurisjurandi, quam Pnetor remittere 4 J solet, patronum instituit heredem : non puto dubitandum, quin a bonorum possessione submoveatur: verum est enim , eum heredem factum. §. i. Si Titio legatum fuisset, ejnsque fideicommissum , ut patrono restitueret: denegatur legatorum actio Titio , si patrono pro debita parte a scripto herede fuerit satisfactum. $. 2. Libertus patronum & extraneum conjunctim ex parte dimidia heredem scripsit; quadrans, ex quo institutus erat patronus, totus ipsi imputari debebit; residuum ex debita libi parte omnibus heredibus pro portione cujiuque aufert. §. 3. Idem servari conveniet in legato, quod patrono conjunctim & Titio datum fuerit : ut pars legati in portionem debitam patrono imputetur, ex reliqua parte tantum Titio detrahatur, quantum ab herede pro 9 rata por- t-one. §. 4. Si libertinus filium emancipatum sub conditione heredem instituerit, & deficiente conditione substitutus adierit: qua-, ro, utrum patrono adversus substitutum in partem debitam Prrctor, an emancipato filio in totam hereditatem succurrere debeat ? Respondi, cum pater filium sub conditione primo gradu heredem instituit , si deficiente conditione, sub qua filius heresinstitutus est, ad secundum gradum hereditas pertinet, vel adhuc pendente conditione filius decesserit: patrono partis debitae bonorum possessionem adversus substitutum competere. t fdemqueest, & si filius [vel] non petierit bonorum possessionem tempore exclusus, vel repudiaverit f Si vero deliciente conditione hereditas ad filium pertineat: emancipatum potius tuebitur Pnetor adversus substitutum. j- Existimo autem , quoties sub condttione heres filius scribitur, alias necessariam esse exheredationem ä substitutis, alias supervacuam, nam si id gemis conditionis Fuerit, quae in C> potestate filii esset, veluti cum testamentum fecerit: puto etiam omissa conditione filium lucum substitutis facere, fi vero conditio non " fuerit in potestate filii, veluti, fi Titius Consul factus fuerit; tunc snbsti- (i. 1.8-§. ll.infin.sufr. dc inostic. tcftcmi. (2. I. 20. §. 3. infr. "' t \ fC.dc fideicom. Injl. defuccejf. libert. in pr. I. ll.supr. ie jure patron. I. 3. in pr. infr. desuis gf legit. (4. I. 'g.fupr. de condit, inftit. /. if>. in fin.supr. b. t. (6. I. q.supr. dc bered, tnstit. (7. I, ft^.Jupr. de condit, est demonstr. I. 4. C. de inftit. ist snbstit, (q. l.f>. §. 2./as:-, h. t. (9.1 . 4. §. i. infr.Jiquid infruud. tutus noti admittitur, nili filius abeo nominarim exheredatus fuerit. §. 9. Si libertus filium emancipatum heredem instituerit, ejusque fidei commiserit, ut totam hereditatem Sempronio restitueret ; & filius , cum suspectam libi hereditatem diceret, jussu Pneto vis adierit eam, & Sempronio restitueritnon inique patrono bonorum possessio partis debitie dabitur, perinde ac ii non filius , ledis, cui hereditas restituta est, liberto heres exritiflet. Item cum filius hereditatem liberti patiis omiserit 8, & coheres ejus totius hereditatis onus susceperit: danda erit patrono bonorum possessio. Utroque enim casu non filio , lcd extraneo pars eripitur, si. IDEM lib. 26. Digestorum. tribus patronis uno 9 cessante bonorum posseffionem petere , duo aequas partes habebunt. 22. MARCIANUS Lib. r. Institutionum, gl filiusfamilias miles 10 manumittat: secundum Juliani quidem sententiam, quam lib. xxvn. Digestorum probat, patris libertum faciet: sed quamdiu [inquit] vivit, pnefertur filius in bona ejus patri, sed D. Hadrianus Flavio Apro rescripsit, suum libertum cum facere , non patris. - 3 - JULIANUS lib. 27. Digestorum, gl libertus prxterito patrono extraneum instituerit heredem , & patronus, antequam contra tabulas bonorum posseffionem petierit, in adoptionem 11 fe dederit, deinde scriptus omiserit hereditatem patronus totorum bonorum liberti posseffionem ut legitimus petere potest. §. 1. Si libertus intestato decesserit, relictis patroni -lio, & ex altero filio duobus nepotibus : nepotes 11011 admittentur , quamdiu filius esset, quia proximum 12 quemque ad hereditatem liberti vocari, manifestum est. §.2. Si autem ex duobus patronis alter unum filium, alter duos reliquisset: dixi, viriles inter eos partes fieri. 24. IDEM lib. 65. Digestorum. QQmmuni liberto, si ex duobus patronis alter jusjurandum exegerit, ne uxorem ducat; vel vivo liberto decesseritis, qui extra hanc culpam fuerit, vel supervixerit: partis utrique debitae bonorum possessionem solus habebit. 2;. IDEM lib. u ad Urscjum Ferocem. Q Uamdiu patrono bonorum possessio parris debita: dari potest, - exceptio debitoribus datur adversus heredem petentem , ß non in ca cuusu ßt patronus , ut bonorum pojfestionem pro parte debita contra tubulas petere postit. 26. AFRICANUS lib. 2. Quaastionum. J Iberto octoginta habenti, fundus quadraginta legatus est: is die cedente legati decessit extraneo herede instituto. Respondit , posse patronum partem debitam vindicare, nam videri defunctum mortis tempore ampliorem habuisse rem centum 13, cum hereditas ejus propter computationem legati pluris venire possit, neque referre, heres institutus repudiet legatum liberto relictum, necne: nam, & si de Lege Falciiiia qmeratur, tale legatum, quamvis repudiatum , in quadrantem hereditatis imputatur legatariis. 27. IDEM lib. 4. Quiestionum. VTIvo filio si nepos 14 exheredatur, nocebit ei exheredatio ad bo- ’ na libertorum avitorum. 28. FLORENTINUS lib. 10. Institutionum. , , t _ __ ^ ._ ____ ^ a qtiitur, accipere non potcft. Plane fi contra eum , qui subjectus. teriti, pro 10 exheredatis habeantur : tamen non 11. Eousque filen- tium patris cis nocere debere, ut [&} ä bonis libertorum avitorum repelli debeant, ] Idem responsum est etiam de bonis libertorum , qui sequentis gradus lunt, non 1 j tatem legitimam , item bonorum poflessionem avi petendam perti- :nim prxcedit alia possessio, qui se -1 ivere. §, 4. Paulus respondit: quamvis filii, a patre militejjrae- UltlttU y “vnj ^ ^ X . • - - dicitur, fuerit judicatum , data non mtelligitur. f Sed & in patrono, pendente controversia , idem erit dicendum : plane quod ad patumi quoque personam pertinet, differri controversia debebit. r '§. 3. Si saltum 2 liberti testamentum ab aliis in provincia di- stmn, atque ita res per appellationem extracta eiset ; defuncta medio tempore patroni filia , quam libertus heredem instituerat: filio mulieris servavit Divus Marcus eam partem bonorum, quam filia patroni vel jure intestati, fi vixisset, habere potuit. 3 43. IDEM lib. 14. Quxstionum. TUlianus putat patronum , qui Titio pro parte dimidia herede in- J stituto substitutus, eo deliberante bonorum possessionem contra tabulas accepit, si postea Titius non adierit hereditatem, nihil ei , qui adstt hereditatem , ahstulisse: non magis , quam si sub conditione fuisset institutus, igitur Titio deliberante res in incerto erit, ntrnmne seniis ex substitutione in possessionem convertatur f an Titio adeunte singulis heredibus partes debitae auferantur. 44. PAULUS lib. 5. Qusstiomim. 01 patronum ex debita portione heredem instituas , & pure roges O fundum dare, cique sub conditione tantundem leges : in conditionem fideicommissum redigitur : enttarnen & hio, quod moveat: onerabitur enim 4 patronus satisdatione fideicommilli. Sed dicendum [est] , ah eo fideicommissario cavendum, ä quo patrono legatum est, ut undique patronus suum jus habeat imminutum. §. 1. Patronus heres institutus , legato ei lervo, per quem suppleretur debita ei portio ; non petet contra tabulas bonorum possessionem , quamvis servus clusis tabulis deceflit. §. 2- Si ex bonis, (pu: mortis 5 tempore fuerunt, debitam partem dedit libertus in hereditate, vel legato, servus tamen post mortem liberti reversus 6 ab hostibus augeat patrimonium : non potest patronus pro- prerea queri, quod minus habeat in fervo, quam haberet, ii ex debita portione esset inttitutns. f Idem est & [in] alluvione, cum fit satisfactum ex his bonis, qux mortis tempore fuerunt. f Idem est, [&] ii pars legati liberto relicti ab eist, cui simul datum erat, vel hereditatis, nunc illis abstinentibus r aderessat. 45. IDEM lib. 9. Quasstionum. CI patronus ex sexta , L servus ejus ex reliqua parte sit heres in- o it!tutus: nec ex fervi portione fideicommissum debetur- at fi servus duntaxat betes institutus est: puto nec hic ex debita portione praestandum. 46. IDEM lib. 3. Responsorum. DAulus respondit: Patronus, qui deceptus 7 falsum judicium testatoris secutus est, bonorum possessionem «ontra tabulas testamenti liberti petere non prohibetur. 47. IDEM lib. 11. Responsorum. PAuhis respondit, exheredationem nepotis , qute non notae A gratia, sed alio consilio ad jecta est, nocere ei non oportere, quo minus contra tabulas libertorum avi bonorum posseifionem petere postit, h. 1. Qntero, an si Titia patroni filia jactat Titium patrem 9 suum , prius quam moreretur, literas ad se fecisse, quibus adjiceret, per libertos suos maleficiis appetitum ; easqve literas fe secutam, post mortem patris libertos accusare: an aliquid ei prodesse postit hxc excusatio? Paulus respondit, eam, qute ex voluntate patris accusavit, non debere repelli ä bonorum possessione contra tabulas: quoniam non suum judicium , sed alienum exeeu- ta est. §. 2. Patroni filius epistolam talem liberto emisit : Sempronius Zoilo liberto sito salutem: Ob merita tua , fidemque tu anu, quam mibi fimper exhibuisti , concedo tibi liberam testamenti factionem. Quiro, an patroni filio nihil relinquere debeat? Paulus respondit, eum libertum, de qno quteritur, liberam testamenti Factionem consutum non videri. H. 3. Paulus respondit, nepotem etiam post mortem avi conceptum , superstitem liberto , bonorum possessio- nem contra tabulas liberti aviti petere posse, & ad hereditatem legitimam ejus admitti. Responsum enim Juliani tantum ad heredi- (i. Immo vide l. ult. infin. C.qui admitti ad bon. pojs. (i. I. 6. §• I supr. h.t. (3. I. 5. supr. de hon . pojsejs. centra tab. (4. I. 3. §• tq.supr. ut in pojsejs. tegat. (5. /. 3. in fin. supr. h. t. (6. I. 43. supr. ad kg. JFulcid. (7. i. %.sttpr. de bered, petit, (z. J. 1 2, §. 2. jupr.h.t. (9. 1 . 14. §. lo.supr. eod. (10. I. 9. C. de testam, milit. (n. Immo vide L 12. in pr.supr. k. t. (ij. v. L lo.supr. de jure t paternorum, 48. SCASVOLA lib. 2. Responsorum. LAUsro de eo , qui libertum effractura: crimine accusavit 12 ? Re- spondit, si ejusmodi effractura: crimine accusatus sit, ex quo , fi probaretur , in metallum datus esset: denegandam bonorum possessionem. 49 - PAULUS lib. 3. Sententiarum. T Iberto per 13 obreptionem adrogato, jus suum patronus non amittit. 30. TRYPHONINUS lib. 17. Disputationum. ^Thil interest, ipse patronns scriptus lieres ex minore parte adierit hereditatem , an 14 servum suum scriptum jusserit adire hereditatem quam retinet: nihilominus enim repulsus erit a contra tabulas bonorum possessione. §. 1. Si tamen, antequam juberet liberti hereditatem adire, servum vendiderit aut manumiserit, & ita ipse novus libertus, aut emptor, heredes extiterint: verbis Edicti non prohibetur patronus accipere contra tabulas bonorum possessionem. §. 2. Sed mimquid Prator ei denegare possessorias actiones debeat, fi fraudem Edicto ejus facere voluit: ut pretio uberiore percepto , vel tacita pactione etiam hereditatis ex institutione delato commodum , & bonorum posseflionis contra tabulas haberet 9 facrliorque suspicio , per filium scriptum heredem, quamvis emancipatum , adeuntem, liberti hereditatem ipsum patronum habere : cum * omnia , qua nostra sunt , liberis nostris ex voto\$ paremus. §. 3. Si tamen elidis adhuc tabulis testamenti liberti, cum ignoraret judicium ejus patronus, eorum quid, qute supra scripta sunt , circa institutum subjectum juri suo Fecit: amota fraudis suspicione , suo jure [in] bonorum possessione contra tabulas utetur. §. 4. Si patronus cx debita portione ä liberto scriptus, rogatusque hereditatem restituere , suspectam dixit» & compulsus adire, cum retinere posset, restituerit: non poterit accipere contra tabulas bonorum possessionem , & quia adgno- vit judicium liberti, & quia sprevit, & quasi damnavit eam possessionem. §. 5. Longe distat ab hoc patroni filius , quem libertus adrogavit, & ex minore parte heredem scripsit, cum nemo ex familia patroni alius esset: quanquam enim hic ipso jure (quippe suus) heres deprehendatur , si tamen fe non iuimifcuit here.!: ari ut patris, sedabstinuit quasi patroni , tamen filius admittendus est ad contra tabulas honorum possessionem. §. 6. Si debent! patrono certam pecuniam , liberationem libertus reliquisset , iique usus est, adversus heredem petentem debitum, doii ex-ept une , aut acceptilatione liberatus est debito pro? ter legatum : dnumm' a est , eum non posse accipere contra tabulas bonorum pofieffio- nem. 16 51. LABEO lib. 1. Pithanon a Paulo Epitomatorum. CI eundem libertum , & tn capitis accusasti, & pater tuus mauu- o misit: non poterit tibi ejus liberti bonorum polieffio ex Edicto Prmtoris dari. Paulus: Imo, contra accidet, fi quem servum 1 c- cusaveris, deinde is patris tui fuerit factus , & is postea eum manumisit. T I T. III. DE LIBERTIS UNIVERSITATUM. 1. ULPIANUS lib. 49. ad Edictum. jyiUnicipibns 17 plenum jus irr bonis libertorum , libertarum , defertur: hoc est, id jus, quod etiam patrono. §. I. Sed an omnino petere honoru m possessionem possint, dubitatur: mov^t e >"», Patron. (13. /. 10. §.2. supr. de injusvoc. (14. I. 8. §. 2. supr. p f. (13. L 13. in pr. supr. de inojfic . testam. I. 7. in fin. uisr. unde liberi. I. 13. §. ult. C. de legit, herei. (16. I. 3. §. 2. supr. de legat, prastand. . . . , (17. /. 3. §, 6. infr. desuis L? Itgtt. I. i. tnfr. de mtmumts. qua servis . GgggJ quod T2II Digestorum Iib. XXXVIII. Tit. IV. 1212 quod i consentire non possunt? sed per alium 2 possunt petita j tus estli!;crtus, habere commodum Senatusconlulti puto :-non ut bonorum posseffione ipsi adquircre. Sed qua ratione Senatus cen-j ad legitimam hereditatem admittantur , sed ad ea, qua possunt, suit q ut restitui cis ex Trebelliano hereditas poffit i qua ratione' §. $. Secundum quod liberto intestato defuncto, quoniam ad le- alio Senatusconsulto, heredibus 4 eis institutis ä liberto, ad qui- gitimam hereditatem admitti non possunt, videndum, ne admitta- rere hereditatem permissum est: ita; bonorum quoque possessio- tur filius adfignatoris in familia remanens, an non? & putem, nem petere dicendum est. §. 2. Temporaque bonorum possessionis emancipatos per Prxtorcm proterendos. §. 6. Liberos autem ejus, petendo cedere municipibus exinde, ex quo decernere de petenda j cui''adsignatus est , accipere debemus non solum filios , verum potuerunt, quod [&] Papinianus respondit. j etiam nepotes & neptes , & deinceps descendentes. §. 7. Si quis 1 - ■ - '——■■■ duobus adfignaverit libertum , & alter in civitate esse sine liberis desierit, alter non : 4. POMPONIUS Iib. 4. T I T. IV. DE ADSIGNANDiS 6 LIBERTIS. 1. ULPIANUS lib. 14. ad Sabinum. CEnatusconsulto, quod factum est Claudianis temporibus, Vellejo ö g u f 0 L Osterio7 Scapula Consulibus, de adsignandis libertis in hoc verba cavetur : Si , qui duos plurefve liberos justis nuptiis quxfitos inpotestate haberet, de liberto libertave suajignisicajsct, cujus ex liberis suis eum libertum , camve libertum ejfe vellet: is, eave quandoque is, qui eum, eamve manumisit inter vivos vel testamento, in civitate eße dejiißet, solus 8 ci patronus., folave patrona ejit , perinde , atqueJi iib eo , eave libertatem consecutus , conjecutuve ejc. Utique, Ji ex liberis quis in civitate cjfe dejiißet , neque ci liberi nili eßent : ctctcris ejus liberis , qui manumisit, perinde omnia jura serventur , ac Ji nibil de eo liberto, eave liberta is parens Jipiificaßet. §. i. Quamvis singulari sermone Senatusconsultum scriptum est: tamen & pluribus liberis, & plures libertos libertafve posse adii- gaari , certum est. §. 2. Is quoque libertus, qui apud hostes est , adsignari potest. §. Z. Aijignurc autem quis potest quibuscunque verbis, vel nutu , vel testamento, vel codicillis, vel vivus. §. 4. Adimere adsignationem etiam nuda voluntate poterit. §. ,Sed etsi.exheredato filio libertum quis adfignaverit, valet adiignatio : ne e nocet ei nota exheredationis , quantum ad jus patronatus. §. 6. Sed si post adsignationem fuerit exheredatus, non femper exheredatio adimet adsignationem : nisi hoc animo facta sit. §. 7. Sed si is, cui adsignatus est, repudiaverit, puto verius, quod &'Marcellus scripsit, posse admitti fratres ejus. §. 8- Si sit ex patrono filius unus, ex altero duo , & uni eorum libertus adsignatus est, videndum, quot partes fiant hereditatis liberti: utrum tres., ut duas habeat is , cui adsignatus est, id est, suam, & fratris ; an vero aequales partes fiant, quoniam per adsignationem alius excluditur ? & Julianus lib. i.xxv. scripsit, magis esse, ut bessern hic habeat, qui Fratrem excludit, quod verum est, quamdiu frater ejus vivat, vel admitti potuit ad legitimam hereditatem; exterum si fuerit capite minutus, xquales partes habebunt, 2. POMPONIUS lib. 4. Senatusconsultorum. CEd si is , cui adsignassem, decessisset relicto ‘ilio , & fratre , & o a iterius patroni filio : semissem habiturum cum nepotem , '■ quem esset filius meus is, qui vivit, habiturus, si ego eum libertum non adsignassem. 3. ULPIANUS lib. 1;. ad Sabinum. J)em erit dicendum, & si is, qui filium & nepotem habebat, nepoti libertum adfignaverit: admittetur nepos ad legitimam hereditatem , licet sit alterius patroni silius. & hoc contingit patrui Vita : exterum, si ille non esset, nihil ei prodesset adiignatio ad deminuendum jus alterius patroni filii. h. 1. Posse autem & nepoti 10 adsignari certum est: & prsferrifilionepotcm adsignatoris, constat. §. i. Unde quxri poterit, an, si filium habeat, & ex eo nepotem, poffit, quasi duos habeat in potestate, jns Senatusconsulti inducere? In qua specie, cum placeat, etiam ei, qui in potestatem recasurus est, adsignari: quare non admittimus, cum utrumque esse in potestate -negare non possumus ? §.3. An autem ad legitimam hereditatem admitti poffit hic, qui est in potestate , tractari poterit? & cum multi sint casus, quibus & libertum habere, qui in potestate .est, poffit: cur non hoc quoque admittendum sit: ut per cum pater ad legitim» hereditatis admittatur emolumentum? quod & Pomponio recte videtur, habent autem libertos etiam filiifaniilias; utputa fi castrensem 11 servum eorum quis manumiserit. §.4. Emancipatas quoque filios ejus , cui adsigna- Senatusconsultorum. vivus noluerit ad se hereditatem liberti pertinere; 5. ULPIANUS iib. 14 ad Sabinum. jDe yEi U? son; nem in hujus solius persona locum habere, & solum admittendum ; quod est verum. §. 1. Quod si non sine liberis decesserit, an cum vivo admittantur ? Et putat ad hoc lblum admittendum: defuncto autem eo , liberos alterius succedere ; non in familiam libertum redire. §. 2. Sed si ex duobus istis alter silios, alter nepotes reliquerit, an simul ad legitimam hereditatem admittantur? Et puto, ordinem inter eos faciendum. 6. MARCIANUS lib. 7. Institutionum. CI servus liber jussus esse fuerit, & filio legatus, deinde vivus testator eum manumiserit: ad filium libertus quasi adsignatus pertinet. hoc ita est, sive expressum est, vel certe intellexit, non quasi servum eum legasse, sed quasi libertum adsignasse. 7. SC/EVOLA lib. 2. Regularum. ADGgnare Lpure 13, & sub conditione 14, & per epistolam j;, vel testationem, vel chirographum possemus: quia adiignatio libertineque quasi legatum, neque quasi fideicommissum percipitur ; denique nec fideicommisso onerari potest. 8- MODESTINUS lib. 7. Disserent. J" Iberi patroni, quamquam & ipsi in plerisque causis manumisso. ris jure censentur, tamen paternum libertum liberis suis adfi- gnare non potuerunt; etiamsi eis a parente Fuerit adsignatus: id- que & Julianus , L Marcellus probant. 9. IDEM lib. 9. Pandectarum. TjTrum ei tantum , qui in potestate sit, an et.am emancipato filio adtignarelibertum patronus poffit, fi mado non pauciores, quam duos prxterea in potestate habeat, dubitari solet ? Et magis est posse. 16 10. TERENTIUS CLEMENS lib. 12. ad Legem Juliam & Papiam. §Ub conditione 17 vel in diem liberto adfigii ito , interim, pendente die , vei conditione omnia perinde observabuntur , ac si adsignatus non eilet : itaque, mortuo eo interim, ad omnes liberos hereditas & bonorum pofieffio pertinebit. §. 1. Si uni pure 18 , alii sub conditione libertus adsignatus sit, eum, cui pure adsignatus Iit, pendente conditione solum patroni jus habere dicendum est. 11. PAPINIANUS lib. ,4. RespoEsorum. ^Limentorum causa libertos filiis adtributos,' filiis adfignatos non videri , respondi, cum ea ratione libertis consuli patronus voluerit, quo Facilius voluntatis emolumentum consequantur [J'alvo jure communi, j 12. POMPONIUS lib. 12. Epistolarum. [Cjl ex duobus patronis alter eorum filio suo libertum adfignaverit, non obstat, quo minus alter patronus jus solidum suum haberet. 13. IDEM lib. 4. Senatusconsultorum. TTEstaiKento 19 potest quis & servum manumittere , & eundem ut libertum adfignare. §. 1. De liberis, qui sunt in potestate ,' Senatus locutus est: ergo de posthumis nihil hoc Senatusconsulto provisum est ? magis tamen puto , etiam posthumos contineri. (1. I. 17- §. b./upr. de recept. quiarbitr. (2. L 2. infr. de ad- quir. vel cmiitt. fosteß. (3. 1 . 26. supr. ad SC. Trebcll, (4. 1 .12. C. dehered. inflit. (;. /. 3. §. 4 .Jupr. de bon. pojs. (6. Lib. 3. Inst. 9. (7. §.j?v. bist. h. t. (8. Inst. eoi. in pr. 1. 30. in sin. infr. qui L? « quib. manutriß. Q). I. 7. 1. ult. in pr. infr. §.ult. Injl.h. t. (io. §. 1. Lst. cod. (ii. I. S. in pr. supr. de jure fdtron. (12, l. ult. §. 2. infr. h. t. (13. I . 10. infin. infr. eoi. (14. d. I . 10. (1;. Adde l. 1. §. 3. supr. eod. (16. Immo vide 4. 2. Infi. coi. (17. /. 7.supr. coi. (18. d. /. 7. (19. L i.§. 3- L 7. supr. coi, • §. *. Quod 1214 1215 Si quid in fraudem patroni factum sit. §. s/Quod inquit Senatus i,ß ex liberis quis in civitate eße iefiis- sit,emn significat, qui in perpetuum in civitate eile desierit: 'non etiam si quis ab hostibus captus reverti poffit. §, z. Ex die quoque certa adsignari potest : sed usque in diem certum vix potest;, nam ipse Senatus huic negotio finem prxpoiuit. T I T. V. SI QUID s IN FRAUDEM PATRONI FACTUM SIT. I. ULPIANUS lib. 44. ad Edictum. Clquii dolo maio liberti factum ejfe dicetur, (sive testamento facto, 2 g ve intestato libertus decesse it) quominus [q««»>] pars 3 debita 4 honorum ai eorum quem perveniat, qui contra tabulas bonorum foseßonem accipere pojsunt: cognoscit fr.ctor, & operam dat, ne ea yes[e\]frauiißt. §. t. Si alienatio dolo malo facta fit, non qu»- rimus, utrum mortis causa facta fit, an non sit > omni enim modo revocatur. Si vero non sit dolo malo lacta, sed alias: tunc actori probandum erit, mortis causa factam alienationem. Si enim proponas, mortis causa factam alienationem, non requirimus, utrum dolo malo facta iit, an non fit: sufficit enim docere , mortis causa fastam, nec immerito : mortis 5 causa enim donationes comparantur legatis : & sicut in legatis non queerimus, dolo malo factum lit, an non sit, ira nec in mortis causa donationibus. §. 2. Qut>d autem mortis causa filio donatum est, non revocatur: nam cui liberum fuit legare filio, quantum vellet, is donando non videtur frau- dalle patronum. §. 3. Omne autem, quodcunque in fraudem patroni gestum est, revocatur, §. 4. Dolum accipere nos oportet ejus, qui alienavit, non ejus, cui alienatum est: & ita evenit, ut qui fraudis vel doli conscius non Fuit, carere debeat re in fraudem patroni alienata , etsi putavit ingenuum , nec credidit libertinum. §. v Adversus compatronum, qui contra tabulas bonorum pofietsionem omisit, Faviana non competit, si 6 non plus sit in eo, quod donatum est, quam pars debita patrono. Quare si mortis causa ei donatum est , partem Faciet compatrono , quemadmodum legatarius patronus facit. §. 6. Utrum autem ad ea sola revocanda Faviana pertinet, qua [quis] libertus de bonis deminuit; an etiam, ad ea , qua non adquiiiit: videndum est. Et ait Julia- »us üb. xxvi. Digestorum, si hereditatem libertus non adierit fraudandi patroni causa, vel legatum repulerit, Favianam cessare: quodmihi videtur verum, quamvis enim legatum retro nostrum sit, ' nili repudietur: attamen cum repudiatur, retro n istrum non fuisse palam est. ~\ In exteris quoque iibcTalitatibns , quas non admisit is libertus, cui quis donatum voluit, idem erit probandum , Favianam cessare. sufficit enim patrono , si nihil de suo in necem, ejus libertus alienavit: non 7 , ii non adquiiiit. f Proinde etsi , cum sub conditione ei legatum esset, id egit, ne conditio exilieret ; vel si sub conditione stipulatus fuerit, maluit deficere conditionem : dicendum est, Favianam cessare. §. 7. Quid si inlite vinci 8 voluit? Si quidem condemnatus est data opera , vel 91 in jure confessus: dicendam erit, Favianam locum siabere..quod, u noluit obtinere , cum peteret: hic videndum. Et puto, hunc diminuisse de patrimonio : actionem enim bonis diminuit ; quemadmodum si pas- siisefiet, actionis diem abire. §. X. Sed fi [puta] quere'ain inof. ficiosiquam potuit, vel quam aliam, forte injuriarum, vel similem instituere noluit: non 10 potest patronus, ob eam rem Faviana experiri. §. 9. At si transegit in fraudem patroni, poterit patronus Faviana uti. §. io. Sed si libertus sitiam dotavit, [hoc ipso, quod dotavit] non videtur fraudare patronum : quia pietas patris non est reprehendenda. §. 11. Si piuribusin fraudem libertus donaverit, vel pluribus mortis causa: »qualiter patronus adversu- omnes, in partem sibi debitam live Faviaua, sive Calvisiana 11 expemnur. §. 12. S: quis in Fraudem patronorum rem vendiderit, vel locaverit, vel permutaverit: quale iit arbitrium judicis, videamus. Et in re quidem distracta deferri conditio debet emptori, utrum malit rem emptam habere justo-pretio , an vero ä re discedere pretio recepto, neque omnimodo rescindere debemus venditio- nem, quasi li bertus jus vendendi non habuerit: nec fraudemus (1. L 1, in.pr.supr. eoi. Lib. 6. C. 5. (3. I. 1. C. b. t. (4. H. 3. Ir.fi. de fucer ß. li- , ?■ (?• §• I. In fi. de donat. (6. Adde l. l<).-infin. infr. de verb. oolig, (7. Adde si (>. in pr. infr. qute ir.fr aud. cred. (B. si 3. §. I. m fr-i-t. (9. 1, 56. infr. de rejuiicat. (io. arg. I. 28. infr. de in- pretio emptorem , maxime cum de dolo ejus non disputetur, sed d-e dolo liberti. §. 13. Sed si emerit in fraudempatroni libertus, xque dicendum , fi magno emit, in pretio relevandum patronum, conditione »ion ipsi delata, an velit ab emptione discedere, sed venditori , utrum malit de pretio remittere, an potius rem , quam vendidit, recipere persoluto pretio, f Et in permutatione, & in locatione & conductione similiter idem observabimus. §. 14. Sed si rem quidem bona fide vendiderit, & fine ulla gratia libertus, pretium autem acceptum alii donavit: videndum erit, quis Faviana inquietetur, utrum qui rem emit, an vero is, qui pretium dono accepit? Et Pomponius lib. lxxxiii. recte scripsit, emptorem non esse inquietandum: fraus enim patrono in pretio Facta est. eum igitur, qui pretium dono accepit, Faviana conveniendum. §. 1;. Et alias videamus , si dicat patronus, rem quidem justo pretio venisse , verumtamen hoc Interesse sua , non esse venundatam , in que hoc esse fraudem, quod venierit poffeffio , inquam habet patronus affectionem [vel opportunitatis], vel vicinitatis 12 ., vel cceli, vel quod illic educatus sit, vel parentes fepulti 13 : an debeat audiri volens revocare? sed nullo pacto erit audiendus: fraus enim in damno accipitur pecuniario. §. 16. Sed si forte & res vilius distracta fit, & pretium alii donatum : uterque Faviano judicio convenietur, & qui vili emit, & qui pecuniam accepit muneri, is tamen , qui emit, ii malit rem restituere : non alias restituet, quam fi pretium, quod numeravit, recipiat. Quid ergo, si delegatus emptor solvit ei, cui donabat libertus : an nihilominus recuperaret ? & magis est, ut recuperare debeat, licet pretium ad alium pervenit, qui solvendo non est: nam & si acceptum pretium libertus prodegisset, diceremus nihilominus eum, qui dedit, recipere debere, si velit ab emptione discedere. §. 17. Si mutuam pecuniam libertus in fraudem patroni acceperit, an Faviana locum habeat, videamus : & quod remedium in hoc est. Accepit mutuam : si , quod accepit, donavit, convenit eum patronus , cui donavit libertus, sed accepit & prodegit: non debet perdere, qui mutuum dedit; nec ei imputari, cur dedit. §. iz. Plane sil4 non accepit & spopondit stipulanti: erit Favianx locus. §. 19, Si fidejuffit apud me libertus, vel rem suam pro alio pignori dedit in necem patroni: an Faviana locum habeat, videamus: & numquid cum damno meo aon debeat patrono subveniri, neque enim donavit aliquid mihi, si pro aliquo intervenit, qui non fuit solvendo : coque jure utimur, igitur creditor non poterit Faviana conveniri: debitor poterit quidem , sed potest & mandati, plane fi deliciat mandati actio, quia 15 donationis causa intervenit, erit Favian» locus. §. 20. Sed & si mandator extitit pro aliquo libertus , idem erit probapdum. §-. 21. Quamvis autem in partem Faviana competat, attamen in his , qnsadividi non 16 possuntr, in f lidum competit, ufputa in servitute, §. 22. Si servo meo, vel filiofamilias libertus in fraudem patroni quid dederit: an adversus me judicium Favia- num competat, videamus? Et mihi videtur sufficere adversus me patremque : arbitrioque judicis contineri tam id , quod in rem ver- iliim est, condemnandi, quam id, quod'in peculio. §.. 23. Sed fi ‘jussu patris contractum cum filio est, pater utique tenebitur, j tz. 24. Si cum fervo in fraudem patroni libertus contraxerit: isque fueritmamimiffns : an Faviana teneatur,. quxritur ?Etciun ; dixerimus , dolum tantum liberti spectandum, non etiam-ejus, : cum quo contraxit, potest mamimiffns iste Faviana non teneri, I §. 25. Item quxri potest, manumisso, vel mortuo, vel alienato j fervo, au intra annum agendum sit ? Etait Pomponius, agendum. | §. 26. H»c actio in personam est, non in rem. & ih heredem com- ! petit, & in cateros successcres; & heredi, & exteris iiiccelsoribns 1 patroni: 5 : non est hereditaria, id est, ex. onis liberti, sed propria patroni. §. 27. Si libertus in fraudem patroni aliquid dederit , dein, defuncto patrono, vivo liberto, filius patroni acceperit bono- : rura poffeffionem contra tabulas liberti, an Faviana uti poffit ad revocanda ea, quaesunt alienata ? Et est verum, quod & Pomponius nrobatlib. lxxxiii. item Papinianus lib. quarto [decimo] Quae- .itionum, competere ei Favianam : sufficere enim, quod infraudem ; patronatus factum- sit. magis enim fraudem 17 rei, non personae ijur. (11, l. 1(1. §. 6 supr. de beied. petit. (12. I. 54. J Ujnr. de le- -gat.z. (13. I. 36. circtrfin.supr. de hott.- libert. (14: si 3 . in pr. j infr. qua infrattd. cred.. (1;. l.$i.fupr.depa& (16. I. 192. in 1 pr. infr. dereg. jur.-l. a; §. I. si 4 - §> I. infr. de verb. ohlig. (17. !§• a,.supr. h. L accipi- 1215 Digestorum Lib. XXXVIII. Tit. V. VI. l2ld accipimus. §. 28. In hanc actkme« etiam fructus 1 veniunt I. Tabularum secuta est: fuit enim ordina, rium , ante de judiciis te stantium, dein sie [de] successione ab inte stato loqui. §. 1. Sed sncccisionem ab intestato in plures partes di visit, fecit enim gradus varios: primum 11 liberorum, fecundum legitimorum, tertium cognatorum, deinde viri & uxoris. §. 2. Ita autem ab intestato potest competere bonorum possellio, si neque serandum tabulas , neque contra tabulas bonorum possellio agnita sit. §. 3. Plane si tempora quidem petenda: bonorum possessionis ex teframcr.to largiebantur, verumtamen repudiata 1 2 est honorum postesiio: dicendum erit, ab intestato bonorum posteffionem jam incipere, cumenimis, qui repudiavit, petere bonorum posteifio- nem non potest post repudiationem consequens erit, ut ib intestato posse peti incipiat. §. 4. Sed & si ex Carboniano Edicto bonorum possessio data sit: magis est, ut dicere debeamus, ab intestato nihilominus posse peti, ut enim suo loco ostendimus, non impedit bonorum posteffionem edictalem Carboniana bonorum possellio. §. ;. Recte autem Pnetor a liberis 13 initium fecitab intestato succestionibus: ut, si cuti contra tabulas ipsis defert, ita & ab intestato ipsos vocet. §. 6. Liberos autem accipere debemus, quos ad centra tabulas bonorum posselsionem admittendos diximus, tam naturales 14, quam adoptivos, sed adoptivos hactenus admittimus , si fuerint in potestate: exterum, fi lui 1; juris fuerint, ad bonorum posteffionem 11011 invitantur; quia adoptionis jura dissoluta sunt emancipatione. §. 7. Si quis filium suum emancipatum in locum nepotis adoptavit & emancipavit, cum haberet & nepotem ex eo: Quaesitum est apud Marcellum , an adoptio rescissa impediat nepotem? Sed cum soleat emancipato patri jungi nepos, quis non dicat, etsi adoptatus sit, & quasi filius, nihilominus filio suo eum (10. Lib. 6. C. 14. (11. tz. 5. infr. h. I. (12. /. 13. inpr.fupr. de adquir. vel omitt. bered. (13. §. 1 .fupr. hic. I. 7. in sin. infr. h. t. 1 . 1. in pr. infr. quis ordo in poß. L 12. infr. de Juis. Nov. II8- e. I. §. I. Inst. de bered, qua ab intest. §. 2. Inst. de bered, qualit. 2. JFeui. ii. (14. L 1. §. 2. infr. desuis. 1 . 5. C. desuis esi legit, liber. (i;. 1 . 4. infr. b. t. non 12>7 Unde legitimi. non obstare ? quia quasi filius adoptivus est in potestate, non quasi i naturalis. §. 8. Si heres institutus non habeat voluntatem , vel! quia incisae i sunt tabula 1 , vel quia cancellat*, vel quia alia ratio-1 ne voluntatem testator ir litavit, volmtque intestato decedere: di- ! cenilmn est, ab intestato rem habituros eos, qui bonorum possessio. i nemaecepmr.it. §. 9 - Si emancipatus 2 filius exheres suerit, is : autem , qui in potestate fuerat , prsteritus: emancipatum peten-i tem ab intestato bonorum possessionem , unde liberi , tueri debet' Prstor usque ad partem dimidiam, perinde atque si nullas tabulas pater reliquisset. 2. JULIANUS lib. 17. Digestorum. r.Mancipatus prateritus, si contra tabulas bonorum posieffionem ^ non 3 acceperit, & scripti heredes adierint hereditatem: sua culpa amittit paternam heredi.atem. nam quamvis fecundum tabulas bonorum pusseiiio petita non ruerit, non tamen eum Praetor tuetur, ut bonorum posieffi nem accapiat unde liberi, f Nam & patronum prxtefitum , Ii non petat contra tabulas bonorum pos- leuonem, ex illa parte Edicti, Unie legitimi vocantur, non solet tueri Prator adversus scriptos heredes. 3. ULPIANUS lib. 8- ad Sabinum. UOnotum possessio potest peti ab intestato, fi certum sit, tabulas u non extare septem 4 tettium signis signatas. 4. PAULUS lib. ad Sabinum. T Iberi & capite minuti per Edictum Prxtoris ad bonorum posses- fionem vocantur parentum , nisi si adoptivi 5 suerint: hi enim & liberorum nomen amittunt post emancipationem, f Sed si naturales emancipati & adoptati, iterum emancipati sint, habent jus naturale liberorum. 6 ;. POMPONIUS lib. 4. ad Sabinum. gl7 quis ex his, quibus bonorum posieffionem Prstor polii ce- u tur, in potestate parentis, de cujus bonis agitur, cum is moritur, non fuerit: ei liberisque , quos in ejusdem familia habebit, fi ad eos hereditas suo nomine pertinebit, neque nominatim exheredes scripti erunt, honorum posiesiio ejus partis dqtur, qira ad eum8 pertineret, si in potestate permansisset 3 ita ut ex ea parte dimidiam habeat, reliquum liberi ejus , hisque duntaxat bona sua conferat. §. 1. Sed & si lilium & nepotem ex eo pater emancipaverit, filius solus veniet ad bonorum posieffionem : quamvis capitis deminutio per Edictum nulli obstet, f Quin etiam hi quoque, qui in potestate nunquam fuerunt, nec fui heredis locum obtinuerunt, vocantur ad bonorum possessionem pareinum. nam si silius emancipatus reliquerit in potestate avi nepotem , dabitur ei, qui in potestate relictus sit, patris emancipati bonorum possessio : & si post emancipationem procreaverit, ita nato dabitur avi bonorum poffdfio, scilicet non obtente ei patre suo. §. 2. Si filius em an cipatus non petierit bonorum possessionem : ita integra sunt omnia nepotibus , atque si silius non fuisset: ut quod filius habiturus eilet petita honorum posieluone , hoc nepotibus ex eo solis , non eham reliquis aderefeat. 6. ULPIANUS lib. 39. ad Edictum. £JI pater filium emaner. averit, nepotem retinuerit, deinde filius decesserit: & rei aequitas , & causa Edicti, quo de bonorum posieffioneliberis danda cavetur, efficit, ut ejus ratio habeatur, & bonorum posiesiio intestato patris detur: ui tamen bona iorori, qua: necessaria heres patriextitit, conferre cogatur avus , qui per eum honorum pesieflionis emolumentum adquisiturus est : nisi torte avus iste nullum ex his fructum adqnirerc vult, paratuique 9 estsie potestate nepotem dimittere, ut ad emancipatum emolumentum omne bonorum possesisonis perveniat. Nec idcirco soror, qux patri heres extitir, juste queri poterit, quod co facto 2 collationis commodo excluditur : cum avo quandoque intestato defuncto , ad oona ejus simul cum fratre possit venire. q . 7 - PAPINIANUS lib. 29. Quxstionnm. oCripto 10 herede deliberante filius exheredatus mortem obiit; 1218 O- 2:. §. %. su \> Y . <{iti tefiuix . facere . L I. §. io . Jupr . de bon . Pstf-secuni. to.b. I. 30. C. de testum. (2. I. 20. Jup'. de hon. pojs. contr. tub. (3. /. 17 .siepr. de injuft. ruft. irrito facio testam. I. 2. infr. dc-except. rei jrniic. (4. i. I 2. C. de testam. I. ult. C. de bon. fstj.sectmd. tab. (q. Vide tamen §. 10. Inst. de hered. qua ab intest. (6. I. 2. §. 6. infr. ad SC. Twstv.il. (7. L i.in pr.fupr. de conjttn.g. eum emancip. (q. I. 1. tj. 4. infr. de suis , §. 2. verf ita demum, hfl. de bered, qua ab intest. (9. I. 5. in fr. jupr. de collat. (10. T 0 M. I. tr 1 __ atque ita scriptus heres omisit hereditatem : nepos ex illo lilio susceptus , avo stms heres erit, neque pater videbitur obstiti ile , cujus post mortem legitima defertur hereditas. Nec dici potest, heredem , [sed] non suum neptem fore, quod proximum gradum nunquam tenuerit: eum & ipse fuerit in potestate, neque pater eum in hac succeffione - roevenerit. & alioquin . si non suus heres eis, quo jute heres erit, qui sine dubio non est adguatus ? Cxte- rum, etsi non sit exheredatus net os, adiri coterit ex testamento hereditas ä icripto herede, filio mortuo: quare qui non obstat jure intestati, jure testati videbitur obstitisse. * §. 1. N011 sicli parentibus liberorum , ut liberis parentum debetur hereditas, parentes 12 ad bonalioerorum ratio miserationis admittit, liberos natura: simul & parentum commune votum. 13 S. IDEM [lib. 6. Responsorum.] 'piliusfamilias ut proximus cognatus , patre consentiente , posses- fionem adgnovit. quamvis per conditionem testamento datam, quod in patris potestate manserit, ab hereditate sit exclusus : tamen utiliter possessionem adgnovisse videnitur. nec in Edicti sententiam incidet , quoniam posieffionem secundum tabulas non adgnovit: cum inde rem habere non poterit, nec in filii potestate conditio fuerit , nec facile pater emancipare filium cogi poterit. 9. PAULUS lib. 11. Responsorum. §1 pote aquam filius emancipatus bonorum posieffionem patris petiit, statum suum mutavit: nihil obesse ei, quominus id, quod adquitiit, retineat, quod si prius conditionem suam mutavit, bonorum posieffionem eum petere non posse. T I T. vir. UNDE 14 LEGITIMI, i. JULIANUS lib. 2 [7.] Digestormn. teret , st intestatus ’ cum extenstone , JstJ/Ec verba Edicti, tum quem ei keredent ejfe opor, mortuus cstit, ■uacxrzrtx.st :, id est, large , £ & cum quodam temporis spatio accipiuntur: non ad 15 mortis testatoris tempus referuntur, sed ad id, quo bonorum posiesiio peteretur. & ideo legitimum heredem, Ii capite deminutus 16 esset, ab hac bonorum posieffione funi moveri , palam est. 2. ULPIANUS lib. 46. ad Edictum. CIrepudiaverint fui ab intestato bonorum possessionem, adhuc dicemus, obstare 17 cos legitimis, hoc est his , quibus legitima potuit deferri hereditas : idcirco , quia repudiando quasi liberi bonorum possessionem, hanc incipiunt ha 1 ere quasi legitimi. §. 1. Htec autem bonorum possesiio non tantum masculorum defertur , verum etiam feminarum : nec tantum ingenuorum, verum etiam libertinorum. Communis est igitur pluribus, nam & ficminas possunt vel consanguineos, vel adgnatos habere : item libertini possunt patronos , patronasoue habere. §. 2. Nec tantum masculi fianc bonorum posseflionem accipere possunt: verum etiam fotminx. §. 3. Si quis decesserit, de quo incertum 18 est, utrum paterfamilias, an filiussamiiias sit, quia pater ejus ab hostibus captus adhuc vivat, vel quod alia causa suspendebat ejus statum : magis est, ne postit peti honorum [ejus] possessio; quia nondum intestatum eum esse a-paret, cum incertum fit, an testari possit. cum igitur cceperit certi status esse , tunc demum petenda est bonorum posielsio: non cum certum esse cceperit, intestatum esse ; sed cum certum esse cceperit, patrcmfamilias esic. §. 4. Hec autem bonorum possesiio omnem voca:, qui ab intestato potuit esse heres; sive Lex 19 xfl. Tabularum eum legitimum heredem faciat, live alia Lex, Scnatuive consultum, f Denique mater , qua ex Senatusconsulto Tertulliano , item qui ex Urphitiano ad legitimam hereditatem admittuntur, hanc honorum possestiotieir. petere possunt. 3. PAULUS lib. 43. ad Edictum. T^Eneraliter igitur sciendum est, quotielcunqne vel Lex, vel Se- VJ natus defert hereditatem , no» etiam honorum posseffionem , l. I. §. 8. infr. de suis, (1 I. L I. §■ 5-/«fr. h. t. I. 13. in pr.fupr. de inojstc. testam. (12. §. ult. Jnft.de legit. agnat.succcst.N0v.1m. c. 2. (13. I. 7. infr. infr. de bon. damnat. I. ;o. §. 2. infin.fitpr. de bon. libert. I. 26. fitpr.stquis ornis catis, testum. (14. Lib.Ju C. 15. (1;. t. 2. §- 6. infr. dejuis. (16. /. n. .infr, d. t. (17. I. 17. §. I .Jupr. de adquir. vel omüt. bered. (ig. I. 1, §. 1. infr. ad SC. TertuU. (19- L «n. in fi- «< ex legib. H h h h 1219 Digestorum Lib. XXXVIII. Tit. VII. VIII. 1220 ex hac i parte eam peti oportere, eum vero edam bonorum pos- ! feffionem dari jubet, tmn ex illa parte, qua ex Legibus , peti dedere : sed & ex hac parte poterit. 4. JULIANUS lib. 27. Digestorum. CI ex duobus fratribus alter decesserit testamento jure facto, dein ^ deliberante herede alter quoque intestato decesserit, & scriptus heres omiserit hereditatem : patruus legitimam hereditatem habebit. nam haec 2 bonorum possessio , tum quem heredem ejse oportet , ad id tempus refertur, quo primum ab intestato bonorum possessio peti potuisset. 9. MODESTINUS lib. 3. Pandectarum. TNter 3 adgnatos & cognatos hocinterest, quod in adgnatis & 1 cognati continentur, in cognatis non utique & adgnati: verbi gratia, patris frater, id est, patruus , & adgnatus est , & cognatus ; matris autem frater, id est , avunculus , cognatus est, adgnatus non est. §. 1. Quamdiu 4 spes est, suum heredem aliquem defuncto exiliere , tamdiu consanguineis locus non est: puta si defuncti uxor pragnans sit, aut defuncti filius apud hostes sit. 6. HERMOGENIANUS lib. 3. Juris Epitomarum. "MAti 9 post mortem patris, vel post captivitatem, sive depor- lationem, sed & hi, qui tempore , quo capiebatur, vel deportabatur pater, in potestate fuerunt, jus inter se consanguinitatis habent, etsi heredes patri non 6 extiterint, sicuti exheredati. T I T. VIII. UNDE 7 COGNATI. 1. ULPIANUS lib. 46. ad Edictum. TJIEc bonorum posseffio mulam habet Pratoris indulgentiam, ne- que ex Jure civili originem habet: nam eos invitat ad bonorum posseffionem, qui Jure civili ad successionem admitti non possunt, id est, cognatos. §. I. Cognati autem appellati sunt, quasi 8 ex uno nati, aut, ut Labeo ait, quasi commune nascendi initium habuerint. §. 2. Pertinet autem hsec Lex ad cognationes non serviles: nec enim facile 9 ulla servilis videtur esse cognatio. §. 3. Haec autem bonorum posseffio, qua: ex hac parte Edisti datur , cognatorum gradus fex complectitur, & ex septimo 10 duas personas, sobrino 11 & sobrina natum & natam. §. 4. Cognationem 12 facit etiam adoptio, etenim quibus fiet adgnatus hic , qui adoptatus est, iisdem etiam cognatus fiet: nam ubicunque de cognatis agitur, ibi sic accipiemus, ut etiam adoptione cognati facti contineantur, f Evenit igitur, ut is, qui in adop ionem*datus est, tam in familia naturalis patris jura cognationis retineat, quam in familia adoptiva nanciscatur, sed eorum tantum cognationem in adoptiva familia nanciscetur , quibus fit adgnatus: in naturali autem omnium retinebit. §. 5. Proximus autem accipietur etiam is, qui solus 13 est : quamvis proprie proximus ex pluribus dicitur. §. 6. Proximum accipere nos oportet eo 14 tempore, quo bonorum posseffio defertur. §. 7. Si quis igitur proximus cognatus , dum heredes scripti deliberant, diem suum obierit: sequens quasi proximus admittetur: hoc est, quicunque fuerit tum deprehensus proximum locum obtinens. §. 8- Si quis proximior 15 cognatus nasci speretur, in ea conditione est, ut dici debeat, obstare eum sequentibus. 16 Sed ubi natus non est, admittemus eum; qui post ventrem proximus videbatur. Sed hoc ita demum erit accipiendum, si hic, qui in utero esse dicitur , vivo eo , de cujus bonorum possessione agitur, fuit conceptus, nam fi 17 post mortem , neque obstabit alii, neque ipse admittetur : quia non fuit proximus cognatus ei, quo vivo nondum animax fuerit. §. 9. Si qua pragnans (1. I. 3. C. ad SC. Orphis. I. 4. C. delegit, bered. (2. /. 2. §. 6. infr. desuis. (3. I. 10. §. 4. infr. de grad. & ajfin. (4. /. 2. C. unde liberi. (9. I. 1. §. 10. in sin. infr. desuis. §. I. in sin. Infl. de legit, ugnat.succejs. (6. d.l. I. §. io. (7. Lib. ti. C. 1;. (g. I. 4. §. j. infr. degradib. (9. Vide tamen 1 .10. §. 5. infr. d. t. pr. Infl. de servili cognat. (10. l.q.in pr. infr. h.t. (i (. §■• ult. Infl. desuicejs. cognat. (12. i. 23 .supr. de adopt. (13. i.'), inpr.jhpy. dercb. dub. (1 d.l. 2. §. 6. infr. de suis, (15. 4.1. i. in pr. (16. I. %.supr.Jipars bered. (17. I. 6. infr. de suis, (l8. *■ I. §. 5. infr. ad SC. Tertull. (19, I. 2, §, z, §. 4, infr. de decesserit, & utero exsecto t8 partus sit editus: in ea conditione est partus iste, ut matris siur accipere bonorum posseffionem polii t, unde proximi cognati. Sed, post Senatusconsultum Orphitianum , & unde legitimi petere poterit: quia mortis tempore in utero fuit. §. 10. Gradatim autem admittuntur cognati ad bonorum possessionem : ut, qui sunt primo gradu , omnes tq simul admittuntur. h. 11. Si quis apud hostes suerit mortis tempore ejus, de eujus bonorum posselsione quxritur, dicendum est , bonorum posseffionem peti ab eo posse. 2. GAJUS lib. 16. ad Edictum provinciale. XJAc parte Proconsul naturali .-equitate motus omnibus cognatis promittit bonorum posseffionem, quos sanguinis ratio vocat ad hereditatem, licet Jure civili deficiant, f Itaque etiam vulgo 20 qmefti liberi matris , & mater talium liberorum, item ipsi fratres interse, ex hac parte bonorum posseffionem petere possunt : quia sunt invicem sibi cognati, f Usque adeo , ut pragnans 21 quoque manumissa si pepererit, & is, qui natus est matri , L mater ipsi, & inter se quoque, qui nascuntur, cognati sint. 3. JULIANUS lib. 27. Digestorum. (''Apitis deminutione perimuntur cognationes , quas per adoptio- v - / nem adquisitx sunt, igitur si post 22 mortem (verbi gratia) fratris adoptivi intra centesimum 23 diem adoptivus frater capite deminutus fuerit: bonorum posseffionem accipere non poterit, quae proximitatis nomine fratri defertur. 24 Pratorem enim non solum mortis tempus, sed etiam id , quo bonorum posseffio petitur , intueri palam est. 4. ULPIANUS lib. 6. Regularum. CI spurius 2; intestato decesserit, jure consanguinitatis aut ad- gnationis hereditas ejus ad nullum pertinet: quia consanguinitatis , itemqne adgnationis jura ä patre oriuntur, proximitatis autem nomine, mater ejus, aut frater eadem matre natus, bonorum posseffionem ejus ex Edicto petere potest. 9. POMPONIUS lib. 4. ad Sabinum, f Egitimis capite deminutis 26 non datur bonorum posseffio, jure heredis legitimi: quia non eadem causa eorum est, quas liberorum. sed gradu cognatorum rursus vocantur. 6. ULPIANUS lib. 45. ad Edictum. QOgnatis accusatio nihil 27 obest ad fucceffionem , si accusaverint cognatos suos. 7. MODESTINUS lib. 6. Regularum. [S, qui aliqua ratione servus factus est, manumissione 28 nulla,:} f ratione recipit cognationem. 8- IDEM lib. 14. Responsorum. jYlOdestimis respondit, non ideo minus ad avix maternae bona ab A intestato nepotes admitti, quod vulgo 30 quxsiti proponuntur. 9. PAPINIANUS lib. 6. Responsorum. QCtavi 31 gradus ad gnato jare legitimi heredis , etsi non extite- rit heres, posseffio defertur : ut proximo autem cognato, quamvis ex titerit heres, non defertur. §. 1. Fratris filius pro parte heres institutus , cum patruum surdum esse contenderet, atque ideo testamentum facere non potuisse, posseffionem, ut proximus cognatus accepit: ex die mortis, temporis haberi rationem placuit; quia verisimile 32 non videbatur, tam conjunctum sanguini defuncti valetudinem ignorasse. 10. SCrEVOLA lib. 2. Responsorum. | Ntestata reliquit sororem Septieiam diverso patre natam, & pra- * gnantem matrem ex alio marito. Quiero, si mater hereditatem suis. §. 5. Infl. de legit, agnat.succejf. (20. I. 4. /. 8- infr. h. 1.1. 1. §. 2. infr. ad SC. Tertull. (21. I. 2. §. 3. infr. d. t. ad SC. Tertull. (22. I. II. infr. desuis. (23. I. 1. §. 8. infr. Iit. prox. (24. V. §. 3. Infl. de legit, agnat.succejf. (29. /. 2.supr. h. t. §. 4. Infl. de succejs. cognat. (26. §. 1. Infl. d. t. (27. Imtrto vide Nov. c. 47. 1. 14. in pr.supr. debon. liiert. (28. /. I. §. 4. 1. 2. §. 2. infr. ad SC. Tertull. I. 6. C. desuis. §.6. Infl. de capit, deminut. (29. Im- mo vide Infl. de servil, cogn. in pr. (30. I. 2. vers. itaque etiam, supr. h. 1.1. I. §. 2. infr. «d SC. Tertull. (31. I. 1. §. 3. supr. h. t. §. ult. Infl. desuccejs, cogn. (32. Adde l. 7. C. de in integr. reftit. repu- 1222 1221 De successorio Edicto. repudiaverit, dum adhuc praegnans est , posteaque enixa fuerit I autem a patre suo impuberi filio sit substitutus: non intra annum , SeR-pronia»«: an etiam Sempronia bonorum 1 itix polTeBionem' sed intra diem centesimum bonorum pofseifionem petere poterit. •' O D .. I..nn.l.l J< ^ .» . .... li „»n.l . i ~ .K.s* -IL __ r* ^ -r ... * 1 . accipere possit ? Respondit, si mater hereditate exclusa elt, qine(utproponeretur) postea nata est, accipere poste, i T I T. IX. DE SUCCESSORIO s EDICTO. I. ULPIANUS lib. 49. ad Edictum. OUccessorium Edictum idcirco propositum est, ne 3 bona heredi- ^ taria vacua sine domino diutius jacerent, & creditoribus longior mora fieret. f E re igitur |.Prxtor] putavit, praestituere 4 tempus his, quibus bonorum pollestiouem detulit, & dare inter eosliiecefliouem, ut maturius poiiint creditores Icire , utrum habeant, cum quo congrediantur, an vero bona vacantia; tilco fuit delata, an potius ad possellionem bonorum procedere debeant, quasi sine successore defuncto. §, i. Unns enim quisque suam bonorum possessionem repudiare potest, alienam 6 non potest. §. 2. Proinde procurator inens flue mea voluntate meam bonorum poffeffionem repudiare non potest, tz. 5. Per servum delatam bonorum polseflionem , dominus repudiare potest. §. 4. Tutor 7 impuberis an repudiare postit bonorum possellionem, videamus ? Et magis est, ne postit: sed ille 8 ex auctoritate tutoris repudiare potest. §. ;. Furiosi curator nequaquam poterit repudiare : quia necdum delata est. §. 6. Qui semel 9 noluit bonorum possellio- nem petere, perdidit jus ejus , etsi tempora largiantur : ubi enim noluit, jam coepit ad alios pertinere bonorum postesiio, aut fiscum invitare. §. 7. Decretalis bonorum posteflio an repudiari postit, videamus? & quidem diebus finiri potest: sed repudiari eam non posse, verius est; quia nondum delacaest, nili cum fuerit decreta, rursum, posteaquam decreta est, sera repudiatio est; quia, quod ailquisitum est, repudiari non potest, tz. 8- Si intra centesimum 10 diem mortuus sit prior, statim sequens admitti potest, tz. 9. Quod dicimus, intra dies centum bonorum pojseftoner,1 feti pojfc , [ita] in- telligendum est, ut & ipso 11 die centesimo bonorum possessio peti postit: quemadmodum intra calendas etiam ipsae calenda: sunt. Idem est, & si in diebus centum dicatur, tz. 10. Quibus ex Edicto bonorum posteflio dari potest, si quis eorum aut dari sibi noluerit 12, aut in diebus statutis 13 non admiserit: tunc exteris bonorum postestio perinde competit, ac si prior ex eo numero non Fuerit. §. ii. Sed videndum est , an inter exteros ipse quoque, qui exclusus est, admittatur, ut puta silius est in potestate ; delata est ei bonorum possessio ex prima parte, unde liberis defertur ; "" §. 14. Non solum autem, cum suo 19 nomine veniunt liberi parentesque , hoc eis tribuitur: verum etiam si servus ejus, qui ex libens parentibusque est, heres institutus est , intra annum competit bonorum poficiho: persona enim ea est, «quae meruit hoc beneficium , quae petat, tz. 13. Sed & si pater emancipati filii bonorum posseflionem contra tabulas accipere velit, anui tempus ei competere constat. tz. 16. Et generaliter ait Julianus, ex omnibus causis liberis parentsousque 10 intra annum bonorum posseflionem competere. PAPINIANUS lib. 6. Responsorii m. I^Nferioris gradus cognatus beneficium Edicti successorii non habuit, cum prior cx propria parte possellionem accepisset. Nec ad rem pertinuit, quod abstinendi facultatem ob auxilium aetatis prior cognatus acceperat. Igitur fisco vacantia 21 bona recte deferri placuit. DE GRADIBUS 22 ET NOMINIBUS elusus est tempore , aut repudiatione ; exteris defertur : sed ipse sibi succedat ex hac successoria parte ? Et magis ej! 14, Vt succedat: v,t unde legitimi postit petere , & post hos tuo ordine ex illa parte, unde proximi cognati vocantur : & hoc jure utimur, ut admittatur. poterit igitur cx sequenti parte succedere ipse sibi. t Item hoc dici poterit & in secundum tabulas bonorum possessione: ut si secundum tabulas non petierit bonorum posseflionem is, qui potuit & ab intestato succedere , ipse 1; sibi succedat. T I T. X. ET ADFIVIBUS EORUM. i. GAJUS lib. 8. ad Edictum provinciale. TlRadus cognationis alii superioris 23 ordinis sunt, alii inferioris, alii ex transverso iive ä latere, f Superioris ordinis sunt parentes: inferioris, liberi: ex transversofive a latere, Fratres & sorores, liberiquc eorum, tz. 1. Sed superior quidem & inferior cognatio a primo gradu incipit : ex transverso sive k latere nuiius est primus gradus , & ideo incipit ä secundo. Itaque in primo 24 gradu cognationis superioris quidem & inferioris ordinis cognati possunt concurrere : ex transverso vero nunquam eo gradu quis- quam concurrere potest, at in secundo & tertio, & deinceps in cae- teris possunt etiam ex tranlverso quidam concurrere & cum superioris ordinis cognatis. tz. 2. Sed admonendi fumus, si quando de hereditate vel bonorum possessione quaeramus , non semper eos, qui ejusdom gradus sint, concurrere, tz. Z. Primo 25 gradu sunt supra, pater, mater: infra, filius, filia. §. 4. Secundo 26 gradu sunt supra, avus, avia: infra, nepos, neptis: ex transverso, frater, soror, tz. ;. Tertio 27 gradu sunt supra, proavus, proavia : infra , pronepos , proneptis: ex transverso, fratris sororisque filius, filia; & convenienter patruus, amita, avunculus, mater- ex-I tera, tz. 6. Quarto 28 gradu sunt supra, abavus, abavia: infra, abnepos, abneptis, ex transverso, fratris fororisque nepos, neptis : & convenienter patruus 29 magnus, amita magna, id est, avi frater & soror: avunculus magnus, matertera magna, id est, avias frater, L soror: item fratres patrueles, sorores patrueles, id est, qui, quxve ex duobus Fratribus progenerantur; item consobrini, consobrinxqiie, id est, qui quxve ex duabus sororibus nalcuntur, quasi consororini; item amitini, amitinae, id est, qtti queeve ex . . . _ ___, , r ._ _ fratre &. sorore propagantur: sed fere vulgus istos omnes communi §- 12. Largitu tempus parentibus liberisque petenda: bonorum appellatione consobrinos vocant, tz. 7. Quinto 30 gradu sunt su- posseffionis tribuitur, in honorem sanguinis videlicet: quia artan «ii non erant, qui pene ad propria 16 bona veniunt, idcoquc placuit, eis prjestitui annum 17, scilicet ita moderate , ut neque ipsi urgerentur ad bonorum possessionis petitionem , neque bona diu jacerent. Sane nonnunquam urgentibus creditoribus interrogandi 18 sont in jure, an sibi bonorum posseflionem admittant: ut si repudiare se dicant, sciant creditores , quid libi agendum esset, si deliberare se adhuc dicant, praecipitandi non sunt. tz. 13. Si quis ( 1 . /. ult.sitfr. de ventre in pojs. mitt. (:. Lib. 6. C. 16. (3. tz. 2. vers adhuc autem, tz. 4. vtrs cu:n igitur plures. Lifl. de bon. poses. v. i. 6. in pr.supr. dc interreg. injure. (4. i- 69. in f.n.fupr. de adquir. vei omitt. her cd. (;. I. ult. in fu. ’ n fr. h. t. (6. §. 4. tz. 5. infr. hic. I. 13. infin. I. 1 q.fnpr. de atl- t[u.ir, vel omitt. bered. I. i. fupr. de kott. pojfejs. I. ult. in pr. C. de bon. liber. I. 18. in fin.supr. de reb. cred. (7. /. S.Jupr. de bon. pos- J e J- l. q.C. derepud. velaijiin. bered. (9. I. 13. inpr.supr. de adquir. vel omitt. bered. I. 1. tz. $.supr. unde liberi, tz. vers.Ji quis itaque. Ittjl. de bon. pojfejs. (10. I. ult. C. h. t.l.%. inpr.sv.pr. ,le M’. pojfejs. secuitd. tab. (11. /.133. infr. dc verb.Jign. (12. 1 . 2. pra, atavus, atavia, infra, adnepos, adneptis, ex transverso, fratris Sc sororis pronepos , & proneptis : & convenienter propatruus, & proamita, id est, proavi frater , & soror ; proavunculus, & promatertera, id est, proavis frater, L soror; item fratris patruelis, sororis patruelis filius, filia : & similiter consobrini , consobrinae , item amitini, ainitimc silius , filia: propior sobrino, propior sobrina: isti lunt patrui 31 magni, amitae magna:, avunculi magni, matertera: magnae filius , filia; _ tz. 20. infr. ad SC. Terti,U. (,3. v. Lfp.fuprjde adquir. vel omitt. bered. ‘(14. 1. 91. infr. de reg.jur. (15. l.lj- % l-jupr.de adquir. vel omitt. bered, (16. I. 11 .fupr. de liber, c s pojlhum. (17. tz. 15 . tz. ult. infr. hic. I. 4. tz. I. infr. quis ordo tnpojjejj. L 4. C. qut admitti ad bon. pojs. tz. 4. in /in. inft. de bon. pojfejs. (i 8-1- 3 - fupr. de interrogat. (19. L 2. fupr. de bered, petit. (20. tz. n.Jupr. h. ,. (21. I. 1. in pr.supr. b. t. ... lib 3. Inft . 6. (23. Inst . de grad . cogn . m pr . 2dov . II8. m sin. pr . (24. v./.».§. is- infr.h t . (25. d . L 10. §. 12. (26. d. /.10. §.13. (27. d./. 10. §. 14. (28.d./. io. 5 . I S . (29. d, /. 10. § 1;. (30. d . L 10. tz. j6. (3 1 - d. L 10. tz. 16. circa mi . Hh hh 2 UI 1224 1 22Z Digestorum Lib. XXXVITT. Tit. X. 3. ULPIANUS lib. 46. ad Edictum. I "LIOc est patris ejus, de cujus cognatione qusritur , consobrinus, consobrina , sive frater patruelis. 3. GAJUS lib. 8. ad Edictum provinciale. CExto 1 gradu sunt supra , triavus , triavia. infra , trinepos , o trineptis, ex transverso fratris & sororis abnepos , abneptis , & convenienter abpatruus , abamita, id est, abavi frater & foror : abavunculus , abmatertera, id est , abavis frater & foror : [item patrui magni, amitte magna:, avunculi magni, matertera: magna; nepos, neptis:] item fratris patruelis , sororis patruelis, consobrini, consobrina:, amitini, amitinx nepos, neptis: propatrui, proamita, proavunculi, promatertera filius, filia: item qui es fratribus patruelibus, aut consobrinis, aut amitinis undique propagantur , qui proprie sobrini vocantur. §. I. In septimo 3 gradu , quam multa eife posiiutpersojue, ex bis , qua: diximus , fatis apparer. §. 2. Admonendi tamen fumus , parentum liberorumque personas semper duplari; avmn enim & aviam, tam maternos, quam paternos inielligemus ; item nepotes, neptesque, tam ex filio, quam ex filia, quam rationem scilicet in omnibus deinceps ' gradibus supra infraque sequemur. 4. MODESTINUS lib. 12. Pandectarum. AJOn facile autem, quod ad. nostrum jus attinet, cum de naturali x cognatione qu.critur., septimum gradum quis excedit, [quatenus] ultra eum fere gradum rerum natura cognatorum vitam confitere non patitur. §. 1. Cognati ab eo dici putantur, quod 3 quasi nna communiterve nati, vel ab eodem crti progenitive sint. §. 2. Cognationis substantia bifariam apud Romanos inteiligi- tur. Nam qnxdam cognationes Jure civili, quxdam naturali con- nectentur: nonnunquam utroque Jure concurrente, & naturali & civili copulatur cognatio. ] Et quidem naturalis cognatio per fe sine civili cognatione inteliigitur, qus per stem i 11 am descendit, quie vulgo liberos peperit. f Civilis autem per fe , qtue etiam legitima dicitur , fine [Jure] naturali cognatio constitit per adoptionem. f Utroque Jure consistit cognatio , cum justis nuptiis contractis copulatur, f Sed naturalis quidem cognatio hoc ipso nomine appellatur : civilis autem [cognatio] licet ipsa quoque per se pleniffime hoc nomine vocetur, proprie tamen adgnatio vocatur; videlicet, quae per mares contingit. §. 3. Sed quoniam quxdam 4 jura inter adlines quoque versantur, num alienum est hoc ioco de adsinibus quoque breviter disserere ? f Adfines sunt, viri & uxoris cogcati: dicti ab co , quod dux cognationes , qus diversis [inter ie] sinnt, per nuptias copulantur, IZ altera ad alterius cognationis finem accedit: namque conjungenda: adfinitatis causa fit ex nuptiis. 5 §. 4. Nominavero eorum hxc sunt, socer, socrus, gener, nurus, noverca, vitricus, privignus, privigna. 6 §. ;. Gradus autem adfinitati nulli 7 sunt. §. 6. Et quidem viri pater uxoris- que, socer; mater autem torum socrus appellatur : cum apud Griseos proprie viri pater -v.o;:-, mater vero Uvsx [vocitetur,] uxoris aulem pater a-siS-tcsc, & mater vocatur. Filii autem uxor, nurus: filix vero vir, gener appellatur, f Uxor liberis ex alia uxore natis noverca dicitn r , matris vir ex alio viro natis vitricus appellatur: eorum uterque natos, aliunde privi,nos privi- gnasque vocant. f Potest etiam sic definiri socer, uxoris me:e pater, ego illius sum gener. Socer magnus dicitur uxoris mex avus, ego illius siuri progener. Et retro pater meus uxoris mex socer est, hxc illi nurus : & avus meus,'socer magnus est, illa illi pronurus. Item prosocrus mihi uxoris mex avia est, ego.illius funi progener. Et retro mater mea uxoris meae socrus est,' illa huic nurus: {'■: avia mea socrus magna est, & uxor mea illi pronurus est. J Privignus est uxoris mfcx filius ex alio viro natus, ego [illorum] vitricus. & in contrarium uxor mea liberis, quos ex alia uxore habeo , noverca dicitur, liberi mei illi privigni., f Viri frater, levir: is apud Grxcos Jxf; appellatur , nt est apud Homerum relatum, sic enim Helena ad Hectorem dicit: Ax:g £«£ i0 xvvc; v.xkw.vixxvu Id est : eo. (>. d. i. 10. H. 17. (:. d.l. 10. §. 18- (3. L I. §. l.fv.pr. unde -agnati.. (4. /. 10. in pr. infr. h. t. (5. Vide tameii Li.fupr.de co7idicl.cavs.dut. ((■,. L 17. in sin, C. de nupt. (7. Immovide/. 10. inpr. infr.h. t. (j;. d. I. 17. (9. §. i.fupr. bic. L. n.fitpr. unde cognati. (:o. §. 6. Iufl. de capit, deminut, (11. Adde /.4. §, 10. supr. h. 1.1. 17. in pr. U I.fupr. de ritu hupt. §. 2. vers sedjf qitu. List, de nupt. (is. i. 14. H. ult.supr. de rit. nupt. (13. Levir mei canis , omnis mali caufutricis horrida. f Viri foror, gios dicitur; apud Grxcos, galos. f Duorum fratrum uxores [janitrices] dicuntur, apud Grxcos imerifE;' quod uuo versu idem Homerus significat : Tll ur, 1 $ yx'/Lo.v e inartto-t sJ tretrt.uv. Id est , Sive alicubi inglorium aut inatermn fpeciojls peplis. §. 7. Hos itaque inter fe , quod affinitatis causa parentum liberorumque loco habentur, matrimonio copulari nefas'8 est. §. 8- Sciendum est, neque cognationem , neque adfinitatem esse posse, niii nuptis 9 non interdictae sint, ex quibus adfinitas conjungitur. §. 9. Libertini iibertinxque inter se adii nes esse pussunt. §. 10. In adoptionem datus , aut emancipatus, quascunque cognationes adfinitatesque habuit, retinet: adgnationis jura perdit, std in ea familia, ad quam per adoptionem venit, nemo est fili cognatus prxter patrem, eosque, quibus adgnafeicur : adfinis alitem ei omnino in ea familia nemo est. §. 11. Is, cui aqua & igni interdictum est, aut aliquo morio capite 10 diminutus est, ita ut libertatem & civitatem amitteret, & cognationes & adfinitates omnes, quas ante habuit, amittit. ;. PAULUS lib. 6. ad Plautium. OI filium naturalem emancipavero 11, & alium adoptavero, 'non o esse eos fratres: si filio meo mortuo. Titium adoptavero, videri eum defuncti fratrem fuisse, Arrianns ait. 6. ULPIANUS lib. 5. ad Legem Juliam & Papiam. T Abeo scribit,' nepotis ex filia mea nati uxorem, nurum 12 mihi elfe. §. 1. Generi & nurus appellatione sponsus 13 quoque & sponsa continetur: item soceri & socrus appellatione, sponsorum parentes contineri videntur. 14 7. SC/EVOLA lib. 4. Regularum. pRivignus etiam is est , qui vulgo conceptus ex ea natus est, qux postea mihi nupsit: xque & is, qui cum in concubinatu erat mater ejus, natus ex ea est , eaque postea alii nupta sit. 8. POMPONIUS lib. 1. Enchiridii. CErvius recte dicebat, soceri , & socrus, & generi, & nurus ap- peilationem etiam ex sponsalibus adquiri. 15 9. PAULUS lib. 4. Sententiarum. STi.tav.ar* cognationum directo limite in duas lineas separantur: quarum altera superior 16 , altera inferior, ex superiore autem & fccirt.do gradu transversa: linex pendent, quas omnes latiore tractatu habito in librum singularem conteximus. io. IDEM lib. singulari de gradibus & adsinibus, & nominibus eorum. J Urifconfultus cognatorum gradus & adfinium 17 nosse debet: quia Legibus hereditates & tutelae ad proximum quemque adgna- tuvn redire consueverunt. Sed & Edicto Prxtor proximo cuique cognato dat bonorum posseifionem. f Prxterei Lege 18 judiciorum publicorum contra adunes L adgnatos testimonium inviti dicare non cogimur. §. 1. Nomen cognationis ä Grxca voce dictum videtur. 2 - wk enim illi vocant, quos nos cognatos appellamus. §. 2. Cognati sunt 19, & quos adgnatos Lex x 11. Tabularum appellat ■ sed hi sunt per 20 patrem cognati ex eadem familia. Qiii autem per fumiinas 21 conjunguntur, cognati tantum nominamur. §. 3. Proximiores ex adgnatis fui dicuntur. §.4. [Inter] adgnatos igitur & cognatos hoc filterest , quod inter genus & speciem. nam 22 qui est adgnatus, & cognatus est; non utique autem qui cognatus est, & adgnatus est : alterum enim civile 23 , alterum naturale nomen est. §. 5. Non parcimus his nominibus, iri est, cognatorum , etiam in servis 24. itaque parentes & filios, fratresque etiam servorum dicimus: sed ad Leges 2; serviles co- l. 8, infr. h. t. (14. d. I . 8- /. 4. infr. ad ieg. Pompej. de parricii. (15. /. 6. §. i.fupr. h. t. L s.fupr. de teftib. immo vide §. 9. Inst. de nupt. (16. I . l . in pr.Jupr.h.t. (17. Immovide /. 4. §. 5. Jiipr.eod. (18. I . 4- snpr. de teftib. (19. I . in pr.supr. unde legitimi. Qi0.L7.fupr. delegit. tut. (21. §.l. Inst. de legit, adg/iat. tut. (22. 1. 5. in pr.Jupr. unde legitimi. (23. /. 4. §. i.fupr. h.t. (24. Jnsi. de servili cogmtt. (25. L i. H. i.fupr. unde cognati. gnatio* 1226 I22s De gradibus & ad finibus, & nominibus eorum. gnationes non pertinent. §. fi. Cognationis origo & per feminas solas contingit: frater enim est, & qui ex eadem matre tantum natus est. nam qui cumlem patrem habent, licet diversas matres, etiam adgnati sunt. §. 7. Parentes usque ad tritavum 1 apud Romanos proprio vocabulo nominantur : ulteriores , qui non habent Iperiale nomen majores [appellantur.] f Item liberi usque ad trinepotem, ultra hos, posteriores vocantur. §. S- Sunt & ex lateribus cognati, ut fratres, sororesque , & ex his prognati : item patrui, amiCe, & avunculi, & matertera. §. 9. Nam quoties queeritur, quanto gradu quxque persona sit, ab eo incipiendum est, cujus de cognatione quaerimus : & si ex inferioribus aut superioribus gradibus est, recta linea sursum versum, vel deorsum tendentium , facite invenimus gradus, si per singulos gradus proximam quemque numeramus, nam [qui ei,] qui mihi proxima gradu est, proximus est, fecundo gradu est mihi: fimiiiter enim ac-, ceientiiussingulis , crescit numerus. -j- Idem faciendum in transversis gradibus: sic frater secundo gradu eir : quoniam patris vel matris persona, per qnos conjungitur, prior numeretur. §. ro. Gradus autem dicti sunt ä similitudine scalarum, loco- riimve proclivium, quos ita ingredimir, ut a proximo in proximam, id est, in eum, qui quasi ex eo nascitur, transeamus. §. 11. Nunc singsilos gradus numeramus. §. 12. Primo 2 gradu cognationis sunt sursum versum duo, parerL mater, deorsum verfilm duo, filius & filia , qui tamen 6c piures esse possunt. §. 13. Secundo 3 gradu duodecim personx continentur hx : Avus, hoc est, patris &: matris pater : item avia , fimilicer tam paterna, quam materna. Frater quoque per utrumque parentem accipitur, id est, aut per matrem tantum, aut per patrem, aut [per] utrum- que, id est, ex utroque parente eodem : sed hic numerum non auget, quod nihil differt hic ab eo, qui eundem patrem habet tantum, nili quod is eosdem cognatos, tam paternos, quam maternos habet: & ideo evenire solet in his, qui diversis parentibus nati sunt, ut qui ineo Fratri frater sit, meus cognatus non sit. pone [me] fratrem habere ex eodem tantum patre, illum habere ex eadem matre: illi inter se fratres sunt, mihi alter cognatus non est. Soror similiter numeratur, ut frater. Nepos quoque dupliciter intclligitur, ex filio vel filia natus. Idem est & in nepte. §. 14. Tertio 4.gradu personx continentur triginta dux: Proavus, qui quadrifariter in- telligitur: est enim avi paterni, aut materni pater, item avix paterna:, aut avis materna: pater. Proavia quoque quatuor personas complectitur : est enim aut avi paterni , aut a vix paternx mater , item avi materni, & similiter avix maternae mater, f Patruus [is autem est patris frater, ) & ipse dupliciter intdligendus est , ex patre vel matre. Avia paterna mea nupsit patri tuo , peperit te : aut avia paterna tua nupsit patri meo, peperit me: ego tibi patruus sum, & tu milii. Id evenit, si mulieres altera alterius filio nupserint. nam qui ex his masculi nati fuerint, invicem patrui suut; qux foeminx, invicem amitx : item masculi fruminis similiter patrui, fceminx illis amitx. Si vir & mulier, ille filiam ejus duxerit, illa filio ejus nupserit: qui ex patre adolescentis nati erunt, ex matre pucllx natos, fratris filios, illi eos patruos & amitas appellabunt. f Avunculus est matris frater, eadem significatione , qua in patruo diximus , contigit, si duo viri alter alterius filiam duxerint: qui ex his masculi nati fuerint, invicem avunculi ; qux seminx, invicem matertera erunt : & eadem ratione masculi puellis avunculi, & illae illis erunt matertera, f Amita est patris foror, sicut supra accipiendi, f Matertera est matris foror, similiter ut supra. f Illud notandum est, non , quemadmodum patris matrisque fratres & sorores, patrui, amitx, avunculi, matertera dicuntur, ita fratris fororssque filios filias nomen speciale cognationis habere : sed ita demonstrari , fratris sororifqne filios filias, quod quidem & in aliis accidere, ex posterioribus apparuit. Pronepos quoque & proneptis quadrifariter intcliigimtur : aut enim ex nepote ex filio, aut ex nepote ex filia descendunt: aut ex nepte ex filio, aut ex nepte ex filia, propagantur. §.15. Quarto 9gradu personae continentur octoginta. Abavus,, cujus intellectus in ecto personas porrigitur: est enim proavi paterni aut materni pater, quos singulos duplici modo intelligendos diximus; aut proavia: paternx aut maternx pater , qux & ipse singulx dupliciter accisi- Immovide/. i. §. s.siipr. de legat, pmßand, (2. I. 1. §. 3. Jupr. k.t. §. 1. Inft. de grad. cognat. (3. d. 1 . 1. §. I. §. 4. §. 2. I»ß. de grad. cognat. (4. d , 1. d. /. 3. §. i. (s. Lib. 6. C. ig. I. 9. infin. supr. de legat. 3. (3. I. if.fupr. atavi sorores triginta duo: fiunt sexaginta quatuor: & totidem ata- vix fratris, item sororis, f Patrui maximi filins , filia : hi sunt atavi nepos, neptis ex filio, abavi fratris filius, filia. Amitx ma- xunx filius, filia : hi sunt atavi nepos, neptis ex filia , abavi sororis filius, filia. Avunculi maximi filins, filia : hi sunt atavi nepos, neptis ex filio , abavi* fratris filius, filia. Matertcrx maximal filins, filia: hi sunt atavi nepos, neptis ex filia , abavix sororis filius, filia, f Hx omnes personae, quas ä patrui maximi filio enumeraverimus, proavi proavixque ejus, de cujus cognatione quxritur, consobrinx sunt: avi, avixque ejusdem propius sobrinis. Singulx appellationes continent personas sedecim : quia cum patruus maximus sedecim efficiat, filius ejus eandem habet enumerationem , totidenique filia. & fit ex omnibus his, quas ä patrui maximi filio comprehendimus, ductis per octo sedccies , centum viginti octo, f Patrui majoris nepos personas continet sedecim, est enim abavi abavix pronepos: & cum abavus octies numeretur, nepotes bis octies computati suprascriptum numerum efficiunt. Patrui majoris neptfs item. Avunculi majoris nepos neptis, eadem ratione personas complebunt triginta duas. Amitx majoris nepos neptis, eadem ratione item. Matertcrx majoris nepos neptis item. Et lic ex omnibus colliguntur centum viginti octo. His personis avus avia ejus , de cujus cognatione quxritur , propius sobrinis sunt: pater, mater, sobrinus, sobrina: is, de cujus cognatione quxritur, sobrino natus est. hic proximo nomine definitur parentis fui sobrinus , ut Trebatius ait: rationem quoque nominis hanc reddit, quod ultimi cognationum gradus sobrinorum fiunt, itaque sobrini filium recte proximum nomen : ab eo ipso hujus sobrini filius dicetur. L ideo eos, qui ex sobrinis.nati sunt,inter se proximum nomen appellare: hos enim nullum proprium habere nomen, quo inter so vocentur, f Patrui magni pronepos proneptis. Avunculi magni pronepos proneptis. Amitx magnx pronepos proneptis. Matertera magnx pronepos proneptis. Ex his omnibus centum viginti octo personx efficiuntur : qux singulx appellationes sedecim complent, nam cum (exempli gratia) patruus magnus quadrifariam intelligatur, ad singulorum patruorum magnorum personas quadruplicatus pronepos, item proneptis, triginta duas personas reddet: totque quater numeratx illam, qux proposita est , summam efficiunt. Eorum patres, matresque ei, de cujus cognatione quxri- tur , sobrini sobrinxque sunt, ipse autem iisdem sobrino sobrinave natus, f Patrui abnepos, abneptis. Avunculi abnepos, abneptis. Amitx abnepos, abneptis. Matertera abnepos, abneptis, hxc lingula vocabula sonas denas continent personas: verbi enim gratia, patrui abnepos sic enumerabitur, ut, bifariam patruo accepto quater pronepos, toties proneptis ducatur, & sic ad eorum filios veniatur sedecies computatos, eadem ratione ad filiam : item in exteros. & per hoc ex omnibus efficietur numerus personarum centum viginti octo. Hi sunt ei, de cujus cognatione quxritur, consobrinorum pronepotes proneptesque. Eorum, de cujus cognatione quxritur, patrui maximi, avunculi maximi, amitx maximx, matertcrx maximx filius, tilia. Item proavi proavix consobrinus. f Fratris sororisque adnepos, adneptis, personas continent centum viginti octo. Trinepotis filius , item filia: trineptis filius, item filia, hi centum viginti octo fiunt: quod, cum trinepos tri neptisque (ut supra demonstravimus) sexaginta quatuor impleant, filius eorum eadem enumeratione, totidemque filia computahi-nr. T I T. XI. UNDE 2 VIR ET UXOR. 1. ULPIANUS [lib. 47. ad Edictum.] J T bonorum poileffio peti poffit, Unie vir U uxor , justum ede matrimonium oportet: exterum fi injustum fuerit matri mo- mm , nequaquam bonorum poileffio peti poterit, quemadmodum ec ex testamento ad iri hereditas 3 , vel secundum tabulas peti boarum poileffio potest : * nihll4 enim capi propter injustum ma- imonium potest. §. i. Ut autem hxc bonorum poileffio locum ibeat, uxorem esse oportet mortis tempore, sed fi divortium qui- :m secutum fit, verumtamen jure durat matrimonium : hxcsuc- :llio locum non habet. Hoc autem in hujusmodi speciebus proce- t: liberta ab invito patrono divertit: Lex Julia de maritandis or- ■--■1 -moti-imnnin. dum eam prohiberet alii nuhe- de usu tfusufr. legat. I. 13./«?-'. de his , 2«« ut indign. (4. I. 9. C. commun. de succejf. Digestorum Lib. XXXVIII. Tit. XII. usque XV._ 1232 reinvito i patrono; item Julia de adulteriis, nisi certo: divortium Factum sit, pro infecto habet. modo TIT. XII. DE VETERANORUM , ET MJLIRUM SUCCESSIONE. i. MACER iit). 2. de Re militari. Tyt-Iliti, qui capite puniri meruit, testamentum facere conceilen- 1 dum z sanius & Menander scribunt: ejusque bona intestati, fi punitus sit, ad cognatos ejus pertinere; litamen ex militarie, delicto, non ex communi punitus est. 2. PAPINIANUS lib. if>. Responsorum. TjOna militis intestati defuncti castrensia sifco non vindicantur. " cum heres legitimus ad finem quinti gradus extitit 5 , aut proximus cognatus ejusdem gradus intra tempus posseffionem acceperit. ___ QUIBUS NON T I T. XIII. COMPETIT BONORUM POS- SESSIO. i. JULIANUS [lib. 28. Digestorum.] CErvo meo herede instituto , dolo feci, ne 6 testamentum rnu- O taretur , eum que postea manumisi. Qusiitum est , an actiones ei denegandae .Client ? Respondi: Hic casus verbis Edi-ij non continetur: sed aequum est, si dominus dolo fecerit, ne testamentum mutaretur, quo servus ejus heres scriptus erat, quamvis manumissus adierit hereditatem, ei denegari : cum etiam emancipato filio denegetur, si pater dolo fecerit, ne testamentum mutaretur. T I T. XIV. UT EX LEGIBUS SENATUSVE CONSULTIS BONO- RUM POSSESSIO DETUR. 1. ULPIANUS [lib. 49. ad Edictum.] DRcetor ait, uti 7 me quaque lege , Senatusconsulta, bonorum pos- sejjtonem dare oportebit , ita dabo. §. 1. Nunquam bonorum poffeffio, «tue ex alia parte Edicti adgnita est, impedit istam bonorum posiesiionem. §. 2. Cum ex Lege xn. Tabularum quis habet hereditatem, hinc non petit, sed inde, tum 8 quem ei heredem ese oportet : quippe cum non alias bine competat bonorum postes fio, quam si Lex specialiter deferat bonorum posseffionem. ~ TIT. XV. QUIS ORDO IN POSSESSIONIBUS SERVETUR. 1. MODESTINUS lib. 6. Pandectarum. TNtestati hi 9 gradus vocantur : primum fui heredes, secundo le- A gitimi, tertio proximi cognati, deinde vir & uxor. §. 1. Sive tabula: testamenti non exstent, sive exstent, si secundum eas, vel contra eas bonorum posseffionem nemo 10 accepit: intestati detur bonorum posieffio. §. 2. Intestati patris liberis bonorum poffeffio datur, non tantum his, qui in potestate parentis usque in mortis tempus fuerunt, sed emancipatis, it 2. ULPUNUS [lib. 49. ad Edictum.] T iTile tempus est bonorum possessionum admittendarum, f It; autem utile tempus est, ut T 2 singuli dies in eo utiles sint: scilicet ut per singulos dies & scierit, & potuerit admittere, ctetcnim quacunque die nescierit, aut non potuerit, nulla dubitatio est, quin dies ei non cedat, t Fieri autem potest, ut qui initio scierit, vel potuerit bonorum posieffio nem admittere, hic incipiat nescire, vel non polle admittere: scilicet si, cum initio cognovisset, emn intestatum deceffifie, postea quasi certiore nuneio allato dubitare e ceperit, nunquid testatus decesserit, vel nunquid vivat, quia sic rumor postea perrepserat, f Idem & iu contrarium accipi potest , ut ejui ignoravit initio , postea scire incipiat. §. 1. Dies bonorum posiesiionis utiles e sie palam est: sed non sessionum numerabuntur, 1: modo ea sit bonorum poffeffio , qux de plano peti potuit, f Quid , fi ea , qux caufbe cognitionem pro tribunali desiderat, vel qux decretum exposcit? sessiones erunt nobis coin- putandE, quibus sedit is : quibusque per ipsum Prxtorem factum non est, quo minus daret bonorum posseffionem. §.2. In bonorum poiiesiione, qi:E pra tribunali datur, illud quKritur , fise dedit quidem Prx or pro tribunali, sed postulantibus non dedit: potest dici tempus ad bonorum posieffieuem non cedere, cumPr.e- ses aliis rebus, aut militaribus, aut custodiis, aut cognitionibus fuerit occupatus. §. 3. Si Prxses provincix in proxima fuit civitate , accedere debetad utilitatem temporis ratio itineris, scilicet muneratione viginti 13 millium passuum facta : nec enim ex- pectare debemus, ut Prxles Provincia: veniat ad eum, qui bonorum posseffionem petiturus est. §. 4. Si venter in pofleisienem missus iit, honorum posiesiionis tempus non cedere sequentibus 14, nequaquam ambigendum esi: nec tantum intra centesimum diem , verum etiam quamdiu nasei polii t. nam etsi natus fuerit, ante ei deferri bonorum posseffionem sciendum est. §. Scientiam 15 eam observandam Pomponius ait, [non] quE cadit in .Jurifpru- dentes , sed quam quis aut per se , aut per iH alios adsequi potuit, scilicet consulendo prudentiores, ut diligentiorem patremtair.iiias consulere dignum sit. 3. PAULUS lib. 44. ad Edictum, plrca tempora bonorum possessionis patris scientia ignoranti filia ^ non 17 nocet. 4. JULIANUS lib. 28- Digestorum. CI coheredi tuo substitutus fuisses, & bonorum posseffionem acceperis : quando coheres tuus constituerit 18 nolle petere bonorum posseffionem , tibi data tota intelligitur 19 ; coheres tuus amplius petendE bonorum possessionis facultatem non habebit. §. I. Filius non solum , si tanquam silius 20, sed & si tanquam adgnatus , vel tanquam cognatus ad bonorum posseffionem vocatur, amnium spatium habet: ficuti pater filium manumisisset 21 , quamvis ut manumissor bonorum posielsiuuem accipiat , tamen ad bonorum posseffienem accipiendam annuum spatium habet. 5- MARCELLUS lib. 9. Digestorum. PUm filioFamiiias bonorum possessio delata est, dies, quibus certiorare patrem non potest, ut vel jubeat adgnoici bonorum possessionem, vel ratam habeat agnitionem bonorum possessionis, non cedunt. Fingamus, statiin primo die, quo fuerit delata , adgno- visse eum bonorum posseffionem , certiorare patrem , ut comprobet, non posse: non cedent dies centum, incipient autem cedere, cum certior fieri potuit: prEteritis 22 autem centum diebus , frti- itra ratum habebit. §. r. Quxri potest, si eum posset filius petere bonorum posseffionem , patre ita absente 23 , ut certiorare eum non possit, vel etiam Furente, petere neglexesit, an peti amplius non poffit? Sed ut quid noceat, non petitam bonorum posielsiouem , quE si petita esset, tamen non anteadquireretur, quam pater comprobasset 24 ? §. 2. Si servus alienus heres institiitus venisset, quxritur, an posteriori domino dies bonorum posseffionis petendx imputari oporteret? & placet, quantum priori domino superfuerit , ei imputari. * r [. /, 8. infin, C. deoper. liberi. L 10. supr. de divort. (2. I. qj. supr. de donat, inter vir. & uxor - l. q.supr. de divort. I. 43. infr. ad leg. Jul. de udult. (3. /. 11. inpr.steprl de testum. milii. (4. 1 . iq.C. d. t. (p. I, §. 7. vers. quam dijlinclianetn. supr. deAnjust. ruft. irritofaclote- flam. (6. I. 1. §. l .supr.fi quis aliquem testari' probib. (7. I. 3. in fin. supr. de bered, petit. §. 4. vers septimo. Inft, de hon. pos. I. i,%.sin.supr. unde legitimi. (8. /. 227. in pr. infr-. de verh.Jign. (9. /. i.§. 1 .supr. unde liberi. (10. /. 64. infr. de verh.Jign. ( I!. /. Is. tz. 1. C. de legit, bered. (12. §. 6. Inft. debon. pos. {13. I. 3. in pr. infr. de verb.Jign. (14. I. 1. §. 8 .supr. unde cognati. (15. L io.infin.Jupr. de bon. poses. (16. I. 9. §. 3. supr.de jur. pfi faeii ignor. (17. arg. I. $.supr. d. t. obit. I. 7. in fin.supr. de bon. poses. (18. /. 13 .inpr. supr. dc adquir.vel omitt. bered. (19. I • 3- in fin. I. 4. 1 . q.Jiepr. de hon. poses. (20. I. i. §. II. supr. dejucces. edicio. (21. v. L 1. supr.'fi d parente quis munumif. (22. /. 24. in pr. infr. ratam rem haberi. (23. I. 30. in pr.supr. de [adquir.vel emitt. bered. (24. I. 1. C. qui admitti ad bon. pos. De suis & Dgitimis heredibus. 1234 Jtftejh, T I T. XVI. DE 1 SUIS ET LEGITIMIS 3 HEREDIBUS. 1. ULPIANUS [lih. 12. ad Sabinum.] 'htt proprie appellantur, qui cum 3 possent testamentum Facere, testati non sunt. Sed & is , qui testamentum fecit, fi ejus hereditas adita non est, vel ruptum , vel irritum est testamentum, intestatus 11011 improprie dicetur deeeflisse. Plane qui testari non potuit, proprie non est intestatus: puta impubes, furiosus , vel cui bonis interdictum est. sed hos quoque pro intestatis accipere debemus, eum quoque, qui ab hostibus captus est 4: quoniam per Legem Corneliam 5 successio his defertur , quibus deferretur, st in civitate decessisset; nam & ejus hereditas fuisse creditur. §. l. Quxri poterit, si ex ea, qu:e in fideicommissa libertate mo- rair.6 passtest, conceptus & natus iit, ac tuus patri existat? & cum placet, eum ingenuum nasci, ut est ä Divis Marco & Vero, & Imperatore nostro Antonino Augusto rescriptum, cur non in totum pro manumissa haec habeatur, ut uxor ducta suum pariat? nec: mirum sit, ex 7 serva ingenuum nasci, cum & ex captiva rescriptum sit, ingenuum nasci. Quare au sim dicere, etsi paterhujus pueri ejusdem sortis fuerit , cujus mater inoram passa in libertate fideicommissa, ipfeque morain passus est, suum eum patri nasci, exemplo captivorum parentum, cum quibus rediit, f Ergo sive postea pater ejus post moram manumittatur, recipiet eum in potestate: sive ante decesserit, definiendum erit suum existere. §. 2. Suos 8 heredes accipere debemus sibos, filias, sive naturales 9, sive adoptivos. 10 §. 3. Interdum etiam filius suus heres excluditur, fisco praelato : [ut] puta, fi perduellionis j 1 fuerit damnatus pater post 12 mortem suam, hoc quo? ut nec jura sepul- chrorum hic fissus habeat. §. 4. Si filius suus heres esse desiit 13, in ejusdem partem succedunt omnes nepotes neptesque ex eo nati, qui in potestate sunt: quod naturali aquiiate contingit. Filius autem suus heres esse desinit, si capitis deminutione 14 vel magna , vei minore exiit de potestate. Quod fi filius apud hostes sit, quamdiu vivit, nepotes non succedunt: proinde etsi fuerit redemptus, nondum succedunt ante luitionem, sed si interim decesserit, cum placeat, eum statu recepto decessisse, nepotibus obstabit. §. 9. Sed si quis non desiit esse in potestate, sed nunquam erepit; utputa, si filius meus, vivo patre mee, ab hostibus captus est, mox ibi, me patrefamilias facto , decesserit: nepotes in ejus locum succedent. §. 6. Non minus autem neptes, quam nepotes succedent in locum parentum. §. 7. Interdum licet parens allen jus in potestate esse non delierit, sed nec coeperit, tamen dicimus succedentes ei liberos suos existere. utputa adrogavi eum , cujus filius ab hostibus erat captus , nepos autem in civitate: mortuo Clio adro- gato, mortuo [&] captivo auud hsstes, pronepos iste suus heres mih: erit. §. g. Sciendum est autem, nepotes, & deinceps interdum , etiamsi parentes eos mortis tempore processerunt, tamen passe suos heredes existere, quamvis successio iu suis heredibus n ® %• quod ita procedit 19, li patetfamiiias testamento fasto decesserit exheredato 16 fisso, mox deliberante herede instituto filius decessit, postea deinde repudiavit heres institutus: nepos poterit suus heres esse, ut & Marcellus ssb. x. scripsit, quoniam nec delata est filio hereditas, f Idem erit dicendum, & si filius ex asse hib conditione, qua fuit in arbitrio ipsius, vel nepos sub omniin- ftitutus, non impleta conditione decesserint: nam dicendum erit, luos passe succedere, si modo 17 mortis testatoris tempore, vel in rebus humanis, vel saltem concepti fuerint, idque & Juliano, & Marcello placet. §. 9. Post ig suos ftatim consanguinei vocantur. §■ tc. Consumruineos autem Cassius definit eos , qui sanguine in- terieconnexi sunt. Et est verum, eos elfe consanguineos, etiam 19 extiterun r patri, utputa exheredatos, sed etsi si sui heredes non (1. Lib. 6. C. 59. Nov. 11%. Lib. Z. Infl. 1. (2. Lib. 6. C. 58. Liri 5. Itifl. 2. (3. Infl. Ae hereA. qua ub inttft. in pr. L 4. C. Ac iegit. bered. (4. I. 12. Jupr. qui teflani. facere. (9. I. 22. in pr. cuptiv. (6. I. i.§. 3. infr. ai SC. TertuU. (7. i. 14. C. Aefideicum. libert. (8. §. 2. Infl. Ae hereA. qualit. differ. (9, L !• 3. 6 . fupr. unde li ri. (10. v. L 7. §. 2. infr. Ae bon. damna- t°r. (n. §.9 . Infl, ue hered. qua ab intefl. (12. ult. infr. ad fg : Jul. majefi. (13. /. 9. in pr. fupr. unde liberi. ("14. v. /.II. Wflh.t. (19. I.7. in pr. fupr. unde liberi. (16. §. 7 . Infl. de he- rw - ff- ah (-7- L 6. infr. h. t. (18. I. 9. C. cornuum, de T 0 v.. 1. pater eorum deportatus fuerit, nihilominus eos inter se esse consanguineos , licet patri fui heredes non extitissent. Et qui nunquam in potestate fuerunt, erunt sibi consanguinei: -utputa , qui post captivitatem patris nascuntur , vel qui 20 post mortem. §• !!. Non solum autem naturales , verum etiam adoptivi quoque jura consanguinitatis habebunt cum his , qui sunt in familia, vel in utero , vel post mortem patris nati. 2. IDEM [iib. 13. ad Sabinum.] pOst consanguineos admittuntur adgnati, si consanguinei non sunt, merito: nam si sunt consanguinei, licet non adierint hereditatem, legitimis non 21 f defertur: sed hoc sic erit accipiendum, Ii 22 nec sperantur esse, caeterum, li vel nasci consanguineus, vel de captivitate reverti potest, adgnati impediuntur. §. I. Ad.gnati 23 autem sunt cognati virilis sexus ab eodem orti: nam post suos , & consanguineos statim mihi proximus est consanguinei mei fissus , &-ego ei: patris quoque frater, qui patruus appellatur : stein cep!que csteri, si qui sunt, hinc orti in infinitum, §- e. Hrec hereditas proximo 24 ad gnato , id est, ei, quem nemo 29 antecedit, defertur: L, si plures lint ejusdem gradus, omnibus 26 , in capita scilicet, utputa duos fratres habui, vel duos patruos; unus ex his unum fissum, alius duos reliquit: hereditas mea in tres partes dividetur. §. 3. Parvi autem refert, adgnatus hic nativitate, an 27 adoptione sit quresitus: nam qui adoptatur, iisdem fit adgnatus, quibus pater ipsius fnit, & legitimam eorum hereditatem habebit, vel ipsi ejus. §. 4. Legitima hereditas tantum proximo defertur. Neciuterest, unus solus iit, an ex duobus prior pluribdsve, an duo pluresve ab eodem gradu venientes, qui vel exteros antecedant, vel soli sint, quia is est proximus 28 , quem nemo antecedit: & is ultimus , quem nemo sequitur: & interdum idem primus postremuique, qui solus occurrit. §. 3. Interdum ulteriorem adgnatum admittimus, utputa fecit quis testamentum , cum haberet patrium, ac patrui filium: deliberante herede scripto, patruus decessit: mox heres institutus repudiavit hereditatem, patrui fissus admittetur, f Ergo bonorum possessionem petere potest. §. 6. Proximum non eum quierimus, qui tunc fuit , cum moreretur patersamilias, sed eum, qui tunc 29 fuit, cum intestatum decessisse certum est. f Secundum qua etsi suus erat, qui pracedebat vel consanguineus, fi nemo eorum , cum repudiatur hereditas, vivit: proximum eum accipimus, qui tunc, cum repudiatur hereditas, primus est. §.7. Unde belle qusri potest , an etiam post repudiationem adhuc demus successionem? Propone, heredem scriptum rogatum restituere hereditatem , repudiasse eam, cum nihilominus compelii potuit adire hereditatem & restituere, ut Divus Pius rescripsit: finge eum supervixisse centum diebus (verbi gratia), &. interim proximum decessisse; mox L eum, qui erat rogatus restituere? dicendum, posteriorem admitti cum onere fideicommissi. z. IDEM [ssb. 14. ad Sabinum.] 1N testato liberto 30 mortuo, primum suis deferri hereditatem, verum est: fi hi 31 non fuerint, tunc patrono. §. 1. liber- tum accipere debemus [eum] 32 , quem quis ex servitute ad civitatem Romanam perduxit, live sponte, sive necessitate, quoniam rogatus fuit eum manumittere: nam & ad hujus legitimam hereditatem admittitur. §. 2. Si dotalem 33 quis servum manumisit , ipse patronus habetur, & ad legitimam hereditatem admittetur. 3. Is plane, quem hac lege emi, ut manumittam, & si ex Constitutione Divi Marci 34 pervenerit ad libertatem , tamen (ut eadem Constitutione expressum est) meus libertus est, & legitima ejus hereditas mihi deferatur. §. 4, Qtii si necem 33 domini detexit, & ex Senatusconsulto libertatem meruerit, siquidem adfi- gnavit Prretor, cuius libertus sit, sine dubio ejus erit, & ei legitima hereditas deferetur : quod si non addidit, efficietur quidem fitccef. Nov. 118. 3. (19. L “It. kgftimi (20. d. I. ult. (21- Mutat. Z. 7- Infl- ^ legit. c.dgnat. fuce jj. C22 l. I. §. S.fupr. unde cognati. ^2Z. §. I Infl. de legit. adgnut. fucces. (24. tz. 4. infr. h. I. (*9 .}■ ^.infr.devcrhjign. (26. L i. H. pen.supr. unde cognati. (27. §. 2 .Infl. de legit, itdgnaf. succejs. (28. /■ V- infr. de verb.sign (29. l.fl.mfrh.t. I. 1. 1 . 4. in fin. fupr. unde legitimi. (ZO. Infl. dcsuccejj. hbert. (31. L i~. fupr. de bon. liberi. (32. I 8- C. de itigen. manumif. (33. 21. infr.de manumijj. (34* l* 4?* pr.supr. de ritu nupt. (35. /.4, \in pr^süpr. de bon. libert. li ii •civis 1255 Digi -itorum Lih. XXXVIII. Tit. XVI. XVII. 1236 civis Romanus, feil ejus erit libertus., cujus proxime Fuerit fer- J & sororem : si viva uxore '.nater mortua fuisset, deinde uxor mor- vus, & ad legitimam hereditatem ipse admittetur, nisi sicubi qua- tuum peperisset, ad sororem iolam legitima hereditas, pertinet: fi indigno deneganda fuerit hereditas. §. 5. Si quis libertam sic quia certum eilet , matrem eo tempore deceisilfe, quo legitima jurejurando adegit, ne illicite nubat: non debere incidere in Le-'' gem jEliam Sentiam, sed fi intra certum tempus ne ducat, neve aliam , quam de qua patronus consenserit, vel nonnisi conliber- tam , aut patroni cognatam : dicendum elt, incidere eum in Legem /Eliam Sentiam , nec ad legitimam hereditatem admitti. §. 6. Si municipes .1 servum manumiserint, admittentur ad legitimam hereditatem in bonis liberti vel liberta: intestatorum. §. 7. Miles manumittendo servum peculiarem 2 , suum faciet libertum, & ad legitimam hereditatem ejus admittetur. §. 8. Principem ad bona libertorum suorum admitti, plus quam manifestum «st. §. 9. Utique & ex Lege XII. Tabularum ad legitimam hereditatem is, qui in utero 3 fuit, admittitur , si fuerit editus. Inde solet remorari infequentes sibi adgnatos, quibus profertur, fi fuerit editus, f Inde & partem facit his , qui pari gradu sunt: utputa fraterunus est, & uterus, vel patrui silius unus natus, & qui in utero est. §. 10. Est autem tractatum , pro qua partem faciat, quiacx uno utero plures 4 nasci possunt? & placuit, fi in rerum natura certum fit, hanc , qua: se dicit prägnantem, non elfe, ex asse 9 jam esse heredem hunc, qui jam natus est: quoniam & ignorans heres fit. unare si medio 6 tempore decesserit, integram hereditatem ad hereoem suum transmittit. §. II. Post decem menses mortis natus , non admittetur ad legitimam hereditatem. §. 12. De eo autem , qui centesimo octogesimo secundo die natus est, Hippocrates 7 scripsit, & Divus Pius Pontificibus rescripsit, justo tempore videri natum: nec videri in servitutem conce ptum, tum mater ipsius apte centesimum octogesimum secundum diem esset manumissa. 4. POMPONIUS [lib. 4. ad Sabinum.J JJI, quorum parens capite minutus est, legitimae hereditatis ^ jus, & [in] exteris personis , & inter se retinent: & alii adversus eos. 9. ULPIANUS lib. 46. ad Edictum. CIquis, cum haberet fratrem & 8- patruum, decesserit testamento facto; deinde,, pendente conditione heredum scriptorum , frater intestato decesserit, mox conditio defecerit: patruum posse utriusque adire legitimam hereditatem , constat. 6. JULIANUS lib. 59. Digestorum. 'Titius exheredato filio extraneum heredem sub conditione instituit. Quxsitum est, fi post mortem patris pendente conditione filius uxorem duxisset, & filium procreasset & deceffisset, deinde conditio instituti heredis defecisset: an ad hunc posthumum nepotem legitima hereditas avi pertineret? Respondit , ¥ qui post mortem avi sui concipitur , is neque legitimam hereditatem ejus tanquam suus heres, neque bonorum possessionem tanquam cognatus accipere potest 9 : quia Lex xil. Tabularum eum vocat ad hereditatem, qui moriente eo, de cujus bonis quieritur, in rerum natura fuerit. 7. CELSUS [lib. 28- Digestorum.J AjEl [sij vivo eo conceptus est, quia * conceptus quodammodo 10 * in rerum natura esse existimatur. 8- JULIANUS lib. 50. Digestorum. iTem Prarior Edicto suo , proximitatis nomine bonorum possessio 1 nem pollicetur his, qui defuncto mortis 11 tempore cognati fuerint. Nam quod in consuetudine nepotes cognati appellantur etiam eorum, post quorum mortem concepti sout , non proprie. sed per abusionem , vel potius f-. igmä: ■ id est, per relationem. accidit. §. 1. Si quis prägnantem uxorem reliquisset, & matrem (1. L un.supr. de libert, ur.ivers. (2. 1.3. §. 8. supr. debon. liiert . (3. /,4. C. desuitis legit. Uber. §. 2. in fi«. Inst. de bered, qua; ab intefl. I. it It. supr. de ventre in fojscjs. (4. I, supr.fi pari bered. I. 2,6. infr. desolution. (5. /. 30. §. (y.sttpr.jde udquir. vel ennitt. bered. (6. I. 4. in fin. supr. de bon. pojs. contru tub. (7. I. 12. supr. deftatu bombt. (fi. I. 2.§. b.Jiipr. h. t. (9. L [. §. S. supr. cod. §. 8- Inst. de bered', qiue abinteft. I. 6. in pr.supr. de injnft. ruft. irrite facio tefiam. I. I. §. 8- /. ult. in fin. supr. unie cognati. Luit, in sin. supr. de ventre in pojs. miti. (10. L 7. I. 2(1. sup.. de j C 11 - L I. §. 8.supr. unde cognati.. (12. §. ult.Infl. de iC. Orphit. (13. I. 26. in fin.supr. de condit. demonstr. (14. 81 .Jupr. ae udquir. velomitt. bered. I. 8. in fin. supr. devulg. cis hereditas ad eam uon pertinebat. 9. MARCIANUS lib. 9. Institutionum. CI 12 ex pluribus legitimis heredibus quidam omiserint (adire) O hereditatem; vel morte, vel qua alia ratione impediti [fuerint], quominus adeant: reliquis, qui adierint, adcreicit illorum portio : & licet decellerint antequam aderefeeret, hoc jus ad heredes iz eorum pertinet. Alia causa est instituti heredis, & coheredi substituti : huic enim vivo defertur ex substitutione hereditas ; non etiam 14 , 11 decesserit, heredem ejns sequitur. 10. MODESTINUS [lib. 6. Differentiarum.] CI ad patrem manumissorem filii intestati legitima hereditas perveniat, vel non manumissori bonorum possessio competat: mater 19 defuncti summovetur. 11. POMPONIUS [lib. 10. ad Quintum Mucium.] pApitls deminutione 16 pereunt 17 f legitima hereditates, qua ex Lege xil. Tabularum veniunt, sive vivo aliquo, sive antequam adeatur hereditas ejus, capitis minutio intercessit: quoniam delinit suus heres, vel adgnatus recte dici, qua autem ex 18 Legibus novis , aut ex Senatusconsultis , non utique. 12. IDEM [lib. 30. ad Quintum Mucium.] ■pllius patri adgnatus 19 proximus est. A IZ. GAJUS [lib. 10. ad Legem Juliam & Papiam.] ■jVIUlla foemina aut habet suos 20 heredes , aut desinere habere potest propter capitis deminutionem. 14. IDEM [lib. 13. ad Legem Juliam & Papiam.} TN suis heredibus aduio non est necessaria: quia siatim ipso jure heredes exisiunt. 15. PAPINIANUS [lib. 29. Qnaestionum.J CI pater apud hostes moriatur, defunctum 21 jam in civitate filium , credimus patremfamilias decessisse, quamvis patria potestate, quamdiu vixerit, non fuerit in plenum liberatus: itaque heredem habiturus est iste non reverso patre, f Sed si postliminio redierit pater jam defuncto filio, quidquid medio tempore per eum quxsitum est, habebit: & non est mirum , si peculium quoque defuncti pridem filii defertur patri, cum ex eo natus potestatis ipsius fiat per suspensi 22 juris constitutionem. 16. IDEM [lib. 12. Responsorum.] pAter instrumento dotali comprehendit, filiam ita dotem accepisse 23, ne quid aliud ex hereditate patris speraret, eam scripturam jus successionis non mutasse constitit: cautionem 24 Legum auctoritate non censeri. privatorum enim T I T- XVII. AD SENATUSCONSULTUM TEKTYLLIANUM 25 ET ORPHITIANUM. 26 I. ULPIANUS lib. 12. ad Sabinum. Qlve ingenua , sive libertina mater est , admitti possunt liberi ad hereditatem ejus ex Senatusconsulto 27 Orphitiano. §. 1. Si ea fit mater, de cujus 28 statu dubitatur, utrum racerfamilias fit, an filiafamilias (utputa quoniam pater ejus ab hostibus captns sit) si certum esse coeperit, matremfamilias esse, liberi admittentur. f Unde tractuii potest, an medio tempore, dum status pendet, succurri eis per Prstorem debeat: ne, si medio tempore deccsse- pupill. substit. (15. I. 2. §. 13. infr. tit. prox. (16. /.!.§. 4. supr. h. t. I. I. in fin. supr. unde legitimi. I. T,. supr. unde cognati. (17- Mutat. Nov. 118. c. 4. (18. /. 1. §- 8- infr. tit. prox. (19.V. /. I.§. l.sup--. unde liberi. (20. /. 4. §. 2. supr. de bon. pojs. contra tab. arg. No-v. Leon. 25. circa fin. (21. /. 9. circa fin. infr. deca- Jlrenfipecul. (22. /. I. §. 1 .supr. de SC. Maced. tz. 5. Inst.quih. med. jus putr. potest. (23. I. 3. C. de coUatlon. (24. I. 20. in pr. supr. de religiös. (25. Lib. 6. C. 56. Lib. 3. Ittst. 3. (26. Lib. 6. C. 97. Lib. 3. Injl. 4. (27. I. 1. C. in pr. supr. unde legitimi . Inft. ad SC. Qrpbit, (28. I. s. §- 3 - rinti 12*7_ Ari Senatusconsultum Tertyllianum & Orphitianum. 1238 sint, nihil ad heredem transmittant ? & »ajiielt, ut subveniatur, ut in inultis casibus placuit. §. z. Sed & vulgo i qiueliti admittuntur ad macris legitimam hereditatem. §. 3. Interdum & in servitute quxsito erit concedenda hereditas legitima : veluti si polt moram 2 Hdeicommisiari® libertati matris fu® Fastam natus lit. f Certe fi post manumissionem matris fuerit natus, licet in servitute conceptus: ad legitimam ejus hereditatem admittetur. Sed & si apud hostes conceptu , [ä] .captiva procreatus, cum ea rediit: fecundum Refcrip-mn Imperatoris nostri & Divi patris ejus ad OviniumTertyllum poterit ex hoc Senatusconsulto admitti, quasi vulgo qussitus. §. 4. Filio, qui mortis tempore matris civis Romanus fuit, si ante aditam hereditatem in servitutem 3 deducatur, legitima hereditas nou defertur, nec 4 fi postea liber fa us sit; nili forte servus [pam ®) eftcctus, beneficio Principis sit restitutus. §. 5. Sed si, matris exsecto 5 ventre, filius editirs sit, magis dicendum est, hunc quoque ad legitimam hereditatem admitti: nam L institutus , fecundum tabulas , & ab intestato Uude cognati, & muito magis linde legitimi, bonorum possefliemem petere potuit; argumento est, quod venter in po’ eisionem ex'omni parte fidisti mittitur. §. 6. Qui operas suas, ut cum bestiis pugnaret, locavit, quive rei capiralis damnatus , neque restitutus est, ex Sena- tufconlulto Orphitiano ad matris hereditatem non admittebatur: sed humana interpretatione placuit eum admitti J idem erit dicendum , & si hic filius in ejus sit p-testate, qui in causa supra- feriptaiit, posse eum ex Orphitiano admitti. §. 7. Sed si mater testamento fasto filium heredem scripserit: unum sub conditione, eum plures haberet: si conditione pendente [honorum] posseisio- nem petierit, & postea e. nditio defecit, ®quum sft, canteris etiam filiis legitimam hereditatem non auferri : quod & Papinianus lib. xvi. Qiuestionum scripsit. §. 8. Capitis minutio salvo statu contingens liberis nihil nocet ad legitimam hereditatem, nam vetus sola hereditas, qn® Lege XII. Tabularum defertur , capitis minutione perimitur; nov® 6, vel ex Lege , vel ex Senatusconsultis delate, non perimuntur capitis deminutione. Proinde sive quis ante delatam, live [post] delatam, capite minuatur, ad legitimam hereditatem admittetur : nisi magna 7 capitis deminutio interveniat, qua vel civitatem adimit, utputa si deportetur. H. -9. Si nemo filiarum, eorum [c?] , quibusfimut legitima hereditas defertur, solet ad se eam hereditatem pertinere , jus antiquum esto. Hoc ideo dicitur, ut, quamdiu vel unus filius vult legitimam hereditatem ad fe pertinere , jus vetus locum non liabeat. itaque si ex duobus alter adierit, alter repudiaverit hereditatem, ei portio adcrescet 8 : & Q forte sit filius, & patronus 9, repudiante filio, patrono defertur. §. 10. Si quis adita matris hereditate, per in integrum 10 restitutionem fuerit abstentus, an jus antiquum possit locum habere? verba admittunt, ut possit: volet ad fe, inquit, eum here- iitatempertinere, nam & hic non vult, etsi aliquando voluit: & dico, posse jus antiquum locum habere. §. u. Utrum autem ei defertur iucceisio, qui tunc legitimus deprehenditur : an vero ei, qui tunc fuit, cum filio defertur? utputa, proponamus fuisse defuncte consanguineum, ejufque filium : deliberante filio, defuncta: consanguineum obiisse ; mox filium repudiasse matris hereditatem : an consanguinei filius admitti possit? & Julianus recte putat circa Tertyllianum , locum esse succedenti adgnato. §. 14. Quod ait Senatus , qiuc judicata , transacta 11, finitave sunt, rata maneant: ita intelligendam est, ut judicata accipere debeamus, io eo, cui u judicandi jus fuit5 transacta 13 , scilicet bona fide , ut valeat transactio ; finita , vel consenfii, vel longo silentio sopita. , 4. IDEM lib. 13. ad Sabinum. £Jlve ingenua sit mater , sive libertina , habebit Tertyllianum commodum. §. i. Filium autem vel filiam accipere debemus , uve juste sint procreati, vel vulgo 14 quaesiti: id que in vulgo quie- fitis & Julianus l ib. lix. Digestorum scripsit. §. :. Sed si filius (1. 1 . :. vers itaque, supr. unde cognati. §. 3. Ir.fl. de SC. Orphit. (2. I. 1. §. 3. in sin. infr. h. t.l. I. §. i. stipr. de suis 0 legit. I. ult. C. ui SC. Orphit. (3. §. 8 everfi. proinde, ir.fr. h. I. (4. I. y.snpr. unie cognati. ( 3 . i. 1.^.9 .supr.d.t. ((■>. I. ii .in fin.stpr. de srn. §. 2. Inß deSC. Orphit. (7. tz. 4 .supr. h. I. (8- I. 3. infin. supr. de bon. pojs. (9. /, .§- 10.supr. h. L (25. I. 3. §. 14. supr. de Carbon. edicL (26, §. 8 .supr. h. L Ii ii 2 jicitur 1239 Digestorum Lib. XXXV m. Tit XVII (icitur l matri pater in utr .'usque bonis, tam filii, quam fili* , sive heres, fiva bonorum possessor existat. Sed neque a avus, neque proavus ,, in Tertylliano matri nocent, quamvis fiduciam contraxerint. f Pater autem tantum naturalis z., non etiam adoptivus, matri noceat, verius est enim , cum pater este desierit, a matre eum excludifeti nec ad bonorum possessionem contra tabulas eum admitti, cum pater este desierit. §. 16. Undecunque autem acceperit bonorum poffeffionem pater naturalis., sive legitimus , sive e*mtra tabulas, ex quavis parte excludit matrem. tz. 17. Si sit adgnatus defunctu , & naturalis pater sit in adoptiva'Familia , fit & mater: admittimus matrem , quoniam patrem adgnatus exclusit. §. 18. Si litconsanguinea foror defuncti, sit & mater, sit & pater adoptatus , vel emancipatus: si consanguinea velit habere hereditatem, 'matrem ex Senatusconsulto una eum ea venire, patrem excludi placet ' T si consanguinea repudiet, matrem ex Senatusconsulto propter patrem non venire. & quamvis alias non soleat mater exspectare consanguineam , velit necne adire hereditatem , nunc tamen exspectaturam: consanguinea enim est, qu*patrem excludit, repudiante igitur consanguinea, bonorum possessionem habebit inter cum patre, quasi cognata, sed & in hae inoram patietur, nec ante accipiet bonorum possessionem', quam pater petierit: quoniam, omittente eo , potest ex Senatusconsulto succedere. tz. 19. Sed [&] si ipsa mater eadem Jit & soror consanguinea , ( utputa quoniam pater matris nepotem fisum ex filia adoptavit) , sit praterea & pater naturalis: h*c mater , si quidem quasi consanguinea veniat, excludet patrem : si jus consanguinea: repudiavit, vel capitis deminutione amisit, ex Senatusconsulto venire propter patrem non potest ; repudiante vero patre, rursum ex Senatusconsulto potest venire. tz. 2. Si mater hereditatem filii fili*ve 4 non adierit ex Senatusconsulto Tertyl- liauo, in bonis eorum antiquum jus servandum est: cum enim esset prslatio, matre omittente Senatusconsulti beneficium-, jus succedit vetus. tz. 21. Sed si mater repudiaverit bonorum posses- fionem, de adeunda autem hereditate deliberet 5 : dicendum erit, adgnatum non succedere, quoniam nondum verum est, non ad- iisse matrem. tz. 22. Quod autem diximus, jus antiquum servari matre non adeunte, cui persona: deferatur hereditas , videndum : utrum ei, quoe nunc proxima Invenitur, cum mater repudiat; an ei, qua: fuit, eum intestato decessisse certum est? utputa fuit patruus , cum intestato decederet, & patrui filius, cum mater re- pudiasset; patruo nondum delatam hereditatem, atque ideo, defuncto eo matre deliberantepatrui filium vocari. §.. 23. Si 6 mater von 7 petierit tutores idoneos fiiiissuis, velprioribus excusatis rejetiisve non confefiim aliorum nomina ediderit,Jus non habet vindicandorum Jibi bonorum intestatorum filiorum. & quidem , si non petiit, incidit [in Constitutionem J : ait enim , vel non petere, seda quo non petere ? loquitur quidem de Pratore Constitutio: sed puto & in Provinciis socum habere, etiam ü ä Magistratibus municipalibus non petat: quoniam & Magistratibus municipalibus 8 dandi necessitas injungitur. §. 24. Quid ergo, si petiit, sed admonita vel a libertis , vel ä cognatis ? an incidat in Senatusconsultum 7 Et puto eam incidere, fi compulsa fecit, non si, eum petere non cunctaretur, admonita est, tz. 25. Quid, fi pater eis peti prohibuerat tutarem , quoniam per matrem 9 rem eorum administrari voluit? incidet, si nec petar, nec l-.gitime-tutelam administrat. §. 26. Quod fi penitus egenis filiis non petit, ignoscendum est [ei]. §. 47. Sed fi forte absens ä libertis prreventa est , vel ab aliis: dicendum est, eam non excludi: nisi forte, cum frustraretur, id contigit. §. 28. Filiis autem non petendo , punitur: utique & filiabus, f Quid , si nepotibus? similiter non petendo punitur. §. 29. Quid , si curatores non petiit ? verba Rescripti deficiunt, sed dicendum est, s: quidem impuberibus curatores non petiit, eandem esse rationem : ii jam puberibus, cessare 10 debere. §.30. Quid si, cum prxgnans esset, bonisnon petiit curatorem? dico, in sententiam incidere. Nam & fi apud hostes habuit impuberem, idem erit dicendum- §. 31. Quid, fi furioso 11 tnto- (i. I. 2. %.supr. de adquir. velomitt. bered. (ii. L 6. §. l.supr.f scr- quod retro xdisicatum erit, destruendum erit, quali repetito die iiunciationc facta. §. 8- Sed & si in xdes nostras quis immittat, aut in loco nostro xdiftcet: requum est , nos operis novi nur, datione jus nostrum nobis conservare. §.9. Et belie Sextus Pedius definit , triplicem esse causam operis novi nunciationis: aut naturalem , aut publicam , aut impofititiam. Naturalem , cum. in nostras »des quid immittitur , aut aedificatur in nostro, sublicam causam, quoties Leges, aut Senatusconsulta, Constitutionesque Prineipum per operis novi nunciationem tuemur. Impofititiam , cum quis, posteaquam jus suum deminuit, alterius auxit, hoc est, posteaquam servitutem aedibus suis imposuit, contra servitutem fecit. §. 10. MemiRisse autem oportebit, quoties quis in noilro aedificare, vel in nostrum immittere vel projicere vult: mtlius elfe, eum aer Praetorem , vel per manum (id est, lapilli 11 ixuui.) prohibere, quam operis novi uundatione : exterum, operis novi nuntiatione posiessorem eum faciemus 12 , cui «undaverimus. Aut si in suo quid faciat, quod nobis noceat: tunc operis novi denuntiatio erit necessaria. Etsi forte in n >stvo aliquid facere quis perseverat: xquiffimum erit, Interdicto adversus eum, quod vi aut clam ; zutidi pofidetis, uti. §. II. Si quis rivos 1; vel cloacas 14 velit reficere, vel purgare: operis novi nunciatio merito prohibetur, cum publicx [alutis & securitatis interiit, & cloacas, & rivos purgari. §. 12. Prxterea generaliter Prxtor extera quoque opera excepit, quorum mora periculum aliquod allatura est: nam in bis quoque contemnendam putavit operis novi nuneiatio- nem. Quis enim dubitat, * multo melius esse, omitti operis novi nunciationem, quam impediri operis necessarii urgentem exstructionem? toties autem hxc pars locum habet, quoties dilatio periculum allatura est. §. 13. Proinde si quis, cum opus hoc mora periculum allaturum esset, nunciaverit opus novum , vel si in cloacis, vel ripa reficiendis aliquid fieret: dicemus, apud judicem qturri debere, an talia opera fuerint, ut contemni nunciatio deberet? namii appari:^:t, vel in cloaca, rivove,eove, cujus mora periculum allatura esset: dicendum est, non esse verendum , ne [ bsc] nunciatio noceret. §.14. Qui opus novuin nunciat, jurare debet, non calumnix causii opus novum nunciare. f Hoc jusjurandum auctore Prxtore defertur: idcirco non exigitur, ut juret is ante, qui jusjurandum exigat. §. 1;. Qui nunciat, necesse habeat demonstrare , in quo loeo i; opus novum nunciet, scituro eo, cui mmciatum est, ubi postitsdifieare, ubi interim abstinendum est. f Toties autem demonstratio facienda est, quoties in partem fit nunciatio. exterum , fi in totum opus fiat , non est necesse demonstrare : sed hoc iifnm dicere. §. 16. Si in pluribus locis opus fiat, utrum una nunciatio sufficiat, an vero plures sint necessaria:? Et ait Julianus lib. xlix. Digestorum , quia in re prxfenti fit nunciatio, plures nunciationes este necessarias, & consequenter plures remissiones. §. 17. Siis, cui renunciatum erit, ex operis novi nunoiatione satisdederit , repromiferitve, aut per eum 11011 16 fiet, quo minus boni viri arbitratu facif.l et, repromittat- ve: perinde est, ac st operis novi nunciatio omissa esset, f Habet autem hoc remedium utilitatem: nam remittit vexationem ad Praetorem veniendi desiderandi, ut missa fieret nunciatio. §. 18 - Qui procuratorio nomine nunciaverit, .(non satisdabit, eam rem dominum ratam habiturum: nunciatio omnimodo remittitur , etiamsi verus sit procurator. §. 19. Qui remistionein absentis nomine desiderat, fi ve ad privatum , sive ad publicum jus ei remiflio pertinet, satisdare cogitur: sustinet enim partes defensetis 17. sed hxc satisdatio r.011 pertinet ad ratihabitionem , sed ad operis novi nunciationem. §. 20. Si procurator autem opus novum milii nunciaverit,_ & Citis acceperit, deinde Interdicto adversus eum utar, ne vim mihi faciat, quo minus xdificem: ex Interdicto eum oportet judicatum solvi satisdare, quia 18 partes sustinet defensoris: 6. JULIANUS lib. 41. Digestorum. | 7 T ideo neque exceptiones 19 procuratoris opponi ei debent, nec satisdare cogendus est, ratam rem dominum habiturum. vit. vir.d. (12. I. I. §. b.supr. b. t. (13. I. 3. §. 8- infr. de rivis. (14. /. 1. §. 13. infr. dc cloacis. (15. I. 6 . supr. de reivind. (16. /. 20. §. $. infi.b.t. (17. /. 45. in fin. supr. de procurat. (18. §.19 .supr. h.l. (19. /.3. infin^infr. dc except. 7. UL- 1245 De operis novi nunciatione. 1246 7. ULPIANUS lib, 52. ad Edictum. rT, si satisdationem non dabit, summovenduseritabexecutio- ^ ne operis novi: & actiones, quas domini nomine intendit, debent ei denegari. §. 1. Et tutor , & curator opus navum recte nunciant. 8- PAULUS [lib. 48. ad Edictum.] MOn solum proximo vicino, ied etiam superiori opus facienti nunciare opus novum potero : nam & servitutes qimlam , intervenientibus mediis locis vel publicis vel privatis, elfe possunt. §. 1. Qui opus novum nundat, si quid operis jam factum erit, in testationem I referre debet, ut appareat, quid postea factum sit. H. t. Si, cum postem te jure prohibere, nunciavero tibi opus novum; non alias redisicandi jus habebis , quam si satisdederis. 2 §. 3. Quod si nunciavero tibi, ne quid contra Leges in loco publico facias: promittere debebis, quoniam de eo opere alieno jure contendo, non meo; & tanquam alieni juris petitor, repromissione contentus este debeo. §. 4.. Sciendum sit, & facta operis novi nunciatione, cui nunciatum est, abstinere oportere , donec caveat, vel donec remiifio nunci3tronis fiat: tunc enim, si jus :«di- sicamsihabet, recte tedisicabit. §. 5. Sed ut probari postit, quid postea aedificatum Iit, modulos 3 sumere debebit is, quimmeiat: qui ut fumantur, conferanturque , Praetor decernere solet. §. 6. Morte ejus, qui nunciavit, extinguitur 4 nunciatio, sicut alienatione : quia his modis sinitur jus prohibendi. §. 7. Quod siis, eui opus novum nunciatum erat, decesserit, vel ades alienaverit : non extinguitur operis novi nunciatio. idque ex eo apparet, quoti in stipulatione , qute ex hac causa interponitur, etiam heredis mentio sit. 9. GAJUS [ad Edictum Urbicum, titulo de operis novi nunciatione.] PRediteri, cui pignoris nomine praedium tenetur, permittendum v est, de jure, (id est, de servitute) opus novum renunciare : nam ; ei vindicatio servitutis datur. 10. ULPIANUS [lib. 49. ad Sabinum.] QPeris novi nunciatio in rem 6 fit, non in personam. Et ideo furioso & infanti fieri potest : nec tutoris auctoritas in ea nunciatione exigitur. 11. PAULUS [lib. 11. ad Sabinum.] QUilibct enim intelligent!, veluti fabro7, nunciatum, infantem & furiosum tenet. 12. IDEM [lib. 13. ad Sabinum.] £X operis novi nunciatione si caveatur, tanti stipulatio committitur, quanti judicatum sit. 15. JULIANUS [lib. 41. Digestorum.] Qlfm procurator opus novum nunciat, & satisdat rem S ratam dominum habiturum ; & remiffio in domini personam confertur. §. i. Si dominus opus novum nunciaveritintra diem , qus stipulatione ex operis novi nunciatione interposita comprehensa esset, committitur stipulatio ; si prater.ta ea die dominus nuncia- tet, non committitur. Nam & ipsi domino, cum semel nunciaverit, non permittitur iterum nunciare, quamdiu stipulatio ex operis novi nunciatione teneret. §. 2. Si in remisiione aparte ejus , qui opus novum runciaverat, procurator interveniat: id agere Prato- rem oportet, ne falius procurator absenti noceat, cum fit indignum, quolibet interveniente beneficium Praetoris amitti. 14. IDEM lib. 49. Digestorum. QUiviam habet, si opus novum nunciaverit adversus eum, qui N '-in via «cdifieat, nihil agit 9 ; sed servitutem vindicare non prohibetur. 15. AFRICANUS lib. 9. Quxstionum. !§* priusquam xdifieatum esset, ageretur, jus vicino non esse, sdes altius tollere, nec res ab eo defenderetur: partes judicis non alias futuras fuisse ait, quam ut eum, cum quo ageretur, ca- wre juberet, non prius se adificaturum , quam ultro egijset , jusfibi 'st, altius lodere. f Idemque e contrario , [si] cum quis agere . (l> §. 5. infr. h. I. (2. I. 5. §. 17 .supr. ri 20. §. r. I. 21. §. I. >«/•'. eod. (3. §. i.sufr.b. l. (4. Vide tamen ri 20. §. 6. infr. f’ (?> L 16 . supr. de servit, L un. in fin. infr. de remijjionib. T nut' iH f r ' h ’ U L 5 ' §• 3 -/»?>•• eod. ( 8 - d. I. 9 . §. 18. 19* Obit. L un. §. 3. infr. de YemiJJiojpib. (io. /. 14. infr. de re ju- (». I. ji.supr.it procurat. (is. ri s.§. %.supr. h. t. (iZ. domino ii vellet, jus sibi esse [invito adversario] altius tollere: eo non defendente , similiter (inquit) officio judicis continebitur, ut cavere adversarium juberet, nec opus novum se nunciaturum, nec adifican- tivimfaclmum. f Eaque ratione hactenusis, qui rem non defenderet, punietur, ut jure suo probare necesse haberet; idetum esse, petitoris partes sustinere. 16. ULPIANUS lib. 13. ad Edictum. |sjl opus novum Prxtor jusserit nunciari, deinde io prohibuit: ex priore renunciatione agi non potest, quali adversus dictum ejus factum fit. 17- PAULUS lib. 57. ad Edictum. S* procurator opus novum facientem prohibuerit , competit quod -vi aut clam Interdictum. 18 . PAPINIANUS lib. 3. Quxstio- mim. jtgDibus communibus, fi ob opus novum nunciatio uni fiat, siquidem ex voluntate omnium opus fiat, omnes nunciatio tenebit : si 12 vero quidam ignorent, in solidum obligabitur , qui contra Edictum PtKtoris fecerit. §. 1. Nec ad rem pertinet, cujus solum fit, in quo opus fiat: sed quis ejus soli possessor inveniatur; modo si ejus nomine opus fiat. ^ , 19- PAULUS [lib. g. Qu:eitionnm.] ^Ciendum est , denegata exsecutione operis novi, nihilominus integras 13 legitimas actiones manere : sicut in his quoque causis manent, in quibus ab initio operis novi deminciationem Prx- tor denegat. 20. ULPIANUS lib. 71. ad Edictum. pRxtor ait: .Quem in locum nunciatum e/?, ne quid operis novi jieret , qua de re agitur: quod in eo loco , antequam nunciatio mijsa fieret , aut in ea causa esset , ut remitti deberet , factum est, id restituar. §• i. Interdictum hoc proponitur ex hujusmodi causis: Edicto expressum est, ne post operis novi nunciationem quicquam operis fiat, antequam vel nunciatio missa fiat, vel vice nunciationis inisse satisdatio de opere restituendo fuerit interposita. Q_ui igitur facit, etsi jus faciendi habuit, tamen contra Interdictum Prxtoris facere videtur: & ideo hoc destruere cogitur. 14 §. 2. Sive autem vacuus locus sit, ubi nunciatum est, sive aedificatus: te que huic Interdicto locus erit. §. 3. Ait Prstor, quod facium est , restituas, quod factum est, jubet restitui: neque filterest, jure factum Iit an non, sive jure fastum est, sive 11011 jure factum est , Interdictum locum habebit. §. 4. Quidquid autem ante remilsionem sit, vel illud, quod loco remissionis habetur, pro eo habendum est, atque it nullo jure factum esset. §. 5. Si quis paratus fuerit satisdare , deinde actor stipulari nolit; in ea causa est, ut remitti debeat. nam cum per 16 actorem fiet: apparet, in ea causa esse , ut remitti debeat. §. 6. Hoc Interdictum perpetuo 17 datur, f Et heredi 18 exterisque successoribus competit. §. 7. Adversus ipsum quoque, qui opus fecit , vel factum ratum habuit, interdicto locus erit. §. 8. Plane si quaeratur, an in heredem 19 ejus , qui opus fecit, Interdictum hoc competat: sciendum est, Labeonem existimasse, in id, quod ad eum pervenit, duntaxat dari oportere: vel si quid dolo malo ipsius factum fit, quominus perveniret. Nonnulli putant, [tam actionem] in factum esse dandam, quam Interdictum : quod verum est. §. 9. Deinde ait Pnetor: ßtiem in locum nunciatum est , ne quid operis novi fieret: qua de re agitur, fi de eure sitij datum est i quod ejus cautumfit, aut per te stat, quominus \fitisdetur : quominus ilii ineo loco opus facere liceat , vim fieriveto. §. 10. Hoc Interdictum prohibitorium est, n» quis prohibeat facere volentem eum , qui satisdedit: etenim pertinet ad decus 20 Urbium, xdificia non derelinqui. §. 11. Nec quicquam filterest, jure 21 quis adificet, an non jure [x-.iificet] : cum sitfecurus is 22, qui opus novum nunciavit, posteaquam ei cautum est. §- 1 a. Hoc autem irteriictum competit ei, qui satisdedit. §. i 3 - 'Adjicitur & illud . aut ner te stat, quominus satisdetur, proinde si satisdatum non est, ied r promissum , Interdicto huic locus non erit: enim pern itte.uium fuit, in publico xdificare prius , -nari I. in fin. I. 2. in fin. I. 14. in fin.supr. eod. 1. 3. §. 8- infr. deri-o. , l. un.§. 4. infr. de r emisfionib. (14.ri21.Jj. r .infir.h.t. (15..... in pr. supr. eod. (16. ri 9. §. 17.supr. eod. (17. Lnmo vide 1.8. §.6 .supr.eod. (18- §. ult. infr.h. I. (19. L ii. infr. eod. (20. ri ult. infr. ne quid in loco publico. (21. i. I. in pr.supr. h. t. I. si, §. I. infr, eod. neque "i- reat, 1247 Digestorum Lib. XXXIX. Tit. I. IT. 1248 reat, quo jure quis aedificet. §. 14. Et si satisdatum sit, cautum, tamen 1 non perseveret, Interdictum cessat. §. 15. Si aliquando' ]JIes 4 < cautioni ULPIANUS [lib. i. ad Edictum.] praestituras si finietur, Praetoris vel Prxsidis offi- quo minus satisdetur, nunc non stat: in-l ^ cium erit, ex causa vel reum notare, vel protelare stetit per nunciatorem , terdictum cessat. §. 16. Hoc Interdictum etiam post annum , heredi caterisque successoribus competit. ai. IDEM lib. 80. ad Edictum. OTipulatio de operis novi nunciatione interponi solet, quoties 2 ^ vicinus dicit, jus sibi esse, prohibere vicinum, opus novum invito se Facere. §. 1. Si quis autem vult post opus novum nun- ciatum impune aedificare, offerre debet fatis nunciatori. quod si Fecerit, utique consultum est, tam ei 3, qui nunciavit, quoniam cautum habet de opere restituendo: quam ei, cui nunciatum est, quia molitio ejus non impeditur; antequam enim caveat, quidquid xdificaverit, Interdicto restitutorio destruere compellitur. §. 2. Habet autem ista stipulatio conditionem : ut ita demum committatur, si judicatum Fuerit, sive ante rem judicatam causa qure acciderit, neque res defendatur. & de dolo malo subjicitur clausula. tz. 3. Opus autem factum accipimus , non si unum vel alterum cxmentum fuit impositum: sed si proponatur instar quoddam [operis,] L quasi facies quadam facta operis. §. 4. Sive autem res judicetur, sive res non defendatur : stipulatio in id committitur, ut res viri boni arbitratu restituatur, f Quod ii ita restitutum non erit, quanti ea res erit, tantam pecuniam dabit, si hoc petitori placuerit. §. Quxsitum est, si piures domini xdificent, an omnes cavere debeant? Et ait Labeo, unum cavere debere: quia restitutio operis fieri pro parte non possit. §. 6. Idem ait, etsi piures nuncient, curandum esse, ut uni caveatur, si intercos conveniat. Plane fi non conveniat, & singulis erit cavendum. §. 7. Idem uicit, adjiciendum esse in stipulatione, ut tantum prandetur, quanti uniuscujusque intersit, si hoc maluerint, cate- rum si ita fuerit (inquit) cautum, quanti ca res erit: dubitabitur , utrum ad totius corporis xstimationem hac verba referuntur, an vero ad quod ejus interest, qui stipulatur ? Ego puto, L si sic fuerit uni cantum, quanti ea res erit, defendi posse, stipulationem sufficere.: ad operis enim quantitatem ea refertur. 22. MARCELLUS [lib. i$. Digestorum.] Ji opus novum nunciatum est, ante remissam mmciationem opere facto decessit, debet heres ejus patientiam destruendi operis adversario prxstare : nam & in restituendo hujusmodi opere ejus, qui contra Edictum fecit, poma versatur; porro autem in poenam heres non 4 succedit. 23. JAVOLENUS [lib. 7. Epistolarum.] cui opus novum nunciatum erat, vendidit 5 praedium, emptor aedificavit: emptorem, au venditorem teneri putas, quod adversus Edictum factum sit ? Respondit, cum operis novi mmcia-' tio facta est, si quid aedificatum est, emptor, id est, dominus praediorum tenetur : quia nuaciatio operis, non 6 personae fit. & is demum obligatus est, qui eum locum possidet, in quem opus novum nunciatum est. C Ui I s : T I T. II. DE DAMNO INFECTO , ET DE SUGGRUNDIS ET PROTECTIONIBUS. 1. ULPIANUS [lib. I. ad Edictum.] pfim res damni infecti celeritatem desiderat, & periculosa diia- ^ tio Praetori videtur, [fi] ex hac causa sibi jurisdictionem reservaret : Magistratibus municipalibus 7 delegandum hoc recte putabit. 2. GAJUS lib. 28. ad Edictum provinciale. VxAmnum infectum est, damnum nondum factum, quod suturum ** veremur. 3. PAULUS [lib.- 47. ad Edictum.] t":»'tinum ff’ damnatio ab ademptione & quasi deminutione pa- '* nmonii dicta sunt. emn : L, L j si hoc localem exigit inquiUtionem, ad Magistratus municipales hoc remittere. §. 1. Si intra diem ä Prxtore constituendum non caveatur, in posseflionem ejus rei mittendus est. f Ejus rei sic accipe, sive tota res sit,-li ve pars [sit] rei. tz. 2. An tamen is, qui non admittit, etiam pignoribus ä Magistratibus coerceatur? Non puto: sed in factum actione tenebitur, nam L si a Praetore missus non admittatur, eadem actione utendum est. §. 3. Duas ergo res Magistratibus municipalibus 8 Praetor vel Prxies injunxit y , cautionem & posseflionem : extera fuie jurisdictioni reservavit. tz. 4. Si forte duretur non caveri: ut poffidere liceat, (quod causa cognita fieri solet), non Duumviros, sed Frxtorem vel Pr« fidem permissuros: item ut ex causa decedatur de possessione. §. ;. Praetor ait: dum ei, qui aberit, prius domum denimeiari jubeam. f Abeste autem videtur, & qui in jure non est 10: quod & Pomponius probat, f Verecunde autem Praetorem denimeiari jubere, non extrahi de domo sua. 11 fSed domum, [in quam degit,] lenunciari, sic accipere debemus, ut, etsi in aliena domo habitet, ibi ei demuicietur. Quod si nec habitationem habeat, ad ipsum praedium erit denunciandum vel procuratori ejus, vel certe inquilinis. §. 6. Toties alitem Praetorem exigere denuntiationem in- telligendum est, si sit, cui denuncietur. Exterum si non fit, vel- uti quod hereditaria infula est, nec dum hereditas adita: vel, si heres non extet , nec inhabitetur: cessat haec pars Edicti. Est tamen tutius, libellum ad ipsas aedes proponere: fieri enim potest, ut ita monitus defensor exi stat. §. 7. In eum, qui quid eorum, qu:e supra scripta sunt, non curaverit, quanti ea res est , cujus damni infecti nomine cautum non erit, judicium datur: quod non ad quantitatem refertur, sed ad id, quod interest, L ad utilitatem venit, non ad pomam. §. 8. Hoc autem judicium certam conditionem habet, si postulatum est; exterum qui non postulavit, experiri non potest, f Postulare 12 autem proprie hoc dicimus, pro tribunali petere, non alibi. §. 9. Si tam vicinum Urbi municipium fit, ut Magistratu se non interponente, potuerit Praetor vel Prsses adiri: potest dici, cessare hanc actionem adversus Magistratus, quasi nihil intersit, cum in tua potestate fuerit, ä Pratore vel Prxiidc desiderare in possessionem'mitti. tz. 10. Hac autem actio, cum rei habeat persecutionem , & heredi, & in heredem 13 , & perpetuo dabitur. , 5- PAULUS lib. 1. ad Edictum. pRxtoris officium est, ut missus in possessionem, etiam eam per longi temporis spatium in suum dominium capere possit. §- i- Si piures sint domini, qui cavere debent, & aliquis non caveat: in portionem ejus mittetur, t Et contra, si aliquot sint, qui caveri sibi desiderant, & alias pretiosiores, alius viliores habeat aedes; sive unius domus piures habeant dispares partes: tamen non magnitudine dominii quisque, sed aequaliter 14 mittentur omnes in pofieffionem. §. 2. Si & dominus proprietatis, & fructuarius desideret sibi caveri damni infecti, uterque audiendus est: nec enim injuriam sentiet promissor, non plus cuique praesta- turus, quam quod ejus intersit. 6. GAJUS lib. 1. ad Edictum provinciale. pVcnit, ut nonnunqnam damno dato nulla nobis competat actio, non interposita ante cautione : veluti si vicini xdes ruinosae in meas xdes ceciderint: adeo ut plerisque placuerit, nec cogi quidem eum posse, ut rudera 15 tollat, li modo omnia, qux jaceant, pro derelicto habeat. 7. ULPIANUS lib. $3. ad Edictum. pRxtor ait: Damni infecti suo nomine promitti 16 , alieno fatifia- ri 17 jubebo ei, qui juraverit 18 , non calumnite caufaidfe postulare, ettmve, cujus nomine aget, pojluluturum fuijse in eam diem, quam causa cognita statuero. Ji controversa erit, dominusJit , necne, qui cuvebit: sub iy exceptione satisdari jubebo. De eo opere, quod (t i. o,.Jupr. ut in postes, legat. I. 4. infr. de stipulat, prator. (?. /. tz. \ ~.supr. h. t. (3. I. 20. tz. xi.supr. eoi. (4. L 33. insr. de obiig, Zs atlion. ($. I. in fin.supr. h. t. ( 6 . /.IO.' supr, eoi. (7 ■/• 4-§■ 3-” 3 /r. F. r. (9. I. x.supr, cod. (9. /. 4. in sin. supr. dc stic. ejus , cui mund. jurijd. immo vide /. 26. infr. ad municipal, junci. I. rp.fupr. de jurislitl. (10. /. 199. in pr. infr. deverb. fign. (11. l.ia.Jupr. de in jus vocand. I. 103. infr. de reg. jur, (12. /. I. §. 2.supr. de postulando. (13. arg. I. 3$. in pr. infr de oblig. cs ait. (14. /. 15. tz. i§. infr. h. t. (15. /. 7. tz. ult. infr. eod. (isi. /. 9. §. 4. /. 13. §. j. infr. cod. (17. d. §. 4. (18. d. I- IZ- §. Z- 12. U 13. (19. I. 31. tz. 1. infr. cod. 1249 De damno infeffio, A de suggrandis, &c. 1250 ittlflumim publice ripaye ejusfiet, in annos decem satisdari jK&e&o. jtinet, de utroque fatifdive : quoil si uterque cesset, vicinum in '. '. ' Pststtonem ejusrei , cujus nomine , posseffionem mittendum. §. c. CeP " " " Eum , cui ita non eaveoitur , r« ut caveatur , postulabitur , ire , U, cum justa causa ejse videbitur ’ etim postiderejubebo. In eum, qui neque caverit, neque in pofsejjio- neese, neque postidere pastus erit, judicium dabo ut tantum 2 praejiet, quantum pr ist ave eum oporteret ,ß de ea re ex decreto meo, ejr/Jve, cuius ds ea re juriß.iciio fuit , qua; mea^ efl . cautumf nistet. Ejus rei mmine, in cujus pqfestionem misero ,ß ab eo , qtti iu pbstej/iotte erit , ImniinfeSi nomine [non'} satisdabitur eum 3, cui non satisdabitur, Jmul inpojsejstone ejse jubebo. §. 1. Hoc Edictum prospicit damno nondum facto 4, cum exterx actiones ad damna, qux contigerunt, sarcienda pertineant, ut in Legis Aquili» actione, & aliis : de damno vero facto nihil Edicto cavetur. cum enim animalia, qua; noxam commiserunt, non 5 ultra nos solent onerare , quam ut nox» ea dedamus: multo magis ea, qux anima carent, nitra nos non deberent onerare ; prxsertim cum res quidem animales, qux damnum dederint, ipse extent, xdes autem, si ruina sua damnum dederunt, deGerint extare. §. 2. Unde quseritur : si antequam caveretur, ades deciderunt, neque dominus rudera ver. egerere, eaque derelinquat, an iit aliqua adversus eum actio? Et Julianus consultus : fi, priusquam damni infecti stipulatio interponeretur, xdv vitiosa corruissent, quid facere deberet is, in cujus xdes rudera decidissent, ut damnum sarciretur: respondit, si dominus »dium, qux fuerunt, vellet tollere, non aliter permittendum, quam ut 6 omnia, id est , & qux inutilia essent. auferret; nec solum de futuro , seil [ & ] de prxterito damno cavere eum debere, quod si dominus xdium , qux deciderunt, nihil facit: interdictum reddendum ei, in cujus xdesrudera 7 decidissent, per quod vicinus compelletur, aut tollere , aut totas xdes pro derelicto habere. 8- UAJL'S [ ad Edictum Prxtoiis Urbani titulo de damno infecto. ] Q Uod forte tunc reste dicetur, cum non ipsius negligentia, seu -propter aliquod impedimentum 8 sibi non prospexit. 9. ULPIANUS [ lib. ;z. ad Edictum. ] J|Oc amplius Julianus, posse dici, compellendum eum , ut etiam de prxterito damno ca/eret; quod enim re integra custoditur , hoc non inique etiam post ruinam xdium prsstabitur. Integra autem re nnusqnisqiie cogitur aut de damno infecto cavere , aut xdi- bus carere, quas non defendit, f Denique inquit, si quis propter angustias temporis, aut quia Reipublicx causa aberat, non potuerit damni infecti stipulari, non inique Prxtorem curaturum , ut dominus vitiosarum xdium aut damnum sarciat, ant xdibus careat, sententiam Juliani utilitas comprobat. §. 1. De 9 his autem, qux vi fluminis importata sunt, an interdictum dari possit, quxritur? Trebatius refert, cum Tiberis abundasset, & res multas multorum in aliena xdificia detulisset, interdictum ä Prxtore datum , ne vis Seret dominis, quo minus sua tollerent, auferrent, si modo damni infecti repromitterent. §. 2. Alfenus quoque scribit, si ex fundo tuo crusta 10 lapsa sit in meum fundum, eamqne petas, dandum in te judicium de damno jam Facte: idque Labea probat, nam arbitrio judicis, apud quem res prolapsejpetentur, damnum , quod ante sensi, non contineri : nec aliter dandam actionem , quam ut omnia 11 tollantur, qux sunt prolapsa, f Ita demum autem crustam vindicari posse idem Alfenus ait, si nor. coaluerit, nec unitatem cum terra mea Fecerit. Nec arbor potest vindicari ä te , qus translata in agrum meum cum terra mea coaluit. 12 Sed nec ego potero tecum agere , jus ( mihi ) nor. este, ita crustam habere , si jam cum terra mea coaluit: quia mea facta est. §1 3. Neratius autem scribit, si ratis 13 in agrum meum vi fluminis delata fit, non aliter tibi potestatem tollendi faciendam ; quam si de prxterito quoque damno mihi cavisses. §. 4. Ouxsitum est , si solum ut alterius, superficies alterius , superficiarius utrum repromittere 14 damni infecti , an faiisdare debeat ? & Julianus scribit, quotiens superficiaria insula vitiosa est, dominum & de soli, & de aedificii vitio repromittere, aut eum, ad quem superficies per- 5. Celsus certe scribit, si xdium tuarum ususfructus Titix est, damni infecti aut dominum repromittere , aut Titiam satisdare debere. Quod si in posseffionem missus fuerit is, cui damni infecti cavendum fuit, Titiam utifrui prohibebit, f Idem ait, eum quoque fructuarium, qui non re- sicit 15, ä domino utrifrni prohibendum : ergo & si de damno infecto non cavet, dominufque compulsus est repromittere, prohiberi debet frui. 10. PAULUS lio. 48- ad Edictum. QUamvis alienus ususfructus Iit, dominum promittere oportere. N '—Caffius ait. Nisi proprietarius in totum repromittat, vel fructuarius satisdet : mitti oportet in posseffionem eum , cui non caveatur. 16 Sed nisi proprietario repromittenti fructuarius caveat, denegandam ei fructus petitionem , Julianus scribit. Sed si fructuarius de soli vitio quid prxstiterit 17, jus domini ad eum transferri opertet. ii. ULPIANUS lib. 53. ad Edictum. Q Uid de creditore dicemus, qui pignus accepit? utrum repro- - mittere 18, quia suum jus tuetur: an satisdare, quia 19 dominus non est, debebit? Qux species est in contrario latere apud Marcellum agitata, an creditori pignoratitio damni infecti caveri debeat? Et ait Marcellus, inutiliter ei caveri, idemque etiam de eo cavendum , qui a non domino emit: nam nec in hujus persona committi stipulationem: xquiffimum tamen puto, huic prospiciendum, id est, creditori, per stipulationem. ia. PAULUS lib. 48. ad Edictum. Uls, qui pignori rem acceperunt, potior est is, cui damni infecti non cavetur , si peffidere , & per longum tempus rem capere, ei permissum fuerit. iz. ULPIANUS [lib. 53. ad Edictum. J Q Ui bona fide d non domino emit, videndum est, nunquid repro- - mittat, non etiam satisdet? quod quibusdam videtur : habet autem rationem , ut magis repromittat, quam satisdet: suo enim nomine id facit. §. 1. Sive corporis dominus, sive is 20, qui jus habet, ( utputa servitutem ) de damno infecto caveat: puto eum repromittere debere , non 21 satisdare : quia suo nomine id facit, non alieno. §. 2. Cum inter xdes meas&tuas sint alix xdes non vitiose; videndum est , utrum tu solus mihi cavere debeas; an vero & is , cujus xdes vitiosx non sunt; an ille solus; [ an ambo ] ? Et magis est, ut ambo cavere debeant: quia fieri potest, ut xdes vitiose in xdes non vitiosas incidentes damnum mihi dent: quamvis possit quis dicere, non vitio incolumium xdium hoc factum, si alix in eas incidentes damni causam prxbuerunt. sed [ fi ] cum prospicere sibi potuerit, damni infecti cautionem non prospexerit: merito convenietur. §. 3. Qui damni infecti caveri sibi postulat, prius de calumnia 22 jurare debet. Quisquis igitur juraverit de calumnia , admittitur ad stipulationem, f Et non inquiretur, utrum intersitejus, an non : vicinas xdes habeat, an non habeat? Totum tamen hoc jurisdictioni prxtorix subjiciendum , cui cavendum sit, cui non. §. 4. Cxterum neque ei, qui in meo deambulet, neque ei, qui in meo lavet, vel in mea taberna divertas, caveri debet. §. 5. Vicinis plane , inquilinisque 23 eorum, & inquilinorum uxoribus cavendum esse , ait Labeo, item his, qui cum his morentur. §. 6. De illo quxritur , an inquilinis suis 24 dominus xdium cavere possit ? & Sabinus ait, inquilinis non elfe cavendum. ant enim ab initio vitiosas xdes conduxerunt, & habent, quod sibi inputent: aut in vitium xdes inciderunt, & possunt ex conducto experiri, qux sententia verior est. §. 7- Si quis juxta monumentum xdificavcrit, vel juxta xditicium suum monumentum fieri passus sit, de damno infecto ei postea cavendum non erit 1 quia rem illicitam admisit, alias autem , fi monumento xdificium noceat, in quo nihil sit, quod imputari possit ei, ad quem ju$ monumenti pertinet, cavendum est ci, ad quem jus monumenti pertinet. §. 8. Superficiarium 2; & fructuarium 26 damni infecti (i.L ig. §. 2. I. 31. jn pr. infr. eod. I. I. §. 7. infr. destiptil. frator. ( 2. I. 28. infr. h. t, ( 3. /. Ig. §. 15. infr. eod. (4. I. 14. 1 - m fr. tit. prox. ( 5. I. 7. §. 6. in fin.supr. de dolo malo. I. 1. tstpr.supr.ß quadrupes pauper. §. 2. infin. Inst. de noxal. aciion. { 0. I. 9- §- 2. infr. h. t. ( 7. I. 6. supr. eoi. (8. /. 9. in pr. infr. f' (q.l.q. in fin.supr. de reb.cred. ( 10. Adde Nov. Leon. 9g. (.n. ^ 7 . §. 1 dt.supr, b. t. (12. I. 36. §. 2. infr. de aiquir. rer. domin. ( 13. 1. ;. §. q.supr. ad exbibend. ( 14. y. I 7. inpr.supr. h t. (15. I. 7. §. i. supr. de ufiufr. (16. I. 9. tnfin. supr. h. U ( 17. I. 7. C. de ufiufr. ( 18- v. I. 7- fr. supr. h. t. (19. I. 9. « 4. supr. eod. ( 20. I. 30. in pr. §- I. infr. eod. (.21. Illimo vide l. 9. §. 4. /. 10. supr. eod. (22. I. 7. m pr.fiupr. eod ( 23. 1. 18. §. 3. infr. eod. ( 24- l- 33- i n f r • f. 0 *- C 2 ?- A 39- §■ 2 - infr. eod. (»6.1. 20. infr. eod. I. 7- §- }-s«pr. de ufiufr. K k k k utilitet 1251 Digellorum Lib. XXXIX. Tit. II. 1252 utiliter stipulari hodie constat. §. 9. Sed ei, qui bona fide ii non domino emit, damni infecti stipulationem non 1 competere Marcellus ait. §. 10. Si quis- opus novum nuncinverit: an nihilominus damni infecti ei caveri debeat, Julianus tractat ? Et magis probat, caveri oportere. Nam & ei, qui egerit, jus adversario non esse, altius tollere xdificium, caveri debere, f Item eum , adversus quem Interdictum quod vi aut clam competit, cavere debere Julianus aitu quia non est cautum , neque de vitio »dium , neque de damno operis. §. 11. Si quis , quia iibi non cavebatur, in postbfGonem sedium mistus fuerit, deinde is, cuius tedes fuerunt, cum prsterea alias »des haberet, desideret ab eo, qui in posseflionem missus est, ut sibi damni infesti harum aedium nomine , quarum in possessionem missus est,caveret: an sit audiendus, videamus ? Et Julianus scribit: Is , qui vitiosis sedibus cesserit r fi, integras retinuerit, numquid improbe ab eo, qui vitiosas sedes ccepit possidere , cautionem exigit ? eum ideo possessionem amiserit , quia & ipse damni infesti satis non dederat ? & sane * parum probe postulat ab eo caveri sibi earum sedium nomine, quarum ipse cavere supersedit: quae sententia vera est. §. 12. Si quis stipulaturus juraverit, nec fuerit stipulatus : an postea ei stipulari volenti jurandum iit, videamus. Et puto, iterum juiandum : quia possit fieri, ut aut tunc, aut modo calumnietur. §. IZ. Si alieno 2 nomine caveri mihi damni infecti postulem : jurare debeo, non calumnia: causa id eum , cujus nomine cautum postulo , fitijje postulaturum. §. 14. Sed si ejus nomine postulem, qui, si ipse postularet, jurare non compelleremur (veluti patronus vel parens ): dicendum est, locum jnrijurando non esse; de quo enim ille non juraret, nec, qui vice ejus postulat, in hac stipulatione debet jurare. §. 15. Huic stipulationi debet dissesse infertus: intra quem si quid damni contigerit, cautio locum habet: neque enim in infinitum 3 obligatus esse debet stipulatione, ipse igitur Prxtor diem dabit stipulationi, xstimatione habita ex cansa, & ex qualitate ejus damni, quod contingere speratur. 14. PAULUS Iib. 48. ad Edictum. IN causx cognitione etiam longinquitas soli & operis- magnitudo x spectanda est. 15;. ULPIANUS Iib. 53. ad Edictum.. QI finita sit dies statuta in cautione : iterum arbitratu Prxtoris ex 0 integro erit cavendum. §. 1. Si vero sine adjectione diei stipulatio fuerit interposita : si quidem ex conventione quandoque fuerit commissa, ex stipulatu agitur : si vero per errorem , magis est illud dicendum , finito die, in quem alioquin caveri solet, desiderandum esse ä Praetore, ut liberetur. §. 2. Deinde ait Praetor 4 : De eo opere 5 , quod in sturnine publico , ripave ejus fiet , in annos decem satisdari jubebo. Hic exigitur satisdatio, & tempus stipulationi prxstituit idcirco , quia in publico fit. cum autem in alieno fiat, satisdationem Praetor injungit. 6 §. 3. Notandum , quod non etiam de loci vitio , sed de operis tantum cavetur ; quamvis fi in privato fiat, & de loci, & de operis vitio caveatur, sed cum locus publicus sit, non erat necesse , ibidem opus facienti de alio vitio , quam operis, satisdare damni infecti. §. 4. Si quid igicur damni intra decem annos acciderit, id stipulatione continetur. §. 5. Et quod ait Praetor de eo opere , sic accipe , de eo damno, quod ex opere fiet. §. 6. Si quid in via publica fiat, quia 7 in alieno fit, satisdandum est. §. 7. Sed Frxtor causa cognita, tem non habebit res exitum : nec profuturum in possessionem ejus rei mitti, quam quis possidere non possit, aut ei non expediat. & verior est Sabini sententia. §. 13. Sed si in plures partes divisa domus sit, utrum in partem, an in totam domum possidendam mitti quis debeat, videamus ? Si tam ampla domus sit, ut & spatia inter vitiosam partem intercedant, & eam, qua: vitium non facit: dicendum , in eam solam partem mitti, si vero unita sit contextu aedificiorum : in totam. Itaque & in spatiosis domibus melicis dicetur , in eam partem domus mittendum , qiue vitiosis parti unita Cxterum si modica portiuncula »dium amplissimarum vitium est. faceret:, quale erat dicere , totas aedes jubendum possidere eum, cui damni infecti non caveretur, cum sint ampliflimx ? §. 14. Item quid dicemus, si insula adjacens domui vitium faciat, utrum in infui« possessionem, an vero in totius domus possessionem mittendum sit? Et magis est, ut non in domus possessionem , sed in insula mittatur. §. 15. Si plures sunt, qui postulent, ut caveatur: omnes mitti in possessionem solent, f Idemque Labeo probat, L fi prius quis in posseflionem missus sit, & alius mitti desideret: nam non spectabimus ordinem , sed habebunt ambo possessionem. f Quod ii jam prior possidere jussus sit, & alius damni infecti caveri desideret: tunc nisi cavetur, mittetur in possessionem posterior. §. x6. Julianus scribit, eum, qui in posseflionem damni infecti nomine mittitur, non prius incipere per longum tempus dominium capere, quam fecundo decreto a Prxtore dominus constituatur. §. 17. Si ante hoc decretum alius quoque in possessionem missus fuerit, «qualiter ambo »dium fiunt domini: scilicet cum jussi fuerint possidere, f Si vero jam constituto domino eo, qui primus in possessionem missus est, Titius damni infecti sibi caveri desiderabit: cessante primo cavere, solus Titius erit in possessione. §. ig. Cum autem plures mittuntur in possefliouem, »qualiter 10 mittuntur, non pro rata damni, quod unumquemque contingeret. & merite. Nam & cum unus mittitur, non pro portione damni mittitur, sed in totum: eum igitur plures mittuntur, »qualiter omnes, quasi in totum missi concursu partes habebunt. §. 19. Sed si quis eorum missus in possessionem sumptum fecerit, deinde jubeatur possidere: an sumptum consequi possit is , qui fecit? & quo judicio 7 Et placet, communi 11 dividundo judicio consequi [eum] posse. §. 20. Si quis autem in possessionem missus, nondum possidere jussus fit; an dominus decedere possesiione debeat, videamus ? Et ait Labeo , non decedere 12 : sicuti nec cum creditores vel legatarii 13 mittuntur, idque est verius. §. 21. Non autem statim , ubi misit Pr»tor in possessionem , etiam possidere jubet, sed tunc demum , eum justa causa videbitur. Ergo intervallum aliquad debebit intercedere, quod aut pro derelicto ades longo silentio dominus videatur habuisse, aut emisso in possessionem , & aliquamdiu immorato nemo caveat. §. 22. Si forte dominus Reipublie» causa abest, aut ex alia justa causa , aut in ea sit »täte, cui subveniri solet: probandum est, 11011 debere Frxtorem festinare ad decernendum , ut jubeat possidere, f Sed etsi decreverit , nemo dubitat, in integrum restitutionem irxiultliruin. §. 23. U.bi autem quis possidere jussus est, dominus dejiciendus erit poiteffione. §. 24. Si qua sint jura debita his , qui potuerunt de damno infecto satisilare: deneganda erit eorum persecutio ad- vertus eum, qui in possessionem missus est. & ita Labeo probat. §. 25. Item quxriturin pignoratitio creditore , an pignoris per- pus pro 8 conditione operis determinabit. §. 8. Sive autem quis!secutio denegetur adversus eum, qui jussus fit possidere? Et mani 11 niat viam , sive quid aliud in via publica faciat: debebit cautioi gis est, ut, si neque debitor repromisit, neque creditor satisdedit, locum habere, ne per hoc damno privati contingantur. §. 9. De pignoris persecutio denegetur, f Quod & in fructuario recte Cel- exteris locis publicis nihil specialiter cavetur : verum ex generali sermone, quasi in alieno fiat, satisdari 9 debebit damni infecti. §. 10. Si publicus locus publice reficiatur: rectissime Labeo seri- "bit, eo que jure utimur, de damno infecto non esse cavendum , st quiilvitio loci , aut operis fiat, certe Legem dandam operis talem , ne quid noceat vicinis , damnive detur. §. 11. Ex h: c Edicto , si non caveatur, mittitur in possessionem a Prxtore in eam partem , qux ruinosa esse videtur. H. 12. An vero in totas «des missio lotum habeat, videamus? Et extat-Sabini sententia , in totas «des mittendum, alioquin si ex superficie (inquit) damnum timeatur , (r. I. ii.supr.. h.t. (2. /. 39. §, 3. infr. eod. (3. l. <). supr. soluto mutrim, l. 1 r_ §. 1 S.Jupr. de legat. 3. (4. L 7. in pr.supr. h. t. (V. §■ 5 - \”f y - b. (6. 1. 7. in pr.supr. eod. imtno vide L l. §.' 6. insx..destipul. p-mtor.. (7., H. 2,»« sin, supr. h..l. (z, l, 13, instn. sus scribit. §. 26. Hi de vectigalibus [xdibusj non caveatur, mittendum in possessionem dicemus , nec jussendum possidere : nec enim dominium capere possidendo potest, sed decernendum, ut eodem jure esset, quo Foret is, qui non caverat: post quod decretum vectigali actione uti poterit. §. 27. Sed in vestiga.'i priedio, si municipes non caverint: dicendum est, dominium per longum tempus adquiri. §.28. Eleganter quxritur, si, dum Prxtor de danda stipulatione deliberat, damnum contigerit, an sarciri pofiit ? Et missio quidem cessabit : Prxtor tamen decernere debet, quicquid damni contigerit, ut de eo quoque caveatur; aut, si putat, quod l. 14. supr. h. t. (9 /. 7. in pr.supr. eod. (10. /. 5. §. I. in sin. supr.l. 40. in sin. infr. eod. (11. Immo vide L 4. in sin.supr. communi di vid. (12. arg. I. 3. in fin. infr. de adquir.vel amiti, pojs. (13. I. 5. in pr. supr.. ut in pojJejs. legator, utiliter I2fZ De damno infero, & de suggrundis, &c. 1254 utiliter actionem daturus sit, decernat. §. 29. Si pupillus 1 tutorem non habeat, quo auctore damni infecti promittat: quasi non defendatur, missio in possessionem locum habebit. §. 30. Si quis damni infecti in posseffionem missus fit: fulcire eum , & reficere infulam debere, sunt qui putent; eamque culpam prxstare exemplo ejus, qui pignori accepit, sed alio jure utimur : cum enim ob hoc tantum missus sit, ut vice cautionis in pose,]ione Jit , nihil ei imputari, si non refecerit. §. Zi. Item videamus, si ei cautio offeratur, posteaquam missus est : [an] non prius decedere 2 de-' beat, quam si ei caveatur etiam de eo damno, quod contigit, posteaquam missus est in possessionem ? quod quidem magis probatur, repetita igitur die promittendum erit: hoc amplius de impensis 3 quoque, si quas fecerit, erit ei cavendum. §. 31. Illud quaeritur, ex quo tempore damni ratio habeatur : utrum ex quo in posseffio- nem ventum est: an vero ex quo Praetor decrevit, ut eatur in possessionem? Labeo: ex qno decretum est. Sabinus: ex quo ventum est in possessionem. Ego puto, causa cognita modo hanc, modo illam sententiam probandam: plerumque enim subvenitur etiam ei, qui missus in posseffiouem , aliqua ex causa aut non [venit,] aut tardius venit in possessionem. §. 33. Posteaquam autem quis possidere jure dominii a Prxtore jussus est, nequaquam locus frit cautionis oblationi: & ita Labeo. Cxterum nullus (inquit) finis rei invenietur. Et est hoc verissimum , seposito eo, quodquibus- dam vel itate 4 , vel qua alia justa causa subvenitur. §. 34. Si jam ruerunt xdes : an in possessionem ruinae vel arete mittendus sit nihilominusis, cui cautum non est, videamus? Et magis est, ut mitti debeat. & ita Labeo: sed adjicit, si, posteaquam decreverit Pritor, eum in posseffionem mittendum , tunc xdes deciderint. & puto Labeonis sententiam veram, f Proinde & si refecit aliquid, erit probandum, non prius 9 um discessurum, quam si ei sarciatur, & de praeterito caveatur. Potest autem & in factum ; actione recuperare hoc , quod impendit: sed non amplius, quam quod boni viri arbitratu factum sit, -j-filem est, & 11 alius jussu roga' uve meo eorum quid sine dolo malo fecerit, & eo nomine condemnatus sim , aut dederim fine dolo malo. §. 35. Si quis metu ruins decesserit possesstone, si quidem , cum adjuvare rem non posset, id fecit, Labeo scribit, integrum jus eum habere , perinde ac si in possessione perfeverasset: quod si, cum posset succurrere, maluit relinquere, amisisse eum Prxtoris beneficium : neque, si postea succurri sibi velit, audiendum eum. Cassius autem ait, si metu ruinx decesserit, non hoc animo , ut xdificia derelinqueret, restituendum in posseffionem. eum tamen , qui missus in posseffionem non accesserit, si aedificia ruerint, beneficium Prstoris amisisse scribit, hoc ita accipiendum erit, si venire in posseffionenv neglexit: non si, dum venit, ruerunt. §. 36. Si quis ex hoc Edicto a Praetore in posseffionem missus, non est admissus 6: in factum actione uti poterit, ut tantum praftetur ei , quantum pr testari ei oporteret, fi de eure cautum fuijfet. extenditur enim actio in id tempus, quo damnum committitur. 16. PAULUS lib. 60. ad Edictum. ^Ntequam damnum detur, impunitum est factum ejus, qui neque promisit, neque admisit in posseffionem : si tamen a.ite damnum datum, vel cavit, vel posseffione ceffit. 17. ULPIANUS lib. 53. ad Edictum. §1 quis missum in posseffionem, cum esset in aliena potestate, non admiserit: plerique putant noxalem actionem eo nomine competere. §. 1. Quul deinde, fi procurator prohibuerit ? utrum in ipsum , an in dominum dabimus? Sed verius est, in ipsum dandam. §. 2. Sed & in actore municipum , tutore, citerisque, qui pro aliis interveniunt, idem erit dicendum. §.3. Actio ista, qus in factum est, perpetuo dabitur, & 7 heredi, & in heredem , cxterafque, itemque citeris personis. §. 4. Judex, qui de damno infecto cognoscit, etiam alienato pridio ab eo , cum quo actum fuerit, damnum xstimare solet omne , quodcunque ante judicium contigit. t-v 18. PAULUS lib. 48. ad Edictum. Da Imni infecti stipulatio competit non tantum ei, cujus in bonis res est: sed etiam cujus periculo [res] est. §. 1. [Sed] quod opere facto consecutus fit dominii capione promissor, non teneri eum eo nomine, Pomponius ait: qsiia nec loci, nec operis vitio , sed publico jure id consecutus sit. §. 2. Ei, cujus ususfructus sedium est, de vitio earundem xdium caveri non oportet 8, etsi alias vicinas habeat: quia reficiendi habet facultatem, nam * qui viri boni arbitratu uti deberetreficiendi quoque potestatem consequitur. Ergo nec proprietarius audiri debet, si velit sibi caveri i fructuario sedium nomine, quas vicinas, fructuario habeat: quia habet cum fructuario actionem , ut viti boni arbitratu is fruatur. §.3. Sed inquilino meo, si vicinas xdes habeat, cavere debebo damni infecti prepter eas ides. §. 4. Ei, qui in conducto solo superficiem imposuit, dominus soli, quod vitio soli damnum futurum sit, cavere non debebit, nec soli domino superficiarius: quia invicem ex conducto & locato -habent actiones, in quas tamen actiones ultra culpam nihil venit: plus autem in stipulationem venit damni infesti, quod quidem vitium ejus esse dicitur. §. f. Si is, qui unas xdes habebat, stipulatus fuerit, deinde vicinas comparaverit: an earum quoque nomine , quas post interpositam stipulationem comparasset, promissorem obligaret, quxsitum est? Julianus scribit, videndum, ne earum duntaxat nomine cautum habeat, de quibus inter eum & promissorem initio actum fuerit. Cui consequens videri posse, ut & cum xdium communium nomine duo socii stipulentur, de eo duntaxat damno caveri videatur, quod in parte xdium cuique socio datum fuerit, sive ergo redemerit alteram partem quis ex his, sive adjudicata fuerit: non augeri promissionis obligationem. Pomponius relata Juliani scriptura, dicit, non se improbare. §. 6. Si autem res aliquas post stipulationem interpositam in domo habere cceperit stipulator, qux ex ruina vicinarum xdium perierint, agere ex stipulatu potest: licet tunc, cum stipularetur , hx res non fuerint. §. 7. Emptor prxdii, fi ante traditionem stipulatus sit, cautum habebit de eo damno , quod post traditionem factum erit. §. 8. Venditorem 9 autem xdium, prius quam posseffionem tradat, stipulari oportet: quia hujus quoque rei culpam prxstat. §. 9. Sed quid fiet, si venditor sine culpa stipulari non potuerit, & ob hoc emptor stipulatus fuerit? nonne damnum patitur ? an hoc damnum in aliena re acciderit, revolvitur autem ad emptorem , quia actionem ex empto non habet? Sed nihil in hac causa proficit stipulatio , nisi in id , quod post traditionem accidit: quia * dum venditoris custodia est, is stipulari debet, omnemque diligentiam emptori prxstare; & quod 10 alia actione quiri potest, id in stipulationem damni infecti omnino non deducitur. §. 10. Sed si venditor interposuerit stipulationem, etiam id damnum continebit, quod post traditionem emptori contigerit, quod esse iniquiffimum Aristo ait: quoniam si emptor quoque damni infecti stipulatus esset, duobus promissor ejusiiem nomine obligaretur. nili forte id contra se habeat, quia in hoc fit stipulatio, quanti ea reserit: ut poffit videri, nihil Interesse jam venditoris stipulatione damni infecti interposita. §. ii. Sabini sententia veraest, existimantis, ut, si, dum xdifieatur , intra diem stipulationi comprehensum supra parietem meum domus deciderit, eumque vitiaverit, licet post diem stipulationis paries decidet, poffim agere; quia damnum jam tunc acceperim, cum paries vitiosus factus fit: nec quicquam obstare, quominus, etiam antequam decidat, agi poffit: & si ita concussus fit paries, ut nulla ratione recipi poffit, ideoque deponendus »st, non minoris litem aestimandam , quam ii decidisset. §. 12. Si vicinas xdes habeamus & invicem desidere- uti s damni infecti caveri: nihil obstat, quominus & ego in tuarum xdium posseffionem mittar, [&] tu in mearum. §• J3- Si pupillus prohibuit iri in posseffionem damni infecti: placet, in eum non injuste competere hanc in factum actionem. §. 14. Si mandatu meo alius prohibuerit , in me hxc actio competit. 9. 15. Non loium autem eum punit Prxtor, qui in posseffione esse, ied etiam eum , qui possidere passus non fuerit : cum alioqiun , si is , qui jussu Prxtoris coeperat poffidere , & poffidendo dominium capere , aut non admissus , aut ejectus inde fuerit, utile: Interdictum unde vi, vel Publicianam actionem habere potest, t Sed ii 111 factum actione egerit, his actionibus experiri non potest, cum Prxtor id agat, ne damnum faciat actor , non ut in lucro versetur. §. 16. Si (*• h 3. in'fin. I. 4. U 5. infr. ex quib. cauf. in pojf. §. i.supr. ut in pojfejf. legat, (3. /. 44. §. 1. infr. h. t. (2. I. 5. (4. §. 22. Jupr.b.l. (5. 1 . 9. inpr. infr. de reb. ausior, judic. poj/id. (6. 1 . 4. | (10. I. 3 2 - tnfin, 1nfir.11. t. & i.supr. h. t. I. 4. tz. 2. infr. ne vis fiat ei , qui in p os. (7. /.24. " i.infr.h.t. (8. /. 20. infr. eod. (9. I. 36. supr. de aci. empti. Kk kk * procu- 1255 Digestorum sib. XXXIX. Tit. II. 1256 procurator i meus damni infecti stipulatus sit, causa cognita mihi ex ea stipulatione actio competit. 19. GAJUS ad Edictum Praetoris Urbani, titulo de damno infecto. fOrum, qui bona fide absunt r, in stipulatione damni infecti ius non corrumpitur, fi reversis cavendi ex bono & aequo potestas datur: sive domini 3 sint, sive aliquid in ea re jus habeant; qualis est creditor 4, & fructuarius 5, & superficiarius. 6 §. 1. Sive aedium vitio, sive operis, quod vel in sedibus, vel in loco urbano, aut rustico, privato, publicove 7 fiat, damni aliquid futurum sit: curat Praetor, ut timenti damnum caveatur, so. IDEM lib. 19. ad Edictum provinciale. INter fructuarium 8, & dominum proprietatis, ita damni inrc- "* sti cautio locum habet, si fructuarius quidem de soli vitio caveri sibi desideret, dominus vero proprietatis de operis vitio, E quid fructuarius aedificet, nam de ruina aedium neuter ab altero cautionem desiderare potest : friictuarius ideo , quia refectio 2dium ad eius ipsius onus non pertinet 9 ; proprietarius ideo , quia usitata stipulatio, qua de re restituenda fructuarius cavet, ad hunc quoque casum porrigitur. si. PAULUS lib. 8. ad Plautium. CI fitiusfamilias 10 inquilinus sit: videamus , an damni infecti 0 nomine in posseffionem xdium vicinarum mittendus sit? (J11 ierim r enim , an filiusfamiiias non videtur damnum pati, si res peculiares sint, & pater postit stipulari, fi quid ei damni fiat? Et placet utrnmque eorum in posteisionem mitti, nisi sic filius conduxerat, ut ejus periculo aedes essent: tunc enim, quia solus tenetur ex locato, recte dicetur, ipsum mittendum in possessionem, nisi ei caveatur. ss. IDEM lib. 10. ad Plautium. CI proprietarius de damno infecto repromisisset, vel forte aliquid o praestitisset, auc contra fructuarius aliquid praestitit: iniquum est, alterum line damno uti aedibus, aut sedes habere. & si,obtulerit proprietarius aliquid, non est fructuario permittendum uti, nisi contulerit: idemque fructuario praestandum est , ut proprietarius cogatur ex' conferre. Ergo & solum retinebit fructuarius, si aedes ceciderint, donec praestetur ei damnum: ut quod haberet vicinus missus in possestionem , id fructuarius habeat, qui damnum vicino farciit. t Eadem erunt, & si minimum damnum detur. §. 1. Plautius: si abeo, quem dominum este negarem, vellem fnb hac exceprione, Ji dominus non ejset , satisdari, ab eo vero, quem dominum esse dicerem , pure repromitti: constitit, non debere me impetrare, sed debere me eligere, a quo velim mihi caveri. 23. ULPIANUS lib. 63. ad Edictum. TN stipulatione damni infecti, quae aedium nomine interponitur, 1 nisi in solidum fuerit cantum , mittetur in possessionem. 24. IDEM [lib. 81. ad Edictum.J ‘PLuminum publicorum communis 11 estusiis, ficuti viarum pn- A Micarum, & litorum, f In his igitur publice licet cuilibet ■ aedificare , & destruere : dum tamen hoc fine incommodo cujus- quam fiat. Propter quod operis duntaxat nomine cum satisdatione cavetur 12; de vitio loci nihil cavetur : hoc est, operis , quod -quis facit, exterum fi ex Icci vitio damnum timeatur, minime ^ •cendumest, ilamni infecti stipulationem interponi oportere: quis «nim dubitat, neminem esse, a quo stipuletur, cum nemine ni- Iiil faciente locus ipse publicus damnum inferat fui natura? Ad ea igitur operasiipuiatiopertinet, quacunque privatim fiant, f Quid -trgo, fi pubfice opus fiat? de vitio ejus quid faciemus? Et plane, vel Princeps adeundus est, vel, fi in provincia fiat, Prxscs provincia. Sed quod dictum est, operis vitio , fic accipiendum est, ttiamli proponas, non tantum tempore , quo opus fit, sed etiam "fi postea contingat: quid enim , si ideo, quia male xdificatum erat, corruit? fi. 1. Adjicitur in hac stipulatione U heredum 13 nomen, xelsuccejbrum , corumque , ai quos cares pertinet: successores autem non solum , qui in universa 14 bona succedunt, sed & hi, qui 1; in rei tantum dominium successerint, his verbis continentur. fi. 2. Sed ut ne quid xdium , loci opcrifve vitio, damnum factum sit, stipulatio interponitur dc eo fine satisdatione : qua? non solum ad totas xdes, sed etiam ad partem xdium pertinet. Vitium autem xdium & loci esse, Labeo ait, quod accidens extrinsecus infirmiores eas facit, denique nemo dixit, palustris loci vel arenosi nomine, quasi vitiosi , committi stipulationem : quia naturale vitium est : & ideo nec [ea] stipulatio interponitur , neque interposita committetur. §. 3. xc stipulatio utrum id solum damnum contineat, quod injuria fit: an vero omne damnum, quod extrinsecus contingat? Et Labeo quidem scribit, dedamno dato non posse agi, fi quid forte terrx motu , aut vi fluminis , aliove quo casu fortuito acciderit. §. 4. Servius quoque putat, fi ex xdibus promissoris vento tegulx 16 dejectae damnum vicino dederint, ita eum teneri, fi aedificii vitio id acciderit, non si violentia ventorum , vel qua alia ratione , qux vim habet divinam. Labeo L rationem adjicit: quod fi hoc non admittatur, iniquum erit, quod enim tam firmum aedificium est, ut fluminis, aut maris, aut tempestatis, aut ruina:, incendii, aut terrx motus vim sustinere possit? §.5. Idem Servius putat, si controversia aqux infulam subverterit, deinde stipulatoris xdisicia ceciderint, nihil eum ex stipulatu consecuturum ; quia id nec operis, nec loci vitio factum est. f Si autem aqua vitiet fundamenta, & sic xdificium ruisset, committi stipulationem ait : multum enim Interesse , quod erat alioquin firmum , vi fluminis lapsum sit protinus; an vero ante sit vitiatum , deinde sic deciderit. & ita Labeo probat: etenim multum 17 Interesse , quod ad Aquiliam pertinet, fanum quis hominem occidat, an vero factum imbecilliorem. §.6. Quanquam autem stipulatio committitur, cum vitio operis damnum factum sit: tamen , fi opus factum est ab eo , quem promissor prohibere non potuit, stipulatio non committetur, f Plane , fi prohibere potuit , committetur, f Sed si quis promissoris nomine fecerit, vel ejus, pro quo promissum est, aut alius , qui prohiberi potuerit: stipulatio ista committetur. §. 7. Prxterea si furni 18 nomine damni infecti fuerit cautum, deinde furnarii culpa damnum datum fuerit: non venire in hanc stipulationem, plerifque videtur. §. 8- Castius quoque scribit, quod contra ea damnum datum est, cui nulla ope occurri poterit, stipulationem non tenere. fi. 9. Item apud Vivianum relatum est, si ex agro vicini arbores vi tempestatis confractis, in meum agrnm deciderint, coque facto vitibus meis vel segetibus nocent, vel xdifiua demoliunt: stipulationem istam, in qua hxe comprehenduntur: Si quid arborum iocive vitio acciderit , non esse utilem : quia non arborum vitio , sed vi ventorum damnum mihi datum est. Plane fi vetustate arborum hoc fiebat, 'possumus dicere, vitio arborum damnum mihi dari. §. 10. Idem ait, si damni infecti xdium mearum nomine tibi promisero , deinde hxxdes vi tempestatis.in tua xdisicia ceciderint, eaque diruerint, nihil ex ea stipulatione prxstari; quia nullum damnum vitio mearum xdium tibi contingit: nisi forte ita vitiosi mex xdes fuerint, ut qualibet vei minima tempestate ruerint. Hxc omnia vera sunt. fi. 11. Sed & quod Labeo putat, verum est, referre, utrum impulsu fluminis ruit xdificium , an'deterius ante factwn postea ceciderit. §. 12. Item videamus, quando damnum dari videatur: stipulatio enim hoc continet, quod vitio xdium, loci, operis , damnum fit. utputa in domo mea puteum agprio, quo aperto venx putei [tui] prxcifx sunt: an tenear? Ait Trebatius, non teneri me damni infecti: neque enim existimari, operis mei vitio caninum tibi dari in ea re , in qua jure 19 meo usus sum. Si tamen tam alte fodiam in meo, 111 paries tuus stare non postit, damni infecti stipulatio committetur. 2;. PAULUS lib. 78. ad Edictum. HPRebatins ait, etiam eum accipere damnum , cujus xdium luminibus officiatur. .. (.}■ I- 39» §- 3- infr- eod'. (2» L 15. §. 22 .supr. eod. (3. /. ■Jinsiii. I. 13. §. 1. supr. eod,. (4. A \l.supr. eod. (c. A 9. §. ult. L 13. §. 8. A 18. K. 2. supr. eoi. ((,. A. L 9. fi. 4. d. I. 13. fi. g. (7: 1. 15. fi. 6-. supr, l. 31. ht pr. infr. eod. (g. A 13. §. 8. supr. eod. (9. Immo vide l.j. §. 2. I. 5;. supr. de usufr. (10. -Addec L H- tnjY. q.ub. ex cauj. inpoJJ. (ju. /. 4. in fin.supr. sje rcr. di- 1 vis. A 3. §. i. infr. ne quid in loco pubi. (12. A 1;. §. a.supr. h. t. (13. I. 17. fi. 3. supr. eod. (14. I. 9. fi. 12. supr. de bered, inftit. (1$. A 14. fi. 5. vers.nnde quidam.supr. quod met. caus. (16. A 43- in t r - infr. h. t. (17. Immo vide A 7. fi. 5.supr. ad leg. Aquil. (18. A 27. fi. lo.supr. d. t. (19. I. 36. infr. h. t. 36. ut - 1257 De damno infefto , A de suggrundis, &c. I2Z8 26. ULPIANUS lib. 8i. ad Edictum. pRociilus ait, * cum quis jure I quid in suo faceret, quamvis promisisset damni infecti vicino , non tamen eum teneri ea stipulatione: veluti fi juxta mea itdificia habeas aedificia , eaque jurea tuo aliius tollas; aut fi in vicino tuo agro cuniculo vel fossa aquam meam avoces, quamvis enim & hic aquam mihi abducas 3 , & illic luminibus 4 officias , tamen ex ea stipulatione actionem mihi non competere : scilicet quia non debeat videri is damnum facere, qui eo veluti lucro, quo adhuc utebatur, prohibetur: mul- tmnque intercise utrum damnum quis faciat, an lucro , quod adhuc faciebat, uti prohibeatur, mihi videtur vera esse Proculi sententia. 27. PAULUS lib. 78. ad Edictum. PLtires 5 earnndem aedium domini, singuli stipulari debent sine ^ adjectione partis: quia desuo quisque damno stipulatur: quin- imopars adjecta partis partem faciet. Contra si plures domini sint vitiosarum aedium , pro sua 6 quisque parte promittere debet: ne singuli in solidum obligentur. 28. ULPIANUS lib. 81. ad Edictum. TN hac stipulatione venit, quanti 7 ea res erit. Et ideo Cassius 1 scribit, eum, qui damni infecti stipulatus est, fi propter metum ruinae ea aedificia , quorum nomine sibi cavit, Fulsit; impensas ejus rei ex stipulatu consequi posse. Idemque juris esse, cum propter vitium communis parietis, qui cavit sibi damni infecti, onerum eorum relevandorum gratia, qme in parietem incumbunt, aedificia sua fulsit, f Iu eadem causa est detrimentum quoque propter emigrationem inquilinorum, quod ex justo metu factum est. f Aristo autem non male adjicit, ficuti hic exigit Cassitis, ut [si] justus metus migrandi causam praebuerit: ita in ejus personam , qui fulsit, endein Cassium dicere debuisse , si justo metu ruina fulcire coactus est. 29. GAJUS lib. 28. ad Edictum provinciale. CEd & st conducere hospitium nemo velit, propter vitium xditan, u idem erit dicendum. 30. ULPIANUS lib. 8.1. ad Edictum. TAAmni infecti stipulatio pertinet, etiam fi quid ejus operis, quod [fit] in fundo meo aquse ducendae causa, vitio damnum mihi contigerit: solet enim opus in alieno fieri, cum jure servitutis, luam quis habet alieno agro impositam , opus in alieno faciat. §. 1. Utrum autem de hoc opere promittere, an satisdare debeat, videamus? Movet, quod in alieno facit: qui autem de alieno cavet, Catifdare 8 debet; quidefuo, repromittere, f Unde Labeo putabat, eum, qui modulorum ant rivi faciendi causa opus faceret, etiam satisdare debere, quia & in alieno solo faceret, sed eum de opere, quod faciet, exigatur stipulatio: consequens erit dicere, sufficere repromiffionem : quodammodo enim de re sua c vet. §. 2. Qu°d dictum est, aquee ducendi? causa, exempli gratia scriptum est: exterum ad omnia opera stipulatio accommodabitur. 31. PAULUS lib. 78. ad Edictum. QUi vias publicas muniunt, fine damno 9 vicinorum id facere jU debent. §. 1. Si controversia sit, dominus sit, necne , is a quo cautio exigitur, sub exceptione satisdare jubetur, io 32. GAJUS lib. 28. ad Edictum provinciale. A sdibus meis proximae sint cedes mea: & tuae: quaeritur, an , si hae vitium mihi faciant. cavere mihi debeas pro damno propriarum mearum xdium; scilicet pro qua parte dominus existis ? Et hoc plerisque placet: sed movet w, quod ipse meas aedes reficere possim, & impensas pro socio, aut communi dividundo judicio, pro parte consequi, nam * Lsi unas sedes communes tecum habui, exqup vitium faciant, & circa refectionem earum cessare videaris, aoitri praeceptores negant cavere te debere; quia ipse reficere possim , recepturus pro parte, quod impenderim, judicio societatis, aut communi dividund o: ideo & interpositam cautionem minus utilem (i. I. 24. infin.supr. eod. L 1. §. 21. infr. de aqua £f aqute pltiv. I6._§.6. infr. qua iufiraud. cred. I. 3. §.2. infr. de libero homin. nhib. I. 55. 1 , 129. inpr. infr. de reg.jur. (2. I. 8- l. 9. C. de ser- ( 3 - L 10. C. d. t. (4, 1 . 9. I. iq.supr. deservit, frad. tirban. s'J' f-§• t.supr. b. t. (6. /.40. §.2. L 42. infr. eod. I. 2. §.2. Wr. defl.pul.prator. (7. /. 37. ir.fr. b. t. (8. /. 1. §.6. in sin. m Jr.desipui,prator. (9. I. iq. §, g. §. 10. 1 . 24. inpr.sttpr. h. t. ruturam ; quia alia ratione damnum mihi posset sarciri. & est plane nostrorum praeceptorum hxc sententia, ut credamus, * inutilem esse damni infesti stipulationem, quo casu damnum alia 11 actione ffi t-iri poisit: quod & in superiore casii intelligendum est. 33. ULPIANUS [lib. 42. ad Sabinum.] jNquiiino 12 non datur damni infecti' actio : quia possit ex conducto agere , fi dominus eum migrare prohiberet; 34. PAULUS lib. 10. ad Sabinum. JJTique fi pro praeterita pensione satisfacere paratus fuit, alioqui» justa retentio 13 pignoris domino fieri videretur. Sed etsi quasi pignora retinuerit, & ea interierint ruina vicinarum xdiura r potest dici etiam pigneratitia actione locatorem teneri, fi poterat eas res in locum tutiorem transferre. 35. ULPIANUS lib. 42. ad Sabinum. TN parietis communis demolitione ea quaeri oportet, fi fatis aptifs A fuerit oneribus ferendis, an non suerit aptus. 36. PAULUS lib. 10. ad Sabinum. £JEd ita idoneum esse plerique dixerunt, ut utrarumqite adiit» onera, qua modo jure imponantur, communis paries sustiners. possit. 37. ULPIANUS lib. 42. ad Sabinum. NTAm si non fuit, utique demolire eum oportuit, nec debet, fi quid damni ex hac causa attigit, is, qui demolitus est, teneri : nisi sumptuQse , aut parum bonus novus paries sit restitutus, f Quod si fuerit idoneus paries, qui demolitus est: in actionem damni infecti venit id, quanti 14 interfuit actoris , eum parietem stare, merito: nam si non debuit demoliri, restituere eum debet proprio sumptu, f Sed & fi qui reditus ob demolitionem amissus est, consequenter restitui eum Sabinus voluit, f Si forte habitatores migraverunt, aut non tam commode habitare possunt: imputari id aedificatori potest. 38. PAULUS lib. 10. ad Sabinum. "CMptor xdium ante traditam sibi possessionem ideo inutiliter sti- pulatur, quia venditor omnem diligentiam ei prxstare debet, tunc 1; certe utiliter stipulatur, cum omnis culpa a venditore aberit: veluti 11 precario emptori in his aedibus esse permisit, custo- diamque ei abfuturus tradidit. §. I. Si agri nomine non caveatur: in eam partem agri mittendum est , ex 16 qua periculum timeatur. ejusque rei ratio haec est, quod * in aedificiis partes quoque reliquae a vitiosa parte traherentur: at in agris non idem est: sed dicendum esi, ut in domibus quoque majoribus interdum causa cognita Praetor statuere debeat, in cujus partis possessionem is, cui non caveatur, mitti debeat. §. 2. Deducto 17 veteris parietis pretio si quid amplius fit, xstimari debet: & si quid ex veteri in novum conjectum sit, deduci [ex] aestimatione oportet. 39.. POMPONIUS [lib. 21. ad Sabinum. ] TNter quos paries communis est aedificiorum nomine, qux quisque propria habet, stipulari damni infecti solet, sed tunc ea cautio necessaria est, cum aut alter solus aedificat, &■ vitium ex opere futurum est, aut alter pretiosiora aedificia habet, & pius damni sensurus sit decidente pariete: alioquin , fi aequale periculum est, quantum quis vicino praestat, .antum ab co consequitur. §. I. Si domus in controversia Iit: dicendum est, damni infecti onus possessoris 18 esse, cum id, quod praestiterit, imputare domino pnedii possit, quod fi non caveat, possessionem ad petitorem, qui cavere damni infecti sibi velit, transferant: nam iniquum est, stipulatorem compelli, relicto praedio , ex quo damnum vereatur , dominum quaerere. §. 2. Damni infecti stipulatio latius patet. & ineo & ei, qui superficiariam 19 insulam habet, utilis est ea stipulatio, si quid in superficie damnum datum fuerit: & nihilominus & soli domino utiiis est, ss solo damnum datum suent, ut tota superficies tolleretur; fraudabitur enim dominus soli in pernione per- cinieruia. 3. Alieno 20 nomine stipulari ita licet 5 iu 9 ejuod damnurn domino datum fit, comprehe ndatur, cavere autem debe- ( 7 o. I- 7 - in pr.supr. eod. (n. /. 18. §. 9 - infin.supr. cod. (12. /. 13. §. G.supr. eod. (13. l- 9 - s“t r - ‘l u l b - c f l f- 04 - l. zS.supr. h. i. (i;- I- 18- §• 7 -s< ^ . - legato. 1383. * 41. 8. ■ * . • .! - - socio. ;5;. * 17. 2. " - suo. 1384. * 41. 10. de Proxeneticis. 17; 1. * 50. 74. de Publicanis & vectigal. 1265. * 39. 3. de Publiciana in rem actione. 31;. * 6 . 2, Me Publicis judiciis. 1627. * 48. i. - - • n6i De aqüa, & aquäc pluviae arcendae. T2Ö2 de Pastis, pag. 180. ¥ 2. 14. - - - dotalibus. 718. * 23. 4. Peculio. 503. * 15. 1. - - - - legato. 1024. * 33. 8- de Pecunia constituta. 469. * 13. 5. de Penu legata. 1028. * 33. 9. de Periculo & commodo rei venditae. 98- de Pignoratitia actione. 478. * 13. 7 I*. 0 , 20. 1 22. 3. de Pignoribus & hypoth. 6r;. de Pcenis. 1670. * 49. 19. de Pollicitationibus. 1746. * 90. 12. de Popularibus actionibus. 1626. * 47. de Pofleflbria hereditatis, petitione. 304. de Postulando. 195. * 3. 1. de Praescriptis verbis. 620. * 19. 5. de Praevaricatione. 1622. * ,47. 15. de Precario. 1454. * 43. 26. de Privatis delictis. 1575. * 47- I- de Probationibus, & prxsumt. 684. de Procuratoribus. '202. * 3. 3. Pro derelicto. IZ83- * 41. 7» - donato. 1382. * 41. L. - dote. 1384- * 41- 9- - emptore. 1373. * 41- 4- - herede. 1381. * 41- 5 - legato. 1383. * 41- 8* - socio. 599. * 17. 2. - suo. 1384. ,* 41. IO. de Proxeneticis. 1751. * 50. 14. de Publicanis & vectigal. 1268. * 39- 5» de Publiciana in rem actione. Z15. * 6 . 1 , dt Publicis judiciis. 1627. * 48. 1. . '3 ÄL I2ÖI De agna, & aquas pluvias arcendas, 1262 bero ait, sive cum alia mixta [sit.] §. 1. Hxc autem actio locum habet in damno nondum facto ; opere tamen jam facto : hoc est, de eo opere, ex quo damnum timetur, torienfque locum habet, quotiens manu facto opere agro aqua nocitura est : id est , cum quis manu fecerit, quo aliter flueret, quam natura soleret; si forte immittendo eam aut majorem fecerit, aut citatiorem, aut vehementerem : aut si comprimendo redundare effecit, quod si natura aqua noceret, ea actione non continentur. §. 2. Neratius scribit: Opus, quod quis fecit, ut aquam excluderet, qiue exundante palude in agrum ejus refluere solet, si ea palus aqua pluvia ampliatur 1, eaque aqua repulsa eo opere agris vicini noceat, aqux pluvia actione cogetur tollere. §. 3. De eo opere, quod agri colendi causa aratro factum fit, Quintus Mucius ait, non competere hanc actionem. Trebatius autem , non 2 quod agri, sed quod frumenti duntaxat quxrendi causa aratro factum [sit, ] solum excepit. §. 4. Sed & fossas agrorum siccandorum cauta factas , Mucius ait fundi colendi causa fieri: non tamen [oportere] corrivanda aqux causa fieri: * fic enim debere quem meliorem agrum suum faceri , hp 3 vicini deteriorem faciat. §. 5. Sed & si quis arare & serere poifit etiam sine sulcis aquariis 4, teneri eum , si quid ex his, licet agri colendi causa, videatur fecisse : quod si aliter serere non possit, nisi sulcos aquarios fecerit, non teneri. Ofilius autem ait, sulcos agri colendi causa directos ita, ut in unam pergant partem, jus elfe fecere. §.'6. Sed apud Servii auctores relatum est, fi quis salicta posuerit, & ob hoc aqua restagnaret: aqux pluvia; arcendx agi polle, si ea^aqua vicino noceret. §. 7. Labeo etiam scribit, ea, quacunque frugum 5 fractuumque recipiendorum causa fiunt, extra hanc esse causam : neque referre, quorum fructuum percipiendorum causa id opus fiat. §. 8- Item Sabinus, Caffius, opus manufectum in hanc actionem venire ajunt: nisi 6 si quid agri colendi causa fiat. §. 9. Sulcos tamen aquarios 7, qui Hxms; appellantur , si quis seciat, aqux pluvia; actione eum teneri [ ait. ] §. 10. lidem ajunt, fi aqua naturaliter decurrat, aqux pluvix arcendx actionem cessare : quod si opere facto aqua aut in superiorem partem repellitur , aut in inferiorem derivatur : aquae pluvi® arcendx actionem competere. §. 11. lidem ajunt, aquam pluviam in suo retinere, velsuperficientem ex vicini in suum derivare, dum opus in alieno non fiat, omnibus jus esse. * prodesse enim sibi unusquisque, dum alii non nocet, non prohibetur: nec quem- quam hoc nomine teneri. tz. 12. Denique Marcellus scribit, cum eo, qui in suo fodiens, vicini fontem 8 avertit, nihil posse agi : nec de dolo actionem. & sene non debet habere , si non 9 animo vicino nocendi, sed futim agrum meliorem faciendi id fecit. §. 13. Item sciendum est, hanc actionem vel superiori adversus inferiorem competere, ne aquam, qux natura fluat, opere facto inhibeat per suum agrum decurrere : & inferiori ad versus superiorem , ne aliter aquam mittat, quam fluere natura solet. §. 14. Huic illud etiam applicandum , nunquam competere hanc actionem , cum ipsius loci natura nocet: nam [ut verius quis dixerit)non aqua, sed Icci natura nocet. §. 15. In summa puto, ita demum aqux pluvi® arcendx locinn actionem habere, si aqua pluvia, vel qu* 10 pluvia crescit, noceat, non naturaliter, sed opere secto : nisi fi agri colendi causa id sectum sit. §. 16. Imbre autem crescere eam aquam, qux colorem mutat vel increscit. §. 17. Item sciendum est, hanc actionem non alias locum habere, quam fi aqua pluvia agro noceat, f Cxternm si xdificio vel oppido noceat, cessat actio ista: agi autem ita poterit,,/ k.j non essi stillicidia, flumina immit- tcr f. Et ideo Labeo & Cascellius ajunt, aqua quidem pluvix arcen- da actionem specialem esse : de fluminibus & stillicidiis, generalem ; & ubique agi ea licere. Itaque aqua , qux agro nocet, per aqux pluvix arcendx actionem coercebitur. §. 18. Nec illud qux- ramus, unde oriatur ? nam & si [ ex ] publico oriens, vel [ ex loco] lacro per fundum vicini descendat, isque opere fasto in meum fundum eam avertat: aqux pluvix arcendx teneri eum , Labeo ait. §• 19. Ca ffius quoque scribit, si aqua ex xdificio urbeno noceat (I- §• ’ 5. infr.h. I. (2. §. 8- §• 15 .infr. hic. I. 24. in pr. infr. .' 8' §• 5- supr.fi/ervit. vind. I. 61. infr. de reg. jitr. U- §. 9. infr. hic. I. 24. §. 1. infr. h. t. [5. I. 77. infr. de verb. k». (6. tz. 3. supr. h. I. (7. §. 9. supr. h. I. [8- l. 21. infr. "■ b 1. 26. supr. tit. prox. [9. /. 2. ß, 9. infr. h. t. (10. §. 2. mp- h. I. (11. ,i>g. I. 26. supr. tit. prox. (12. I. 2. §. 5. infr. 03 - §• 2ss. infr. hic. L 2. inpr. infr. cod. (14, §. 22. supr. vel agro, vel xdificio rustico: agendum de de fluminibus & stillicidiis. §. 20. Apud Labeonem autem invenio relatum : si ex agro meo aqua fluens noceat loco, qui est intra continentia, hoc est, xdificio : non posse me aqux pluvix arcendx conveniri, quod si ex continentibus profluens in meum agrum defluat, eique noceat: aqux pluvia arcendx esse actionem. §. 21. Sicut autem opus factum , ut aqua pluvia mihi noceat, in hanc actionem venit: ita per contrarium quxritur, an poifit aqux pluvix arcendx agi, si vicinus opus fecerit, ne aqua , qux atioquin decurrens agro meo proderat, huic prosit? Ofilius igitur & Labeo putant, agi non posse, etiamsi intersit mea, ad me aquam pervenire 11 ; hanc enim actionem locum habere , si aqua pluvia noceat, non 12 si non probt. §. 22. Sed L fi vicinus opus tollat, & sublato eo aqua naturaliter ad inferiorem agrum perveniens noceat: Labeo existimat,, aqux pluvix arcendx agi non posse. * femper enim hanc esse servitutem inferiorem 13 prxdiorum , ut natura profluentem aquam excipiant. Plane £ propter id opus sublatum vehementior [aqua] profluat vel corrivetur : aqux pluvix arcendx actione agi posse , etiam Labeo confitetur. §. 23. Denique ait; conditionibus agrorum quasdam leges e fle dictas : ut, quibus agris magna sint flumina , liceat mihi scilicet in agro tuo aggeres vel fossas habere, fi tamen lex non sit agro dicta, agri naturam esse servandam : & femper 14 inferiorem superiori servire; at hoc incommodum naturaliter pati inferiorem agrum a superiore , compensareque debere cum alio commodo, sicut enim omnis pinguitudo terrx ad eum decurrit, ita etiam aqux incommodum ad eum defluere: si tamen lex agri non inveniatur, vetustatem vicem 19 legis tenere: sane enim [&] in servitutibus hoc idem sequimur, ut, ubi servitus non invenitur imposita , qui diu usus est servitute , neque vi, neque precario r neque clam , habuisse longa consuetudine , vel ex jure impositam servitutem videatur. Non ergo cogemus 16 vicinum aggeres munire , sed nos in ejus agro muniemus: eritque ista quasi servitus : in quam rem utilem actionem habemus , vel Interdictum. 2. PAULUS lib. 49. ad Edictum. j^N summa tria iunt, per qux inferior locus superiori servit: tex 17, natura loci, vetuflas, qux femper pro lege habetur, minuendarum scilicet litium causa. §. i. Apud Labeonem proponitur fossa vetus esse agrorum siccandorum causa, nec memoriam 18 extare,, quando facta est; hanc inferior vicinus non purgabat; fic fiebat,' ut ex restagnatione 19 ejus aqua fundo nostro noceret. Dicit igitur Labeo, aqux pluvix arcendx cum inferiore agi posse : ut aut ipse purgaret, aut te pateretur in pristinum statum eam redigere. §. 2. Prxterea si in confinio fossa sit, neque purgari vicinus patiatur eam partem , qux tibi accedat: posse te magis agere aqux pluvix arcendx , Labeo ait. §. 3. Caflius autem scribit, si qua opera aqure mittend® causa publica auctoritate fasta sint: in aqux pluvix arcendx actionem non venire : in eademque causa esse ea, quo-, nun memoriam vetustas 20 excedit. §. 4. Apud Atejum vero relatum est, eam fossam, ex qua ad inferiorem fundum aqua descendit, cogendum esse vicinum purgare, sive extet fossx memoria, sive non extet: quod & ipse puto probandum. §. 9. Item Varus ait: Aggerem , qui in fundo vicini erat, vis aqux dejecit: per quod effectum est, ut aqua pluvia mihi noceret. Varus ait, si naturalis agger fuit, non posse me vicinum cogere aqux pluvix arcendx actione , ut eum reponat, vel reponi sinat, f Idemque putat, & si manusectus fuit, neque memoria ejus exstaret: quod ii exstet, putat aqux pluvix arcendx actione eum teneri. Labeo autem , si manusectus sit agger, etiamsi memoria ejus non exstat, agi posse, ut reponatur: nam hac actione neminem cogi pesse , ut 21 vicino probt, sed ne noceat aut interpellet facientem; quod jure facere postit, f Quamquam tamen deficiat aqux pluvix arcendx actio : attamen opinor utilem actionem vel Interdictum mihi competere adversus vicinum , Ii velim aggerem restituere in agro ejus, qui sectus mihi quidem prodefil- potest : ipsi vero nihil nociturus est: hxc xquitas suggerit, etsi jure deficiamur. §. 6. Apud Na- h.l. (19. Adde /. 20. in pr. supr. deservit, prad. urban. L i.l. 2. I. 7. C. deservit .. (16. I. 19. §. l-supr. deservit. I. 6. §. i.supr. fi servit, vindic. [17- l- i- §• ult.supr. h. t. ,[l8. I. 23. in fin. infr. eod. (19. tz. 5 . infr. hic. I. I. K. 6 . supr. eod. [20. In pr, §. i.supr. hic. I. 23. in fin. infr. eod. I. 28 .supr. de probutionib, (21. /. I. §. il.supr. h.t* aiusam 126z Digestorum fib. XXXIX. Tit. III. 1204 musam relatum est : si aqua fluens iter säum stercore obstruxerit, & ex restagnatione 1 superiori agro noceat, posse cum inferiori , agi, utfinat purgari: hanc enim actionem non tantum de operibus cfle utilem manufactis, verum etiam in omnibus, quae non fecundum voluntatemfint. Labeo contra Namufam probat: ait enim , naturam agri ipsam äse mutari pojse : & ideo , cum per se natura agri fuerit mutata, aequo animo unumquemque ferre debere, sive melior, sive deterior ejus conditio facta sit. idcirco, & si terrae motu, aut tempestatis magnitudine , soli causa mutata sit: neminem cogi posse, ut sinat in pristinam loci conditionem redigi, sed „os etiam in hunc casum aequitatem admisimus. §. 7. Idem Labeo ait, si in agro tuo aquarum concursus locum excavavit, aquaeipluviae arcendae [actione ] agi non posse tecum a vicinis. Plane si fossam jure factam , aut cujus memoria non 2 exstat, agi tecum posse aquae pluviae arcendae, ut reficias. §. 8. Idem Labeo ait: Cum quaeritur, an memoria exstet facto opere, non diem 3 & Consulem ad liquidum exquirendum , sed sufficere, si quis sciat factum: hoc est, Ii factum elfe non ambigatur: nec utique necefleesse, su- peresse , qui * meminerint, verum etiam si qui audierint eos, qui * memoria tenuerint. §. 9. Idem Labeo ait, si vicinus flumen , torrentem averterit, ne aqua ad eum perveniat, & hoc modo sit effectum, ut vicino noceatur, agi cum eo aquie pluvia: arcendae non posse : aquam enim arcere, hoc esse, curare ne influat. qux sententia verior est: si modo 4 non hoc animo fecit, ut tibi noceat, sed ne sibi noceat. §. 10..Illud etiam verum puto, quod Ofilius scribit: si fundus tuus vicino serviat, & propter- ea aquam recipiat, cessare aquae pluviae arcendae actionem: sic tamen, [si] non ultra modum noceat. Cui consequens est, quod Labeo putat; si quis vicino ceiferit, jus ei esse, aquam immittere : aqua pluvia arcenda eum agere non posse. 3. ULFIANUS lib. 53. ad Edictum. A Pud Trebatium relatum est, eum , in cujus fundo aqua oritur , ^ fullonicas circa fontem instituisse, & ex his aquam [ vicini] in fundum vicini immittere ccepisse: ait ergo , non teneri eum aqua pluvia arcenda actione, si tamen aquam conrivat, vel si spurcam, quis immittat: posse eum impediri plerisque placuit. §. 1. Idem Trebatius putat, eum, cui aqua fluentes calida noceant, aqua pluvia arcenda cum vicino agere posse; quod verum non est: neque enim aqua calida, aqua pluvia sunt. §. 2. Si vicinus, qui arvum solebat certo tempore anni rigare, pratum illic fecerit, coe- peritque assidua irrigatione vicino nocere : ait Ofilius, neque damni infecti, neque aqua pluvia arcenda actione eum teneri: nisi locum complanavit, coque facto citatior aqua ad vicinum pervenire coepit. §. 3. Aqua pluvia arcenda non nisi eum teneri, qui in suo opus faciat, receptum est: eoque jure utimur, f Quare fi quis in publico 5 opus faciat, hac actio cessat: libique imputare debet is, qui damni infecti cautione sibi non prospexit, si tamen in privato opus factum sit, & publicum interveniat: de toto agi posse aqua pluvia arcenda, Labeo ait. §. 4. Neque fructuarius 6, neque cum eo aqua pluvia arcenda agi potest. 7 4. IDEM 'lib. 53. fjUanqnam autem cum domino operis tantum aqua pluvia arcen- da actio sit, tamen Labeo scribit, si quis sepulcrum aedificaverit, ex quo aqua noceat, etiam si operis dominus esse desierit loco facto religioso : attamen magis probandum est, inquit, aqua pluria arcenda eum teneri : fuit enim dominus, cum opus faceret, L, si jussu judicis compulsus opus restituerit, non esse fepulcrs violati actionem. §. 1. Julianus quoque scribit: si post judicium i aqua pluvia arcenda susceptum fundum alienaveritis, cum quo tstura esset de praterito damno , & de opere restituendo, id statuere judicem debere, quod judicaret, si nulla alienatio facta esset: aam & fundo alienato nihilominus judicium manere, & damni rationem venire, etiam ejus, quod [post] alienationem contingis §. 2. Idem Julianus scribit, aqua pluvia arcenda actionem non 8 Bisi cum domino esse. Idcircoque si colonus 9, ignorante domino, »pus fecerit, dominum fundi nihil amplius, quam patientiam ( 1. §. I. supr. h. 1. (2. d. §. I. ( 3. I. 28. supr. de probat. ( 4 - 8- ?• supr. hic. I. 1. §. 12 .supr. h. t. I. 7. C. deprecib. (5. I. 18. in pr. infr . h. t. (6. Adde l. 4. §. 2. infr. eod. ( 7. Vide ta- men 1.12. in pr gf sin. infr. eod. ( 8. I. 3. §. pen.supr. I. 13. in itjp-. eod. ( 9, l. 5. infr. eod. (10. Adde i. Ii. §, 2. infr. eod. prastare debere: colonum autem Interdicto quod vi aut clam impensam quoque restituendi operis , & damnum , si quod ex eo datum fuerit, prastare cogendum, si tamen dominus desideret caveri sibi damni infesti ab eo, ex cujus pradio nocet: aquiffimum erit, caveri oportere. §. 3. Item si non ego , sed procurator 10 meus tale opus fecerit, ut aqua pluvia noceat vicino : adversus me hactenus erit actio, quatenus adversus colonum ri. i*,se autem procurator Interdicto quod vi aut clam conveniri poterit, secundum Juliani sententiam , etiam post opus restitutum. 5. PAULUS lib. 49. ad Edictum. ! CI colonus insciente 12 domino opus fecerit, ex quo aqua vicina 0 noceat: Labeo respondit, colonum Interdicto quod vi aut cUm teneri: dominum vero fundi aqua pluvia arcenda actione, quia is solus restituere opus potest, sed patientiam duntaxat eum prastare debere, si ei damni insecti stipulatione caveatur. & si quam incensam in restitutione operis fecerit, consecuturum ä colono locati actione: nisi si quis ideo non putet, quoniam non fuerit neccsse, ipsum restituere, f Sed si jussu 13 domini fecisset, etiam Interdicto dominum teneri. 6. ULPIANUS lib. 53. ad Edictum. CI tertius vicinus opus fecerit, unde decurrens aqua, per fundum primi vicini mei mihi noceat: Sabinusait, posse me, vel cum primo, vel cum tertio, omisso primo, agere : qua sententia vera est. §. 1. Si ex plurium fundo decurrens aqua noceat, vel si plurium fundo noceatur: placuit, eoque jure utimur, ut sive plurium fundus sit, singuli in partem experiantur, & condemnatio in partem fiat: sive cum pluribus agatur, singuli in partem conveniantur, & in partem fiat condemnatio. §. 2. Inde quaeritur, si communi agro meo & proprio agro tuo aqua noceat: an agi possit aquae pluvia arcenda? Et putem agendum: sic tamen, ut pars damni praestetur. §.3. Versa quoque vice , si communis ager sit, qui nocet proprio : poterit aqux pluvia arcendae agi, ut quis damnum consequatur, sed in partem. §. 4. Si quis, prius quam aqua pluvia arcenda agat, dominium ad alium transtulerit fundi, desinit 14 habere aqua pluvia arcenda actionem : eaque ad eum transibit, cujus ager esse coepit: cum enim damnum futurum contineat , ad eum , qui dominus erit, incipiet actio pertinere: quamvis, cum alterius dominium esset, opus ä vicino factum fit. §. 5. Aqua pluvia arcenda actionem, sciendum est, non in rem, sed personalem esse. §. 6. Officium autem judicis hoc erit: ut, si quidem k vicino opus factum sit, eum jubeat restitue: e, damnumque sarcire, si quid post litem contestatam contigit: quod si ante litem contestatam damnum contigit, tantum opus restituere debebit , damnum non farciet. §. 7. Celsus scribit: si quid ipse feci, quo tibi aqua pluvia noceat, mea impensa tollere me cogendum: si quid alius , qui ad me non pertinet, sufficere, ut patiar te tollere. Sed si-servus meus fecit, aut is, cui heres sum, hoc fecit: servum quidem noxae dedere debeo: quod autem is, cui heres sum, fecit, perinde est, atque si ipse fecissem. §. 8. iEstimationera autem judex faciet ex rei veritate, hoc est, ejus damni, quod apparuerit datum. 7. PAULUS [lib. 18. ad Edictum.] TS, cum quo aqux pluviae arcendae agitur, quod opus fecit, licet cedere loco paratus sit, cogitur accipere judicium: quoniam & suo nomine convenitur, ut opus tollat. §. 1. Aliud est in bonz fidei emptore : hic enim tantum patientiam praestat. Igitur, si & fundo cedat, audiendus est: plus enim praestat. 8. ULPIANUS lib. 53. ad Edictum. IN concedendo jure aqux ducenda: non tantum eorum , in quorum loco aqua oritur : verum eorum 15 [etiam, ] ad quos ejus aquae usus pertinet, voluntas exquiritur, id est, eorum, quibus servitus aquae debebatur, nec immerito : * cumeuim minuitur jus eorum : consequens fuit exquiri, an consentiant, f Et generaliter, sive in corpore, sive in jure loci, ubi aqua oritur, vel m ipsa aqua habeat quis jus, voluntatem ejus esse spectandam placet. (11. I. 5. infr. eod. (12. I. 4. §. 2. supr. eod. (13. I. 13. §- 6. §. ult. infr. quod vi aut clam. (14. Immo vide l. ult. infr. arbor, fur- tim casor, (i;. I. 10. in pr. infr. h. t. I. 4. C. deservit, l.ult.i *■ sin. C. de atiaor. prastani. f. PAlf* 1265 De aqua, & aquae pluvias arcendae. 12 66 9. PAULUS [ lib. 49. ad Edictum. ] P s diem addicto pradio & emptoris, & venditoris voluntas exquirenda est: ut live remanserit penes emptorem , sive recesserit; certum sit, voluntate domini factam aquae ceffionem. §. i. Ideo autdni voluntas exigitur , ne dominus ignorans injuriam accipiat: * nullam enim potest videri injuriam accipere, qui' semel voluit. §. r. Non autem solius ejus , ad quem jus aqua pertinebit, voluntas exigitur in aqua: cessione : sed etiam domini locorum, etsi dominus uti ca aqua non possit: quia recidere jus solidum ad eum potest. io. ULPIANUS lib. ;z. ad Edictum. CI autem plures sint ejusdem loci domini, unde aqua ducitur,’ O omnium i voluntatem essesequendam non ambigitur: iniquum enim visum est, voluntatem unius ex modica forte portiuncula domini prajudicium sociis facere. §. i. An tamen subsequi voluntas postit, videamus? Et placet, nihil intercise , utrum prae-' cedat voluntas aquae ductionem, an subsequatur: quia & posteriorem voluntatem Praetor tueri debet. §. 2. Si flumen navigabile 2 fit, non oportere Pratorem concedere ductionem ex eo Heri, Labeo, ait, qua flumen minus navigabile efficiat, f Idemqueest, & Ii per hoc aliud flumen fiat navigabile. I ii. PAULUS lib. 49. ad Edictum. CUpra 3 iter alienum arcus aquae ducenda causa non jure fiet. 0 Nec is, cui iter, actus debetur, pontem, qua postit ire agere , jure exrruct. f At fi specus, non cuniculum liih rivo aget, aqua torrumpetur: quia suffosso eo aqua manabit, & rivus liceatur. §. 1. Cassius ait, iive ex communi fundo , sive communi aqua noceat, vel unum cum uno agere posse , vel unum separatim cum singulis, vel separatim singulus cum uno , vel linguios cum lingulis, it unas egerit, & restitutio operis litisque asstimatio facta fit, caterorum actionem evanescere, item Ii cum uno actum sit, L fi prostiterit, exteros liberari: idque , quod sociorum nomine datum sit, per arbitrum communi dividendo recuperari posse. & ex sociis [non] utique cum co agendum, qui opus fecerit: nec minus eum quoque damnum restituere debere , qui auctor operis fuit. §. 2. Apud Ferocem Proculus ait, ii cum uno dominorum astum sit, qui opus non fecerit, debere eum opus restituere sua impensa : quia communi dividiindo actionem habet, sed sibi magis placere, patientiam4 duntaxateum pTastare oportere: quia sua culpa actor id patiatur, qui non agit cnm eo , a quo opus factum sit. * & est iniquum, eum, qui 11011 fecit, id restituere' oportere: quoniam $ communi dividiindo agere potest: quid enim fiet, si socius ejus solvendo non fuerit? H. 3. Officium autem Judicis inter duos accepti quale futurum sit, dubitare se , Julianus ai:: si forte unius fundus fuerit, cui aqua noceat, si vero, in quo opus factum , sit plurium, & eum uno eorum agatur, utrum & ejus damni nomine, quod post litem contestatam darum sit, & operis non restituti in solidum condemnatio fieri debeat: quemadmodum cum sergi communis nomine noxali 6 judicio cam uno agitur, condemnatio in solidum fiet; quoniam quod prasticc- rit, potest 4 socio recipere: an vero is, cum quo agitur, pro parte sua & damni dati, & operis non restituti nomine , damnandus fit, ut in actione damni infecti fiat, cum ejus pradii, ex quo damnum metuatur, plures domini sint, & cnm nno eorum agatur: licet opus , ex quo damnum futurum fit, individuum fit, & ipsa: sdes, solmnque earum non potest pro parte dnntaxat damnum dare : nihilominus eum , cum quo agitur, pro sua parte condemnari, magisque existimat, id servandum in aqua pluvia: arcendx actione, quod in actione damni infecti: quia utrubique non de praeterito 7, sed de suturo damno agitur. §. 4. Quod fi is fundus, cui iqua pluvia nocet, plurium sit, agere quidem vel singulos posse: sed damni, quod post litem contestatam datum sit, non 8 amplius parte sua consecuturum, item, si opus restitutum non Fuerit, non amplius, quam quod pro parte eorum interfuerit, opus restitui, condemnation em fieri oportere. §. ;. Si ex privato 9 agro in (r. I. 8- sv.fr. h. t. (e. /. 2. infr. de fluminik. (3. I. 14. supr. “ servit, frei. rustic. (4. L. 4. §. 2. I. 5.supr. b. t. (;. I. 171. Wr.de reg. jur. (ß. !. 5. in pr. I. 9 ,. supr. de noxal. aclion. (7. I. §• 2. infr. h. t. (z. §, I. sitpr. hic. I. si. §. I. supr. eod. (9. d. bo. §. 2. (10. I. 2.§. 1. §. §. b.stipr. eod. (11. I. 16. infr. §- 2. supr. de alienat, juiie. mutandi tatis. (12. /. II. posti 1 agrum communem aqua immittatur, Osiliusait, socium cum eo agere posse. ■§. si. Trebatius existimat, si de eo opere agatur, quod manufactum sit: omnimodo restituendum id esse ab eo, cum quo agitur : si vero vi fluminis ager deletus sit, aut glarea injecta, aut fossa limo repleta 10 : turre patientiam duntaxat prastandam. 12. IDEM lib. isi. ad Sabinmn. pMptor, nisi simulata venditio est, catcriquc successores, vel restituere , Ii velint, opus factum, vel patientiam pra;stare debent : nam actori moram suam nocere debere manifestum est. f Iu eadem causa est etiam socius ejus, qui opus fecit, Ii ipse auctor non fuit. Idemque in donato fundo, legatove est. IZ- GAJUS ad Edictum Piatoris Urbani, "titulo de aqua pluvia: arcenda. J^Ed venditor 11 aut donator Interdicto , Qitod vi aut clam , de damno & impensis ab actore factis tenebitur. 14. PAULUS lib. 49. .ad Edictum. ^Ntaus ait: si is, qui opus fecerit, potentiori vendiderit praedium: quatenus desierit dominus este, agendum cum eo Quod vi aut clam : quod si annus praterierit, de dolo judicrum dandum. -§.1. Cum agitur aqua pluvia arcenda, de facto, quod nocet, qu eritur. J Idcoque si vitio loci pars aliqua soli sirbsedit, quamvis per eam causam aqua pluvia inferiori noceat, nulla competit actio, f Idem fortasse dicitur, si in agro man iitaäiim aliquid sub- tederit. §. 2. In hoc judigium, sicut in damni infecti, futurum 11 damnum venit : cum reliquis fere -omnibus judiciis prateritum prastetur. H. 3. De eo, quod ante datum est, Quod vi aut clam agendum est. de eo , quod post sententiam judicis futurum est, damni infecti caveri oportet: vel ita opus restituendum est , ut nullum periculum damni supersit. §. 4. De eo opere, quod post 13 litem contestatam factum est, novo judicio agendum est. 1;. IDEM lib. 16. ad Sabinum. £JEd interdum opus, & quod post litem contestatam fastum est, tolletur: ii id, quod antecelsit, tolli fine eo non potest. 16. POMPONIUS lib. 20. ad Sabinum. 14 venditionem & traditionem, quod nocitum fit ei fundo, quo ante judicium acceptum iit aqua pluvia arcenda 5 nihilominus eo judicio venditorem posse consequi: non quia venditori, sed quod rei damnum datum sit: idque eum emptori restituere debere. Sed si, antequam noceatur , is, cum quo actum sit, vendat 1; , statim agendum cum emptore: vel intra annum cum eo, qui vendiderit, si judicii 16 evitandi causa id fecerit. 17. PAULUS lib. 1;. ad Plautium, gl prius nocturna aqua servitus mihi cessa suerit, deinde poste» alia cessione diurna quoque ductus aqua concessus mihi fuerit, & per constitutum tempus nocturna duntaxat aqua usus fuerim 1 amitto servitutem aqua diurna , quia hoc casu plures sunt servitu, tes diversarum causarum. §. 1. [Recte] placuit, non alias per lapidem aquam duci posse , nili hoc in servitute constituenda comprehensum lit. non enim consuetudinis est, ut qui aquam habeat, per lapidem Iratum ducat: illa autem qua fere in consuetudine esse solent, ut per fistulas aqua ducatur, etiam si nihfi sit comprehensum in servitute constituenda, fieri posiunt, ita tamen, ut nullum damnum domino fundi ex his detur. §. 2. Via publica intercedente 17 haustus servitutem constitui posse, placuit: & est verum. sed non solum Ii via publica interveniat, sed & si flumen publicum, eodem casu, quo interveniente flumine publico, via 18, itineris, actus servitus imponi potest, id est, fi non sit impedimento transeunti magnitudo fluminis. §. 3. [Sie] & fi non proximo meo pradio servitutem vicinus debeat, sed ulteriori : agere potero, jus esse mihi ire agere ad illum fundum superiorem, quamvis servitutem ipse per fundum meum non habeam: sicut interveniente via publica, vel flumine, quod vado transiri potest. [ Sed loco sacro, vel religioso, vel sancto 19 interveniente, quo fas non sit uti, nulla eorum servitus imponi poterit. §. 4. Sed si fundus medius alterius inter me & te intercedit, haustus servitutem fundo §. 3. in fin.supr. h. t.l. 7. §. I. supr. tit. prox. (13. I. 23 .supr. dejudic. I. 11. §. 9. infr. de except. reijudtc. (14. I. 13. §. supr. de aclion. empt. (15. /. 13./«pr.*. t. (16. I. 3. §. 2.supr. de alienat, judic. mutandi cans (17- ?- :4-§- ult.sapr. deservit. (18. I. ult.supr. deservit. pr terum enim utilitas privatorum, alterum vigor publicae n disciplinae postulat. §. 6. Earum rerum vectigal, quarum 12 nunquam prxstitum est , prxstari non potest. Quod si prxstari consuetum indiligentia publicani omiserat, alius exercere non prohibetur. §. 7. Res exercitui paratas 13 praestationi vectigalium subjici non placuit. §. 8. Fiscus ab omnium vectigalium praestationibus immunis est. nsercatores autem, qui de fundis fiscalibus mercari consuerunt, nullam immunitatem solvendi publici vectigalis usurpare possunt. 10. HERMOGENIANUS lib. 5. Epitomarum. yEctigalia sine 14 Imperatorum prxeepto, neque Pracsidi, neque curatori, neque curiae constituere, nec praecedentia reformare, & his vel addere, vel diminuere licet. §. i. N011 solutis vectigalium pensionibus, pellere conductores, necdum etiam tempore conductionis completo, vel ab his usuras ex mora exigere Permittitur. p 11. PAULUS lib. ;. Sententiarum. V'Otem ferro subigendo necessariam, hostibus quoque venundari, (1. 1 i.t. 9. §. 6. (2. Vide tamen d. L 9. §. 5. (3. /. 36. ittfir. ae 1 ure fisci, i, 2. C.fine censu. (4. I. ult. §. 9. mfr. h. t. I. 9. §. 5. rnr. de minor. (5. 1 . j 1. §. 3. 1 . 14. infir. h. t. (fi. I. 4. C. de ve- «igal. U commis. (7. I. 3. §. 6. infir. de jure fisci. I. 7. /. II. C. it locato. (8. I. 4. C. desusceptorib. prtepofit. (9. I. 3.!. 4. C. ve- ctigal. nova. (10. I. in fin.supr. h. t. (1 1. V. I. 93. §. I. vers sane. infr. desolution. (12. /. 4. in fin.supr. h. t. (13. d. I. 4. 5 * !■ (14. C. veiligai. nova institui non pojst. (15. Adde l. I Ne quis praeter redemptorem post Idus Alar t i as cotem ex'.infula Cretafodito, neve eximito, neve avellito : cujusdam navis onustx cotibus ante Idus Martias ex portu Crete piofecta , vento 25 relata in portum erat: deinde iterum post Idus Martias profect* erat. Consulebatur, num contra Legem post Idus Martiis ex insula Creta cotes exisse viderentur ? Respondit, tametsi portus [quoque], qui insute essent, omnes ejus insute esse viderentur: tamen eum , qui ante Idus Martias profectus ex portu [esset], & relatus tempestate in insulam deductus esset, fi inde exisset, non videri contra Legem fecisse : prxtcr.a, quod jam initio evectx cotes viderentur, cum & ex portu navis profecta esset. 16. MARCIANUS libro singulari de Deiatoribus. TNterdum nec vendendus est [is] servus, qui in commissum ceci- dit, sed pro eo xstimatio a domino danda est. Divi enim Severus & Antoninus rescripserunt, cum is servus, qui actum domini geffisse diceretur, in commissum cecidisset: venire non debuisse, ted pro eo viri boni arbitratu xltimationem oportuisse dari. §. I. Ii- dem autem eadem [epistola] rescripserunt: fi quis improfessus servus fuerit, & probabitur in co mmissum cecidisse , & aut uxorem l. 2. C. qiue res exportari. (i6- /• 8- i» pr.supr. I. 14. infr, h. t. '17. Immo vide l. 9. §. i.supr.eod. I. Z. §- 6. infr. de jure fisci. 18. I. i- in pr.supr. h. t. (>9- d. I. I. §. (20. d. I. 1. §. 1. I. jf,. infir. de verb. fign. (21. arg. I. 17. §• I- infr. d. t. L 11. C, . de vectigal. (22. Adde /. 26. §. n-Jupr. de noxahb. (23. Immo vide l. I. in fin.supr. h, t. (24. I. 8- 2» pr.supr. eod. vide tamen l. ult. §. 13. infr. eod. I. 111. §. I- infr- de reg, jur. (25. d. L uU.%.%. LUI* corni- 127 * Diseftorum Lib. XXXIX. Tit. IV. V. .1272 corrupisse domini dicatur, aut aliud quul gravius admisisse, ut cognoscat procurator: & si in his caulis [ esse ] compernis fit, xsti- metur*'&ad poenam domino, tradatur. §.2. li.leni Uivi Severus. & Antoninus rescripserunt: mancipiis commissis res peculiares 11.011 esse in eadem causa, nisi hoc, quod proprio nomine in.causam commissi incidit.. §.. 3, Quotiens quis mancipia invecta professus non fuerit,, sive, venalia, sive usualiapoena commisliest. si. tamen novicia mancipia fuerint, non. etiam veterana.. Sunt autem vete- ranana:i,qux anno continuo in urbesservierint: novicia autem mancipia intelliguntur qux.annum nondum servierint., §. 4. Servi, qui in fuga 2 sunt,, in commissum non: cadunt: cum sine voluntate domini, fines, egressu sunt. & ita.Principalibus Constitutioni,- bus cavetur: sicut Divus, quoque: Pius- fxpissime rescripsit-* ne 3 (inquit) in potestate fervorum, sit,, invitis vel ignorantibus dominis fug* se tradendo, potestati dominorum se subtrahere.. §. Licet quis fe ignorasse 4. dicat,, nihilominus eum in poenam vectigalis incidere* Divus: Adrianns constituit- §. 6- Divi quoque Marcus & Commodus, rescripserunt-, non imputari publicano ,. quod non in- flruxittransgredientem sed-iUu.i custodiendum, ne decipiat profiteri volentes.. §.. 7. Species pertinentes ad vectigal ; cinnamomum, piper longum, piperalbnm , folium, pentasphxruni,. [folium barbaricum} costum* costamomum* nardi stachys* caffiaturiana, xylocaflia * smyrna-, amomum, zingiberi* malabathrum * aroma Indicum* chalbane* laser* [alchejucia] * sargogalla, onyx Arabicus * cardamomum,* xylocynnamomum , opus byfficum , pelles Babylonie*, pelles Parthicas * ebur, ferrum Indicum* carpafum, lapis universusmargarita, fardonix, ceraunium ,. hyacinthus, smaragdus* adamas, saffirinus, callainus* beryllus , chelynix, [hopia]; Indica * vel adserta * metaxa* vestis serica vel subserica, vel attincta,. carbasea-, nema sericum * spadones , Indici leones, lexnx, pardi,. leopardi, panther*,, purpura : item [maroeorumj kna* fucus:,, capilli: Indici.. §. 8. Si propter neceffitatem $, ad- vers* tempestatis expositum onus fuerit, non debere hoc commisso vindicari, Divi fratres rescripserunt.. §. 9. Divus quoque Pius rescripsit: cum quidam intra: legitimam *tatem esse dicebat, & nsuscausa mancipia duxisset* & in sola, professione erraffet: ignoscendum, esse ei- §.. 10- Divi quoque fratres rescripserunt: cum quidam non per fraudem * sed per errorem in causam commissi invidisset :. ut duplo vectigali contenti publicani servos restituant.. §.. 11- Magnus Antoninus.rescripsit':, si colonus vel fervi domini praedii ferrum illicite inprxdio fecerint* ignorante domino, nulla pcena.dominum teneri.. §. 12.. Si quis professus apud publicanum fuerit* non tamen vectigal solverit, hoc concedente publicano (ut solent facere) * Divi Severus & Antoninus' rescripserunt , res in eommissum non cadere:. Cum enim (inquiunt) profejfones recitantur , commijfum cejsiit : cum poterit satisfieri sileo ex bonis publicanorum vel fidejussorum.. §.. 13.. Pocn* ab heredibus petsiion possunt, si non estquxftio mota vivo eo ,.qui deliquit:: & hocfuaitin exteris poenis * ita. & in vectigalibus esc;. §. 14 Si quid autem indebitum per errorem solventis publicanus accepit, retro eum restituere oportereDivi Severus & Antoninus rescripserunt. TIT.. V.. de: donationibus: & r.. ULEIANUS lib. 17. Digestorum;. TAOnationes complures- sunt.. •[ Dat aliquis ea mente;* utßati'm velit accipientis.fieri ,, nec ullo casi ud fie reverti 7 * & propter nullam aliam causanifacit, ouam nt llbuilitatem & munificentiam exerceat: hxc proprie.donatio appellatur- f Dat aliquis * ut tunc demum accipientis fiat, cum aliquid secutum fuerit r non proprie donatio appellabitur , sed, totum [hoc] donatio sub conditione est.. ■f Item, cum.quis ea mente dat* uißätvnqmSeinsaciaiaccipien. tis,fi tamen aliquid futiumfuerit,. aut non fuerit,. velit adfe reverti: non proprie donatio dicitur, sed totum boo donatio est* qu* sub conditione solvatur:: qualis est mortis. 8 causa donatio. §; 1. Igi- (1.. Adde/, uit. §. ult.supr. de adii, editi.. (2. L.q.snpr. defer-v.. txportand.l. i. l. z. C.Jiserv. export. (3. Adde/. 27: §. s.infin.. fupr.. ad leg: Aquil. (4. Adde §. 6. §10. infr. h. /.. (5. V. /. IC. supr. b.t. ■(f'jLib. 8-C. 54; Lib. z.'lnjl.f. (7. /.' 35. §. infr. de mortis tauf. donat, f8. infr. tit. prox. (9. /. zj.supr. de donat. intervir. SS uxor.y.C.de donat, ante nupt. (io. I. 9. §, 2. infr. h. t.. (u. tur cum dicimus , inter.sponsum 9 & sponsam donationem valere , propria appellatione utimur; & factum demonstramus , quod ab t-o proficiscitur, qui liberalitatis [gratia] aliquid dat, ut confe- stim faciat accipientis, nec unquam ullo fasto ad fe reverti velit. Cum vero dicimus , si h:ac mente donat sponsus spons*, ut nuptiis non secutis res auferatur, polle repeti; non contrarium priori dicimus: seu concedimus inter eas personas fieri donationem eam qu* sub conditione solvatur. 2. IDEM lib. 60. Digestorum. \)I cum filiusfamiiias pecuniam donare vellet, patris jussu 10 eam promisit: valet donatio , perin-e ac si fidejussorem dedisset. §- 1. Sivero pater donaturus Titi» pecuniam , jufferit filium suum eam promittere : poterit dici, Interesse , debitor filius patri suo fuerit, necne, nam sitantundem filius patri suo debuit, quan- jtum promisit: valere donatio intclligitur, perinde ac si quemlibet alium debitorem patc-r julsisset pecuniam promittere. §. 2. Cum vero ego Titi»pecuniam donaturus, te 11, qui mihi tantundem idonare volebas) julicro. Titio promittere : inter onrnes personas donatio perfecta elt. §. 3. Aliud juris erit, si 12 pecuniam, quam me tibi debere existimabam, jussu tuo spoponderim ei, cui donare volebas exceptione enim doli mali tueri me potero: [&] praeterea incerti condictione stipulatorem compellam 13, ut mihi acceptum faciat stipulationem. §. 4. Item si ei 14* quem creditorem tuum putabas , jussu tuo pecuniam , quam me tibi debere exi 7 stimabam, promisero: petentem doli mali exceptione summove- bo : & amplius incerti agendo cum stipulatore, consequar, ut mihi acceptum faciat stipulationem. §. 5. Si pecuniam mihi Titius dederit absque ulla stipulatione , ea tamen conditione, ut tunc demum mea fieret, eum Sejus Consul factus esset'- sive furente eo , sive mortuo, Sejus Consulatum adeptus fuerit, mea fiet.. §. 6. Sed si quis donaturus, mihi pecuniam dederit aliqui., ut ad me perferret;, & ante 1; mortuus, erit, quam ad me perferat: non fieri pecuniam, dominii 16 mei constat- §. 7.. Titio decem donavi ea conditione* ut [inde] StichumJibi emeret.. Quxro, cum homo, antequam emeretur* mortuus lit: an aliqua actione decem recipiam ? Respondit: facti.magis quam juris quxstio eik nam si decem.Titio in hoc dedi ut Stichum emeret , aiiter non daturus, mortuo Sticho * condictione repetam:, ii vero alias quoque donaturus Titio decem * quia interim. Stichum emere proposuerat, dixerim, in hoc me dare, ut Stichum emeret: causa magis donationis, quam conditio damis pectini*,. existimari debebit * mortuo Sticho, pecunia apud Titium remanebit. 3. ULPIANUS lib. 76. ad Edistum.. TTT generaliter hoc in.donationibus definiendum est: multum Interesse, causa donandi fuit, an conditio: si causa fuit, celsart repetitionemsi conditio , repetitioni locum fore. 4. PAULUS lib. 17.. ad Sabinum. UTiam per interpositam 17 personam donatio consummari potest. 4.. ULPIANUS lib.. 32.. ad Sabinum.. AFfectibnis gratia neque honest* , neque inhonestx donationes suntprohibitx. honest*, erga bene merentes amicos vel necessarios : inhonestx , circa meretrices.. : 6. IDEM lib: 42. ad Sabinum.. QUi saxum mihi eximere 18 de suo permisit donationis causa: i'^-statim, cum.lapis exemptus est, meus fit: neque, prohibendo me evehere , efficit, ut mens esse desinat; quia quodammodo traditionemeus fartus est. planest mercenarius meus exemit* mihi exemit.. Sed si is, qui ä me emerat, sive mercede conduxerat* ut paterer eutn.sibi jure eximere: si, antequam eximat* me pceni- tuerit* meus lapis durat: fi postea, ipsius factum.avocare non pos- fnm * quasi traditio enim facta videtur , «imimr inmini sum.. * quasi traditio enim facta videtur , cum eximitur domini voluntate., f Quod in saxo, est , idem erit etiam , si in.arbore ca- sa vel dempta: acciderit: 7.. IDEM. lib. 44.. ad' Sabinum-.. nisfamilias donare non potest ,, neque si liberam 19 peculi i ad- 1L 33'- §. ult. infr. eod: (12. /..7.. inpr. infr..de doli mali U met. ex- j cept.. (13. §. 4. infr. hic.. I. 3. supr.. deconditi. indeb;. (14.. d. I. 7- ! §. l. (1;. /. 8. C. de oblig. &ati. (16. /. 41; vers.nam &Jitibi.. \supr..de rcb. cred.. (17. Adde /. \ o . infr. b . t . (18. /. 34. supr. ie I . dolo malo..L.iG.inpr.sttpr. deprascr. verb.. (19.1 . 28. §• ult.supr. de pati. I. i. §. l.supr. qua res pignori. I. 3. §. %.supr, de donat, inter. vir. & uxor., vide tamen §. 1. s. 3. k, l. Fui, ministr*- 1273 De donationibus. 1274 E minitationem habeat: non enim’ad hoc ei conceditur libera pe- eulii administratio, ut perdat. §. i. Quid ergo , st justa ratione motus donet ? nuinqnid postit dici, locum esse donationi ? quod magis probabitur. §. 2. Item videamus, st quis filiofamilias liberam peculii administrationem concesserit, ut nominatim adjiceret, ßc[si~\ ei concedere, ut donare quoque possit: an locum habeat donatio? Et non dubito, donare quoque eum posse. §. Z. Nonnuii- quam etiam es persona poterit hoc colligi, pone enim , filium esse Senatoris , vel cujus alterius dignitatis : quare non dicas videri patrem, nisi ei specialiter donandi facultatem ademit, hoc quoque eoncelstsse, dum liberam dat peculii administrationem ? §. 4. Pari autem ratione , qua donare filiusfamilias prohibetur, etiam mortis tausttdonare prohibetur: quamvis enim ex patris voluntate 1 mortis quoque causa donare postit: attamen, ubi cessat voluntas, inhibebitur hsc quoque donatio. §. 5. Sed enim meminisse oportebit, si cui donare quoque permissum est, nisi specialiter etiam mortis causa donare fuerit permissum , non posse mortis causa donare. §. 6. Hsc omnia locum habebunt in paganis. Csterum qui habent castrense peculium , vel quasi castrense : in ea conditione fcat, ut donare & mortis causa , & non mortis causa possint, tam 2 testamenti factionem habeant. 8- PAULUS lib. 15.'ad Sabinum. Us liberti imposita libertatis causa prsstant, ea non donantur, -res enim pro his intercessit. 9. POMPONIUS lib. 3 [3.] ad Sabinum. TN sdibus alienis habitare gratis , donatio videtur: id enim ipsum A capere videtur , qui habitat, quod mercedem pro habitatione *on solvit, potest enim & citra corporis donationem valere donatio, relati si donationis causa cum. debitore meo paciscar, ne ante certum tempus ab eo petam.. §. 1. Ex rebus donatis fructus 3 perceptus in rationem donationis non computatur. Si vero non fundum , sed fructus perceptionem tibi donem : fructus percepti venient in computationem donationis. §.. 2. Quod filiusfamilias patris jussu4 aut voluntate donavit: perinde est, ac si pater ipse donaverit: aut si mea voluntate rem meam tu nomine tuo Titio dones.. §. 3. Donari non potest, nisi-quod ejus fit,, cui.donatur. 10. PAULUS lib. 15. ad Sabinum. ABscntif, sive mittas, qui ferat, sive , quod ipse.habeat, sibi habere eum jubeas , donari recte potest. Sed si nescit rem , qu® apud se est, sibi esse donatam , vel missam sibi non acceperit 2 donata rei dominus non fit, etiam si per servum ejus, cui donabatur, missa fuerit: nisi ea mente fervo ejus data fuerit, utstatim ejus fiat; 11. GAJUS lib. 3. de legatis ad Edictum Praetoris Urbani. QUm de modo donationis quaeritur : neque partus 6- nomine,, neque fructuum, neque pensionum, neque mercedum, ulla donabo fasta esse videtur. 12. ULPIANUS lib. g. Disputat. iUi ex donatione se obligavit, ex Rescripto Divi Pii, in quan- tum7 Facere potest,, convenitur, sed enim id,, quod creditoribus debetur 8, erit detrahendum : b°ec vero, de quibus ex eadem ausa 9 quis obstrictus est, non debebit detrahere. 13. IDEM lib. 7. Disputationum. QUi mihi donatum volebat, servo communi meo & Titii rem tra- ^-didit: servus vel sic 10 accepit, qutyi socio adquifiturus ; vel fic, tjuaji mihi & socio.. Quaerebatur, quid agere?. Et placet, quamvis servus hae mente acceperit, ut socio meo , vel mihi £-Nov. 123. c. 3'- (16. 4 69 ../. i;6. tastn- infr. de reg. jur.. illimo vide /. 27.supr. de conftit.-pecun. i. 32.. infr. de adquir.'re* domin. U 62; infr. de verb. oblig.. (17. I. 26.. §. l. supr.. mandati.. I. 7?. §, 6. fupr. de Itgat. i. Llz.. tnfr.de fo- lationi L 1 11 3, eonv 1275 Digestorum Lib. XXXIX. Tit. V. 1276 confessioni obviare 1. quemadmodum enim , si solvisset 2, fidem testatori suo adimplesse videbatur , & nulla ei repetitio concessa fuerat : ita & stipulatione procedente contra fidem testatoris, «nam 5 adunovit, venienti ei merito occurretur. 21. CELSUS [lib. 28. Digestorum.] Ü T mihi donares, creditori meo, delegante4 me, promisisti. pactum valet: ille enim suum recepit. §. 1. Sed si debitorem meum tibi donationis [immodicae] causa promittere jussi, an sum- moveris donationis exceptione, necne, tractabitur ? Et meus quidem debitor exceptione te agentem repellere non potest : quia perinde kirn , quasi exactam ü debitore meo summam tibi donaverim , & tu illam ei credideris. Sed ego , (si quidem pecuniae ä debitore meo nondum solutae sint) habeo adversus debitorem meum rescissoriam in id, quod supra Legis modum tibi promiserit, ita ut in reliquum tantummodo tibi maneat obligatus. Sin autem pecunias a debitore meo exegisti, in hoc, quod modum Legis excedit, habeo contra te condictionem. 22. MODESTINUS !:b. 8. Differentiarum. ■pUm ; qui donationis causa pecuniam , vel quid aliud promisit, ^ de mora solutionis pecunix usuras non debere, summx aequitatis est: maxime cum in bonx fidei contractibus donationis fpeeies non deputetur. 23. IDEM lib. 1?. Responsorum. MOdestinus respondit,-creditorem futuri temporis usuras L re -mittere, & minuere pacto posse : nec in ea donatione ex summa quandtatis aliquid vitii incurrere. §. 1. Modestinus respondit, mente captum donare non posse. 24. JAVOLENUS lib. 14. ex Cassio, pidejussori ejus, qui donationis causa pecuniam supra modum Legis promisit, exceptio dari debet etiam invito reo: ne, si forte reus salvendo non fuerit, pecuniam fidejussor amittat. 2;. IDEM lib. 6. Epistolarum. CI tibi dederim rem, ut? Titio meo nomine donares, & tu tuo ^ nomine eam ei dederis: an factam ejus putes? Respondit: Si rem tibi dederim , ut Titio meo nomine donares, eamque tu tuo nomine ei dederis : quantum ad juris subtilitatem , accipientis facta non est , & tu furti obligeris, sed benignius est, fi agam contra eum, qni rem accepit, exceptione doli mali me submoveri. ,6. POMPONIUS lib. 4. ad Quintum Mucium. ■MUda 6 ratio non 7 Facit aliquem debitorem: utputa, quod donare libero homini volumus , licet referamus in rationes nostras , debere nos: tamen nulla donatio intelligitur. 27. PAPINIANUS lib. 29. Quxstionum. A Quilius Regulus juvenis ad Nicostratum Rhetorem ita scripsit: Qiionimn & cum patre meo femper fuisti , U me eloquentia, cis diligentia tua, meliorem reddidisti , dono cSf permitto tibi habitare in iUo cenaculo , eoque uti: defuncto Regulo, controversiam habitationis patiebatur Nicostratus: & cum de ea re mecum contulisset , dixi, posse defendi, non meram donationem : verum officium magistri quadam mercede remuneratum Regulum : ideoque non videri donationem sequentis temporis irritam esse: quod si expulsus Nicostratus veniat ad judicem , ad exemplum Interdicti, quod fructuario proponitur, defendendus erit: quasi loco possessoris constitutus, qui usum coenaculi accepit. 28. IDEM lib. z. Responsorum. UEreditatem pater sibi relictam filix sui juris effectx donavit 8 : creditoribus hereditariis filia satisfacere debet; vel, fi hoc minime faciat, & creditores contra patrem veniant, cogendam eam per actionem prsefcriptis 9 verbis, patrem adversus eos defendere. 29. IDEM lib. 12. Responsorum. ssA Onari videtur, quod nullo 10 jure cogente conceditur:] ^ §. 1. Quidam in jure interrogatus, nihiljibi debere tutoris heredes respondit: eum actionem jure amisisse respondi, licet enim non transactionem, sed donationis hxc verba esse quis accipiat: attamen eum , qui in jure confessus est, luam confessionem infirmare non posse. §. 2. Donationem quidem partis bonorum proximx cognatx viventis 11 nullam fuisse constabat: verum ei, qui donavit, ac postea jure Prxtorio successit, quoniam adversus bonos 12 mores & jus gentium festinasset, actiones hereditarias in totum denegandas respondit. :3o. MARCIANUS lib. fing. de delatoribus. YTAmei ut indigno 13 aufertur hereditas. " 31. PAPINIANUS lib. 12. Responsorum. £}Onationes in concubinam 14 collatas, non posse revocari convenit 1? , nec si matrimonium inter eosdem postea fuerit contractum, ad irritum recidere, quod ante jure valuit, an autem maritalis honor & affectio pridem prxeesserit, personis comparatis, vitx conjunctione considerata, perpendendum esse respondi: neque enim tabulas 16 facere matrimonium. §. 1. Species extra dotem a matre filix nomine viro traditas, filix, qux prxsens fuit, donatas, & ab ea viro traditas videri respondi, nec matrem offensam , repetitionem habere , vel eas recte vindicare, quod vir cavisset, extra dotem usibus puellx sibi traditas : cum ea significatione non modus donation is declaretur, nec ab usu proprietas separetur , sed peculium a dote puelix distingueretur: judicem tamen xstimaturum, si mater jure contra filiam offensa , eas revocare velit, & vereeumlix maternx congruam bonique viri arbitrio competentem ferre sententiam. §. 2. Pater, qni filix, quam habuit' in potestate, mancipia de.iavit, & peculium emancipatx non ademit 17 , ex postfacto donationem videbatur perfecisse. §. 3. Ejusmodi Lege deposita in xde sacra, ut eam ipse solus , qui deposuit, tolleret, aut post mortem domini JElius Speratus, non videri celebratam donationem respondi. §. 4. Ratx donationes esse non possunt post crimen perduellionis contractum; cum heredem 18 quoque teneat, & si nondum postulatus vita decesserit. 32. SCiEVOLA lib. 4. Responsorum. sUcius Titius epistolam talem misit: Ille illi salutem. Hospiti« illo , quamdiu volueris, utaris, superioribus diaetis omnibus gratuito ; idque te ex voluntate mea facere, hac epiflola notum tibi facio. Quxro, an heredes ejus habitationem prohibere possunt ? Respondit , secundum ea , qux proponerentur, heredes ejus posse mutare voluntatem. 33. HERMOGENIANUS lib. 6. Juris Epitomarum. Q Uiid, quod cxcausa donationis stipulanti spoponderat, solvi -constituit, actione constitutx pecunix non insolidum, sed in quantum facere potest, convenitur: causam enim & originem constitutx pecunix , non judicii potestatem prxvalere placuit: sed & condemnatus 19 ex causa donationis, in actione judicati non frustra desiderat, in quantum facere potest, conveniri. §. 1. Ea Lege , donationis causa , pecunia Titio numerata, ut 20 statua donatori mutuo detur, non impeditur 21 dominii translatio: ac pro- pterea , iisdem nummis donatori creditis, novum dominium ia his quxritur. §. 2. Mutus & turdus donare non prohibentur. §. 3. Si, cum Primus tibi donare vellet, & tu donandi Secunde voluntatem haberes , Primus Secundo ex voluntate 22 tua stipulanti promiserit: perficitur donatio. &quia nihil Primus Secundo, a quo convenitur, donavit; & quidem in solidum, non in id, quod Facere potest, condemnatur, f Idque custoditur, & si delegante 23 eo , qui donationem erat accepturus, creditori ejus donator promiserit: & hoc enim casu creditor suum negotium gerit. 34. PAULUS lib. ?. Sententiarum. AI pater emancipati filii nomine, donationis animo pecuniam feneravit, eamque filius stipulatus est : & ipso jure perfectam do- (1. Lpen. C. de poliis. (2. I. 9. C. ad leg. Falcid. (z. I. 46. fupr.d.t. (4. I. 1. §. 10. infr. quxr. rer. alito, (?. i. 17. infr. defolution. (<>. I, 49. infin.fupr.stc pccul. I. 6. §. 4. circa fin.fupr. depecul. legat. (7. Immo vicies lh.fupr. h. t. (8. Adde 1.22. C. eod. (9. I. 9. i. 12. C. eod. (10. /. 67. §. I.fupr. de legat. 2. I. 18. insin.fupr. de adimend. vel transfer, legat. I. tfl.fupr. de oper. liiert. I. 8r. infr- de reg. jur , l. 6. C. de revoc. donat, (n. I, 2 . v.»). “»»if ». — -> "... 1^10. s. y. t. 13. L.. uellUpt. (17, .. C.h.t. (18. l.pen.& ult. C. ad leg. Jul.majtst. (19. 1. 41. i* sin. infr. de rejudic. (20. i. 20. supr. de reb. cred. (21. Immo vide 1 . ??. infr. defolution. (22. I. r. §. i. fupr. b. t, (rZ. I. 4 1 * inpr. infr . de re judic. I2?8 1277 De mortis causa donationibus &,c< nationem , ambigi non potest. §. i. Si quis aliquem ä latrunculis vel hostibus eripuit, & aliquid pro eo ab ipso accipiat : hxc donatio irrevocabilis est. non merces eximii laboris appellanda est : quod contemplatione salutis certo modo xstimari non placuit. 35. SCJEVOLA lib. 3 [1.] Digestorum. Ä D eum, quem manumiserat, epistolam misit in hxc verba: 77 - " tiasSticho liberto (suo') salutem. Cum te manumiserim, peculium quoque tuum omne , quicquid habes, tam in nominibus, quam in rebus moventibus,stve in numerato, me tibi concedere, hac epistola manu mea scripta notum tibi facio : eundem libertum testamento ex beste scripsit heredem, Sempronium ex triente, nec peculium Sticho legavit, nec actiones prxstari jussit. Quaesitum est, utrum in assem Sticho actio detur eorundem nominum , qux in peculio habuit; an utrisque heredibus pro portionibus hereditariis ? Respondit, secundum ea, quae proponerentur, utrisque heredibus pro hereditariis portionibus competere. §. 1. Lucius Titius fundum Maeviae donavit, & ante traditionem eundem fundum post dies paucos Sejo pignori obligavit, & intra dies triginta Mxviam in vacuam posseisionem ejusdem fundi induxit. Quaero, an donatio perfecta sit ? Respondit, secundum ea , quae proponerentur , perfectam: verum creditorem firmam pignoris obligationem habere. §. 2. Avia sub nomine Labeonis nepotis fui mutuam pecuniam dedit, & usuras semper cepit: & instrumenta debitorum iLabeone recepit, quae in hereditate ejus inventa sunt. Qusro , an donatio perfecta esse videatur? Respondit, cum debitor Labeoni obligatus est, perseciam donationem esse. T I T. VI. DE x MORTIS CAUSA DONATIONIBUS ET [capionibus.] i. MARCIANUS lib. 9. Institutionum, AI Ortis causa donatio est z, cura quis habere se vult, quam eum , 1 cui donat; magisque eum, cui donat, quam heredem suum. §. 1. Sic & apud Homerum Telemachus donat Piraeo. s. ULPIANUS lib. 32. ad Sabinum, libanus libro XVII. Digestorum, tres esse species mortis causa donationum, ait. f Unam, cum quis nullo praesentis periculi metu conterritus, sed sola cogitatione 3 mortalitatis donat, f Miam esse speciem mortis causa donationum ait, cum quis imminente 4 periculo commotus, ita donat, ut statim fiat accipientis, f Tertium genus esse donationis ait, si quis periculo motus, non sic det, ut statim faciat accipientis ; sed tunc demum , cum mors fuerit insecuta. 3. PAULUS lib. 7. ad Sabinum. JJOrtis causa donare licet, non tantum infirmae valetudinis causa , sed periculi etiam propinqux 5 mortis , vel ab hoste, vel a pradonibus, vel ab hominis potentis crudelitate aut odio , aut navigationis ineundx: 4. GAJUS [lib. 1. Rerum Cottidianarum sive Aureorum.} AUt per insidiosa loca iturus : 5. ULPIANUS lib. 2. Institutionum. AUt aetate fessus : 6. PAULUS lib. 7. ad Sabinum. U/Ec enim omnia instatis periculum demonstrant. 7. ULPIANUS lib. 32. ad Sabinum. ^Ialiquis mortis causa donaverit, & poena fuerit capitis assectus : removetur donatio ut imperfecta, quamvis exterx donationes une suspicione prense factae valeant. 8- IDEM lib. 7. ad Sabinum. QUi pretio accepto hereditatem praetermisit, sive ad substitutum ^perventura sit [hereditas, sive] ab eo ab intestato successurus , wortis causa capere videtur: nam quidquid propter alicujus mor- tou obve nit, mortis causa capitur 6. quam sententiam & Julianus . C 1 - lib. 8. C, $7. §. i. Inst. de donat. Nov. 87. (2. I. 35- §. 2. 'fst-h. t.§. 1. Jnst. de donat. (3. L 3.1. §. 2. circafin,- l. 3c. §. 4. W'.h-t. (4. I. 3. infr. eod. (5. I. i.supr. l. 31. §. 2. vers. rur- Jtu.l. Z;. §. 4. infr. eod.. (6. v. /.38. infr. eod. (7. I. 31. §. 2. 'stt-eod. I. 55. in fin. supr. de condit. U demonstr. (8. A 13. §. 1- Wr.h.t, (9. I. 35. inpr. I. %-j. inpr. infr. eod. (10. /. 50. inpr. i u P- ie legat. 1. (31. /. 13, inpr. infr. #. A 26. in sin. supr. de, probat: & hoc jure utimur. + Nam & quod ä statulibero 7 conditionis implendae causa capitur, vel a legatario mortis causa accipitur : & quod paterdedit propter mortem filii vel cognati, mortis causa capi Julianus scripsit. §. 1. Denique & sic 8 posse donari ait, ut, fi convaluerit, recipiatur. 9. PAULUS lib. 3. ad Sabinum. QMnibns 9 mortis causa capere permittitur, qui scilicet & legata accipere possunt. 10. ULPIANUS lib. 24. ad Sabinum. J?I , cui mortis causa donatum est , posse substitui 10 constat in hunc modum : ut promittat alicui , st ipse capere nonpojstt, vej sub alia conditione. ' ii- IDEM lib. 33. ad Sabinum. J^JOrtis causa filii n fui pater recte donare poterit, etiam constante matrimonio filii. 12. IDEM lib. 44. ad Sabinum. AI mulier ventris nomine per calumniam , ut in posseffionem mitti desideret, pecuniam accepit, forte dum substituto patrocinatur , ut institutum aliqua ratione excludat: mortis causa eant capere, Julianus sxpius scribit. 13. JULIANUS lib. 17. Digestorum. AI alienam rem mortis causa donavero , eaque usucapta fuerit } verus dominus eam condicere non potest, sed ego , si convaluero. §. 1. Marcellus notat, in mortis causa donationibus etiam facti quaestiones sunt. \ Nam 12 & sic potest donari, ut omnimodo ex eu valetudine donatore mortuo , res non reddatur : & ut redda- tur 13 , etiamst prior ex eadem vuletudine donator decejserit , st jam mutata voluntate restituistbi voluerit. } Sed [&] sic donari potest, ut nonaliter reddatur, quam st prior ille, qui acceperit, dece ferit. t Sic quoque potest donari mortis causa : ut nullo 14 castistt ejus repetitio: id est, nec si convaluerit quidem donator. 14. IDEM lib. 18. Digestorum. AI mortis causa donatus fundus est , & in eum impensx necessarix atque utiles factx sint: fundum vindicantes doli mali exceptione submoventur, nisi pretium earum restituant. 15. IDEM lib. 27. Digestorum. j^Arcellus notat: Gum testamento relinquendi, cui velint, adepti sint filiiFamilias milites liberam Facultatem : credi potest , ea etiam remissa, qux donationes mortis causa fieri prohibent. Paulus notat: Hoc & constitutum est, & ad exemplum 15 legatorum mortis causa donationes revocatx sunt. 16. IDEM lib. 29. Digestorum. AI Ortis causa donatio, etiam dum pendet, an convalescere possit donator, revocari potest. »7. IDEM lib. 47. Digestorum. jPT fi debitor consilium creditorum fraudandorum non habuisset, avelli res mortis causa ab eo donata debet, nam cum legata ex -testamento ejus 16, qui solvendo non fuit, omnimodo inutilia sint, possunt videri etiam 17 donationes mortis causa factx, rescindi debere : quia legatorum instar 18 obtinent. 18 - IDEM lib. 60. Digestorum. MOrtis causa capimus non tunc solum, cum quisfux mortis causa nobis donat: sed & Ii propter alterius mortem id faciat: v eluti si qnis filio 19, vel fratre fuomoriente, donet Mxvio-ea conditione, ut si convaluerit alteruter eorum, reddatur sibi res: si decesserit, maneat apud Mxvium. §. 1. Si donaturus mihi mortis causa , debitorem tuum creditori meo delegaveris 20, omnimodo capere videbor tantam pecuniam, quanta ä creditore meo liberatus fuero-. Quod si ab eodem ego stipulatus fuero-, eatenus capere existimandus ero , quatenus debitor solvendo fuerit, nara etsi convaluisset creditor, idemque donator , condictione , aut in factum actione , debitoris obligationem duntaxat reciperet. §. 2. Titia chirographa debitorum suorum, Septici! &Mxvii, donatura iitis Agcrix dedit: L rogavit eam , ut eastdecejstfct,- illis 21 duret; st convaluifet, stbi red deret: morte secuta, Mxvia Titix filia donat, inter vir. ist uxor. (12. /. 35-§- d-infr. h. t. [13. l.ii.in stn.siupr. eod. (14. /. 27. infr. eod. (d >■ l. 37- in pr. infr. eod. §.■ I. Insl. de donat. (16. /. 68- inpr.supr. ad SC. TrebeU. I. 15. C. delegat. I. 16. C. ad leg. Falcid. (1 7 - 6S. in stn.siupr: d. t. (18. L 15. iusin.supr.-b. t. (19. !■ xt.Jupr. eod. (20. i. 31. §. 3 .infr- eod. (21. I. 3. §. i.siupr. de liberat, legat , heres 12 Ü 0 1279 Digestorum Lib. XXXIX. Tit. VI. heres cxtitit. Ageria autem , ut rogata erat , chirographa Septi- cio &Mxvio suprascriptis dedit. Quxritur, si Mxvia heres summam , qux debebatur , ex chirographis siiprascriptis petat, vel ipsa chirographa ; an exceptione excludi possit ? Respondit, Mx- 'viam vel pacti conventi, vel doli i mali exceptione submoveri posse. §. 3. Qui hominem noxx nomine, vel alias obligatum, mortis causa acceperit: tantum cepisse intelligendus est, quanti 2 is homo venire potuisset, f Idem in fundo,, qui obligatus est, observari poterit, ut pretium excutiatur. 19. IDEM lib. 80. Digestorum. CI filiofamilias res mortis causa data fuerit, & convaluisset dona- ^ tor: actionem de peculio cum patre habet, f At si paterfami- lias, cum mortis causa donationem accepisset, in adoptionem se dederit: res ipsa a donatore repetitur, f Nec huic similis est is, quirem, quam mortis causa acceperat, alii porro dederit: nam donator huic non rem , sed pretium 3 ejus condiceret. 20. IDEM lib. 1. ad Ursejum Ferocem. ■pl, qui non amplius parte capere poterat, legatus est fundus, •*“' si decem dedisset heredi: non totam summam [is] dare debet, ut partem fundi haberet, sed partem duntaxat pro rata, qua legatum consequitur. 21. IDEM lib. 2. ad Ursejum Ferocem. pUm, -qui ut 4 adiret hereditatem , pecuniam accepisset, ple- *- J rique, in quibus Priscus quoque, responderunt, mortis causa eum capere. 22. AFRICANOS lib. 1. Qux- stiomnn. TN mortis causa donationibus non tempus donationis, sed mortis intuendum est, an quis capere poffit. 23. IDEM lib. 2. Quxstionum. CI filiofamilias mortis causa donatum sit, & vivo donatore moria- O rur silius, pater vivat: quxiitum est, quid juris sit ? Reipon- dit, morte filii condictionem competere , si modo ipse potius filio, quam patri donaturus dederit: alioquin , si quasi ministerio ejus pater usus sit, ipsius patris mortem spectandam elfe. f Idque juris fore, & si de persona servi ; quxratur. 24. IDEM lib. 9. Quxstionum. Q Uod debitori acceptum factum esset mortis causa, si convaluerit -donator, etiam tempore liberato ei potest condici: namque acceptilatione interveniente abitum ab jure pristinx obligationis, eamque in hujus condictionis transfusam. 25. MARCIANUS lib. 9. Institutionum. 'T'Am is , qui testamentum facit, quam qui non facit, mortis causa donare potest. §. 1. Filiusfamilias, qui non potest facere testamentum , nec 6 voluntate patris, tamen mortis p causa donare patre permittente poteft . 26. IDEM lib. 2. Regularum. CI, qui invicem sibi mortis causa donaverunt, pariter 8 decesse- " runt, neutrius heres repetet: quia neuter alteri supervixit, f Idem juris est, si pariter maritus & uxor sibi donaverunt. 27. IDEM lib. ;. Regularum. TTBi ita donatur mortis causa , ut «aio 9 casu revocetur , causa * ^ donandi magis est, quam mortis causa donatio :& ideo perinde haberi debet, atque alia quxvis inter vivos donatid. ideoque inter viros & uxores non valet: & ideo nec 10 Falcidta locum habet, quasi in mortis causa donatione. 28. MARCELLUS lib. fing. Responsorum. A Vunculo suo debitori mortis causa donaturus, qux debebat, ita scripsit: tubula vel chirographum tot , ubicunque sunt , inanes ese , neque cum solvere debere. Quxro, an heredes, si pecuniam ab avunculo defuncti petant, exceptione 11 doli mali tueri se possint ? Marcellus respondit, posse: nimirum enim contra voluntatem defuncti heres petit ab eo. 29. ULPIANUS lib. 17. ad Edictum. CI mortis causa res donata est , & convaluit, qui donavit: viden- o dum, an habeat in rem actionem ? Et Ii quidem quis sic donavit, ut/i mors contigijset, tunc haberet , cui donatum est: sine dubio donator poterit rem vindicare : mortuo eo, tunc is , cui donatum est. f Si vero sic, ut jam nunc haberet, redderet , Ji conva- luifct, vel de pr.elio , vel peregre rciiijset ; potest defendi, in rem competere donatori, si quid horum contigisset, interirn autem ei, cui donatum est. f Sed & 11 morte prxventus sit is, cui donatuui est , adhuc quis dabit in rem donatori. 30. IDEM lib. 21. ad Edictum. Q Ui mortis causa donavit, ipse ex poenitentia condictionem 11 -vel utiscm actionem habet. 31. GAJUS lib. 8- ad Edictum provinciale. lyjOrtis causa capitur, cum propter mortem alicujuscapiendi occasio obvenit: exceptis his capiendi figuris, qux proprio no- j mine appellantur, certe enim & qui hereditario, aut legati, aut fideicommissi jure capit, ex morte alterius nanciscitur capiendi occasionem : sed quia proprio nomine hx species capiendi appellantur, ideo ab hac definitione separantur. §. r. Juliano placet, licet solvendo 13 non sit debitor , cui acceptum latum sit, videri ei mortis causa donatum, §. 2. Sine donatione autem capitur, £veluti] pecunia, quam'statuliber 14 , aut legatarius alicui conditionis implendx gratia numerat: sive extraneus sit, qui accepit, live heres, f Eodem numero est pecunia , quam qui.* in hoc accipit, ut vel adeat 1; hereditatem, vel non adeat; quique in hoc accipit pecuniam , ut legatum omittat, f Sed & dos, quam quis in mortem mulieris a marito stipulatur, capitur sane mortis causa: cujusgeneris dotes receptitix vocantur, f Rursus id, quod mortis causa donatur, aut in periculum 16 mortis datur , aut cogitationem mortalitatis , quod nos quandoque morituros intelligimus. §. 3. Si jusseris mortis causa debitorem tuum mihi aut creditori meo expromittere 17 decem: quid juris esset, quxritur, si iste debitor solvendo non sit? Et ait Julianus: Si ego stipulatus fuerim, tantam pecuniam videri me coepisse , in quantum debitor solvendo fuisset: nam & si convaluisset (inquit) donator, obligationem duntaxat debitoris recipere deberet. Si vero creditor meus stipulatus fuerit, tantam videri me pecuniam accepisse, in quantum i creditore meo liberatus essem. §.4. Per accepti quoque lationem egens 18 debitor liberatus, totam eam pecuniam, qua liberatus est, cepisse videtur. 32. ULPIANUS lib. 76. ad Edictum. ATOn videtur perfecta donatio mortis causa facta , antequam 19 L mors insequatur. 33. PAULUS lib. 4. ad Plautium. Q Ui alienam 20 rem mortis causa traditam usucepit, non ab eo -videretur cepisse, -cujus res fuisset: ied ab eo, qui occasione:« usucapionis prxstitifiet. 34. MARCELLUS lib. 28. Digestorum. - Ortis causa donario etiam £ sie J constitui potest, ut quid sti- 1 puletur in annos singulos , quoad viveret: scilicet ut post21 mortem promissoris incipiat exactio. 39. PAULUS lib. 6. ad Legem Juliam & Papiam. CEnatus censuit, placere mortis causa donationes factas in eos, quos Lex prohibet capere, in eadem causa haberi, £111] qua essent, qux testamento his legata essent, quibus capere perLegem non liceret, f Ex hoc Senatusconsulto multx varixque quxstio- nes agitantur, de quibus pauca referamus. §. 1. Donatio d ista est a dono , quasi dono datum : rapta a Grxco; nam dicunt SUcti a) ttapsirS-ai, id est, donum & donare. §. 2. Sed mortis causa donatio longe differtab illa vera & absolutadonatione, qux ita proficiscitur, nt nullo easn revocetur. Libi, quldonat, illum potius, quam se habere mavult: at is, qui mortis causa donat, se cogitati (j. d. I. 3. §. 2. 1. 28. in siit. infr. h. t. (2. /. 1. §. t6.supr.ad SC. Trebell. (3. I. 39 .infr. h. t. (4. I. 31. §. 2. infr. eod. (;. L ult. infr. eod. (6. In fi. quili, non ejlpermijf, facere teflam. in pr. (7- L 7. §. d-supr. tit. prox. (H. L 32. §. 14. supr. ie donat, inter vir. & uxor. (9. I. 13. insit. supr. I. 35. §. 4. in fin. infr. h. t. Cio. I.s2. in fin. infr. eod. (11. I. 18. §. i.supr. eod. (12. /.3;. §>3. infr. eod. 1 .16. supr. de jure dot. I. Ii.supr. de condici, caus. dat. (13. L 22. §. 3. supr. ad Leg. Falcid/ (14. l.%. inpr. vers nam £fi quod.supr. h. t. (15. 1. 21.supr. eod. (16. I. 2. 1. evd. (17. I. 18- §• l.supr. eod. (18. I. 22. §. pen.supr. ad leg. Falcid. (19. I. 34. in fin. infr. h. t. I. 4. §. 1. infr. de doli mali (fi met. except. (20. I. 13. in pr.supr. h. 1.1. 44. supr. de donat, inter vir. efi uxor. (21, l. 32.supr. h. t. atque 1281 De mortis causa donationibus Ac. 1282 a tque amore vitx recepisse potius , quam dedisse mavult. & hoc est, quare vulgo dicatur: Se potius i habere vult, quam cum, cui donat: illum deinde potius, quam heredem suum. §. z. Ergo qui mortis causa donat, qua parte se cogitat, 'negotium gerit: scilicet ut cum convaluerit 2 , reddatur sibi. Nec dubitaverunt, Cassiani, quin condictione repeti possit, quasi re non secuta : propter hanc rationem: quod ea, qux dantur, aut ita dantur, ut 3 aliquid facias, aut ut ego aliquid faciam , aut ut Lucius Titius , mit ut aliquid obtingat; & in istis condictio sequitur. §. 4. Mortis causa donatio fit multis modis. 4 f Alias extra suspicionem ullius periculi a fano & in bona valetudine posito, [&] cui ex humana forte mortis cogitatio est. f Alias ex metu mortis , aut ex prxsenti; periculo, [aut ex] futuro: si 6 quidem terra, marique, tam in pace, quam in bello, & tam domi, quam militiae, multis ■ generibus mortis periculum metui potest, f Nam & sic potest donari 8 , ut omnimodo ex ea •valetudine donatore mortuo , res «01: reddatur: & , ut reddatur , etiam fi prior ex eadem valetudine iiccjirit, fi tamen mutata voluntate refiitui fisi voluerit, f Et sic donare potest, ut non aliter reddatur , quamfi prior ille, qui accepit , iaeßrit. f Sic quaque potest donari mortis causa, utnuüo cusu 9 fit repetitio: [id est] , ne si convaluerit quidem donator. §. 5. Si quis societatem 10 per donationem mortis causa inierit: dicendum est, nullam societatem esse. §. 6. Si duobus debitoribus mortis causa donaturus creditor , uni acceptum 11 tulit, & convaluerit: eligere potest, utri eorum condicat. §. 7. Sed qui mortis causa in annos singulos pecuniam stipulatus est, non est similis ei, cui in annos singulos legatum est: nam, licet multa is essent legata, stipulatio tamen una est, & conditio ejus , cui expromissum est , semel intuenda est. 36. ULPIANUS [lib. g. ad Legem Juliam & Papiam.] Q Uod conditionis implendae causa datur , licet non ex bonis mor- - tui proficiscitur j capere tamen supra modum non poteritis, cui certum modum ad capiendum Lex concesiit. f Certe quod a statulibero 13 conditionis implendae causa datur, indubitate modo legati concesso imputatur : sic tamen, fi mortis tempore in pecu- . lio id habuit, exterum si post mortem, vel etiam si alius pro eo dedit, quia non fuit ex his bonis, qua mortis tempore testator habuit, in eadem erunt causa, in qua sunt, qux ä legatariis dantur. 37. IDEM [lib. 1;. ad Legem Juliam L Papiam.] JLlud generaliter meminisse oportebit, donationes mortis causa x factas, legatis comparatas 14. quodcunque igitur in legatis juris est, id in mortis causa donationibus erit accipiendum. §. 1. Julianus ait: Si quis servum mortis causa sibi donatum vendiderit, & hoc vivo donatore fecerit : pretii condictionem donator habebit, si convaluisset, & hoc donator elegerit; alio- quin & ipsum servum restituere compellitur. 38. MARCELLUS [lib. 1. ad Legem Juliam & Papiam.] jNter mortis causa donationem, & omnia, qux mortis causa quis ceperit, est earum rerum differentia. Nam mortis causa donatur, quo prxsens prxsenti dat: ä mortis causa capi intelligitur, & quod 15 non cadit in speciem donationis. Etenim cum testamento quis suo Pamphilum servum suum liberum esse juffit, si mihi decem dederit : nihil mihi donasse videbitur: & tamen si accepero » fervo decem, mortis causa accepisse me convenit, f Idem accidit , quod quis sit heres institutus, fi mihi decem dederit: nam accipiendo ab eo, qui heres institutus est, conditionis explendae ejus causa , mortis causa capio. 39. PAULUS [lib. 17. ad Plautium.] £JIis, cui mortis causa servus donatus est, eum inanumisit: tenetur condictione t6 in pretium servii quoniam scit, posse sibi condici, si convaluerit donator. 40. PAPINIANUS [lib. 29. Qiiiistionum.] §1 mortis causa inter virum 17 & uxorem donatio facta sit, morte secuta reducitur ad id tempus donatio , quo interposita fuisset. 41. IDEM [lib. 2. Responsorum.] QUod statuliber 18 uni ex heredibus de peculio dedit, ei, qui ^ accepit, in Falcidix rationem venit: & in hereditatis 19 petitionem , item ex Trebelliano, restituitur, f Ex peculio autem videtur dari, quod statuliber donatum accepit, & dedit: & quod ab alio , nomine ipsius , eo prxsente datur, prope est, ut ab ipso datum intelligatar. 42. IDEM lib. 13. Responsorum. J^jEja, cum bonis suis , traditionibus factis , Titio cognato donationis causa ceffisset, usumfructum 20 sibi recepit: & convenit, ut, fi Titius ante ipsam [vital] decejsjset, proprietas 21 ad eam rediret; fi pofiea supcrftiiibus liberis Titii mortua fuisset , tunc ai eos bonapertinerent. Igitur si res singulas heredes Lucii Titii vindicent , doli non inutiliter opponetur exceptio : bonx fidei autem judicio constituto , quxrebatur , an mulier promittere debeat, se bona, cum moreretur, filiis Titii restituturam ? Incurrebat hxfi- tationon extorquendx donationis, qux nendum in personam filiorum initium acceperat. Sed nunquid interposita cautione prior donatio, qux dominio translato pridem perfecta est, propter Legem in exordio datam retinetur, non secunda]promittitur ? utrum ergo certx conditionis donatio fuit, an qux mortis consilium [ac titulum] haberet ? Sed denegari non potest , mortis causa factam videri: sequitur, ut soluta priore donatione, quoniam Seja Titio superstes fuit, sequens extorqueri videatur : ■ muliere denique [postea] diem defuncta, liberi Titii, si cautionem ex consensu mulieris acceperint, contributioni propter Falcidiam ex persona sua tenebuntur. §. 1. Cum pater in extremis vitx constitutus, emancipato filio quxdam sine ulla 22 conditione redhibendi do- nasset, ac fratres & coheredes ejus bonis contribui donationes , Falcidix causa, vellent: jus antiquum servandum esse respondi, non enim ad alia Constitutionem pertinere, quam qux Lege certa donarentur, & morte insecuta quodammodo bonis auferrentur, spe retinendi perempta: eum autem, qui absolute donaret, non tam mortis causa , quam morientem donare. 43. NE RATIUS [lib. 1. Respons.] ■pUIcinius: Inter 23 virum & uxorem mortis causa donationem ita fieri, si donator justissimum mortis metum habeat. Ne ratius sufficere existimationem donantis hanc esse , ut moriturum se putet: quam juste •, necne susceperit, non quxrendum. quod magis tuendum est. 44. PAULUS lib. 1. Manualium. CI servo 24 mortis causa donatum sit: videamus , cujus mors ^ inspici debeat, ut sit locus condictioni: domini, an ipsius servi ? Sed magis ejus inspicienda est, cui donatum esset: sed tamen post mortem ante apertas tabulas testamenti manumissum hxc donatio non sequitur. (1. l.l.inpr.fupr.eod. (2. 1. 13. §. I.sitpr. eod. (3. /. 5. in fr.supr.de preescr. verb. (4. I. a.supr.b.t. ($. I. supr. eod. 1. 3- §.2. infr. de inceni. (7. /. 3. /. 4. /. i-siipr. h. t. (8.I.13. §. l.siipr. eod. (9. 1. 27. supr. eod. (10. I. 5. infin.supr. prosocio. " 32. §. 14 -fupr. de donat, inter vir. cy uxor. (n. Adde l. z\.fupr. e-t- (12. I. 4./. ii.supr. de annuis. (13. I. 41. infr. h. t. I. 44. *•76. in pr. supr. ad leg. Falcid. I. 13. §, 6. supr. de bered, petit. (14. /. 15. in fin. I. 17. in fin. supr. h. 1.1. I. §. I. in fin.supr. quid infraud. patroni, (iq. I. 8- l. 12. J. 36. supr. I. 4l- '• } y y ' eo< * (16. I. 19. in fin.supr. eod. (17. /. 11. /• 20. I. zf.Jupr. de aonat inter vir.efi uxor. (18. /. ob. supr. h. t. (i9- L 13. §. 6. in fin supr. de bered, petit. [20. /. 28. C. de donat. (21. I. 2. L. de donat, qua sub modo. (22. I. 27. supr.h. t. (23. I- 9. in fin. supr. de donat, inter vir. sfuxor. (24. I. f]-supr. h. t. Tom. L Mm mra LI- 1283 Digestorum Lib. XL. Tit. I. 1284 LIBER QUADRAGESIMUS. TIT. I. DE MANUMISSIONIBUS, i. ULPIANUS [lib. 6. ail Sabinum.] P Lacuit cum i , qui calendis Januariis natus, post sextam noctis pridie calendas quali annum vicesimum compleverit, posse manumittere 2 f. non enim majori viginti annis permitti manumittere, sed minorem manumittere vetari : jam autem minor non est Z , qui diem supremum agit anni vicesimi. 2. IDEM [lib. 17. ad Sabinum.] OI heres, deliberante legatario, servum legatum manumiserit, O mox legatarius 4 repudiaverit: manumissum liberum fore placet. 3. PAULUS;-[lib. 39. ad Edictum.] CErvus pignori 5 datus , etiam ii 6 debitor locuples sit, manu- ^ mitti non potest. 4. ULPIANUS [lib. 6. Disputat.] TS, qui suis 7 nummis emitur , epistola Divorum fratrum ad Ur- binum Maximum in eam conditionem redigitur , ut libertatem adipiscatur. §. I. Et primo quidem nummis suis non proprie videtur emptus dici, cum suos nummos servus habere 8 non posiit. Verum conniventibus oculis credendum est, suis nummis eum redemptum, cum non nummis eius, qui eum redemit, comparatur. Proinde sive ex peculio , quod ad venditorem pertinet, sive ex ad- ventitio lucro, sive etiam amici beneficio , vel liberalitate , vel prorogante eo, vel repromittente, vel se delegante, vel in se recipiente debitum redemptus sit: credendum est, suis nummis eum redemptum, fatis est enim, quod is , qui emptioni suum nomen accommodaverit, nihil desuo impendit. §. 2. Si ab ignoto emptus fit, postea autem pretium suum obtulerit, dicendum erit, non esse audiendum: ab initio enim hoc agi debet, ut imaginaria fieret emptio; & per fidem contractus inter emptorem & servum agatur. §. 3. Sive igitur non hoc ab initio esset actum, ut suis nummis ridimeretur; sive hoc acto , nummos servus 11011 dedit: cessabit libertas. §. 4. Unde quari poterit, fi, cum hoc ab initio esset actum , emptor festinavit, & pretium numeravit: an postea ei satisfacto, servus Constitutione uti possit? Et puto, posse. §. ;. Proinde & si ei nummos prorogavit emptor , cum ei pariaverit, p'.te- rit ad libertatem pervenire. §. 6. Sive autem exprimetur in contractu (veluti in emptione) hoc, ut manumittatur; sive non exprimatur : verius est libertatem competere. §. 7. Ergo & si forte quis sic comparaverit suis nummis, necum manumittat: benigna est opinio dicentium , hunc ad libertatem pervenire: cum & nomen emptionis imaginarius iste emptor accommodet, & praeterea nihil ei absit. §. 8- Nihil autem filterest , a quo quis suis nummis ematur, ä fisco, vel a civitate, vel ä privato ; cujusque sitsexus is, qui emit, f Sed & si minor sit viginti annis, qui vendidit: interveniet Constitutio, f Nec comparantis quidem istas spectatur: nam & si pupillus emat, aequum est, eum fidem implere, cum fine damno ejus hoc fit futurum, f Idem , & si servus est. §. 9. In illis sane servis non intervenit Constitutio , qui in totum perduci ad libertatem non possunt: utputa [si] exportandus , vel hac lege venierit, vel testamento 9 hanc conditionem acceperit, ne unquam manumitteretur. §. 10. Suis autem nummis redemptus, etsi totum pretium 11011 numeraverit, ex operis tamen ipsius accesserit aliquid , ut repleri pretium pollit , vel fi quid suo merito adquisierit: dicendum est, libertatem competere. §. 11. Quod si partem suis nummis redimeret, cum partem servi haberet, ad Constitutionem non pertinebit: non magis, quam qui, cum proprietatem haberet, usumfructuni redemit. §. 12. Sed quid, cum fructuarius esset, & proprietatem redemit ? in ea con(1. 1 . $. supr. qui Ustam, facere. (2. Mutat. §. ult. Infl, quiit, ex catis, manumitt. Nov. 1 19 c. 2. (3. Immo vide L 3. §. z.supr. de mittor. (4. /. 31. supr. de testum, milit. I. 3. infr. de manumijs. ‘vindiii. (5. I. 4. infr. qui & ii quiit, manumisi. (6. Adde/. %.in ditione est, ut ad Constitutionem pertineret. §. 13. Sed [&] fi duo servum redemerint, alter propriis nummis, alter [nummis] fervi: dicendum erit, Constitutionem cessare: nisi forte is, qui propriis nummis redemit, manumittere fuerit paratus. §. 14. Sed & fi partem quis redemit, pars altera ex causa lucrativa accesserit: dicendum erit, Constitutionem locum habere. MARCIANUS lib. 2. Institutionum. CI quis dicat, se suis 10 nummis emptum , potest consistere cum 0 domino suo, cujus in fidem confugit, & queri, quod ab eo non manumittatur: Romas quidem apud Prsfectum Urbi, in Provinciis vero apud Prssides ex sacris Constitutionibus Divorum fratrum: sub ea tamen denunciatione, ut is servus, qui hociWnderit, nec impleverit 11 , in opus metalli detur ; nili forte dominus reddi eum sibi maluerit, utique non majorem ex ea causa pamam constituturus. §. I. Sed & fi rationibus redditis liber esse jussu; fuerit: arbiter 12 in servum & dominum , id est , heredem , datur de rationibus excutiendis. 6. ALFENUS VARUS lib. 4. Digests rum. CErvus pecuniam 13 ob libertatem pactus erat, & eam domino dederat: dominus, priusquam [eum] manumitteret, mortuus erat, testamentoque liberum esse jusse rat, & ei peculium simm legaverat. Consulebat, quam pecuniam domino dedisset ob libertatem , an eam libi heredes patroni reddere deberent, necne? Respondit, si eam pecuniam dominus, posteaquam accepisset, in sus pecunia: rationem habuisset, statim desiisse ejus peculii esse: sed si interea , dum eum manumitteret, acceptam servo retulisset, videri peculii fuisse, & debere heredes eam pecuniam manumisso reddere. 7. IDEM lib. 7. Digestorum. TVUo filiifamilias peculiares servos separarim uterque habebant: ex his alter servulum suum peculiarem vivo patre manumilit; pater utrique testamento peculium praelegaverat. Querebatur, servus iste utrum amborum , an ejus , ä quo manumissus erat, libertus esset? Respondit, si 14 prius testamentum pater fecisset, quam silius eum liberum esse juffisset: unius esse libertum : ideo, quod eum quoque in peculio legasse videretur, sed si postea testamentum pater fecisset, non videri eam mentem ejus fuisse, ut eum, qui manumissus ess^t, legaret: eumque servum , quoniam pnele- gatus non esset, mortuo patre amborum servum fuisse. 8. MARCIANUS lib. 13. Institutionum. LAUi poena: servi efficiuntur , indubitate manumittere 15 non pos- v ^-sunt: quia & ipsi servi sunt. §. 1. Sed nec lb rei capitalium criminum manumittere servos suos possunt, ut & Senatus cenluit. §. 2. Divus quoque Pius Calpurnio rescripsit: libertates ab eo, qui jam lege Cornelia damnatus esset, vel cum futurum prospiceret, ut damnaretur, servis datas non competere. §. 3. Sed ne quidem illos ad justam libertatem pervenire Divus Hadrianus rescripsit , qui ideo manumissi sunt 17 , ut crimini subtraherentur. 9. PAULUS [üb. sing. Regularum.] CErvus hac Lege venditus 18 , ne manumittatur , vel testamento prohibitus manumitti, velaPrsfecto, vel ä Prsside prohibitus ob aliquod delictum manumitti, ad libertatem perduci noa potest. io. IDEM Imperialium sententiarum in Cogni- tion. prolatarum ex libris 6. [ lib. 2. ] /pLianus debitor fiscalis Evemeriam ancillam ante annos multos ' emerat hac lege, ut manumitteret, eamque manumiserat: procurator, cum bona debitoris non sufficientia qusreret, etiam Evenieris status qusstionem faciebat. Placuit non esse juri fiscali lo- pr.stipr. h. t. I. 53. supr. dejudic. (11. I. z.infin. supr. defugi- tiv. I. 38. §. 4. infr. de pcen. (12. I. 53. supr. dejudic. (13. /. 8- §. 5 .supr. de pccul. legat. (14. Immo vide /. 20. supr. de pccul. le~ gat. (15. I. 2. infr. de interdici. & releg. (16. v.J. I $.inpr. infr. qui, & a quibus manumijjt. (17. /. 12 . in pr. infr. d,t. (l8- /. 9. §. ult. infr. d. t. I. 5. C.Ji mancipium ita fuerit allen. I. 7. C. de testam, wanuwijs. cum, 1285 De manumiflis vindicta. 1286 Cum, quo omnia bona debitorum jure pignoris tenerentur : quia ea lege empta est, &, si non manumitteretur, ex Constitutione i Divi Marci ad libertatem perveniret. 11. IDEM [lib. 64. ad Edictum. ] CErvum , qui sub conditione legatus est, interim 2 heres maiiu- " mittendo liberum non Facit. 12. IDEM [lib. ad Edictum.] T Ege Favia prohibetur servus, qui plagium admisit, pro quo do- minus poenam intulit, intra 3 decem annos manumitti : in hoc tamen non testamenti facti tempus, sed mortis intuebimur. 13. POMPONIUS [lib. 1. ex Plautio.] CErvus furiosi ab 4 adgnato curatore manumitti non potest, quia 0 in administratione patrimonii manumissio non est. f Si autem ex fideicommissi causa deberet libertatem furiosus, dubitationis 5 tollenda causa , ab adgnato tradendum servum, ut ab eo , cui traditus esset, manumittatur, Ostavenus ait. 14. PAULUS [lib. 16. ad Plautium.] j^Pud eum , cui 6 par imperium est, manumittere non possumus. x Sed Praetor apud Consulem manumittere potest. §. 1. Imperator, cum servum manumittit, noiVvindictam imponit, sed, cum voluit, fit liber is, qui manumittitur , cx Lege Augusti. 1;. MARCELLUS [lib. 23. Digestorum.] j^JOrtis causa servum manumitti posse, non est dubitandum. Quod non ita tibi intelligendum est , ut ita liber esse jubeatur , ut fi convaluerit dominus , non fiat liber: sed, quemadmodum si vindicta eum liberaret absolute , scilicet, quia moriturum se putet, mors ejus expectabitur : similiter & in hac specie in extremum tempus manumissoris vitae confertur libertas ; durante scilicet pro- . pter mortis causae tacitam conditionem voluntate manumissoris, quemadmodum cum reni ita tradiderit, ut moriente eo fieret aeci- .pientis, qiue ita demum alienatur, si donator in eadem permanserit voluntate. 16. MODESTINUS [lib. 1. Regularum.] CI 7 consentiente patre filius minor annis viginti servum ejus manumiserit, patris Faciet libertum : & vacat causae probatio ob patris consensum. 17. IDEM [lib. 6. Regularum.] ■ CErvi 8, quos filiusramilias in castris quxsiit, non in patrisfa- Itiilix computabuntur : nec enim pater tales filii servos manumittere poterit. 18. GAJUS [lib. 11. ad Legem Juliam & Papiam. ] pUm, qui venierit, venditor & promissor, [&] quem proinise- rit, manumittere possunt. 9 19. PAPINIANUS lib. 30. Quxstionum. £JI quis ab alio nummos acceperit, ut servum suijm manumittat, etiam ab invito libertas extorqueri potest: licet plerumque pecunia ejus numerata sit, maxime si frater vel pater naturalis pecuniam dedit: videbitur enim fimilis ei, qui 10 silis nummis redemptus est. 10. IDEM lib. 10. Responsorum. QAufam minor viginti annis, qui servum donatum manumittendi 11 gratia accepit, ex abundanti probat, post D. Marci i i teras ad Aufidium Victorinum : etenim , si non manumiserit, ad libertatem servus perveniet. §. 1. Non idem in fideicommissaria libertate juris est, cujus causam minor debet probare : nam libertas, nili ita manumisso non competit. §. 2. Puellam ea lege vendidit, nt post minum ub emptore mani,mitteretur: quod si non manumisisset, Convenit, uti manum injiceret , aut 12 decem aureos emptor daret: non servata fide, nihilominus liberam ex sententia Constitutionis fieri respondit: quoniam manus injectio plerumque auxilii ferendi causa intervenit, itaque nec pecunia petetur : cum emolumentum Legis voluntatem venditoris secutum sit. §. 3. Tempore aliena- (1. 1. I. /. 3. C.st mancipium itas nerit alien. (2. I. 29. in fin. infr. ii quib.muniimijji. vide tamen i. 27. §. pcn.fupr. adSC. Tre- M. (3. 1, 17. in fin. infr. qui , §5 d quib. munumijst. (4. /. ult.supr. ie curat, furios I. 12. infr. qui, U bqnib. manumisi. I. 6. C. qui manumittere non pojs. (;. t. St. infr. de rcg. jur. I. 56. in fr. supr. mandati. I. 1. §.7 .supr. de tedil. edici. (6.1. 18. §. I .infr. demu- numijs. vindici. (7. I. 22. infr.h.t. I. if,.supr. de jure patran. (’s. I. 9. vers. denique, infr. de castrensi pecul. (9. I. 3. C. de his , qui ii non domino. (10. 1. 4. in fr. supr. b.t. (u. 1. 16. §. 1.1. 2V. infr. tionis convenit, ut homo libertatis causa traditus , post quintum annum impletum manumitteretur, jf ut certam mercedem interea men- flruam pneberet. conditionem libertati mercedes non facere , sed obsequio temporärste servitutis modum prxftitntum esse respondi:. neque enim in omnibus libertatis causa traditum comparari statulibero. 21. IDEM lib. 13. Responsorum. CErvum 13 dotalem vir, qui solvendo est, constante matrimonio manumittere potest : si autem solvendo non est, licet alios creditores non habeat, libertas fervi impedietur, ut constante matrimonio deberi dos iiitelligatur. 22. IDEM lib. 2. Definitionum. AJEpos ex filio voluntate avi, ut filius voluntate patris 14, potest manumittere , sed manumissus , patris vel avi libertus est. 23. IDEM lib. 15. Responsorum. (AAjiis Sejus Painpliilam hac lege emit, ut intra annum manumit- ^ teretur : deinde intra annum Sejus servus proiiunciatus est. quiero , an ex lege venditionis, finito anno , Pamphiia libertatem consecuta sit ? Paulus respondit, cum ea conditione ancillam emptam domino adquisitam , cum qua [conditione] venisse proponeretur. 24. HERMOGENIANUS iib. 1. Juris Epitomarum. f Ege Junia Patronia , * fi 1; dissonantes pares judicum existant L ' sententiis, pro 16 libertate pronunciari jussum. §. 1. Sed & si testes non dispari numero tam pro libertate, quam contra libertatem dixerint, pro libertate pronunciandum esse, fepe constitutum est. 25. GAJUS lib. 1. de Manumiffionibus. J Uris ratio efficit, ut infantibus quoque competat libertas. 26. JAVOLENUS lib. 4. ex Posterioribus Labeonis. CErvum furiosum omni genere manumissum , ad libertatem perduci posse putat Labeo. T I T. 11 . DE MANUMISSIS VINDICTA. 17 1. POMPONIUS lib. 1. ad Sabinum. A Pud Prxtorem , eundemque tutorem posse pupillum ipso auctore manumittere constat. 2. ULPIANUS lib. 18. ad Sabinum. Cl minor sit annis viginti 18 fructuarius, an consentire libertati o possit ? & puto , consentiendo posse ad libertatem perducere. 3. IDEM lib. 4. Disputatioiium. CI heres servum legatum manumittat, mox 19 repudiet legata» ° rius : retro competit libertas, f Idemque est, & si duobus pure servus legetur , L post alterius manumissionem f alter repudiaverit: nam & hic retro libertas competit. 4. JULIANUS lib. 42. Digestorum. CI pater filio permiserit servum manumittere, & interim decesserit ° intestato, deinde filius ignorans patrem siuim mortuum, libertatem imposuerit: libertas fervo favore libertatis contingit, cum non appareat mutata esse domini voluntas, j Sin autem 20 ignorante filio vetuisset pater per nuncium , & antequam filius certior fieret, servum manumisisset: liber non-fit. nam ut filio manumittente servus ad libertatem perveniat, durare oportet patris voluntatem : nam si mutata fuerit, non erit verum , volente patre filium manumisisse. §. 1. Quotiens dominus servum manumittat r quamvis 21 existimet alienum esse eum ; nihilominus verum est , voluntate domini servum manumissum : L ideo jtber erit. Et ex contrario , fi se Stichus non putaret manumittentis; eile : nihilominus libertatem contingere. * Plus 22 cntm in re est , quam in existimatione : & utroque casu verum est, Stichum «miniate donum manumissum esse, f Idemque juris est, L h dommus & servus in rb . . de de l 39. inpr. infr- de fideicaimnist. iibert. (,22. ll.Inft. immo vide l. 15 -ß‘pr. de adquir. vel mmtt. bered. Mm mm 2 ea 1287 Digestorum Lib. XL. Tit. II *288 eo errore essent, ut neque ille se dominum, nec hic se servum ejus putaret. §. r. Minor viginti annis dominus liec communem quidem servum sine consilio recte manumittit. Paulus notat: Sed si i pignori obligatum sibi minor viginti annis manumitti patiatur, recte manumittitur : quia non tam manumittere is, quam non impedire manumittentem iatelligitur. g. JULIANUS eodem lib. AN apud r se manumittere possitis, qui consilium praebeat, sie- pe quaesitum est ? Ego quum meminissem , Javolenum praeceptorem meum , & in Africa [ & ] in Syria servos suos manumisisse, cum consilium praeberet: exemplum ejus secutus, & in Praetura , & Consulatu meo quosdam ex servis meis vindicta liberavi; & quibusdam Praetoribus consulentibus me, idem suasi. 6. IDEM lib. 2. ad Ursejum Ferocem. CErvus communis quin s minoribus viginti annis dominis possit o apud Consilium manumitti, quamvis unus ex sociis causam ad- probaverit, dubium non est. 7. GAJUS lib. 1. Rerum Cottidianarum sive Aureorum. ■^On est omnino necesse pro 3 tribunali manumittere : itaque ple- rumque in transitu fervi manumitti solent, cum aut lavandi, aut gestandi, aut ludorum gratia prodierit Praetor, aut Proconsul, Legatusve Cxsaris. 8. ULPIANUS lib. ad Edictum. ■pGo, cum in villa cum Praetore fuissem, passus sum apud eum manumitti, etsi lictoris praesentia non esset. 9. MARCIANUS lib. 13. Institutionum. JUfla causa manumiflionis est 4, si periculo vitae infamiseve do- J minum servus liberaverit. §. 1. Sciendum est g, qualiscunque causa probata sit, & recepta, libertatem tribuere oportere. nam.Divus Pius rescripsit, causas probatas revocari non oportere , [dum] ne alienum servum postit quis manumittere, nant causa: probaticius contradicendum : non etiam causa jam probata retractanda est. 10. IDEM [lib. 3. Regularum.] OUrdi vel muti patris filius jussu 6 ejus manumittere potest, f Furiosi vero filius non potest manumittere. 11. ULPIANUS lib. 6. de 0 ffic. Procons. CI minor annis viginti manumittit, hujusmodi solent causie 7 - manumiflionis recipi , si filius, filiave, frater, sororve naturalis sit : ir. PAULUS lib. 2. ad Legem /Eliam Sentiam. VEI si sanguine eum contingit; (habetur enim ratio cognatio- ’ nis :) 13. IDEM lib. de Officio Proconsulis. CI collactaneus, si educator, fi paedagogiis ipsius , si nutrix 8 , 0 vel filius filiave cujus eorum, vel alumnus, vel capsarius , id est , qui portat libros; vel si in hoc manumittatur , ut procurator Jit , dummodo non 9 minor annis decem & octo sit. praeterea & illud exigitur , ut non utique unum servum habeat, qui manumittit. f Item si 10 matrimonii causa virgo vel mulier manumittatur , exacto prius jurejurando , ut intra sex menses uxorem eam duci oporteat: ita. enim Senatus ccnsuit. 14. MARCIANUS lib. 4. Regularum. A Lnmnos magis mulieribus conveniens est manumittere : sed & ^ in viris receptum est , satisque est , permitti eum manumitti , in quo nutriendo propensiorem animum Fecerint. §. 1. Sunt, qui putant, etiam fceminas posse matrimonii causa manumittere : sed ita , si forte conservus suus in hoc ei legatus est. f Et si spado velit matrimonii, causa manumittere, potest. 11 f Non idem [est] in castrato. I t 15. PAULUS [lib. 1. ad Legem /Eliam Sentiam.] -'Tiam conditionis implendce causa minori viginti annis manumittere permittendum est : vel uti si quis ita heres institutus sit, [si]" servum ad libertatem perduxerit. §. 1. Ex praeterito tempore plures causae esse possunt: veluti quod dominum 12 in fr&lio adjuverit , contra latrones tuitus Jit, quod agrum sanaverit, quod insidias detexerit. & longum est, si exequi voluerimus: quia multa merita incidere possunt, quibus honestum sit, libertatem cum d. creto prxstare. quas xstimare debebit is, apud quem de ea re agatur. §. 2. Plures vindicta pariter manumitti poliunt, & sufficit prsl sentia servorum , ut vel plures manumitti possint. §. 3. Absefis quoque causam probare per procuratorem poterit. §. 4. Si dus matrimonii «ausa manumittent, recipi causa non debet. §. g. [Hi,] qui in Italia, vel alia Provincia domicilium habent, apud 13 alterius Provincia PneGiiem consilio adhibito manumittere possunt. 16. ULPIANUS [lib. 2. ad Legem /Eliam Sentiam. ] |Llud in causis 14 probandis meminisse judices oportet, ut non ex luxuria, sed ex affieciu descendentes causas probent, neque enim deliciis , sed justis affectionibus dediffe justam libertatem Legem /Eliam Sentiam credendum. §. 1. Si quis minori vginti annis hac 15 Lege servum dederit: aut pretio accepto , vel donationis causa , [af] eum liberum faciat : potest ille causam manumissionis illius justius probare, hoc ipsum allegans, legem datam: & perducere ad libertatem, ergo hic debet ostendere , hoc inter ipsos actum : ut proinde vel ex lege donationis , vel ex affectione ejus, qui dedit, res xstimetur. 17. PAULUS [lib. 50. ad Edictum.] A Pud 16 Proconsulem , postquam urbem egressus est , vindicta manumittere possumus. §. 1. Sed & apud legatum 17 ejus manumittere possumus. 18. IDEM [lib. 16. ad Plautium.] A Pud 18 filiumfamilias Magistratum manumitti potest, etiamsi ^ ipse filiusfamilias manumittere non potest. §. 1. Apud 19 collegam 20 suum Praetor manumittere non potest. §. 2. Filius quoque voluntate patris apud patrem manumittere poterit. 19. CELSUS [lib. 29. Digestorum.] CI minor annis apud Consilium matrimonii causa prägnantem manumiserit, eaque interim pepererit: in pendenti erit, servus, an liber sit, quem ea peperit. 20. ULPIANUS [lib. de Officio Consulis. ] CI 21 rogatus fit minor viginti quinque annis manumittere per 0 fideicommissum , incunctanter debet ei permitti: nisi si proprium servum rogatus fuit manumittere, hic enim conferenda 11 erit quantitas emolumenti, quae ad cum pervenit ex judicio ejus, qui rogavit, eum pretio eorum, quos rogatus est manumittere. §. 1. Sed & si hac Lege ei servus fuerit donatus, ut manumittatur : permittendum erit manumittere : ne Constitutio D. Marci si,perveniens cunctationem Consulis dirimat. §. 2. Matrimonii 23 causa manumittere si quis velit, & is fit, qui non indigne hujusmodi conditionis uxorem sortiturus sit ; erit ei concedendum. §. 3. Mulieri quoque volenti suum filium naturalem, vel quem ex suprascriptis manumittere , permittendum esse , Marcellus scribit. §. 4. Consul 24 apud se potest manumittere , etiamfi evenerit , ut 25 minor annis viginti sit. si. MODESTINUS [lib. 1. Pandectarum. ] A Pud Praefectum /Egypti possum servum manumittere ex Consti- turione Divi Augnsti. 22. PAULUS [lib. 12. Quaestionum.] DAter ex Provincia ad filium sciens Romx agentem epistolam fecit; qua permisit ei, quem vellet ex servis , quos in ministerio fecum hic habebat, vindicia liberare, postquam filius Stichum manumisit (1. /. 2. supr. h. t, (2. I. 20. in sin. infr. eod. I. i.supr. de qffic. prajid. (z. i. 8. infr. h. t. §. 2. Inft. de libertin. (4, l. 15. §. I. infr. h. t. (g. /. 1. C. de vindicia libert. §. 6 . Inft. qv.ib. ex cuiis manumitt. non licet. (6. I, 4. in pr. supr. L '22. infr. h.t. (7. I. 12. I. 13. 1. 14. l. 16. /. jo. 2. §. 3. infr. eod. §. 5. Infi. quib. ex catts. manumitt. non licet. (8. I. I. §, 7. supr. desispeci, (9. §. g. tn fin. Infi. quib. ex caufis manumitt. fac. I. 1. §. 3 .supr. de postul. vide tamen L gi. m pr. supr. I. 12. C. de procurat. (10. L 21. infr. qui , [7 « quib. manumissi. (11. arg. I. 39. §. 1. supr. de jure dot. (12. /. 9. in pr. supr. h. t. (13. I. 36. §. 1. supr. de adopt. (14- §. 4. U g. Infi. quib. ex ctius. manumitt. non licet. (15. L 20. i» pr.supr. tit. prox. (16. L 2. in pr. supr. deossic. procons. (17. Obst. d..l. 2. §. I. (18. L I.supr. de ojsic. prator. (19. 1. 14. inpr.supr. de mmiumijs. (20. Immo vide /. un. in sin. supr. de oßc. consul- (21. I. 20. in pr.supr. tit. prox. (22. Fac. I. 8. §. 10. supr. de transali. (23. v. I. 11. supr. h. t. (24. /. i.supr. eod.* (2g. Obst. I. un. in sin. supr. de qffic. consul. apud iL 89 _ De manumiffionibus, quae fervis ad pniversitatenr, &c. _ 1290 apud Prxtorem , Quxro : an fecerit liberum ? Respondi: Quare non hoc concessum credamus patri, ut permittere possit filio , ex his, quos in ministerio haberet, manumittere? solam enim electionem filio concedit: exterum ipse manumittit. 33. HERMOGENIANUS lib. i. Juris Epitomarum. MAnumiffio per lictores hodie , domino tacente , expediri solet; & verba solemnia , licet non dicantur , ut dicta accipiuntur. 24. PAULUS lib. 2. ad Neratium. pUpillus, qui infans non est, apud Consilium recte manumittit. *• Paulus : scilicet tutore auctore : ita tamen, ut peculium eum non sequatur. 2;. GAJUS lib. 1. de Manumissionibus. 01 tutoris habendi causa pupillus manumittat, probationis esse 0 causam Fufidius ait. Nerva filius contra sentit: quod verius est. namque perabsurdum est, in eligendo tutore firmum videri esse judicium pupilli, cujus in omnibus rebus ut infirmum judicium tutore auctore regitur. T I T. III. DE MANUMISSIONIBUS s, QU/E SERVIS AD UNIVERSITATEM PERTINENTIBUS IMPONUNTUR. x. ULPIANUS lib. 5. ad Sabinum. TAIvus Marcus omnibus Collegiis, quibus coeundi jus est, manumittendi potestatem dedit. 2. IDEM lib. 14. ad Sabinum. Q Uare hi 2 quoque legitimam hereditatem liberti vindicabunt. 3. PAPINIANUS lib. 14. Responsorum. CErvus civitatis , jure manumissus, non 3 ademptum peculium 0 retinet, ideoque debitor ei solvendo liberatur. T I T. IV. DE MANUMISSIS TESTAMENTO. 4 1. ULPIANUS lib. 4. ad Sabinum. PUm sxpius datur fervo libertas : placet ; eam favore valere , ^ ex qua pervenit ad libertatem. 2. IDEM lib. ;. ad Sabinum. CI quis ita heredem instituerit, Titius heres esto. Si Titius 6 heres non erit, Stichus heres esto , Stichus Uber ejlo. non esse Stichum liberum Aristo ait, Titio herede existente : milii videtur posse dici, liberum fore, quali non utique alio gradu acceperit libertatem, sed dupliciter, quo jure utimur. 3. POMPONIUS lib. i. ad Sabinum. ■MEc militi 7 minori annis viginti permittitur , posse testamento suo servum manumittere. 4. IDEM lib. 2. ad Sabinum. CI quis ita scripserit: Stichus liber esto , eique meus decem dato : nulla dubitatio est , quin debeantur ei, etiam fi eum paterfa- milias vivus manumiserit. §. 1. Sed & si fic: Stichus liber efto,fi- ve statim , fi ve post tempus, eique, cum Uber erit, heres meus decem dato : idem dicendum est. §. 2. Illud constabit, si libertate data sic fuerit legatum : Eique , Ji eum 'vindicia liberavero, heres mens decem dato : licet ex nimia subtilitate separatum est a testamento : attamen humanitatis intuitu valebit legatum, fi vivus eum manumiserit. 5. IDEM [lib. 3. ad Sabinum.] JN libertatibus 8 levissima scriptura spectanda est: ut si plnres sint, qux manumisso facilior 9 lit, ea levissima intelligatur. Sed in 10 fideicommissariis libertatibus novissima scriptura spectatur. 6. ULPIANUS [lib. r8- ad Sabinum.] A fructuarium dominus proprietatis heredem scripserit, & servo sub conditione sit libertas data , quoniam interim fit heredis , confusione facta ususfructus : si e: ititerit conditio, perveniet »d libertatem. 7. IDEM [lib. IA. ad Sabinum.] ^JEratius scribit, ejus, cui libertas fic data est : Si mihi nullus silius erit, cum moriar, Stichus liber esto, impediri libertatem posthumo nato, sed, dum speratur nasci, utrum in servitute remanere dicimus, an vero ex postfacto , respondemus retro liberum fuisse, nullo filio nato ? quod magis arbitror probandum. 8- POMPONIUS [ lib. 5. ad Sabinum. ] Alita fit scriptum : Stiches , fi rationes 11 diligenter trallajfe videbitur , liber esto: diligentiam desiderandam , qux domino, non qux servo erit utilis , conjuncta fidei bonx , & in reliquis quoque reddendis. 9. ULPIANUS [lib. 24. ad Sabinum.] CI quis ita legatus sit, ut manumittatur; fi manumissus non sue- 0 rit, liber esse 12 jussus est, eique legetur: & libertatem competere, & legatum deberi, fxpe responsum est.. §. 1. Quod constitutum est, vetitum in testamento ad libertatem perduci, non posse manumitti: hoc ad eos pertinere puto, qui testatoris fuerunt, vel heredis, fervo enim alieno id irrogari non poterit. 10. PAULUS [lib. 4. ad Sabinum.] CI peculium prxlegatum [est] , & vicarius liber esse jussus sit, liberum eum esse constat: * multum enim interest inter genus & speciem : speciem enim eximi de genere placet: quod est in peculio legato vel vicario manumisso. §. 1. Si servus legatus 13, liber esse jussus est, liber est. sed si prius liber esse jussus, postea legatus sit, si quidem evidens voluntas sit «statoris , quod 14 ademit libertatem , cum 14 placeat hodie etiam libertatem adimi posse : legato eum cedere puto, quod si * in obscuro sit, tunc favorabilius respondetur , liberum fore. 16 11. POMPONIUS [lib. 7. ad Sabinum.] CI legato servo fideicommissa libertas relicta est, vel heres, vel le- 0 gatarius eum cogitur manumittere. §. 1. Si Stichus & Pamphilus decent dederit, liberi sunto :) potest 17 alter quinque dando liber esse , quamvis alter non dederit. §. 2. Cum testamento servus liber esse jussus est: vel 1811110 ex pluribus heredibus institutis adeunte hereditatem , statim liber est. 12. ULPIANUS [lib. 50. ad Edictum.] CI quis libertatem sub 19 jurisjurandi conditione reliquerit, Edicto Prxtoris locus non erit, ut jurisjurandi conditio remittatur: & merito, nam * si quis remiserit conditionem libertatis, ipsam libertatem impedit: dum competere aliter non potest, quam si paritum fuerit conditioni. §. 1. Proinde & si legatum quis cum libertate acceperit: non aliter legatum habebit, nisi conditioni jurisjurandi paruerit, tz. 2. Sed fi pure libertatem acceperit, legatum sub jurisjurandi conditione : putat Julianus lib. XXXI, Digestorum, remitti ei conditionem jurisjurandi. §. 3. Idem puto dicendum , & si libertate quoque injecta conditio fit, sed testator eum vivus manumiserit: nam & hic conditio legati remittetur. 13. IDEM [lib. ;. Disputationum.] CI ita fuerit servis duobus libertas data : Si insulam tedistcaverint , velfi statuam posuerint: dividi 20 hxc conditio non poterit, solummodo illud habebit dubitationem, an altero faciente satisfactum voluntati videatur: ideoque ad libertatem perveniat? quod magis est : nisi aliud expressit testator, faciendo tamen , sibi conditionem implevit, alteri non 21 : quinimo extinguitur ei conditio : nec enim amplius parere conditioni potest , cum semel expleta fit. §. 1. Idem quxri potest, & fi fabris duobus vel pictoribus , fi membrum depinxissent, vel \_fi 1 fubricasent navem, quid adseriptum fit. nam voluntatis erit quxstio, num alteri alterius facti conditionem junxerit? qux res efficit, ut quoad alter cessat, alteri quoque, qui facere paratus est, conditio deficiat, quod Ü ex his , quxfcripsit vel dixit, ostenditur contentus esse testator, vel alterum facere , res erit expedita: nam alter faciendo, aut & sili & socio proderit, aut sibi tantum: prout voluisse testatorem apparuerit. tz. 2. Hxc (1. C. deservis reipub. manumitt. lib. 7. tit. 9. (2. 1. un.supr. de Üben. univerfit. (3. /. 53./1 ipr. de pecul. (4. Lib. 7. C. 2. ( I. 4;. I. ;6. insr. h. f. ( 6. v. I. 14. infr (?- b supr. de condit. U demonstr, <• Si. in pr. infr. destatulib. (12. I. « iure Coiiritl 1 nr £ » [10. /. 90 .supr. d. t. (11. 19. insr. k. t. I. 8- §. 1-supr. (13 /. 11. inpr. infr. h. 1.1. ult. infr. de statulib. I. 14. in pr.supr. de legat. 2. (14. d. I. 14. inpr. (1;. /. ;c>. infr. de fideicom. li- bert. (16. I. ult. §. I. verf. secundum hxc. supr. de vulg. U pupitl. /-»/i*. f __ 1 .T «wo,/ s/jhv rfp nnnrf.it- rffitunitf?*“ 1 tO Vt« 7. t. s. t 5. 1. dc. cb. imr. n. r. (O. v. /. 14. wyr. oen. ^10 .*.«**. y- • T s r toL (7. /. 4. C. de testam, milit. (8- v. I. i.suvr. L tf.infr. h. t. subftit. (17. v.J. 56. circa med. supr. de condit, demonstr. (18 fft / rt.Z. J. - ... ^ r .1 7 __ I - c o /; -*«■ hher. (xci.L’l&.infr-h.t.L io UOJSU. «/*/ "r.rr.J "i." .. V V * V ■ ,. /, I. §. g. infr.fi it qui testam, liber. (19. /. 36. infr. h. t. I. 13. 3. infr. de statulib. I. 7. tz. 2. suprsie oper. libert. (20. §. 1. —, , * I —' /*> t _ . ... J2 .*u/av 1 rtY / ^ n n /Ia /I/.2..DL SI. inpr. insr. de statulib. (12. I. 19. insr. h. t. I. 8- tz. sjupr. tz. 3. in J r - ae jeamuo. 1. /. 5 . - r-". jure codiciU. I. 91. tz. % .supr. de legat, I. t. 8. C. de fideicom. liifr. hic. L 6. C. de condit. ( 21 ■ V)- 3-fin. insr. de statulib. ' e> r t 6 a > Moironij quxstio 1291 Digestorum Lib. XL. Tit. IV. 1292 quxstio & in eo tractatur, si quis libertatem dederit servis duobus, si rationes reddiderint. Julianus enim tractat 1, si alter reddere sit paratus, alter non sit 2: an alter per alterum impediatur. & rectissime ait, si quidem separatim rationes gesserunt, sutsicere ad libertatem adipiscendam ei , qui suas rationes reddit: si vero simul , non alias videri alterum paruisse, nili utruifqiie reliqua exsolverit. f In reliquis accipere debemus , ut & ipsa volumina rationum reddantur. §. 3. Sed &si ancilla cum filiis libera ejfe jussa sit: & fi nullos habeat, erit libera, vel fi habeat quidem, filii autem ejus ad libertatem pertinere non poffint: idem erit dicendum : & si ipsa libera non esse poffit, filii [tamen] ejus pervenient ad libertatem. Nam haec* adjectio, cum filiis, non facit conditionem , nisi mihi proponas aliam sententiam testatoris fuisse: tunc enim pro conditione erunt hiec verba accipienda. Conditionem autem non facere , argumento est [&] Edictum Prxtoris , quo ita cavetur: Ventrem cum liberis in postejfionem ejfe jubebo: placet enim * , L si nulli liberi sint 3 , ventrem tamen ex Edicto in possessionem mittendum. 14. IDEM [lib. 3. Disputationum.] f' , Um servus pure liber scribitur, & heres 4 sub conditione : pla- cet deficiente conditione habere eum libertatem. 1;. JULIANUS [lib. 32. Digestorum.] CTichum Sempronio do lego : si Sempronius Stichum intra annum " non manumiserit, idem Stichus liber esto. Quxsiturnest, quid juris sit? Respondit, hoc modo libertate data , si Sempronius non manumiserit , Stichus liber esto: Sempronium, nisi manumiserit, nihil juris in Stichum habiturum : sed liberum eum futurum. 16. IDEM [lib. 36. Digestorum.] CI ita scriptum fuerit: Cum ; Titius vinorum trigiMa erit, Sti- O c ) ; us Uber esto , eique heres meus fundum dato ; & Titius , antequam ad annum trigesimum perveniret, decesserit: Stiche libertas competet, sed legatum non debebitur : nam favore 6 libertatis receptum est, ut mortuo Titio tempus superesse videretur, quo impleto libertas contingeret: circa legatum defecisse conditio visa est. 17. IDEM [lib. 42. Digestorum.] T Ibertas, qux in 7 ultimum vita: tempus confertur, (veluti, Stichus cum morietur, liber esto,') nullius momenti existimanda est. §. I. Haec autem scriptura, Stichus, si Capitolium non ascenderit, liber esto, ita accipienda est, si, cum primum potuerit, Capitolium non ascenderit: isto enim modo perveniet Stichus ad libertatem, si facultate data ascendendi Capitolium abstinuerit. §. 2. Hac scriptura testamenti, Pamphilus liber esto, ita ut filiis meis rationem reddat: an sub conditione libertas data videretur , quxsitum est ? Respondi 8 , pure quidem datam libertatem, & illam adjectionem , ita ut rationes reddat conditionem 9 libertati non injicere : tamen , quia manifesta voluntas icstantis exprimeretur, cogendum eum ad rationes reddendas. §. 3. Post annos indistincte liber esse jussus , post 10 biennium liber erit: idque & favor libertatis exigit, & verba patiuntur, nisi [si] aliud sensisse patremfamilias manifestissimis rationibus is , ä quo libertas relicta est, probaverit. 18- IDEM lib. 2. ad Urfejum Ferocem. Q Ui duos heredes instituebat, post alterius mortem servum libe- -rum esse jusserat: is, ex cujus morte libertas pendebat, vivo testatore decesserat: Sabinus respondit, liberum 11 futurum. §. 1. Hxc conditio : cum moriar, liber esto: vitx tempus complectitur : & idcirco inutilis esse videtur, sed melius est, verba benignius interpretari, ut post mortem suam videatur testator ei libertatem reliquisse. §. 2. Sed multo magis hxc : ad annum liber esto , [vel] ita accipi potest: Post annum , quam moriar , liber esto , & licet 12 hoc modo accipiatur : Post annum , quam hoc testamentum (1. /. 15. §. 2 .infr.d.t. (2. v. I. si. circa med.supr. de condit. N demonftr. (3. I. 121. supr. de legat. 1. 1 . 7. infin.supr. de ventre in postejs. mitt. (4. I. 2. supr. I. 26. infr. h. t. I. 42. circa sin. infr. desideicom. liiert. I. 2. §. pen. infr. de statulib. I. 4. in fin. pr.infr.de reb. auctor, judic. ($. I. i 3- §• Z- r»/r. dcsideicom. liberi. ( 6 . I. 122. infr. de reg.jur. (7. /. ult. inpr. infr. h. 1 . 1 . 4. §. I. infr. de statulib. (fj. I. 44. circa fin. infr. h. t. (9. Immo vide i. I. C. de his , qua sub modo. (10. I. 10q.infr.de verb.oblig. I. 217. in fin. infr, de verb. fign. (11. arg. I. 7. circa med. C. de inftit. N fubstit. (12. I. 41. §. 15. i» fin. infr. de sideicom. libert. faäumerit, liber esto: fi evenerit, ut intra annum testator decedat , inutilis non erit. 19. IDEM lib. 3. ad Urfejum Ferocem. QUidam heredem suum rogaverat, ut servum 13 manumitteret: deinde, si heres eum non manumiserit, liberum ejfe juserat , ei- que legaverat: heres eum manumisit, plerique existimant, hunc ex testamento libertatem consequi, secundum hoc , legatum quaque ei debetur. 20. AFRICANUS lib. 1. Quxstionum. OErvos legavit, & cavit ita: Rogo, si te 14 promeruerunt 15, o dignos eos libertate existimes. Prxtoris lue partes sunt, ut cogat libertatem prxstari; nisi si quid tale hi servi admiserint, ut indigni sint , quo libertatem consequantur : non etiam, ut talia officia ab liis exigantur, pro quibus libertatem mereri debent. Arbitrium tamen ejus erit, qui rogatus sit, quo tempore quemque velit manumittere : ita ut ii vivus non manumisisset, heres ejus sta- tim libertatem prxltare cogatur. 21. IDEM lib. 4. Quxstionum. siTichus, immo 16 Pr.mphilus , liber esto. Pamphilum liberum futurum respondit : quodammodo enim emendasse errorem suum testatorem, f Idemque juris fore, etiam si ita scriptum fuerit, Stichus liber esto , immo Pamphilus liber esto. 22. IDEM lib. 9. Qiixstionum. Q Ui filium impuberem heredem instituit, Stichum ratione argenti, ■ quod Jitb cura ejus ejfet, reddita, liberum ejfe juserat: is servus, parte argen-ti subtracta, cum tutore divisit, atque ita tutor ei parem rationem adfcriplit. consultus, an Stichus liber esset? Respondit , non esse liberum. Nam quod alioquin placeat, si statuliber pecuniam dare jussus tutori det 17, vel per tutorem liet, quo minus conditioni pareatur , pervenire eum ad libertatem : ita accipiendum , ut bona fide, & citra fraudem statuliberi & tutoris id , fiat, sicut & in alienationibus rerum pupillarium fervatur. Itaque & li offerente statulibero pecuniam tutor in fraudem pupilli accipere nolit: non aliter libertatem contingere , quam si servus fraude careat. eademque & de curatore dicenda, f Item quxsitumest, rationem argenti reddere jussus, in quem modumintelligendus lit conditioni paruisse: id est , an si quxdam vasa 18 sine culpa ejus perierint, atque ita reliqua vasa heredi bona side adsignaverit, perveniat ad libertatem ? Respondit, perventurum: nam sufficere , si ex xquo & bono rationem reddat: denique quam rationem uonus paterfamilias reciperet, ea heredi reddita impletam conditionem videri. 23. MARCIANUS lib. 1. Institutionum. lPEstamento manumissus, ita demum fit liber 19, si testamentum valeat, & ex 20 eo adita sit hereditas: vel si quis omissa causa testamenti ab intestato possideat hereditatem. §. i. Testamento data libertas competit: pure quidem data, statim 21 quam adita fuerit hereditas vel ab uno ex heredibus si in diem amem libertas data est, vel sub conditione: tunc competit libertas, cum dies venerit, vel conditio extiterit. 24. GAJUS lib. 1. Rerum Cottidianarum, sive Aureorum. VTOminatim 22 videntur liberi esse justi, qui vel ex artificio, vel officio , vel quolibet alio modo evidenter denotati essent: vel- uti Dijpensutcr meus , Cellarius meus , Cocus meus , Pamphilifervi mei sitius. 2;. ULPIANUS lib. 4. Regularum. 'PEstamento liber esse jussus, tum fit liber, cum adita 23 fuerit hereditas qualibet tx parte : fi modo ab eo gradu, quo liber elfe jussus est, adita fuerit, & pure quis manuniissus sit. (13. v. I. 9. inpr.fupr.h. t. (14. Adde l. 77. §. 2 q.supr. delegat. 2. /. n. §. ft.supr. de legat. 3. /. 41. §. I. /. 46.§. 3. infr. de sideicom. libert, (t;. i.qi.in pr.infr.h. t. (16. I. 47. in pr.supr.de bered inftit. I. 17. supr. de udhn. vel transfer, legat. (17. /.68. infr. defoluticn. (18. /. 41. §. ult. infr. de sideicom. libert. I. 40. in sin. infr. ile statulib. (19. I. 11. C. h. 1 . 1 . 24. §. 11. infr. de sideicom. libert. ’ (20. I. is. C. h. t. I. r. C. de sideicom. libert. (21. /. 25. /. 58 .infr. h. t. (22. /. 37. infr. cod. §. 25. verj. libertas. List, de legat. (23. I. i^.fupr. L ;8. infr. h. t. t6. MAR- 129 ? De manumiffis testamento. 1294 D 1 ’ 26. MARCIANUS lib. 1. Regularum, vns Pius & Divi fratres favorabiliter rescripserunt: Cum fervo cum libertate substituto legatum erat, Ii 1 heres non esset, non adfcripta libertate : perinde haberi , atque si adseripta esset 27. PAULUS [lib. 1. ad Legem fEliam Sentiam.] QUi potuerint apud Consilium manumittendo ad libertatem per- - ducere, possunt etiam necessarium heredem facere , ut hxc ipsa necessitas probabilem faciat manumissionem. 28. IDEM [lib. sing. de Jure Codicillorum.] CTicbus, fi codicillis eum non vetuero liberum este , liber eflo : sic " est, atque si diceret, [f/febar] fi in Capitolium non ascendero , liber esto: nam & heres sic institui potest. 29. SCALVOLA lib. 23. Digestorum. ITXorem prägnantem repudiaverat, & aliam duxerat: prior eni ^ xa sibum exposuit: hic sublatus ab alio educatus est, nomine patris vocitatus, usque ad vira tempus patris, tam ab eo , quam a matre, an vivorum numero esset 2, ignorabatur: mortuo patre , testair.entoque ejus, quo filius neque exheredatus , neque heres institutus sit, recitato, filius & a matre, & ab avia paterna adgnitris hereditatem patris ab intestato , quafi legitimus possidet: Qiiae- fitum est, hi, qui testamento libertatem acceperunt, utrum liberi, an fervi sint ? Respondit, filium quidem nihil praejudicii passum fuisse, si pater eum ignoravit; & ideo, cum in potestate [&] ignorantis patris esset, testamentum non valere : fervi autem manumissi fi per quinquennium in libertate morati sunt, semel datam libertatem infirmari, contrarium studium favore libertatis est. 30. ULPIANUS lib. 19. ad Edictum. CI fervi, qui 3 apud hostes sunt, liberi esse jussi sunt, ad liber- J tatem perveniunt: quamvis 4 neque testamenti, neque mortis tempore, testantis, sed hostium fuerunt. 31. PAULUS [lib. 26. ad Edictum.] PUm ex pluribus eodem nomine servis unus liber jussus , non 5 ■appareat, qui fit, nullus liber est. A2. ULPIANUS lib. 6;. ad Edictum. £JCiendum est, necessario herede existente , quamvis 6 se abstineat, tamen libertates competere: si modo non in fraudem Legis iElix Senti« dat« fuerint, r 33. PAULUS lib. 12. Qusstionum. Libertas ad 7 tempus dari non potest. 34. IDEM [lib. 74. ad Edictum.] TDeoque si ita scriptum sit: Stichus 8 usque ad annos decem liber esto: temporis adjectio supervacua 9 est. 35. IDEM [lib. 50. ad Edictum.] JsJErvius existimabat, iis posse servis dari testamento directam libertatem , qui 10 utroque tempore, & quo testamentum fit, & quo moritur, testatoris fuerunt, qu« sententia vera est. 36. IDEM lib. 7. ad Plautium. jCjErvum testamento ita manumisi: Si 11 juraverit , se Cornelio filio meo decem operarum daturum , liber esto. Quxritur , quid juris fit ? & sciendum est, jurando servum conditionem implere: sed non teneri operarum nomine: quia, nisi post manumissionem juret, non obligatur. 37. IDEM lib. 9. ad Plautium. ^Ominatim 12 codicillis manumissus videtur servus , cujus nomen testamento continetur. 38- IDEM lib. 12. ad Plautium. JTIbertas testamento fervo ita dari potest , cum per leges 13 licebit, liber esto. 39. IDEM lib. 16. ad Plautium. £'Tichusscrvus meus, ficum heres alienaverit, liber esto : inutiliter libertas datur: quia in id tempus confertur, quo alienus sutu-. (1. v. I. iq.supr. eod. (2. I. 25. inpr. stipr. de liber, estpost- hum. (3. I. 24. §. 2 .insr. de fideicom. libert. (4. Immo vide 1-35 •msr. h.t. (5. I. 10. in pr.supr. de reb. dub. (6.'. 3 - C.h.t. ( 7 . i- 34- »’«/r. eod. (8. 1 . 18 - §• fin.stipr. eod. I. 41. §. 1;. insr. iefideicom. libert. (9. v. I. 94. insr. de reg. jur. (10. §. 2. vers nec alius. List, defingul. reb. per fideicom. immo vide l. 30.stipr. h.t. (n. I. 12. in pr.supr. eod. (12. I. m.supr. eod. (13. /. 28- §. r. fupr. ex quib. catis, major. (14, l. 14. inpr. supr. de legat, r. I rus sit. nec contrarium est, quod statuliber, etiam si venierit, ex testamento libertatem consequitur : CCEppe* utiliter libertas data , fasto heredis non perimitur. Aut quid in legato eo modo dato dicemus? diversum enim nulla ratione dicetur: nam inter libertatem & legatum, quantum ad hanc causam , nihil distat. Igitur, nec Ii directo dabitur libertas: Si heredis mei ejse desierit,, liber esto quia, nullum casum utilem habet. 40. POMPONIUS lib. ex Plautio.. TUlianus ait, cum idem homo, & per fideicommissum detur 14 'J alicui, & liber esse jubeatur, heredem libertatem praestare debere : non enim cogetur (inquit) ex causa fideicommissi xstimatio- nemsufficere, cum debitam libertatem reddiderit. §. 1. Sed & cum sub conditione servo libertas per fideicommissum detur, & ipse prassenti die daretur: non 1; aliter tradere eum cogetur, quam ut caveatur, existente conditione libertati eum restitutum iri: nam in omnibus fere causis fideicommissas libertates pro directo datis habendas. Sed 0 filius ajebat, si adimendi legati causa fidei- com missam libertatem testator dedisset, ea vera esse : si vero onerari heredem a testatore legatarius ostenderit, «stimationem nihilominus legatario prsstandam. 41. IDEM lib. 7. ex Plautio. JsJI ita fuerit libertas relicta , Stichus servus meus anno duodecimo, postquam ego mortuus ero,, liber esto: verisimile est, principio 16 duodecimi anni eum liberum esse : nam hoc mortuum sensisse, & in hos sermones, duodecimo anno, & post duodecim annos, multum interest : & ita loqui solemus, duodecimus annus est, cum quantumlibet ex duodecimo anno venisset, aut pr«teriisset. & qui duodecimo anno liber esse jubetur , omnibus anni diebus liber esse jus- Ins est. §. I. Sed si ita Iit scriptum in testamento : Stichus servus meus heredi meo mille nummos anno, biennio, triennio, postquam ego mortuus ero , fi solverit, sutisve fecerit, liber esto : non potestis servus, nisi triennio pneterito, liber esse, nisi präsentem eam pecuniam solvat, aut satisfaciat: compensanda etenim est heredi libertatis celeritas prxmaturx pecuniarum solutioni. §. 2. Labeo scribit, I! sic libertas relicta Iit, Stichus intra annum [pe/f] quam mortuus ero , liber esto , statim eum liberum esse, nam & si \\.?i,fi intra annum decimum heredi meo dederit, liber esto: statim solvendo eo liberum esse line mora futurum. 42. MARCELLUS lib. 16. Digestorum. CI quis ita scripserit, illum illius 17 libertum este volo : & servus libertatem petere potest: & ille, ut habeat libertum, 43. MODESTINUS lib. singul. de Manumissionibus. F Ibertates directx & 18 testamento , & codicillis testamento confirmatis recte dantur: fideicommissx, & ab intestato 19, & codicillis 20 non confirmatis relinqui possunt. 44. IDEM lib. 10. Responsorum. MJEvia decedens servis suis, nomine Sacco , & Eutychix, & * A Hiren«, sub conditione libertatem reliquit his veriiis: Saccus servus meus, est Eutychia , est Hirene ancillas mete , omnes sub hac conditione liberi sunto , ut monumento meo alternis mensibus lucernam accendant: estsolemnia mortis peragant. Quxro, cum adfiduo monumento Maevi« Saccus, & Eutychia, & Hirene non adsint, an liberi esse possunt? Modestimis respondit, neque contextum verborum totius scriptura, neque mentem testatricis eam esse 21, ut libertassub conditione 32 suspensa sit, cum liberos eos monumento adesse voluit: officio tamen judicis eos esse compellendos, testatricis jussioni parere. 45. IDEM lib. 2. Pandectarum.. QUod ¥ vulgo dicitur 23 , sub pluribus conditionibus data libertn- ■ te 24 levistimam conditionem spectandam este: ita verum eil, si separatim conditiones sint dat«, quod si conjunctim dat« sunt, nisi23 omnibus paruerit, liber non erit._ ■ (,;. /. 47. §. 3. insr. de fideicom. libert. (16. Immo vide L 42. insr. de verb. oblig. (17. I. 41. inpr. insr. de fideicom. libert , (1 g. /. 16. inpr. insr. d. t. §. I. Inst. de libertin. (19- §. io- Injt.. de fideicom. hered. (20, l.\. C.h.t. (21./. 17. §. z.jupr.coa. (22. Immo vide/. I. C. de his, quas sub modo. (23. I. 3s.s1pr.de condit, ist demonstr.- (24. I. I. L i-supr.h. t. (25. l.S-supr.de condit, instita 46. POM- 1295 Digeftorum Iib. XI . Tit. IV. 1296 46. FOMF'ONIUS Iib. 7. ex variis Lectionibus. A Risto Neratio Appiano rescripsit , testamento liber este justus , cum annorum trigintipeffet , antequam ad eam atatem perveniret, [si] in metallum damnatus sit, ac postea revocetur: sine dubitatione cum libertate legatum ad eum pertinere ; neque metallorum peena jus ejus mutari. Nec aliud, si heres esset sub conditione institutus: futurum enim eum etiam necessarium. 47. PAPINIANUS lib. 6. Quallio- mim. ("’Um 1 ex falsis codicillis per errorem libertas, licet non debita , ^ praestita tamen ab herede fuisset : viginti 2 solidos a singulis hominibus inferendos esse heredi, Princeps constituit §. 1. Sed L si conditionis, implendae gratia servum institutus manumiserit, ac postea filius de inofficioso agendo tenuerit, vel testamentum falsam fuerit pronunciatum: consequens erit, idem in hac specie fieri, quod in falsis codicillis constitutum est. 48. IDEM lib. 10. Quaestionum. OI socius testamento libertatem ita dederit, Pamphilus, fi eum O socius manumiserit , liber efio: Servius respondit, socio manumittente , communem fieri libertum familia atque manumissoris. Neque enim novum aut incognitum est, vario jure communi mancipio libertatem obtingere. 49. IDEM lib. 6. Responsorum. nrEstamento militis ita manumissam, Samium in libertate ejse jujji, directam libertatem jure militia: cepisse placuit. 50. IDEM lib. 9. Responsorum. QUod D. Marco pro libertatibus conservandis placuit, locum ha- '■<-bet irrito testamento facto, si bona venitura lint: alioquin vacantibus fisco vindicatis, non habere Constitutionem locum , aperte cavetur. §. 1. Servos autem testamento manumissos, ut bona suscipiant, jure Z cautionem idoneam offerre, non minus, quam cieteros defuncti libertos , aut extrarios 4, declaravit. Quod beneficium minoribus annis heredibus scriptis auxilium bonis prostitutum more solito desiderantibus non auferetur. $1. IDEM lib. 14. Responsorum. r rEstamento centurio servos suos venire prohibuit, ac petit, pro- -*■ ut$ quisque meruifet , eos manumitti, libertates utiliter datas , respondit: cum , si nemo servorum offenderit, omnes ad libertatem pervenire possunt; quibusdam per offensam exclusis, residui in libertatem perveniunt. §. 1. Cum ita testamento adseri- ptum esset: Servi, qui sine offensa fuerunt, liberi sunto : conditio nem adseriptam videri placuit, cujus interpretationem talem faciendam , ut de his in libertate danda cogitasse non 6 videatur, quos poena coercuit, aut ab honore ministrandi, vel administrandae rei negotio removit. 52. PAULUS lib. 12. Questionum. IMperatores [Missenio] Frontoni: Testamento militis his verbis adseripta libertate, Stephanum servum meum liberum ejse volo , re\ jubeo: adita hereditate, libertas competit. & ideo ea, que postea adjecta sunt: Sic tamen, ut cum htrede meost , quoadusque juvenis st. quods noluerit, aut contempserit, jure servitutis teneatur : ad revocandam libertatem , que competit, non sunt efficacia, f Idem & in paganorum testamentis observatur. IDEM lib. 19. Responsorum. T Ucius Titius fervo libertatem dedit, firationem actus fui ex fide dediffet Gajo Sejo filio suo : cum annos pubertatis egressus fuisset Gajus Sejus , a curatoribus ejusdem conventus servus , etiam apud judicem omnibus satisfecit: exacta cautione a curatoribus , pronunciatum est, liberum eum esse: nunc Gajus Sejus filius testatoris negat, curatoribus suis recte pecuniam inlatam : Quaro, an jure soluta sit quantitas ? Paulus respondit: curatoribus quidem adolescentis reliquam rationem, ut conditio testamento adseripta impleatur, non jure exsolutam videri: sed, fi, präsente adolescente, pecunia illata est, vel in rationibus ejus relata, impletam conditionem videri, ac si ipsi soluta fuisset. r\ 54. SCAiVOLA lib. 4. Responsorum. V LUi ha bebat servum Cratistum, testamento ita cavit: Servus meus (i. I. 23. §. 1 . supr. de jure patro». I. 2. C. de fideicom. libert. I- ]- §• S - C. de communi servo. (3. v. I. 4. §. 8- infr. defidei- ''fom. libert. (4. I. 6. 1. 19. §. i n fi n _ C. h. t . (9. /. 20.supr. tei. (fi, l. 43. infr. de fideicom. libert. (7. v. I. rz. infr. qui, N Cratinus liber efio. Quaro, an servus Cratistus ad libertatem pervenire possit, cum testator servum Cratinum non habebat, sed hunc solum Cratistum? Respondit, * nihil obesse, quod in syllaba erraffet. §. 1. Scripti testamento heredes, ante aditam hereditatem pacti sunt cum creditoribus , ut parte dimidia contenti effent: & ita • decreto a Prxtore interposito hereditatem adierunt: Quaeso, an libertates in eo testamento datae competierunt ? Respondit, si testator fraudandi 7 consilium non habuisset, competere libertates, 99. MiECIANUS lib. 2. Fideicommissorum. F Ibertate sub conditione data, huc jam decursum est : ut si per statuliberum non stet, quominus conditioni pareat: quamvis ne per heredem quidem stet, tamen ad libertatem perveniat. Quod credo responderi oportepe, & fi per fideicommissum utique hereditariis sirvis libertas data fuerit. §. I. Non absurde & de heredis fervis idein dicetur. §. 2. De his autem, quos redimendos habebit, noa juste dubitamus, siquidem eo casu iniquum erit, heredem perinde compelli debere redimere eos, atque si conditio impleta esset: quod Forte dominus prohiberet conditioni parere, ut & pretium perciperet, & in conditionem non rogaret. 96. PAULUS lib. 1. Fideicommissorum. CI quis fervo testamento dederit Ubertatem & directo, & per fidei- 0 commissum : in potestate fervi est, utrum velit ex directo, an [ex] fideicommisso ad libertatem pervqjiire. & ita Marcus Imperator rescripsit. 97. GAJUS lib. 3. de Manumissio- nibus. CI 8 locuples egenti heres extiterit, videamus, anearestesta- 0 mento datis libertatibus proficiat, ut creditores fraudari [non] videantur? Et sane sunt quidam, qui cum heres locuples exilieret, tale 9 esse crediderunt, quale si ipse testator adauctis postea facultatibus decessisset. sed mihi traditum est , hoc jure nos uti: utad rem non pertineat, locuples, an egens heres extiterit; sed quarum facultatum testator decesserit. Quam sententiam Julianus adeo sequitur, ut existimet, ne eum quidem libertatem consecuturum , quemis, qui solvendo non esset, ita 10 liberum essejus- sisset: Cum as alienum solutum erit , Stichus liber efio. sed non hoc est consequens Sabini & Cassii sententiae, quam & ipse sequi videtur: qui existimat, consilium quemque manumittentis spectare debere. 11 am qui sub ea conditione servum suum liberum esse jubet, adeo sine fraudis consilio liberum esse jubet, ut apertissime curare videatur, ne creditores fui fraudarentur. 58. MIECIANUS lib. 3. Fideicommissorum. XsErum est, cum, qui liber esse jussus esset, alienatum ä testatore, ’ si ante aditam ejus hereditatem rursus hereditarius fieret, mox 11 adiretur hereditas: ad libertatem pervenire. 12 59. SCrEVOLA lib. 13. Digestorum. T 'Itia servis quibusdam & ancillis nominarim directas libertates 1 - . 1 • _ j i\. ’-r.i. - t?u. _ j_*. r_ _ ... _ t Alin ivi 1 io ijuiuiuunui ia, uni mij iiuiainuciui uuvwtiu • dedit: deinde ita scripsit: Et pediffequas omnes, quorum nomina in rationibus meisscriptasunt, liberas ejse volo. Quaesitum est, an Eutychia, qua testamenti facti tempore inter peiiissequas libertatem acceperat, mortis autem tempore inveniatur actori in contubernio tradita, ex generali capitepedissequarum libertatem consequi posset ? Respondit, nihil impediri libertatem pedissequa, quod mortis demum tempore pedissequa esse desiit. §. I. Puram & directam domini fui testamento libertatem Stichus acceperat, [&] ex hereditate multa per 13 fraudem amovisse dicitur. Quasitmn est , an non ante in libertatem proclamare debeat, quam ea, qus ex hereditate amovisse probari poterit, heredibus restituerit ? Respondit, secundum ea, qua proponerentar, eum, de quo quaereretur, liberum esse. Claudius: videtur absolvisse & id , de quo quaeritur , nam heredibus fatis consultum est Edicto de furtis. §. 2. Lucius Titius testamento suo ita cavit: Onefipbore, nifidiligenter rationem excufferis, liber ne efio. Quxro, an Onefiphorus ex his verbis libertatem sibi vindicare possit? Respondit, verbis, qu* proponerentur, libertatem adimi potius, quam dari. d quib.manumijfi. (8- L 5. in pr. infr. d. t. (9. I. l%.infin.pr. infr.d.t. (10. i.l. S.§. I. (u. I. 23. L 25.supr. b. t. (11. Vide tamen /. 3 S.supr. eoi. (13. I, 23. in pr. infr. de fideicom. libert. 1297 De fideicommissariis libertatibus. 129'g 60. IDEM lib. 24. Digestorum. 'TEstamento ita cavit: EySow BuXuyxi^ iSoS-iivai \ny.itr.u.xru xlh.ix, itra £®9-av£v ymttstSvon , ytrx ri rr,v yvripx txurS yevirS-xt hivMoxv. Id est: Volo , ut Eudoni dentur mille solidi , eo quod trimo' Jit genitus, posteaquam mater ejus ad libertatem pervenit. Quxro, an ii Eudo non probet, is post manumissionem matris Eule natum, possit his verbis testamenti libertatem consequi ? Respondit, non oportere ejusmodi consultationem praejudicium 1 parare. 61. POMPONIUS lib. 11. Epistolarum, CCio quosdam efficere volentes, ne fervi [fui] unquam ad liber- ^ tatem perveniant, hactenus scribere solitos: Stichus 2 , cum moreretur, liber esto. Sed & Julianus ait, libertatem, qua - in ultimum vite tempus conferatur , nullius momenti esse: cum testator impedienda magis, quam dandae libertatis gratia ita scripsi (se intcl- Iigitur. Et ideo etiam si ita sit scriptum : Stichus, st in Capitolium non ascenderit, liber esto : nullius momenti [hoc] esse , si apparet, in ultim® vite tempus conferri libertatem testatorem voluisse, nec Mucian®cautioni locum esse. §. 1. Et si ita in testamento scriptum fuerit: Stichus , st Capuam ierit , liber esto : aliter liberum non esse 3, quam si Capuam ierit. §. 2. Hoc amplius Ostavenus ajebat: fi quis in testamento, sub qualibet conditione libertate servo data, ita scripsisset : Ante conditionem nolo eum ab herede liberum fieri: nihil valere hanc adjectionem. T I T. V. DE FIDEICOMMISSARIIS 4 LIBER- TATIBUS. I. ULPIANUS lib. 14. ad Edictum. CI quidam ex his, qui fideicommittam libertatem debeant pr®- 0 sentes sint, alii ex justa causa absint, alii latitent: proinde is, cui fideicommissaria libertas relicta est, liber erit, atque si soli, qui adessent, & qui ex justa causa abessent, rogati essent, pars ergo latitantis his proficit. t. IDEM lib. 60. ad Edictum. QI quis 6 intestatus decedens, codicillis dedit libertates, neque 0 adita sit ab intestato hereditas, favor Constitutionis7 Divi Marci debet locum habere, & hoc casu: quae jubet libertatem eompetere/erva, & bona ei addici, si idonee 8 creditoribus caverit de solido , quod cuique debetur , solvendo. z. IDEM [lib. 65. ad Edictum.] TN quem etiam 9 utiles actiones plerumque creditoribus competunt. 4. IDEM lib. 66. ad Edictum. £Rgo, quamdiu 10 incertum sit, utrum existat successor, an non, cessabit Constitutio : cum certum esse coeperit, tunc erit Constitutioni locus. §. 1. Si is 11, qui in integrum restitui potest, abstinuerit se hereditate, an quamdiu potest in integrum restitui, existimamus Constitutionem cessare : quia non est certum , ab intestato neminem successorem exstare? Est tamen verius , admittendam Constitutionem. §. 2. Quid ergo , fi post addictionem libertatum conservandarum causa factam , in integrum sit restitutus? Utique non erit dicendum, revocari 12 libertates, quae semel competierunt. §. 3. Illud videamus, utrum präsentes esse debent, qui libertatem acceperunt, an vero non? Et* cum invitis illis possint bona propter libertatem addici, utique etiam absentibus. §- 4. Quid ergo, si quidam prxsentes sint, quidam absentes ? videamus , an etiam absentibus competat libertas ? Et potest dici, exemplo adit® hereditatis competere libertatem , etiam absentibus. §■ ;. Si ex die data sit libertas, an dies exspectandus sit ? & puto exspectandum: ante ergo non addicentur, f Quid deinde, si sub conditione data sit libertas ? Et si quidem asiqu® pur®, aliquae sub conditione, utique addici statim possunt. Si omnes sub condi- tione, quid consequens erit dicere ? utrum exspectandum , ut conditio existat: an vero statim addicimus, tunc demum competitura libertate, si exstiterit conditio ? quod magis erit probandum. J Addictis itaque bonis, dircthe libertates pnrce datui, statim competunt : ex die , cum dies venerit : conditionales, cum conditio exstiterit. f Nec erit ab re existimare, etiam pendente conditione libertatum , licet omnes sub conditione dat® sint, Constitutionem locum habere. Ubi enim libertatis spes est, ibi dicendum est, vel modici data occasione , quod sine damno creditorum futurum est, addictionem admittendam. §. 6. Si sub conditione dandorum decem libertas data fit: live heredi dare jussus fit, qui libertatem accepit, sive non sit dictum cui 13 : an dando ei, cui bona addicenda sunt, perveniat ad libertatem, queri potest ? Et magis est, ut ei dare debeat, cui bona addicta sint: quasi translata conditio videatur, certe si alii, quam heredi, dare jussus sit, ipsi, cui jussus est , dabit. §. 7. Si qui fideicommissam libertatem acceperunt, non 14 statim, ubi addicta bona sunt, liberi sunt, sed fideicommissam libetv tatem possunt consequi: hoc est, manumittendi sunt ab eo, cui addicta banasnnt. §. 8. Addici ita demum bona voluit: Si idonee 15 creditoribus cautum fuerit de solido , quod cuique debetur. Ergo cavendum est idonee. Quid est idonee r satisdato 16 utique, aut pignoribus datis. Sed si ei fides habita fuerit promittendi sine satisdatione, idonee cautum videbitur. §. 9. Creditoribus caveri quemadmodum debet? Utrum singulis, an vero omnium nomine uni ab ipsis creato? Et oportet, officio judicis constitui, convenire creditores , unumque 17 creare, cui caveatur omnium nomine. §. 10. Illud videndum, ante caveri debet creditoribus, & sic addici bona, an vero sub conditione hxesunt addicenda, st fuerit cautum ? Et puto, sic comprehendendum decreto, si omnia ex Constitutione Divi Marci facta sint. §. 11. De solido utique sic accipiemus, de forte & usuris debitis. §. 12. Ki, qui ad libertatem pervenerunt, quorum liberti fiant, Constitutio ostendit: ut qui directam libertatem 18, «•«»ierunt liberti: nisi forte is, qui addici sibi bona desiderat, ita velit addici, ut etiam hi, qui directam libertatem acceperunt, ipsius liberti fiant. §. 13. Qui autem volunt ipsius liberti fieri, utrum manumittendi sint ab eo, an vero ipsa addictione hoc comprehendendum, hac conditione sibi addici bona , ut hi etiam, qui dircHam libertatem acceperunt , ipstusfiant liberti > Et puto, hoc esse probandum, ut ipsa addictione hoc comprehendatur: idque verba quoque Constitutionis admittunt. §. 14. Cum autem servus libertatem nactus est, utique etiam tutelam ejus habebit [is,] cui bona addicta sunt. §. 15. Si alienos servos rogaverat heredem manumittere, utrum dicimus Constitutionem locum habere ? An vero cessabit Constitutio ? Magisque est, ut locus sit Constitutioni: addictis enim bonis redimere & pr®- stare libertatem cogitur a Prstore. §. 16. Si non heres, led legatarius rogatus fuerit manumittere: nunqnid cesset Constitutio, quod legatis non debitis nec libertates possunt deberi ? Magisque est, ut idem favor sit: omnibus enim generaliter voluit libertatem prxftare, quibus competeret, Ii hereditas adita fuisset. §. 17. Eadem Constitutio pr..spexit, ut fi fiscus bona admiserit, ®que libertates competant. Ergo sive jacent bona fisco 19 spernente, live agnoverit, Constitutio locum habet. Cxterum fi alia ratione agno« scat, apparet, cessare debere Constitutionem. Quare L si caducis legionis bona delata sint, idem erit probandum. §. 18- Item si 20 minor XX. annis dedit libertatem , dicemus, non competere , nisi [si] fideicommissam : h®c enim competeret, si modo potuit causam probare nrinor XX. annis , si vivus manumitteret. §■ iy- Sii« fraudem creditorum libertas data sit ab co , qui mortis tempore solvendo non est, an competat? Et si quidem fiscus bona nonadgno- verit, forte competet libertas: quia solidum creditoribus offertur. Atquin, fi adita hereditas fuisset, non competeret: certe si fiscus adguovit hereditatem , facilius probabitur, cessare libertatem, mii [si] quis verba Conltitutionis secutus, dixerit, iplum libi imputare debere , qui addici fibi hac conditione bona voluit, ut ubertates competant: 11 quis autem exemplum adit.e hereditatis ruerit iecu- (i. arg. I. 17 .in pr.supr. de condit. U demonftr. (2. 1. 17. in pr. sapr. h. 1.1. 4. §. I. infir. de flatulib. (3. I. 3. in pr. infir. d. t. (4. Lib. 7. C. 4. I. 26. in fin. i. 28- §. Z. infir. h. t. (6, §. 3. jnfi. ie eo , cui libert. caus. (j. In pr. U §. 1. Inft. d. t. (8- I. 4. §. 8. infir. h. t. (9. v. d. I. 4. §. pen. (10. §. 4- Inft- jsieo, cui libert. caus. (11. §. 5. Inft. d. t. (12. I. Z. C.dete- fim.munumis. (13. /. ,2. ;« pr. infir. de siatulib. (14. §• 1. Tom. I. . vers. est ii quidem. Inft. de eo , cui libert. caus. (15. I. 6 . 1 . ult. C. ie testam, manumijs. (16. /. 59- in fin. supr. mandati. (17. /.3. § 7. supr. de admin. & peric. tut. I. 2. in/r. de curat, bon. dando. (18. §- I. vers. N ii quidem. Inft. de eo, cm Üben. caus. §. 2. circa fin. Inst. de sing. rcb. persideicommis. (19. §• SO. infir. h. I. §. 1. in fin. Inft. de eo , cui libert. caus. (20. l.fi. C.h. t. I. 4. C. de testam, milit. J N n nn tus. I 30f: i 299 Digestorum Lib. XL. Tit. V. tus, directie libertates nnn competent ,_si consilium r & eventus fuerit frauda mlorum creditorum nec fideicomtnisse priestabiintur, fi eventu fraudentur preditores.. §. 20. Si bona fuerint ä fisco 2 nonadguita, eaq.ue addicta.libertatis conservandae gratia-, an possit fiscus postea adgnofeere ? Et magis est , ne postit.. Plane , fi non certioratis. Praefectis, aerario , bona fuerunt libertatis conservandae causa addicta , videndum est, au Constitutioni locus fit? Et si quidem talia ruerunt, ut adgnofci deberent, addictio cessat: fi vero non 3 fuerunt, addictioni locus est. h. 21. Is autem, cui bona addicta sunt, bonorum possessori adsimilari debet, & secundum hoc & jura sepulcrorum poterit habere. §. 22. Item videamus, an conveniri 4 a creditoribus postit hereditariis actionibus : an vero non nisi ex cautione , quam interposuit ? Magisque est, ut non aliter conveniatur, quam ex cautione, quam interposuit. §. 23. Si duobus pluribufve addicta fuerint bona , & communem rem , & communes libertos habebunt, & fecum fami- lix erciscundx judicio experientur. 5; PAULUS lib. 57. ad Edictum. TN fideicommiflariis libertatibus fi absente herede Praetor pronun- x ciasset libertatem deberi: est & liber, & defuncti libertus, si & servus ejus fuit: aut heredis;, si servus heredis fit: imo & fi fine successore heres decesserit, conservandam esse libertatem, Senatus Hadriani temporibus censuit. 6. IDEM lib. 60. ad Edicturi. TAEcem legata sunt, & rogatus est legatarius , Stichum emere & manumittere : Falcidia intervenit, & minoris emi servus non potest, quidam putant, dodrantem accipere [debere] legatarium , nec emere compellendum. Iidein putant, etiam fi servum suum rogatus sit manumittere, & dodrantem ex legato acceperit, 11011 eile compellendum manumittere, j Videamus, ne utique in hac specie 6 aliud dicendum fit. Sed in superiore, sunt, qui putant, cogendum legatarium redimere servum , & se oneri subjecisse , dum accipit vel. dodrantem: sed si paratus fit retro restituere, quod accepit,. an audiendus sit , videndum ? sed cogendus heres tota decem praestare , perinde atque fi adjecisset testator , ut integra j nestentnr. 7. ULPIANUS lib. 63. ad Edictum. CI cui legata iint centum ita, ut servum alienum redimat U manumittat , U, bonis heredis venditis, partem, non totum persequatur : non alias debet consequi legatum 7, quam fi caverit, se manumissurum. sed hoc tunc demum , si largiatur portio , quam accepit, ad servi pretium, paratusque fit dominus, tanti [eum] vendere: alioquin exceptione doli debebit legatarius repelli. X- POMPONIUS lib. 7. ex lautio. T?Utn , cui mille nummi legati fuissent, si rogatus fui (h-.tviginti servum manumitti re, non cogi fiJeicominissnin libertatem pne- sshre 8, li legatum non caperet, constat. 9. MARCELLUS lib. 1;. Digestorum. pUm fidei heredis commisit, ne 9 servus alienam fervi tutem patia- tur : experiri potest confestim , ut fuerit alienatus, petere libertatem, sed ubi alienatio non est voluntaria, sed neceliitas alienandi 10 ex causa testatoris pendeat: prope est, ut nondum ucbeat praestari fideicommissum : qnod potest videri defunctus nihil ien- stsse de hujusmodi casu alienationis. 10. IDEM lib. 16. Digestorum. Q Uidam in testamento scripserat: Ilium & illum servos meos 11 -venire nolo: li ideo eos noluit venundari, ut, si veneant, ad libertatem perveniant, praestanda erit libertas, nam & illi videtur libertas relicta, de quo ita scriptum est: Nolo 12 alii, quam tibi , serviat. Secundum haec igitur, [si] quoquo modo vendere tenta- verit servum, confestim peti poterit libertas: nec, quominus praestet libertatem, proderit heredi, si eum redemerit: quia IcmeL extitit conditio. §. 1. Is, cui libertas debebatur, venii:: ii vult ab herede manumitti, non erit interveniendum ei, cui heres praesens erit, emptor latitavit: quoniam'poterat uti Senatusconsulto 13, ut quasi cx testamento ad libertatem, perveniat. §. 2. Is, cui ex fideicommisso libertas debebatur,, ab eo , qui solvendo non erat, passus est, se bona fidei emptori tradi: existimas . in manumissum constituendam actionem exemplo ejus ,. qui 14 liberi hominis emptorem simulata servitute decepit. Ego quoque adducor , ut putem recte adversus venditos actionem competere :. & magis similem videri statulibero, qui pridie , quam ex testamento ad libertatem perveniret, idem fieri, passus est. 11.. MODESTINUS lib. 1. Differentiarum. pX causa fideicommissi servo libertatem dare fine tutoris auctoli- "* täte pupillus, non potest. ia. IDEM lib. singul. de Manumissionibus. TMperator Antoninus , eum Firmus Titiano Tragcedos tres legas- L iet, & adjecisset: .Qttos tibi commendo, ne 15 cui alii serviunt: publicatis bonis Titiam, rescripsit, debere eos publice manumitti. §.. I. Et legatarius imn minus 26, quam heres, rogari potest servum manumittere: & ii 17 ante manumiffionem decesserit, successores ejus debent manumittere. §. 2. Divus Antoninus & Pertinax rescripserunt, hereditate fisco vindicata, quoniam tacite quis rogatus erat ei,, qui capere non poterat, restituere hereditatem: & directo,. & per fideicommissum datas libertates deberi. 13. IDEM lib. 9. Regillarum. CI praegnans ancilla moram non studio inanumistbris , sed Fortuito 18 patiatur, ne manumitteretur, liberum quidem non pariet: sed cogetur, qui manumittere debuit, natum matri tradere, ut per eam perveniat ad libertatem. 14. IDEM lib. 10. Responsorum. I Ucius Titius testamento fasto Sejam uxorem suam, item Titiam filiam communem ,. Kquis portionibus scripsit heredes: item alio capite : Erotem,servum meum, qui & Psyllus vocatur, liberum ej'c volo , Ji 19 uxori mea placeat, cum itaque Seja uxor Lucii Titii ibstiiuierit ab eadem hereditate , & ex substitutione portio ejus ad Titiam filiam pervenerit 20 : Quaero, an Eroti, qui & Psyllus vocatur , ex his verbis iupradictis libertas competat? Modestinus: Eroti, quod uxor testatoris hereditate se abstinuit, nenobeise respondi. t Item quiero, an Seja uxor, quae se hereditate abstinuit, . etenti Eroti libertatem juste contradicere possit ? Modestinus re- ipoudit,- Sej,.-dissensum nullius esse momenti. 15. IDEM lib. 3. Pandectarum. Ci quis ex causa Hdeicoiiirniffi manumissurus est, nullo 21 modo o deteriorem ejus fervi conditionem facere potest, ideoque nec vendere eum interdum dii potest, ut ab eo, cui traditus est, niamiimriatur : &, si tradiderit, redimere illum cogitur 22 St manumittere: intercis enim noununquam , ä sene potius manumitti , quam a juvene. 16. LIC 1 NN 1 US RUFINUS lib. ;. Regularum. libertates etiam per 23 fideicommissum dari possunt, & quidem largius , quam directo : nam non tantum propriis, [sed 24 & ] alienis fervis per fideicommissum libertas dari potest ; ita tamen, ut vulgaribus verbis , & quibus evidenter voluntas testatoris exprimi postit. 17. Ex lib. 21. Digestorum Scaevola Claudius. (JUm tibi 25 visum fuerit manumittere : utiliter datur fideicommissa libertas. 18 . SO/EVOLA lib. 23. Digestorum. "FEitamento ita cavit: Pamphilus, Ji bene se gejscrit rationibus meis , liber ejh. Quaesitum est , cum manente eodem testamento post al quot annos deceferit, nec [niste] querelae locus de Pamphilo circa rationes patroni sit, an ex testamento libertatem fit consecutus 7 Respondit, nihil proponi, cur non sit consecutus. (1 .V. I. 23. infr. qui, cSf d quib. manumisi. (2. §. 17.Jupr. h. i. (3. Adde/, i. §. 1. infr. Ae jure fisci. (4. I. 3. supr. h. t. (5. i. 47- §• 1. infr. eod. (6. I. 24. §. 12. £? 13. infr. eod. I. 36. in pr. supr. adleg. Falcid. (7. /. 48. infi.h. t. (8./. 3Z. 'upr. de minor. (9. 1 . 21. in pr. infr. h. t. (10. d. I. 21. circa fin. (11. /. 24. §. 8. infr. eod. (12. /. 12. in pr. infr. cod. (13. /. 28. in pr. infr. 1 legat. 2. d. §. 2. (25. I. 46. tz. 3. infr. h. t. eod.. (14- I- 14 - inpr. infr. de liberali causa. (l$. /. 21. infr. ( /.24. §.7. infr. h. t. (16. §. 2. Injl. dejing.reb.perfideicom. (17- /. 23. §. i. infr. h, t. (18. /. 26. §. 3. 4. & 5- infr. eod. (i?. I. 8. C. eod.. ,io. v.L 26. §. 6. infr. eod. (21. /. 24. §. 21. infr. eod. (22. Adde l. 20. infr. eod. [23. /. 43.supr.de munumij. te- flam. §. 2. In,L dejtng.reb. per fideicom. (24. /. 14. injtn.sipr. de 19. IDEM i3©i De fideicommissariis libertatibus. I 3CV?.'. 19. IDEM lib. 24. Digestorum. UErede instituto marito, .per fideicommissum libertatem servis ■“dedit, in quibus & Sticho actori mariti. Quxsitum eit, cum absente domino isti Prxsidem Provinciae adierint, ut libertas libi prxihretur > quasi ex 1 justa causa heres abesset., .& krasses Pro- vinciae pronuncia veritlibertatcm deberi: an agi cum Sticho postit, ut rationem astus a se administrati reddere compellatur ? Respondit, non posse. §. i. Uxori dotem , & alias res plures legavit, & ejus fidei commisit, ut Aquilinumservum proprium mulieris apud Consilium manumitteret ; id negat se facere debere, quod ipsius proprius esset: Quaero., an libertas ei debeatur ? Respondit, uxorem , si ex testamento non solum dotem, sed etiam extera legata prastari [sibi] vellet, compellendam ex 2 causa stdeicommifli Aquilinum manumittere : cumque , cum liber .erit, petiturum ea, qux sibi legata sunt. 20. POMPONIUS lib. 7. 'Epistolarum. A Fud Julianum ita scriptum est : si heres rogatus servum manu- mittere, ex Trebelliano Senatusconsulto hereditatem restituerit, cogi debebit manumittere: & si latitabit, vel si 3 justa‘ex causa aberit: Prxtor, causa cognita, secundum Senatusconsulta ad eas causas pertinentia pronuntiare debebit: si vero servum susceperit is, cui hereditas restituta fuerit: ipsum 4 competit manumittere : & eadem in personam ejus observari conveniet, qux circa emptores custodiri solent. An hxe vera putes ? nam ego discendi cupiditate, quam solam vivendi rationem optimam in octavum & septuagesimum annum aetatis duxi, memor sum ejus sententia:, qui dixisse fertur : Kav rov "r-xr« orodx h rjj " 9t:s7,u.'dih ri ftuX-Au-w. Id est : Etß alterum pedem in tumulo höherem , non pigeret aliquid addiscere. Belliffime Aristo & Octave nus putabant, hunc servum , de quo quxreretur , fideicommissx hereditatis non esse : quia testator rogando heredem , ut eum manumitteret , non videtur de eo restituendo sensisse, si tamen per errorem ab herede datus fuerit, ea dicenda sunt , qux Julianus scribit. si. PAPINIANUS [lib. 19. Qux- stionum. ] V Ogo , ne Stichus alterius 5 servitutem experiatur, intelligi 6 da- v tam fideiconnnissam libertatem, placuit Principi: ' quid enim tam contrarium est servituti 7 , quam libertas? Nec tamen quasi post mortem heredis data videbitur : quod eo pertinet, ut si vivus cum alienaverit, confestim'libertas petatur; nec 8 prosit ad impediendam libertatis petitionem , si redemerit eum, cujus semel conditio extitit. f Idem probandum est, & si 9 non voluntaria alienatio ab herede facta est. nec refragabitur, quod non per ipsum alienatio facta est: fuit enim quasi statuliber , & quacunque ratione conditio impleta est. 22. IDEM lib. 22. _Quxstionum. QI legatario Fundi decem pretii 10 nomine relicta sint in hoc, [ ut ] 0 servum suum manumittat , quamvis fundi legatum adgnoverit; si tamen pecunix propter interventum Falcidix non adgnoverit, cogendus est, & pecuniam accipere habita Legis Falcidix ratione, & fervo fideicommissariam libertatem prxstare , cum semel fundi legatum adgnovit. §. 1. A duobus heredibus , qui tres servos habebat , petit, ut duos cx his, quos voluissent , manumittant-, altero heredum latitante , alter declarat, quos velit manumittere : potest dici, fieri liberos, ut perinde libertas competat, ac si prxsens solus manumittere potuisset, t Quod si ex servis unus decesserit, sive justa ex causa absit heres, sive fari non possit, a quo petitum est: decernente Praetore, duos, qui supersunt, fieri libertos convenit. §. 2. Cum is, qui fideicommittam libertatem prxstare debet 11, justa ex causa abest, aut latitat; aut quidam prxsentes sunt, alii ex justa causa absunt, nonnulli Frustrandi gratia fideicommissi copiam sili non faciunt; aut ei, qui libertatem debuit, heres non extitit, aut suus heres hereditate se abstinuit: Prxtor pronunciare debet, ex testamento Lucii Titii fideieommijjum liberta- ■ tem competere : idque Senatusconsulto demonstratum est. quo Senatusconsulto comprehensum est, ne dubium & obscurum esset, cujus libertus fieret, Prxtorem pronunciare debere , qui cx justa causa, & qui detractandx libertatis gratia absit. 23. IDEM lib. 9. Responsorum, pldeicommissaria libertas prxtextu 12 compilata hereditatis, aut 13 rationis gesix non differtur. §. 1. Fideicommissariam libertatem ab herede non prxstitam cogendus 14 est heredis heres, qui restituit ex Trebelliano Senatusconsulto hereditatem, prxstare, li ejus personam 1; eligat, qui manumittendus est. §. 2. Servum peculii castrensis, quem pater fideieommilii verbis d legitimis [fiiiisj heredibus liberari voluit, filium militem, vel qui militavit, ii patris heres extitit, manumittere cogendum 16 respondi: quoniam proprium manumisisse defunctus post donationem in filium collatam existimavit, portionem enim a fratre domino fratrem eun- demque coheredem citra damnum voluntatis redimere non cogendum. nec ob eundem errorem extera, qux pater in militiam profecturo filio donavit, fratri, qui mansit in potestate, conferenda: cum peculium castrense silius etiam inter legitimos heredes prxei- puurn retineat. §. 3. Etiam fideicommissaria libertas ä filio 17 ■ ost certam xtatem ejus data, si ad eam puer non pervenit, ab herede filii prsstituta die reddatur : quam sententiam jnre singulari receptam , ad extera tideicommissa relicta porrigi non placuir. §. 4. Servum a filio post quinque annos, Ji eo tempore mercedem diurnum filio pneftitijj'et , manumitti voluit; biennio proximo vagatus , non 1 rxstiterat: conditione defectus videbatur, si tamen heres filius , aut tutores ejus ministerium fervi per biennium elegisset: eam rem ex prxterito, quod per heredem stetisset, impe- oimento residux conditioni non esse constitit. 24. ULPIANUS [lib. ;. Fideieom- missorum. ] pjEneraliter dicemus-, cospojse fideicommissariam libertatem adseri- ^ bcre,qui fideieommijjum pecuniarium possunt relinquere. §. 1. Et Principis servo vel municipii, & cujus alterius, fideicommissa libertas adlcripta valet. §. 2. Hostium 18 fervo fi fideicommissaria libertas fuerit adlcripta, potest tractari , an non fit inefficax ? Et Fortallis quis dixerit, indignum esse, civem Romanum fieri hostium servum, sed li in casum relinquatur, in quem noster elfe incipit; quid prohibet [ dicere, libertatem valere ? ] §.3. Si homini libero fuerit libertas per fideicommissum adlcripta, & is in servitutem redactus proponatur, petere potest libertatem: fi modo mortis tempore, vel conditionis existentis inveniatur servus. §. 4. Servo ejus, qui nondum in rebus humanis est, libertas reste per fideicommissum relinquitur. §. 5. Si servus in metallum fuerit damnatus, libertatem sperare non poterit, f Quid ergo, si fideicommissaria libertas [ & relicta sit, ] & poena metalli indulgentia Principis fit liberatus ? Et est rescriptum ah Imperatore nostro, hunc in dominium prioris domini non restitui: cujus tamen sit, non adjicitur, certe, cum fisci 19 efficiatur, sperare potest fideicommissariam libertatem. §. 6. Ex damnata in metallum concepto & nato fideicommissaria libertas dari poterit: quid mirum, cum etiam venundari eum posse quasi servum , D. Pius rescripsit? §. 7. Si petitum a testatore Fuerit, ne 20 postea Stichus serviret: placuit. fideicommissariam libertatem datam videri, nam qui hoc petit, ne postea serviat: videtur petere, ut libertas ei prxstetur. §• 8- Sed & si ita scripsit: Necum 21 alienes, ne eum vendas: idem erit dicendum , fi modo hoc animo fuerit adseriptum, quod voluerit eum testator ad libertatem perduci, exterum si alia mente id scripsit, (utputa quia consilium dabat heredi retinere talem servum : vel quia coercere voluit servum & cruciare, ne meliorem dominum experiatur: vel aliqua mente, non tribuemlx libertatis animo :) dicendum est, cessare libertatis prxstationem. & ita Celsus lib. XXIII. Digestorum scribit : Non tantum enim verba fideicommifit , sed N 1 nens testatoris tribuere solet Ubertatem sideicommifariam. sed (1. I. 22. §. 1. U ult. infr. eod. (2. /. 23. §. 2. /. 35. infr. cod. I- 13. §• 4. infr. de fiatulib. (3. /. 19. in pr.supr. I. 22. §. I. infr. E t. (4. I. 15. in fin.supr. I. 23. §. I. I. 24. tz. ult. I. 29. in pr. I. 51. in pr. infr. eod. I. 9. §. I. infr. de fiatulib. (;. I. <). supr. I. 4i- §• 1. infr. h. t. (6. I. 24. §. 7. infr. eod. (7. Infin. pr. Inst. de liber tin. (8- l- 10. in sin. pr.supr. h. t. (9. /.9. in fin.supr. eoi. I. 69. §. i .supr. de legat. 2. (10. I. 5. §. I. supr. d. t. (11 l. 19. in pr. supr. h. t. (12. I. pen. C. de crimine expil. bered. i. 59. K. 1. supr. de manum, testum. (i3- s 37- tnfr. h. t. (14./. 12. §. 1. supr. cod. (15. v. I. 20. supr. eod. (16. 1. 19. §. I .supr. eod. (17. / 41 § 10 infr. 1. 10. C. eod. I. 16.supr. de mantans, testam. I. 19. infr '. de fiatulib. (18 . /. 3 o.supr. de manumif. testam. (19. /. 8. in sin. C. desentent. passis. (20. I. 12. in pr.supr. I. 41. §. 1. injr. h.t. (ti, 1.10. in pr.supr. eod. N n n n 2 eum ß Digestorum Lib. XL. Tit. V. 1504 cum cx praesumptione libertas pnestita eile videtur, heredis est, contrariam voluntatem testatoris probare. §. 9. Si quis tutorem ideo scripserit, quia 1 liberum putavit: certissimum est, neque libertatem peti posse , neque tutelam libertatis prxstationi patrocinari : & ita & Marcellus lib. xv. Digestorum , & Imperator noster cum patre rescripsit. §. 10. Si quis servo pignerato directam libertatem dederit, licet videtur jure subtili inutiliter reliquisse: attamen, quasi & fideicommissaria libertate relicta , servus petere potest, ut ex fideicommisso liber fiat, favor enim libertatis suadet , ut interpretemur, & ad libertatis petitionem procedere testamenti verba, quasi ex fideicommisso fuerat servus liber esse jussus : nec-[enim] ignotum est, quod multa contra 2 juris rigorem pro li- bertate fint constituta. §. II. Ex testamento 3 , quod agnatione posthuma ruptum esse [constitit,] neque 4 directas libertates competere , neque fideicommissarias deberi, [si] quas non 5 ä legitimis quoque heredibus paterramilias reliquerit, fatis constat. §. ii. Si quis alienum vel suum servum rogatus sit manumittere , & minus sit in eo , quod accepit judicio testatoris , plus sit in pretio fervi: an cogatur vel alienum redimere, vel suum manumittere, videndum est? & Marcellus scripsit, cum ceperit legatum cogendum omnimodo suum manumittere. & sane hoc jure utimur, ut * multum intersit, suum quisque rogatus sit manumittere, an »lienum : ii suum, cogetur manumittere , etiam si modicum accepit : quod si alienum , non alias erit cogendus, quam si tanti possit redimere , quantum ex judicio testatoris consequutus sit. §. 13. Proinde consequenter l.Iarcellus ait, eum quoque , qui lieres institutus est , si 6 quidem aliquid ad eum deducto sere alieno pervenit, cogendum esse suum manumittere : si vero nihil pervenit, non esse cogendum. §. 14. Plane si forte minus relictum est alicui, verum crevit legatum ex aliqua causa: xquiffimum erit, tanti eum cogi redimere , quantum ad eum pervenit, nec causari debere, quod minus illi relictum sit, cum creverit ejus legatum per testamenti occasionem, nam etsi ex mora fructus, usurxve fideicommisso acceffissent: dicendum est , libertatem pnestandam. §. 15. Proinde etsi servi pretium decrevit: dicendum est, redimere cogendum.. §. 16. Quod si legatum fit imminutum : videndum, an cogatur servum manumittere, qui speravit legatum uberius consecuturum ? & putem , ii legatum refundere sit paratus , non esse cogendum : idcirco , quia alia contemplatione adgnovit legatum , quod ex inopinato deminutum est. parato igitur ei a legato recedere , concedendum erit: nisi forte residuum legatum ad pretium sufficit. §. 17. Quid ergo, fi plurcsservos rogatus sit manumittere, & ad quorundam pretium sufficiat id, quod relictum est, ad omnium non sufficiat ? an cogendus sit quosdam manumittere ? Et putem-,, debere eum cogi, vel eos , quorum pretium patitur, manumittere: Quis ergo statuet, qui potius manumittitur ? utrum ne 7 ipse legatarius eligat, quos manumittat, an heres [ est ? ] Et fortalfis quis recte dixerit, ordinem 8 scripturae sequendum 9. quod ii ordo non pareat, aut sortiri cos oportebit, ne aliquam ambitionis vel gratia suspicionem Prxtor subeat: aut meritis cujus- que allegatis arbitrari eos oportet. §. 18 . Simili modo dicendum est, etsi redimere jussus sit, libertatemque prostare, nec pecunia, qua: legata est, sufficiat ad redemptionem omnium, quibus libertas data-c-st : nam & hic idem erit, quod supra probavimus. §. 19. Si cui legatum sit relictum , is [que] rogatus sit, servum proprium manumittere, & id quod legatum est, prxstare : an fideicommissaria libertas praestanda sit ? Quosdam movet, quia, si fuerit coactus ad libertatem pnestandam , ex neceffitnte ad fideicommissi quoque praestationem erit cogendus 10 : etsi qui putant, non esse cogendum. Nam & si mihi legatum fuisset r-jlictum , & id rogatus essem Titio restituere confestim , & prsterea fideicommissam libertatem fervo meo praftare : sine dubio diceremus, non esse me cogendum ad libertatis p radiatio nein , quia nihil pretii nomine videor accepi de. f Plane si forte post tempus fuerit rogatus, restituere sibi legatum relictum : dici potest , propter medii temporis fructum cogendum eum manumittere. §. 10. Si rogatus quis alii fundum , cum morietur, alii centum prxstare : [si] tantum ex fructibus fundi perceperit, quantum est in fideicommisso : cogendum eum praestare, sic fit, ut sit in pendenti fideicommissum pecuniarium , L fideicommissae libertatis praestatio. §. 11. ' Quotiens autem fideicommissaria libertas relinquitur efficaciter, in ea 11 causa est , ut neque alienatione , neque usucapione extingui possit : ad quemcunque enim pervenerit is servus , cui fideicommissa libertas relicta est, cogi n [eum] manumittere, & ita est fepissiine constitutum. Cogetur igitur is, ad quem servus pervenerit, fideicommissam libertatem praestare 13, ii hoc maluit is qui rogatus est : latius enim acceptum est, ut & si sub conditione fuit ei libertas relicta, & pendente conditione alienatus fit: attamen cum sua causa alienatur. Quod si nolit ab eo manumitti, sed potius ab eo velit ad libertatem perduci, qui erat rogatus eum manumittere : audiri eum oportere , Divus Hadrianus & Divus Pius rescripserunt, f Quinimo & si jam manumissus est, velit tamen potius 14 ejus libertus fieri, qui erat rogatus eum manumittere : audiendum eum, Divus Pius rescripsit, f Sed etsi ex persona manumissoris, vel [ex] quacunque causa manumissus ostendere potest jus suum [laedi] manumissione, [vel etiam] Iasum : succurri ei ex his Constitutionibus oportet, ne contra voluntatem defuncti durior ejus conditio constituatur, f Plane si ea sit defuncti voluntas, ut vel ü quocunque manumitti voluerit: dicendum est, Constitutiones supra scriptas cessare. 25. PAULUS lib. 3. Fideicommissorum. GI heres, qui vendidit servum , sine successore decesserit; emptor o autem extet, & velit servus defuncti libertus esse, non emptoris : non esse eum audiendum , Valens scripsit; ne emptor L pretium & libertum perdat. 26. ULPIANUS lib. 5. Fideicommissorum. QUm vero is , qui rogatus [non] e&alienumservum manumittere , mortalitatis necessitate , vel bonorum publicatione , ad alium servum perduxit, magis opinor, Constitutionibus esse locum, ne deterior conditio fideicommissa libertatis fiat. Nam & cum quidam rogatus esset, cum moreretur, servum manumittere ; lique decessisset libertate fervo non data: perinde eum habendum , constitutum est, atque si ad libertatem ab eo perductus esset, potest enim eo testamento dare libertatem, utique directam, f Sic fit, ut quotiens quis libertatem accepit fideicommissariam, si ab alio, quam qui erat rogatus, manumittatur , auxilium Constitutionum habeat: perindeque habeatur, atque si ab eo manumissus fuisset; quoniam * fideicommissis libertatibus favor exhibetur, nec intercidere solet distinata fideicommissa libertas, qui enim ea donatus est, in possessionem libertatis interim esse videtur. §. 1. Apparet igitur, subventum fideicommissis libertatibus, ut in re mora facta esse his videatur; & ex die quidem , quo libertas peti potuit, matri traderentur manumittendi causa; ex 15 die vero , quo petita est, ingenui nascantur. Plerumque enim per ignaviam, vel per timiditatem eorum, quibus relinquitur libertas fadeicommissa, vel igne- rantiam juris fui, vel per auctoritatem & dignatatem eorum, a quibus relicta est, vel serius petitur, vel in totum non petitur fideicommissa libertas: quae res obesse libertati non debet, f Q"«^ igitur defendimus, ita determinandum est, ut ingenui quidem exinde nascantur, ex quo mora libertati facta est : manumitti autem partum dici debeat, ex quo peti libertas potuit, quamvis non sit petita, f Certe minoribus XXv. annis, & in hoc tribuendum est auxilium, ut videatur in 16 re mora esse : nam qna ratione decretum , & a Divo Severo constitutum est, in re 17 moram cjse circa pecuniaria fideicommissa, qua minoribus reliiia sunt, multo magis debet etiam in libertatibus hoc idem admitti. §. a. Cum quidam Caecilius ancillam , quam pignori obligaverat, dimisso creditore, per fideicommissum manumitti voluisset: &, heredibus creditorem non liberantibus, infantes, qui postea erant editi, venissent ä creditore : Imperator noster cum patre rescripsit, secundum ea qua 'v 1 * si 2 ~. supr. detcflmn. tut. §. I. Inst, qui testam, tutor. (2. 3. Clr( asm. Injl. de donat. (3. I. 23. in pr.supr. de manum, testam. I. 47. inpr. infr. b. t. (4. Vide tamen Auth. ex causa. C. de Uber, prxter. (5. /. £>. h. t. (6. /. 6. circa sin. supr. I. a?. §. I. mfr.cod. .. ! Z. C. ad leg. Falcid. (7. I. 20. supr. de legat. I. (8. 34. in pr.supr. de usufr. I. 60. supr. de bered, institi l. 24, infr. qui, & a quib. manum. (9. Imino vide /. 6. infr. desolution. (10. Adde/. 16. §. ig.supr. ad SC. Trebell. (11. I. 15 .supr.l. ;i. §. Z. infr. h. t. L 9: §. r. infr. deftatulib. (12. L 26. supr. deevili. (13- si 20. supr. h. t. (14. /. 43. circa med.supr. de aclion. empt. (13. I. 33. inpr. infr. h. t. (16. /. 5. supr. de minor. (17. si 3- C- in qiiib. caus. in integr. restitut. necejhr - Divo 1305 ' De fideicornmiflariis libertatibus. 1306 Diia Pio placuerint, ne pueri ingenuitate destinata fraudarentur, pre- tie emptori restituto perinde eos ingenuos fore , ac ß mater eorum suo tempore manumijsafuijset. §. 3. hiem Imperator noster cum patre rescripsit, Jipsst quinquennium mortis testatoris tabuic testamenti aperte essent, vel codiciiii, est partus n. edio tempore editusfit: ne fortuitas morajervitutem partui irrogaverit, matri partum tradendum, ut ab ea ad libertatem perducatur. §. 4. Apparet igitur ex hoc Rescripto , item eo, quod ä Divo Pio rescriptum diximus, noluisse eos, moram libertati Fortuitam nocere edito ex ea, cui fideicommissa iibertas data est. §. Non tamen 2 si ä substituto impuberis fideicommissa libertas data fit aneillx , qux vivo impubere partum ediderit; vel si post tempus, vel sub conditione libertatem acceperit, & ante diem , vel conditionem partum ediderit: id libertatem partus perducetur, quia horum alia conditio est: non enim moram fortuitam 3 , sed ex voluntate testantis , passi sunt. §. 6. Si 4 pro non scripto habitus sit servus alicui legatus, cui fervo per fideicommissum libertas adseripta est: quxstionis 5 est, num fideicommissa libertas debeat intercidere ? & an, si servus petat fideicommissam libertatem ab eo, penes quem remansisset, pro non scripto habito legato, quod eiat relictum ei, qui eum rogatus fuerat manumittere; vel si ipse servus , ut supra dictum est, fuit legatus: an libertas non debeat intercidere? Et putem, debere dici, fideicommissam libertatem salvam esse, licet ad eum nihil pervenerit, qui eum rogatus erat manumittere, cogetur igitur libertatem praestare is, ad quem pervenit legatum : quia libertas fideicommissa nullum impedimentum pati debet. §.7. Subventum libertatibus est Senatusconsulto, quod factum est temporibus D. Trajani, Rubrio f> Gallo & Cxlio Hispone Consulibus, in hxc verba : Si hi , d quibus libertatem prostari oportet , evocati d Praetore , adiste noluijfent i fi causa cognita Prator pronunciajset, libertatem his deberi: eodem jure statum servari, acfi directo manumissi ejsent. §. 8- Hoc Senatusconsultum ad eos pertinet, quibus ex causa fi- deicommiffi libertas debeatur. Proinde si libertas nun deberetur , obreptum tamen Prstori est de libertate, pronunciatumque: ex boc Senatusconsulto libertas non 7 competit. & ita Imperator noster eum patre suo rescripsit. §. 9. Evocari autem a Prxtore oportet eos, qui fideicommissam libertatem debent: exterum, nisi fuerint evocati, cesiat Rubrianum Senatusconsultum. Proinde de- nunciationibus & Edictis literisque evocandi sunt. §. 10. Hoc Senatusconsultum ad omnes pertinet latitantes, quos fideicommittam libertatem prxstare oportet. Proinde sive heres rogatus, five quis alius: Senatusconsulto locus est : omnes enim omnino , qui deberent fideicommissam libertatem prxstare, in ea causa sunt, ut ad Senatusconsultum pertineant. §. 11. Gnare si heres quidem latitet, legatarius autem vel fideicommissarius, qui rogatus fit libertatem prxstare 8 , prxsens fit: Senatusconsultum deficit, & nihilominus impedietur [libertas.] proponamus enim, legatarium nondum dominium fervi nastum esse. 17. PAULUS lib. 3. Fideicommissorum. TTaque hoc casu Princeps adeundus est, ut & in hoc casu liber- 1 tati prospiciatur. 28- ULPIANUS lib. 5. Fideicommiss. HI eum servum, cui erat fideicommissa libertas relicta, distraxerit is, qui erat rogatus : & emptor quidem latitet, is autem, qui rogatus erat, prxsens fit, an 9 Rnbriano Senatusconsulto locus fit? Et ait Marcellus , Rubrianum locum habere , quia abest, quem manumittere oportet. §. 1. Hxc autem verba, adejse noluissent, non utique exigunt, ut latitet is, qui libertatem prxstare debebit: nanVL fi non latitet, contemnat autem venire, Senatusconsultum locum habebit. §. 2. Idem observatur, etiam ii phires heredes constituti, fideicommissam libertatem prxstare rogati, non justa ex causa abesse pronunciatum fuerit. §. 3. Eorum 10, qui ex justa causa abessent, & eorum, qui prxsentes fi- deicommissx libertati moram non facient, perince libertus erit, atque si soli rogati ad justam libertatem perduxissent. §. 4. Si quis servum 11 non hereditarium rogatus manumittere latitet, factum est Senatusconsultum iEmilio Junco & Julio Severo Consulibus , in hxc verba: Placere , fi quis ex bis , qui fideicommissam libertatem ex quacunque causa deberent servo , qui mortis tempore ejus, quiroga- ■uif, non fuerit, [isque~\ adeste negabitur; Prostor cognoscat.: sst , fi in ea causa cjse_ videbiturut,Jiprastns estet, manumittere cogi deberet, id itu este pronunciet. Cumque itu pronunciastet, idem juris erit , quod esset ,fi ita, ut ex fideicommisso manumitti debuisset , ma- nimtissus estet. A. 5. Ex ¥ justa causa abeste eos demum dicendum est, qui non habent injustam causam absentix: cum sufficiat, quod non in fraudem libertatis absint, quo magis videantur ex justa causa abesse, f Cxterum non est necesse, ut Reipublicx causa absint. Proinde si alibi domicilium quis habeat, alibi petatur fideicommissaria libertas: dicendum est, non esse necesse, evocari emit, qui fideicommissam libertatem debere dicitu-: quia etiam absente eo, si constiterit libertatem deberi, pronunciari potest, justa decania eum abesse, nec libertuip perdit, namque eos, qui apud sedes suas. & domicilium suum sunt, nemo dubitabit, ex justa causa abesse. 29. PAULUS lib. 3. Fideicommissorum. AI quis, posteaquam in ea causa esse coeperit, ut ex fideicommisso manumitti deberet, alienatus sit: is quidem, cujus interim servus erit 12, manumittere cogetur: sed hic non distinguitur, justa, an non justa causa absit: omnimodo enim libertas ei servatur. 30. ULPIANUS lib. ;. Fideicommissorum. 0Um quasi absente quodam, decretum fuisset interpositum , ex justa causa eum abeste , !s autem mortuus [ jam ] esset, Imperator noster rescripsit, in heredis personam transferendum decretum, eoque loco jus ejus esse , quasi nunc ipsum cx eadem causa abesse pronunciasset. §. I. Si 13 infans sit inter eos , qui manumittere debent, Senatus censuit, cum unius astas impedierit: ut liberi liberteque fint hi, quibus libertates ex causa fideicommissi praestari oportet. §. 2. Hoc idem erit dicendum, & si solus sit heres institutus, qui fari non potest. §.3. Si vero pupillus tutorem habet, iique nolit ad libertatem prxllandam auctor esse : adeo non debet impedimento esse neque pupillo, ut libertos non habeat, neque libertati, ut D. fratres rescripserunt, ex causa fideicommissi libertatem praestari debere servo, perinde atque fi ab ipso pupillo 14 tutore auHoremanumistus ejset. §. 4. Quicunque igjtur casus inciderit , quo is , qui fari non potest, fideicommissx libertati subjectus est: accommodabimus mentem Senatusconsulti, qux etiam ad heredem infantem rogati trahenda est. §. 5. Adeundus est autem etiam ex hac causa Prxtor. prxlertim cum Rescripto D. Pii effectum est , ut ,fi quidam ex rogatis präsentes sunt, alii latitent, alii ex causa absint •' intercedente infantis persona, non omnium libertus efficiatur , sed tantum infantis est 15 eorum , qui cx justa causa absunt , vel etiam prasentium. §.6. Si plures heredes sunt instituti, & inter eos, qui fari non potest 16 ; sed non ipse rogatus sit , servum manumittere : non oportere intercidere libertatem ob hoc, quod coheredibus silis vendere eiim infans non possit. Et exstat quidem Senatusconsultum Vitrasianuin ; sed & D. Pius Caflio Dextero rescripsit, ita rem explicari, ut partes servorum , quibus per fideicommissum libertas data est, justo pretio osstimentur: atque itafervus ab his, qui rogati sunt, manumittatur. Hi autem , qui eos manumiserunt, pretii nomine perinde fratribus & coheredibus suis obligati erunt, atque Ii ob eam rem ex judicati causa cum his agi postit. §. 7. In \ ~furiosi persona Divus Pius rescripsit ,sdeicommistam libertatem non impediri sub conditione scripti heredis , quem compotem mentis non cp'e adfir- matur. Igitur fi constiterit, ci recte datam per fideicommissum libertatem: decretum interponetur, quo id ipsum complectatur. §. 8. Ad exemplum infantis ergo & [ini muto, & [in] surdo subvenietur. §. 9. Sed Sc li quis sine herede, vel alio sucecffbre decesserit, qni fideicommissam libertatem prxstare debebat: adito Prxtore libertatem prxltandam esse , censuit Senatus. §. 10. Sed & si suus heres se abstinuerit, libertati fideicomiuisix per Senatulconsul- tum subventum e it: tametsi non elfc sine herede , qui Inum heredem habet, licet abstinentem se. §. 11. Idem dicendum , & si minor XXV. annis adierit hereditatem ejus, qni libertatem sideicommis- siun debebat, & in integrum sit restitutus 18 abstinendi causa. (1. §. 5. infr ; h. I. (2. /. 3. C. h. t. I. 16. inf\ de statulib. (z. §• 3. supr. h. I. (4. v. I. un. §. 3. C. de caduc. tJl. (;. I. 14. supr. I. 47. §. ulc. ivsr. k. t. I. 65: in fin. supr. de legit. 2. I. 8- C. E t- (6. /. 3. 5. 3 .supr. dc legit, tut. (7, Vide tamni §. 6 . Infl. quib. ex caus. munumitt. (8. I. 1. inpr. supr. h. t. (). I. 10. §. 1. supr. cod. (10. /. 1. in pr. supr. I. 30. §. 5. /. S'l. §. 4- i»fr. eod. (n. I. 47. §. I. infr. eod. (12. I. zo.Jupr. eod. (13. /. 36. in pr. infr. eod. (14. /. 11. supr. cod. (15. /. 28. §. 3.supr. eo-.L (1 6. I. SI. §. II. infr. eod. (17. I. 36. i» pr. mfr.esd. (18. 1 . 31. in pr. supr. dc minor. Ka nn 3 §. 12. Qux- 1307 Digestorum Lib. XL. Tit V. 1308 h. ii. Qumrendum est autem, cujus libertus [iste] fit: exCon- fiitiitione enim servo libertas perinde competit, atque si ex testamento libertatem consecutus eilet? erit igitur libertus orcinus, non ejus, quifideicommissam libertatem debebat. §. 13. Si alter sine succetiore decesserit, alter ex justa causa absit: extat Rescriptum Divorum Marci L Veri, perinde dicentium , cum ad libertatem perventurum, ac fi ab eo , qui fine successore deceßt , Ls ab eo , qui ex justa causa abestet, ai libertatem, ut oportuit, perdudhts effet. §. 14. Eleganter qutseri potest, cum [heres] sine successore decedit , utrum exspectari debet, donec certum sit, heredem vel bonorum possessorem non extaturunr: an vero, etiam dum incertum est, forte deliberante herede scripto, possit ad libertatem pervenire? Et melius est, exspectari oportere, quoad certum esse empe- rit, successorem non extaturum. §. 15. Imperator noster Antoninus rescripsit, eum, cuisideicommistulibertas debetur.,fine libertate aliquid ex testamento heredis accipere poste. §. 16. Divus etiam Marcus rescripsit , fideicommijfas libertates neque I astate , neque - conditione, neque 3 mora non priestantimn, tardiusve reddentium corrumpi, aut in deteriorem statum perduci. §. 17. Quamquam ex irritis codicillis libertates non debeantur: attamen, si heres hos codicillos ratos habuit, & ex his quxdam prxstitit, & servos , prxstandx sideicommissie libertatis gratia, in libertate morari voluit, ad justam libertatem eos pervenisse, Rescripto Imperatoris nostri & Divi patris ejus declaratur. 31. PAULUS lib. 3. Fideicommissorum. ALieno 4 fervo dari potest per fideicommissum libertas : si ta- men ejus sit, cum quo testamenti factio est. §. 1. Cum intestato moriturus 5, fidei filii commisisset, ut servum manumitteret , & posthumus ei natus fuisset: Divi fratres rescripserunt, quia dividi non potest., ub utroque prtestandum. §. 2. Qiii fideicommissariam libertatem debet , etiam 6 eo tempore , quo alienare pro hibitus erit, manumittere poterit. §. Z. Si patronus contra tabulas bonorum possessionem acceperit, quia.eum prsterierit libertus: non cogetur vendere servum proprium, quem rogatus erat a liberto suo manumittere. §. 4. Si is, cujus servus est, nolit eum vendere, ut manumitteretur : nulla: Prxtoris partes sunt, f Idem tst , & si pluris justo vendere velit. + Sin autem certo quidem pretio, (quod non prima facie videtur esse iniquum,) dominus servum vendere paratus est; is vero, qui rogatus est manumittere , immodicum id esse nititur: Prxtoris partes erunt interponenda , ut justo pretio volenti domino dato, libertas ab emptore prx- stetur. Quod si & dominus vendere paratus sit, & servus velit manumitti; cogendus est heres redimere & manumittere : nisi dominus velit servum manumittere , ut actio 7 sibi pretii in heredem detur. Idque faciendum est, etiam si heres latitet: & ita Imperator Antoninus rescripsit. 32. MiECIANUS lib. 15. Fideicommissorum. CEd fi alienare quidem sit paratus, non ante tamen id velit facere, " quam sibi in pretium satisfiat, non erit manumittere compellendus : ne & servum manumittat, & interdum nihil, aut minus consequatur , fi forte is, qui rogatus est manumittere, solvendo non fit. §. I. Invito tamen servo , neque alii, neque domino eam rem persequi concedendum est: quia non tale sit hoc fideicommissum, ex quo domino quid adquiratur. alioquin ipsi datum videretur. Quod potest contingere; fi testator pluris eum servum, quam quanti est , redimi ac manumitti voluit, nam tunc & domino erit fideicommissi persecutio, cujus filterest , praeter verum pretium , id quod plus ei jussus est dare, consequi, & servi, ut ad libertatem perveniat. §. 2. Quod eveniet, & si rem alienam certa pecunia redimere atque alii pr.xstare heres vel legatarius intelligerentur. namque tunc & domino rei, & cui eadem prxstare deberet, persecutionem esse : utriusque enim interesse, & domini, ut praeter pretium accipiat, quo pluris eam testator redimi jussit ; & ejus , cui relicta est, ut eam habeat. 33. PAULUS lib. 3. Fideicommissorum. . ol filius defuncti rogatus fuerit servum fui patris manumittere , dicendum est, posse eum etiam contra tabulas 8 habere., & operas imponere: hoc enim potuisset, etiamsi directam libertatem accepisset, quasi patroni filius. §. 1. Erit Rubriano Senatusconsulto locus, etiam si sub conditione libertas data sit, si modo per ipsum servum non fiet, quo minus conditioni pareat, f Nec refert in dando , an in faciendo, an in aliquo casu conditio consistat. Imo etiam amittit libertum heres, si conditioni impedimentum fecerit, etsi filius defuncti fit : quamvis alio jure habiturus sit libertum, nonnullam enim & hic poenam patitur, nam & si in 9 servitutem petierit, aut 10 capitis accusaverit: perdit bonorum possessionem contra tabulas. §. 2. Siis, cui servus legatus est, rogatus fuerit, ut eum manumitteret, & nolit eum accipere : compellendus est [ant] actiones suas ei praestare, [cui] servus velit, ne intercidat libertas. 34. POMPONIUS [lib. 3. Fideicommissi] TNvitusis, cui fideicommisso libertas relicta est, non 11 est tra- ■dendus alii, ut ab eo manumittatur, & fiat alterius libertus, quam qui rogttus est manumittere. §. 1. Campanus ait, si minor annis viginti rogaverit heredem, ut proprium servum manumittat, praestandam ei libertatem: quia hic lex iElia Sentia locum non habet. §. 2. Servus legatus erat Calpurnio Flacco, isque rogatus erat eum manumittere : & si non manumisisset, idem servus Titio legatus erat, & is xque rogatus erat, ut eum manumitteret: si non manumisisset 12, liber esse jussus erat: Sabinus dicit, inutiliter legatum fore , & ex testamento eum continuo liberum futurum. 35. MJECIANUS lib. 15. Fideicommissorum. CAAji Cassii non est recepta sententia existimantis , & heredi &le- gatario remittendam interdum proprii servi manumittendi necessitatem 1 si vel usus tam necessarius esset, ut eo carere non expediret , veluti dispensatoris psedagogive liberorum : vel tantum delictum est, ut ultio remittenda non esset, visum est enim ipsos in sua potestate habuisse, nam 13 potuissent discedere ä causa testamenti : qua non omissa , debere voluntati defuncti obsequi. 36. IDEM lib. 16. Fideicommissorum. ■MEque 14 infantes 15, neque furiosi , neque ab hostibus ca- pti, neque hi, quos 16 religio, aut honestior causa 17, vel calamitas iliqua, vel major res familiaris, aut capitis Famaeve periculum, ant similis causa moretur: Rubriano Senatusconsulto continentur, ac ne pupilli quidem, qui tutores non habent; aut eos habeant, tuos earum quae.causa detinet. Sed nec si hi data opera fui potestatem non faciunt, puto pupillis libertos eripi : quia '& iniquum est, facto tutoris, quia forsitan solvendo non sit, pupillum damno adfici. & Senatusconsulto non continetur alius [quis,] quam qui ex causa fideicommissi debet prastare libertatem. Quid ergo est? Dasumiano 18 Senatusconsulto subvenitur his, quo cautum est de his, qui justa ex causa abdient : ut nec libertas impediatur , nec libertus eripiatur his, qui fraude careant. §. 1. Si per procuritorem quis defendatur, semper justa ex causa abesse dicitur , nec Lbertus ei eripitur. §. 2. Nihil facit ad interpellandam jurisdictionem ejus, qui de fideicommissa libertate cognoscit, privilegium cujusque vel civitatis, vel corporis, vel officii, in qui quisque est, vel conditio personarum. 37. ULPIANUS lib. 6. Fideicommissorum. CI pure data sit fideicommissa libertas, & is servus 19 rationes administrasse dicatur: D. Marcus rescripsit, moram libertati non esse faciendam , ex continenti tamen 20 arbitrum dandum esse, qui computationem ineat. Verba Rescripti ita se habent: JEquius videtur Trophimo ex causa fideicommijjiprtestari libertatem, quam fine conditione reddendarum rationum datam este constat.* neque humanum fuerit , oh rei pecuniarite qiuestionem, libertati moram fieri. qua tamen nprtesentatata, confcstim arbiter d Pratore erit dandus , apud quen, rationem , quam administrasse eum apparuit, ex fide reddat. Tantum igitur rationes reddere cogetur. fSed, an & reli- (r. I. 4. §. 1. Jupr. h. t. (2. d. I. 4. §. 6. (3. /. 20 .fiipr. eod. (4. I. 16.supr.eod. (5. I. 29. §. l.supr. de bon. libert. (6. I. 51. §. I. insr. h. t. (7. Adde l. I. C. de his, qui d non domin. (8. /.ji. C.de bon. pojs. contra tab. libert. (9. I. q.supr. de hon. libert. (10. I. 10 t.supr. de jure patron. I. lq.supr. de bon. libert. (11. I. 24., §. fiv.supr. h. t. (12. 1 . 37. iufr. destatulib. (13, v. I . 5. §. 4. infin. supr de his, que ut indign. (14. v. /. 30. §. l.supr. h. t. (15- .v- d. I. 30. §. 6 .supr. eod. (16. I. 13. inpr. insr. de vacat, immer. (17. vers. quid ergo. insr. hic. I . 51. §. 4. insr. h . t. (18. d. I. ;i. §. 4. (19. /.23. in pr.supr, eod, l. ri. C. de negot. geji. (:o. I. 43. insr. de liberali catis. qun i >°9 De fideicommissariis libertatibus, IZIO qua restituere debeat, nihil aieitiir: Nee pnto cogendum : nam i deeo, quod in servitute gestit, post libertatem conveniri non potest. Corpora plane rationum, & st quas res vel pecunias ex his detinet, cogendus est per Praetorem restituere: item de singulis instruere. 38. PAULUS lib. 3. Decretorum. r f testamento, quod perfectum non erat, alumna: sine libertatem & fideicommissa dedit, cum omnia ut ab intestato egissent, qux- fiit Imperator an [ut]. ex causa sideieommiili. mannniissi sui stet ? Et interlocutus est , etiamst nihil ab intestato pater pstiijjet , pios tamen filios debuijse manumittere eam, quam pater dilexijfet. pronuntiavit igitur, recte eam munumijfam , ideo fideicommissi etiam ei prteftundu. 39. IDEM lib. 13. Responsorum. DAulus respondit, etsi 2 alienus inveniatur servus , quem ut * suum testator ab uno ex heredibus voluerit manumitti; tamen eogendum eum , qui rogatus est, redimere eum, & manumittere: quoniam ' non putavit similem este causam libertatis 3 & sidei- coaimiffi pecuniarii. §. 1. Paulus respondit: his verbis, D ffSV d£ fJLQl , ZiiiAE , 5 TI rfi %‘XllTX% GUI 2 7 StiXJGSi C VICC U&. Mx{- tmXjs;, xxi oci, y. toi: v i r i. Id est, Crede mihi, Zoile , gratias cibi referet filius meus Martialis: imo nun tibi fioium , sed ist filiis tuis, plenam voluntatem defuncti contineri circa benefaciendum conjunctis personis Zoilum : qui si fervi sint, nihil [ est~] gratum his prxfiari pojse , quam libertatem: ideoque Praesulem debere sequi voluntatem defuncti. 40. IDEM lib. 15. Responsorum. T Ucius Titius Septici® fili® fu® naturali Concordiam ancillam suam donavit: idem postea testamento fili® sii® cum aliis quibusdam ancillam siiprastriptain legavit, ut manumitteretur: Quiero , an Septicia filia nat..ralis ancillam siiprascriptani manumittere cogi possit? Paulus respondit: Si vivo patre naturali donatio an- cillxfuit, neque patris naturalis judicium in exteris legatis filia adgnovit: non posse eam compelli, ancillam propriam ex causa fideicommissi manumittere. §. i. Lucius Titius-Stichum Mxvio legavit, & petit, ut neque ab eo, neque ali herede ejus unquam manumitteretur. Paulus respondit, testatorem potuisse postea hunc servum ad libertatem perducere : quia non 4 sibi Legem dixisset, sed legatario. 41. SCjEVOLA lib. 4. Responsorum. 1 silais ancilla mea , eum heredi meo servierit annos decem , volo 5 fit mea liberta. Qusritur , cum libertam suam esse voluerit, nec id heres facere potuerit, nec directa pure data sit libertas : an etiam post decem annos in servitute remaneret? Respondit, nihil proponi, cur non Thaidi libertas debeatur. §. 1. Lucius Titius ita cavit: Muvi fili curij/ime , te rogo , ut st Stichus est Damas est Pamphilus te promeruerint, are alieno liberato, ne 6 alterius, quam tuam servitutem experiuntur. Qusro , an si per heredem steterit, quominus ®s alienum exlolveretur, ex causa fideicommissi libertatem consequi poffint? Respondit, non quidem imputandum heredi, si pro commoditatibus rei fu® administrands, ®s alienum tardius exsolverit: verum si manifeste studium non solventis ei rei paratum , ut libertatibus mora fieret, probaretur, reprxsentandas libertates. §. 2. 'Putoris, quem & ipsum testamento liberis dederat, fidei commi Iit, de manumittendis servis ipsius tutoris ; sed is atutcla excusatus fuerat: Qusro , an eisdem servis libertatem pr®- stare deb-rent tutores, qui in locum exeuiati dati, tutelam administrarent? Respondit, secundum ea, qu® proponerentur, libertates & ab heredibus scriptis videri datas. §, 3. Sejo auri libras ires est Stichum notarium, quem peto manumittas. Sejus eodem testamento tutor datus , tutela se 7 excusavit. Quxritur , an nihilominus fideicommissa libertas debeatur ? Respondit, nihil proponi, cur non debeatur. §. 4. Sorore iua herede instituta, de lervis ita cavit: vi. r.xx\oi . yhvwrxrn mu xöii.q.r , IV :alx■/_mj.iymy 7: X 'Xriyr >-- i Aauoo tue ori .yuxTivrxc (i. I. \q.supr. de negot. I. 5. C. un servus pro suo facto. (2. Adde ^ 4 -§• I. supr. de manum, vind.. (3. §. 4. Injl. de legat. (4. I. pn.supr. de recept. qui arbitr. I. 7. §. S.jiipr. de dmut. inter vir. ist uxor,- I. qz.supr. de manum, testam. (6. I. 21. I. 24. §. 7. r.h.t. (7. v. I. rfi. §. i.jupr. de excusat. (8. 1. 46. §. 3. vers. un , tf; lyu «X yXevS-eiuoct , «* r«? ilr.Q&S K7T0XXTX^n- o&ioiv. exv üj XKi />-eod. (10. I 12. C. eod.. (11. I, 22. circa fin,fiipv. de munumiß. ceßam. >. l 2. /. 23. peti., supr. h. t. (13. tz. 13. in sin. infr. h. I- (14. /.. 10. in sin.. C. h. t.. (15. I. 4. C. de testam, manumif. (16. I. 40. m pr. infr.dtfiatu- lib. t i. I. 4. (17. I. 23. i« t r - i n f r ’ destututib.. ■ stllils rzn "filiuTmeus sedecim annos itus leverit , Stichum rationibus redditis manumittant. Quiere, an eundem servum testator in diem usque pu- Ibertatis filii fui actum agere voluerit? Respondit, manifestum esse, testatorem I hujus quoque actus rationem a Sticho reddi voluisse. §. 14. Stichus servus meus, jubeo, ut det, pr.eft.et filias & uxori meas, heredibus meis , Jine usta controversia tot aureos j & ut ipsum manumittant, fidei eorum committo. Quassitum est, cum uxor ab hereditate abstinuerit, utrum duobus, an filis priestare debeat ? Respondit, filis, quae heres ex asse extitisse proponeretur, pro solido dandum. §. 15. Herede filio suo ex asse instituto , libertatem dedit in luee verba : December dispensator metis, Severus villicus cfi Victorir.a villica Severi contubernalis, in annos ocio liberisunto : quos in ministerio filii mei ese volo : a te autem Severe, fili caris ime, feto, uti Decembrem U Severum commendatos habeas: quibus präsentem libertatem non dedi, ut idonea minifteria haberes, quos spero te Ps libertos idoneos habiturum. Quiero, cum eo tempore , quo Titius testamentum faciebat, filius natus annorum Fuerat novem , & Titius post biennium & fex menses decesserit: anni octo , in quos libertas erat dilata, ex testamenti facti tempore , an vero ex mortis munerari debeant? Respondit, posse videri, testatorem eos annos octo dilata libertatis comprehendisse , qui computandi sunt i die testamenti 2 facti: nisi aliud voluisse testatorem probaretur. §. 16. Spendopkorus , cum filia mea in familia nupserit, fi rationes idonee filia: mete adminiftrntus reddiderit , liber cfto : lilia , cum adhuc impubes esset, vivo patre decessit, & ex substitutione Sejus heres extitit: quaero , cum Spendophorus rationes pupilla 3 non administraverit, & vivo patrefamilias desierit ipsius rationes administrare, & fi viveret Titia, annos haberet ampiius duodecim, an ex testamento liber fit? Respondit, si nullas rationes admini- firasset, quas reddere heredi deberet, secundum ea , qua proponerentur, liberum esse. §. 17. Stichum rationibus redditis manumitti volo : Stichus arcarius , probante domino , nomina fecit, & rationes a domino scriptas exhibet, nec postea nomen ullum fecit. Quaero, an, fi qui minus solvendo fuerint debitores , quibus alii exactores erant applicati, nondum videatur conditioni satisfactum? Respondit, secundum ea, qua proponerentur , non pertinere ad onus reddendarum rationum , quod solvendo non essent debitores. 4 42. MARCIANUS lib. 7. Fideicommissorum. ANtoninus Augustus Pius noster, quo militum suorum per omnia rata esset voluntas suprema, cum & institutus, & substitutus incontinenti, priusquam adirent hereditatem , decessissent: eos, quibus ab his U libertas , N hereditas u milite per fideicommissum data esset, perinde liberos elf heredes ese suffit, ac fi utrumque di- reclo accepissent: Eorum autem , qui a pagano libertatem & hereditatem <; per fideicommissum acceperant, cum aque in continenti & institutus , & substitutus decessisset, fatis habuit libertatem confirmare. 43. PAULUS lib. 4. ad Sabinum, pldeicommissa libertas non debetur ei 6 , quem postea vinxit dominus. 44. POMPONIUS lib. 7. ad Sabinum. T}E libertate fideicommissaria praftanda servus cum domino recte contendit. 45. ULPIANUS lib. 5. Disputationum. CI debitor rogatus fit a creditore, ancillam suam pignora tam manumittere, defendendum est, fideicommissariam libertatem utiliter relictam 7 d debitore. Ouid enim interest, certa quantitas ab eo relinquatur, an fideicommissaria libertas? Sive plus sit in pretio, sive minus, cogitur libertatem praestare , fi modo semel adgnovit voluntatem creditoris, f Adgnovijsc autem sic accipimus, Ii forte , cum conveniretur ab herede , usus est exceptione, vel alias voluntatem suam ostendit, nam fi conveniatur debitor ab here- (1. §. 10 . circa »ted.supr.h. I. (2. l.ig. insin.supr.de manum, testam. (3. I. 26. in fin.infr.de ftatulib. (4. I. 111. infin.supr. ie condit. & demonftr. (5. V. I. 14. snpr. de maniimif. testam. (6. I. 51. infin.supr. d. t. (7. §. 1 .Inft. defing.reb. perfiieicom. (8. /. 24. §. 12. in sin. §. 13 .supr. h. t. (9. i. 29. inpr. infr, de sta- tuiib. (10. Adde l. 25. infr. d. t. (11. 1 . 43. §. pen.supr. delegat. 1. (12. §. pen. infr. h. L (13. I. 41. §. 4. supr. h. t. (14. & creditoris: doli exceptione uti poteftin id , quod intererit debitoris , ancillam suam habere. §. 1. In fideicommissaria libertate quamvis quis 8 modicum legatum fuerit consecutus, necesse habet servum suum manumittere: pecuniarium enim fideicommissum si divisum fuerit, satis injuriam facit libertati, quam fideicommissario. Satius est igitur, eum, qui adgnovit legatum, onerari, quam libertatem intercidere. §. 2. Quotiens fervo vel ancillae fidcicom- mi furia libertas relinquitur, in 9 ea conditione est, ut, quoad manumittatur, servilis conditionis sit: & quidem si nullam moram priestands libertati, qui priestare debet, fecit, nihil de statu eorum mutatur : ideoque eos 10 interim legari posse , sed cum su» causa, constat. 46. IDEM lib. 6. Disputationum, fideicommissa libertas ita potest dari, heres fi'volueris , fidei tux committo, ut Stichum manumittas: quamvis * nihil aliud in testamento potest valere ex 11 nutu heredis. §. 1. Plane L si ita fi Stichus voluerit, potest ei libertas adseribi. §. 2. Sed L si ita adseriptum iit, fi Sejus voluerit, Stichum liberum ejfe volo: mihi videtur posse dici, valere libertatem : quia conditio potius est, quemadmodum si mihi legatum esset, fi Titius Capitolium ascenderit. §. 3. Quod si ita scriptum sit, fi heres 1 2 voluerit: non valebit. sed ita demum, si totum in voluntate fecit heredis, fi ei libuerit. f Cieterum si arbitrium illi 13 quasi viro bono dedit, non dubitabimus , quin libertas debeatur, f Nam & eam libertatem deberi placuit: Si tibi videbitur, peto manumittas, ita enim hoc accipiendum , fi tibi quasi viro bono videbitur, f Nam & ira relictum, fi voluntatem meam probaveris : puto deberi. Quemadmodum, fi 14 te meruerit quasi virum bonum, vel, si te non ojsendcrit, quqfi virum bonum, vel, fi comprobaveris, vel, fi non reproba veris, vel, fi dignum putaveris. Nam & cum quidam Griecis verbis ita fideicommissiun dedisset : T» lun , iur huiv-olr f ;, 1 bjvS-ifixv Sj- ßis?.oi/.xi- Id est, Isti , fi probaveris , libertatem dar i volo: äD. Severo rescriptum est, fideicommissum peti posse. §. 4. Quamquam autem * in 15 heredis arbitrium conferri, an debeatur, non possit: quando 16 tamen debeatur, conferri potest. §. 3. Quidam, cum tres servas legasset, fidei heredis fui commisit, ut ex his duos, quos vestet, manumitteret: fideicommissa libertas valebit, & quos ex his vellet, heres manumittet, quare si eos vindicaret legatarius , quos heres vult manumittere, exceptione doli repelletur. 47. JULIANUS lib. 42. Digestorum. CI pater duos filios heredes instituerit, & adgnatione 17 posthumi ruptum testamentum fuerit: quamvis hereditas pro duabus partibus ad eos pertineat, tamen fideicommissa: libertates pra- starinon debent, sicuti ne legata quidem, aut fideicommissa prae- stare coguntur. §. 1. Si cura iz aliejium servum heres rogatus fit manumittere, item communem, vel eum, in quo ususfructus alienus est, latitet: non inique Senatusconsulto libertatibus succurretur. §. ;. Si Sticho libertas per fideicommissum data fuerit sub conditione, fi rationes reddi.lijset, & is , absente herede, paratus sit reliqua solvere: Prietoris officio continetur 19 , ut virum bonum eligat, cujus arbitrio rationes computentur; & pecuniam, qua ex computatione colligitur , deponat; atque ita pronimciet, libertatem ex causa fideicommissi deberi. ■(• Hiec autem fieri convenit, fi heres ex justa causa aberit. Nam si latitavit, satis erit, liquere Praetori, per servum non stare , quo minus conditioni pareat: atque ita pronunciare de libertate oportebit. §. 3. Cum sub conditione legato servo libertas datur, non 20 aliter fideicommissario tradi debet, quam ut caveatur, existente conditione traditum iri cum. §. 4. Quadam cum in extrema esset valetudine, praesentibus honestis viris compluribus, & matre sua, ad quam legitima hereditas ejus pertinebat, ita locuta est , Ancistas meas Mieviam & Sejam liberas e se volo ; L intestata decessit. Quaero 21, si mater ex Senatusconsulto legitimam hereditatem ejus non d. L 41. §. 1. /. 11. §. g.supr. de legat. 3. (15. I. 43. §. pen.supr. de legat. 1. (16. §. 3 .supr. hic. I. 17 .supr. b. t. I. 11. §. (.supr. delegat. 3. (17. L 24. §. 11. supr. h. t. (18. /. 3. I. 28- §• 4 - supr. 1 . 31. §. 8. infr. eod. (19. I. 50. in pr.supr. decondit. &de- monstr. (20. I. 40. §. l.supr. dl maxumijs. testam. (21. V. I- §. 6. supr. h. t. Digestorum Lib. XL. Tlt. V. vendi- lZ-Z De fideicommissariis libertatibus. 1314 vendicasset, & hereditas ad proximum cognatum pertinuisset: an fideicommissa libertas deberetur? Respondi deberi: nam eam, quse in extremis dixisset, Ancillas ineas illam & illam liberas cfe voto , rideri ab omnibus , qui legitimi heredes aut bonorum possessores futuri essent, petiisse, ut hoc fieri possit. 48- IDEM lib. 62. Digestorum, rstjm in testamento scriptum est, Stichum Titio lego, vel 'heris ^ meus dato ita , ut eum Titius manumittat: dixi, petenti legatario Stichum exceptionem doli mali obstaturam : nisi 1 caverit, se libertatem secundum voluntatem defuncti prsestaturum. 49. AFRICANUS lib. 9. Quoestio- num. Ciis, cui servus legatus est, rogatus manumittere, latitet: or- o ciiinm fieri libertum, respondit, f Idem fore , edi non legatarii, sed heredis fideicommissum esset. Sed [&] fi non omnium, sed quorundam heredum fideicommissum fit, atque dicendum, orcinum fieri, in eos autem, qui latitaverint, coheredibus, a quibus redimenda partes essent, utilem actionem eo nomine dari debere : vel etiam Familiie erciscimdae judicio reste eos acturos. 50. MARCIANUS lib. 7. Institutionum. CIservus legatus, & per fideicommissum manumissus sit: Cervi- o dius Scaevola consultus putabat, novillimam scripturam valere, sive libertas fit, live legatum : quia [cum libertatem datarq postea placeat 2 adimi, & per legatum constat poste adimi, f Sed si in ibscurosit, qua mente post libertatem legavit eundem servum] , in 3 obscuro libertatem praevalere : quie sententia mihi quoque verior esse videtur. ;i. IDEM lib. 9. Institutionum. VOntantum [ipse], qui rogatus est manumittere, ad libertatem perducere potest : sed 4 & successores ejus, sive emptione , sive quo alio modo successerint. Sed etsi nemo successor extiterit, ad fiscum ita transit, ut libertas ab eo praestetur. §. 1. Is autem, qui rogatus est manumittere , etiam ; eo tempore , quo alienare prohibetur, potest manumittere. §. 2. Si alienum servum quis rogatus fuerit manumittere, cum ei pecunia certa legata esset, ut emat eum, & manumittat, & dominus noiit eum vendere : legatum retinet ex voluntate defuncti. §. 3. Cui per fideicommissum libertas debetur, liberi quodammodo loco est, & statuliberi locum obtinet: vel eo magis, quod nec 6 in alium transferendus est, ut aut libertas ejus impediatur , aut jura patronorum graviora experiatur. §. 4. Senatusconsulto Dafumiano 7 cautum est, ut,Jl ex jufia causa ahfit 8 , qui fiieicommijsum libertatem debet, & hocpro- nunciatumfuerit, perinde libertas competat, at que ß , ut oportet, ex causa fideicommissimanumiffus ejsct. §. * Abesse autem is iniel- ligitur, qui a tribunali abest. §. 6. Et quia heredibus tantum cantum erat, adjectum est eodem Senatusconsulto, ut, quicunqni fideicommissum libertatem [de&rat], ex quacunque causa pronunciatum fuerit, eum eosvc abeste, proinde habeatur, atque ß, ut oportet, ex causa fideicommissi manumissus ejset. §. 7. Sed Articulciano Senatusconsulto cavetur, ut in provinciisTrajides provinciae cognoscant, licet keres nonßt ejus provincia:. §. 8- Sed si 9 non hereditarium servum quis rogatus fuerit manumittere , sed proprium : ex Senatusconsulto Junciano post pronunciationem pervenit ad libertatem. §. 9. Sive justa ex causa abest, sive latitet, sive praesens non vult manumittere: pro absente eum haberi, D. Pius rescripsit. §. 10. Emptor quoque ut manumittat, eodem Senatusconsulto expressum est. §. 11. Et praesens coheres perinde manumittat, atque si traditum ä coherede accepisset, f Quod & in impuberis persona coheredis 10, qui non erat rogatus manumittere, eundem Principem rescripsisse, relauun est. §. 12. Sed fi matrimonii causa quis manumittere rogatus est: non est cogendus , eam uxorem ducere, sed sufficit fideicommissa libertas. 52. ULPIANliS lib. 1. Respon- P forum. Osteaquam a creditore alienati sunt servi, quibus fideicommissa libertas adseripta est : non nili ex justa cauia adversus heredem subveniri eis posse. . 53- MARCIANUS lib. 4. Regularum, quis it rogatus ancillam manumittere, moram fecerit: fi interea enixa fuerit, constitutum est, hujusmodi partum liberum nasci, & quidem ingenuum. * sed sunt Constitutiones, quibus cavetur , sta tun ex quo libertas deberi ceperit, ingenuum * nasci : & hoc magis est sine dubio sequendum , quatenus * libertas non privata , sed publica res est, ut ultro is, qui eam debet , ojerre debeat. §. 1. Sed si nondum debita libertate fideicommissa, ancilla pe- perit, studio 12 tamen heredis Fuerit effectum, ut nondum libertas deberetur , utique quod tardius adiit hereditatem, ut, qui nati sunt ex ancilla , servi ejus fiant: placet manumittendos 13 , sed tradi matri oportere , ut ab ea manumittantur , & liberti potius matris fiant. 11 am ¥ quos 14 indignus est heres servos habere, ne quidem libertos habebit. 54. MiECIANUS lib. 16. Fideicommissorum. JsJI mater, postquam filium accepisset, vel qui in ejus locum successit , prtestare noluit libertatem: compellendi sunt. Amplius si mater aut nollet sibi filium tradi, aut in rerum natura esse desiisset: non abs re est dicere, nihilominus ita natis ab herede libertatem praestari. 55. MARCIANUS lib. 4. Regularum. gEd etsi 15 non data opera tardius adierit, sed dum de adeunda hereditate deliberat: idem dictum est. & fi postea cognovit, se heredem institutum, quam ancilla peperit: placet hoc quoque casu subveniendum esse, hoc tamen casu ipse manumittere debebit, non matri tradere. §. 1. Sed si directo libertas data fuerit ancillae, & horum aliquid evenerit: quemadmodum natis subvenietur ? nam ibi quidem petitur fideicommissa libertas, & * Praetor parvulis subvenit : cum vero directo libertas datur, non petitur : sed etiam hoc casu puto nato subveniendum esse, ut aditus Praetor in rem matri decernat actionem exemplo fideicommissaria: libertatis. Sic denique & Marcellus libro XVI. Digestorum scripsit, & ante 16 aditam hereditatem usucaptis , qui testamento manumiffi sunt, subveniendum esse, ut eis libertas conservetur, utique per Praetorem. quamvis his & imputari possit, quare usucapti sunt: in parvulis autem nulla deprehenditur culpa. 56. MARCELLUS lib. sing. Responsorum. T Uciuj Titius testamento ita cavit: Si quos codicillos reliquero, valere volo: ß quis mihi ex Paula, qua uxor meusuit, intra decem menses natus natave erit, ex femijse heredes sunto : Gajus Sejus ex femijse heres esto : Stichum Pamphilum servos meos bfi Erotem, Diphilum peto, cy fidei heredum committo, ut, cum ad pubertatem liberi mei pervenerint, manumittant, deinde novissima parte ita cavit, quodfi mihi liberi nati non-erunt, aut intra pubertatem decesserint, tunc heredes ex paribus partibus sunto Mucius & Mavius : legate*, qua priore testamento, quo filios fis Sejum [instituis, reliqui, prostari velo. [ hoc est ] & dsequentibus heredibus, deinde codicillis ita cavit : Lucius Titius heredibus primis & substitutis salutem : peto, ut ea, qua testamento cavi, legavi, & ea, qua codicillis cavero , legavero, pr astetis. Quaero , cum liberi Lucio Titio nati non sint, an Sticho & Pamphilo & Eroti & Diphilo fervis confestim fideieoicimissa libertas praestari debeat? Marcellus respondit, conditionem, quae libertati eorum, de quibus qusrcre- tur, si filii heredes extltissent, apposita esset, repetitam 17 non videri: ideoque conf.stim libertatem praestandam esse, & a prunis, & a substitutis heredibus, »nam, ut supra scriptum est, petiit, ut quae testamento cavisset, praedarentur : cavit autem de Ubertate eorum servorum: atquin sub conditione cavit 5 & u alterius generis conditio esset, exspectanda esset, sed non est verilimile , ut hoc in ista conditione cogitaverit, cnn; fiaei liibstitutqrnm committeret ; L admitti ad hereditatem non yoilent li impleretur conditio. (1. l.q.supr. eod. (2. I. 14. in pr.supr. de legat. 2.1. 10. §. I. supr. de manum, testam. (3. d. /.14. in pr. I. ult. §. i.supr. de vulg. •£pupill.substit. (4. I. 20.supr. h. t. (3. t. 31. §. 2.supr. cod. (6. I. 24. §. 21. supr. eod. (7. /. 36. in sin. pr.supr. eod. (g. §. ;. ™fr. h. I. (9. I. 47. §. i.supr. eod. (10. I. 30. §. 6 .supr. cod. (n. /. 26. §. I. vers. tx die vero. supr. I. 3. in fin. €. eod. I. 22. Tom. I. supr. de statu homin. (12. I. 4 '- §-?•/«/"■ f- -h t (13. I. 3 - C. eod. (14: Adde I. 7 - §■ f - «*/ »«A; de™t'rd.& relegat ( ic. /. 53. §. i.supr. h. t. (,16. I. 9. h. ««*. vtfr. dc fta- tulib. (17. I. 113. §. pen.supr. delegat. 1. I. 89. 11: pr.supr. de condit. & demonstr. Qs ? 4 * 3*5 Digeitorum Lib. XL. Tit. VI. VII. 1316 TIT. VI. DE ADEMPTIONE LIBERTATIS, r. TERENTIUS CLEMENS lib. 18. ad Legem. Juliam & Papiam. fTm libertas Lege adimatur, aut pro non data haberi de- beat, aut verte perinde observari, ac si ä testatore adempta «stet. / TIT. VII. DE STATULIBERIS. 1. PAULUS lib. 5. ad Sabinum. CTatuliber est, qui statutam & destinatam in tempus vel conditio- o nem libertatem habet. §. 1. Fiunt [autem] statuliberi vel conditione expressa, vel vi ipse, f Conditione expressa quid est, manifestum est. f Vi ipse, cum creditoris 1 fraudandi causa manumittuntur. nam dum incertum est, an creditor jure suo utatur 2 , interim statuliberi sunt: quoniam fraus cum effecto in Lege iElia Sentia accipitur. 1. ULPIANUS lib. 4. ad Sabinum. OUi statuliberi causam apprehendit, in3 ea conditione est, nt sive tradatur , salva spe libertatis alienetur; sive usucapiatur, cum sua causa 4 usucapiatur; sive manumittatur, non perdat spem orcini liberti. Sed statuliberi causam non prius servus nanciscitur, nisi adita vel ab uno ex institutis hereditate. Cicterum ante aditionem sive tradetur, sive usucapietur , sive manumittetur , spes statie libertatis intercidit. §. 1. Sed si impuberis 5 tabulis libertas fervo sit adseripta, an vivo pupillo , post aditionem videlicet hereditatis patris , statuliber sit ? Castius negat: Julianus contra existimat, quas sententia verior habetur. §. 2. Plus scripsit Julianus , & si legatus sit servus ab herede patris, liber esse justus in pupillaribus tabulis, praevalere libertatis dationem- §. Z., Si primis tabulis sub conditione servus cum libertate ex parte dimidia heres sit institutus , an statuliberi causam obtineat, ut adeunte coherede cum sua causa usucapiatur? eum ä semetipso acceperit libertatem, non potest statuliberi causam obtinere, f Plane 6 si conditio hereditatis deficiat, quo casu secundum Julianum [vel] libertatem adipiscitur, dicendum est, statuliberi causam obtinere , eo quod non a semetipso , sed a coherede accepisse libertatem creditur. §< 4. * Quocunque gradu pupillo 7 servus cum libertate substitutus sit, necessarii causam obtinet: quxsententia utilitatis causa recepta est, & a nobis probatur. Celsus quoque putat lib. XV. cum libertate substitutum statuliberi causam obtinere. 3. IDEM lib. 27. ad Sabinum. CTatuliberos 8 conditioni parere oportet, si 9 nemo eos impe- 0 diat, & sit conditio-possibilis. §. 1. Sed si in heredis persona jussus sit parere conditioni, quid dici debeat? Si quidem paruit conditioni, statim fiber est, etiam invito herede, quod si non patitur heres pareri, puta offert decem, qux dare jussus erat, procul- dubio liber est : quia per heredem stare videtur, quominus conditionem impleat. Et parvi refert, de peculio ei offerat, an ab ali» accepta : receptum est enim, ut servus 10 peculiares quoque nummos dando perveniat ad libertatem, sive ipse heredi, sive alii dare jussus est. §. 2. Inde quaeritur: Si forte debeatur pecunia huic fervo vel ab herede, quod in domini rationem plus erogaverat, vel ab extraneo, nec velit heres debitorem convenire , vel statulibero solvere pecuniam : an debeat ad libertatem pervenire, quasi moram per heredem patiatur? Et ant legatum huic statulibero fuit peculium, aut non, Si legatum peculium fuit: Servius scribit, moram eum libertatis passum ob hoc ipsum, quod ei aliquid ex ratione dominica deberetur , nec ei ab herede prxstaretur. quam sententiam & Labeo probat, f Idem Serviuvprobat, & si in eo moram faciat heres, quod nolit exigere ä debitoribus : nam perventurum ad libertatem ait. mihi,quoque videtur verum, quod Servius ait. Cum igitur veram putemus sententiam Servii: videamus,, an, etsi non fuerit praelegatum peeuiium servo, idem debeat dici, constat enim (1. V. L 23. infr .qui, U d quib. manum. (a.j/. 16. §. pen. infr. &■ t. (3. I. 24. §. 21. supr. defideii om. liberi. (4. /. 13. C.dete- ßam. mutita» - (5.. §. ult. infr. hic. I. 36. infr . h. t. (6. V. I. 14. ftifr,. cU munamijs. testam.. (7. §. r .supr. h. I. (g.J. ult. §. i.fupr. de memumif. testam. _ (9. 20 - §. 3. t . (10. §. 2. circa sin. irfr* hic. A 13. §. 1. in sin, /. 17. infr. coi. /., 12. §. 11. infr, de ca- statuliberum de 11 peculio posse dare, vel ipsi heredi jussum, vel alii. & si eum dare impediat, perveniet statuliber ad libertatem. f Denique etiam remedii loco hoc monstratur domino statuliberi , ut eum extraneo jussum dare prohibeat, ne & nummos perdat cum statulibero : proinde defendi potest, etsi non vult exigere, vel ipse solvere, ut hic habeat, unde conditioni pareat, libertatem competere : L ita Castius quoque scribit. §. 3. Nonsolum autem, si dare jussum 12 [dare] prohibeat, statuliber ad libertatem pervenit : verum etiam si ascendere Capitolium jussum, ascendere vetet; item si Capus dare jussum, Capuam 13 ire prohibeat, nam, qui prohibetservnm proficisci, intelligendus est impedire magis velle libertatem, quam operis fervi uti. §- 4. Sed & si jussum coheredi dare, non patiatur unus ex heredibus dare, seque fiber erit: sed is, cui jussus erat dare , & liber esse , familia erciseunds judicio abeo, qui impedit, consequetur, quod sua intererat, prohibitum statuliberum non esse. §. 5. Si decem jujsus dare, cy liber ese, quinque det: [non] pervenit ad libertatem , nist totum det. interim igitur vindicare quinque nummos dominus eorum potest, sed fi residuum suerit solutum: tunc etiam id alienatum, cujus ante dominium non erat translatum, itapendebit praecedentis summa alienatio : sic tamen, ut non retro nummi fiant aceipientis, sed tunc, cum residua summa fuerit [ex] soluta. §. 6. Si plus quam jussus erat, dederit statuliber (puta decem jussus dare, viginti dedit): sive muneravit, sive in sacculo dedit, pervenit ad libertatem , & superstuum potest repetere. §. 7. Si quis servum jussum decem dare & liberum esse , vendiderit sine peculio : utrum statim liber sit, quasi prohibitus videatur de peculio dare , hoc ipso, quod sine peculio distractus [est]; an vero, cum fuerit prohibitus peculium tangere ? Et puto, tunc demum liberum fore, cum volens dare prohibeatur : non statim ubi veniit. §. 8- Si quis servum jussum decem dare , fö’ liberum eße , operari prohibeat j vel si , quod ex operis suis meret, abstulerit ei heres; vel C , quod ex mercedibus suis coegit, heredi dederit: an ad libertatem perveniat? ptputo, siquidem ex operis dederit, vel undecunque dederit, ad libertatem perventurum. Quod si prohibeatur operari, non 14 fore liberum: quia * operari domino debet, klane si ei ablata suerit pecunia ex operis collecta, liberum fore arbitror: quia de peculio dare prohibetur, sene si testator, vel ex »peris ut det, jusiit; prohibitum operari, ad libertatem perventurum non dubito. §. 9. Sed & si argento 15 subtracto, vel rebus aliis distractis, nummos corrasos dederit: perveniet ad libertatem ; quamvis, si nummos subtractos dedisset, ad libertatem non perveniret: nec enim videtur dedisse, sed magis reddidisse, sed nccsi aliis subripuerit nummos, & heredi dederit, ad libertatem perveniet: quia avelli nummi ei, qui accepit, possunt. J Plane ii sic consumpti fuerint, ut nullo casu avelli possint: competet libertas. §. 10. Non solum autem si heres moram facit libertati, sed & si tutor, [vel curator] , vel procurator, vel alius quivis, in cujus persona conditioni parendum est : libertatem competere dicemus. & sene hoc jure utimur 16 in statulibero , ut sufficiat 17 , per eum non stare , quominus conditioni pareat. §. II.Si quis-heredi in diebus triginta proximis mortis teflutoris dare-jujsits fuerit, deinde heres tardius adierit: Trebatius & Labeo , si sine dolo malo tardius adierit, dantem eum intra dies triginta aditae hereditatis , ad libertatem pervenire, qns sententia vera est. Sed quid, Ii data opera traxit ? an ob id statim, [ut] adita est hereditas, ad libertatem perveniat? quid enim, si tunc habuit: post aditum habere desiit ? sed & hic expleta videtur conditio : quoniam per eum non steterit, quominus impleatur. §. 12. Si quis sic acceperit libertatem, cum decem dare poterit, liber esto: Trebatius ait, licet habuerit decem, vel idoneus fuerit ad acquirendum & conservandum peculium , tamen non alias ad libertatem perventurum , nisi dederit, aut per eum non steterit, quominus det. quin sententia vera est. §. 13. Stichus, annua , bima, trima die denos aureos heredi ß dederit, liber esse jussus est: si prima pensione stetit per heredem, quominus acciperet decem, expectamlam esse trimam pensionem, placet; quia & 18 tempus ptiv. I. 20. in sin.fupr.famil. ereife. I. 3. in fin.ftpr. de condiit, cauf. data. (11. §. r. infin.fupr. h. L (12. I. 20. §. 3. infr. h.t. (13. d. I. 20. §. 5. (14. Vide tamen §. 10. insin. infr. b.l. (15. I. 17. infin. infr. eod. (16. Vide tamen §. 8- •verf qttodß prohibeatur, supr. h. I. (17. /. 38. infr. eoi- (18. §. iz. infr. h. I. adde l. 40. §. ;. infr. eoi- idjectmn i5i7 De statuliberis. 1318 adjectum est, & ailhuc supersunt du* pensiones. Sed si eadem de -1 5. POMPONIUS lib. 8- ad Szbimim. eemsola habeat, quae obtulit ad prunam pensionem: an etiam ad CTatuliber rationem reddere jujsus, reliquum quod apparet, solvit, sequentem quoque prosit, fi osterat: & an & ad tertiam , sise-| - 1 ""~ -' - Lf " <• " ' T — ' - »- queiis pensio-non sit accepta? Et puto , sufficere hac eadem, & poenitentiae heredi locum non este: quod L Pomponius probat. §, 14. Quid , si servus , qui annua , bima , trima die jujsus est dena dare, tota simul offerat heredi, non exspectata die? vel decem •primo anno datis, secundo anno viginti obtulit? Benignius est, eum in libertatem pervenire : cum utriusque providentia infertur ; & servi, quatenus maturius in libertatem perveniat; & heredis , quatenus dilatione interempta illieo accipiat, quod post tempus consequi poterit. §. 1$. Si ita sit libertas seram data , ß quinquennio heredi servierit , deinde eum heres manumiserit: sta- tim 1 liber fit 2 : quasi per eum fit effectum , quominus ei serviat, quamvis, si non pateretur eum sibi servire, non statim perveniret, quam si quinquennium pneterislet. ratio hujus rei evidens est: manumissus enim amplius servire non potest; at is, quem quis non patitur sibi servire, postea pati potest intra quinquennii tempus. atquin jam quinquennio ei servire non potest, sed vel minus pateft. §. 16, Item Julianus lib. xvt. Digestorum scripsit: Si Arethusie libertas ita sit data , Ji tres servos pepererit, & per heredem steterit, quominus pepererit, (puta quod ei medicamentum dedisset, ne conciperet): statim liberam futuram esse, quid enim exspectamus? Idemque [&] si -egisset heres, ut abortum faceret: quia & uno utero potuit 3 tres edere. §. 17. Item, si heredi servire jussum statuliberum heres vendidit & tradidit, credo, statim ad libertatem pervenire. 4. PAULUS lib. q. ad Sabinum. PUm heres Reipublic» causa abesset, & pecuniam statuliber ha- ^ beret: vel exspectari eum debere , donec redeat is , cui dare debet, vel deponere in »dein pecuniam consignatam oportet: quo subsecuto , statim ad libertatem pervenit. §. I. Non est statuliber , cui libertas in 4 tam longum tempus collata est, ut eo tempore is, qui manumissus est, vivere non postit: aut si tam difficilem, imo pene impossibilem conditionem adjecerit, ut aliunde ea libertas obtingere non postit; veluti ß heredi miUies dediß'et : aut, cum moreretur , liberum ejfe jujijset. sic enim libertas inutiliter 5 datur: & ita Julianus scribit: quia nec animus dandae libertatis est. §. 2. Servire Titio anno , U Aber ejse jujsus , Titio mortuo non statim liber fiet, sed cum annus transierit: quod videtur non tantum sub conditione, sed etiam ex tempore data libertas, etenim absurdum est , maturius eum liberum fieri, cum conditionem non implet, quam futurus foret , si eam expleret. §. 3. Si duobus decem datis , liber esse jussus sit, & unus quinque accipere noluerit: melius est dicere, posse eum eadem quinque alteri offerentem ad libertatem pervenire. §. 4. Stichus , Ji Titio per triennium servierit , vel, ji illi centum operas dederit , liber esto: constat hoc modo libertatem utiliter dari posse, nam & alienus servus servire nobis potest, si cuti liber, & multo magis operas dare, nisi testator servitutis appellatione dominium magis , quam operam intellexit, ideoque , si prohibet heres Titio servire, pervenit ad libertatem. §. Stichus , ß heredi meo an- »oservierit, liber efio. Quxrendum est, annus quomodo accipi debeat: an qui ex continuis diebus trecentis lexaginta quinque constet: an quibuslibet? Sed superius magis intelligendum , Pomponius scribit. Sed etsi quibusdam dieous aut valetudo , ant alia justa causa, impedimento fuerit, quo minus serviat: & hi anno imputandi sunt, servire enim nobis intelliguntur etiam hi, quos curamus aegros , qui cupientes servire, propter adversam valetudinem impediuntur. §. 6. Item, si decem heredi dare jussus fuerit: heres etiam per partes accipere, favore libertatis, cogendus est. §. 7. Ita liber esse jussus ,ji Titius Capitolium ascenderit: si Titius no lit ascendere , impedietur libertas. Itlemque juris est in similibus causis, & conditionibus. §. 8- Item Castius ait ei, qui servire jujsus est anno 6 , illud tempus, quo in fuga sit, vel in controversia, pro libertate non procedere. de eo , quod obscurius est, "satisdare paratus est 7 : Neratius & Aristo recte putant liberum fore, ne multi ad libertatem pervenire non poffint, incerta causa rationis, & genere negotii hujusmodi. §. 1. Statuliber, qui non rationes reddere, led pecuniam jussus est dare : numerare debet, non fidejussorem dare. , 6. ULPIANUS lib. 27. ad Sabinum, gj! statulibera lerva poeme Facta fit 8 +, & post damnationem statutae libertatis conditio exstiterit, quamvis ipsi statuliberae nihil proficiat, partui tamen proficere oporteat: ut perinde liber nascatur, atque si mater damnata non esset. §. 1. Quid tamen , si qua conceperit in servitute, deinde ab hostibus capta peperit ibi post existentem conditionem : an liberum pariat? Et interii« quidem, quin servus hostium sit, nequaquam dubium est. sed verius est, postliminio eum liberum fieri: quia, fi mater in civitate esset, liber nasceretur. §. 2. Plane si 9 apud hostes eum concepisset , & post existentem conditionem edidistet: benignius dicetur, competere ei postliminium, & liberum eum esse. §. z. Statuliber parendo conditioni :n persona emptoris pervenit ad libertatem. Et sciendum, hoc ad statuliberos omnis sexus pertinere. t Non solum autem fi venerit haec conditio , ad 10 eum transit-, qui emit: verum etiam ad omnes, quicunque quoquo jure dominium in statulibera nacti sunt, sive igitur legatus sittibi ab herede statuliber, sive adjudicatus, sive usucaptus a ts, sive traditus, vel aliquo jure tuus factus: sine dubio dicemus, parere conditioni in persona tua posse, f Sed & in heredem emptoris idem dicitur. §. 4. Si filiusfamilias heres fit institutus, & statuliber filio dare jussus est, & liber esse; sive filio, sive patri dando, pervenit ad libertatem, quia & ad patrem hereditatis emolumentum pervenit. f Sed & Ii post mortem filii, patri dederit 11, quasi heredis heredi: liber erit. Nam & si quis extraneo dare jussus sit, & liber esse, deinde [hic] heredi heres extiterit, non quasi in extranei persona, sed quasi in heredis, -conditioni parebit. §. 5. Statuliber decem dare jussus, & liber esse, fi quinque datis distractus sit, residua 12 quinque emptori dabit. §. 6. Si servus tuus statuliberutn emerit, tibi datur, quod heredibus dare jussus est. sed & si tuo servo dederit, si modo is eum peculiari nomine emit, neque ei tu peculium ademisti: puto liberum fore : scilicet ut eo 13 modo tibi dedisse intclligatur, perinde atque fi tua voluntate cuivis alii tuorum servorum dedisset. §. 7 . Si quis non dare decem, [liber esse] ; sed rationibus redditis liber esse jussus sit; •an ad emptorem haec conditio transeat, videamus. Et alias sciendum est, * eas demum conditiones ad emptorem transire, qu® sunt in dando, exterum, qux sunt in faciendo, non transeunt : utputa si filium ejus literas edocuerit: hx enim personis eorum 14 coh®- rent, quibus adferibantur. f Rationum autem reddendarum conditio , quod ad reliqua quidem attinet, in danda pecunia consistit: quo autem ad ipsa volumina rationum tradenda, percontandasque & examinandas rationes, & [in] dispungendas atque excutiendas , factum habet, f Numquid ergo , reliqua quidem & emptori dando perveniat ad libertatem : extera in persona heredis consistant? Puto igitur , & ad emptorem reliquorum solutionem transmitti: sic fiet , ut dividatur conditio : & ita Pomponius libro vin. ex Sabino scripsit. 7. PAULUS [lib. ;. ad Sabinum.] s TSusfructus alienatio conditionem statuliberi fecum non trahit. u 8. POMPONIUS [lib. 8- ad Sabinum. ] TTa liber esse jussus , ß decem dederit , liber efto : heredi 13 dare debet, nam * qui non habet, cui det 16, heredi dando , ad libertatem pervenit. §. I. Si partes suas quisque heredum diversis ementibus vendiderit: quas portiones heredibus dare statuliber debuit 17 , easdem dabit emptoribus. Labeo autem ait , fi nomina duntaxat heredum in testamento posita sint, viriles 18 partes eis dandas : si vero ita , ß heredibus dedit , hereditarias. _ (i.i. un.§.q. C. de Latin, libert.toil. (2. Itnmo vide /.31. §. 1. infin.supr.ad SC. Trebell. (3: l. iq.fupr. destatu homin. I. %.supr. fipars hered. pet. I. 3 (i. infr. de solution. (4. /. 17. in pr.supr. de manumijf. testam. (;. Vide tamen §. 10. Tust. de hered. instit. ( 6 . b 14- §. I. I. 39. §. 3. infr. h. t. I. 38. in sin. infr. de liberal, caus. (?- b 34- infin. infr. h. t. adde i. I. §. II. in fin.supr. de collation . (8. Abrog. Nov. 22. c. 8- (9- b 9- infr. de captiv. (10. I . 8. tz. 1. infr. h . t. (11. I . 34- inpr - tnfr. eod. (12. Adde l. 3:. infr. eod. (13. I. i 5. in fin. infr. eod. (14. b un. §. 9. C. de cadite, tott. fis. I. 22. inpr. infr . h . t. (16. d. L 22. in pr. I. 4. §. 6 .supr. de fideicom. libert. (17. l -/>. §- o- ffr- b » 7 - b 34- *nfir. infr. h. t. (18. Immo vide l. 12. infr. eod. ^ 0 0 0 0 2 9. UL- i*i9 Digestorum Lib. XL. Tit. VII. 132® 9. ULPIANUS [lib. -8. ad. Sabinum. ] CTatuliberum medio tempore servum 1 heredis esse , nemo est , O j i„ no rare debeat: ea propter noxse dedi poterit, sed deditus, sperare adhuc libertatem poterit: nec enim deditio spem illi adimit libertatis. §• I. Si s statuliberum non eadem conditione heres vendat 3 : causa ejus immutabilis est, & luere se ab 4 eo potest simili modo, ut ab herede. Si tamen suppresserit conditionem statuliberi: & ex empto quidem tenetur; graviores autem etiam stellionatus crimen important ei, qui sciens dissimulata 5. conditione statuta libertatis, simpliciter eum vendiderit. §. 2. Illud tractatum est, an liberatio contingat ei, qui noxx dederit statuliberum ? Et Octavenus putabat liberari: & idem dicebat, S si ex 6 stipulatu Stichum deberet, cumque statuliberum solvisset, nam & st ante solutionem ad libertatem pervenisset, extingueretur obligatio tota: ea enim in obligatione consistere, qux pecunia lui prs- ftarique possunt: * libertas autem pecunia lui non potest, nec reparari potest, qux sententia mihi videtur vera. §. 3. Statuliberi conditio ita demum immutabilis est, si adita hereditas fuerit, exterum ante 7 aditam hereditatem in propriam usucapitur servitutem , libertatisque spes infringitur : sed adita postea hereditate, spes libertatis, favore fui redintegrabitur. 10. PAULUS lib. ;. ad Sabinum, CI decem dare justum heres 8 vendiderit, & tradiderit; dixerit- 0 que adseriptum libertati ,siviginti dedijset: ex empto erit actio cum venditore, aut si dupla promissa est, ob evictionem duntaxat duplx repetitio erit: ex empto ob mendacium. 9 11. POMPONIUS lib. 14. ad Sabinum. CI heres pecuniam donasset statulibero , ut 10 Jibi eam daret , gf liber ejjit: non fieri liberum, Aristo ait. sed si in plenum ei donasset, fieri liberum. ii- JULIANUS lib. 7. Digestorum. CI quis testamento libertatem acceperit snb conditione, fi ratio- 0 nem dederit: debet pro hereditaria parte heredibus reliqua solvere 11 , etiamsi nomina quorundant heredum sint in conditione posita. 13. IDEM lib. 43, Digestorum. CI quis ita libertatem dedisset: Stichus-, fi eum heres meus testamento suo non manumiserit , liber esto , fecundum voluntatem defuncti hoc significari videtur: si testamento suo heres non adlcri- pserit ei libertatem, quare fi quidem heres libertatem servo testamento suo dederit, defectus conditione videbitur : si non dederit, impleta conditione ultimo vitx tempore heredis ad libertatem perveniet. §. I. Servus communis liber esse jussus, ita , fi decem, dederit, ex peculio dare potest, [quod] quocunque modo adquifitum habuerit: nec refert, apud heredem id, au apud socium fuerit; & heredi 12 , an extraneo dare jussus sit. nam per omnia caufx statuliberi applicantur , qui * conditionis implendx gratia alienare 13 peculiares nummos potest. §. 2. Si duo fervi rationibus redditis liberi esse jussi fuerint, & feparatim rationes gesserint: non dubie feparatim quoque conditioni parere poterunt, f Sed fi actus eorum communiter gestus , ita immixtus fuerit, ut separari 1411011 poffit: necessario alter cessando alterius libertatem impediet: nec videbitur conditio in alterius persona impleta; nisi id, quod computatione rationum habita, reliquum fuerit, aut uterque , aut alter totum solverit. §. 3. Qui ita liber esse justus est, Ji juraverit, se Capitolium ascensurum: confestim ut juraverit, quamvis Capitolium non ascenderit, liber erit §. 4. Servus heredis, rem ipfius hersdis dare jussus & liber esse, ad libertatem perveniet: quia potest testator, & sine ulla dandi conditione, heredis 1; servum manumitti jubere. §. 5. Hxc scriptura Stichus, cum erit annorum triginta , liber esto: Stichus ,.fi decem non dederit, liber ne esto , hanc vim habet: Stichus: fi decem dederit, & ad annos triginta perve- (1. I. II. in pr^supr.. de legat. 2. (2. I. 69. §. $. supr. de eviil. (Z- v. L 24. §. 21 -supr- desideicom. libert. (4. v. I. 20.fi/pr. d. t. (v I- 3' §• I. infr.steUiono.t. (6. I. ; I. infr. de vere, obiig . (7. I. insin.supr. desideicom. libert. (g. I. 42. circa sin.Jupr. de a£l. empt. I. asi. in sin. I. 69. §. 3 .supr. de eviSL (9. d. I. 69. §. fio. L 39- §. 2. infr. h. t. (11. Immo vide l. 8. in sin. supr. eod. |I2. /.3. §. 1. insin.supr. eod.. (13. d. I. 3. §. I. in sin. I. 23. 5,1. tnfr.^eoi. (14, l. 13. H. supr. de manum, testam, £15, V. nerit, liber esto, namque ¥ ademptio libertatis, vel legati sub conditione facta, incipit 16 contrariam conditionem legato vel libertati , qux prius data erat, injecisse. 14. ALFENUS VARUS lib. 4. Digestorum. OErvus, qui testamento domini, cum decem heredi dedijset, liber 0 esse jussus erat, heredi mercedem referre pro operis suis solebat. cum ex merccde heres amplius decem recepisset, servus liberum esse ajebat: de ea re consulebatur. Respondit, non videri liberum esse: non enim pro libertate , sed pro operis eam pecuniam dedisse, nec magis ob eam rem liberum esse , quam si fundum i domino conduxisset, & pro fructu fundi pecuniam dedisset. §. 1. Servus , cum heredi annorum septem operas dedijset, fiber esse jussus erat; is 17 servus fugerat, & annum in fuga fecerat: Cum septem anni prxteriissent, respondit, non esse liberum: non enim fugitivum operas domino dedisse : quare 18 nisi totidem dies, quot abfuisset, fervisset, non fore liberum. Sed & siita scriptum esset, ut tum liber estet, cum septem annisservijset: potuisse liberum esse , si tempus fugx reversus fervisset. i;. AFRICANUS lib. 9. Qux- stionum. M Ortuo herede, si statuliber locupletiorem hereditatem tanta pe- x cunia , quantam dare Et jussus , fecerit, veluti creditoribus solvendo , cibaria familix dando : statim eum ad libertatem esse venturum existimavit. §. I. Heres, cum statuliherum decem dare jussum venderet, conditionem pronunciavit, & traditioni legem dixit, ut sibi potius, quam emptori, eadem decem darentur. Querebatur, utri eorum statuliber pecuniam dando, libertatem consequeretur ? Respondit, heredi dare debere, f Sed si [talem] legem dixisset, ut extraneo alicui statuliber pecuniam daret t Respondit , & hoc casu conventionem valere : quia * heredi videtur solvere , qui 19 voluntate ejus alii solvit. 16. ULPIANUS lib. 4. Regularum. CTatulibera 20 quidquid peperit, hoc servum heredis est. 17. NERATIUS lib. 3. Membranarum. js^I decem heredi dedisset, jussus est liber esse; decem habet, & tantundem domino debet: dando hxc decem , non liberabitur 21. nam quod statulibero ex 22 peculio suo dare explende conditionis causa concessum est, ita interpretari debemus, ut non etiam ex eo dare poffit, quod extra peculium est. Nec me prx- terit, hos nummos peculiares posse disi: quamvis, si nihil prxterea servus habeat, peculium nullum sit. sed dubitari non oportet, quin hxc mens fuerit [id] constituentium , ut quasi ex patrimonio luo dandi eo nomine fervo potestas esset, quia id maxime sine injuria dominorum concedi videbatur. Quod si ultra quis progredietur, non multum aberit, quin etiam eos nummos 23 , quos domino subripuerit, dando, statuliberum conditioni satisfacturum existimet. 18. PAULUS lib. fing. de libertatibus dandis. gl triennio dena dare jussus, primo anno viginti obtulerit: non accipiente herede, non statim liber est. quia etsi accepisset heres , nondum liber e ,r et. 19. U7.P l ANUS lib. 14. ad Edictum. Cl 24 servus liber esse jussus fit, & legatum ei datum, fi filius quartum decimum annum compleverit; & filius ante decesserit : libertas favore competet die veniente, legati autem conditio deficit. 20. PAULUS lib. 16. ad Plautium. CI peculiumJervolegatum fit, qui jussus est alii dare decem, a fic liber este ; & heres eum prohibuerit dare; deinde manumissus peculium petat ex causa legati: an per doli exceptionem , eam summam, quam daturus esset, deducere heres poffit, utipsipro- L 19. §. 1. supr. desideicom. libert. (16. I. 10. in sin. pr.supr. de adim. vel transfer, legat. L 36. inpr.supr. de rcb. cred. (17. V. I. 4. in sin. supr. h. t. (18. I. 39. §. 3. in sin. infr. eod. I. 38. !» sin. infr . de liberali caus. (19. I. 6. §. 6.supr. h. t. adde l. 22. I. 49, infr. desolution. (:o. L 26. §. e,, supr, l. 3. C. desideicom. libert. (21. Vide tamen l. 40. §. 1. infr. h. t. (22. i. 3- §■ 2. supr. eod. (23. d. I. 3. §. 9. (24. 1.16.supr. de manumijs. testam. L 23. §. pen.supr. de sideicom. libert . fit, N2k De statuliberis. 1522 fit non manumisso , quod ea pecunia data non est : an vero indignus fit heres, qui contra voluntatem defuncti fecit, eam pecuniam Unrari ? Et cum fervo nihil absit, & libertas ei competit: invidiosum est , heredem fraudari. §. 1. De illo quatitur: si invito herede det, aut nesciente ; an faciat nummos accipientis ? Et Julianus vere existimat, ex hac causa concessam videri i statuliberis alienationem nummorum etiam invito herede , & ideo facere eos accipientis pecuniam. §. 2, Quod ti heredi dare jussus est deutn , & eam summam heres debeat fervo : si velit servus eam pecuniam compensare, erit liber. §. 3. Is , cui servus pecuniam dare juÜus est, ut liber esset 2 , decessit. Sabinus , si decem habuisset parata , liberum fore: quia 3 non staret per eum , quo minus daret. Julianus autem ait, favore libertatis, constituto jure hunc ad libertatem perventurum , etiam si postea habere coeperit decem. f Adeo autem constituto potius jure , quam ex testamento , ad libertatem pervenit: ut, si eidem & legatum sit: mortuo eo, cui dare jussus est, ad libertatem quidem perveniet, non autem & legatum habiturus est: idque & Julianus putat, ut in hoc exteris legatariis similis sit. f Diversa causa est ejus , quem heres prohibet conditioni parere : hic enim ex testamento ad libertatem pervenit. * §. 4. Heredi autem jussum dare , etiam 4 heredis heredi dare paß , Divus Hadrianus rescripsit: & , si hoc sensit testator, etiam in legatario [ idem ] dicendum est. §. ;. * Qutedam conditiones natura fui nec possunt eodem tempore impleri, sed necessariam habent temporis divisionem : velut cum decem operarum jussus est dare; quia * operx per singulos 5 dies dantur, igitur etsi singulos aureos det statuliber, potest dici, eum implesse conditionem. f Alia causa est operarum: quia hae necessario singulaeedendx sunt. Sed & si heres accipere noluerit, non statim liber erit, sed cum tempus transierit, per quod operarum quantitas consumatur. t Idem dicendum est, fi justum Capuam 6 ire , £f liberum eße, heres prohibeat ire : tunc enim erit liber, eum pervenire Capuam po- tuiflet. * Inesse 7 enim videtur tempus tam operarum prxstatio- n!, quam itineri. §. 6. Si ita quis acceperit libertatem : Stichus , fi heres cum non manumiserit, liber esto : poterit ab herede manumitti. non contra voluntatem testatoris adimitur ei libertas, sed non tam continuum tempus exigendum est, ut prxeipitari cogatur heres, vel ex peregrinatione celerius reverti ad manumittendum, vel administrationem rerum necessariarum intermittere : nec rursus tam longum , ut, quamdiu vivat , protrahatur manumisso ; sed modicum, quo primum possit sine magus incommodo suo heres manumittere. quod si tempus adjectum fuerit, illud spectabitur. ii. POMPONIUS lib. 7. ex Plautio. J^Abeo libro Posteriorum ita refert: Galenus dispensator meus , fi rationes 8 diligenter tradlaße 'videbitur, liber efto, suaque omnia , N centum habeto : diligentiam desiderare eam debemus , quae domino, non qua servo fuerit utilis, erit autem ei diligentix conjuncta fides bona, non solum in rationibus ordinandis , sed etiam in reliquo reddendo. Et quod ita scriptum est, -videbitur: pro hoc accipi debet, videri poterit: sic & verba Legis xii. Tabularum veteres interpretati sunt, fiaquapluvia nocet, id est, [si] nocere poterit. Et si quxreretur, cui eam diligentiam probari oporteat: heredum arbitratum viri boni more agentium sequi debebimus, veluti, si fis, qui] certam pecuniam dedisset, liber esse jussus est , non adlcripto eo 9, cui, si dedisset, eo modo poterit liber esse, quo poffet, fi ita fuisset scriptum ,fi heredi dedistet. §. 1. Pastum ejus Clemens ajebat: Si ita sit fideicommissum relictum, cui eorum voles,rogo restituas, * si nullum elegisset, cui restitueret 10 : omnibus deberi, Imperatorem Antoninum constituisse. ii. PAULUS lib. 3. ad Vitellium. QUi pecuniam dare jussus est : nisi adjectum sit, cui det 11 : he- 7^ redibus dare debet pro partibus hereditariis , pro ea enim parte quisque accipere debet, pro qua dominus est. §. 1. Si quidam ex heredibus, [ quibus ] dare debeat, nominati sunt: dabit his pro lie- (1. 1. Ilo. supr. de conditest dcmonftr. (2. 1. 39. §. 4. infr. h. t. ( 3 . 1 . 3. in pr. §. 2. vers cum igitur. I. 4. §. 3 .supr. I. 28- in fin. }r. I. 40. §. 7. infr. h. t. I. 41. §. 12. supr. de fideicom. libert. (4. b 34 . in pr. infr. h. t. (;. I. I. supr. de oper. lib'rt. (6. I. 3. §• o-supr. h. t. Qp. l. 34. §. r. circa med. infr. eod. (8- l. 8- supr. de manum, testam. (9. I. 22. in pr. infr. h. t. (10. /. 24. vers. idem. supr. de legat. 2. (11. 1. 8- inpr. I. 21. in fin. pr.snpr. h. t. *■ 4 f supr. de fideicom. libert. (is.4,1. §.i2,supr.d.t.de reditarns portionibus. 2. Si heredibus nominatis etiam extraneus junctus, t: extraneo virilis , exteris hereditarias dari debent. Jit li non lolum Titium, sed etiam alios adjecisset: hos virilem partem habituros, coheredes autem hereditarias, Julianus scribit. OI . * 3 / CELSUS [lib. 22. Digestorum.] j n ^ ra Quinquennium Stichus centum dederit , liber esto : nec libo, vel.heredi, vel emptori post quinquennium dabit. 8- 1. Si rationes reddidisset, liberum esse jussum , non patitur neres rebus 13 peculiaribus venditis, reliqua solvere: perinde liber est , quali conditioni paruerit. 2 4 - MARCELLUS lib. 16. Digestorum. fi e tebus ,fi heredi meo decem promiserit , vel operas daturum se juraverit , hber esto .• potest expleri conditio, si promiserit, nam ipopondisse aliqua significatione dici potest , etiam 14 si non sit secuta obligatio. 25. MODESTINUS lib. 9. Differentiarum. j^JTatuliberos venundari 15 posse, Leges xn. Tabularum putaverunt. duris 16 autem conditionibus in venditione minime onerandi sunt: veluti ne intra locaserviant , neve unquam manumittantur. 26. IDEM lib. 9. Regularum, y Ibertate servo sub conditione rationis redditas testamento data , heres non solum scriptam rationem exigit, verum etiam qux sine scriptura ab eo administrata est. §. 1. Servus jussus reddita -ratione ad libertatem pervenire, licet 7 nullam administraverit rationem , nihilominus erit liber. 27. IDEM lib. 1. Pandectarum. CI is , cui dare jussus est , redemerit statuliberum, cumque rursus vendiderit: novissimo 18 emptori dabit, jam enim cum apud eum , cui dare jussus est, dominium quoque fervi pervenit, si eum alienet,. conditionem quoque ab eo ad emptorem transire , Juliano placuit. -8. JAVOLENUS lib. 6. ex Cassio. CI hereditas ejus , qui servum intra dies triginta, mortis sux , fira- O tiorses reddidijfet , liberum esse jusserat, post dies triginta adita est : jure quidem stricto ita manumissus liber esse non potest , l quoniam conditione deficitur: sed favor libertatis eo rem perduxit, ut respondeatur, * expletam conditionem 19 , ii per eum, cui data esset, non staret, quo minus expleretur. §. 1. Statuliber, antequam conditio libertatis obtigerit, si quid comparasset, peculio legato non cessurum , ia libris Gaji Cajfii scriptum est: nili id legatum in tempus libertatis collatum esset, videamus , ne, cum peculium & accessionem , & decessionem habeat, augmentum 20 quoque ejus peculii , si modo ab herede ei ablatum non sit, legato cessurum sit ? Et magis hoc jure utimur. 29. POMPONIUS lib. 28. ad Quintum Mucium. CTatuliberi a 21 exteris servis nostris nihilo pene disserunt. Et O jiJeo quod ad actiones, vel ex delicio venientes, vel ex negotio gesto , [ vel ] contractu pertinet: ejusdem conditionis suut statuliberi , cujus exteri. Et ideo in publicis quoque judiciis easdem poenas patiuntur , quas exteri fervi. 22 §. 1. Quintus Mucius scribit: Paterfamilias in testamento scripserat \ fi Andronicus servus meus heredi meo dederit decem , liber ejio. deinde de his bonis coeperat controversia esse, qui se Lege heredem ajebat esse, is eam hereditatem ad se pertinere dicebat: alter, qui hereditatem possidebat, ajebat testamento se heredem esse, secundum eum sententia dicta erat, qui testamento ajebat, se heredem esse, deinde Andronicus quxrebat, si ipsi viginti dedisset; quoniam secundum eum sententia dicta est , futurusne eilet liber; an nihil videatur sententia, qua vicit, ad eam rem valere, quapropter fi viginti heredi icripto dedisset , & res contra possessorem judicata esset: illum- in- servitute Fo- Labeo hoc, quod Quintus Mucius scribit, ita putat verum fideicom. libert. pr.. supr. infr. v / i‘\. uitJupV. de 'pecuLlegat. '(21. I. 4;. infin.supr. desidet- com. libert. (22. Obst. I. 14- -»/>'- ‘ le qvajhon. I. 9. in sin. infr. de pan. (14. v. I. ult. in . §. I. supr. h. t. 0 . 3 - v.l. 0 0 003 esse ; IZ2Z Digestorum Lib. XI . Tit. VII. 1324 esse ■ fi revera Lege ab intestato heres fuit is , qui vicit, nam si injuria indicis victus esset scriptus verus heres ex testamento : nihilominus eum paruisse conditioni , ei dando , & liberum fore. Sed verissimum est, quod [ & ] Aristo Celso rescripsit, * posse dari pecuniam heredi ab intestato , fecundum quem sententia dicta est. quoniam Lex xii. Tabularum emptionis verbo omnem alienationem complexa videretur, non interesset, quo genere quisque dominus ejus fieret. & ideo hunc quoque ea Lege contineri, fecundum quem lententia dicta est: & liberum futurum eum, qui ei dedisset pecuniam : hunc autem, id est, possessorem hereditatis , cui data esset summa 1 , si victus esset hereditatis petitione , cum cleteris eam quoque pecuniam victori restituere debere. 30. IDEM [lib. 7. ex variis Lectionibus.] OI ita liber esse jussus sit: Stichus , fi eum heres non alienaverit, liber tflo : etiam si statuliber est, alienari 2 tamen poterit. 31. GAJUS [lib. 13. ad Legem Juliam & Papiam. ] CI fervo sub conditione 3 rationum editarum legatum sit: per eam O conditionem eum jussum esse legatum accipere, ut pecuniam reliquorum reddat, non dubitatur. §. 1. Et ideo [cum] quaesitum est, Stichus , cum rationes dederit , cum contubernali sua liber esto: au mortuo Sticho ante conditionem, contubernalis ejus libera esse postit? Julianus dixit, quaestionem esse in hac specie, quae & in legatis agitatur , Illi 4 cum iUo do , an, altero deficiente , alter ad legatum admittatur: quod magis sibi placere; perinde, ac ii ita scriptum esset, Illi ilii, f Aliam etiam esse quiestionem, an contubernali quoque conditio juncta sit ? quod magis esse. Itaque fi ; nulla relliqua Stichus habuerit, statim eam siberam esse : h habuerit reliqua , debere eum numerare pecuniam : nec tamen liciturum ex suo peculio dare: quia id illis permissum sit, qui principaliter pro sua libertate pecuniam dare jubentur. 32. LICINNIUS RUFINUS [lib. r. Regularum. ] CI duobus heredibus institutis, servus liber esse jussus sit, fi de- ^ cem heredibus dederit: ab altero ex heredibus venierit, & traditus fuerit ? pro parte, alteri ex heredibus, ä quo 11011 venierit , dando pecuniam liber erit. 33. PAPINIANUS [lib. 2. Quxstionum.] CTatuliberorum jura per heredem 6 fieri non possunt duriora, o 34. IDEM [ lib. 21. Quxstionum. ] CErvus, si heredi decem dederit, liber esse jussus est; statulibe- o rurr. heres eum manumisit, ac postea defunctus est: heredis he- 'redi pecunia danda rion est. * quod enim placuit 7, heredis heredi dari oportere, tunc memineris locum habere, cum prior heres dominus accepturus pecuniam fuit: quae causa facit ambulatoriam ( ut ita dixerim ) conditionem. * dux sunt enim causie, per quas in primi heredis persona conditio impletur: dominii ratio, item personae demonstratio : prior canfa transit 8 in omnem fnc- ceffotem, ad quem pervenerit statuliber per dominii translati continuationem ; sequens persona: duntaxat ejus, qui demonstratus est, adlueret. §. 1. Imperator Antoninus rescripsit , jussum rationes reddere Qf liberum ese , si heres causabitur accipere rationes, nihilominus liberum fore. Quod Rescriptum ita accipi debet, ut, si reliqua non trahat, liber sit; quod si trahat, ita demum, fi obtulit eam quantitatem, qux refundi debuit, ex fide veritatis: non enim libertati sufficit, heredem in mora fuisse , si non id fiat per statuliberum, quod, remota mora, libertati aditum daret. Quid enim , si ita manumissum , Dama , fi in Ilifpanium profectus anno proximo fruilus coegerit , liber esto , Romae retineat heres , neque proficisci patiatur? numqnid dicturi sumus, statim ante finctus coactos liberum fore ? Nam & cum Ronne stipulatio concipitur ita, Centum in Hispania dare spondes? i nesse 9 tempus stipulationi, quo J ioffit in Hilpaniam pervenire, nec ante jure agi placuit. J Sed ii leres, acceptis rationibus & reliquis computatis, donare fe eas statulibero n«n habenti, quod inferat, proscribat, aut etiam lite- (1. v. I. 13. §. b.siipr. de hered. petit. (2. Vide tamen /. 13. C. de testam, manum. (3. v. I. 82. circa pr. supr. de condit. & de- monstr. (4. I. 121. supr. de legat. 1. i. 88. §. 5-supr. de legat. 2. (?■ I• 81. in pr. supr. de condit, is demonstr. I. 4. C. de testam, manum. (6. /. 23. supr. h. t. I. 13. C. de testam, manumijs. (7. /. 6. ö 4 - vers. Jid £ 5 * fi. I. 20. H. 4. supr. h. t. (8. v. /. 8- §. l.supr. eod. [9, l. 20. §. pen. in sin. supr. eod. I. 137. §. 2. infr. de verb. ris ad eum missis palam faciat: conditio libertatis impleta videbitur. t Quid ergo, si neget, fe reliqua traxisse, atque ideo, quia per heredem steterit, ut accipiat rationes, liberum factum; heres autem , neque fe fecisse moram , & reliqua debere statuliberum, contendat? Apud eum , qui de libertate cognoscat, an conditio fit impleta, constabit: cujus officio continebitur, de mora considerare; nec minus computare rationes: &, si reliqua trahi compererit, non esse liberum, pronunciare. f Sed si nunquam negavit reliqua debere , cum autem conveniret heredem , [&] rationes offerre professus [sit] , refusurum quidquid in reliquis esse constiterit, & ejus pecuniae reum 10 numerare paratum idoneum obtulit, & heres in mora fuit: sententia pro libertate dicetur. 35. IDEM [lib. 9. Responsorum.] ■^On videbitur per statuliberum [ non] stare, quominus conditio libertatis existat, si de peculio’, quod apud venditorem servus habuit, pecuniam conditionis offerre non possit: ad alienum enim peculium voluntas defuncti porrigi non potuit, f Idem erit, & si cum peculia servus venierit, & venditor , fide rupta, peculium retinuerit: quamquam enim ex empto sit actio , tamen apud emptorem peculium servus non habuit. 36. IDEM lib. 2. Definitionum. TN ¥ tabulis 11 secundis filio servum data libertate substitutum , jure statuliberi prudentes munierunt: quod utilitas recipit; scilicet ut cum sua causa alienaretur , ne patris testamentum puer filius rescindat, f Quae juris auctoritas, citra dilectum ordinis, ad secundum quoque , vel tertium substitutum porrecta est. 37. GAJUS lib. sing. de Casibus. CI ita scriptum sit: Stichum Titio do , ut eum manumittat; Si mit manumiserit 1» , liber esto : statim Stichum liberum esse. 38. PAULUS lib. 1. ad Neratium. WOn omne ab heredis persona interveniens impedimentum siatu- ^ libero pro expleta conditione cedit: sed 13 id duntaxat, quod impediendae libertatis factum est. 39. JAVOLENUS [lib. 4. ex Posterioribus Labeonis. ] CTichum Attio do , lego: & , fi is ei nummos centum dederit , liber esto, fi servus ex testamento nummos Attio dedisset, eos repetere heredem non posse, Labeo existimat: quia Attius eos a fervo suo acceperit, non ab heredis fervo. Eum autem statuliberum esse, Quintus Mucius Gallus, & ipse Labeo putant: Servius, Ofilius, non esse. Superiorem sententiam probo ; ita tamen, ut is servus heredis, non legatarii fit; utpote cum legatum statulibertatetollatur. §. 1. Stichus liber esto , quando ies alienum meum solidum , cre- ditoribusve meis satisfactum erit : quamvis heres locuples extitis- fet 14, tamen non prius Stichum liberum futurum , quam creditores pecuniam aut fatis accepissent, aliove quo modo sibi cavissent, Labeo , Ofilius, responderunt. §. 2. Si heres fervo pecuniam ad 15 negotiandum dedisset : statuliberum eam ipsam numerando liberari ex testamento non posse, Labeo, Trebatius, responde« runt: quia 16 reddere eam magis, quam dare videretur, ego puto , ii peculiares nummi fuerunt, ex testamento eum liberum futurum. §. 3. Dama servus , cum heredi meo annorum [septem] operas solverit, liber esto. & is servus intra septem, annos 17 in judicio publico esset, & septimus annus prosteriisset: Servius ait; eum non liberari debere : Labeo, etsi 18 postea solvisset annorum septem operas, liberum futurum, quod verum est. §. 4. ssi Stichus Atthe mille nummos dederit , liber esto. Attia , vivo testatore, decessit 19 : non posse Stichum liberum esse , Labeo , Ofilius, responderunt; Trebatius, si ante testamentum factum Attia decessisset, idem , fi postea, eum liberum futurum. Labeonis & 0filii sententia rationem quidem habet: sed hoc jure utimur, ut is servus ex testamento liber sit. §. 5. Si servus operas extraneo dare jussus esset: nullus 20 nomine fervi suas operas dando, liberare servum potest 21. quod in pecunia aliter observatur, utpote cum extraneus, pro eo fervo dando pecuniam , servum liberaret. oblig. (10. /. 5. in pr. supr. h. t. (n. L 2. §. ult.infin.supr.eol (12. I. 34. §. fin. supr. de fidei cem. libert. (13. 1. 3. in pr. §. 8 supr. h. t. (14. arg. L 24. C. dc nupt. (15. 1 . 11. supr. h. t. (16 v. I. 94. infr. de verb.fign. (17. L 4. in fin. supr. h. t. (18- i- ! 4 circa fin. supr. eod. (19. L 20. §. 3. in pr. supr. eod. (20. /. 13 -** pr.supr. de manum, testam, (ri. arg. I. 31. infr. de solut. 40. SCJE- J 3 * I. 2 3 4 * 6 7 5 Qui fine manumiffione ad libertatem perveniunt. 1326 40. SC/EVOLA lib. 42. Digestorum. CTicho libertas data est: Ab heredibus meis peto , fideique eorum ‘J committo,ut rationibus redditis Stichum manumittant.Qnxhtnsn est, cum ampla pecunia exacta post mortem testatoris sibi commista reliquetur, & quasdam summas ä colonis exactis rationibus non intulerit, hereditatemque 1 spoliaverit, apertis clam horreis , sublatisque supellectili & veste, & apothecis exhaustis: an non prius ei fideicommissa libertas debeatur, quam ea, qu* mala ratione reliquatus est, quae Furatus est, reposuerit? Respondit, non prius ei fideicommittam libertatem praestandam, quam & reliqua , Somnia, quae per eum abessent, restituisset. §. 1. Pamphilus liber esto, peculio suo heredibus vere dato. Quaesitum est, cum plus domino debeat, quam in peculio habeat: & omnes res, quas in peculio habebat, bona fide heredibus dederit: an libertas ex testamento competat ? Respondit, nihil proponi, cur non competeret. s §. 2 . Pamphilo liberto , quem heredem ex parte instituerat, Stichum servum praelegaverat, & ei libertatem his verbis dederat: Ita ut, fi tibi ex die mortis mere per annos continuos quin- que , menstruos sexagenos dederit, tunc eum manumittas. Pamphilus ante quinquennium moriens, heredibus institutis filio & uxore, de eodem Sticho ita cavit: Stichus servus , qui mihi testamento patroni mei certa conditione relictus est , jubeo det, prüftet, filio uxori mea fine ulla controveifis > iy eum tempore peracio manumittunt. Quaesitum est, [ si ] Stichus sexagenos nummos menstruos non prostiterit, an impleto quinquennio fideicommissa libertas ei debeatur? Respondit, nisi prostitisset, fideieommiflam libertatem nondeberi. §. z. Servus testamento ita manumissus est : Stichus servus meus astor, Ji rationem omnem astus fui her edi meo reddiderit, toque nominesutisfecerit, liber esto : eique cum liber erit, dari volo vvfinti, cfi peculium futim. Quaesitum est , an ii rationes, quas egitper multos annos, sine subscriptione testatoris, heredi reddere paratus sit, liber ex testamento hat : cum propter gravem valetudinem testator non potuerit rationibus subscribere, testamento tamen subscripserit? Respondit: si ex fide ratio redderetur, reliquaque inferantur, liberum Fore. §. 4. Item quaero : an ea, quo exacta sunt, per adjutores ejus, neque calendario illata sunt, aut fraudulenteracta , huie adseribi possint: cum esset is propositus ? Respondit, fi id esset, quod eulpo ejus deberet imputari, spectare ad rationis reddendo neceflitatem. §. Item quoro : an eorum quoque nomine ratio haberi debeat, quod neque it conductoribus pradiorum, neque ä villicis pensiones exegerit, & insuper etiam promutuum eis dederit? Respondit , supra responsum est. §. 6 . Item quoro, an eo nomine teneatur, quod omnem rem suam, id est, peculium, exportaverit, antequam rationes redderet ? Respondit, nihil eam rem impedire conditionem , si modo ratio redderetur. §- 7. Titius testamento servos actoris singulos diversis personis legavit, cum adjectione, ß rationes heredi reddiderint : deinde proprio capite ita scripsit: Omnes actores, quos legavi, vel manumisero, intra quartum mensem mortis mea rationes reddere volo, & dominis, quibus d me legati ßnt , reddi: [infra] deinde alios actores liberos esse jussit aeque cum hac adjectione , ß rationes heredi reddiderint. Quoro, cum per heredem fiat, quominus reddantur: utrum statuliberi esse delinant : an nihilominus quandoque possint, reddita ratione & reliquis illatis, libertatem ex testamento consequi ? Respondit: * legata quidem , & libertates non alias competere, quam rationes reddit* essent, aut per heredem staret, quo minus redderentur : verum judicaturo astimandum : utrum tempus conditioni legatorum libertatumque additum videatur ; [an libero tempore reddere volentibus reliqua heredibus, qua- tuor menses appositi sint, sollicito testatore cunctationem , & moram eorum proscribente], melius autem est , prasumptienem pro statuliberis esse. §. 8. Argentarius coactor , cum pene totam for-, tunamin nominibus haberet, servis actoribus libertatem ita dedit: Quisquisemihi heres erit, Ji Dama servus meus astus fui, qui agitur nomine ejus est Pamphili conservi sui, heredi meorationes reddiderit, (l. /• 41. §. 11. supr. de fideicom. libert. (2: Vide tamen /.17. ™pr. supr. h. t. (3. I. 22. circa fin. supr. de munumijs. testum. (4. 1 .tq.snpr. b. t. (;. I. 10. §. 1 .supr. de manum, testam. I. 96. ** fi n -s‘pr. de condit. & demonstr. (6. I. 3. infr, h. t. (7. Irnmo vide l. 3. supr. deserv. export. (8- Lun. §. 3, C, de Latin, liiert,. teli. Nov. i;Z. c. 1. L 4, §. ;. C. pariaque fecerit d die mortis mea , intra mensem sextum : liber esto. Quasi tum est, an hac verba, pariaque fecit , ad omnia [nomina] pertineant, exceptis [perditis 3:] ut hoc significent, si omnem pecuniam ab omnibus exegerint, & heredi solverint, vel eo nomine satisfecerint: & si in exactione nominum cessaverint intra lex menses , libertas illis non competat ? Respondit, manifestam esse conditionem verbis testamenti supraseriptis positam : igitur ita demum liberos fote , fi aut ei pareant, aut per heredem stet, quo minus pareant. 41. LABEO lib. 1. Pithanon h Paulo epitomatorum. Jsjl quem servum tuum ad certum tempus statuliberum relinquere vis: nihil interest, utro modo caveas, fi servierit, an, ß trien- nio operas dederit , liber esto. §. I. Paulus, fi quis liber esse jussus fuerit, si decem heredi promisisset: quanquam ea promistio nullam rem habitura est, tamen promittendo liberabitur. 4 42. IDEM lib. 3- Pithanon. gjl quis eundem hominem uxori fu* legaverit, Sc, cum ea nupsisset, liberum 5 esse juiferit: & ea [ex] lege nupserit: liber fiet is homo. QUI SINE LIBERTATEM T I T. VIII. MANUMISSIONE AD PERVENIUNT. I. PAULUS lib. 5. ad Plautium. JnJI servus venditus est 6, ut intra certum tempus manumitteretur : etiam si sine herede decessissent, & venditor, & emptor, servo libertas competit. & hoc Divus Marcus rescripsit, ] Sed etsi mutaverit venditor voluntatem , nihilominus libertas competit. 7 MODESTINUS lib. 6. Regularum. CErvo, quem pro derelicto dominus ob gravem S infirmitatem habuit, ex Edicto 9 Divi Claudii competit libertas. 3. CALLISTRATUS lib. 3. de Cognitionibus. ■pUm , qui ita veniit 10, ut 11 intra tempus manumitteretur: cum dies prxstand* libertatis venerit, vivente venditore, & perseverante in eadem voluntate : perinde haberi, ac si ab eo, ä quo debuit manumitti, manumissus esset, mortuo autem venditore, non elfe heredum ejus voluntatem explorandam, Divus Marcus cum filio suo rescripsit. 4. ULPIANUS lib. 3. ad Sabinum, pl , qui hac lege emptus sit, ut d vivo emptore manumittatur , statim mortuo eo competit libertas. MARCIANUS lib. Regularum. Q Ui 12 oh necem detectam domini, proemium libertatis conse- - quitur: fit orcinus libertus. 6. IDEM lib. singul. ad formulam Hypothecariam. CI quis obligatum servum hac lege emerit, ut manumittat: com- ^ petit libertas ex Constitutione Divi Marci, licet bona omnia quis obligaverit 13 , qu* habet, habiturusve esset. §. 1. Tan- tundem dicendum est , L si lege hac emerit 14 , ne prostituatur, & prostituerit. 7. PAULUS libro singul. de libertatibus dandis. TMperator noster cum Patre suo constituit in eo , qui, cum possit abducere prostitutam ancillam, pecunia accepta manus injecti0- ...m vendidit, ut libera esset: * nihil enim intercise , iple abducas, & prostituas; an 1; patiaris prostitutam esse, pretio accepto, cum passis eximere. 8- PAPINIANUS lib. 9. Responsorum- M Ancipia mater fili* id donaverat, utfiliacuraret, eapostmor- •s'L fgmsuam ese libera : Cum donationis legi non esset obtempera- debon. libert. (9. d. I. «b. §. 3- (10. I. l.snpr. h. t (n. I. 3. supr. deserv. export. I. 8. §- 1. sttpr.de } ur.patron. l 2. C. fi mancip. ita fuerit alien. (12. L 4 - inpr.supr. de bon. libert. I. 3. §. 4 ' supr. desuis. (13. I- - 9 - inpr. infr. M. prox. I. Z. C. defervo pignori dato. (14. C. fi mancip. ita venient. (15. /■ 1. verj. quod, fi eum. C. d, t. (16. I. i- C.fi mancip. ita fuerit alten.. 1527 Digestorum Lib. XL. Tit. VIII. IX. IZ28 tum ex sententia Constitutionis Divi Marci, libertates obtingere matre consentiente , respondi: quod si ante falam mater vita decessit, omminot *°‘ pA uLUS lib. v Quaestionum. T A tinus Largus vendidit ancillam ita, ait manumitteretur , non L a ,Llito tempore- Quxro, quando ex Constitutione incipit ei libertas competere , cessante emptore in manumittendo ? Respondi: Inspiciendum est, quid actum sit: utrum, cum i primum potuisset , ut manumitteret; an ut [ in ] potestate esset emptoris , quando vellet manumittere ? Priori casu , facile tempus deprehendi poterit: posteriore, utique moriente e emptore competit libertas. Si non appareat, quid convenerit, favor priorem inducet opinionem, id est, ut intra duos menses , si ambo praesto sunt, tam servus, quam emptor ejus: fervo enim absente, nisi emptor intra quatuor menses imposuerit libertatem , ex Constitutionibus ad libertatem eripitur. T I T. IX. QUI , ET A Q.UIBUS MANUMISSI LIBERI NON FIUNT 3 , £ ET ] AD LEGEM LLIAM SENTIAM. i. ULPIANUS lib. i. ad Sabinum. ('"'Elsus libro xil. Digestorum , utilitatis gratia motus surdum ita natum manumittere 4 posse ait. 2. IDEM lib. 3. ad Sabinum. CErvo competere libertas non potest , si relegatus ; moratus sit O in urbe. 3. GAJUS Lib. 2. de Legatis ad Edictum Urbicum. OIoptio hominis data sit, vel indistincte homo legatus fit: non 13 potest heres quosdam servos, vel omnes manumittendo, aut evertere , aut minuere 6 jus electionis, nam optione , sive electione fervi data, quodammodo singuli sub conditione legati videntur. 4. ULPIANUS lib. 3. Disputationum. C'Ervum pignori datum manumittere 7 non possumus. >^> 5. JULIANUS lib. 64. Digestorum. pUm hereditas solvendo non est , quamvis heres 8 locuples exi- ^ stat, libertas ex testamento [non] competit. §. 1. Si [autem] is, qui solvendo non est, hoc 9 modo libertatem dederit: Si creditoribus meis solidum solutum fuerit, Stichus liber efto : non potest videri Fraudandorum creditorum liberos esse juffisse. §. 2. Si Titius nihil amplius in bonis, quam Stichum & Pamphilum habeat, eosque stipulanti M:evio ita promiserit: Stichum, aut Pamphilum, dare spondes > deinde, cum alium creditorem non haberet, Stichum manumiserit: libertas per Legem /Eliam Sententiam rescinditur, quamvis enim fuit in potestate Titii, ut Pamphilum daret, tamen , quamdiu eum non dederit, quia interim mori postit, non sine fraude stipulatoris Stichum manumisit. Quod si solum Pamphilum dari promisisset, non dubitarem , quin Stichus ad libertatem perveniret, quamvis similiter Pamphilus mori possit: * multum enim filterest, contineatur ipsa stipulatione is , qui manumittitur , an extra obligationem fit. Nam & qui ob aureos quinque Stichum & Pamphilum pignori dederit, cum uterque eorum quinum aureorum sitio, neuter manumitti potest : at si Stichum solum pignori dederit, Pamphilum non videtur in fraudem creditoris manumittere. 6. SCiEVOLA lib. 16. Quaestionum. J Ulianus de eo loquitur, qui in substantia nihil aliud habeat, nam si habeat, quare non dicetur, unum posse manumitti: quia & lino mortuo, solvendo est ; & uno manumisso, solvendo est: nec adventitii casus computandi sint; alioquin L qui unum, & cestum ex servis suis promisit, neminem manumittet ? 7. JULIANUS lib. 2. ad Ursejum Ferocem. CI quis integris facultatibus codicillos confirmavit, deinde , cum o consilium creditorum fraudandorum cepisset, libertates codicillis dederit: obtineri non potest , quo minus Lege Ubertates interpellarentur. nam consilium testatoris fraudulentum non eo tempore observatur, quod codicilli confirmantur, sed quod libertas codicillis datur. §. 1. Minor annis viginti, cum servum manumittere vellet, nec justam causam ad consilium manumittendi haberet, tibi eum 11, ut manumitteres, dedit; negavit eum Proculus liberum esse , quoniam fiaus 12 Legi facta esset. 8. AFRICANUS lib. 3. Quxstionum. pUmis, qui 13 sub conditione debet, manumittat fideicommilS ^ causa, Lex Allia Sentia locum habet. §. i. Similes, jure m'fitari testamento facto, libertates dederit in fraudem creditorum, & non solvendo moriatur: impediuntur libertates, j 9. MARCIANUS lib. i.Tnstitutionum. I I Lle servus liber non erit, qui coegerit, ut eum dominus manu- x mittat, & ille perterritus scripsit, liberum eum esse. §. 1. Item nec ille liber fieri potest, quia domino 14 non est defensus in capitali crimine , posteaque absolutus est. §. 2. Qui hac lege venierint 15, ne manumittantur t vel qui testamento prohibiti sint manumitti, vel jussu Praelidis Provincix : licet manumittantur, tamen ad libertatem non perveniunt. 10. GAJUS lib. 1. Rerum Cottidianarum sive Aureorum. IN 1 S fraudem creditorum manumittere videtur, quiveljame* tempore, quo manumittit, solvendo non est , vel datis libertatibus desiturus est solvendo 17 esse: siepe enim de facultatibus suis amplius, quam in his est, sperant homines : quod frequenter accidit his, qui transmarinas negotiationes, & aliis regionibus, quam in quibus ipsi morantur, per servos atque libertos exercent; quod siepe adtriti istis negotiationibus, longo tempore, id ignorant , & manumittendo sine fraudis consilio indulgent servis suis libertatem. II. MARCIANUS lib. 13. Institutionum. jN fraudem civitatum manumiffi, ad libertatem non veniunt, ut ' Senatus cenfuit. §. t. Sed nec in fraudem 18 fisci datas libertates procedere, Principalibus Constitutionibus cavetur. Sed Divi Fratres rescripserunt: non utique , si debitor fisci manumiserit, libertates impediuntur, sed 19 ita, si, cum non erat solvendo, in fraudem manumisit. 12. ULPIANUS lib. 5. de Adulteriis. pRospexit legislator , ne mancipia per manumiifionem 20 qmt- stioni subducantur: idcircoque prohibuit ea manumitti; certum que diem prxstituit, intra quem manumittere non liceat. §. 1. Ipsa igitur, qu» divertit, omnes omnimodo servos suos manumittere vel alienare prohibetur: quia ita verba faciunt, ut 21 ne eum quidem servum, qui extra ministerium ejus mulieris fuit, vel in agro vel in provincia, pojjit manumittere vel alienare, quod quidem perquam 22 durum est : sed ita Lex scripta est. §. 2. Sed etsi post divortium servum mulier paravit, aut alia ratione adquisiit: sque (quod ad verba attinet) manumittere nön poterit: & ita Sextus quoque Caecilius adnotat. §. 3. Pater vero, in cujus potestate filia fuerit, ea tantum mancipia prohibetur manumittere, alienareve, qux in uth fili» fuerunt tributa. §. 4. Matrem quoque prohibuit manumittere, alienareve ea mancipia, qua: in ministerium filis conc i.supr. de ftatulib. (16. v. I. 1. C. ne de statu defuncl. (17- l. 4. in fin. I. 5. C. de his , qui ä non domino munumijs. I. 2. C. de T O M. I. mancip. & colon, lib. II. tit. 62. (18. L IZ- circa fin supr. dc manumisi vind. §. 5. bist. qtiib. ex catis, manumitt. non licet. (19. I. 13. supr. de manmnijs. (20. I . S4- *»/»• f :t fr. de >s“nmmj. teftam. / 4 § 19. / vers. fi quis autem, supr. defideicom. libert. I. 15. I. 23. 'infin. insr. qua in frumi, cred. §. 3- bfiquib ex caus. manumitt. non licet. I. I. C. qui manumitt. non pofj. (21. I. 83. §. i.supr. de hered indit. (22. v. L 24. §• 17 - M r - de sideicom. libert. C23 l qq. supr. de hered. infiit. (24- Obit. I . 15. mfi\ qua in fraud. cred. (25. I. 33- in f r - de t« n - l - 5 - c - defervo pignori dato manum. PP PP 27. HER- 1351 Digestorum Lih. XL. Tit. IX. X. XI. IZZ2 * 7 - HERMOGENIANUS lib. i. Juris Epitomarum. F s fraudem creditorum manumittitur, liberque esse prohibetur : sive dies solvenda; pecunix jam cessit, sive in diem , vel sub x conditione fit debitum, f Diversa causa est legati sub conditione relicti: nam antequam a conditioextiterit, inter creditores lega- tarius iste non habetur, f Ex omni Z autem causa creditoribus in hae parteLex 4 iEliaSentia prospexit: inter 5 quos fideicommissarium etiam esse placuit. §. 1. Pignori6 datus servus, antequam debiti nomine fiat fatis , sine consensu creditorum manumitti non potest: sed pupilli creditoris citra tutoris auctoritatem con sensus nihil libertati prodest, sicuti non prodest , si fructuarius pupillus manumissioni similiter consentiat. r8- PAULUS lib. 3. Sententiarum. TJEres servum proprium , quem testator legaverat , manumit- H tendo nihil agit: quia scienti* vel ignoranti* 7 ejus nullam placuit admitti rationem. 29. GAJUS lib. 1. de Manumissionibus. fTEneraliter 8 pignori datus servus, sine dubio pleno jure debi- toris est, & justam libertatem ab eo consequi potest, si Lex iElia Sentia non impediat libertatem, id est, si solvendo fit, nec ob id creditores videantur fraudari. §. 1. Sub conditione servus legatus , pendente conditione pleno jure heredis est : sed nullam libertatem 9 abeo consequi potest, ne legatario injuria fieret. 30. ULPIANUS lib. 4. ad Legem JEsiarn Sentiam. CI quis hac lege servum emerit, ut manumittat, &, non manu- 0 mittente eo , servus ad libertatem pervenerit, ex Constitutione 10 Divi Marci: an possit ut ingratum accusare , videamus? Et dici potest, cum non sit manumissor, hoc jus eum non habere. §. 1. Si filius meus [ex] voluntate 11 mea manumiserit, an ut ingratum eum accusandi jus habeam, dubitari poterit: idcirco, quia non .manumisi. Sed pro eo habendus sum, ac si manumisissem. §. 2. Sed si castrensem 12 servum filius meus manumittat, dubio procul hoc jus non habebo , quia [non] ipse manumisi : ipse plane filius accusare poterit. §. 3. Tamdiu [autem] accusare quis poterit, quamdiu perseverat patronus. §. 4. Quotiens autem patroni libertum volunt accusare, utrum omnium consensus necessarius sit, an vero & unus possit, videamus ? Et est verius , si saltem in unum hoc commiserit, eum ut ingratum accusari, sed omnium consensum necessarium , si sint ejusdem gradus. §. 5. Si pater libertum uni ex filiis adsignaverit 13 , solum eum accusare posse, Julianus scripsit: solum enim patronum esse. 31. TERENTIUS CLEMENS lib. 5. ad Legem Juliam & Papiam. Q Uxfitmn est : si libertam patronus jurejurando adegisset, ne ea -liberos impuberes habens nuberet: quid juris esset? Julianus dicit, non videri contra Legem VEliam Sentiam fecisse eum , qui non perpetuam viduitatem liberta injunxisset. 32. IDEM lib. 8. ad Legem Juliam & Papiam. CI non voluntate patroni is, qui in ejus potestate fit, jusjuran- 0 dum adegerit, vel stipulatus fuerit, ne nubat: nisi id patronus remittat, aut liberavit libertum , incidet in Legem : videbitur enim id ipsum dolo malo facere. §. x. Non prohibentur Lege iElia Sentia patroni a libertis 14 mercedes capere : sed obligare eos. itaque fi sponte sua libertus mercedem patrono prxstiterit, nullum hujus Legis praemium consequetur. §. 2. Is, qui operas 15 , aut in singulas eas certam summam promisit, ad hanc Legem non pertinet : quoniam operas prxstando potest liberari, f Idem Octave- nus probat; & adjicit: Obligare sibi libertum , ut mercedem ope- *arum capiat, is intelligitur, qui hoc solum agit, ut utique mercedem capiat, etiam fi sub titulo operarum eam stipulatus fuerit. TIT. X. DE JURE 16 AUREORUM f ANNULO- RUM. 1. PAPINIANUS [lib. 1. Responsorum.] TNter exteros alimenta liberto relicta non 17 idcirco non deben- tur , quia jus aureorum annulorum ab Imperatore libertus acceperit. §. 1. Diversum in eo probatur, qui judicatus ingenuus, collusione per alium patronum detecta, conditioni sua redditus, alimenta sibi, qux tertius patronus reliquerat, prxberi desiderat: hunc enim etiam beneficium annulorum amittere placuit. 2. IDEM [lib. 1;. Responsorum.] TNtra 18 quinque annos, pro ingenuitate sententia dicta, rescissa fuerat: victum , annulorum aureorum beneficium , quod ante sententiam pro ingenuitate dictam acceperit, ac deposuit, non retinuisse , respondi. 3. MARCIANUS lib. 1. Institutionum. TJIvus Commodus & jus annulorum datum ademit illis 19, qui invitis aut ignorantibus patronis acceperant. 4. ULPIANUS [lib. 3. ad Legem Juliam & Papiam.] UTiam fesminx jus annulorum aureorum impetrare [possunt: & jura ingenuitatis impetrare,] & natalibus restitui poterunt. 5. PAULUS [lib. 9. ad Legem Juliam & Papiam.] IS, [qui] jus annulorum impetravit, ut 20 ingenuus habetut2i: quamvis ab hereditate ejus patronus 22 non excludatur. 6. ULPIANUS [lib. 1. ad Legem Juliam & Papiam.] fiberrimis, si jus annulorum impetraverit, quamvis jura ingenuitatis salvo jure patroni nactus sit , tamen ingenuus intelligitur. & hoc D. Hadrianus rescripsit. T I T. XI. DE NATALIBUS RESTITUENDIS. 2 1. ULPIANUS [lib. 2. Responsorum.] ^ Principe natalibus suis restitutum eum , qui se ingenuum na. ancilla natus est, nihil 24 vi- 1. Institu- (1. /. 8- in pr.supr. b. 1 . 1 . 54: infr. de verb.Jign. (2. /. 42. in pr. infr. de oblig. cdf cA. (3. /. ib, §. 2 .Jupr.h. t. 1 . I. in fin. C. qui 'manumitt. non pojs.. (4. I. 8. in pr.supr. b. t. Adde/. 10. infr. de verb.Jign. (6.. I. 4. supr. b-t- (7. I. 91. §. 2. infr- de verb. »hlig. (8. 1 . 6 . in pr.supr. tit. prox. (9. /. 11.supr. de manumijs. (10. I . 2. C.Jimnncip. itafuerit alien. (II. v. I , I. in fin. C. com- mun. de manum. (12. I. 8- in pr.supr. de jure patron. (13. /. I. snpr.supr.de adfign. libert. (14.. /. sj -in fin. supr. de oper, libert, f- V- L- I. Jupr.de jure patron.. tum Principi adfiimavit, si ex detur impetrasse. 2. MARCIANUS [lib. tionum.] INterdum & fervi nati ex postfacto juris interventu 2; ingenui fiunt : ut ecce si libertinus ä 26 Principe natalibus suis fuerit restitutus. Illis enim utique natalibus restituitur, in quibus initio omnes homines fuerunt, non in quibus ipse nascitur, cum servus natus esset. Hic enim , quantum ad totum jus pertinet, perinde habetur, atque si ingenuus natus esset: nec 27 patronus ejus potest ad succeisionem venire. Ideoque Imperatores non facile solent quemquam natalibus restituere, nisi consentiente patrono. 3- SCiEVOLA lib. 6. Responsorum respondit. QUxris, an ingenuitatis jure utaturis , quem sanctissimus, & nobililfinuis Imperator natalibus suis restituit ? Sed ea res nec dubitationem habet, nec unquam habuit, quin exploratum fit, ad omnem ingenuitatis statum restitui eum , qui isto beneficio Principis utatur. 4. PAULUS [lib. 4. Senten. um.] pctEc filio patroni 28 invito libertus natalibus suis restitui potest; quid enim interest, ipsi patrono, an filiis ejus fiat injuria ? 5. MODESTINUS [lib. 7. Regularum.] pAtrono 29 consentiente debet libertus ab Imperatore natalibus restitui: jus enim patroni hoc impetrato amittitur. §. Li- (16. Lib. 6. C. 8. Nov. 78. (17. 1 . 33. §. 2 .supr. de condit, (f demo-,;ftr. (18. I. 2. infr. de collus. deteg. (19. /. 4. infr. tit. prox. I. tut. in pr. C. ad leg. Niseii. (20. 1 . ult. infr. h. 1 . 1 . un. C. ad leg. Viseü. (21. Immovid e Luit. C.h.t. (22. /. 3. in pr.supr. de bon. libert. (23. Lib. 6. C. 8. Nov. 78. (24. Fac. I. 2. L 5. C.st contra jus vel utilitat. (25. L 3. I. ult. tn fin. infr. h. t.l. ult. in fin. C. de jure aureor.-annutor. (26. I. 23. §. I. C. de nupt. (27. /. 3. §. l.fupr. de bon. libert. (28, l.^.fupr. tit. prox. (29. arg. I. supr. dt aqtta & atpttte pluv- bertinus, De liberali causa bertimis, qui natalibus restitutus est , perinde habetur, atque si ingenuus factus, medio tempore maculam servitutis non iusti- nuiffet. “ T1T. xir. DE LIBERALI i CAUSA. I. ULPIANUS lib. 54. ad Edictum. CI quando is, qui in possessione servitutis constitutus est, litigare ^ ie conditione lua non patiatur, quod forte sibi suoque generi vellet aliquam injuriam inferri: in hoc casu aequum est, quibusdam personis dari licentiam pro eo litigare: Ut 2 puta parenti, qui dicat, filium in sua potestate, esse, nam etiam Is nolit filius, pro eo litigabit, sed & si in potestate non fit, parenti dabitur hoc jus: quia femper parentis filterest , filium servitutem non subire. §. 1. Versa etiam vice dicemus, liberis parentum etiam invitorum eandem facultatem dari: neque enim modica filii ignominia est, si parentem servum habeat. §. 2. Idcirco visum est , cogna- _jis etiam hoc dari debere. 2. GAJUS ad Edictum Pnetoris Urbani, titulo de liberali causa. Q Uoniam servitus eorum ad dolorem nostrum injuriamque no- - stram porricitur. gt ULPIANUS lib. 54. ad Edictum. A Mpiius puto, naturalibus quoque hoc idem prsstandum , ut parens filium in servitute quxsitmn & manumissum, postit in libertatem vindicare. §. 1. Militi etiam pro necessariis sibi personis de libertate litigare permittitur. §. 2. Cum vero talis nemo alius est, qui pro es litiget: tunc necessarium est, dari facultatem etiam matri, vel filiabus, vel sororibus ejus, cxterifquc mulieribus , qux de cognatione sunt, vel etiam uxori , adire Prxtorem, & hoc indicare, ut causa cognita, & invito ei succurratur. §. 3. Sed & fi libertum meum, vel libertam 3 dicam , idem erit dicendum. 4. GAJUS ad Edictum Prxtoris Urbani, titulo de liberali causa. CEd tunc patrono conceditur pro libertate liberti 4 litigare , fi, 0 eo ignorante , libertus venire se passus est. ULPIANUS [lib. §4. ad Edictum.] TNterest enim nostra, libertos libertasque habere. §. I. Qsiod si plures ex memoratis personis existant, qui velint pro his litigare: Prxtoris partes interponenda sunt, ut eligat, quem potissimum in hoc esse existimat, quod L in pluribus patronis observari ' debet. 6. GAJUS ad Edictum Prxtoris Urbani. gEnignius autem hoc persequendum est, ut, si Furiosus 5 & infans est, qui in servitutem trahitur, non solum necessariis personis, sed etiam extraneis hoc permittatur. 7. ULPIANUS lib. 54. ad Edictum. JMberis etiam hominibus , maxime ii majores xx. annis venum fe dari padi sunt, vel in servitutem quaqua ratione deduci, nihil obest, quominus postintiu libertatem proclamare: nisi 6 forte fe venundari pasti fiiur, ut participaverint pretium. §. 1. Si quis minor 7 viginti armis ad partiendum pretium , venum fe dari passus est: nihil ei hoc post viginti annos nocebit. Sed fi ante quidem fe venum dedit, post 8 vicesimum autem annum pretium partitus est: poterit ei libertas denegari. §. 2. Si quis sciens 9 liberum emerit, non denegatur vendito in libertatem proclamatio adversus enm, qui eum comparavit: cujufquc sit xtatis, qui emptus est: idcirco, quia non est venia dignus , qui emit, etiam fi scientem prudentemque se liberum emerit, f Sed enim si postea alius eum emerit ab hoc, qui scivit, ignorans: deneganda est ei libertas. §. 3. Si duo 10 simul emerint partes, alter sciens, alter ignorans: videndum erit, numquidis, qui scit, non debeat nocere ignoranti? quod quidem magis est. f Sed enim illa eritquxstio : partem solam habebit is, qui ignoravit, an totum ? & quid dice- mus de a lia parte, an ad eum , qui scit, pertineat? Sed ille indi- (1. Lib. 7. C. 16. (2. /. 27. inpr.fupr. de minor. I. 2. §. 2. ittfr. piando appell.Jit. (3. /. 4. infr. h. t. (4. L 3. in fin.snpr. L 5. inst. I. 19. C. eoi. (;. Adde L. 1. in fin. L 2. stipr. dc postulund. (6. L ;. C. h. t. (7. I. 16. C. eod. (8. I. I. in fin. infr. quib. ad libert. praelum, (q. I. 33. infr. h. t. (10. L ult. infr. tit. prox. (11. I. 1. N tot. tit.fupr. de SC. Silui. (12. 1. 5. in fin. C. h. t. gnus est quid habere, quia sciens emerit: rursum, qui ignoravit , non potest majorem partem dominii habere, quam emit: evenit igi- tur, ut ei prosit, qui eum comparavit sciens, quod alius ignoravit. §. 4. Sunt & alis canis, ex quibus in libertatem proclamatio denegatur : veluti fin quis ex eo testamento liber esse dicatur, quod testamentum aperiri Pistor vetat, quia testator a familia necatus eue dicatur: rura enim in eo fit iste, ut supplicio Forte sit adficien- dus, non debet liberale judicium ei concedi, f Sed Si si data fuerit : quia dubitatur, utrum nocens fit, an innocens: differtur liberale judicium, donec constet de morte ejus, qui necatus est. apparebit enim , utrum supplicio adficiendus sit, an non. §. 5. Si* quis ex servitute in libertatem proclamat, petitoris 12 partes sustinet : si vero ex libertate in servitutem petatur : is partes actoris iustinet, qui servum suum dicit, f Igitur cum dc hoc incertum est: ut possit judicium ordinem accipere, hoc ante apud eum, qui de libertate cogniturus est, disceptatur: utrum ex libertate in servitutem , aut contra agatur? Et si forte apparuerit, eum, qui de libertate sua litigat, in libertate fine dolo malo fuijse ,* is, qui se dominum dicit, actoris partes sustinebit, & necesse habebit servum suum probare. Quod si pronunciatum fuerit, eo tempore , quo lis prxparabatur libertate eum non fuijse, aut 13 dolo malo fuijse : ipse, qui de sua libertate litigat, debet se liberum probare. 8- IDEM [lib. $$. ad Edictum.] QOgnitio de liberali causa 14 usufructuario datur, etiamsi dominus quoque velit ( hoc est, qui se dominum dicit) movere status controversiam. §. 1. Si pluressibi dominium fervi vindicant, dicentes esse communem : ad 1; eundem judicem mittendi erunt. & ita Senatus censuit. exterum si unusquisque/;««» ejse in solidum , non in partem, dicat: cessat Senatusconsultum, neque enim timor est, ne varie judicetur : cum iiiiusqiiisque solidum dominium sibi vindicet. §. 2. Sed & si alter usum fructum totum, alter proprietatem servi vindicet; item si alter dominium,alterpignoratum sibi dicat: idem judex erit. & parvi refert, ab eodem , an ab alio ei pignori datus sit. 9. GAJUS ad Edictum Prxtoris Urbani de liberali causa. CI pariter adversus eum , qui de libertate litigat, consistant fru- 0 ctuarius 16 & proprietarius: fieri potest, ut alteruter absit, quo casu , an prxsenti soli permissurus sit Prstor adversus eum agere, dubitari potest: quia 'non 17 debet alterius collusione, aut inertia alterius corrumpi, sed rectius dicitur, etiam alterutri eorum permittendum agere, ut alterius jus incorruptum maneat. f Quod si adhuc nondum finito judicio supervenerit, ad 18 eundem judicem mittetur: nisi si justam causam adferat, quare ad eum mitti 11011 debeat; forte si eum judicem inimicum sibi esse adfirmet. §. 1. Idem dicemus, & si duo pluresve domini esse dicantur, & quhum prxsto sint, quidam aberint. §. 2. Unde in utroque casu diipiciamiis, an si is , qui prior egerit , victus sit, prosit ei, quod posterior vicerit, vel contra: id est, ut cum omnino alteruter vicerit, prosit etiam alteri; sicut prodest heredi liberti, quod in Fraudem patroni fervi manumisti sint? Si cui placeat prodesse : consequens est, ut, cum idem petat, exceptione rei judicats objiciatur replicatio, si cui vero placeat non prodesse , is habebit sequentem dubitationem : utrum id, in quo quis victus est, nullius erit; an ejus esse debeat, cum quo actum sit: an potius ejus, qui vicerit: scilicet ut utilis actio detur ei, qui vicerit, minime autem Prstor pati debeat, ut 19 pro parte quis servus sit. 10. ULPIANUS [lib. 55. ad Edictum ] Q Uod autem diximus 20, in libertatefuijse , sic est accipiendum . - non ut se liberum doceat is, qui liberale judicium patitur, sed in possesiione libertatis fine dolo malo fuisse, f Quid sit autem/- ne dolo malo fuijse, videamus? nam Julianus ait, omnes, qui le liberos putant, fine dolo malo in libertate fuisse: si modo se pro liberis gerant, quamvis servi sint. Varus autem scribit, eum, qui se liberum sciat, du m in fuga fit, non videri fine dolo malo in li- l. 8. L 20. Jupr. I. 15- C. de probat. (l3- L I-. §- 2 - infr. I. 21. in pr. C. h. t. I. 1;. C. de probat. (14. 1. 9. in pr. infr. h. t. (15. d. I 9. in fin. pr. (16. V. I. 30. in pr. infr. eod. (17. Adde i. 1;;. in pr. infr. de reg. jur. (18. L 8- §- i.supr. h. t. (19. /. 29. in pr. infr. de except. reijudie. (20. /. 7- infin.supr. 1. 12. K. 2. infr. h. t. Pp pp a bertatts £535 __ bertate esse : sed simul atque desierit quasi fugitivus se celare, & I pro libero agere, tunc incipere sine dolo malo in libertate esse. I etenim ait , eum , qui scit se liberum , deinde pro fugitivo agit, hoc ipso i quod in fuga fit, pro fervo agere : ii. GAJUS ad Edictum Prxtoris Urbani, titulo de liberali causa. T Icet fugae tempore pro libero se gesserit, dicemus enim eum in ■*"' eadem causa esse. 12. ULPIANUS [lib. ad Edictum. ] TGitur sciendum est , & liberum 2 posse dolo malo in libertate esse, & servum posse 3 sine dolo malo in libertate esse. §. 1. Infans subreptus bona fide in servitute fuit, cum liber esset 5 deinde cum de statu ignarus esset, recessit, & clam in libertate morari ccepit: bic non sine dolo malo in libertate moratur. §. 2. Potest & servus sine dolo 4 malo in libertate morari 5 : utputa testamento accepit libertatem , quod nullius momenti esse ignorat: vel vindicta ei imposita est ab eo , quem dominum esse putavit, cum non-esset: [vel educatus est quali liber, cum servus esset. ] §.3. Et generaliter dicendum est : Quotiens quis justis'rationibus ductus , vel non justis , sine calliditate- tamen , putavit se liberum, & in libertate moratus est: [ dicendum est, ] hunc in ea causa esse, ut sine dolo malo in libertate fuerit, atque ideo possessoris commodo fruatur. §. 4. Probatio autem ad id tempus referetur 6 , cum sine dolo malo in libertate fuerit, quo primum in jus aditum est. §. 5. Si opera alicui debeantur , is quoque liberali judicio experiri potest. §. 6. Si'quod 7 damnum mihi dederit, qui ad libertatem proclamat, illo tempore, quo bona fide mihi serviebat , (veluti fi ego bona fide dominus noxali judicio conventus & condemnatus, litis aestimationem pro eo obtuli: ) in id mihi condemnabitur. 13. GAJUS ad Edictum Praetoris Urbani, titulo de liberali causa. iLlud certum est, damnum hoc solum in hac in factum actione deduci, quod dolo , non etiam quod culpa factum fit. Ideoque licet absolutus hoc judicio fuerit , adhuc tamen postea cum eo poterit Lege Aquilia agi , cum ea Lege 8 etiam culpa teneatur. §. I. Item certum est, tam res nostras, quam res alienas, qux tamen periculo nostro sunt, in hanc actionem deduci: veluti commodatas & locatas, f Certe depositas apud nos res, quia nostro periculo non sunt, ad hanc actionem non pertinent. 14. ULPIANUS lib. 44. ad Edictum. ■pEctiffime Prador calliditati eorum, qui, cum s. liberos scirent," dolo malo palsi sunt se pro servis venundari, occurrit: dedit enim in eos actionem. 9 §. 1. Qux actio totiens locum habet, quotiens non est in ea causa is, qui se venire passus est , ut ei ad libertatem proclamatio denegetur. §. 2. Dolo autem non eum fecisse accipimus, qui non ultro instruxit emptorem , sed qui decepit: 14. PAULUS [lib. 51. ad Edictum.] ID est, sive virilis sexus, sive fceminini fit: dummodo ejus astatis A sit, ut dolum capiat. 16. ULPIANUS [lib. 44. ad Edictum.] TMo eum , qui finxit se servum, & sic veniit, decipiendi empto- A ris causa. §. 1. Si tamen vi metuque compulsus fuit hic, qui distractus est, dicemus eum dolo carere. §. 2. Tunc habet emptor hanc actionem, cum 10 liberum esse nesciret: nam si seit liberum , & sic emit: ipse se circumvenit. §. 3. Quare si filiusfa- miliasemit, si quidem ipse scit, pater ignoravit: non adquisiit patri actionem : hoc si peculiari nomine egerit, f Casterum si patre mandante: hic quxritur, an filii scientia noceat? Et puto adhuc nocere, quemadmodum 11 procuratoris nocet. §. 4. Plane si filius ignoras it, pater scit; adhuc dico , repellendum patrem, etiam si peculiari nomine silius emit: si modo pater praesens fuit, potuitque filium emere prohibere. (1. v. /. 1. C. de longi tempor. prascript. qua pro libert. (2. h. 1. infr . b. I. (3. §. 2. infr. h. I. (4. /.2. C. de longi tempor. prascript. qmepro libert. (4. /. 10. inpr.supr. b. t. (6. I. 7. in fin.supr. eod. (7. 1. 13. /. 41. §. i. infr. eod. (8. I. 44. inpr.supr. ndleg. Aquil. [ 9 - l. 22. in pr. infr. h. t. (lo. /. 4. 1.6. inpr.supr. de contrah. empt. (11. I. 17. I. 22. §. 4. infr. h. t. I. ;i. §. supr. de adii. Digestorum Lib. XL. Tit. XIL 1336 17. PAULUS [lib. 51. ad Edictum.] IN fervo & ineo, qui mandato nostro emit, tale est , ut fi cer- 1 tum hominem mandavero emi, sciens liberum esse , licet is, cui mandatum est, ignoret, idem fit: & non competet ei actio. f Contra autem , fi ego ignoravi, procurator 12 scit: non est mihi deneganda. 18. ULPIANUS [lib. 54. ad Edictum.] TN tantum ergo tenetur, quantum dedit, vel in quantum obliga- x tua est: scilicet in duplum. §. 1. Sed utrum pretium tantum, an etiam id, quod pretio accessit, duplicetur, videamus? Et putem, omne omnino, quod propter emptionem vel dedit; 19. PAULUS [lib. 51. ad Edictum.] \/EI permutavit, vel compensavit eo nomine, (nam 13 Lis de- ' disse intdligemhis est, ) 20. ULPIANUS [lib. 44. ad Edictum.] T 7 E 1 obligatus est: duplari debere. §. I. Proinde si quid cuidam * ob hanc rationem licito jure dedit: dicendum est, in hoc Edictum cadere , duplarive. 14 §. 2. Obligatum vel ipsi venditori accipere debemus, vel alii obligatum. Nam quod dedit, sive ipsi venditori , sive alii [ex] jussu ejus: sive ipse, live alius dederit, asque continebitur. §. 3. Obligatu?» accipere debemus , si 15 exceptione se tueri non potest r exterum si potest, dicendum, non esse obligatum. §. 4. Interdum evenit, ut is, qui comparavit, habeat in quadruplum actionem, nam in ipsum quidem, qui sciens pro servo veniit, hinc habet in duplum actionem: & prasterea in venditorem , vel eum , qui duplam promisit, in duplum actio est; 21. MODESTINUS [lib. 1. de pcenis. ] TTTique ejus duplum, quod propter emptionem vel dedit, vel obligatus est. Secundum qux id, quod alter eorum solverit, nihil ad exonerandum alterum pertinebit: quia 15 placuit, hanc actionem poenalem esse, f Et ideo post 17 annum non datur. f Neo cum successoribus , cum sit poenalis, agetur. [ Cum ] actionem , qux ex hoc Edicto oritur, manumissione non extin- gui rectissime dicetur : quia * verum est, auctorem conveniri non posse, post quem ad eum, qui ad libertatem proclamavit, perveniebatur. 22. ULPIANUS [lib. 44. ad Edictum.] MOn solus autem emptor, sed & successores ejus hae 18 in fastum 1 actione agere poterunt. §. 1. Emere sic accipiemus, etiam si per alium quis emerit, utputa procuratorem. §. 2. Sed etsi plures emerint, omnes habebunt hanc actionem : sic tamen, ut ii quidem pro partibus emerint, pro parte pretii habeant actionem, enimvero si unusquisque in solidum , quisque in solidum habeat actionem; nec alterius scientia alteri nocebit , A vel ignorantia proderit. §. 3. Si eum liberum esse emptor nesciit; postea autem scire coepit: hoc ei non nocebit: quia tunc ignoravit. Sed fi tunc scivit, postea dubitare capit: nihilum proderit. §.4. Heredi & exteris successoribus scientia sua nihil nocet, ignorantia nihil prodest. §. 5. Sed & si 19 per procuratorem scientem quis emerit, ei nocet: ficuti tutoris quoque nocere Labeo putat. §. 6. Hxc actio post annum non datur, cum sit honoraria : est autem & pcenalis. 23. PAULUS [lib. 40. ad Edictum.] CI usumfructum tibi vendidero liberi hominis, & cessero: servum effici eum dicebat Quintus Mucius, sed dominium ita demum fieri meum, si bona fide vendidissem : aiioquin sine domino fore. §. 1. In summa sciendum est, qux de venditis servis, quibus denegatur ad libertatem proclamatio, dicta sunt: etiam ad donatos , & in dotem datos referri posse: item ad eos , qui pignori se dari paffi sunt. §. 2. 8i mater L silius de libertate litigant: aut conjungenda sunt utrorumque judicia , aut differenda est causa filii, donec de matre constet: sicut Divus quoque Hadrianus decrevit. nam cum apud alium judicem mater litigabat, a ud alium autem filius : Augustus dixit, ante de matre constare oportere, sic dein [de] de filio cognosci. edici. (12. /. 16. §. 3. in fin.supr. b. t. (13. /.76. i?:fr. deverb. ßgn. (14. I. 18- supr, b. t. (14. v. I. io. infr. de verb.fgn. (16. /. II. §. 2 . insiti.supr. ad leg. Aquil. (17. I. 34. in pr. infr. de oblig. cSs aci. (18. I. 14. inpr.supr. h. t. 1.10. §. fin.supr. de fideicom. libert. (19. I. 16. §. pen.supr. b. t. 24. IDEM 1337 De liberali causa. 24- IDEM [lib. ;i. ad Edictura.] liberali causa, liberi i loco habetur is , qui de statu suo litigat: ita ut adversus eum quoque , qui se dominum este dicit) actiones ei non denegentur, quaftunque intendere velit, .quid enim si [ qus ] tales sint, ut tempore, aut morte intereant ? quare non concedatur ei litem contestando in tutum eas redigere ? H. i. Quin etiam Servius ait, in actionibus annuis ex eo tempo- reannum cedere, ex quo lis ordinata sit. §. 2. Sed si cum aliis experiri velit, non est quaerendum , an lis ordinata fit: nec inveniatur ratio, quemadmodum subjecto aliquo , qui libertati controversam moveat, interim actiones excludantur, xque enim ex eventu judicii liberalis, aut utilis, aut inanis actio efficietur. §. 3. Sed si quas actiones inferat dominus : quaeritur, an compellendus sit suscipere judicium ? Et plerique existimant, si in personam agat, suscipere ipsum ad litis contestationem; sed sustinendum judicium , donec de libertate judicetur, nec videri praejudicium libertati fieri, aut voluntate domini in libertate eum morari: nam ordinato liberali judicio , interim pro libero habetur; L sicut ipse agere, ita cum ipso quoque agi potest, exterum ex eventu, aut utile judicium erit, aut nullum , fi contra libertatem pronunciatum fuerit. §. 4. Si is, qui in libertatem proclamat, furti aut damni injuria ab aliquo arguatur, Mela ait, interim eum cavere debere judicio se sisti: * ne melioris conditionis sit 2, qui dubix-libertatis est, quam qui certae ? sed sustinendum judicium , ne praejudicium libertati fiat, f /Eque si cum possessore hominis furti agi crnpe- rit, deinde is, cujus nomine agebatur, in libertatem proclamaverit, sustinendum judicium: ut si liber judicatus sit, in ipsum transferatur judicium; & si damnatio facta sit, judicati actionem potius in eum dandam. 25. GAJUS [ad Edictum Prxtoris Urbani, titulo de liberali causa. ] 01 cui de libertate sua litiganti optio legata sit, qutecunque here- 0 ditate ei relicta dicuntur , eadem & de optione tractari possunt. §. 1. Interdum cx 3 integro datur ad libertatem proclamatio, relati ejus, qui adfirmat, ideo se primo judicio victum , quod statuta libertas nondum ei obtigerat, quam nunc dicit sibi obtigisse. §. 2. Licet vulgo dicatur , poft ordinatum 4 liberale judicium hominem , cujus de flatu controversia efl , liberi loco e Je : tamen si servus sit, certum est, nihilominus eum , quod ei tradatur, vel stipuletur , perinde domino adquirere , atque si non de libertate ejus quxrebatur. tantum de possessione videbimus, cum ipsum post litem ordinatam desinat dominus possidere. Sed magis est, ut ad- quirat, licet ab eo non polsideatur : & cum placuit, per-fugiti- vum quoque nos possessionem adquirere 5 posse: quid mirum , etiam per hunc , de quo quieramus, adquiri. 26. IDEM lib. 10. ad Edictum provinciale. QPi ex libertate in servitutem petit, si judicii de evictione ser- ^ vandi causa , contra libertatem agit: injuriarum 6 actione non tonvenitur. 27. ULPIANUS [lib. 2. de Officio Consulis. ] J^Ivi fratres Proculo & Munatio rescripserunt: Cum Romulus, de cujus flatu qiueritur , pupillaris astatis Jit: an exigente Varia Helene matre, f consentiente [Vario Hermese'] tutore, ad tempus pubertatis causa 7 disserenda fit, veftra gravitatis efl , ex fide perfio- vantm, quod utile efl pupillo, conflituere. §. 1. Si ea persona desit cognitioni, quae alieni status controversiam faciebat: in eadem causa est, qui de libertate sua litigat, qua fuit, priusquam de libertate controversiam patiatur. Sane hoc lucratur , quodis, qui eam status controversiam faciebat. amittit suam 8 causam. Nec 9 ea res ingemmm Facit eum , qui non fuit: nec enim penuria ad- veriarii ingenuitatem solet tribuere, f Recle atque ordine judices puto facturos , si hanc formam fuerint consecuti : ut ubi deest 13 ) qui in servitutem petit, electionem adversario deferant , utrum malit cog nitionem circumduci, an audita causa sententiam (i. I. 14, C. eod . (2. Adde L 4* circa pr. infr. tit. prox . (3. *• 2. C. h. t. I. 11. §. 4. vers creterum. infr. de except. reijud. (4. • 24. inpr.supr. I. 14. C. h. t. (;. I. 12. §. 4 .supr. de usufr. I. I. 3'1,4-1- 50. in sin. infr. de adquir. vel umitt. possess. (6. I. 12. infr. 1 vijv.r. (7.1, 3. §, 5, supr. de Carbon, edici. (8 l. ;Z. in pr. 1338 proferri. &, si cognoverint, pronuntiare debebunt, servum illius non videri, neque hxc res captionem ullam habet: cum non ingenuus pronuntietur, sed servus non videri, f Qiiod si ex servitute in ingenuitatem se allegat: melius fecerint, si cognitionem circumduxerint, ne fine adversario pronuncient, ingenuum videri , nisi magna causa suadeat & evidentes probationes suggerant, secundum libertatem pronunciamium. ut etiam Rescripto Hadriani continetur. §. 2. Quod si is , qui pro sua libertate litigat, desit, contradictor vero praesens sit: melius erit, inangeri causam ejus, sententiamque proferri, fi enim liquebit, contra libertatem dabit, evenire autem potest, ut etiam 10 absens vincat: nam potest sententia etiam secundum libertatem ferri. 28. POMPONIUS [lib. 11. ad Quintum Mucium. ] On videtur domini voluntate servus in libertate esse, quem dominus ignorasset suum esse : & est hoc verum, is enim demum voluntate domini in libertate est, qui possessionem libertatis ex voluntate domini consequitur. 29. ARRIUS MENANDER lib- 1. de Re militari. QUi de libertate sua litigans, necdum sententia data militis se V —dedit, in pari causa exteris 11 servis habendus est: nec exonerat eum , quod pro libero habeatur in quibusdam. & licet liber apparuerit, exauctoratus , id est , militia remotus , castris rejicietur : utique qui ex servitute in libertatem petitus sit, vel qui non fine dolo malo in libertate moratus est. j- Qui vero per calumniam petitus in servitutem est , in militia retinebitur. §. 1. Qui ingenuus pronunciatus est, si se militis dedit, intra 11 quinquennium retractata sententia, novo domino reddendus est. 30. JULIANUS lib. 5. ex Minicio. TVUobus 13 petentibus hominem in servitutem pro parte dimidia separarim , si uno judicio liber, altero servus judicatus est, commodilfimum est , eo usque cogi judices, donec consentiant: si id non continget, Sabinum refertur existimasse, duci servum debere ab eo, qui vicisset: cujus sententiae Celsius quoque est, & ego sum. Et sane rediculum est, arbitrari eum, pro parte dimidia duci, pro parte libertatem ejus tueri: commodius autem est, favore libertatis liberum quidem eum esse , compelli autem pretii fui partem viri boni arbitratu victori suo praestare. 31. ULPIANUS lib. 1. Responsorum. ■Cilium ob hoc, quod patri 14 heres extitit; prohiberi a patre •*- suum servum manumissum in servitutem petere. 32. PAULUS lib. 6. Regularum. TYE bonis eorum , qui ex servitute , aut libertinitate in ingenni- tatem vindicari sunt, Senatusconsultum factum est, quo cavetur, de his quidem, qui ex servitute defensi essent, ut id duntaxat ferrent, quod in domo cujusque intulissent; in eorum autem bonis , qui -. oft manumiffionem repetere originem suam voluissent r hoc amplius , ut, quod post manumiffionem quoque adquisiissent, jnon ex re manumissoris, fecum ferant; extera bona relinquerent illi, ex cujus familia exissent. 33. IDEM lib. singul. de liberali causa. Q Ui sciens 1; liberum emit, quamvis & ille se pateretur venire; - tamen non potest contradicere ei, qui ad libertatem proclamat: sed si alii eum ignoranti vendiderit, denegabitur 16 ei proclamatio. 34. ULPIANUS lib. sing. Pandectarum. jMperator Antoninus constituit, non alias ad libertatem procla- 1 mationem cuiquam permittendam, nisi 17 prius administratio- num rationes reddiderit, quas, cum in servitute esset, geuuiet. 3;. PAPINIANUS lib. 9. Responsorum. ... . CErvos ad templi custodiam , quod xdificari luria voluit, desti- o natos , neque manumissos , h eredis esse constitit. _ Infr. de rc jud. (9. L 7- C. de ingen. manumif. (10. I. 40. C h. t. vide tamen l. I. §. 2. C.deadsert. toll. (li.l. 8. I. II. infr. de re milit. (12. 1 . t. in pr. infr. de coüns. deteg. (iZ. v. I. 9. in pr. supr. h. t. (14. I. 7. C. eod. (l?> L 7- §• i.supr. eod. (16. Im- mo vide l. 37. infr. eod. (17- I. ult - «d hbert. prodam. P P P P 3 36. IDEM. 1539 Digeftorum Lib. XL. Tit. XII. XIII. 13 40 36. IDEM [üb. II. Responsorum. ] "nOminus, qui obtinuit, ii velit servum suum abducere , litis aestimationem pro eo accipere non cogetur. 37. CALLISTRATUS [lib. r. Questionum.] pOnventio i privata neque s servum quemquam, neque liber- tumalicujus facere potest. 38. PAULUS [lib. i;. Responsorum.] P Aulus respondit: si (ut proponitur) post perfectam sine ulla conditione emptionem , postea emptor ex voluntate sua literas emisit, quibus profiteretur, se poft certum tempus manumissurum eum , quem emerat: non videri eas literas ad Constitutionem D. Marci pertinere. §. i. Idem respondit, Constitutionem quidem D. Marci ad libertatem 3 eorum mancipiorum pertinere , qua: hac lege venierint, ut post tempus manumitterentur : sed eundem favorem , libertatis consequenda: causa , etiam eam mereri, pro 4 qua dominus pretium accepit, ut ancillam suam manumitteret; cum idem etiam libertam habiturus sit. §. 2. Qiuelitum est, an emptor fervo recte libertatem dederit nondum pretio soluto ? f Paulus respondit, servum, quem venditor emptori tradidit, si • ei pro pretio ; satisfactum est, & nondum pretio so luto-, in bonis emptoris este coepisse. §. 3. Gajus Sejus Stichum servum Lucio Titio vendidit ita , ut Titius Stichum post triennium manumitteret, si continuo triennio fervisset: sed nondum exacto tempore triennii, Stichus fugit, & post aliquantulum temporis defuncto Titio revertit. Quiero, an.obstet Sticho ad adsequendam ex venditione libertatem , quod ante triennium discesserit ? t Paulus respondit, secundum ea, quatproponuntur, expleto6 tempore, post quod Stichus manumitti debuit, libertatem ei competisse. 39. IDEM [lib. ;. Sententiarum.] fUi necessitas probandi de ingenuitate sua non incumbit, ultro 7 si ipse probare desideret, audiendus est. §. 1. Qui de ingenuitate cognoscunt, de calumnia 8 ejus, qui temere controversiam movit, ad modum exilii possunt ferre sententiam. §. 2. Tutores vel curatores pupillorum , quorum tutelam & res administraverunt, postea status questionem facere non possunt. §. 3. Maritus uxori eidemque libertae status qiuestionem inferre non prohibetur. 40. HERMOGENIANUS [lib. ;. Juris Epitomarum. ] /Tlm pacto partitionis 9I pretii major viginti annis venalem 10 ^ f se pnebuit: nec post manumiffionem ad libertatem proclamare potest. 41. PAULUS [lib. fingul. de Articulis liberalis causie. ] CI in obscuro sit: in quo fuerit statu is, qui pro libertate sua li- o tigat: prior audiendus est, probare volens se ipsum in libertatis esse posseffionem. §. 1. Judex autem , qui de libertate cognoscit , etiam de 11 rebus amotis, damnove magno facto cognoscere debet, fieri enim potest, ut fiducia libertatis & subripere qimiam , & corrumpere, atque consumere ex bonis , quibus serviebat, ausus sit. 42. LABEO lib. 4. Posteriorum. CI servus, quem emeras, ad libertatem proclamavit, & ab judi- O ce perperam pro eo judicatum est, & dominus ejus fervi, post rem contra te judicatam 12, te heredem fecit, aut aliquo nomine is tuus esse coepisset: petere eum tuum esse poteris : nec tibi obstabit rei judicatae praescriptio. Javolenus : haec vera sunt. 43. POMPONIUS [lib. 3. Senatusconsultorum. ] TAE his, qui hona eorum, quibus serviebant, intercepissent, ' L ' deinde ad libertatem proclamabant, Hadrianus Imperator rescripsit : cujus Rescripti verba haec sunt: Sicut non est te quum fiducia libertatis , qua; ex fideicommijfi causa prastanda est , intercipere hereditariam pecuniam : ita nec libertati prajiandte moram qtiteri oportet. Quamprimum ergo 13 arbitrum dare debeat, apud quem constaret , quid servari potest heredi, antequam ad servum manumittendum compelleretur. 44. VENULEJUS lib. 7. Actionum. I* Icet dubitatum antea fuit, utrum servus dnntaxat, an liber- tus 14 jurando patrono obligaretur in his, quae libertatis causa imponuntur : tamen verius est, non aliter quam liberum obligari. f Ideo autem solet jusjurandum ä servis exigere, ut hi religione adstricti, posteaquam sua: potestatis esseccepiffeni, jurandi necessitatem haberent, dummodo in continenti, cum manumissus est, aut juret, aut promitteret. §. 1. Licet autem circa donum, munus, operas, etiam uxorum personas inserere. §. 2. In eum, qui impubes juraverit, [scilicet] qui & jurare potuerit: danda est utilis actio operarum nomine , cum pubes tamen factus erit: potest 15 tamen L impubes operas dare: veluti si 16 nomenclator sit, vel histrio. T I T. XIII. QUIBUS 17 AD LIBERTATEM PROCLAMARE NON LICET. i. ULPIANUS [lib. 2. de Officio Proconsulis.]' TYTAjores viginti annis ita demum ad libertatem proclamare noa possunt, si pretium 18 ad ipsum, qui veniit, pervenerit, f Ex exteris autem causis, quamvis major viginti annis se venundari passus sit, ad libertatem ei proclamare licet. §. 1. Minori autem viginti annis ne quidem ex causa supra scripta debet denegari libertatis proclamatio : nisi major annis viginti factus, duravit in servitute: tunc 19 enim si pretium partitus fit, dicendum erit, denegari ei deberi libertatis proclamationem. 2. MARCELLUS lib. 24. Digestorum. CErvum quis per vim ä Titio accepit, & testamento liberum esse jussit: quamquam solvendo decesserit, non erit ille liber, alio- quin fraudabitur Titius: qui, non procedente quidem libertate, cum herede ejus agere potest; at, fi ad libertatem servus pervenerit , nullam actionem habiturus est , quia nihil videbitur heres ex defuncti dolo consecutus. 3. POMPONIUS lib. ii. Epistolarum & variarum Lectionum. TTs, qui fe passi sint venire, ad libertatem proclamandi licentiam denegari. Quaero, an & ad eos, qui ex mulieribus, qux se passe sint venire, nascuntur, ista Senatusconsulta pertinent? f Dubitari non potest , quin ei quoque, quae major annis viginti venire fe passa est , ad libertärem proclamandi licentia fuerit deneganda. His quoque danda non est , qui ex ea nati tempore servitutis ejus erunt. 4. PAULUS lib. 12. Quaestionum. T Icinnius Ruffinus Julio Paulo : Is , cui fideicommissa libertas debebatur , post XX. annum venire fe passus est : Quxro, denegandum sit ei ad libertatem proclamare ? Movet me exemplum cujusvis liberi hominis: nam etsi consecutus [ esset] libertatem, se vendidisset, denegaretur ei ad libertatem proclamare : nec debet 20 meliori loco inteiligi, quod in servitute constitutus , passus est se venundari, quam si esset libertatem consecutus, sed e contrario movet me, quod in hoc , de quo qmeritur , venditio constitit, & est , qui veneat; in libero autem homine neque venditio constitit, & nihil est, quoniam veneat, peto itaque plenissime instruas. Respondit, * venditio quidem tam servi, quam liberi contrahi potest, & stipulatio de evictione 21 contrahitur, non enim de eo loquimur, qui sciens 22 liberum emit: nam adversus hunc nec ad libertatem proclamatio denegatur. Sed is , qui adhuc servus est, etiam invitus venire potest : quamvis & ipse in eo malus sit, quod de conditione sua dissimulat; cum in sua potestate habeat, ut statim ad li- (1. 1. 10. C. h. t. (2. Immo vide l. ZZ. stipr. eod. (3. 1. 1. 1. 3. supr. qui fine manumijj’, I, 2. C.fi mancip. ita fuerit alien. (4. I. 4. C. d. t.fi mancip. I. 19. I. 53. supr. de contrab. empt. (fi. I. 14. circa fin.supr. de flatulib. (7. 1. 14. in sin.supr. de probat. (8. I. 31. C. h. t. (9. I. §. j.supr. de flatu homin. I. 6. §. ;. supr. deinjuft.rupt. irritofaHo testam. (10. Hoccorrect. Nov. Leon. 59. (-11. /. 12. §. fin.supr. h. t. (12. I. II. §. 4. vers. exterum, inft. de rejudic. (13. 1. 37 .in pr.supr. defidcicom. libert. (14. 1. 7. in r. supr. de oper. libert. I. 24. in fin. L pen. in fin. supr. de flatulib. 1;. I. 31. supr. de rei vind. immo vide l. 12. §. 3. supr. deususr. ult. §. 1. supr. de oper.servor. (16.1. 7. §. 5. supr. de oper. libert. (17. Lib. 7. C. 18. (18. I. 7. in fin. pr.supr. I. ;. C. de liberali aus. L 1. C. h. t. (19. d. I. 7. §. I. [10. Adde/. 24. §. ult. supr. 't. prox. (21. /. 39. §. 3. supr. de evid. adde §. ult. Inft. de empt. 22. /. 4. 1. /. 70. supr. de eontrah. empt. §. ult. Inft. de empt. 33. supr. tit. prox. bertatem i34i Si ingenuus esse dicetur. 1342 bertate.n perveniat. Quod quidem non potest ei imputari, cui nondum libertas debetur, pone, statuliberum passum se venundari: nemo dicturus est, superveniente conditione, qux non fuit in ejus potestate, libertatis petitionem ei denegandam, idem puto etiam si in ipsius potestate fuit conditio. Sed in proposito magis probandum est, ut denegetur ei libertatis petitio, qui potuit petere libertatem, & maluit se venundari : quia indignus est auxilio Prstoris fideicommissarii. 5. IDEM lib. fingul. ad Senatusconsultum Claudianum. CI dno 1 liberum hominem majorem annis viginti emerimus, ^ unus sciens ejus conditionem, alter ignorans : an non propter eutn, qui scit, ad libertatem ei proclamare permittitur; si propter eum, qui ignorat, servus efficietur? Sed non etiam ejus, qui scit, sed tantum alterius. *• MARCIANUS [libro singulari de Delatoribus.] JjE statu defunctorum post quinquennium quxrere non licet, neque privatim, neque fisci nomine. §. 1. Sed nec ejus status retractandus est, qui intra quinquennium decessit, fi per hujus quxstionem praejudicium futurum est ante quinquennium mortuo. , §• -■ Imo nec de vivi flatu qiuerendum e/fji qiueftio hujus prtejudi- cium facit ei, qui ante quinquennium decessit. & ita D. Hadrianus constituit. §. 3. Sed interdum & intra quinquennium non licet de statu defuncti dicere. Nam Oratione Divi Marci cavetur: ut, fi quis^ ingenuus pronuiiciatus fuerit, liceat ingenuitatis sententiam retractare: sed vivo eo, qui ingenuus pronuiiciatus efi, non etiam post mortem; in tantum,ut etiamfi capta quesstiofuit retractationis,morte ejus extinguatur, nt eadem Oratione cavetur. §. 4. Si quidem in deteriorem conditionem quis statum retractaret: fecundum ea, quae dixi, praescribendum est. f Quid ergo, si in meliorem : veluti pro servo libertus dicatur, [quare non admittatur ? quid enim , si servus quis dicatur] , quasi ex ancilla natus , quae ante quinquennium mortua est? quare non liceat probare liberam fuisse: hoc enim & pro mortua est ? Et Marcellus lib. v. de Officio Consulis scripsit, posse: ego quoque in auditorio publico idem secutus sum. 2. PAPINIANUS lib. 14. Responsorum, jhy On esse libertatis quaestionem filiis inferendam propter matris vel patris memoriam post quinquennium a morte non retractatam , convenit. §. 1. Nec in ea re, qux publicam tutelam meruit, pupillis agentibus restitutionis auxilium tribuendum est, quod quinque annorum tempus , cum tutores non haberent, excesserit. §- 2. Prxfcriptio 11 quinque annorum, qux statum defunctorum tuetur, specie litis ante mortem illatx non fit irrita, si veterem causam, desistente qui movit, longo silentio finitam probetur. 3. HERMOGENIANUS lib. 6. Juris Epitomarum. ANte quinquennium defuncto status honestior 12 , quam mortis tempore fuisse existimabitur, vindicari non prohibetur. Idcirco etsi quis in servitute moriatur , post quinquennium liber decessisse probari potest. 4. CALLISTRATUS lib. 1. de Jure fisci. pRimus omnium D. Nerva Edicto vetuit, post quinquennium mortis cujufque de statu quxri. §. 1. Sed & Divus Claudius Claudiano rescripsit, ß per qtacftionem nummarium prajudieium flatui videbitur fieri , cejare qtueftionem. T I T. XIV. SI INGENUUS ESSE DICETUR. 1. MARCELLUS lib. 7. Digeitorum. CI libertus alterius alio agente ingenuus pronuiiciatus esse dice- " tur : sine ulla exceptione temporis, patronus ejus cognitionem solet exercere. 1. SATURNINUS [lib. 1. de Officio Proconsulis.] AU i se venire passus esset majorem, scilicet ut pretium ad ipsum 'c- perveniret: prohibendum r de libertate contendere, D. Hadrianus constituit, sed interdum ita contendendum permisit , si pretium [suum ] reddidijset. §. 1. Qui se ex libertinitate ingenuitati adierant, non 5 ultras quinquennium, quam manumiffi fuissent, audientur. §. 2. Qui post quinquennium reperiisse in» linimenta ingenuitatis fux adleverant, de ea re ipsos Principes adire oportere cognituros. 3. POMPONIUS [lib. 5. Senatusconsultorum.] UOcsermone, agnitis natalibus, de nullis aliis intelligendum est 1 Senatum sensisse, quam ingenuis. §. i. Verbo autem, relinquerent, etiam hoc intelligendum est, ut quaecunque ex re ejus , a quo manumiffi erant, adquisita habeant, restituant. 4 f Sed id quemadmodum accipiendum sit, videndum est : utrumne qux ignorantibus dominis abstulissent, item quod ex his adquilitiim , reddere debeant; an vero etiam concessa & donata ä manumissoribus amplexi sint ? quod magis est. 4. PAPINIANUS [lib. 22. Quaestionum.] Assati», qux prohibet apud Consules, aut Praesides Provinciarum, w post ; quinquennium a die manumilsionis in ingenuitate pro- elamare, nullam causam aut personam excipit. 5. IDEM [lib. 10. Responsorum.] pAtronum post quinquennium sententia pro ingenuitate dicta, quo ignorante res judicata est, non esse praescriptione temporis summovendum respondi. 6. ULPIANUS [lib. Z8. ad Edictum.} QUotiens de hoc contenditur, an quis libertus sit: live operx pectantur, sive, obsequium desideretur, sive etiam famosa actio intendatur, sive in jus vocetur, qui se patronum dicit, sive nulla causa interveniat, redditur 6 prajudieium. Seil & quotiens quis libertinum quidem se confitetur , libertum autem Gaii Scii se negat: idem prajudieium datur. 7 Redditur autem alterutro desiderante. Sed actoris partibus semper 8 , qui se patronum dielt, fungitur, probareque libertum suum necesse habet: aut, si non probet, vincitur. T I T. XVI. DE COLLUSIONE 13 DETEGENDA. 1. GAJUS lib. 2. ad Edictum Prxtoris Urbani, titula de liberali causa. ■VTE quorundam dominorum erga servos nimia indulgentia inqui- ^ naret ampliffimam Ordinem , eo quod paterentur servos suos in ingenuitatem proclamare , liberosque jiKticari : Senatusconsultum 14 factum est Domitiani temporibus, quo cautum est : Ut, fi quis probajfet per colhfionem quicquam salium , fi ifle homo servus Jit , fieret ejus servus , qui dctexijfet collisionem. 2. ULPIANUS lib. 2. de Offic. Consulis. A'Ollusionem detegere ingenuitatis post sententiam 1; intra quin-- ^ quennium posse, Divus Marcus constituit. §. 1. Quinquennium autem continuum utique accipiemus. §. 2. Sicubi plane xtas ejus , cujus retractatur collusio , differendam retractationem in tempus pubertatis vel alterius rei suadet: quinquennium non currere dicendum est. §. Z. Quinquennium autem non ad perficiendam retractationem, sed ad inchoandam puto prxfinitum : aliter atque circa eum , qui ex libertinitate se in ingenuitatem petit. §. 4. Oratione Divi Marci cavetur , ut etiam extraneis, qui pro akero poftttlandi jus haberem , liceret detegere collusionem. 3. CALLISTRATUS lib. 4. >le Cognit. pUm non 16 justo contradictore quis ingenuus 17 pronunciatus ^ est, perinde inefficax est decretum , atque_ si nulla judicata res intervenisset : idque Principalibus Constitutionibus cavetur. T I T. XV. NE DE 9 STATU DEFUNCTORUM POST QUINQUENNI U,M QUL- E.ATUE. (1. 1. 7. §. 3 .fupr.- tit.prox. (2. l.l. inpr. fupr. quib. ad libert. proclam.- [3. 1. 4. infr. h. t. abrog, l. ult. C. ubi causa flatus. (4. 1. 1. in fin. C. de ingen. manu- mi f (;. 1. 2. §. 1 .fupr. h. t. (6. /. ;. §. 18 .fupr. de agnofc. aleni. liber. 1. 1. i. 5, C. de ingen. manum. (7. /. 18. inpr. fupr. de probat. (8. Vide tamen/. 14. fupr. d. t. (9. Lib. 7. C. 21. (10. l. ult. inpr. infr. L 4. C. h.t. (,11. /. l.C.eod. (12. l.l. §. ult..fupr. eod. fio Lib 7. C. 20. l. 1. §. 1 .fupr. de jure cmreor. annui. (74. / ult°'c h 't ' (15. 1. 2- f“pr. de jure uureor.annui. 1 . 29. in fin.. fupr'. de liberali caiif. (16. /. I. C.de ingen. manumif. (17. v. l. 2 q. fupr. de fiatuhomiu.. 4. UL *343 134 - Digeftorum Lib. XLI. Tit. I. 4. ULPIANUS [lib. 1. ad Legem Juliam & Papiam.] CII ibertinus per collusionem I fuerit pronunciatus ingenuus, »-> collusione detecta, in quibusdam causis quasi libertinus incipit esse. Medio tamen tempore, antequam collusio detegatur, & post sententiam de ingenuitate latam, utique quasi ingenuus accipitur._ ' _ (1. I. I. supr. L I. I. r. C. h. t. L 4- in sin. C. de serv.fugitiv. 5. HERMOGENIANUS lib. 3. Juris Epitomarum. CEntentiam pro ingenuitate dictam , & collusionis prstextn se- 0 mei retractare permittitur. §. 1. Si plures ad collusionem detegendam pariter accedant, causa cognita , quis debeat admitti,, comparatis omnium moribus , & aetatibus, & 2 cujus magis interes!, statui oportet. (2. I. Z. in fin. infr. de popul. aci. LIBER QUADRAGESIMUS PRIMUS. T I T. I. DE ADQUIRENDO i RERUM DOMINIO. 1. GAJUS lib. 2. Rerum Cottidiana- rum sive Aureorum. Q Uarundam rerum dominium nanciscimur 2 jure gentium . quod ratione naturali inter omnes homines peraeque fervatur: quarundam jure Civili, id est , jure proprio civitatis nostrx. Et quia antiquius jus gentium cum ipso genere humano proditum est : opus est , ut de hoc prius referendum sit. §. 1. Omnia 3 igitur animalia , qux terra, mari, ccelo capiuntur, id est, fera: beftice, [&] volucres, pisces, capientium fiunt : 2. FLORENTINUS lib. 6. Institutionum. T7E1 qux ex his apud nos sunt 4 edita. _ V z, GAJUS lib. 2. Rerum Cottidianarum sive Aureorum. Q Uod enim nullius est, id ratione naturali occupanti conceditur. - §. 1. Nec interest 5, quod ad feras bestias & volucres, utrum in suo fundo quisque capiat, an in alieno. Plane qui in alienum fundum ingreditur , venandi aucupandive gratia 6, potest 7 a domino, fi is providerit, jure prohiberi, ne ingrederetur. §. 2. Quidquid autem eorum ceperimus , eo usque nostrum esse intelligitur 8 , donec nostra custodia coercetur, cum vero evaserit custodiam nostram, & in naturalem 9 libertatem se receperit: nostrum esse desinit, & rursus occupantis fit. 4. FLORENTINUS lib. 6. Institutionum. -vrisi 10, si mansuefacta emitti ac reverti solita sunt. 5. GAJUS lib. 2. Rerum Cottidianarum sive Aureorum. "VTAturalem it autem libertatem recipere 12 intelligitur, cum vel oculos nostros effugerit, vel ita sit ia conspectu nostro, ut difficilis sit ejus persecutio. §. 1. Illud quxiitum est, an fera bestia,' qux ita vulnerata fit, ut capi postit, statim nostra esse intelli- gatur. f Trebatio placuit, statim nostram esse: & eo usque nostram videri, donec eam persequamur, quod fi desierimus eam persequi ; desinere nostram esse, & rursus fieri occupantis, itaque si per hoc tempus, quo eam persequimur, alius eam ceperit eo animo, ut ipse lucrifaceret: furtum videri nobis eum commisisse. f Plerique non aliter putaverunt eam nostram esse, quam si eam ceperimus: quia multa accidere possunt, ut eam non capiamus: quod 13 verius est. §. 2. Apium 14 quoque natura fera est. Itaque qua in arbore nostra consederint, antequam b nobis alveo concludantur, non magis nostrx esse intelliguntur, quam volucres, qux in nostra arbore nidum fecerint. Ideo si alius eas incluserit, earum dominus erit. §. 3. Favos 13 quoque fi quos hx fecerint, sine 16 furto quilibet postidere potest. Sed (ut supra quoque diximus) qui in alienum fundum ingreditur , potest ä domino, siis providerit, jure prohiberi, ne ingrederetur. §. 4. Examen 17, quod ex alveo nostro evolaverit, eo 18 nfque nostrum esse intelligitur , donec in conspectu nostro est , nec difficilis ejus persecuti» est: alioquin occupantis fit §. 3. Pavonum 19 & columbarum fera natura est 20. nec ad rem pertinet, quod ex consuetudine avolare & revolare solent, f Nam & apes idem faciunt, quarum constat feram esse naturam, f Cervos 21 quoque ita quidam mansuetos habent, ut in fylvas eant & redeant: quorum & ipsorum feram esse naturam, nemo negat. f In his autem animalibus, qux consuetudine abire & redire solent, talis regula 22 comprobata est, ut eoufque nostra esse intelliguntur , donec 23 revertendi unimum habeant: quod[yf] deßerint revertendi animum habere , defir.ant nostra este , fis stant occupantium. Intelliguntur autem desiisse revertendi animum habere tunc , cum revertendi consuetudinem deseruerint. §. 6 . Gallinarum 24 & anserum non est fera natura: palam est enim, alias esse feras gallinas, & alios feros anseres. Itaque si quolibet modo anseres mei, & gallinx mex, turbati 25 turbatxve adeo longius evolaverint, nt ignoremus, ubi sint: tamen nihilominus in nostro dominio tenentur. Qua de causa furti nobis tenebitur, qui quid eorum lucrandi animo adprehenderit. §. 7. Item qux ex 26 hostibus capiuntur, jure gentium statim capientium fiunt. 6. FLORENTINUS lib. Institutionum. TTem qux 27 ex animalibus dominio nostro eodem jure subjectis x nata sunt. 7. GAJUS lib. 2. Rerum Cottidianarum sive Aureorum. ^Deo quidem, ut & liberi homines in servitutem deducantur: qui tamen, si evaserint hostium potestatem, recipiunt pristinam libertatem. §. 1. Prxterea quod per alluvionem 28 agro nostro flumen adjicit, jure gentium nobis appuiritur. 29 f Per alluvionem autem id videtur adjici, quod ita paulatim adjicitur, ut intel- ligere non possimus , quantum quoquo momento temporis adjiciatur. §. 2. Quod si 30 vis fluminis partem aliquam ex tuo praedi» detraxerit, & meo prxdio attulerit: palam est, eam tuam permanere. 31 Plane si longiore tempore fundo meo fixierst , arboresque, quas fecum traxerit, in meum fundum radices egerint: ex eo tempore videtur meo fundo adquisita esse. §. 3. Insula 32, qux in mari nascitur, (quod raro accidit) occupantis fit: nullius enim esse creditur. f In flumine nata (quod frequenter accidit), si quidem mediam partem fluminis tenet: communis est eorum, qui ab utraque parte fluminis prope ripam prxdia ppffident, pro modo latitudinis cujufque prxdii, qux latitudo prope ripam sit. quod si alteri parti proximior sit: eorum est tantum, qui ab ea parte prope ripam prxdia possident. §. 4. Quod si uno latere perruperit flumen , & alia [parte] novo rivo fluere emperit; deinde infra novus iste rivus in veterem se converterit: ager, qui ä duobus rivis comprehensus, in formam 33 insulx redactus est, ejus estseili- (1. Lib. 2. Inst. 1. (2. §. Ii. Inft. de rer. divis. (3. §. 12. Inst.d.t. (4. I. 6. infr.h. t. (3. d. §. 12. (6. LlG.supr.de servit, pned. r istic. I. un. C. de thesaur. lib. 10. tit. 13. (7. I. 5. §. 3. infr. b. t. (8- l . I. §. lo.supr.fi quadrupes pauper. (9. I. 3. in pr. infr. h. t. (10. I. 44. infr. eod. (11. I. 3. in sin.supr. d. I. 44. infr. eod. (12. §. 12. in fin. Inst. de rer. divis. (13. /.55. vers. summam, infr. b. t. §, 13. Inst. de rer. divis. (14 §. 14. Inst. d. t. (15. d. §. 14. (if,. I. stG.inpr.infr.de furt. (17. d. §. 14. in jin. (ig. I. 3. §. 16. infr. de adquir. vel imiitt. pojs. (19. §. 13. Inst. de rer. divis (20. Vide tamen l. 37. infr. de furt. (21. d. §. Ii- (22. arg.l. q.supr.h.t. (23. L 8. §. 1. supr. fami!. ereife. (24. §. 16. Inst. de rer. divis. (23. Adde 1 . 44. infr. h. t. (26. 1.7.1» pr. I. 51. §. 1. infr. eod. I. 1. §. 1. infr. tit. prox. §. 17. Inst. derer, divis. (27. §. 19 .Inst.d.t. (28. l.\. in sin. C. de a!iuvion.\. leinst. de rer. divis. (29. I. 12. in pr. I. 16. infr. h. t. (30. §. 21. Inft. de rer. divis. I. 4. infin. supr. dereb. cred. (31. Ld.infr.de incend. (32. §. 22. Inst. de rer. divis. (33. /• 30. §. 2. infr. b. t. L I. C. de alluvion. §. rr. in fin. Inst. de rer. divis. cet, 1345 De adquirendo rerum dominio.' cet, cujus & fuit. §. Quod fi i toto naturali alveo relicto flumen alias fluere coeperit: prior quidem alveus eorum e It, qui prope ripam praelia possident, pro modo scilicet latitudinis cujusque prnlii, qux [latitudo] prope ripam sit: novus autem alveus ejus juris elfe incipit., cujus & ipsum flumen , id est, publicus juris gentium. Quod fi post aliquod temporis ad priorem 2 alveum reversum fuerit [&] flumen : rursus novus alveus eorum este incipit, qui prope ripam ejus praedia possident, f Cujus tamen totum jiuum novus alveus occupaverit: licet ad priorem alveum reversum suerit sturnen ; non tamen is , cujus is ager fuerat, stricta ratione quicquam in eo alveo habere potest2 quia & ille ager , qui fuerat, desiit esse, amissa propria forma; L , quia vicinum praedium nullum habet, non potest ratione vicinitatis ullam partem in eo alveo habere, sed 3 vix est, ntid obtineat. §. 6. Aliud sane est, si cujus ager totus inundatus 4 fuerit: namque inundatio speciem fundi non mutat: & ob id eum recesserit aqua, palam est, ejusdem esse, cujus & fuit. §. 7. Cum quis ex aliena materia speciem 5 aliquam suo nomine fecerit: Nerva & Proculus putant, hunc dominum esse, qui fecerit: quia quod factum est, antea nullius fuerat, f 8abinus [&] Cassius magis naturalem rationem efficere putant: ut 6, qui materiae dominus fuerit, idem ejus quoque ,. quod ex eadem materia factum sit, dominus esset: quia sine materia nulla species eisici possit, voluti si ex auro, vel argento , vel aere vas aliquod fecero : vel ex 7 tabulis tuis navem , aut armarium, aut subsellia [fecero] : vel ex lana tna vestimentum: vel ex vino & meile tuo mulsum: vel ex medicamentis tuis emplastrum , aut collyrium 8 : vel ex u.vis , aut olivis, aut spicis tuis vinum, vel oleum, vel frumentum, f Est tamen etiam media sententia recte existimantium, si species 9 ad materiam reverti possit, verius esse , quod & Sabinus, & Caffiussenserunt: si 10 non possit reverti, verius esse, guodNervx& Proculo placuit, uteeee vas conflatum , ad rudem massam auri, vel argenti, vel sris reverti potest: vinum vero, vel oleum, vel frumentum , ad uvas, & olivas, & spicas reverti non potest: ac ne mulsum quidem ad mei & vinum; vel emplastrum , aut collyria, ad medicamenta reverti possunt. f Videntur tamen mihi recte quidam dixisse , non debere dubitari , quin alieni; spicis excussum frumentum ejus sit, cujus & spica fuerunt, cum enim grana, qua spicis continentur , perfectam habeant suam speciem, qui excussit spicas, non novam speciem facit, sed eam, qua est, detegit. §. 8. Voluntas duorum dominorum miscentium n materias, commune 12 totum corpus efficit: sive ejusdem generis sint materis , velnti vina miscuerunt,, vel argentum conflaverunt; sive diversa, velnti si alius vinum contulerit, alius mei, vel alius aurum , alius argentum: quamvis & mulsi, & electri, novi corporis sit species. §. 9. Sed & si sine voluntate dominorum casu confusa 13 sint duorum materia , vel ejusdem generis, vel diversa: idem juris est.’ §. 10. Cum in suo loco aliquis aliena materia adificaverit 14, ipse dominus intelligi- turxdificii: quia omne , quod inaiificatttr, solo cedit. 15 Nec tamen ideo is, qui materia dominus fuit, desiit ejus dominus esse : sed tantisper neque vindicare 16 eam potest, neque ad exhibendum 17 de ea agere, propter Legem xir. Tabularum ; qua cavetur , ne quis tignum alienum adibussuis junclum eximere cogatur , sed duplum pro eo proflet. f Appellatione 18 autem tigni omnes materia significantur , ex quibus adificia fiunt, f Ergo si aliqua ex causa dirutum sit adificiiun , poterit materia dominus nunc eam vindicare, & ad exhibendum agere. §. 11. Illud recte qua- ritur: an, si id adificium vendiderit is, qui adificaverit, & ab emptore longo tempore captum postea dirutum sit, adhuc dominus materia vindicationem ejus habeat? causa dubitationis est, an eo ipso , quo universitas 19 adificii longo tempore capta est, f?46 (i. §. 23. hiß. d. t. (2. I. 38. infr. b. t. . (3. I. 30. §. 3. infr. itd. (4. §. 24. Infl. de rer. divis ($.'§. 2 ^.Inst.d.t. (6.L76. mfin.supr. de judic. I. 9. §. %. sttpr. ad exhib. (7. I. 26. in pr. w/r. h. t. (8. §. 25. Infl. derer, divis. I. 18 . §. I o.sttpr. dein- firucl. vel inflrum. (9. /. 24. infr. b. t. (10. 1. 27. §. I. infr. eod. Cn. §. 28. Infl. de rer. divis. (12. I. 3. §. fin.snpr. derei vind. Cl 3 - §.27. /«/?. de rer. divis. (14. §. zq.Inft. d.t. (1;. i. 49. Jnpr, de rei vind. I. 2. C. de fervit. (16. I. 23. §. 6 .fupr. de rei vini (17. l.S.fupr. ad exhibend. (18. /. I. §. 1. infr. de tigno } ra' ^ 3°- in pr. infr. de adquir. vel amitt. pojs. (90. §. 30. dnsi.de rer. divis. (21. §. 10. fupr. hic. I. ;. C. de rei vind, l. 3. Tom. i. si ngula quoque res , ex quibus constabat, capta essent, quod non placuit. §. is. Ex 20 diverso, fi quis in alieno solo sua materia adificaverit, illius 2i fit adificium, cujus & solum est: & si scit ahenum lohnn este, sua voluntate amisisse proprietatem materi« intelligitur. itaque neque 22 diruto quidem adificio vindicatio ejus materia competit, f Certe si dominus soli petat adificium , nec iolvat pretium materia, & mercedes fabrorum, poterit per exce- l'ss 0 ®' 6 " 1 ^oli mali repellit utique si nescit, qui adifieavit, alienum elie iolum , & tanquam in suo bona fide adifieavit: nam si scit, culpa ei objici potest, quod temere adifieavit in eosoio, quod in- telligeret alienum. §. 13. Si alienam plantam 23 in meo solo po- luero , mea erit: ex diverso, si meam plantam in alieno solo po- luero , illius erit: si modo utroque casu radices egerit, antequam enim radices ageret, illius permanet, cujus & fuit, f His conveniens est : quod si vicini arborem ita terra presserim, ut in meum Fundum radices egerit; meam effici arborem, rationem enim non permittere, ut alterius arbor intelligatnr, quam cujus fundo radices egisset. Et ideo prope confinium arbor posita, £ etiam in vi- cinumfundum radices egerit, communis est, 8- MARCIANUS lib. 3. Institutionum. pRo regione cujusque prxdii. §. 1. Sed & si in confinio 24 lapi« nalcatur, & sunt pro indiviso communia pradia : tunc erit lapis pro indiviso communis, si terra exemptus fit. % GAJUS lib. 2. Rerum Cottidianaram sive Aureorum. QUa ratione autem piant« , qux terra coalescunt, solo cedunt: eadem ratione frumenta quoque, qux sata 25 sunt, solo cedere intelliguntur. f Cxterum sicut is, qui in alieno solo aedificavit 26, si ab eo dominus ibi i petat «dificium , defendi potest per exceptionem doli mali: ita ejusdem exceptionis auxilio tutus esse poterit, qui [in] alienum fundum sua impensa consevit. §. 1. Literie 27 quoque, licet aure« sint, perinde chartis mem- branilquecedunt, ac solo cedere solent ea, qux aedificantor , aut seruntur, f Ideoque si in chartis membranisve tuis carmen , vel historiam , vel orationem scripsero.: hujus .corporis, -non ego, sed tu dominus esse intelligeris. Sed si a me petas tuos libros , tuas- ve membranas, nec impensas scriptur« solvere velis : potero me defendere per exceptionem doli mali, utique si bona side eorum pofleisionem nastus ihn. §. 2. Sed non , uti liter« chartis membranisve cedunt, ita solent pictura 28 tabulis cedere : sed ex diverso placuit, tabulas picturx cedere, f Utique tamen conveniens est, domino tabularum adversus eum, qui pinxerit, 11 is tabulas possidebat, utilem actionem dari, qua ita efficaciter experiri poterit., ii pictur« impensam exsolvat : alioquin nocebit ei doli mali exceptio; utique si bona side possessor fuerit, cui solverit. Adversus dominum vero tabularum ei, qui pinxerit, rectam vindicationem competere dicimus : ut tamen pretium tabularum inferat; alioquin nocebit ei d ii mali exceptio. §. 3. Hx quoque res, qux traditione 29 nostrx fiunt, jure gentium nobis adquirun- tur: nihil enim tam conveniens est naturali lequitati, quam voluntatem domini volentis 30 rem suam in alium transferre, ratam haberi. §. 4. Nihil 31 autem interest, utrum ipse dominus per se tradat alicui rem, an voluntate ejus aliquis, f Qua 32 ratione si cui libera negotiorum administratio ab eo , qui peregre proficiscitur , permissa fuerit, & is ex negotiis rem vendiderit & tradiderit : facit 33 eam accipientis. §. y. Interdum etiam sine traditione nuda 34 voluntas domini sufficit ad rem transferendam. Velnti si rem , quam commodavi, aut locavi tibi , aut apud te deposui, vendidero tibi: licet enim ex ea causa tibi eam non tradiderim: eo tamen , quod patior eam ex causa emptionis apud te esse, tuam C. defervit. I. 37 .fupr. de rei vind. (22. Innuo vide d, l. 37. 1 . 2. C. derei vind. (23. §. 31. Infl. de rer, divis. I. 5. §. 3 .fupr. I. n. C. de rei vini. (24. /. 19. in pr. fupr. communi divid. I. 83. fupr. proJecio. (25. tz. 32. Infl. de rer. divis. (26. d. 7. §. I =. fupr. h. t. (27. §. 33. Infl. de rer. divis. I. 3. §. 14. fupr. ad exhib. (28. §. 34. Infl. derer, divis. L 23. §. 3 . fupr. derei vind. (29. I. 20. in pr. infr. h. t. §. 40. Infl. de rer. divis. I. 20. C. de pali. I. 12. C. de rei vind. vide tamen l. 31. in pr. infr. h. t. (30. I. 9. C. de Judois. (31. §. 42- I»ft- Ae rer - lUvi s- . (3~ §. 43- Infl. d. t. I. ;8. I. %9-fupr. de procur. (33- Imrno vide L 16. C. L. 63. fupr. d. t. (34. §. 44- ln fl- Ae rer - Aivi s- Q.1 11 efficio. H47 Digestorum Lib. XII. Tit. I. 1548 efficio. §. 6. Item fi quis merces in horreo repoiitas vendiderit, simul atque claves i horrei tradiderit 2 emptori, transfert proprietatem mercium ad emptorem, tz. 7. Hoc amplius, interdum & in incertam personam collocata voluntas domini,transfert rei proprietatem, ut ecce, qui miffiiia 3 jactat in vulgus; ignorat enim, quid eorum quisque excepturus sit; & tamen , quia vult, quod quisque exceperit, ejus esse , statim eum dominum efficit. §. 8. Alia causa est earum rerum, qu;e in tempestate maris , levanda: navis causa 4, ejiciuntur, lue enim dominorum permanent: quia non eo animo ejiciuntur , quod quis eas habere non vult , sed quod magis cum ipsa nave periculum maris effugiat, qua de causa si quis eas fluctibus expulsas, vel etiam in ipso mari nactus, lucrandi animo abstulerit, furtum committit. 10. IDEM lib. 2. Institutionum. ADquinintur nobis non solum per ncfmet ipsos, sed etiam per eos 5, quos in potestate habemus: item per servos, in quibus ufumfructum habemus: item per homines liberos , & servos alienos , quos bona fide possidemus, de quibus singulis diligentius di- spiciamus. §. r. Igitur quod fervi 6 nostri ex traditione nanciscuntur, sive quid stipulentur , vel ex qualibet alia causa adqui- runt, id nobis adquiritur: ipse enim , qui in potestate alterius est, nihil suum habere potest, f Ideoque si heres institutus Iit; nisi nostro jussu , hereditatem adire non potest: & si jubentibus nobis adierit; hereditas nobis adquiritur, perinde atque ii nos ipsi heredes instituti essemus, f Et his convenienter scilicet legatum nobis per eundem adquiritur. §. r. N011 solum autem proprietas per eos, quos in potestate habemus, adquiritur nobis , sed 7 etiam possessio: cujufque eniin rei possessionem adepti fuerint, id nos poffidere videmur, f Unde etiam per eorum longam passeffionem dominium nobis adquiritur. §. 3. De 8 his autem servis, in quibus tantum ufumfructum habemus , ita placuit: ut quidquid ex re nostra, vel ex operis filis adquirant, id nobis adquiratur : si quid vero extra eas causas persecuti [sint] , id ad dominum proprietatis pertinet. f Itaque si is servus heres institutus fit, legatum ve quid , aut ei donatum fuerit; non mihi , sed domino proprietatis adquiritur. §. 4. Idem placet de eo 9 , qui nobis bona fide possidetur , sive liber fit, sive alienus servus : quod enim placuit de usufructuario, idem probatur etiam de bonx fidei possessore. f Itaque quod extra duas causas adquiritur , [id] vel ad ipsum pertinet, fi liber est: vel ad dominum ejus, fi servus est. §. [Sed] bonae fidei possessor, cum 10 usuceperit servum , quia eo modo dominus fit, ex omnibus causis per emn sibi adqui- rere potest, usufructuarius vero usucapere servum non potest: primum , quia non possidet, sed habet jus utendi fruendi: deinde, quoniam scit, servum alienum esse. 11. MARCIANUS lib. 3. Institutionum. “pUpillus II, quantum ad adquirencluin, non indiget tutoris auctoritate : alienare vero nullam rem potest, nisi prsfente tutore auctore; & ne quidem possessionem , qua est naturalis, ut Su- binianis visum est. qua sententia vera est. 12. CALLISTRATUS lib. 2. Institutionum. T Acus 12 & stagna, licet interdum crescant, interdum exare- ' L ' scant, suos tamen terminos retinent: ideoque in his jus alluvionis non adgnoscitur. §. 1. Si are meo, & argento tuo conflato, aliqua species facta sit, non erit ea nostra communis : quia cum diversa materia as atque argentum sit, ah artificibus separari 13 , & in pristinam materiam reduci solet. _ 13. NER ATIUS lib. 6. Regularum. ol' procurator rem milii emerit ex mandato meo , eique sit tradita (1- §- 45- List. d. t. (2. 1. 7^.supr. de contrak. empt. (3. §. 46. Injl. ite rer. divis. (4. §.48. Infi. d. t. 1. 7. infi-. pro derelicto. I. 53- l. 63. inpr. infi. h. 1.1. 1. tz. i.supr. iehis quisiui , velalitn. jur. I. yy.supr. de adquir. vel omi t. bered. §.3. Infi. per quas person. cuique. (6. d. §. 3. (7. d. §. 3. ve rs non solum. I. 24. infi. de adquir. vel amitt. poj. (8- §. 4. in pr. Infi. per quas person. cui- Vt e ', §• 4- vers idemplacet. U tz. 1. List.per quas person. no- btsohlig. (10. d. tz. 4. vers.sedbmuo fiieipojsefor. (11. tz. 2. Infi. quib. alten, licet. I. <).supr. de audior, tut. (12. 1. 24. insin.supr. de aquapluv. (13. I. 5. §. i.supr. de rei vini. (14. Immo Tlde l. 24. supr. de negat. gest. (1;. /. 20. in sin. infi . h. t. I. 34. meo nomine : dominium mihi, id est, proprietas adquiritur 14, etiam ignoranti. tz. 1. Et tutor pupilli, pupilla , similiter ut procurator 15 , emendo nomine pupilli, pupilla, proprietatem illis adquirit etiam ignorantibus. 14. IDEM lib. 5. Membranarum. Q Uodiö insitore 17 quisadificaverit, ejus erit, nam litora pu- -blica non ita sunt, ut ea, qua in patrimonio sunt populi; sed ut ea, qua primum a natura prodita sunt, & in nullius adhuc dominium pervenerunt, nec dissimilis conditio eorum est, atque piscium & ferarum : qua simul atque adprehensa sunt, sine dubio ejus, in cujus potestatem pervenerunt, dominii fiunt, tz. 1. R. lud videndum est, sublato mdifici», quod in litore positum erat, cujus conditionis is locus sit: hoc est, utrum maneat ejus, cujus fuit adificium , an rursus i 11 pristinam causam recidit; perinde- que publicus sit, ac si nunquam in eo adificatum fuisset. quodi8 propius est , ut existimari debeat: si modo recipit pristinam lituris speciem. 15. IDEM [lib. 5. Regularum.] Q Ui autem in ripa sturninis adisicat, non suum facit. 19 16. FLORENTINUS lib. 6. Institutionum. TN agris limitatis jus alluvionis locum non habere constat: idque & Divus Pius constituit. Et Trebatius ait, agrum , qui hostibus devictis ea conditione concessus sit , ut in civitatem veniret, habere alluvionem , neque esse limitatum: agrum autem manuca- ptum, limitatum suisse: ut sciretur, quid cuique datum eiset, quid venisset, quid in publico relictum esset. 17. ULPIANUS lib. 1. ad Sabinum. CI duo domini servo communi rem tradiderint: adquirit 20 alteri ab altero. 18. IDEM lib. 4. ad Sabinum. DEr hereditarium 21 servum, quod est ejusdem hereditatis, he- L redi adquiri non potest : & maxime ipsa hereditas. 19. POMPONIUS lib. 3. ad Sabinum. T Iber homo, qui bona fide mihi servit, id, quod ex operis silis Jt, ^ aut ex re mea pararet, ad me pertinere sine dubio, Aristo ait: quod vero quis ei donaverit, aut ex negotio gesto adquisierit, aci ipsum pertinere, f Sed hereditatem legatumve non adquiri mihi per eum : quia neque ex re mea , neque ex operis suis id fit. nec ulla ejus opera esset in legato: in hereditate aliquatenus, quia per ipsum adiretur. quod & Varium Lucullum aliquando dubitasse: sed verius esse, non adquiri, etiamsi testator ad me voluisset pertinere. Sed licet ei minime adqilirat; attamen, si voluntas evidens testatoris appareat, restituendam esse ei hereditatem. Sed Trebatius , si liber homo bona fide serviens , jussu ejus , cui serviet , hereditatem adiisset, heredem ipsum fieri : nec Interesse , quid senserit , sed quid fecerit. Labeo contra , si ex necessitate id fecisset, quod si ita, ut & ipse vellet: ipsum fieri heredem. 20. ULPIANUS lib. 29. ad Sabinum. "J^Raditio nihil 23 amplius transferre debet vel potest ad eum, qui accipit, quam est apud eum , qui tradit. Si igitur quis dominium in fundo habuit, id tradendo 24 transfert: si non habuit, ad eum , qui accipit, nihil 25 transfert. tz. 1. Quotiens autem dominium transfertur: ad eum, qui accipit, tale transfertur, quale fuit apud eum, qui tradit, si servus fuit fundus, cum servitutibus transit 26; si liber , uti fuit: & fi forte servitutes debebantur fundo, qui traditus est: cum jure servitutum debitarum transfertur. Si quis igitur fundum dixerit liberum , cum traderet tz. 1. infi. de adquir. vel amitt. po[scjs. (16- l. 5. in sin, L 6. in 7". supr. tz. 5. Infi. de rer. divis. I. 50. infi. h. t. (17. Adde l. 30. m sin. infr. eod. I. 10 .supr. de rer. divis. (18. L 6. in pr. supr. d. t. (19. arg. L 5. in sin. pr.supr. d. t.iunct. I. 7. tz. 1 i.supr. h. t. (io. I. 8. tz. 2. infr. de ucceptil. (21. i. 43. supr. de adquir. vel omitt. bered. L 1. tz. 16. infr. de adquir. vel amitt. pojsejs. (22. L 23 .inpr. infr. h.t. tz. 4. Infi.per quas person. cuique. (23. 1. 6~.fitpr. decon- trah. empt. I. 3. in sin.supr. de pignorib. I. $4. I. 120. iss'. de reg. jur. (24. l.q.§.%.supr. b. t. (25. Immo vide/. 46. r»/r. cod. (26. L 23. tz. 2. supr. de servit, pned. ruftic. I. 6"- supr. de contrak, empt. I. 3. C. deservit. L 12. C. de diftract. pignor. eum, 134 7 Digestorum Lib. XLL Tit. I. *348 Qu» in fraudem creditorum, pag. 1409. * 42. $. - - res pignori vel hypoth. 634. * 20. 3. - - sententia sine appellat. 169J. * 49. g. Questionibus. 1666, * 48. 18. Quando appellandum sit. 1691. * 49. 4- - - - de peculio actio. ;i;. * 15. 2. - - - dies legatorum. 1139. * 36. 2. - - - dies ususfructus. 333. * 7- 3- - - - ex facto tutor, vel curat. 798. * 26. 9. Quarum rerum actio non datur, j 47 st- ' ' 44. Quemadmodum servitutes amitt. 3 1.66. * 8. 6. Quibus ad libertatem proclamere. 1340- * 40. V - - - ex causis in possess.-396. * 4*- 4. - - - modis pignus vel hypoth. 641. * 20. 6. - - - modis ususfr. vel usus amitt. 333. * 7. 4. - - - non competit honor. possess. 1231. * 38. IZ. it Quibus rebus ad eund. Judic. 420. ? xx. s. Qui & a quibus manumissi liberi. 1327. * 40. 9. - petant Tutor, vel Curat. 779. * 26. 6. - potiores in pignore. 635. * 20. 4. Quis, ä quo appelletur. 1691. * 49. 3. - - ordo in possess. fervetur. irZi. * 38. i;° Qui satisdare cogantur. 168. * 2. 8. - sine manumissione ad libert. 1326. * 40. 8. - testamenta facere possunt. 833- * 28. 1. Quod cujufcunque univerfit. nom. 211. * 3. 4. - - cum eo, qui in aliena potest. 498. * 14. 5« - - falso tutore auctore gest. 823. * 27. 6. - - Jussu. 521. * x§. 4. - - Legatorum. 1417. * 43. 3. - - metus causa gest. 226. * 4. 2. - - quisque juris in alterum stat. 162. * 2. 2. - - vi aut clam. 7446. * 43. 24. Quorum bonorum. 1416. * 43. 2. \ 1349 De acquirendo rerum dominio, 1350 Quot in fraudem creditorum, pag. 1409. * 4:. (, - - res pignori ve! liypoth. 634. * 20. Z. - - fententis tine appellat. 1695. * 49. g. Je Quxstionibus. 1 666. * 48. 1«. Quando appellandum fit. 1891. * 49. 4. - - - de peculio actio. 919. * 19» 2. - - - dies legatorum. 1139. * 38. 2. - - - dies ususfructus. 333. * 7. 3. - - - ex. facto tutor, vel curat. 798. * s6. y. Quarum rerum actio non datur. 1479. * 44. 9, Quemadmodum servitutes amkt. 366. * 8. 6. Quibus ad libertatem proclamere. 1340. * 40. 13. - - - ex causis in possess. 396. * 42. 4. - - - modis pignus vel hvpoth. 641. * 20. 6 . - - - modis ususff. vel usus amkt. 333. * 7. 4. - - - non competit bonor. possels. 1231. * Z8. lade Quibus rebus ad eund. Jiidic. 420. * 11. 2. Qui & a quibus manuniiffi liberi. 1327. * 40. 9. - petant Tutor, vel Curat. 779. * 26. 6. - potiores in pignore. 639. * 20. 4. Quis, ä qno appelletur. -1691. * 49. 3. - - ordo in, posseff. servetur. 1231. * 38. 15. Qui satisdare cogantur. 168. * 2. 8. - sine manumissione ad libert. 1326. * 40. 8- - testamenta facere possunt. 833- * 28. 1. Quod cnjuscunque universit. nom. 211. * 3. 4. - - cum eo, qui in aliena potest. 498. * 14. S. - - falso tutore auctore gest. 823. * 27. 6 , >- - Jussu. 521. * 19. 4. - - Legatorum. 1417. * 43. 3. - - metus causa gest. 226. * 4. s. - - quisque juris in alterum stat. 162. * S. S' - - vi aut clam. 1446. * 43. 24. _ Quorum bonorum. 1416. * 43. r. , 1349 Ds adquirendo rerum dominio. ; nm, qui servus sit, nih.l Juris servitutis fundi detrahi: vcrun- tainen obligat [que] se , dcbebitque prxstare, quod dixit. §. 2. Si eo-o & Titius rem emerimus , eaquc Titio & quasi meo procuratori tradita sit, puto, mihi quoque quaesitum dominium : quia placet, per liberam personam omnium rerum possessionem i quaeri posse , & per hanc dominium. 21. POMPONIUS lib. ii. ad Sabinum. CI servus meus tibi bona fide 2 serviret, L rem emisset, tradi- ' taque ei esset: Proculus , nec meam fieri, quia servum non possidebam ; nec tuam, si non ex re tua St parata. Sed si liber bona fide tibi serviens emerit, ipsius fieri. §. i. Si rem meam possideas, & eam velim tuam esse : fiet tua, quamvis 3 possessio apud me non Fuerit. 22. ULPIANUS lib. 40. ad Sabinum. MEmo servum vi 4 possidens, aut clam, aut precario, per hunc stipulantem, vel rem accipientem potest acquirere. 23. IDEM lib. 43. ad Sabinum. « 35 ® E Ui bonas fide alicui serviat , sive servus alienus est, sive ihomo liberest : quicquid ex re ejus, cui servit, adquirit; eiadquirit, cui bona side servit, f Sed & si quid ex operis suis adquisierit; simili modo ei adquirit. nam & operae quodammodo exreejus, cui servit, habentur: quia jure operas ei exhibere debet, cui bona fide servit. §. 1. Tamdiu autem adquirit, quam- diu bona fide servit, exterum si coeperit scire , esse eum alienum vel liberum : videamus, an ei adquirit ? Quxttio in eo est, utrum initium spectamus , an lingula momenta ? & magis est , ut singula momenta 6 spectemus. §.2. Generaliter dicendum est : quod ex re sua, hoc est ejus, cui bona fide quis servit, ei adquirere non potest , sibi eum adquifiturum : quod autem non ex re ejus sibi adquirere non potest, ei adquifiturum , cui bona fide servit. §. 3. Si quis duobus bona fide serviat: utrique adquiret, sed singulis ex re sua. Quod autem ex re alterius est, utrum pro parte ei, cui bona fide servit, pro parte domino, si servus lit, aut si liber sit, ei [cui bona fide fervit] : an vero ei debeat ad- quireretotum, ex cujus re est, videamus? quam speciem Scx- vola quoque tractat lib. II. Quxstionum. ait enim : «alienus servus duobus bona fide serviat, & ex unius eorum re adquirat; rationem facere, ut ei 7 duntaxat 8 in solidum adquirat: sed si adjiciat ejus nomen , ex cujus re stipulatur: nec dubitandum esse ait, quin ei soli adquiratur. quia & si ex re ipsius stipularetur, alteri ex dominis nominatim stipulando [solidum] ei adquiret. Et in inferioribus [probat] : ut, quamvis non nominatim , nec jussu meo , ex re tamen mea stipulatus sit, cum pluribus bona fide serviret: mihi soli adquirat. nam & illud receptum est, ut quotiens communis servus omnibus adquirere non potest; ei 9 soli eum adquirere , cui potest. & hec Julianum quoque scribere , sx- pe retuli: coque jure utimur. 24. PAULUS lib. 14. ad Sabinum, omnibus, qux ad eandem 10 speciem reverti [non] possunt, dicendum est: si materia manente species duntaxat forte mutata, £t, (veluti si [ex] meo xre statuam , aut argento scyphum fecisses), me eorum dominum manere : r;. CALLISTRATUS lib. 2. Institutionum. JJIsi voluntate domini alterius nomine id factum sit. propter consensum enim domini tota res ejus fit, cujus nomine facta p; r . r6. PAULUS lib. 14. ad Sabinum. J^Ed ii meis tabulis navem fecisses, tuam 11 navem esse: quia Cl 'lr re ^ lls 11011 manere t, ficuti nec lana vestimento facto ; sed cupresseum aut lancum corpus fieret. §. 1. Proculus indicat, hoc jure nos uti, quod Servio & Labeoni placuisset, in quibus proprii qualitas exspectaretur , fi quid additum erit, toto cedit 12: ut ttatux pes, aut manus; scypho fundus 13 , aut ausa 14 ; lecto fulcrum 1; ; navi tabula 16; xdificio cxmentum 17 : tota enim, ejus sunt, cujus ante fuerant. §. 2. Arbor radicitus eruta, & in alio posita, priusquam coaluerit, prioris domini est : ubi coaluit 18 , agro cedit: & , si rursus eruta sit, non ad priorem dominum revertitur, nam credibile est, alio terrx alimento aliam factam. ^ §. 3. Si meam lanam feceris purpuram , nihilominus meam este Labeo ait: quia nihil interest inter purpuram , Leam lanam, qux in lutum aut e renum cecidisset, atque ita pristinum colorem perdidisset. 27. POMPONIUS lib. 30. ad Sabinum. QUidquid [in] facto argento alieni argenti addideris : non este v< £- tuum totum argentum 19 , fatendum est; at contra, si tuum, scyphum alieno plumbo plumbaveris, alienove argento ferruminaveris : non dubitatur , scyphum tuum esse , & ä te reste vindicari. §. 1. Ubi simul plura contribuuntur, ex quibus unum medicamentum fit; aut coctis odoribus unguenta facimus: nihil hic suum vere dicere potest prior dominus, quare potissimum existimari , cujus nomine fastum sit, ejus esse. §. 2. Dum partes duorum dominorum ferrumine cohxreant, lue , cum quxreretur, utri cedant: Cassius ait, pro portione rei xstimandum , vel pro pretio cujusqne partis. Sed fi neutra alteri accessioni est, videamus, ne aut utriiiique esse dicenda sit, sicuti massa confusa, aut ejus, cujus nomine ferruminata est? Sed Proculus & Pegasus existimant, suam cujusqne rem manere. 28. IDEM lib. 33. ad Sabinum. Vjs supra tuum parietem vicinus xdificaverit, proprium [ejus] id, quod aedificaverit, fieri, Labeo & Sabinus ajunt. Sed Proculus , tuum proprium ; quemadmodum 20 tuum fieret, quod in solo 21 tuo alius xdificasset. quod verius est. 29. PAULUS lib. 16. ad Sabinum. INter eos, qui secundum unam ripam prxdia habent, insula in flumine nata, non pro indiviso communis fit, sed 22 regionibus quoque divisis: quantum enim ante cujusqne eorum ripam est, [tantum], veluti linea in directum per insulam transducta, quisque eorum in eo habebit certis regionibus. 30. POMPONIUS lib. 34. ad Sabinum. T?Rgo fi insula nata adereverit fundo meo, & inferiorem 23 partem fundi vendidero , ad cujus frontem insula non respicit, nihil ex ea insula pertinebit ademptorem, eadem ex causa, qua 24. nec ab initio quidem ejus fieret, si jam tunc, cum insula nasceretur, ejusdem partis dominus fuisset. §. 1. Celsus filius, si in ripa fluminis, qux secundum agrum meum sit, arbor nata sit, meam 25 esse ait: quia solum ipsum meum privatum est , usus autem ejus publicus 26 intelligitur: & ideo , cum exsiccatus esset alveus, proximorum fit: quia jam populus eo non utitur. §. 2. Tribus modis insula in flumine fit: uno, cum 27 agrum, qui alvei non fuit, amnis circumfluit; altero, cum locum, qui alvei esset, siccum relinquit & circumfluere coepit; tertio, cum paulatim colluendo locum eminentem supra alveum facit, & eum alluendo auxit. Duobus posterioribus modis privata insula fit ejus, cujus ager propior fuerit, cum primum extitit: nam & natura ftu- (1. /. 13. in fin. supr. I. 53. in fi. b. t. L 11. §. 6. supr. de pigno- rof. I. I. §. 20. I. 2. i. 9. I. 34. §. x. infr. de adquir . vel umitt. b 8. C. Ae adquir. U retin. pojs. §. 5. Inft. per quas person. cui- 19- supr. h. t. (3. I. 9. §. 5 .supr. eod. I. 62. in pr. Jfir. de evici. (4. v. Z. 34. in fin. infr. dejtipul.servor. (;. /. 10. mp. N §, 4. l. 19 .supr. b. t. I. 1. §.6. infr. de adquir. vel umitt. f°Jl■ /• 7 - in fin. infr. pro emptore. I. - 20 . infr. de stipulat, servor. C. de rei vind. Inft. per quas person. cuique, in pr. §. I. inft. per quas person. nobis. (6. Immo vide/. 25. in fin. supr. de K J ur - (7- Immo vide /. 45. infr. b.t. (ß. I. iq.infr.de ftipul. servor (9. /. 2;. §. 3. supr. de usufr. (10. /. 7. §. 7.supr. h. t. fu. Immo vide/. 61. supr. de rei t tini. (12. I. 23. §. 2. (st supr. d. t. (13. d. §. 2. (14. Adde Z. 21. §. 4. infr. defurt. Ci<. arg. L in fin. supr. de legat. Z. («6» £ 61 .supr. de rei vind. §. 25■ Inft. de rer. divis. (17. L * 3 - t» fin. I. 39 - ™pr supr. de rei vind. (18. Z. 7. §. ult. supr. b. t. I ;. §. %.supr. de rei vind. I. 9. §. 2 .supr. de damno infeci. §. 31. Inft. de rer. dtvij. [19. Z. 2. §. ult.supr. de rei vind. (20. Z. 2. C. d. t. (21. /. 39 - inpr.supr. d. 1 . 1 . 15. in pr.supr de ujufi («• l-.M- tnfi. defiuminib. §. 22. Inft. de rer. divis. (- 3 - Adde Z. 56. in pr. infr. b.t. [24. Adde Z. 52. in fin. supr. de ali. empt. (25. Z. msin. pr.supr. §. 4. in sin. Inft. dt rer. divis (26. i. §. 4. (27. Z. 7. §. 4. supr. b.t. ^.q qq t mims i35i .. minis haec est, nt cursu suo mutato, aivei cauittm muicrr m» quicquam interfit, utrum de alvei duntaxat lolo mutato, an de eo , quod superfusum foto & terra fit, quaeratur? utrumque enim ejusdem generis est. Primo autem illo modo causa proprietatis non mutatur. §. z. Alluvio i agrum restituit eum, quem impetus sturninis totum abstulit. Itaque si ager, qui inter viam publicam & flumen fuit, inundatione fluminis occupatus esset, (sive paulatim occupatus est, sive non paulatim), sed eodem impetu recessu fluminis restitutus, ad pristinum dominum pertinet: flumina enim ceiipiorum vice funguntur , ut ex privato in sublicum addicant , Sis ex sublica in privatim , Itaque sicuti hic fundus, cum alveus Suminis factus esset, fuisset publicus: ita nunc privatus ejus esse debet, cujus antea fuit. §. 4. Si pilas 2 in mare jactaverim , & supra eas inaedificaverim : continuo aedificium meum fit. Item fi insulam in mari autificaverim , continuo mea sit: quoniam id, quod nullius fit, occupantis sit. 31. PAULUS lib. 31. ad Edictum. "MUnquam nuda traditio transfert dominium : sed ita, fi vendi- A tio 3 , aut aliqua justa causa processerit, propter quam traditio sequeretur. §. 1. Thcsauru: est vetus quodam depositio pe cunio 4 , cujus non extat memoria, ut jam dominum non habeat: sic enim fit ejus, quiinvenerit, quod non alterius fit. Alio- quin si quis aliquid vel lucri causa , vel metus, vel custodio , condiderit sub terra , non est thesaurus : cujus etiam furtum sit. 32. GAJUS lib. ii. ad Edictum provinciale. "CTiam 5 invitis 6 nobis per servos adquiritur pene ex omnibus causis. 33. ULPIANUS lib. 4. Disputationum TN eo , quod servo castrensi 7 ante aditam hereditatem filiifami- - 1 lias militis legatur: vel eo , quod stipulatur servus , tractatur apud Marcellum libro xx. ex cujus persona vel stipulatio vires habeat, vel legatum.. & puto verius , quod & Scovolo videtur , & ipse Marcellus tractat: siquidem adeatur hereditas, omnia ut in hereditario fervosi adita non sit, ut in proprio patris, esse spe ctanda. Et si ususfructus fuerit huic fervo relictus, modo patri videri delatum , modo heredi f nec a persona in personam creditur transiisse. §. 1. Eadem distinctione quis utetur , etiam ii res fuerit subtracta, aut cessare, aut non, furti actionem dicet, si ex testamento adierit : quoniam hereditati furtum non fit, aut, fi non adierit, patri dabitur furti actio: nam & condictio. §. 2. Quotiens servus hereditarius stipulatur, vel per traditionem accipit, ex persona defuncti vires consumit, ut Juliano placet: cujus & valuit sententia , tesiantis personam spectandam esse, opinantis. 34. IDEM lib. 4. de Censibus. TJ Er editas enim non heredis personam, sed 8 defuncti sustinet, H ut multis argumentis Juris civilis comprobatum est. 35. IDEM lib. 7. Disputationum. CI procurator meus vel tutor pupilli, rem suam , quasi meam , o vel pupilli, alii tradiderint: non recellit ab eis dominium, & nulla est alienatio, quia nemo errans 9 rem suam emittit. 36. JULIANUS lib. 13. Digestorum, in corpus quidem, quod traditur, consentiamus, in causis vero dissentiamus: non animadverto, cur inefficax sit traditio. Veluti fi ego credam , me ex testamento tibi obligatum esse , ut fundum tradam, tu existimes, ex stipulatu tibi eum deberi. 7 Nam & si pecuniam numeratam tibi tradam donandi gratia , tu eam quasi creditam accipias: constat, proprietatem ad te transire 10; nec impedimento esse, quod circa causiam dandi atque accipiendi dissenserimus. 37. IDEM lib. 44. Digestorum. pEr servum, qui pignori 11 datus est, creditori nec possessio adquiritur: quia nec stipulatione, nec mandatione , nec ullo alio modo per eum servum quicquam ei adquiritur , quamvis pos- Digestorum Lib. XLI. Tit. I. 1352 1 souro penes eum sit. §. 1. Si unus ex dominis fervo communi pecuniam donavit, in potestate domini est , quemadmodum 12 fervo communi pecuniam donet, nam si hoc solum egerit, ut ea separetur a suis rationibus, & in peculio fervi sit: manebit ejusdem domini proprietas: si vero eo modo pecuniam fervo communi donaverit , quo modo alienis servis donare solemus: fiet sociorum communis pro portione, quam in fervo habebunt. §. 2. Sed, ut sequens quastio loeunv habeat, constituamus socium ita fervo communi pecuniam donasse , ut proprietatem suam manere vellet; si ex hac pecunia servus fundum comparaverit, erit is fundus communis sociorum pro 13 portione dominii. Nam & si furtivis nummis servus communis fundum comparaverit, sociorum erit pro portione dominii, f Neque enim ut fructuarius servus ex re fructuarii non adquirit proprietario , ita & communis servus ex re alterius domini non adquirit alteri domino, sed quemadmodum in his, qux aliunde adquiruntur, diversa conditio est fructuarii, & servi communis, ( veluti cum alter fructuario non adquirat, alter dominis adquirat) : ita quod ex re quidem fructuarii adquisitum fuerit, ad eum solum pertinebit; quod ex re alterius domini servus communis ad-quisicrit, ad utrumque dominum pertinebit. §. 3. Sicut servus communis stipulando nominarim 14 alteri ex dominis, ita per traditionem accipiendo, soli ei adquirit. §. 4. Quod unius servus, per traditionem accipiendo, se accipere dixerit domino & Titio, partem domino adquiret, in parte nihil agit. §. Fructuarius servus, si 1; dixerit, se domino proprietatis per traditionem accipere ex re fructuarii, totum domino adquiret: nam & si stipulando ex re fructuarii, domino proprietatis adquireret. §. 6. Si cum mihi donare 16 velles, jusserim te fervo communi meo & Titii rem tradere, isque hac mente acciperet , ut rem Titii faceret: nihil agetur. Nam & si procuratori meo rem tradideris, ut meam faceres, is hac mente acceperit, ut luam faceret: nihil agetur, f Quod si servus communis hac mente acceperit, ut duorum dominorum faceret, in parte alterius domini nihil agetur. 38- ALFENUS VARUS lib. 4. Digestorum ä Paulo epitomatorum. A Ttius fundum habebat fecundum viam publicam , ultra viam flumen erat, & ager Lucii Titii: [fluit] flumen paulatim: primum omnium agrum , qui inter viam & flumen esset, ambedit, & viam sustulit: postea rursus minutatim recessit, & alluvione 17 in antiquum locum rediit. Respondit, cum flumen agrum & viam publicam sustulisset, eum agrum ejus factum esse, qui trans flumen fundum habuisset: postea cum paulatim retro rediisset, ademisse ei, cujus fastus esset; & addidisse ei, cujus trans viam esset; quoniam ejus fundus proximus flumini esset, id autem, quod publicum fuisset, nemini accessisset, nec tamen impedimento viam este [ait] , quo minus ager, qui trans viam alluvioni relictus est, Attii fieret: nam ipsa quoque via fundi esset. 39. JULIANUS lib. 3. ex Minicio. pTiam furtivus servus bons fidei emptori adquirit, quod ex re ejus stipulatur, aut per traditionem accipit. 40. AFRICANUS lib. 7. Quxstionnm. FhUxsitum est: fi is, cui liber homo bona fide serviret, decesse- v "'— rit4 eique is heres extiterit, jui liberum eum esse sciat: an aliquid per eum adquirat? Non este ait, ut hic bona fide possessor videatur, quando sciens 18 liberum possidere cceperit. quia, & si fundum suum quis legaverit, heres, qui eum legatum esse sciat, procul dubio fructus ex eo suos non faciet; & multo magis fi testator cum alienum bona fide emptum possedit. & circa fervorum igitur operam ac ministerium eandem rationem sequendam : ut sive proprii, sive alieni, vel legati, vel manumissi testamento fuerint, nihil per eos heredibus, qui modo eorum id non ignorarent, ad- quiratur. etenim simul hiecfere cedere, ut quo casu fructus praediorum consumptos 19 suos faciat bona fide possessor, eodem per servum ex opera & ex re ipsius ei adquiratur. (1. Adde l. 38. infr. eod. (2. I . Z. §. 1. infr. ne quid in loco publico. (3. L 3, §. 10. supr. de donat, inter vir. Sis uxor. (4. Adde l. un.. C. de tbesaur.. (5. L 62. infr. de verb. oblig. §. 3. Inß. per quas ptrson. cuique. (6. Immo vide /. 19, §. 2. supr. de donat. (7. L 14. §.. 1. 2. infr. de caftreii/i pecul. (g. I . Zl. §. l,.supr. de bered, inftit. (9. I . 18. C . de rei vind. (10. Im- n.o vide l„ i:8.. in pr.supr. de rcb.. cred. (11. I. 1. §. 15. infr. de ttdquir. vel amiti, pojsejs. (12. Adde l. 49. infr.- h. t. L 16. infin supr. de usu Sf habitat. L 16. supr. de pecul. (13. I. 4;. infr. h. t (14. /. 5. infr. de stipul. fervar. (15. I. 25. §. 6. supr. deusus T6. I. 13. supr. de donat. (17. I. 7. §. L 30. §. 3. supr. b. t. 18. /. 25. in pr.supr. de usur. (19. I. 4. §. 19. infr.deufnrp.Sf vstteap. §. 3 j. Inß. de rer. divifr 41. ÜL- i}53 De adquirendo rerum dominio. r?54 41. ULPIANUS lib. 9- ad Edictum. QTatuas in civitate positas , civium non eile. idque Trebatius & o Pegasus, dare tamen operam Pnetorem oportere, ut, quod ea mente in publico positum est, ne liceret privato i auferre, nec ei, qui posuerit, tuendi ergo cives erunt & adversus [petentem exce- „Hone, & actione adversus] polFuientem juvandi. f 42. PAULUS lib. ii. ad Edictum. CUbstitutio, qme nondum competit,. extra bona nostra est. o 43. GAJUS lib. 7. ad Edictum provinciale. CErvus, qui bona fide possidetur, id, quod 2 ex re alterius est, ^ possessori non adquirit. §. 1. Incorporales res traditionem & usucapionem 3 non recipere manifestum est. §. 2. Cum servus , in quo alterius ususfructus est, hominem emit, & ei traditus fit: antequam pretium solvat: in pendenti 4 est, cui proprietatem adquisierit. & cum ex peculio, quod ad fructuarium pertinet, solverit; intelligitur fructuarii homo fuisse: cum vero ex [eo] peculio, quod proprietarium sequitur , solverit: proprietarii ex postfacto fuisse videtur. 44. ULPIANUS lib. 19. ad Edictum. pOaponius tractat, cum pastori meo lupi porcos eriperent, hos I vicina villa colonus cum robustis canibus & fortibus , quos pecoris fui gratia pascebat, consecutus,_ lupis eripuit, aut canes extorserunt: & cum pastor meus peteret porcos , quxrebatur , utrum ejus fasti sint porci, qui eripuit, an nostri maneant? nam genere quodam venandiid erant nasti, cogitabat tamen , quemadmodum 5 terra marique capta , cum in suam naturalem laxitatem pervenerant, desinerent eorum esse , qui ceperunt: ita ex bonis quoque nostris capta a bestiis marinis & terrestribus , desinant nostra esse, cum effugerunt bestiae nostram persecutionem, quis denique manere nostrum dicit, quod avis transvolans ex area , aut ex agro nostro transtulit? aut quod nobis eripuit? siigiturdesinit, si fuerit ore bestiae liberatum, occupantis erit: quemadmodum piscis , vel aper, vel avis, eum potestatem nostram evasit, 11 ab alio capiatur , ipsius fit. Sed putat potius, nostrum manere tamdiu , quamdiu recuperari polsit: licet in avibus , & piscibus , & feris verum sit, quod scribit, f Idem ait, & si naufragio 6 quid amissum sit, non statim nostrum esse desinere : denique quadruplo 7 teneri eum, qui rapuit, f Et sane melius est dicere, & quod a lupo eripitur, nostrum manere, quamdiu 8 recipi possit id, quod ereptum est. Si igitur manet: ego arbitror, etiam furti competere actionem. licet enim non animo furandi fuerit colonus persecutus, quamvis & hoc animo potuerit esse ; sed etsi non hoc animo persecutus sit: tamen, cum reposcenti non reddit, supprimere & intercipere videtur, quare & furti, & ad exhibendum teneri eum arbitror: & vindicari, exhibito, ab eo porcos posse. 45. GAJUS lib. 7. ad Edictum provinciale. POmmunis servus, fi ex re alterius dominorum adquisierit, ni- v hilominus commune id erit: sed is, ex cujus te adquisitum fuerit, communi 9 dividundo judicio eam summam pnecipere potest. nam fidei bonx convenit , ut unusquisque praecipuum habeat, quod ex re ejus servus adquisierit. [ sed si aliunde 10 servus communis adquisierit: ] omnibus sociis pro parte dominii hoc ad- quiritur. 46. ULPIANUS lib. 65. ad Edictum. ^On est novum 11, ut qui dominium non habeat, alii dominium praebeat. Nrtm & creditor, pignus vendendo , causam dominii praestat T quam ipse non habuit. 12 43. PAULUS lib. 50. ad Edictum. pRuftuario 13 hereditas adquiri non potest, quod in operis fervi hereditas non 14 est. (i. I. 29. infr. ile reb, auBor. judic. pojfii, (2. I. 19. supr. h. t. ( 3 - arg. 1. 4. §. 27. infr. de usurp. & usucap. (4. i. 25. §. 1 .supr. kusufr. (;. /. 3. in fin. I. 5. in pr.supr. h. t. (6. I. 21. §. 1. infr. tit. prox. (7. I. 1. inpr. infr. de inceni,- (z. I. 8 . in fin.supr. famil. ercisc. (9. /. 19. /. 28. §. 1. infr. de ftipul. servor. L 24. in pr.supr. communi divid. (10. /. 63. §. 1. infr. h. t. (11. Immo vide i. 20. in pr.supr. eoi. (12. tz. 1. bist. quib. alien. licet, (13. 1 . 10. §. 3. supr. h. t. (14. /. 47. in pr. supr. de adquir. vel omitt. bered. (15. §. 35. Infl. de rcr. divis. (16. §. ult.infr. h. I. (17. Immo vide l. osp.supr. deustir. (18. L 2j. §. i.supr. d. t. (19. n „ _ . 48- IDEM lib. 7. ad Plautium. jjUnte 15 fidei emptor non dubie percipiendo fructus etiam ex alie- na 16 re, suos interi,n facit, non tantum eos ,- qui diligentia & opera e jus pervenerunt, sed omnes 17 : quia, quod ad fructus attinet, loco 18 domini pene est. Denique etiam priusquam percipiat, statim ubi a solo separati sunt, bona: fidei emptoris 19 nunt. f Nec interest ea res , quam bona fide emi, longo tempore capi polsit, necne: veluti si pupilli fit,, aut vi 20 possessa, aut ^ rxlidi contra Legem repetundarum donata , ab eoque abalienata sit bona: fidei emptori. §. 1. In contrarium quaeritur , si eo tempore , quo mihi res traditur , putem vendentis esse , deinde cognovero alienam esse : quia perseverat per longum tempus capio, an fructus meos faeiam ? Pomponius, verendum, ne 21 non sit Dona: fidei posiessor, quamvis capiat : hoc enim ad jus , id est capionem; illud ad factum pertinere, ut [si] quis bona aut mala fide possideat, f Nec contrarium est, quod longum tempus currit : nam e contrario is, qui non potest capere propter rei vitium, fructus suos facit. §. 2. Et ovium fetus in fructu sunt., & ideo ad bona: fidei emptorem pertinent, etiam si prägnantes venierint, vel fubreptx sint, f Et sane, quin lac suum faciat, quamvis plenis uberibus venierint, dubitari non potest. Idemque ia lana 22 juris est. 49- IDEM lib. 9. ad Plautium. QUod fructuarius ex re sua donat 23, ex re ejus est: sed si eo v ' _ 'animo id fecerit, ut ad proprietatis dominum pertineatdicendum est, illi adquiri: si autem extraneus ei donet, indistincte soli proprietario adquiritur. Eadem dicemus in homine libero r qui bona fide mihi fervit: ut si ei aliquid donaverim, meum sit. Et ideo Pomponius scribit, quamvis donaverim ei operas suas-: tamen quidquid ex operis suis adquiret, mihi adquiri. 90. POMPONIUS lib. 6 . ex Plautio. Q Uamvis quod in litore 24 publico vel in mari exstruxerimus , - nostrum 25 fiat: tamen decretum Praetoris adbibendum est , ut id facere liceat, imo etiam manu prohibendus est, si 26 cum incommodo exterorum id faciet: nam , civilem eum actionem de faciendo nullam habere , non dubito. ;i. CELSUS lib. 2. Digestorum. T'Ransfugam jure belli recipimus, tz. 1. Et quae res hostiles- ^ apud nos sunt, non publicae, fsd occupantium 27 fiunt. 52. MODESTINUS lib. 7. Regularum. T?Em in bonis nostris habere intelligimur : quotiens poffidentes , J_v exceptionem ; aut amittentes , ad recuperandam eam , actionem 28 habemus. 53- IDEM lib. 14. ad Quintum Mucium. jpA , qua civiliter adquiruntur, per eos 29 , qui In potestate ^ nostra sunt, adquirimus; veluti stipulationem : quod naturaliter adquiritur, sicuti est posssDo 30, per quemlibet volentibus nobis possidere adquirimus. 94. IDEM lib. 31. ad Quintum Mucium. rTOmo liber hereditatem nobis, adquirere non potest, qui bona n fide nobis servit, adquiret 3.1: fi tamen sponte sua sciens conditionem suam adierit, nam si jussu nostro adierit: neque sibi, neque nobis adquiret, fi non habuerit animum sibi adquirendi: quod si eam mentem habuit, sibi ad quirlt, tz. i. Item promittendo nobis liber 32 homo, qui bona side nobis fervit, ut emendo, vel vendendo, vel locando, vel conducendo, obligari ipso jure poterit, tz. 2. Sed damnum 33 dando, damni injurias tenebitur: ut tamen culpam in damno dando exigere debeamus graviorem, nec ta- d. I. 2s. tz. 1. vers.preeterea. (20. I. 11U. infr. vibomr. rapt (21 Obst. I. 25. in fin. supr. de usur. (22. L 4. §. 19- -»/>-. ** «s^p & usucap. (23. Adde L 37- §- t.supr. h t. L 31. fifr. ^ usufr. (-4. I. 14. in pr. supr. eod. (2;. I. I. tz. 18 . supr.-de aper novi nimeiat. L 2. tz. 8. L z. tz. 1. i»fi. ne quid m loco publico. (26. v. d.l. 2. tz. 10. (27. I. 5- in sin. supr. h. t. (28. I. 49- f I43- tnfr. de verb.Jign. I. 15. infr. de reg.jur. (29. I 10. rn pr supr._ h t. '30. L io. in fin. supr. eod. (31. /- 59- m pr.supr. dehered. instit '32. /. 118- inpr. infr . de verb. obhg. (33- *3- §■ ^■ supr. ad leg. Aqiift. Qq q q 3 me» 1 355 Digestorum Lib. XLI. Tit. I. men levero , quam ab extraneo. §. 3 * At , si jussu i nostro qilid in re nostra gerant, vel absentibus nobis quasi procuratores aliquid agant •• danda erit in eos actio, non solum si eos emerimus ; sed etiam si donati Fuerint nobis , aut ex dotis [ nomine], aut ex legati pertinere ad nos coeperunt, aut ex hereditate , idem proeliabunt : nec solum si nostros putaverimus, sed & si communes, aut fructuarios; ut tamen, quod adquisituri non essent, si revera communes aut usuarii essent, id hodieque non adquirant. §. 4, Quidquid tamen liber homo vel alienus, quive bona fide nobis servit, non adquirit nobis, id vel sibi liber, vel alienus servus domino suo adquiret. excepto eo, quod vix est, ut liber homo possidendo usucapere possit: quia 2 nec possidere intelligitnr, qui ipse possideretur. sed nec per servum alienum, quem nos bona fide possidemus, dominus peculiari nomine ignorans usucapere poterit; sicuti ne per fugitivum quidem , quem non possidet. 55. PROCULUS lib. 2. Epistolarum. TN Laqueum , quem venandi causa posueras , aper incidit; cum eo haereret, exemptum eum abstuli: num tibi videor tuum aprum abstulisse ? & si tuum putas fuisse , si solutum eum in silvam dimisissem: eo casu tinis esse desiisset, an maneret ? & quam actionem mecum haberes, si deliissettuus esse : num in factum dari oporteret [ quaero ] ? Respondit: Laqueum , videamus , ne interfit in publico , an in privato posuerim : & , fi in privato posui, utrum in meo, an in alieno : & si in alieno, utrum permissu ejus, cujus fundus erat, an non permissu ejus posuerim? praeterea, utrum in eo haeserit aiper, ut expedire se non peffit ipse, an diutius luctando expediturus se fuerit? Summam tamen hanc puto esse, ut fi in meam potestatem pervenit, mens factus sit. sin autem aprum meum ferum in suam naturalem laxitatem dimisisses, eo facto meus esse desiisset, & actionem mihi in factum dari oportere : veluti responsum est, cum quidam poculum Z alterius ex nave ejecisset. 56. IDEM lib. 8- Epistolarum. INfula est enata in flumine contra frontem 4 agri mei, itant ni- hil excederet longitudo regionem praedii mei: postea ancta est paulatim , & proccffit contra frontes & superioris vicini, & inferioris. Quaero, quod aderevit, utrum meum sit, quoniam meo adjunctum est : an ejus juris sit, cnjus esset, si initio ea nata ejus longitudinis fuisset ? Proculus respondit: Flumen istud , in quo insulam contra frontem agri tui eam natam esse scripsisti, ita ut non excederet longitudinem agri tui, si alluvionis jus habet, & insula initio propior fundo tuo fuit, quam ejus , qui trans flumen habebat: tota tua facta est. & quod postea ei insuis alluvione ac- «effit, id tuum est; etiamsi ita accessit, ut procederet insula con Ira frontes vicinorum superioris atque inferioris : vel etiam ut propior esset fundo ejus , qui trans flumen habet. §. I. Item quaero, li cum propior ripae meae enata est insula , & postea totum flumen fluere inter me , & insulam coepit, relicto suo alveo , quo major amnis fluxerat: numquid dubites, quin etiam insula mea maneat, & nihilominus ejus soli, quod flumen reliquit, pars fiat mea ? rogo , quid sentias , scribas mihi. Proculus respondit : Si, cum propior fundo tuo initio fuisset insula , flumen, relicto alveo majore , qui inter eam insulam fuerat, & eum fundum vicini, qui trans flumen erat, fluere cospit inter eam infulam & fundum tuum: nihilominus insula tua manet, sed alveus, qui fuit inter eam insulam & fundum vicini, medius dividi debet: ita ut pars propior 5 insuis tus , tua; pars autem propior agro vicini, ejus esse intel- ligatur. intelligo, ut & cum ex altera parte insuis alveus fluminis exaruerit, desiisse insulam esse: sed quo facilius res intelligeretur, agrum , qui insula fuerat, insulam appellant. 57. PAULUS lib. 6. ad Plautium. pEr servum donatum a marito, nec ex re quidem ejus , cui dona- tus est, acquiri quicquam posse , Julianus scribit: hoc enim in eorum persona concessum est, qui 6 bona fide serviunt. 58 . JAVOLENUS lib. 11. ex Cassio. rjUscuncjue res ex mare extracta 7 est, non ante ejus incipit esse, qui extraxit, quam dominus eam pro derelicto habere coepit. (i. I. 19. §. 2. supr. de negot. I. IZ. §. ult.supr. commodati. (2. I. It8. infr. de reg. jur. (z. I. 14. §. 2 .supr. de prtescr. verb. (4. Adde 1 . 30. in pr. supr. h. t. (5. i. 7. §. 5. I. 30. §. 1. supr. eod. §■23. Inß. de rer. Uvis (s. /. 1. C. de rei vind. (7. I. 13. in pr. 's‘J s - ***• P^ox. (8. Immo vide l. 65. in pr. infr. h. t. (9. I. 31. wsin. supr. de bered, inftit, ' ' " ' ' ■ ■ ' $y- 1356 2. Quae- quam fi CALLISTRATUS lib. stionum. T?Es [ex] mandatu meo empta, non prius 8 me a fiet, mihi tradiderit, qui emit. 60. SCiEVOLA lib. i. Responsorum. r TTtius horreum frumentarium novum, ex tabulis ligneis festum, 1 mobile in Seji prsdio posuit: Quatitur , uter horrei dominus sit ? Respondit: secundum ea, quae proponerentur , non esse fertum Seji. 61. HEKMOGENIANUS lib. 6. Juri* epitomarum. UEreditas in multis partibus juris pro 9 domino habetur, adeo- 1 que hereditati quoque, ut domino per servum hereditarium ad- quiritur. f In his sane, in quibus factum persons opersvesubstantia desideratur, nihil hereditati qusri per servum potest: ac propterea , quamvis servus 10 hereditarius heres institui possit: tamen , quia adire jubentis domini persona desideratur, heres exspectandus est. §. i. Ususfructus, qui sine 11 persona constitui non potest , hereditati per servum non adquiritur. 62. PAULUS lib. 2. Manualium. Q Uaedam , qux non possunt Cola alienari, per universitatem it - transeunt: ut fundus dotaiis , ad heredem ; & res, cujus aliquis commercium non habet, nam etsi legari ei non possit, tamen heres institutus, dominus ejus efficitur. 63. TRYPHONINUS lib. 7. Disputationum. OI is, qui in aliena 13 potestate est, thesaurum invenerit:'« o persona ejus , cui adquirit, hoc erit dicendum : ut fi in alieno agro invenerit, partem ei adquirat; si vero in parentis dominive loco invenerit, illius totus sit; [si autem in alieno, pars.] §. 1. Si communis 14 servus in alieno invenerit, utrum pro dominii partibus, an semper aequis adquiret? & simile est, atque in hereditate, vel legato, vel quod ab aliis donatum fervo traditur: quia & thesaurus donum fortuna 15 creditur: scilicet ut pars, quae inventori cedit, ad socios, pro qua parte fervi quisque dominus eil, pertineat. §. 2. Si communis servus in domini unius fundo proprio invenit: de parte , qua soli domino semper cedit, non est dubium , quin solius domini praedii fit; verum , an aliquid ex parte ferat alter socius, videndum est. & numquid simile sit, atque cum stipulatur servus jussu unius domini, aut per traditionem aliquid accipit, vel nominarim 16 alteri ? quod magis dici poterit. §. 3. Quod si servus, in quo ususfructus alienus est, invenerit in ejus locum, qui servum proprium habet: an totum illius sit? & si in alieno : an partem eidem adquirat, an ver 0 frnstuario ? Inspectio in illo est, num ex operis fervi adquiratur. Finge, terram fodientem invenisse : ut hoc dicatur fructuarii esse, quod vero subito in abdito loco positum , nili .l agens, sed aliter ambulans invenit : proprietatis domini sit. f Ego nec illius ad fructuariam pertinere partem arbitror, nemo enim servorum opera thesaurum quaerit: nec ea propter tunc terram fodiebat, sed alii rei operam insumebat, & fortuna 17 aliud dedit, f Itaque si in ipsius fructuarii agro invenerit: [ puto, ] partem solam, ut agri dominum, habiturum : alteram ad eum , cujus in fervo proprietas est, pertinere. §. 4. Quod si creditor invenerit: in alieno videbitur invenisse. partem 18 itaque sibi, partem debitori praestabit: nec recepta pecunia restituet, quod jure inventoris, non creditoris, ex thesauro apud eum permansit. Quae cum ita sint, & cum ex Principis 19 auctoritate creditor ut proprium agrum tenere coepit jute dominii: intra constitutum luendi tempus, [pignoris causa vertitur : pofi transactum autem tempus , thesaurum in eo inventum ante solutam pecuniam totum tenebit: oblato vero intra coKstUutuin tempus ' debito , ] quoniam universa praestantur, atque in simplici petitore revocantur : restitui debebit, sed pro parte sola : quia dimidium inventori semper placet relinqui. (12.1. 38. §. 3. 4. I. 93. in pr.supr. de legat, z. r i' t defundo dotali. Nov.- 159. c. 3. (13, l. 10. in pr. supr.h.t. (14. I. 4$. in sin. supr. eod. (15. §. 3 .in sin. infr. hic. I. ttn. postprine. C. de thesaur. (16./. 37. §. ^.supr.h.t. (17. §. 1. i« sio lea suar ie srr ! »c " > \s n 'dsp r . h. f-Q8. I. uit. circafin. C. de thesaur.§. 39. vers. atfi quis Cio. i, supr. 4. t. (u. I. ,6. infr. j,« aheuo. snfi, de rer. divis. (iA. L r. I. uIt. C. i!jure domin. impete- «4- P r - lle “dquir. vel omitt. bered. I 18. supr. tit.prox. (35. I. 48. tnfr. h. t. (36. §.5 . Inft. per quas per- son. cuique „ (37. Vide tamen l. 13, Jupr. de donat . ctnnt *359 Digestorum Lib. XLI. Tit. II, 1360 enim corpore cf aclu necefe apprehendere pofejfionem , Jed etiam 1 oculis tfaffetiu. & argumento esse eas res, qux propter magnitudinem ponderis moveri non possunt, ut columnas: nam pro traditis [eas] haberi, di in re praesenti consenserint: & vina tradita videri, cum claves 2 cellae -vinaria: emptori tradita: fuerint. §. er. Municipes per se nihil pofliderc possunt, quia uni consentire non possunt, f Forum autem & basilicam , hisque similia non possident: sed promiscue his utuntur. Sed Nerva filius ait, per 3 servum , quae peculiariter adquilierint , L possidere & usucapere posse, sed quidam contra putant: quoniam ipsos servos non possideant. 2. ULPIANUS lib. 70. ad Edictum. OEd hoc jure utimur , ut & possidere, & usucapere 4 municipes o possint: idque eis & per servum , & per liberam personam ad- quiratur. 3. PAULUS lib. 54. ad Edictum, possideri autem possunt , qu:e sunt corporalia. ; §. 1. Et adi- piscimur possessionem corpore, & animo 6 5 neque per se animo, aut per se corpore. f Quod autem diximus , corpore, cfi animo adquirere nos debere pojfejfionem, non utique ita accipiendum est, ut, qui fundum possidere velit, omnes glebas circumambulet: sed sufficit, quamlibet partem ejus fundi introire ; dum mente & cogitatione [hac] sit, uti totum fundum usque ad terminum velit possidere. §. 2. Incertam partem rei possidere nemo potest 7: veluti si hac mente sis, ut, quidquid Titius possidet, tu quoque velis possidere. §. 3. Neratius & Proculus, [&] solo animo non posse,nos adquirere possessionem, si non antecedat naturalis possessio. /Ideoque si thesaurum in fundo meo politum sciam , continuo me possidere, simul atque possidendi affectum habuero : quia, quod desit naturali possessioni, id animus implet. f Cxterum quod Brutus & Manilius putant, eum , qui fundum longa possessione cepit, etiam thesaurum cepisse, quamvis nesciat in fundo esse : non est verum, is enim, qui nescit, non possidet thesaurum, quamvis fundum possideat: sed & si sciat, non capiet longa possessione; quia scit alienum esse, f Quidam putant, Sabini sententiam veriorem esse: nec alias eum, qui scit, possidere, nisi si loco motus sit; quia non sit sub custodia nostra, quibus consentio. §. 4. Ex plurimis causis possidere eandem rem possumus 8 , ut quidam putant 9; & eum, qui usuceperit, & pro emptore, & pro suo possidere, sic enim & si ei, qui pro emptore possidebat, heres sim, eandem rem, & pro emptore, & pro herede possideo: nec enim, sicut dominium non 10 potest nisi ex una causa contingere , ita & possidere ex una duntaxat causa possumus. §. ;. Ex contrario plures eandem rem in solidum possidere non possunt. 11 Contra naturam CCEppe est, ut cum ego aliquid teneam, tu quoque id tenere videaris. f Sabinus tamen scribit, eum, qui precario dederit, & ipsum possidere, & eum, qui precario acceperit. 12 f Idem Trebatius probabat existimans, posse alium juste, alium injuste possidere: [duos] injuste, vel duos juste non posse, [quem] Labeo reprehendit: quoniam in summa possessionis non multum interest, juste quis, an injuste possideat, quod est verius : non magis enim eadem possessio apud duos esse potest, quam ut tu stare videaris in eo loco, in quo ego sto ; vel in quo ego sedeo, tu sedere videaris. tz. 6. In amittenda quoque possessione affectio ejus, qui possidet, intuenda est. Itaque si in fundo sis, & tamen nolis eum possidere: protinus amittes possessionem, f Igitur amitti & animo solo 13 potest, quamvis adquirinon potest, tz. 7. Sed & si animo solo possideas, licet 14 alius in fundo sit, adhuc tamen possides. §. 8- Si quis nunciet, domum a latronibus occupatam , & dominus timore conterritus, noluerit 1; accedere: amisisse eum possessionem placet, f Quod si servus vel colonus, per quos corpore possidebam , decesserint [discesserintve] ; animo retinebo possessionem. §. 9. Et si alii tradiderim , amitto possessionem. Nam constat possidere nos, donec aut nostra voluntate discesserimus, aut vi dejecti fuerimus, tz. 10. Si servus, quem possidebam , pro libero se gerat, ut fecit Spartacus; & judicium liberale pati paratus sit: non videbitur ä domino possideri, cui se adversarium praeparat, sed hoc ita verum est, ii diu in libertate moratur: alioquin si ex possessione servitutis in libertatem reclamaverit, L liberale judicium imploraverit: nihilominus in possessione me» est 16 , & animo eum possideo, donec liber fuerit pronunciatus. tz. ii. Saltus 17 hybernos astivosque animo possidemus; quamvis certis temporibus eos relinquamus, tz. 12. Cieterum animo nostro, corpore etiam alieno possidemus: sicut diximus 18 per colonum & servum. Nec movere nos debet, quod quasdam [ res] etiam ignorantes possidemus, id est, quas fervi peculiariter paraverunt : nam videmur eas eorundem & animo, & corpore possidere. tz. 13. Nerva filius, res mobiles 19 , excepto homine, quatenus 20 sub custodia nostra sint, hactenqs possideri: id est, quatenus [si] velimus, naturalem possessionem nancisci [possimus]. Nam pecus simul atque aberraverit, aut vas ita exciderit, ut non inveniatur, protinus desinere d nobis possideri, licet a nullo possideatur. dissimiliter' atque si sub custodia mea sit, nec inveniatur: quia praesentia ejus sit, & tantum cessat interim diligens inquisitio. tz. 14. Item feras bestias , quas vivariis incluserimus, & pisces , quos in piscinas conjecerimus, ä nobis possideri. \ Sed eos pisces, qui in stagno sint, aut feras, quae in silvis circumfeptis vagantur, k nobis non possideri: quoniam relictae sint in libertate naturali, alioquin, etiam si quis silvam emerit, videri eum omnes feras possidere : quod falsum est. tz. 15. Aves autem possidemus, quas inclusas habemus: aut ii quae mansueta: factae, custodia no- itrae subjectie sunt. tz. 16. Quidam recte putant, columbas quoque , quae ab »dificiis nostris [volant], item apes, quae ex alveis nostris evolant, & fecundum consuetudinem redeunt 21, a nobis possideri, tz. 17. Labeo & Nerva filius responderunt, <: esi nere me possidere eum locum , quem flumen aut mare occupaverit. 22 tz. 18. Si rem apud te depositam , furti faciendi causa contrectaveris, desino possidere, sed si eam loco non moveris, &: inficiandi animum habeas : plerique Veterum, & Sabinus & Cassius recte responderunt , possessorem me manere : quia furtumfine coutreclaiio- ne 23 fieri non potefi , nec animo furtum admittatur, tz. 19. Illud quoque ä Veteribus pneceptum est, neminem 24 sibi ipsum causam possessionis mutare posse, tz. 20. Sed Ii is , qui apud me deposuit, vel commodavit, eam 25 rem vendiderit mihi, vel donaverit: non videbor causam poflessionis mihi mutare, qui ne possidebam quidem, tz. 21. Genera pojfejjionum tot sunt, quot & caufac adqui- rendiejus, quod nostrum non sit: vellit pro emptore, pro donato, pro legato , pro dote , pro herede, pro noxa: dedito, pro suo. sicut in his, quse terra, marique, vel ex hostibus capimus, vel quae ipsi, ut in rerum natura essent, fecimus. Et in summa magis unum genus est possidendi, species infinitae, tz. 22. Vel etiam potest dividi possessionis genus in duas species, ut possideatur, aut bona fide , aut non bona fide. tz. 23. Quod autem Quintus Mucius inter genera possessionum posuit, si quando jussu Magistratus rei servanda 26 causa, vel quia damni infecti non caveatur [mitti], possidemus : ineptissimum est. nam qui creditorem rei servanda causa, vel quia damni infecti non caveatur , mittit in possessionem, vel ventris nomine : non possessionem , sed custodiam 27 rerum & observationem concedit. & ideo cum damni infecti non cavente vicino , in possessionem missi sumus , si id longo tempore fiat, etiam (i. I. 18. tz. 2. infr. h. t. 1. 79. infr. defolution. (2. /. 74. fupr de contrah. empt. I. 9. tz. 6. fupr. tit. prox. tz. 4;. Infi. de rer. divij (3. /. un. tz. 1 .fupr. de libert. univerf (4. I. 7. tz. 3. fupr. ad ex kib. (;. I. 4. tz. 27. infr. de ufurp. U ufucap. (6. tz. 3. infr. hic l. 8. infr. h. t. (7. I. 32. in fin. infr. de ufurp. U ufucap. (z. Vi de tamen l. 4. C. de contrah. empt. (9. /. 2;. tz. 7 .fupr. famil. er cifc. (io. /. 14. tz. 2. in fin. infr. de except. reijudic. I. 159. infr dereg.jur. tz. 10. Infi. dc legat, tz. 14. Infi. de aci ion. (11. /. 5 §. ult.supr, commodati. I. 19. in pr. infr. de precario . immo vid *• I?- §• 18. fupr. de damno infeclo. I. 3. in pr. infr. uti pojjid. I. 15 4' - de P'ecario. ( I2 . /. 4 . tz. ,. d , /. jj. tz. 4 . ,„/ r . (i . , (13- L 44- ‘»si», tnfr. h. t. obst. I. 8. infr. eod. (14. 1 .6. in sin l. 25. in fin. infr. h. t. (15. I. 7. infr. eod. vide tamen l. 4. C.eed. (16. I. 12. tz. 3 .fupr. de usttfr. (17. I. 44. in fin. I. 45. si 4 6.infr. h. 1. 1 . 1. tz. 29. infr. de vi & vi armat. (18. tz. 8 .fupr. h. I. tz- 5- Infi. de interdici. (19. /. 47. infr. h. t. (20. tz- ^.supr.b.l. (21. /. 5. tz. q. fupr. de adquir. rer. domin. (22. i. 30. tz- Z- ‘ n fr- h. t. (23. I. I. tz. I. I. 21. tz. 7. I. 22. in pr. I. 52. tz. 19. infr. de fürt. L 53. in fin. infr. deverb.Jign. tz. 11. vers. ope. Infi. deoblig. qua: ex deliti. (24. I. ;. C. h. t. I. 33. tz. I. infr. de ufurp. cap. I. 6. tz. 3. infr. de precar. (2;. /. 62. in pr.fupr. deevicl. (26. I. 10. tz. I. infr. h. t. L 12. infr. quib. ex cauf. in pojs. I. 9. fin. fupr. de rei vind. (27.1 . j. in pr.fupr. ut in pojejs. legat, si 15- §. 20. fupr. de damno infeci, _ iz6i V6 adquirenda , vel amittenda possessione. 1362s possidere nobis, & per longam possessionem capere Praetor causa cognita permittit. 4. ULPIANUS lib. 67. aci Edictum, rissidquid filius peculiari 1 nomine apprehenderit, id statim pater ''t-ejus possidet, quamvis ignoret in sua potestate filium. Amplius , etiam si filius ab alio tanquam servus possideatur, idem erit probandum. 5. PAULUS lib. 63- ad Edictum. CI ex stipulatione tibi Stichum debeam, & non tradam eum, tu " autem 2 nactus fueris possessionem : praedo es. AEque si vendidero, nec tradidero rem , si non voluntate mea nactus sis possessionem: non pro emptore possides, sed praedo es. 6. ULPIANUS lib. 70. ad Edictum. flem pojfidere eum dicimus , qui furtive ingressus est posseffio- ^ nem, ignorante eo , quem sibi controversiam Facturum suspicabatur, & ne faceret, timebat. Is autem , qui cum possideret non clam, se celavit 3, in ea causa est, ut non videatur clam possidere, non enim ratio obtinenda: possessionis , sed origo nanci- scend* exquirenda est: nec quemquam clam possidere incipere, qui sciente aut volente eo , ad quem ea res pertinet, aut aliqua ratione bona: fidei possessionem nanciscitur. Itaque, inquit Pomponius , clam nanciscitur possessionem , qui futuram controversiam metuens, ignorante eo, quem metuit, furtive [in] possessionem ingreditur. §. 1. Qui ad nundinas profestus, neminem reliquerit: L, dum 4 ille ä nundinis redit, aliquis occupaverit possessionem, videri eum clam possidere, Labeo scribit. Retinet ergo possessionem is, qui ad nundinas abiit. Verum fi revertentem dominum non 5 admiserit, vi magis intelligi possidere, non clam. 7. PAULUS lib. 34. ad Edictum. UT si nolit in fundum reverti, quod 6 vim majorem vereatur , amisisse possessionem videbitur : & itaNeratius quoque scribit. 8- IDEM lib. 6$. ad Edictum. Q Uemadmodum nulla possessio adquiri , nisi 7 animo & corpore •potest, ita nulla amittitur, nisi in qua utrumque 8 in contrarium actum est. 9. GAJUS lib. 2;. ad Edictum provinciale. QEneraliaer quisquis omnino nostro nomine sit in possessione, velati procurator 9, hospes, amicus 10: nos possidere videmur. 10. ULPIANUS lib. 69. ad Edictum, quis ante conduxit, postea precario rogavit: videbitur disces- " sisse i conditione,'Quod si ante rogavit, postea conduxit: conduxisse videoitur. potius enim hoc procedere videtur, quod novissime factum est. ftlioc Pomponius ait. §. 1. Idem Pomponius bellissime tentat dicere, nunquid qui conduxerit quidem praedium , precario autem rogavit, non ut possideret, sed ut in possessione esset? est autem longe diversum, aliud est enim possidere , longe aiiud in possessione elfe: denique rei 11 servandae causa , legatorum, damni infecti, non possident, sed sunt in possessione custodi*causa, quod si factum est , ntrumque procedit. § 2. Si quis & conduxerit, & rogaverit precario , uti possideret : si quidem nummo uno conduxit, nulia dubitatio est, quin ei precarium solum teneat: quia conductio 11 nulla est , quae est in uno nummo. sin vero 13 pretio , tunc distinguendum , quid prius factum est. . , ii. PAULUS lib. t>;. ad Edictum. TUste possidet 14, qui auctore Praetore possides. “ _ ii- ULPIANUS lib. 70. ad Edictum. ^Aturaliter 15 videtur possidere is, qui ufumfructum habet. §. 1. Nihil 16 commune habet proprietas cum possessione : & ideo non denegatur ei Interdictum Uti possidetis, qui ewpit 17 tem vindicare, non enim videtur possessioni renunciaffe, qui rem vindicavit. (i. I. .1, §. q./iipr. b. i. (a. i. 7. /. 9.C. co.-!. (3. /.40. §. 2. infr. cod. . (4. I. 3. tz. j.stipr. I. 8. /. 2;. in fin. I. 46. infr. ecii. - (5. I. 3- 5.14- infr. de vi fj vi annat. (6. 1. 3. §. 8. snpr. b. t. (7. d. i. 3. S- 1.1 44. in fin. infr. eod. I. 153. infr. de reg. jur. §. 5. in fin. Injl. de interdici, (q. /. 35. infr. de reg. jur. immovide /. 3. tz. C.supr. *.44. in fin. infr. h. t, (9. /. ;o. in fin.sttpr. tit. frux. (10. Adde ' 3- §• it.fiipr. I. 25. §. 1. infr. fc. f. §. 5. Injl. de interdici. (11. ‘j 3- §• ult. supr. b. t. (12. L46. sufr>. locati. (13. 1. 2. in pr.Jupr. “• (14. Adde /.!4. %.\.supr. de religiös. /.137. infr. de reg. jur. VIi- 1- 49. inpr. infr. h. t. (16. I. $2. inpr. infr. cod. I. I. §. 2. T 0 K. L . 13- IDEM [lib.J 72. ad Edictum. pOmponius refert, cum lapides in Tiberim demersi efient naufragio 18 , & post tempus extracti: an dominium in integro fuit ^ £ rr rr em ' ,us ’ T>0 erant w.erli ? Ego dominium me retinere puto , poi.essionem non puto. Nec est simile fugitivo 19: namque fugitivus idcirco ä nobis possideri videtur, ne ipse 20 nos privet possessione: at m lapidibus diversum est. §. 1. Cum quis utitur adminiculo ex persona auctoris: uti debet cum sua causa , suisque 21 vitiis, denique addimus in accessione de vi, & clam & precario venditoris, tz. 2. Praeterea quaeritur, si quis hominem venditori redhibuerit; an accessione uti possit ex persona ejus ? &funf, qui putent, non posse : quia venditionis est resolutio, redhibitio, alii , emptorem 22 venditoris accesiione usurum, & venditorem 23 emptoris : quod magis probandum puto. tz. 3. Si über homo vel alienus servus, ciun bona fide servirent, comparaverint, &aliiadqui- sierint polieffionem : neque liberum , neque servi dominum , debere uti accesiione. . §, 4. Quaesitum est, si heres prius non possederat , an testatoris possessio ei accedat? Et quidem in emptoribus possessio Interrumpitur, sed non idem in heredibus plerique probant: quoniam plenius est jus successionis , quam emptionis, sed subtilius est , quod in emptorem, & in heredem 24 id quoque probari. tz. $. Non autem ea tantum possessio testatoris heredi procedit., quae morti fuit injuncta: verum ea quoque, quas unquam testatoris fuerit, tz. 6. Iu dote quoque , si data res fuerit, velex dote recepta: accessio 25 dabitur, vel marito , vel uxori. §. 7. Si is, qui precario concessit, accessione velit uti ex persona ejus, cui concessit: an possit, quaeritur? Ego puto, eum, qui precario concessit, quamdiu manet precarium, accessione uti non posse: si tamen receperit possessionem rupto precario, dicendum esse , acceilere poifeflionem ejus temporis, quo precario possidebatur. §. 8. Ex facto quxritur: fi quis manumissus, ex causa peculiari habeat rem, non concesso sibi peculio : deinde dominus velit, retracta possessione , accessione uti, an possit ? L placuit, non esse dandam hanc accessionem , qu*i6 clam habita est praedone possidente. tz. 9. Si jussu judicis res milii restituta sit: accessionem esse, mihi dandam placuit, tz. 10. Sed & legatario 27 dandam accessionem ejus temporis, quo fuit apud testatorem , sciendum est. t An heredis possessio ei accedat, videamus? Et puto, sive pure, sive sub conditione fuerit relictum, dicendum esse, id temporis, quo heres possedit ante existentem conditionem vel restitutionem rei, legatario proficere. Testatoris autem femper proderit legatario, si legatum vere fuit, vei fideicommissum, tz. 11. Sed & is, cui res donata est , accessione litetur ex persona ejus, qui donavit. §. 12. Accessiones in eorum persona locum habent, qui habent 28 propriam possessionem : exterum'accessio nemini proficit, nisi ei, qui ipse possedit, tz. 13. Praeterea ne vitiosae 29 quidem possessioni ulla potest accedere: sed nec vitiosa ei, quos vitiosa non est. 14. PAULUS lib. 68. ad Edictum. CI servus vel Sliusfamilias vendiderit, dabitur accessio ejus , ^ quod penes me Fuit: scilicet si volente me, aut de peculio, cujus liberam peculii administrationem habuerunt, vendiderunt. tz. 1. Tutore quoque vel curatore vendente, dabitur 30 accessio ejus temporis, quo pupillus vel furiosus possedit. i;. GAJUS lib. 26. ad Edictum provinciale. DE111 ji, quae nobis subrepta est, perinde intelligimur desinere ^ possidere , atque eam , qux vi nobis erepta est. Sed si is 32 , • qui in potestate nostra est, subripuerit; quamdiu apud ipsum sit res, tamdiu non amittimus possessionem : quia per hujusmodi personas adquiritur nobis possessio. & haec ratio est , quare videamur fugitivum poffidere.33 : quod is, quemadmodum aliarum re- infr. uti pojjidetis. innuo vide l. 8. C. h. t. (17- ?. 18. §■ i- infr. de vi U vi armat. (iS- L 21. tz. 1. N 2. infr. h. t. I. sS.fupr. tit. prox. (19. 1. 1. §. 14 .sup >. b. t. (20. 1. 16. tz. n.supr. de publicate. (11. arg. I. 10. infr. de reg. jur. (22. 1.6. infr. de divers, temporal, prascript. (23. 1. 19. infr. deusurp. usucap. (24. I. 20. infr. d.t. (24. I. 7. §. 3.sitf>r. dejure Aot. (26. §. I .supr.b.l. (27. I. 14. in fin. infr. de usurp. usucap. (28. I- ult. infr. de divers, temporal, preescript. (29. §■ t.jupr. h.l. (30.. Excip. /. j. tz. 3- ir.fr pro emptore. (;i. I. 5. infr. de usurp. U usucap. (32. I. 40. inprUnfr.b. t. (ZZ. /■ 17- §■/"• in f Y - de fur t. * Rirr ruta i*6? Digeltorum Lib. XLI. Tit. II. 1364 rum poffeflionem intervertere i non potcft, ita ne suam quidem potest. j( , ULPIANUS lib, 73. ad Edictum. Q Uod uxor viro , aut vir uxori donavit 2 , pro possessore possi- ■ detur. 17. IDEM lib. 76. ad Edictum. OI quis vi de pofTeffione dejectus lit, perinde haberi debet, ac C .possideret: cum Interdicto de Vi recuperanti* poflessionis'facultatem habeat. §. 1. Differentia inter dominium & possessionem Jvec est , quod dominium nihilominus ejus manet, qui dominus esse non vult ; pofleffio autem recedit, ut 3 quisque constituit nolle possidere. Si quis igitur ea mente poffeffionem tradidit, ut postea ei restituatur: desinit possidere. 18. CELSUS lib. 13. Digestorum. Q Uod meo nomine possideo, possum alieno nomine possidere: - nec 4 enim muto mihi causam possessionis, sed desino possidere, & alium possessorem ministerio meo facio, nec idem est , possidere, & alieno nomine possidere. Nam possidet, cujus nomine possidetur. Procurator aiienx possessioni prxstat ministerium. 5 §. 1. Si furioso 6, quem sux mentis esse existimas, eo quod forte in conspectu inumbrat* quietis fuit constitutus, rem tradideris: licet ille non erit adeptus possessionem, tu possidere desinis, suffi' cit quippe dimittere possessionem , etiam si non transferas. Illud enim ridiculum est, dicere, quod non-aliter vult quis dimittere, quam si transferat: imo vult dimittere , quia existimat se transferre. ' §. 2. Si venditorem , quod emerim , deponere 27 in mea domo jusserim : possidere me certum est, quanquam id nemo dum attigerit, aut fi vicinum mihi fundum mercato venditor in mea turre demonstret 8, vacuamque possessionem tradere dicat: non minus possidere coepi, quam si pedem sinibus intulissemj §. 3. Si, dum in alia parte fundi sum, alius quis clam animo possessoris intraverit 9 : non desiisse illico possidere existimandus sum, facile expulsurus finibus , simul [atque] sciero. §. 4. Rursus si cum magna vi ingressus est exercitus: eam tantummodo partem, quam intraverit, obtinet. 19. MARCELLUS [lib. 17. Digestorum.] Q Ui bona fide alienum fundum emit, eundem a domino condu- -xit io : Qiixro, utrum desinat possidere , an non ? Respondi: In promptu est, ut possidere desierit. §. 1. Quod scriptum est 11 apud Veteres, neminem fibi causam poffejsionis pojfe mutare, credibile est, de eo cogitatum, qui & corpore, & animo possessioni incumbens, hoc solum statuit, ut alia ex causa id possideret: non si quis dimissa possessione prima, ejusdem rei denuo ex alia causa possessionem nancisci velit. 20. IDEM lib. 19. Digestorum. CI quis rem, quam utendam dederat, vendiderit, emptorique o tradi jusserit, nec ille tradiderit 12 : alias videbitur possessione dominum intervertisse , alias contra. Nam nec tunc quidem fem- per dominus amittit possessionem , cum reposcenti ei commodatum non redditur : quid enim, si alia quxpiam fuit justa & rationabilis causa 13 non reddendi, non utique ut possessionem ejus interverteret? 21. JAVOLENUS lib. 7. fix Cassio. 'INterdum 14 ejus possessionem, cujus ipsi non habemus, aliitra- dere possumus : veluti, cum is , qui pro herede rem possidebat, antequam dominus fieret, precario 15 ab herede eam rogavit. §. 1. Quod ex naufragio 16 expulsum est, usucapi non potest: quoniam non est in derelicto , sed in deperdito. §. 2. Idem juris esse existimo in his rebus, qux jactx 17 sunt: quoniam non potest videri id pro derelicto habitum , quod salutis causa interim dimissum est. §. 3. Qui alienam rem precario rogavit, si eandem ä domino conduxit 18: possessio ad dominum revertitur. 22. IDEM lib. 13. ex Cassio. VTOn 19 videtur possessionem adeptus is, qui ita nactus est, ut ’ eam retinere non possit. 23. IDEM lib. i. Epistolarum. QUm heredes instituti fumus , adita hereditate, omnia quidem ^ jura ad nos transeunt : possessio tamen, nisi 20 naturaliter comprehensa, ad nos non pertinet. 21 §. 1. In his, qui in hostium potestatem pervenerunt, [in] retinendo jura rerum suarum singulare jus est. corporaliter tamen possessionem amittunt, neque enim possunt videri aliquid possidere, cum ipsi ab alio possideantur: sequitur ergo, ut reversis his nova 22 possessione opus sit, etiam si nemo medio tempore res eorum 'possederit. §. 2. Item quxro: si vinxero liberum hominem, ita ut eum possideam : an omnia, qux is possidebat, ego possideam per illum ? Respondit: Si vinxeris hominem liberum , eum te possidere non puto: quod cum ita se habeat, multo minus per illum res ejus a te possidebuntur: neque enim rerum natura recipit, ut per eum aliquid possidere possimus , quem civiliter in mea potestate non habeo. 24. IDEM lib. 14. Epistolarum. /")Uod servus tuus , ignorante te , vi possidet, id tu non possides: quoniam is , qui in tua potestate est, ignoranti tibi non corpo- \L ralem possessionem, sed justam potest adquirere: sicut id, quod ex peculio ad eum pervenerit, possidet, nam tum per ser.vum dominus quoque possidere dicitur: summa scilicet cum ratione: quia, quod ex justa causa corporaliter d servo tenetur, id in peculio servi est ; & peculium, quod servus civiliter quidem possidere non posset, sed naturaliter tenet, dominus creditur possidere, f Quod vero ex maleficiis adprehenditur, id ad domini possessionem ideo non pertinet, quia nec peculii causam adprehendit. 25. POMPONIUS lib. 23. ad Quintum Mucium. Clid, quod possidemus, ita 23 perdiderimus, ut ignoremus, ubi sit: desinimus possidere. §. 1. Et per colonos 24 , & inquilinos , aut servos nostros , possidemus. Et si moriantur, aut furere incipiant, aut alii locent 25 : intelligimus nos retinere possessionem. Nec inter colonum, & servum nostrum , per quem possessionem retinemus, quicquam intereft. §. 2. Quod2k autem solo animo possidemus , qusritur, utrumne usque eo possidemus, donec alius corpore ingressus sit, ut potior sit illius corporalis possessio ? an vero (quod quasi magis probatur) usque eo possideamus , donec revertentes non ali quis, repellat: aut nos ita animo desinamus possidere , quod suspicemur 27 repelli nos posse ab eo, qui ingressus iit in possessionem ? & videtur utilius esse. 26. IDEM [lib. 26. ad Quintum Mucium.] f Ocus certus ex fundo & possideri, & per longam possessionem capi potest; & certa pars pro indiviso, qux introducitur vel ex emptione, vel ex donatione 28 , vel qualibet alia ex causa, f Incerta 29 autem pars nec tradi, nec capi potest; veluti si ita tibi tradam, Quidquid mei juris in eo fundo est: nam qui ignorat, nec tradere, nec accipere id , quod incertum est , potest. 27. PROCULUS lib. 5. Epistolarum, CI is , qui animo possessionem saltus retineret, furere 30 coepisset, non potest, dum fureret, ejus saltus possessionem amittere : quia furiosus non potest desinere animo possidere. 28. TERTYLLIANÜS lib. i. Quxstionum. CI aliquam rem possideam , & eandem postea conducam: an amittam possessionem ? Multum refert, in his quid agatur, primum enim refert: utrum sciam me possidere , an ignorem : & utrum quasi non meam rem conducam , an quasi meam : & sciens meam esse, utrum quasi proprietatis respectu, an possessionis tantum. Nam & si rem meam tu possideas , &ego emam a te possessionem (i. I. 33. §. ult. infr. de ufurp. & usucap. (2. /. I.§. 4. fupr. k. t.l. I. in jin. infr. pro donato. I. 13. §. i.supr. de bered, petit, (g. I. 30. §. 4. I . 44. in sin, infr. b. t. (4. I. 3. §. 19. fupr. eod. (5. i. 13. §. 12. fupr. de bered, petit. I . 1;. fupr. de conftit. pectat. (6. /. I- §- 3' fupr. b.t. (7. I . 79. infr. desolution. (8. I . I. §. 21. fupr . f $ I. infr. h . t. (9. 1 . 6. in sin. fupr. eod. (10. v. I . 37. infr. eod. (ii. i. 3. §. \i).sspr. eoi. (12. Adde/. 12. infr. devi £9" vi armat. (13. d. I. 12. in fin. I. 15. in sin. infr. defurt. I. 18. §. 2. bsi fupr. commodati. (14. Immo vide 1. 20. in pr.fupr. de ad- qttir. rer. domin. (15. i. 1. infr. de precar. (16. /. 44.-nn/. idem ait. fupr. tit. prox. (17. I. g. Jupr.de leg. Rhodia. (18. /-37- ‘ n fr- b. t. (19. I. 3. in pr.fupr. de aci. empt. (20.1 . 30. §. 5. infr. b. t. (21. Immo vide l. 30. in pr.fupr. ex qttib. cauf major. (22. /. 19- Jupr. d. t. (23. /. 44. inpr. infr. b. t. (24. /. 3. §. 12. fupr. eod. (29. I. 30. infin. infr. eod. (26. I. 44. in sin. infr. eod. (27. v. I. 6. in sin. fupr. eod. (28. I. II. C. de pnefeript. longi tempor. (29. I. 3. §. 2. fupr. h. t. I. 32. in sin, infr. de ij'urp. ist usucap. (30. /. 31. §. 4. infr. d. t. ejus 1365 De adquirencla, vel amittenda poffeffione. j ?66 ejus rei, vel stipuler: utilis erit & emptio, & stipulatio i : & sequitur, ut & precarium, & conductio, |_si] specialiter possessionis lolius conducendce, vel precario roganda; animus interveniat. 29. ULPIANUS lib. 30. ad Sabinum, possessionem pupillum fine tutoris auctoritate amittere posse con- I Aat: non ut animo , sed ut corpore desinat possidere, quod enim est facti, potest amittere. Alia causa est, fi Forte animo possessionem velit amittere : hoc enim non potest. 30. PAULUS lib. i;, ad Sabinum. Q Ui universas 2 aedes possidet: lingulas res, qute in aedificio 'sunt, non videtur possedisse, idem dici debet & de nave , & de armario. §. 1. Possessionem amittimus multis modis: veluti si mortuum in eum locum intulimus, quem possidebamus, namque locum religiosum aut sacrum non possumus possidere, etsi contemnamus religionem , & pro privato eum teneamus: sicut hominem liberum. §. 2. Item cum Praetor idcirco in posseisionem rei [ire] juffit, quod damni infecti non promittebatur: posseisionem invitum dominum amittere, Labeo ait. §. 3. Item , quod mari aut flumine occupatum 3 sit, possidere nos desinimus: aut si is , qui possidet, in alterius potestatem pervenit. §. 4. Item, quod mobile est, multis modis desinimus possidere: si aut nolimus 4, aut servum [ puta ] manumittamus: item , si quod possidebam in aliam speciem translatum est; veluti vestimentum ex lana fastum. §.5. Quod per colonum 5 possideo, heres meus, nisi 6 ipse na- ctus posseisionem , non.poterit possidere: retinere enim animo possessionem possumus, adipisci non possumus, f Sed quod pro emptore possideo, per colonum etiam usucapiet [etiam] heres meus. T0 §. 6. Si ego tibi commodavero , tu Titio , qui putet tuum esse: nihilominus ego id possidebo, f Et idem erit, si colonus meus fundum locaverit 7: aut is, apud quem deposueram , apud alium rursus deposuerit. Et id quamlibet per plurium personam factum observandum ita erit. 31. POMPONIUS [lib. 32. ad Sabinum. ] CI colonus non deferenti» possessionis causa exiisset 8 de fundo , & eo rediisset: eundem locatorem possidere , placet. 32. PAULUS lib. 15. ad Sabinum. QUamvis pupillus 9 fine tutoris auctoritate non obligetur, pos- sessionem tamen per eum retinemus. §. 1. Si conductqr rem vendidit, & eam ab emptore conduxit, & utrique mercedes prse- ftitit: prior locator possessionem per conductorem rectissime retinet. §. 2. Infans 10 possidere recte potest, si u tutore auctore coepit: nam judicium infantis suppletur auctoritate tutoris, utilitatis enim caula hoc receptum est: nam alioquin nullus sensus sit infantis accipiendi possessionem, f Pupillus tamen etiam sine tutoris auctoritate possessionem nancisci potest, f Item infans peculiari .nomine per 12 servum possidere potest. 33. POMPONIUS lib. 32. ad Sabinum. pUndi venditor etiam si mandaverit alicui, ut emptorem in vacuam pojfejionem induceret: priusquam id fieret, non recte emptor per se in possessionem veniet, f Item, si amicus venditoris, mortuo eo, priusquam id sciret, aut non prohibentibus heredibus, id fecerit: recte possessio tradita erit. Sed si id fecerit, cum sciret dominum mortuum , aut cum sciret heredes id Facere nolle : contra erit. 34. ULPIANUS lib. 7. Disputationum. CI me in vacuam possessionem fundi Corneliani miseris, ego putarem me in fundum Sempronianum missum , & in Cornelianum iero : non adquiram possessionem, nisi forte in nomine tantum erraverimus , in corpore consenserimus, f Quoniam autem in corpore consenserimus, an a te tamen recedet possessio, quia animo deponere & mutare nos possessionem posse, & Celsus & Marcellus scribunt, dubitari potest ? & fi animo adquiri possessio potest, nun- quid etiam adquisita est ? Sed non puto errantem adquirere : ergo nec amittet posseisionem, qui quodammodo sub conditione receiut de possessione. h. 1. Sed si non mihi, sed procuratori 13 meo possessionem tradas: videndum est, ii ego errem, procurator meus non erret, an mihi possessio adquiratur ? Et cum placeat, ignoranti 14 adquiri, poterit & erranti. Sed si procurator meus erret ,: ego non errem : magis est, ut adquiram posseisionem. §. 2. Servus quoque meus ignoranti mihi adquiret possessionem. Nam & servus alienus ( Vitellius scribit) sive ä me j sive k nemine possideatur , potest milii adquirere possessionem, si 1; nomine meo eam adipiscatur : quod & ipsum admittendum est. .35. ' IDEM lib. ;. de omnibus Tribunalibus. ■pXitu.s controversi» possessionis hic est tantum, ut prius promin- ciet judex , uter 16 possideat: ita enim fiet, ut is, qui victus est de possessione, petitoris partibus fungatur, & tunc de domino qusratur. 36. JULL4NUS lib. 13. Digestorum. fAUi pignoris causa fundum creditori tradit, intelligitur 17 possi- V '<-- dere. f Sed. etsi eundem precario rogaverit, »que per diutinam possessionem capiet, nam cum possessio creditoris non impediat capionem, longe minus precarii rogatio 18 impedimento esse [non] debet: cum plus juris in possessione habeat, qui precario rogaverit, quam qui omnino non possidet. 37. MARCIANUS libro singul. ad Formulam hypothecariam. TJ Es pignoris nomine data, & possessione tradita, deinde a credi- tore conducta 19: convenit, ut is, qui hypothecam dedisset, pro colona in agro, [in] sdibus autem pro inquilino sit. per eos creditor possidere videtur. 38. JULIANUS [lib. 44. Digestorum. ] Q Ui absenti servo scribit, ut in libertate moretur, non eam men- • tem habet, ut statim velit servi possessionem dimittere : sed magis destinationem [suam] in id tempus conferre, quo servus certior factus fuerit. §. 1. Si quis possessionem fundi ita tradiderit, ut ita demum cedere ea dicat, si ipsius fundus esset: non videtur possessio tradita , si Fundus alienus sit. Hoc amplius existimandum est, possessiones 20sub conditione tradi posse, sicut res 21 sub conditione traduntur, neque aliter accipientis fiunt, quam conditio extiterit. §. 2. Si is , qui Titio servum vendiderat, heredi ejus eum tradiderit, poterit heres rerum hereditariarum possessionem per eum apprehendere: quia non servus jure hereditario , sed actio ex empto ad eum pervenit, nam & si ex stipulatu , vel ex testamento servus testatori debitus fuisset, & heres eum accepisset : non prohiberetur rerum hereditariarum possessionem per eundem adquirere. 39. IDEM lib. 2. ex Minicio. TNteresse puto, qua mente apud sequestrum deponitur res. nant si omittendae-es possessionis causa , & hoc aperte fuerit approbatum : ad usucapionem possessio ejus partibus non procederet, at si custodi» causa deponatur, ad usucapionem eam posseisionem victori procedere constat. 40. AFRICANUS lib. 7. Questionum. _ . CI de eo Fundo, quem, cum possiderem , pignori tibi dedi , ±er- ^ trttr. «rt tniic F» /IpiiPt (1. I. 23. I. 82. in pr, infr. de verb. oblig. (2. I. 23- infr. de usurp. (fi usucap. I. 2. §. 6. infr. pro emptore. 1. 7. §. II. supr. de adquir. rer. domin. I. 23. in fin.su.pr. de rei vind. I. 8- infr. quod vi aut clam. (fi. I. 3. §. ij.supr. h. t. (4. I. 17. infin.supr. eod. (?-1. 4°- §. I. infr. eod. I. 60. §. I. supr. locati. (fi>. I. 23. in pr. supr. h. t. (7. I. 25. §. 1 .supr. eod. (8- l. ult. C. eod. (9. I. I. §•3' §. II. supr. eod. i. 4. §.2 . infir. de usurp. (fi usucap. IO. I. !• §• i-supr. h. t. (11. 11111110 vide l. 3. C. eod. (12. L 28. infr. de usurp. (fi usucap. (13. /, 20. in fin.supr. de adquir. rer. domin. (14. I. 49. in sin. infr, L. 1. C. h. t. I. 13. supr. de adquir. rer. do- vus 23 tuus te'dejiciat: adhuc te possidere , ait: quoniam nihilominus per ipsu m servum posseslionem retineas. §. I. Si rorte min. (15. I. 31. §. 2. infr. de usurp. (fi usucap. (1 6.1. 24./«pr. de rei vind. i. 1. §. 3- infr. uti poßdeth. y 7 - L 1. §• U ■ Jy. b t. L 16. I. 33- §.4. infr. de usurp. c fi usucap. i. 1$. fi. 2. jupr. quisatisdare cog. (18. L 6. insn. infr. de precario. (19. I. 19- m pr. i. 21. in fin.supr. h. t. I. 7%. supr. de contrab. empt. I. 16 .jupr de pericul. (fi commod. rei vend L 37- sW- Pgnarat (20. L 34 : i«, fit. pr.supr. b. t. (21. L 7. sit. supr de nre dot (22. Vide tamen l. 17. §• 1. supr. depositi. (23. L 1;. vers.sedj is. supr. h . t. I. 33- §• fi n - in f r ~ ut - t rox ' Rr rr * colonus, 1 3^7 Digestorum Iib. XIX Tit. II. colonus, per , quem dominus possideret, decessisset: propter utilitatem receptum est, ut per colonum possessio [&] retineretur & contineretur, quo mortuo , non statim dicendum , eam interpellari • sed tunc demum , cum dominus possessionem adipisci neglexerit. Aliud existimandum ait, li colonus sponte possessione discesserit." 2 Sed hxc ita elfe vera, si nemo extraneus eam rem interim 1368 possederit, sed fern per in hereditate coloni nianlerit. §. •vum tuum a Titio bona fide emi, & traditum possedi 3 ; Ser- deinde cum comperissem tuum esse, ne eum peteres, celare 4 coepi: non ideo magis hoc tempore clam possidere videri me , ait. f Nam retro quoque, si sciens tuum servum non a domino emerim, & tum clam eum possidere coepissem , postea certiorem te Fecerim , non ideo desinere me clam possidere. §. 3. Si servum meum bonae fidei emptori clam abduxerim : respondit, non videri me clam possidere, quia neque precarii rogatione , neque conductione sux rei dominum ; teneri: & non posse causam clandestinae possessionis ab his .duabus causis separari. ' 41. PAULUS lib. 1. Institutionum. TAUi jure familiaritatis, amici fundum ingreditur , non videtur '^-possidere: quia non eo animo ingressus est, ut possideat, licet «orpore in fundo sit. 4:. ULPIANUS lib. 4. Regularum. fOmmunis servus, etiam si ab 6 uno ex dominis omninm nomi- ^ ne possideatur, ab omnibus possideri intelligitur. §. 1. Procurator, si quidem mandante domino rem emerit, protinus illi ad- quirit possessionem, quod ii sua sponte emerit, non: nisi ratam 7 habuerit dominus emptionem. 43. MARCIANUS lib. 3. Regularum. CI quis fundum emerit, cujus particulam 8 sciebat esse alienam : 0 Julianus ait, si pro diviso sciat alienam elfe, posse eum reliquas partes longa possessione capere, sed si pro indiviso, licet ignoret, quis fit locus: asque eum capere posse : quod sine ullius damno pars, quae putatur esse vendentis, per longam possessionem ad emptorem transit. §. I. Sed & Pomponius scripsit libro v. variarum Lectionum: Si sciat, vel putet alienum esse usumfructum, bona fide diutina possessione capere poste. §. e. Idem inquit, & si emero rem, quam sciam pignori obligatam. 44. PAPINIANUS lib. vicesimo [tertio] Quxstionum. pEregre profecturus, pecuniam in terra custodis causa condide- rat : cum reversus locum thesauri in memoria non repeteret , an desiisset pecuniam possidere, vel si [postea] recognovisset locum : anconfestimpossidere inciperet, quxsitumest? Dixi, quoniam custodis causa pecunia condita proponeretur, jus possessionis ei, qui condidisset, non videri peremptum: nec infirmitatem me-1 moris damnum adferre possessionis, quam alius non invasit: alio- quin responsuros, per momenta servorum , quos non viderimus, interire possessionem, f Et nihil interest, pecuniam in meo, an in alieno condidissem: cum si alius in meo condidisset, non alias possiderem , quam si ipsius rei possclsionem supra terram adeptus fuissem. Itaque nec alienus locus meam propriam aufert possessionem : cum, supra terram, an infra terram possideam, nihil intersit. §. 1. Quxsitum est, cur ex peculii causa per servum ignorantibus 9 possessio qusreretur ? Dixi, utilitatis causa jure lingulari receptum, ne cogerentur domini per momenta, species & causas peculiorum inquirere, nec tamen eo pertinere speciem istam, ut animo videatur adquiri possessio: nam si non ex causa peculiari quxratur aliquid , scientiam quidem domini esse necessariam , sed corpore servi qusri possessionem. §. 2. Quibus explicitis , cum de amittenda pojsejfione quxratur, multum Interesse dicam, per nosinetipsos, an per alios possideremus. Nam ejus quidem, quod corpore nostro teneremus, possessionem amitti vel animo, vel etiam corpore; si 10 modo eo animo inde digressi fuissemus , ne possideremus: ejus vero , quod fervi, vel etiam coloni corpore possidetur , non aliter amitti possessionem, quam eam alius ingressus fuisset; camque amitti 11 nobis quoque ignorantibus, j Illa quoque possestionis amittendx separatio est. nam saltus 12 hybernos & xstivos, quorum possessio retinetur animo ; 45. IDEM lib. 2. Definitionum. T Icet neque servum , neque colonum ibi habeamus; 46. IDEM lib. 23. Quxstionum. Q Uamvis saltus proposito possidendi fuerit alius 13 ingressus; - tam diu priorem possidere dictum est, quamdiu possessionem ab alio occupatam ignoraret. Ut 14 enim eodem modo vinculum obligationum solvitur, quo quxri adsolet: ita non i; debet ignoranti tolli possessio , qux solo animo tenetur. 47. IDEM lib. 26. Qnxltionum. QI rem mobilem apud te depositam , aut ex commodato tibi possi- 0 dere, neque reddere constitueris: confestim amisisse me possessionem vel ignorantem, responsum est.jcujus rei forsitan illa ratio est, quod rerum mobilium 16 neglecta atque omissa custodia, quamvis eas nemo alius invaserit, veteris possessionis damnum adferre consuevit: idque Nerva filius libris de usucapionibus retulit. f Idem scribit, aliam causam esse hominis 17 commodati omissa custodia : nam possessionem tamdiu veterem fieri, quamdiu nemo alius eum possidere coeperit, videlicet ideo, quia potest homo, proposito redeundi, domino possessionem sui conservare, cujus corpore exteras quoque res possumus possidere, f Igitur earum quidem rerum, qux ratione vel anima carent, confestim amittitur possessio : homines autem retinentur , si revertendi animum haberent. 48. IDEM lib. 10. Responsorum. pRxdia cum servis donavit, eorum que se tradidisse possessionem, literis declaravit, si vel unus ex servis, qui simul cum prxdiis donatus est, ad eum, qui donum accepit, pervenit, mox in prx- dia remissus est : per 18 servum prxdiorum possessionem qussi- tam exterorumque servorum , constabit. 4q. IDEM lib. 2. Definitionum, possessio quoque per servum , cujus 19 ususfructus meus est, ex re mea, vel ex operis fervi adquiritur mihi: cum & naturaliter 20 a fructuario teneatur , & plurimum ex jure 21 possessio mutuetur. §. 1. Qui in aliena potestate sunt, rem peculiarem tenere possunt: habere possidere non 22 possunt, quia possessio non tantum corporis, sed L juris 23 est. §. 2. Etsi possessio per procuratorem ignoranti 24 quxritur, usucapio vero scienti competit: tamen evictionis actio domino contra venditorem invito procpra- tore non datur : sed per actionem mandati ea cedere cogitur. 50. HERMOGENIANUS lib. 5. Juris Epitomarum. pEr eum, quem justo ductus errore, filium meum, & in mea potestate esse existimo, neque possessio , neque dominium, nec quicquam aliud ex re mea mihi quxritur. §. 1. Per servum in fuga 2; agentem, si neque ab alio possideatur, neque se liberum esse credat, possessio nobis adquiritur. ;i- JAVOLENUS lib. ;. ex Posterioribus Labeonis. Q Uarundam 26 rerum animo possessionem adipisci nos, ait Labeo : veluti , fi acervum lignorum emero, & eum venditor tollere me jusserit: simul atque custodiam posuissem , traditus mihi videtur. Idem juris esse vino vendito , cum universx amphorx vini simul essent. J Sed videamus (inquit) ne hxc ipsa corporis traditio fit: quia nihil 27 interest, utrum mihi, an & cuilibet jusserim , custodia tradatur ? In eo puto hanc quxstionem consistere , an etiam si corpore acervus, aut amphorx adprehensx non sunt, nihilominus traditx videantur, nihil video Interesse , utrum ipse acervum, an mandato meo aliquis custodiat: utrobique [enim] animi quodam genere possessio erit xstimanda. (i. I. 30. §. 5. supr. b.t.Li. C. commun. de usucap. (2. Immo vide l. ult. C. h. t. (3. 1. 44. §. 2. infr. tit. prox. (4. I. 6. in pr. supr. b. t. (5. t. 4. §. 3, infr. de precario. (6. I. 18. r» pr.supr. h. t. (7. I, aq.supr. de negot. geft. (8. 1. 6. §. 1. infr. pro emptore. (9. 1. 3. §. 12. supr. h.t. L 31. §. 3. infr. tit. prox. (10. I. 3. §. 6. §. 11. /. 8. I. 25. §. 1. supr. I. 4. C. h. t. I. I. §. 25. infr. de vi & vi armat. §. 5. vers. quin etiam. Infi. de interdidi, (11. Immo vide l. 46. infin. infr. h. t. (12. I. 3. §. ; 1. supr. eod. (13. I. 6. iu fin, supr. eod. (14. I. 153. infr. de reg. jur. (i;> Immo vide /. 44. in fin. supr. b. t. (16. I. 3. §. 13. supr. eod. (17. d. I. 3. §. 13. (r8- l. I. §. 16. supr. eod. (19. I. I. §. ft.supr. eod. 1. 10. I. 20. in fin. supr. de adquir. rer. domin. (20. I. 12. in pr. supr. h. t. (21. Immo vide L I. §. 3. I. 29. supr. eod. L 19. supr. ex quib. caus. major, (22. I. 44. §. 4. infr. tit. prox. (23. In pr. supr. h. I. (24. 1. 34. §. 1. supr. h. t. (25. L 1. K. 14. supr. eod. (26. 1. 18. §. 2. supr. eod. (27. Immo vide /. ;. §. i\.supr. commodati. J2. VE- i3 69 Bi' De usurpationibus, & usucapionibus. 1370 52. VENULEJUS lib. 1. Interdictorum. pErmiseeri causa posseflionis , & uiusfructus non oportet: quein- L admodum nec possessio 1, & proprietas misceri debent, namque impediri posseffionem . ii alius fruatur: neque alterius Frustum computari, si alter possideat. §. 1. Eum, qui aedificare 2 prohibeatur, possidere quoque prohiberi manifestum est. §. 2. Species inducendi in possessionem alicujusrei est, prohibere ingredien- tivim fieri: statim enim cedere adversarium , & vacuam relinquere possessionem jubet: quod multo plus est, quam restituere. , 53. IDEM lib. 5. Interdictorum. Assversus extraneos 3 vitiosa posseffio prodesse solet. T I T. III. DE USURPATIONIBUS , ET USU- CAPIONIBUS. 4 i. GAJUS lib. 21. ad Edictum provinciale. BOno publico usucapio introducta est, ne 5 scilicet quarundam u rerum diu , & fere femper incerta dominia essent: cum sufficeret dominis ad inquirendas res suas statuti temporis spatium. 2. PAULUS lib. 54. ad Edictum. TJSurfatio est usucapionis interruptio. Oratores autem ursurpa- y tionem, frequentem usum vocant. 3. MODESTINUS lib. ;. Pandectarum. llSucapio est adjectio dominii per continuationem posseflionis temporis Lege definiti. 4. PAULUS lib. 54. ad Edictum. CEquitur de usucapione dicere. Et hoc ordine eundum est, ut vi- lieamus, quis potest usucapere , &quasres, & quanto tempore. §. 1. Usucaperepotest scilicet paterfamilias. Filiusfamilias , & maxime miles, in castris adquisitum usucapiet. §. 2. lupillus f>, si tutore auctore cceperit possidere, usucapit, si non tutore auctore possideat, & animum poffidendi habeat: dicemus, posse 7 eum usucapere. §. 3. Furiosus 8 , quod ante furorem poffidere iffipit, usucapit. Sed hxcperiona ita demum usucapere potest, si ex ea causa possideat, ex qua usucapio sequitur. §. 4. Servus pro 9 herede possidere 11011 potest. §. 5. Fructus, & partus ancillarum, & fcetus pecorum, si defuncti non fuerunt, usucapi possunt. §. 6. Quod autem dicit Lex Atinia 10, ut res Furtiva 11011 usucapiatur, nisi in potestatem ejus 11, cui subrepta est, revertatur 12: sic acceptum est, ut in domini potestatem debeat reverti t non in ejus utique, cui subreptum est. Igitur creditori subrepta, fc ei, cui commodata est , in potestatem domini redire debet. §> 7- Labeo quoque ait, si res peculiaris fervi mei subrepta sit me ignorante, deinde eam nactus sit: videri 13 in potestatem meam rediisse. Commodius dicitur, etiam si sciero, rediisse , [eamjin meam potestatem. Nec enim sufficit, li eam rem, quam perdidit, ignorante me servus apprehendat, si modo in peculio eam esse volui : nam si nolui, tunc exigendum est, ut ego facultatem ejus na- ftus sim. §. g. Ideoqne [ & J si servus meus rem mihi subripuerit, deinde eandem loco suo reponat, poterit usucapi; quasi in po- testateni meam redierit, utique si nescii; nam fi scivi, exigimus, »t rediisse sciam in meam potestatem. §. 9. Item , si eam rem , quam servus subripuerit, peculiari nomine teneat, non videri 14 in potestatem meam reversam , Pomponius ait: nisi ita habere coeperimus, quemadmodum habuimus, antequam subriperetur; aut «uni rescissemus, in peculio eum habere concesiimus. §. 10. Item Labeo, si rem, quam apud te deposueram , lucrifaciendi causa vendideris , deinde ex poenitentia redemeris, & eodem statu habeas. hve ignorante me, sive sciente, ea gesta sint, videri in potestatem meam rediisse , fecundum Proculi sententiam, quae & vera est. <5. n. Sipupillires subrepta sit, sufficere dicendum est, si tutor e;us iciat , rediisse eam in domum pupilli: Et si furioso : sufficere, curatores icire. §. 12. Tunc in potestatem domini rediisse dieen- uum est, cum posseffionem ejus nactus sit juste , ut avelli non possit - Sed & tanquam fure rei: nam si ignorans rem mihi subreptam emam : non videri in potestatem meam reversam. §. 13. Sed etsi vindicavero rem mihi subreptam, & litis lestimationem 15 accepero : .icet corporaliter ejus non sim nactus posseffionem , usucapie- *6 §■ 14- Idem dicendum est, etiamsi voluntate mea alii tradita iit. §. 15. Heres, qui 17 in ius defuncti succedit, licet apud eum , ignorantem 18ancillam furtivam esse, conceperit [ea, ] & pepererit, non tamen usucapiet. §. r6. De illo quaeritur : Sisei- viis meus ancillam, quam subripuit, pro libertate sua inibi dede» rit: an partum apud me conceptum usucapere possim ? Sabinus & Camus non putant: quia posseffio, quam servus vitiose nactus sit, domino noceret. & hoc verum est. 19 §.17. Sed & si, ut servum meum manumitterem , alius mihi furtivam ancillam dederit ,15- que apud me conceperit, & pepererit: usu me non capturum. Idem- que fore [etiam , ] ii quis eam ancillam mecimi permutasset, aut in loiutum dedisset; item si donasset. §. 18. Si antequam pariat, alienam esse rescierit emptor : diximus-, non posse eum usucapere, quod si nescierit, posse. [ quod ] fi, cum jam usucaperet, cognoverit alienam esse : initium 20 usucapionis intueri debemus , sicut in emptis rebus placuit. §. 19. Lana ovium furtivarum , li quidem apud furem detonsa est, usucapi non potest: si 21 vero apud bona fidei emptorem, contra; quoniam in fructu est, nec usucapi ilebet, sed statim emptoris sit. Idem in agnis dicendum , si consumpti sint. quod verum est. §.20. Si ex lana furtiva vestimentum feceris: verius est, ut substantiam spectemus; & ideo vesti» furtiva erit. §. 21. Si rem pignori 22 datam debitor subripuerit & vendiderit, usucapi eam posse 23 , Castius scribit: quia in potestatem domini videtur pervenisse, qui pignori dederit; quamvis cum eo furti agi potest, quod puto rectius dici. §. 22. Si tu me vi expuleris de fundi possessione , nec adprehenderis posseffionem, sed Titius in vacuam posseffionem intraverit: potest »4 longo tempore capi res. quamvis enim Interdictum unde vi locum habeat, quia verum est, vi me dejectum: non tamen verum est, vi possessum. §. 23. Creterum etiamsi mala side fundum me postidentem dejeceris & vendideris, non poterit capi: quoniam verum est, vi possessum esse, licet non a domino. H. 24. Idem dicendum est in eo , qui eum expulit, qui pro herede possidebat, quamvis sciat esse hereditarium. §. 2;. [Si fundum alienum bona fide postidentem , quis sciens esse alienum expulerit, usucapere non potest, ] quoniam vi possidet. §. 26. Si dominus fundi possessorem vi dejecerit: Cassius ait, non videri in potestatem ejus rediisse , quando Interdicto unit vi restituturus iit possessionem. §. 27. Si viam habeam per tuum fundum , & tu rae ab ea vi expuleris : per longum tempus non utendo aniittaui f viam, quia nec 25 possideri intelligitur jus incorporale : nec de via quis, [ id est, ] mero jure detruditur. §. 28- Item si occupaveris vacuam posseffionem , deinde venientem dominum prohibueris : non videberis vi possedisse. §. 29. Libertatem 26 servitutum usucapi posse , verius est: quia eam usucapionem sustulit Lex Scribonia, quae servitutem constituebat ; non etiam eam , quae libertatem praestat sublata servitute, f Itaque , 11, cum tibi servitutem deberem, ne miki [ puta ] liceret altius teiificare , & per statutum tempus altilis aedificatum habuero; sublata erit servitus. ;. GAJUS lib. 21. ad Edictum provinciale. ■\TAturaIiter interrumpitur posseffio , cum 27 quis de possestione vi dejicitur, vel alicui res eripitur, quo casu non adversus eum tantum , qui eripit, interrumpitur possessio : scd adversus omnes. (1. i. 12. §. i.supr. h. t . (2. I. 3. §. 2. infr. v.tipojjidetis. (3. t »’ 13 fi n ' dn f r - ‘L 1 . 1 . ult. C. de rei vini. §. 4. ver/, commodum, biß. de interAi£l. (4. Lib. 2. Inst. 6. Lib. 7. C. 30. In pr. Inst. h. t. (6. V. [■ js.in pr.fupr. tit. prox. (7. i. I. 32. §. ult. (8. I. 44. §. 6. ™sr. h. t . (9. I. 118. infr. de reg.jur. (10. /. 33. in pr. infr. bnfi. h. t. (li. I, ult. infr. §. 8- Inst- eod. (12. /. 13. §. 2. de verb.fgn. (13. Adde §. 10. infr. h. I. (14. §. 7. supr. '•<* (15. 1. 84. infr. de furt. (Immo vide 1 . 10. C. ii. t. (17. supr. de udquir. vel omitt. her ei. I. -4. L >-9- infr. Aev erb. sign. I 11 infr de divers, temporal, profer. L. ult. C, cotnmun. de ,p. h.'i2. Inst. h. t. (19. Immo vide l. 9. 1 . 10. infr. pro em- (10 l . 44. §. 2. infr. h. t. (21. I . 48. insin.snpr. de ad- 'rer. domin. i, 48. § . 5- infr- ief«rt. (--- l - %fnfr pro empto. (23. Obst. /. 6. C. de usucap. pro emptore. (24. I. 33. §. 2. h t. (25. I. 10. §. I. infi■ eod - *4- 1H pr.supr. deservit . in 'finlsupr. deservit, prai. urban.l. 3. in pr. supr. tit. prox. I 6 . supr. deservit, proni, tirbnn. (27. 1. 15. supr. tit. prox. R r r r 3 + Nec N7i Disestoram Lib. XO. Tit. III. 1372 + Nec eo casu quicquam intercst, is, qui usurpaverit, dominus I fitT necne. Ac ne illud quidem filterest, pro luo quilque possideat, an ex lucrativa causa. 6. ULPIANUS lib. II. ad Edictum., TN usucapionibus non ä momento ad momentum , sed totum po- ■* stremum diem computamus. 1 7. IDEM lib. 57. ad Sabinum. 1 Deoque qiii hora sexta diei Kal. Januariarum possidere e cepit, ho- ra sexta noctis s pridie 3 Kal. Januarias implet usucapionem. 8. PAULUS lib. 12. ad Edictum. T Abeo, Neratius, responderunt, ea, qux servi peculiariter na- ■*- J cti sunt, usucapi posse: quia h-ec etiam ignorantes 4 domini usucapiunt. Idem Julianus scribit. §. 1. Sed eum, qui suo nomine nihil usucapere potest, 11 e 3 per servum quidem posse , Pedius scribit. 9. GAJUS lib. 4. ad Edictum provinciale. T jSucapionem recipiunt maxime res corporales , exceptis 6 rebus sacris, sanctis, publicis populi Romani & civitatum, item liberis hominibus. 10. ULPIANUS lib. 16. ad Edictum. CI aliena res bona lide empta sit, quaeritur, ut usucapio currat, ^ utrum emptionis initium , ut bonam Hdem habeat, exigimus , au traditionis ? Et obtinuit Sabini & Cassii sententia , traditionis 7 initium spectantium. §. 1. Hoc jure utimur , ut servitutes per se nusquam longo tempore capi possint, cum aediliciis possint. §. 1. Scaevola libro xi. Qiucstionum scribit, Marcellum existimasse, sibos apud furem concepit, vel apud furis heredem , pariat- que apud furis heredem : usucapi ab herede distractum juvencum non posse:! sic (inquit)quemadmodum necancilhe partus. Scaevola autem scribit, se putare , usucapere posse 8 & partum 9 : nec enim efli 10 partum rei furtiva: partem, caeterum si esset pars , nec si apud bona; fidei emptorem peperisset, usucapi poterat. ii. PAULUS lib. 19. ad Edictum. "MEque servus , neque per servum dominus, qui apud hostes est, possidet. 11. ULPIANUS lib. 21. ad Edictum. CI ab eo emas , quem Praetor vetuit alienare , idque tu scias : usu- ^ capere non potes. 13. IDEM lib. 7. ad Plautium. pignori 11 rem acceptam usu non capimus: quia pro alieno possi- demus. §. 1. Eum, qui ü furioso bona fide emit, usucapere posse 11 responsum est. §. 2. Si mandavero tibi, ut fundum emas: ex ea causa traditum tibi diutina possessione capis: quamvis possis videri non pro tuo possidere; cum nihil intersit, quod mandati judicio tenearis. 14. IDEM lib. 13. ad Plautium. JD tempus venditionis prodest emptori, quo 13, antequam ven- deret, possedit: nam si postea nactus est possessionem venditor, haec possessio emptori non proficiet. §. I. In re legata, in accessione 14 temporis, qua testator possedit, legatarius quodammodo quasi heres est. 13. IDEM lib. 13. ad Plautium. CI is, qui pro emptore possidebat, ante usucapionem ab hostibus " captus sit: videndum est, an heredi ejus procedat usucapio ? nam interrumpitur usucapio: & li ipsi reverso non prodest, quemadmodum heredi ejus proderit? Sed verum est, eum in sua vita desiisse possidere, ideoque nec 1; postliminium ei prodest, ut videatur usucepisse. Quod si servus ejus , qui in hostium potestate est, emerit: ili pendenti esse usucapionem , Julianus ait. nam si dominus reversus fuerit, intelligi usucaptum 16: si ibi decesserit, dubitari, an per Legem Corneliam ad successores ejus pertineat ? Marcellus, posse plenius fictionem Legis accipi: quemadmodum enim postliminio reversus plus juris habere potest in his, qux fervi egerunt, quam his, qux per se, vel per servum possidebat, cum ad hostes pervenit ? Nam hereditatem in quibusdam vice 17 persolis fungi receptum est : ideoque in successoribus locum [non] habere usucapionem. §. 1. Si servus, quem possidebam, fugerit 18 : si pro libero se gerat, videbitur d domino possideri, sed hoc tunc intelligcndum est, cum, si adprehensus fuerit, non sit paratus pro sua libertate litigare : nam ii paratus sit litigare, non videbitur a domino possideri, cui se adversarium praeparavit. §. 2. Si quis bona fide possidens, ante 19 usucapionem amissa possessione , cognoverit esse rem alienam , & iterpm nanciscatur possessionem; non capiet usu : quia initium secundae possessionis vitiosum est. §. 3. Si ex testamento, vel ex stipulatu res debita nobis tradatur: ejus temporis existimationem [ nostram ] intuendam, quo traditur: quia concessum est stipulari rem , etiam qux promissoris non fit. 16. JAVOLENUS lib. 4. ex Plautio. CErvi nomine, qui pignori datus est, ad 10 exhibendum cum cre- o ditore, non cum debitore, agendum est : quia qui pignori dedit , ad 21 usucapionem tantum possidet, quod ad reliquas omnes causas pertinet, qui accepit, possidet 2: : adeo ut addici possit & possessio ejus, qui pignori dedit. 17. MARCELLUS lib. 17. Digestorum. CI per errorem de alienis fundis, quasi de communibus, judicio 0 communi dividundo accepto , ex adjudicatione possidere ccepe- rim : longo tempore capere possum. 18- MODESTINUS lib. 3. Regularum. QUamvis adversus fiscum 23 usucapio non procedat, tamen ex bonis vacantibus, nondum tamen nunciatis, emptor praedii ex iisdem bonis extiterit: recte diutina possessione capiet, idque constitutum est. 19. JAVOLENUS lib. 1. Epistolarum. CI hominem emisti, ut, fi aliqua conditio extitijset , inemptusfie- 0 ret , & is tibi traditus est ; & postea conditio emptionem resolvit 24: tempus , quo apud emptorem fuit, accedere venditori debere existimo: quoniam eo genere retroacta venditio esset redhibitioni similis, in qua non dubito, tempus ejus, qui redhibuerit, venditori accessurum , quoniam ea venditio proprie dici non potest. 20. IDEM lib. 4. Epistolarum. possessio testatoris ita heredi procedit, si 2; medio tempore d nul- L lo possessa est. 21. IDEM lib. 6. Epistolarum. J]I, a quo fundum pro herede diutius possidendo capturus eram, locavi eum : an ullius momenti eam locationem existimes, quKro. quod si nullius momenti existimas, an durare nihilominus usucapionem ejus fundi putes? Item quaero, si eidem vendidero eum fundum : quid de his causis , de quibus supra quifii, existimes ? Respondit, si is , qui pro herede fundum possidebat, domino eum locavit, nullius momenti locatio est: quia 26 dominus suam rem conduxisset, sequitur ergo, ut ne possessionem quidem locator retinuerit: ideoque longi temporis praescriptio non durabit, in venditione 27 idem juris est, quod in locatione, ut emptio ri sua: rei consistere non possit. 22. IDEM lib. 7. Epistolarum. UEres & hereditas, tametsi duas appellationes recipiunt, unius 11 personae tamen vice 29 funguntur. •r-i 23. IDEM lib. 9. Epistolarum. -tUm, qui xdes mercatus est, non puto aliud, quam ipsas 39 (i. I. 7. infr. b. t. I. 15. in pr. infr. de divers, temporal, prafeript. (i. I. 8 .fupr. de feriis. (3. Adde/. $.fupr. qui testam, facere. I. I. fupr. de manumijf. (4. 1.2. §. \\. infr. pro emptore". (5. Immo vide /. 3. in sin. fupr. qux res pignori. (6. I. 45. in pr. infr. §. I. Inst. b. t. I. 6. C. de oper. pubL l. 2. C. ne rei domin. (7. /. 48. infr. b. t. (8. Correct. Nov. Leon. 29. (9. I. §3. infr. infr. h. t. (10. /. 26. infr. de verb.fign. (11. Adde /. 1. C. commun. de ufu- cap. (12. I. 2. §. 16. infr. pro emptore. (13. I. 13. §. 2. §. pen. infr. de divers, tempor.prafeript. (14. /. 13. §. 10. fupr. tit. prox. C 1 ? - v ' 19 - fupr. ex quib. caus. major. (16. /. 23. §. 3./«pr. d. t. (17. /.31. in fu. fupr. de heredibus instituendis. (18. v. /. I. C. de longi tempor. profer, qua pro libert. (19. /. 7. §. 4. infr. pr* emptore. (20. /. 3. in fin. fupr. ad exhibend. (21.1. 33. §. 4. > n f r - h. t. I. 1. §. 15 .fupr. tit.prox. (22. /. 33. in fin.fupr. depignorat. (13. /. 24. in fin. infr. b. t. I. 2. C. commun. de ufucap. §. 9. Inft. b. t. (24. /. 13. §. 2. fupr. de aiquir. vel amitt. pojfejf. (25.1 .6. in fin. infr. pro emptore, d. I. 13. §. 4. (26. /. 43. in pr. infr.de reg. jur. (27. Adde /. 33. §. 3. infr. b. t. (28. /. 16. in pr.supr. de contrab. empt. (29. /. 31. in fin. fupr. de bered, instit. (30. /. 30. in pr.supr. tit. prox. «des, De usurpationibus, & usucapionibus. _ JJjes 'possidere. nam si singulas res possidere intelligetur, ipsas [;edes] non possidebit: separatis enim corporibus, ex quibus »des constant, universitas »dium iutelligi non poterit, accedit eo : quod fi quis singulas res possideri dixerit, necefle erit, dicat, possessione superficiei temporibus de mobilibus statutis i locum esse, solum se capturum elfe ampliori: quod absurdum, & minime Juri civili conveniens est, ut unares diversis temporibus capiatur ; utputa cum xdes ex duabus rebus constant, ex solo 2 , L superficie , & universitas earum possessionem temporis immobilium rerum omnium mutet. §. 1. Si autem columna evicta fuerit: puto, te ex empto cum venditore recte acturum, & eo genere rem salvam halaturum. K. 2. Si autem demolita 3 domus est , ex integro res mobiles poffidendx sunt: ut tempore , quod in usucapione rerum mobilium constitutum est, usucapiantur: & non potest recte uti eo tempore, quo in aedificio fuerunt, nam quemadmodum eas solas & separatas ab aedificio non possedisti, sic nec penes 4 te sin- guls, aut separatae Fuerunt, & cohaerentibus his in aedificio , depositis aedibus, quae hoc quoque ipsum continent: neque enim recipi potest, ut eadem res , & ut res soli, & tanquam mobilis sit polseffa. 24. POMPONIUS lib. 24. ad Quintum Mucium. lex inhibet usucapionem, bona fides possidenti nihil N74 TTBi; . u prodest. §. 1. Interdum, etiamsi non fuerit inchoata usucapio a defuncto , procedit heredi ejus, veluti si vitium , quod obstabat, non ex persona , sed ex re , purgatum fuerit. [ Ex re], ut puta , si fisci 6 res esse desierit , aut furtiva , aut vi 7 posseflk. 25. LICINNIUS [RUFINUS lib. 1. Regularum. ] CIne z possessione usucapio contingere non potest. 0 26. ULPIANUS lib. 29. ad Sabinum. VUnquam superficies sine solo capi longo tempore potest. 27. IDEM lib. 31. ad Sabinum. PEssus libro xxxiv. errare eos ait, qui existimarent, cujus rei ^ quisque bona fide adeptus sit possessionem , pro suo usucapere eum poste; nihil referre, emerit, necne, donatum fit, necne, fi modo emptum, vel donatum 9 sibi existimaverit: quia neque pro legato., neque pro donato , neque pro dote usucapio valeat, fi nulla donatio , nulla dos, nullum legatum sit. f Idem & in litis jestimatione placet, ut nisi vere quis litis »stimationem subierit, usucapere non possit. 28. POMPONIUS lib. 17. ad Sabinum. QJIservo 10 furiosi vel infantis res tradita sit, usu per eum eas personas capere posse constat. 29. IDEM lib. 22. ad Sabinum. PUm solus heres essem , existimarem autem, te quoque pro parte u heredem esse, res hereditarias pro parte tibi tradidi: propius est, ut uso eas capere non possis ; quia nec pro herede usucapi potest, quod ah herede possessum est, neque aliam ullam habes causam poffidendi. ita tamen hoc verum est , 11 non n ex transactione id factum fuerit. Idem dicimus, si tu quoque existimes, te heredem esse: nam hic quoque possessio veri heredis obstabit tibi. 30. IDEM lib. 30. ad Sabinum. RErum mixtura facta an usucapionem cujusque praecedentem in- v terrumpit, quaeritur ? Tria autem genera sunt corporum : Unum, quod continetur uno spiritu 12 , & Graece j;»'0.p>o emptore. (23. I- 6. §. 3- infin- infr- pecano (24. I. 84 - ffi- de furtis. (25. /. 31. inpr. sitpr.h. t. (26. I. 2.1. 2(s.supr. tit. prox. (27. /. 10. infin. supr. b. t. I. II. tz. 4. supr. de Fubacut- na l ±8 % X. infr. de furtis. I. 3- £ usucap. pro emptore. (28. -\ h!t. (29. 1 4. §- e.supr. eod. (30. L 3. §. 19 -supr. tit. Pröx l S. §. i- infr. pro herede. I. 23. wfin. C. de locato. x ' * rum 1575 Digestorum Lib. XLT. Tit. III. H76 ^ rumeft, quotiens quis sciret, sc bona fide non possidere , & lucrifaciendi causa inciperet possidere, ldque per haec probari posse : Si quis emerit fundum sciens ab eo , cujus non erat, possidebit pro possessore: sed fi eundem a domino emerit, incipiet pro emptore possidere} nec r videbitur sibi ipse causam possessionis mutasse. * f Idemque juris erit, etiam ii ä non domino emerit, cum existimaret cum dominum esse. Idem hic , si a domino heres institutus fuerit, vel bonorum ejus possessionem acceperit, incipiet fundum pro herede possidere, f Hoc amplius, si r justam causam habuerit existimandi, se heredem vel bonorum possessorem domino ex- titisse , fundum pro herede possidebit: neo 3 causam possessionis sibi mutare videbitur, f Cum hic igitur recipiantur in ejus persona, qui possessionem habet: quanto magis in colono recipienda sunt, qui nec vivo , nec mortuo domino ullam possessionem habet ? & certe si colonus mortuo domino emerit fundum ab eo, qu I tinct, alienaverit: existimabat se heredem ejus, vel bonorum possessorem esse: inci- j 37. IDEM lib. 2. Institutionum, piet pro emptore possidere. §. 2. Si dominus fundi homines arma- CUrtura non committitur, furtum enim sine 15 affectu furandi tos venientes existimaverit, atque ita profugerit: quamvis nemo -.e. c. . c..»a: -—1;—1 _ vi dejectus videtur 4. scd nihilo- piendum est, ut fructuarius poterit uti frui: aliter enim homo in causa non perduceretur: sed si utenti jam & fruenti abductus homo fuerit, non solum ipse , scd etiam heres furti agere poterit. 36. GAJUS lib. 2. Rerum Cottidianaruin sive Aureorum. DOtest 13 pluribus modis accidere , ut quis rem alienam aliquo L errore deceptus tanquam suam vendat forte aut donet: & ob id a boni si dei possessore res usucapi possit. Veluti si heres rem defuncto commodatam aut locatam, vel apud eum depositam, existimans hereditariam esse , alienaverit. §. 1. stem si quis aliqua existimatione deceptus , crediderit ad se hereditatem pertinere, qui ad eum non pertineat; & rem hereditariam alienaverit: aut !i 14 is, ad quem ususfructus ancilli pertinet, partum [ejus] existimans suum esse, quia & foetus pecudum ad fructuarium per- eorum fundum ingressus Fuerit; minus id pridium , etiam antequam in potestatem domini redeat, ä boni fidei possessore usucapitur : quia Lex 5 Plautia & Julia ea demum vetuit longa possessione capi, qui vi possessa fuissent: non etiam ex quibus vi quis dejectus fuisset. §. 3. Si mihi Titius , ä quo fundum petere volebam, possessione cellerit: usucapionis causam justam habebo. Sed & is, i quo ex stipulatu Fundum petere volebam, cedendo mihi possessione, st solvendi causa id fecerit: eo ipso efficiet, ut fundum longo tempore capiam. §. 4. Qui pignori 6 rem dat, usucapit, quamdiu res apud creditorem est: si creditor ejus possessionem alii tradiderit, interpellabitur usucapio. & quantum ad usucapionem attinet, similis est ei, qui quid deposuit vel commodavit: quos palam est desinere tilucapere, si commodata vel deposita res, alii tradita fuerit ab eo, qui commodatum vel depositum accepit, f Plane si creditor nuda conventione hypothecam contraxerit, usucapere debitor perseverabit. §. ;. Si rem tuam , cum bona fide possiderem , pignori tibi dem ignoranti tuam esse; desino usucapere : quia non intclligitur quissua 7 rei pignus contrahere. At si nuda conventione pignus contractum fuerit; nihilominus usucapiam : quia hoc quoque modo nullum pignus contractum videtur. tz. 6. Si rem pignori datam creditoris servus subripuerit, cum eam creditor possideret: non interpellabitur usucapio debitoris : quia servus dominum suum possessione non subvertit. 8 Sed & si debitoris servus subripuerit, quamvis creditor possidere desinat, tamen debitori usucapio durat: non secus , ac fi eam creditor debitori tradidisset, nam quantum ad usucapiones attinet, fervi 9 subtrahendo res, non faciunt deteriorem dominorum conditionem, f Facilius obtinebitur , si precario possidente debitore, servus ejus subripuerit: nam conductio idem 10 prista t, quod si apud creditorem res esset: possidet enim hoc casu creditor. f Sed [&] si utrumque intercesserit, & precarii rogatio , & conductio: intelligitur creditor possidere. & precarii rogatio non in hoc interponitur, ut debitor possessionem habeat, sed ut ei tenere rem liceat. 34. ALFENUS VARUS lib. i. Digestorum a Paulo Epitomatorum. CI servus insciente domino rem peculiarem vendidisset: empto- " rem usucapere posse. 35. JULIANUS lib. 3. ad Urfejum Ferocem. CIhomo, cujus ususfructus legatus erat, ab herede nunquam pos- o fessus, subreptus fuisset: qiiisitum est, quia u heres Furti actionem non 12 haberet, an usucapi possit ? Sabinus respondit, nullam ejus rei usucapionem esse, cujus nomine furti agi posset: agere autem furti eum , qui frui deberet, posse. Quod sic aeei- (l. Immo vide /. 2. in fin. infr. fro emptore. (2. §. 3. vers. pro herede. Inft. de interdici. (3. /. 2. §. 1. infr. pro herede. (4. Vide tamen l. 9. in pr.supr. quod metus causa. L 3. §. 7. infr. de vi vi armata. (;. §. 2. Inft. h. t. (6. I. 16.supr. cod. (7. I. 4;. in p\ infr. de reg. jur. adde 1 . 21. in fin.supr. h. t. (8- l. 15. in fin. supr. tit. prox. (9. v. I. 40. in pr.supr. d. t. (10. /. $7.supr. de pignot rat. ali. (11. L 33. §. i.supr. de adquir. rer. domin. (12. Vide tamen/. 10. C. de furtis-. (13. §. 4. Inft. h. t. (14. §. Inft, od„ (1;. I. ;z. in pr. infr. defurt. §. 18. List, de oblig. qute ex denen committitur. 16 §. 1. Fundi quoque alieni potest aliquis sine 17 vi nancisci possessionem : qui vel ex negligentia domini vacet, vel quia dominus sine successore dccesterit, vel longo tempore abfuerit: 38. IDEM lib. 2. Rerum Cottidiananim sive Aureorum. Q Uam rem ipso quidem non potest usucapere : quia intelligit -alienum se possidere, & ob id mala fide possidet: scd si alii bona side accipienti tradiderit, poterit is usucapere; quia neque vi possessum , neque furtivum possidet, abolita est enim quorim- dam 18 veterum sententia existimantium , etiam fundi locive furtum neri. 39. MARCIANUS lib. 3. Institutionum. CI solum usucapi non poterit , nec 19 superficies usucapietur. 40. NERATIUS lib. 5. Regularum. QOeptam usucapionem a defuncto , posse & ante 20 aditam hereditatem impleri, constitutum est. 41. IDEM lib. 7. Membranarum. CI rem subreptam mihi procurator meus adprehendit: quamvis per procuratorem possessionem adipisci nos, jam fere conveniat : nihilo magis eam in potestatem meam rediissc , usoque capi pesse existimandum est. quia contra statui captiosum erit. 42. MARCIANUS lib. 3. Institutionum. QUm vir pridium dotate vendidit scienti vei ignoranti rem dotis esse: venditio non valet 21. quam defuncta postea muliere in matrimonio , confirmari convenit, si tota dos luero mariti cessit. f Idem juris est, cumis, qui rem furtivam vendidit, postea domino heres extirit. 22 ' 43. IDEM lib. 22. Qmstionum. UEres ejus, qui bona fide emit, usu non capiet sciens alienam, si modo ipsi possessio tradita sit: continuatione 23 vero non impedietur heredis scientia. §. 1. Patrem nsu non capturum, quod filius emit, propter suam vel filii scientiam , certum est. 24 44. IDEM lib. 23. Qmstionum. TUsto errore ductus Titium filium meum &in mea potestate esse ■* existimavi, cum adrogatio non jure intervenisset, eum ex re mea quaerere mihi non existimo, non enim constitutum est in hoc, quod in homine libero , qui bona fide servit, placuit: ibi propter assiduam & cottidianam comparationem servorum ita constitui publice interfuit, nam Frequenter ignorantia liberos emimus; non autem tam facilis , frequens, adoptio vel adrogatio filiorum est. §. 1. Constat, si rem alienam scienti mihi vendas, tradas autem eo tempore, quo 25 dominus ratum habet, traditionis tempus iiisi sciendum , remque meam fieri. §. 2. Etsi possessionis, non lici. §. 3. eft ;. Inst. h. t. (16. Obst. /. 77. infr. de furt. (17- §. 7. Inft. h. t. (18. d. §. 7. vers. abolita. I. 25. in pr. infr. it furt. (19. arg. I. 26.supr. h. t. (20. I. 31. §. 5.supr. eod. 1.6. in fin. infr. tit. prex. i. 30. in pr.supr. ex quib. catts. major. (*[• /. un. §. iq. C. de rei uxor. a£l. (22. I. I. C. creditorem evici, signor. (23. /. 2. tz. 19. infr. tit. prox. §. 12. List. h. t. (24. Vide tamen /. 2. §. 13. infr. tit. prox. (25. Adde l. 16. §. x. supr.it pignorib. contra* 1577 ^tractus initium i, quo ad usucapionem pertinet, inspici placet: nonnunquam tamen evenit, ut non initium pnesentfs possessionis , sed causam antiquiorem traditionis, qu® bonam fidem habuit, inspiciamus. Veluti circa partum ejus mulieris , quam bona fide ciupit possidere : non enim ideo minus capietur usu puer, quod alienam matrem, priusquam eniteretur, esse cognovit, fidem inservo postliminio reverso dictum est. §. z. Nondum 2 adit® hereditatis tempus usucapioni datum est, sive servus hereditarius aliquid comparat, sive defunctus usucapere coeperat: sed h-ec jure singulari recepta sunt. §. 4. Filiusfamilias emptor alienas rei, cum patremfamilias se factum ignoret, coepit rem sibi traditam possidere: cur non capiat usu , cum bona fides initio possessionis adsit, quamvis eum se per errorem esse arbitretur, qui rem ex causa pe; culiari qiurfitam 3 nec possidere possit? Idem dicendum erit, & si ex patris hereditate ad se pervenisse rem emptam non 4 levi prasmr.ptione credat. §. 5. Non mutat usucapio superveniens pro emptore, vel pro herede , quo ; minus pignoris persecutio salva fit. ut enim ususfructus usucapi 6 non potest: ita persecutio pignoris, quas nulla societate dominii 7 conjungitur, sed sola conventione constituitur , usucapione rei non perimitur. §. 6. Eum, qui posteaquam usucapere coepit, in furorem 8 incidit, utilitate suadente relictum est, ne languor animi damnum etiam in bonis adferat, ex omni causa implere usucapionem. §. 7. Si cum apud hostes dominus, aut pater agat, servus aut filius emat: an & tenere incipiat?. Si quidem ex causa peculii possedit, usucapionem inchoari: nec impedimento domini captivitatem esse, cujus scientia non esset in civitate necessaria, si vero non ex causa peculii comparetur, usu non capi, nec jure9 postliminii quasitum in- telligi: cum prius esset, ut, quod usucaptum 10 diceretur, possessum foret. sin autem pater ibi decesserit: quia tempora captivitatis ex die, quo capitur, morti jungerentur : potest filium dici & possedisse sibi, & usucepisse intelligi. 45. IDEM lib. 10. Responsorum. DRascriptio long* possessionis ad obtinenda loca juris gentium 11 publica concedi non solet, quod ita procedit: si quis aedificio Funditus diruto, quod in litore posuerat, aut dereliquerat aedilicium, alterius postea eodem loco exstructo occupantis datam exceptionem opponat: vel si quis, quod in fluminis publici diverticulo solus pluribus annis piscatus sit, alterum eodem jure prohibeat. 12 §. 1. Post mortem domini servus hereditarius peculii nomine lem coepit tenere: usucapionis primordium erit tempus hereditatis adit®. quemadmodum etenim usucapietur, quod ante defunctus non possederat? 46. HERMOGENIANUS lib. Juris - Epitomarum. pRosoluto usucapit, qui rem debiti causa recipit: & non tantum quod debetur , sed & quodlibet pro debito solutum, hoc titulo usucapi potest. 47. PAULUS lib. z. ad Neratium. ^1 emptam rem mihi procurator ignorante me, meo nomine ad- prehenderit: quamvis possideam , [eam] non usucapiam : quia ut iz ignorantes usuceperimus, in peculiaribus tantum reiius receptum est. 48. IDEM lib. 2. Manualium, existimans debere tibi tradam , ita demum usucapio sequitur , fi 14 & tn putes debitum esse, f Aliud si putem , me ex 15 caulavenditi teneri, & ideo tradam : hic enim, nisi actio praecedat, pro emptore usucapio locum non habet, f Diversitatis causa in illo est, quod in exteris causis 16 solutionis tempus inspicitur : nequeinterest, cum stipulor, sciam alienum esse, necne : sufficit enim, me putare meum esse, cum solvis, in 17 emptione autem (i. I. 4. §. ift.supr. h. t.I. un. vers hoc tantummodo. C. de usv.cap. trmsform. (2. I. 31. §. 5. fupr. b. t. 1. 2. §. tS. infr. pro emptore. Ö- I- 49 ; §• l.supr. tit. prox. (4. V. /. 31. in fiit.supr. h. t. (;. I. I. §. l.supr. de pignorib. (6. I. 17. §. l.supr. de usufr. 1 .19 .fupr. pib. mod. ususfr. (7, d.l.l.§. 2. (8. I. 4. §. %.supr. h. t. (9. V. I.19. in sin. siipr. exquib. caiis.tm.jor. (10. / 25 .fiipr. b.t. (ii. I. 9. fiipr. eod. (12. Obst. I. 7. infr. de divers, temporal, pree- script. [13. 1. 2. §. 11. infr. tit. p> ox. (14. I. 3. infr. pro suo. US- l. 2. inpr. infr. tit. prox. (16. I. 10. in pr.Jupr. h. t. l. 2. circafin. pr. infr. tit. prox. (17. d. I. 2. in fin. pr. (1 8 . §. 2. Inji. ^•^^•C.detfucap.pro donut». (19. Obit. /. 5. infr. tit.prox. * 04,1 ___13 78 & contractus tempus inspicitur , & quod solvitur : nec potest pro emptore uiucapere, qui non emit: nec pro soluto, sicut in cate- ris contractibus. 49 - LABEO lib. ;. Pithanon ä Paulo Epitomatorum. pz' 9 . E subreptum 18 , id usucapi non potest , antequam in domini potestatem pervenerit. Paulus: Imo forsitan , & contra, nam fi id, quod mihi pignori dederis, subripueris: erit ea res Furtiva facta, sed , simul 19 atque in meam potestatem venerit, ulucapi poterit. TIT. IV. PRO EMPTORE. 20 . 1. GAJUS lib. 6. ad Edictum provinciale. possessor, qiu litis xstimationem obtulit, pro emptore incipit possidere. 21 -- PAULUS lib. 54. ad Edictum. pRo emptore possidet , qui revera emit, nec 22 sufficit, tantum in ea possessione esse eum, ut putet se pro emptore possidere : sed debet, etiam iubesse caula emptionis. Si tamen existimans me debere, tibi ignoranti tradam, usucapies, f Quare ergo, & si putem mevendidisse, & tradam , non capies usu? scilicet , quia in c-vteris contractibus 23 sufficit traditionis tempus, sic denique , si sciens stipuler rem alienam, ulticapiam, fi, cum traditur mihi, existimem illius esso : at in 24 emptione & illud tempus inspicitur , quo contrahitur. Igitur & bona fide emisse debet, & possessionem, bona fide adeptus este. §. 1. Separata est causa possessionis & usucapionis; nam vere dicitur quis emisse, sed mala fide: quemadmodum qui sciens alienam rem emit, pro emptore possidet, licet 2; ulu non capiat. §. 2. Si sub conditione emptio facta sit, pendente 26 conditione emptor usu non capit, f Idemque est , & si putet conditionem extitisse, qu® nondum extitit: similis est enim ei, qui putat se emisse, f Contra si extitit, & ignoret: potest dici secundum Sabinum, qui potius fubflantiam intuetur , quum opinionem, usucapere eum. f Est tamen nonnulla diversitas: quod ibi, cum rem putat alienam , qu® sit venditoris , affectionem emptoris habeat: at cum nondum putat conditionem extitisse, quasi nondum putat sibi emisse, quod apertius quseri potest , si cum defunctus emisset, heredi ejus tradatur, qui 27 nesciat defunctum emisse, sed ex alia causa sibi tradi: an usucapio cesset ? §. 3. Sabinus, si sic empta sit, ut nisi pecunia intra diem certum soluta esset, inempta res fieret, non usucapturum , nisi persoluta pecunia: sed videamus, utrum 28 conditio sit hoc, an conventio ? si conventio est, magis resolvetur, quam implebitur. §. 4. Si in diem addictio facta sit, (id est, nili si quis meliorem conditionem attulerit,) perfectam esse emptionem , & fructus 29 emptoris effici, & usucapionem procedere , Julianus putabat: alii, & hanc sub conditione esse contractam: ille non contrahi, sed resolvi 30 dicebat, qu® sententia vera est. §.;. Sed & illa emptio pura est, ubi convenit , 11131, si displienerit intra diem certum , inempta sit. §. 6. Cum Stichum emissem, Dama per 32 ignorantiam mihi pro eo traditus est. Priscus ait, usu me eum non capturum : quia id , quod emptum non fit, pro emptore usucapi non potest. Sed si fundus emptus sit, & ampliores fines possessi sint; totum longo tempore capi : quoniam universitas 33 ejus possideatur, non iin- gul® partes. §. 7. Ejus bona emisti, apud quem mancipia deposita erant ? Trebatius ait, usu [te] non capturum : quia empta non sint. §. 8- Tutor ex pupilli auctione rem, quam ejus putabat esse, emit: Servius ait, posse eum usucapere: in cujus opinione decursum est, eo quod deterio r causa pupilli non sit, Ii pro- (20. Lib. 7. C. 26. (21. I. 3. infr. h. t. I. 46. fiipr. de rei vind. I. 1. in pr. fiipr. de aflimator. (22. I. 1. in pr. infr. pro donato. I. 48. fupr. tit. prox. (23. d. I. 48. (24- f ^ 4 S- in sin.. (25. I. 1. C. de prcefeript. longi ternpor. (26. /. 4 * in pr. fupr. de ut diem ad- dtfl. I. 8- in pr. uerf. quodJipendente conditione, res. fupr. deperic. U commodo rei vend. (27. I. $1. §.fin.fiupr. iit. prox. (28. /. I. fupr. de lege commi for. (29. L 6. in pr. fupr. de m diem addici. (30 l l.Jitpr. d. 1.1. l.supr. de lege commijjor. (31. I. %.supr.J.e conirah. empt. (32. /. 34- *'« fr-M?- Ae ‘tdquir. vel amitt. pojjes. (33. I, 20. in pr.Jupr. A. t. pius Pro emptore. S s s s *?79 Digeilorum s.ih. XLT. Tit. IV. H8o pius habeat emptorem. & fi minoris emerit, tutela: judicio tenebitur ac fi alii minoris addixisset: idque & a Divo Trajano constitutum dicitur. §. 9. Procuratorem quoque , qui ex auctione , quam mandatu domini facit, emerit, plerique putant , utilitatis causa pro emptore usucapturum, f Idem potest dici, & si negotia domini gerens ignorantis I emerit, propter eandem utilitatem. §. 10. Si servus tuus peculiari nomine emat rem , quam scit alienam : licet tu ignores alienam esse , tamen usu non capies. §. ii. Celsus scribit, ii servus meus peculiari nomine adipiscatur posseffionem , id etiam ignorantem r me usucapere, quod si non peculiari nomine; non nisi sciente me : & ii vitiose coeperit possidere, meam vitiosam esse possessionem. §. 12. Pomponius quoque in his, qux nomine domini possideantur , domini potius , quam fervi voluntatem spectandam ait: quod si peculiari , tunc mentem fervi querendam. & si servus mala fide possideat, eamque dominus nactus fit, ut suo nomine possideat, adempto-puta • ecu- lio: dicendum est, ut eadem causa sit possessionis; & ideo usucapio ei non magis procedat. §. IZ. Si servus bona fide emerit peculiari nomine, ego , ubi primum cognovi, sciam alienam : processuram usucapionem, Celsus ait: initium 3 enim possessionis sine vitio fuisse, sed si eo [ipso] tempore, quo emit, quanquam id bona fide faciat, ego alienam rem esse sciam : usu me non capturum. §. 14. Etsi, quod non bona fide servus meus emerit, in pactionem libertatis mihi dederit: non ideo me magis usucapturum, durare enim primam causam possessionis, idem Celsus ait. §. i-j. Si ä pupillo emero fine Ultoris auctoritate, quem puberem este putem: dicimus 4 usucapionem sequi : ut Ilie plus 5. sit in re, quam in existimatione, quod si 6 scias pupillum esse, putes tamen pupillis licere, res suas sine tutoris auctoritate administrare : non capies usu. quia juris error nulli prodest. §. 16. Si a furioso, quem putem fanas mentis, emero: constitit 7 usucapere utilitatis causa me posse, quamvis nulla 8 esset emptio. & ideo neque de evictione actio nascitur mihi, nec Publiciana competit 9, nec accessio possessionis. §. 17. Si eam rem , quam pro emptore usucapiebas, scienti mihi alienam esse vendideris: non capiam usu. §. 18. Etiam heredi ulteriori defuncti possessio-proderit, quamvis 10 medius heres possessionem ejus nactus non sit. §. 19. Si defunctus bona 11 fide emerit, usucapietur res, quamvis heres scit alienam esse: f Hoc [&] in bonorum possessione, & in fideicommissariis , quibus ex Trebelliano restituitur hereditas, exterisque Prxtoriis successoribus observatum est. §. 20. Emptori 12 tempus venditoris 13 ad usucapionem procedit. §. 21. Si rem alienam emero, & cum usucaperem, eandem rem dominus ä me petierit: non interpellari usucapionem meam litis contestatione. Sed si litis xstimationem sufferre maluerim , ait Julianus, causam possessionis mutari 14 ei, qui litis xstimationem sustulerit, fidem- queeise, si dominus ei, quirem emisset ä non domino, donasset. Eaque sententia vera est. 3. ULPIANUS [lib. 75. ad Edictum.J tis xstimatio similis 15 est emr-tioni. 4. JAVOLENUS [lib. 2. ex Plautio.] pMptor fundi partem ejus alienam non esse ignoraverat 16 : re sponsum est, nihil eum ex eo fundo longa passeffione capturum : quod ita verum elfe existimo , si qua pars aliena esset in eo fundo, emptor ignoraverat. Quod si certum locum esse sciret, reliquas partes longa possessione capi posse, non dubito. §. 1. Idem juris est, siis, qtii totum fundum emebat, pro indiviso partem aliquam alienam esse scit: eam enim duntaxat non capiet 5 exterarum partium non impedietur longa' posse Isio ue capio. ;. MODESTINUS [lib. 10, Pandectarum.] olrem, quam tibi pignora vi 17, subripuero, eamque distraxero : de usucapione dubitatum est: Et verius iz est, utiliter cedere tempora usucapionis. 6. POMPONIUS [lib. 32. ad Sabinum ] Q Ui, cum pro herede vel pro emptore usucaperet, precario roga- -vit; usucapere non potest. Quid porro inter eas res interest cum utrubique delinat ex prima causa possidere , qui precario vult habere? §. i. Si ex decem servis, quos emerim, aliquos 19putem' alienos ; & qui sint, sciam : reliquos usucapiam, quod si ignorem qui (int alieni: neminem usucapere possum. §. 2. Post mortem ejus, qui hominem emerit, expleto tempore, quod defuisset ad usucapionem : quamvis eum hominem heres possidere non coepisset , fiet tamen ejus; sed ita hoc , si 20 nemo [eum] possedisset. 7. JULIANUS [lib. 44. Digestorum.] QUi fundum pro emptore possidebat, antequam diutinam poffes- •^-sionem impleret, decessit: servi, qui in possessionem relicti Fuerant, discesserunt relinqnendx ejus gratia: quxlitumest, an nihilominus heredi tempus longx posselsionis procedere potest? Respondit, etiam discedentibus 21 servis hoc tempus heredi procedere. §. 1. Si fundum Cornelianum pro emptore longa possessione capiam, & partem ex vicini fundo ei adjiciam: utrum eam quoque partem reliquo tempore pro emptore capiam, an integro statuto tempore? Respondi : partes, qux emptioni fundi adjiciuntur, propriam ac separatam condirionem habent: & ideo possessionem quoque earum separaturi nancisci oportere, & longam possessionem earum integro statuto tempore impleri. §. 2. Servus meus Titio mandavit, ut fundum ei emeret: eique manumisso Titius possessionem tradidit. Quxfitum est, an longa possessione caperet? Respondit, si servus meus mandaverit Titio, ut fundum emeret, & manumisso ei Titius fundum tradiderit, cum putaret [&] peculium ei concessum esse; vel etiam cum ignoraret, peculium conces- >smn non- esse: nihilominus servum diutina possessione capere, quia ant scit servus, peculium sibi concessum non esse, aut scire debet: L per hoc similis est ei , qui se creditorem esse simulat, quod si Tcierit Titius peculium manumisso concessum non esse: donare.potius, quam indebitum fundum solvere intelligendus est. §.3. Si .tutor rem pupilli subripuerit, & vendiderit : usucapio non contingit 22 , prius quam res in potestatem pupilli redeat, nam tutor in re pupilli tunc domini 23 loco habetur, cum tutelam administrat, non cum pupillum spoliat. §. 4. Qui bona fide alienum fundum emit, & possessionem ejus amisit 24, deinde eo tempore adpre- hendilTet, quo scit rem alienam esse : non capiet longo tempore, quia initium fecunda: posselsionis vitio non carebit. Nec 2; similis est ei, qui emptionis quidem tempore putat fundum vendentis esse, sed, cum traditur, scit alienum esse, cum enim semel amissa Fuerit possessio , initium rursus recuperate posseffionis spectari oportet 26. quare si eo tempore redhibeatur homo, quo emptor scit alienum esse, usucapio non contingit: quamvis, antequam venderet, in ea causa fuerit, ut usucaperet, f Idem juris est in eo, qui de fundo dejectus , posseffionem per Interdictum recuperavit, soens jam alienam esse. §. 5. Qui sciens emit ab eo, quem stnetor ut suspectum heredem deminuere vetuit: usu non capiet §. 6. Procurator tuus si fnndmn , quem centum aureis vendere poterat, addixerit rriginta aureis in hoc solum , ut te damno adfi- ceret, ignorante emptore : dubitari non oportet, quin emptor longo tempore capiat. Nam & cum sciens quis alienum Fundum ven- diditignoranti, non interpellatur longa posseffio. f Quod si emptor cum procuratore collusit, & eum praemio corrupit, quo27 vilius mercaretur : non intelligetur bonx fidei emptor, nec longo tempore capiet. & si adversus petentem dominum uti e ceperit exceptione rei voluntate ejus vendita ;replicationem doli utiiem futuram esse. §. 7. Furtiva res non intelligitur rediisse in domini potesta» (1. I . 19. §. 3. supr. ile negot. (2. I . 8- inpr.supr.tit. prex. (3- I. 43- supr. d. t. (4. Obst. I. 48, inpr.Jupr. de aiqair.Yer. domiti.. (5. Immo vide l. i$,.supr. de adqnir.vet oinitt. hered. (6. /. 31. inpr.supr. tit. prox. (7. 1. 13. §. 1 .supr. d. t. (8. I . 2. C. de eontruh. empt. (9. Obst. /. 7. §. 2. supr. de Publician. (10. I . 44-§- 3- supr. tit. prox. (11. I. 43. in pr. supr. d. t. (12. /. 14. §. r. I. 15. §. 2. ir.fr . de divers, temporal, praefer. I. 76. §. i.supr. de contrah. empt. §. 13. Inst. de itsucap. (13. Adde l. 11. C. de pr&scr, longi tempor. (14. Vide tamen l. 33. §. i.supr. tit. prox. (15. I. I. supr. h. t* l. 4.6. supr. de rei vind. I. %. §. I. supr. de sublician . L 5. §. i.supr. commodati. i. 21. §. i.supr. de evici. I. 1. supr. de cejUmator. I. ii. inpr.Jupr. rer. amatur. (16. 1.6. §. I. injr. b.t. (17. I. 4. §. 21 .supr. tit. prox. (18. Immo vide l. ult.supr. d. t. 1.6. C.h. t. (19. I. 4. in pr. supr. eod. I. 43. inpr.supr.de adquir. vel amitt. pojs. (20. I. 13. §. 4. I. 40. §. I.supr. d. t. (21. I. §. iA.supr.cL t. (ii. Vide tamen/. 14. infin.supr. d.t. (23. /• S-6. §. 4 . infr.desurt. (24. /. 15. §. i.supr. tit. prox. (25. Immo vide /. 10. in pr. supr. d. t. (26. Excip. I. 28. circa fin. supr. denoxalib. (27. /. 1. §. $.supr. deexcept. rei vend. tclll» i?Bi Pro herecle, vel pro possessore. 1382 tera , quamvis possideret [ eam : ] ii modo ignoraverit subreptam I 2. JULIANUS lib. 44. Digestorum, sibi esse. _ Si igitur servum , qui tibi lubreptus erat, ignoranti ti-j QUi legatorum servandorum cauik in possessionem mittitur, -non 12 interpellat possessionem-ejus, qui pro herede usuca- • • r»n «n r > „ 1 .._ j_, » 1 . .1 _ . n ei _ :_• !_l™i._ bi tuum [esse ], pignori dedero; & soluta pecunia , eum Titio vendidero : Titius usucapere non poterit. §. 8. Liber 1 homo , qui bona fide nobis servit, iisdem modis ex re nostra adquirit nobis, quibus per nostrum servum adquirere solemus: quare lient traditione ita usucapione rem nostram faciemus, interveniente libera persona: & si peculii nomine, quod nos sequi debet, emptio contracta fuerit: etiam ignorantes usucapiemus. 8. IDEM [lib. 2. ex Minicio.]' Clquis, cum sciret venditorem pecuniam statim consumpturum ' servos ab eo emiflet: plerique responderunt, eum nihilominus bona fide emptorem e sie. idque verius est. quomodo enim mala fide emisse videtur , qui ä domino emit ? nisi forte & is , qui a luxurioso, & protinus scorto daturo pecuniam, servos emit, non usucapiet. 9. IDEM [lib. 3. ad Ursejum Ferocem. ] Q Ui oh 3pactionem libertatis ancillam furtivam a fervo accepit, -potest parium ejus , quasi emptor, usucapere. 10. IDEM lib. 2. ad Minimum. j CErvus domino ancillam , quam subripuerat, pro capite suo de- o dit: ea concepit. Quaesitum est, an dominas eum partum usucapere possit ? Respondit: Hic dominus quasi emptor partum usucapere potest: namque res ei abest pro hac muliere , & genere quodammodo venditio inter servum & dominum contracta est. 11. AFRICANUS lib. 7. Questionum. QUod vulgo-traditum est, -eum , qui exiftimat 5 :se quii emijse , ^ nec emerit, non posse pro emptore usucapere: hactenus verum esse ait, si 9 nullam justam causam ejus erroris emptor habeat, nam fi forte servus vel procurator , cui emendam rem mandasset, persuaserit ei se emisse , atque ita tradiderit: magis esse , .ut usucapio sequatur. 12. PAPINIANUS lib. 10. Responsorum. |\qlfib,7 legatario in possessionem, res pro emptore usucaprun- * tur, salva 8 pnetorii pignoris causa. 13. SCVEVOLA lib. 4. Responsorum. ^Lienam aream bona fide emit, & ante impletam diutinam possessionem aedificare coepit: ei denunciance domino soli intra tempora diutina possessionis perseveravit. Quaero , utrum interpellata fit, an coepta duraverit ? Respondit, secundum ea, quae proponereutur, non esse interpellatum. 14. IDEM [lib. 2;. Digestorum.] pteilatx 'sororis hereditas -obvenit duobus fratribus , quorum alter aosens erat, alter praesens: praesens etiam absentis causam agebat: ex qua hereditate suo & fratris fui nomine fundum in solidum vendidit Lucio Titio bona fide ementi: Quxsitirm est, cum Icierit partem fundi absentis esse , an totum fundum longa posses- uone ceperit ? Respondit, si credidisset 9 mandatu fratris venisse , P» longu m tempus cepisse. T I T. V. PRO HEREDE 10, VEL PRO POSSES- S ORE. i. POMPONIUS lib. 32. ad Sano t. binum. pSo herede ex vivi 11 bonis nihil usucapi potest, etiamsi posses- lor mortui rem Fuisse existimaverit. pit: custodia; enim causa rem tenet, quid ergo est? etiam impleta usucapione jus 13 pignoris retinebit; ut non prius discedat, quam si solutum ei legatum fuerit, aut eo nomine satisdatum. §. 1. Quod vulgo respondetur 14, causam possessionis neminem /ibi mutare pojse , sic accipiendum est : ut possessio non solum civilis, sed etiam naturalis inteiiigatur. Et propterea responsum est , neque calonum 15 , neque eum , apud quem res deposita 16, aut cui commodata 17 est, lucri faciendi -causa pro herede usucapere posse. §. 2. Filium quoque donatam rem a patre, pro herede negavit usucapere Servius: scilicet qui existimabat, naturalem possessionem 18 penes eum Fuisse vivo patre. Cui consequens-est, ut filius ä patre heres institutus , res hereditarias a patre sibi donatas, pr« parte coheredum usucapere non poffi-t. ,S- POMPONIUS {-lib. 23. ad Quintum Mucium. ] PLerique putaverunt, si heressim , & putem rem aliquam ex ise- i reditate esse, quas non sit: posse me usucapere. 4. PAULUS lib. 5. ad Legem Juliam & Papiam. QOnstateum, qui 19 testamenti factionem habet, pro herede usu- capere posse. T I T. VI. PRO DONATO. 20 t. PAULUS lib. 54. ad Edictum. pRs donato is usucapit, -cui donationis causa res tradita est. ^ nec 21 sufficit-opinari: sed & donatum esse oportet. §. 1. Si pater filio , quem in potestate habet, donet, deinde decedat: filius pro donato non capiet usn : quoniam-nulla donatio fuit. §. 2. -Si inter virum & uxorem donatio facta sit, cessat usucapio, f Item si vir uxori rem donaverit, & divortium intercesserit: cessare usucapionem , Cassius respondit: quoniam non possit causam possessionis sibi ipsa mutare, alias ait, post divortium ita usucapturam , si eam maritus concesserit, quasi nunc donasse inteiiigatur. Possidere 22 autem uxorem rem a viro donatam, Julianus putat. 2. MARCELLUS lib. 22. Digestorum. Ciis, qui alienam rem donaverit, revocare constituerit donatio- ^ nem , etiam fi judicium ediderit, rem que coeperit vindicare, curret usucapio. 23 3. POMPONIUS lib. 24. ad Quintum Mucium. CI vtr uxori, vel uxor viro donaverit: si aliena 24 res donati o fuerit: verum est , quod Trebatius putabat, si pauperior is, qui donasset, non fieret, usucapionem possidenti procedere. 4. IDEM lib. 32. ad Sabinum. CI pater fili« donaverit, qua: in potestate ejus erat, & eam exsie- o redaverit : si id heres ejus ratum 25 habeat, exinde ea usucapiet donationem , qua ex die ratam heres donationem habuerit. 4. SCAEVOLA lib. 5. Responsorum. Q Ui pro donato emperat usucapere, manumittendo 26 nihil egit; - quia nec dominium-nactus fuerit .: quaesitum est, an usucapere desierit? Respondi, eum, de quo quaeritur, omisisse videri possessionem , & ideo usucapionem interruptam. 6. HERMOGENIANUS lib. 2. Juris Epitomarum. TVGnationis 27 causa Facta venditione, -non pro emptore, sed pr» ^ donato res tradita usucapitur. O-Lsj • supr, ie adquir.rcr. domin. (:. I. 20. C. de puelis. (3. I0 - enfr. h. t. (4. Obst. I. 4. §. 16. supr. tit. prox. (4. I. 27. J !! fr. tit. prox. (6. I. ult. §. 1. infr. pro suo. (7. i. 2. in pr. infr. >u ' prox. (ß. I. i. §, 2. supr. de pignorih. so. I 109. infr. de vm.sign. ( 4 * 6 * * * I0 - 7. C. 29. v. I. 11. in pr.supr. de bered, petit. §. Z. nters. po herede. Infi, de interdici. (11. I. 3. C. h. t. I. I. supr. de bered, vilaciione vend. §. ult. Injl. de bered, qualit. I. 19. supr. d.e adquir. wlomtit. bered. (12./.12. supr. tit. prox. (13. /. 1. §. 2. supr. d.e rfj ', O4- i. 3- §. 19.supr. de adquir. vel amitt. pojs l. 33. §. I. JV.it ujurp.es usucap. (15. /.31. §.3 . in sin. supr. d. L (r 6.1. 17. §. 1 ..supr. depositi. (17. 1 . 8. 1■ 9-supr. commodati. (18. Adde l. II. supr. delib-r. Ls pofibum. (19. V. I. 7. infr. pro legato. (20. Lib. 7. C. 27. (21. 1 . 27. supr. de usttrp. U usucap. 1 . 2 . in pr. supr. pro emptore. /. 6. infr. pro derelicto. I. 2. /. 3 .infr. pro legato. I. 3. L ult. C.pro herede. §. 11. Lnft.de usucap.. (22. i. 1. §• 4* pro emptore. (24. 4. §. I. infr. pro suo. I. 36. L Z8- supr-1. 3- ’4. supr. ^ , . (26. i. 4. C. de his, qui « non domino. (27. I. 8- i- 9- C. decontrah. empu S s s s 2 TIT. vn. i?8? Digestorum Lib. XLI, Tit. VIT. VIII IX* X. D84 tit. VII. PRO DERELICTO, i. ULPIANUS lib. 12. aci Edictum. CI res pro derelicto habita Iit, statim nostra esse desinit I , & oc- o clI j,antis [statim] sit: quia iisdem modis res desinunt esse no stne, quibus adquiruntur. 2. PAULUS lib. 54- ad Edictum. pRo derelicto rem a domino habitam fi sciamus, possumus adqui- T rere. §. i. Sed Proculus, non defiliere eam rem domini esse, nisi ab alio possessa fuerit: Julianus, desinere quidem omittentis esse non fieri autem alterius, nisi possessa fuerit: & recte, z. MODESTINUS lib. 6. Differentiarum. A N pars pro derelicto haberi potiit, quaeri solet, f Et quidem fi ^ in re communi socius partem luam reliquerit, ejus este desinit: ut 2 hoc sit in parte , quod in toto. Atqui totius rei dominus efficere non potest , ut partem retineat, partem pro derelicto habeat. 4. PAULUS [lib. i;, ad Sabinum.] TD, quod pro derelicto habitum est, & haberi putamus 3 , usuca- ^ pere possumus , etiam fi ignoramus , ä quo derelictum sit. ;. POMPONIUS [lib. 32. ad Sabinum. ] CI id , quod pro derelicto habitum possidebas, ego sciens in ea *■* causa esse, ahs te emerim , me usucapturum , constat: nec obstare, quod in bonis tuis 11011 fuerit. Nam & fi tibi rem ab uxore donatam sciens emero, quia quasi volente & concedente domino id faceres, idem juris est. §. I. Id , quod quis pro derelicto habuerit, continuo meum fit. ficuti cum quis ss 4 sparserit, aut aves amiserit: quamvis incert* personae voluerit eas esse , tamen ejus fierent, cui casus tulerit: eaque cum quis pro derelicto habeat , simul intelligitur voluisse alicujus fieri. 6. JULIANUS lib. 3. ad Urscjum Ferocem. 'VIEmo potest pro derelicto usucapere, qui ; falso existimaverit rem pro derelicto habitam esse. 7. IDEM [ lib. 2. ex Minicio. ] CI quis merces ex nave 6 jactatas invenisset, num ideo usucapere O non postit, quia non viderentur derelictae, quxritur ? Sed verius est , eum pro derelicto usucapere non posse. 8. PAULUS [lib. 18. Responsorum.] OEmpronius Thetidi status quaestionem facere tentabat, quasi de ^ serva sua nata sit: qui jam testato conventus 3 Procula nutrice Thetidis in solvendis alimentis, respondit, non se habere, unde alimenta ejusdem exsolvat, sed debere eam patri suo restituere Lucio Titio: idque ea illa in testationem redegisset, ut postea nullam quaestionem pateretur ab eodem Sempronio : Lucius Titius Sejae Proculae solutis alimentis, puellam vindicta manumisit. Quaero, an postit rescindi libertas Thetidis? Paulus respondit, quoniam dominus ancillae, ex qua Thetis nata est , Thetidem pro derelicto habuisse videtur, potuisse eam ä Lucio Titio ad libertatem perduci. TIT. VIII. PRO LEGATO. r. ULPIANUS [lib. 6. Disputationum.] T Egatorum nomine is videtur possidere, cui legatum est: pro ■*“' legato enim possesso & usucapio nulli alii, quam 7 cui legatum est, competit. 2. PAULUS [lib. 54. ad Edictum.] CI postideam aliquam rem , quam 8 putabam mihi legatam, cum ^ non esset: pro legato non usucapiam. 3. PAPINIANUS [lib. 23. Questionum.] "VTOn magis , quam si quis emptum existimet , quod non 9 ^ emerit. -p 4. PAULUS [ lib. 54. ad Edictum. ] 1 Ro legato potest usucapi, si res aliena legata sit : aut testatoris (i- l. §. 1. infr. h. 1 .I. 38. §. t.supr. de noxalib. I. 36. infr. de supr. de adquir. vel omitt. bered. (3. I. 6. infr . 4. L 9. §. 7. supr. de adquir. rer. domin. §. 46. List, de rer. divis, s' ,4* supr. h. t . I. i, i n supr. pro donato, (6. I, 8. supr. de ege Rhodia,, v quidem fit, sed adempta codicillis ignoratur, in horum enim persona subest causa, quae sufficit ad usucapionem, f Idem potest dici, & si in nomine erit dubitatio : veluti li Titio legatum Iit, cum sint duo Titii, ut alter eorum de se cogitatum existimaverit. 5. JAVOLENUS [ lib. 7. ex Cassio. ] TTA res, qu* legati nomine tradita est, quamvis dominus ejus vi- 111 vat, legatorum tamen nomine usucapietur : 6 . POMPONIUS [lib. 32. ad Sabinum.] CI is , ciii tradita est, mortui esse existimaverit. 0 7. JAVOLENUS [lib. 7. ex Cassio.] . ■pJEmo potest legatorum nomine usucapere, nisi 10 is, cum quo testamenti factio est : quia ea possessio ex jure testamenti proficiscitur. 8. PAPINIANUS [lib. 23. Questionum.] CI non traditam possessionem ingrediatur sine vitio legatarius, legat» rei usucapio competit. 9. HERMOGENIANUS [lib. ;. Juris Epitomarum. ] pRo legato usucapit, cui recte 11 legatum relictum est; sed & fi non jure legatum relinquatur, vel legatum ademptum est; pro legato usucapi post magnas varietates obtinuit. T I T. IX. PRO DOTE. 12 1. ULPIANUS [lib. 31. ad Sabinum. ] TTtulus est usucapionis , & quidem justissimus 13 , qui appellatur pro dote: ut qui in dotem rem accipiat, usucapere possit spatio solemni, quo solent, qui pro emptore usucapiunt. §. 1. Et nihil refert, singulae res, an pariter univeri* [ in ] dotem darentur. §. 2. Et primum de tempore videamus , quando pro dote quis usucapere posst: utrum post tempora nuptiarum ? an vero & ante nuptias ? f Est questio vulgata , an sponsus posst ( hoc est, qui nondum maritus est ) rem pro dote usucapere ? Et Julianus inquit: Si sponsa sponso ea mente tradiderit res, ut non ante ejus fieri vellet, quum nuptia secutafmt, usus quoque capio cessabit, si tamen sion 14 evidenter id actum fuerit, credendum esse id agi, Julianus ait, ut statim res ejus fiant: L li aliene 15 sint, usucapi possint, que sententia mihi probabilis videtur. Ante nuptias autem non pro dote usucapit, sed pro suo. §. 3. Constante autem matrimonio, pro dote usucapio inter eos locum habet, inter quos est matrimonium. Ceterum si cesset matrimonium, Cassus ait, cessare usucapionem: quia [ei] dos nulla 16 sit. §. 4. Idem scribit, & si putavit maritus esse sibi matrimonium, cum non esset, usucapere eum non posse , quia nulla dos sit: que sententia habet rationem. 2. PAULUS lib. 54. ad Edictum, gl »stimata 17 res ante nuptias tradita sit: nec pro emptore, nec pro suo ante nuptias usucapitur. 3. SCrEVOLA lib. 25. Digestorum. J}Ux fili» intestato patri heredes extiterunt, & mancipia communia singule in dotem dederunt,. L post aliquot annos [a] morte patris famili* erciscundK judicium inter eas dictatum est. Qu»- situm est, cum mariti bona fide mancipia in dotem accepta ut dotalia , multis annis possederunt: an usucepisse videantur, si qui accipiebant, dantis credidissent esse ? Respondit, nihil proponi, cur non usucepissent. TIT. X. PRO SUO. i. ULPIANUS lib. 15. ad Edictum. pRo suo possessio talis est , cum dominium nobis adquiri putamus, & ex ea causa possidemus, ex qua adquiritur, & prstcrea pro suo: utputa ex causa emptionis, & pro emptore, & pro suo possideo: item donata, vel legata, vel pro donato, vel [ pro] legato, (7.1 . 17. supr. de usurp. U usiteap. (8. 1 . 1. in pr.supr. pro donato. (9. /. 2. inpr. I. 11. supr. pro emptore. (10.1. ult. infr. b. t. I . ult. supr. pro herede. (11. I . 7. supr. h. t. (12. Lib. 7. C. 28. (13. I. 3. §. t.supr.'de Publiciana. (14. I. 8. supr. de jure dot. (iq.l.un. C.h.t. (16./. 3. fupr.de jure iot. §. ir. Inst, de nupt. (17. L io. §. 4. supr. i. t. etiam 138 i_ De re judicata, & de effectu sententiarum, &c. 1386 etiam pro suo possideo. §. i. Sed 2 res mihi ex causa justa, puta emptionis, tradita sit, & usucapiam ; incipio quidem & ante usucapionem pro meo possidere, f Sed an desinam ex causa emptionis post usucaoionem , dubitatur? & Mauricianus dicitur existimasse non desinere. 2. PAULUS lib. 54. ad Edictum. rSt species possessionis , quae vocatur pro suo : hoc enim modo -L possidemus omnia , qu»_mari, terra , coelo capimus , aut qu» alluvione fluminum nostra fiunt, f Item quae ex rebus alieno nomine possessis nata 1 possidemus ; veluti partum hereditaria:, aut empte ancili», pro nostro possidemus. Similiter fructus rei em- nts, aut donat», aut qua: in hereditate inventa est. f 3. 'POMPONIUS [ lib. 22. ad Sabinum. ] TJOtninem, quem ex stipulatione te mihi debere falso 2 existima- " bas, tradidisti mihi, ii 3 scissem mihi nihil debere, usu eum non capiam: quia fi nescio, verius est, ut usucapiam: quia ipsa traditio ex causa, quam veram esse existimo, sufficit ad efficiendum , ut id , quod mihi traditum est, pro meo possideam. & ita Neratius scripsit : idque verum puto. 4. IDEM lib. 32. ad Sabinum. QI ancillam furtivam 4 emisti fide bona, [ & quod ] ex ea natum 0 & apud te conceptum est , ita possedisti , ut intra constitutum usucapioni tempus cognosceres ; matrem ejus furtivam esse : Tre- batius omni modo, quod ita possessum esset, usucaptum esse. Ego sic puto distinguendum, ut, fi nescieris intra statutum tempus , cujus id mancipium esset: aut fi scieris, neque potueris certiorem dominum facere; aut si potueris quoque, & feceris certiorem : usucaperes, sin vero , cum scires , & posses, non feceris certiorem , contra esse: tum enim clam possedisse videberis, neque idem & pro suo, & clam possidere potest. §. i. Si pater cum filiis bona, qua: habebat, partitus fit, & ex ea causa post mortem patris ea teneant, quod inter eos conveniret, ut ea divisio rata A esset: usucapio his procedat pro suo in his 7 rebus, qtue allen» in bonis patris inveniuntur. §. 2. Quod legatum non fit, ab herede tamen perperam 8 traditum sit: placet, k legatario usucapi, quia pro suo possidet. 5. NERATIUS [lib. 4. Membranarum.] ^JSucapio rerum etiam ex aliis causis concessa , interim propter ea, qu» nostra existimantes possideremus, constituta est, ut litium finis esset. 9 §. 1. Sed 10 id, quod quis , cum suum esse existimaret, possederit, usucapiet, etiamsi falsa fuerit ejus existimatio: quod tamen ita interpretandum est , ut probabilis error poflidentis usucapioni non obstet: veluti si ob id aliquid possideam , quod servum meum , aut ejus , cujus in locum hereditario jure successi, emisse id Falso existimem : quia in alieni 11 folii ignorantia tolerabilis error efl. (1. L 4. §. $.supr. de usurp. (2. 1. 4. infin. infr. h. t. (3. /. supr, de usurp. 1. 7. §.2. supr. pro emptore. (4. Adde l. u. §.3 .supr. de Publiciam. /. 4. §. 18 -supr. de usurp. (6. L 4. supr. pro donato. (7. v. /. 3. supr. pro herede, (fi. t. o-supr. h. t. (9. 1. 2. in pr. supr. de aqua & aqute pluv. (10. 1. I I- supr. pro emptore. (11. 1. 3. in pr. supr. de jur. & salii ignor. LIBER QUAE S E C U T I T. I. DE RE JUDICATA 1 , ET DE EFFECTU SEN- TENTIARUM , ET DE INTERLOCUTIONIBUS. 2 i. MODESTINUS [lib. 7. Pandectarum.] I \ Es judicata dicitur , qiue finem controversiarum pronuncia- 1^ tione judicis accipit, quod vel condemnatione vel absolu- |\ tione contingit. n 2. ULPIANUS lib. 6. ad Edictum. ^ QUi pro Tribunali cognoscit, non semper tempus judicati 3 ser- ^ vat; sed nonnunquam arctat, nonnunquam prorogat, pro causa: qualitate 4, & quantitate, vel personarum obsequio, vel contumacia: sed perraro intra statutum tempus sententi» exsequen- tur: veluti si alimenta constituantur, vel minori viginti quinque annis subvenitur. Z. PAULUS lib. 17. ad Edictum. QUi damnare potest, is 5 absolvendi quoque potestatem habet. ^ 4. ULPIANUS lib. 58. ad Edictum. A 6 se non obtulit procurator, judicati actio in eum denegabitur, &in dominum dabitur : si se obtulit, in ipsum dabitur, f Ob- tuliße autem/e liti videtur non is, qui in rem suam procurator datus iit : nam hic alia ratione recusare judicati actionem non potest, quia [hic] non in alienam , sed in suam rem procurator factus est. §• 1. Tutor quoque vel curator in ea conditione sunt, ut non videantur videri se liti obtulisse: ideircoque debet denegari in eos judicati actio. 7 §. 2. Actor vnunicipum potest rem judicatam reeu- iare : in municipes enim judicati actio dabitur. §. 3. Ait Praetor, toniemnutus ut pecuniam solvat: * a judicato ergo hoc exigitur, ut pecuniam solvat. * Quid ergo, si solvere quidem paratus non fit, iatisracere autem paratus sit, quid dicimus? Et ait Labeo, debuis- ie hoc quoque adjici, neque eo nomine satisfaciat: fieri enim posse, »RAGESIIUS N D U S. ut idoneum expromissorem habeat, sed ratio pecunia: exigenda: h»c fuit, quod noluerit Pr»tor obligationes ex obligationibus fieri : idcirco ait , ut pecunia solvatur. Ex magna tamen & idonea causa accedendum erit ad Labeonis sententiam. §. 4. Si ex conventione litigantium cautum fit post rem judicatam ei , cui quis condemnatus est: eveniet, ut hic & retendatur , fi modo novatio 8 intcrceuit. cieterum fi non novandi causa id factum est , manebit ordo exeeu- tionis. J Sed, & si pignora accepta sint, vel fidejussores in rem judicatam : consequens erit dicere , non cessare exeeutionem : quippe cum accesserit aliquid rei judicat» , non sit ä re judicata recessum, f Idem observandum est in eo , cujus procurator condemnatus est. §, 5. Si quis condemnatus sit , ut intra certos dies solvat: unde ei tempus judicati actionis computamus ? utrum ex quo sententia prolata est, an vero , [ex eo] , ex quo dies statutus prateriit ? Sed si quidem minorem 9 diem statuerit judex tempore legitimo ; repleatur cx Lege , quod sententia judicis deest. Sin autem ampliorem numerum dierum sua definitione judex amplexus est: computabitur reo & legitimum tempus , & quod supra [id] judex praestitit. §. 6. Condemnatum accipere debemus eum , qui rite 10 condemnatus est, ut sententia valeat, caterum si aliqua ratione sententia nullius momenti sit: dicendum est, condemnationis verbum non tenere. §. 7- Solvifie accipere debemus, non tantum eum, qui solvit; verum omnem omnino , qui ea obligatione liberatus est , qu» ex causa judicati deicemtit. _ S. 8- Celsus scribit: fi noxali condemnatus eum servum , in quo ususfructus alienus 11 est, nox» dedisti, posse_ tecum aunue agi judicati: sed si ususfructus interierit, liberari ait. IDEM lib. 59- ad Edictum. AltPrxtor, cuius de eure jurisdiliio eft: melius scripsisset, cujus de ea re notio eft : etenim notionis 12 nomen etiam ad cos peiti- neret, qui jurisdictionem non habent, sed haoent dc quavis alia (i. 7. C. 52. (2. Lib .7. C. 4$. (z. /. 2. L Z. Cde usur . ntjudic* - (4. 1 . 72. infin.supr. de judic. /.13. infin. l\^.supr. sie damno infeci. L 4. §. x, in fin,. infr. de incend. (5. L 7. infir. de £ °nfeßs. 1. 37. infr. de reg. jur. (6. 1 . 6l. supr. de procur. (7. L npr.supr . de admin.& peric* tut . L 7. supr. quando ex facio tu - tor. excip. 1. 6. C. de admin. tut. (8- f 2. C. deexecuUone retjudtc. 1. 13. §. i.supr. de infiit. ali. ( 9 . Obst. /. 2.supr. h. t. (10. / 4. C desent & mterlocut. adde l. 7. C. ne deftatu desunctor. 1. i.tnfin. süpr. ad SC. Tertuil. (u. L 9- §- 4- de dolo. i. 69. tnfr. de salutiern. (12. /. 99- in P r - in -t r - de verb -M n - Ss ss 3 causa 1587 Digestorum Lib. XLII. Tit. I. 1588 causa notionem. §. i. Si judex aliquem lic condemnet, ut , quod habet ex testamenta, vel codicillis M&vii., restitueret Titio : sic accipiendum est, quasi t quantitatem 2 nominavit, qua:testamento vel codicillis 3 relicta est. Sed 8: si fideicommissum sine scriptu ra 4 pronunciatum [est], idem erit probandum. t>. IDEM lib. t>6. ad Edictum. pUrioso E tem enim noxie dedendx ex Lege accipit. At is , qui stipulatus est decem , aut noxa dedere, non potest decem petere : quia in stipulatione lingula perle veniunt, eaque singula scparatim stipulari possumus, at judicium solius noxx deditionis nullum est, sed pecuniariam condemnationem sequitur, & ideo judicati decem agitur , his enim solis condemnatur, noxae deditio in solutione est, qux e Lege tribuitur. §. 2. Qui judicati bona auctoritate sua 6 distraxit: furti actione , & vi bonorum raptorum [ei] tenetur. 7 §. z. Judicati actio perpetua est , & rei persecutionem continet. Item heredi, & in heredem competit. 7. GAJUS [ lib. ad Edictum Prxtoris Urbani, titulo de re judicata. ] TNtra dies constitutos g, quamvis judicati agi non possit, multis tamen modis judicatum liberari 9 posse, hodie non dubitatur : quia constitutorem dierum spatium pro judicato, non contra judicatum per Legem constitutum est. 8. PAULUS [lib. 5. ad Plautium.] CI homo ex stipulatu petitus, post 10 litem contestatam decesse- o rit: absolutionem non faciendam & fructuum rationem habendam placet. 9. POMPONIUS [lib. ex Plautio.] sententia ä judice , vel ah arbitro dici non potest. 10. MARCELLUS [lib. 2. Digestorum.] Ui cum se pro patrefamilias fingeret 11 , mutuam pecuniam -accepit, & exheres i patre , vel emancipatus sita quamvis facere non possit, debet condemnari. II. CELSUS [lib. 5. Digestorum.] CI calendis fieri aliquid stipulatus sum , nempe quandocunque post ^ calendas accepto judicio, tanti [tamen] xftimamla lis est, quanti 12 interfuit mea, calendis id fieri: ex eo enim tempore quicquid sstimatur , quod novissime solvi poterit. 12. MARCELLUS [lib. 4. Digestorum.] IN depositi vel commodati judicio, quamquam dolo adversarii A absit, condemnato succurri solet, ut ei actionibus suis doni sinis cedat. 13 iz. CELSUS [lib. 6. Digestorum.] CI quis ab alio decem , ab alio satisdari 14 stipulatus est: arftiman- o dum erit, quantum stipulatoris intersit satisdari, idque aut tantundem erit, aut minus , aut interdum etiam nihil 1; : neque enim vani 16 timoris ulla xstimatio est. verum forte soluta, nullum jam pretium sstimationk est: aut quantum ex forte fuerit solutum, tantundem ex xstimatione decedet. §. 1. Si quis promiserit , prohibere /e, ut aliquod damnum stipulator patiatur , & faciat; veque ex ea re damnum stipulator [patietur &] faciat: (ita habeatur ) facit, quod promisit : fi minus , quia non fecit, quod promisit, in pecuniam numeratam condemnatur, sicut evenit 17 in omnibus faciendi obligationibus. 14. IDEM lib. 25. Digestorum. Q Uod jussit, vetuitve Prxtcr, contrario imperio tollere & repe- -tere licet: de sententiis 1 8 contra. A r;. ULPIANUS [lib. z. de Officio Consulis.] A Divo Pio rescriptum est, Magistratus populi Romani, irt ju- (1. I, 59. §. 1. infr.h. t. I. z. C. desentent. quafine certa quantit. (t. Obst. I. 7;. §. 6. infr. de verb. oblig. (z. Fac. I. 77. Jiipr. de bered, jnftit. (4. I. 22. C. de sideicommijs. (5. /. 18. infr. h. t. (6. 1. 1 1. in sin. C. depignorat. aci. 1. 9. C.soluto matrim. (7. Adde /.13. snpr. quod metus causa, i. pen. infr. ad leg. Jul. de vi privat. I. 7. C. unde vi. (g. I. 2. I. Z. C. de ufur. reijudic. (9. I. 137. §. 2. infr. de verb. oblig. (ig. I. 6%.supr. de rei vini, l. 7. C. de exccut. reijudic. (1 r. I. 4. §, 1. 1. 6. supr. quod eunt eo, qui in alieit. potest. I. 1. C. ad SC. JHacedon. (12. /.72. §. I. infr. de verb. tblig. (13. Obst. i. 69.supr. de rei vind. (14. 1. 112. §. I. infr. dicum d se datorum vel arbitrorum sententiam exequantur hi, qui eos dederunt. §. 1. Sententiam Roma diciam , etiam in Provinciis 19 posse Prxsides, si hoc jussi fuerint, ad finem persequi, Imperator noster cum patre rescripsit. §. 2. In venditione itaque pignorum captorum facienda, primo quidem res mobiles animales pignori capi jubent, mox distrahi: quarum pretium si suffecerit, bene est: ii 11011 suffecerit, etiam soli pignora capi jubent & distrahi. quod si nulla moventia sint, a pignoribus soli initium faciunt. Sic denique interloqui solent, fi moventia nonjint, ut soli quoque capiantur: nam a pignoribus soli initium faciendum non est. quod 11 nec, qux soli sunt, sufficiant, vel nulla sint soli pignora: tunc pervenietur etiam ad jura :o: exsequuntur itaque rem judicatam Prxsides isto modo. §. 3. Si pignora, qua: capta sunt, emptorem non invenient: rescriptum est ab Imperatore nostro, L Divo patre ejus, ut addicantur 21 ipsi , cui quis condemnatus est. Addicantur autem utique ea quantitate, qux debetur, nam si creditor maluerit pignora in creditum possidere, iisque esse contentus; rescriptum est, non posse cum, quod amplius sibi uet etur, petere; quia vellit pacto transegisse de credito videtur, qui contentus fuit pignora possidere : nec posse eum in quantitatem certam pignora tenere, & superfluum petere. §. 4. Si rerum , qux pignoris jure captx sunt, controversia fiat: constitutum est ab Imperatore nostro, ipsos, qui rem judicatam exsequuntur, cognoscere debere de proprietate; & si cognoverint ejus fuisse , qui condemnatus est, rem judicatam exsequentur. Sed sciendum est, fummatim eos cognoscere debere, nec sententiam eornm posse debitori prxjudicare, si forte hi dimittendam eam rem putaverint, quasi ejus sit, qui controversiam movit, non ejus , cujus nomine capta est. nec eum , cui restituta est, ftatim habere per sententiam debere; si Forte jure ordinario ewperitab eo res peti, sie evenit, ut omnibus integris tantum capioni res judicata proficiat Sed illud debet dici, ubi controversia est de pignore , id dimitti debere, & capi aliud, si quod est sine controversia. §. Quod si res sit pignerata, qux pignori capta est, videndum est, an lic distrahi postit , ut dimisso creditore , superstuum in causam judicati convertatur ? & quan- quam non 22 cogatur creditor rem, quam pignori accepit, distrahere ; tamen in judicati exsecutionem servatur, iit si emptorem invenerit res, qux capta est, qui dimisso priore creditore superfluum solvere fit paratus, admittenda sit hujus quoque rei distractio : nec videtur deterior conditio creditoris fieri suum consecuturi, nec prius jus pignoris dimissuri, quam si ei fuerit satisdatum. §. 6. Si post addictum pignus aliqua controversia emptori moveatur: an fit cognitio ejusdem judicis, qui sententiam exsecutus fuerit, videndum est: & cum semel emptio perfecta sit, ejusque, qui comparaverit, periculum vertatur, non puto locum este cognitioni: certe, posiea- quam inductus est emptor in possessionem , nonne cessabunt partes eorundem judicum ? Idemque L si ipsi , cui quis judicatus est, res fuerit addicta. §. 7. Sed si emptor, cui pignora sunt addicta, exfequente judice , pretium non solvat: utrum adversus emptorem porrigere inanus debeant iidem judices, qui sententiam exsequuntur , videndum est ? Et non puto eos ultra procedere. Laterum longe res abibit: quid enim dicemus? condemnabunt emptorem, & sic exsequentur adversus eum sententiam ? an statim pro judicato habebunt? & quid, si neget se emisse, aut exsolvisse contendat? Melius igitur erit, fi non se interponat: maxime cum nec habeat actionem adversus eum is , cui judicatum fieri desideratur, nec injuria afficietur. Oportet enim res captas pignori, & distractas, prxsenti pecunia distrahi, non sic, ut post tempus pecunia solvatur. f Certe si se interponant, hactenus debebunt intervenire, ut ipsam rem addictam capiant, & distrahant, quasi non vinculo pignoris liberatam. §. 8. Sic quoque judices exsequentur judicatum, ut node verb. oblig. (15. Adde l. ult. infr. destiptil. prator. (16. 1.6. supr. quod met. catis. I. 2. infin.supr. qitib. ex caus major. I. 4- In P * 1- . supr. sicut plus, quam per leg. Falcid. I. 184. infr.. de rcg.jnr. I. 1Z. C. de transilii. (17. I. IIZ. §. 1. I. 114. infr. de verb. oblig. (18. I. 42. I. 55. infr. h. t. L 27. inpr. infr. I. 15. C. dopten. (19. Adde l. 4;. in fin.supr. dejudic. (20. §. 8- infr. hic. I. i-supr. quod cujuscunque univers (21. I. ult. in sin. C.st in caus. reijud. pign. I. 3. §. 2. C. de jure domiti, impetr. (22. I. 6. inpr.supr. depignorat. aii. mina I3S9 De re judicata, & de effeflu sententiarum, &c. 1390 nilnai jure pignoris capiant, si nihil aliud fit,, quod capi possit: posse enim nomen jure pignoris capi, Imperator noster rescripsit. §. 9. Sed utrum confessum nomen tantum capi possit, an etiam fi neget quis se debere, videamus. Et magis est, ut id duntaxat capiatur, quod confitetur: exterum si negetur, xquiffimum erit, discedi ä nomine, nisi forte quis exemplum secutus corporalium pignorum, ultra processerit; dixeritque, ipsis debere judices de nomine cognoscere, ut cognoscunt de proprietate : sed contra rescriptum est. §. 10. Item quid dicemus ? utrum ipsi judices convenient nomen, exigentque id , quod debetur, & in causam judicati convertent; an vero vendent nomen , ut pignora corporalia solent ? Et necelse est, ut, quod eis facilius videatur ad rem exsequendam, hoc faciant. §. 11. Sed & fi pecunia penes argentarios sit, sque capi solet, f Hoc amplius & li penes alium quem , destinata tamen ei, qui condemnatus est: solet pignoris jure capi, & converti in causam judicati. §. 12. Prxterea pecuniam quoque depositam nomine condemnati, vel in arcam reclusam solent capere, iitjudicato satisfiat, f Hoc amplius, & si pupillaris pecunia in arcam reposita sit ad praediorum comparationem : & citra permissum Praetoris ab eo , qui exsequitur judicatum , solet capi , & in causam judicati converti. 16. IDEM lib. 63. ad Edictum. CUnt quia in id, quod Facere possunt, conveniuntur , id est, 0 non deducto sere alieno. 3 f Et quidem sunt hi fere, -f Qui pro socio 4 conveniuntur, socium autem omnium 5 bonorum accipiendum est. f stem parens 6 , 17. IDEM lib. 10. ad Edictum. DAtromis 7, patrona, liberique eorum , & parentes, f Item * maritus 8 de dote in id, quod facere potest, convenitur. 18. IDEM lib. 66. ad Edictum. TTem miles 9, qui 10 sub armata militia stipendia meruit, con- 1 demnatus, eateniis, quatenus facere potest , cogitur solvere. 19. PAULUS lib. 6. ad Plautium. TNter eos, quibus ex eadem causa debetur, occupantis 11 melior A conditio est: nec deducitur , quod ejusdem conditionis hominibus debetur. ficuti fit in de peculio actione : nam & hic occupantis melior est causa, f Sed & si cum patre 12 , patronove agetur: non est deducendum xs alienum: maxime quod ejusdem conditionis personis debebitur, ut liberis, libertis. §. i. Is quoque, qui ex causa donationis 13 convenitur, in quantum facere potest, condemnatur : & quidem is solus deducto 14 xre alieno. Et inter eos, quibus ex simili causa pecunia debetur; occupantis 15 potior erit causa. Imo nec totum, quod habet, extorquendum ei puto: sed & ipsi ratio habenda est , ne 16 egeat. *o. MODESTINUS lib. r. Differentiarum. ^On tantum dotis 17 nomine maritus, in quantum facere poffit, condemnatur: sed ex aliis quoque contractibus ab uxore judicio conventus, in quantum facere potest, condemnandus est ex Divi Pii Constitutione, f Quod & in persona mulieris aqua lance servari , xquitatis suggerit ratio. 21. PAULUS lib. 6. ad Plautium, jsjlcnt autem cum marito agitur, ita & cum si cero 18 , ut non ultra facultates damnetur, f An , si cinn socero ex promissione dotis agatur, in id , quod facere potest, damnandus fit ? quod 8c idxquum esse videtur : sed alio jure utimur 19 , ut & Ne- ratius scribit. 22. POMPONIUS lib. 2i. ad Quintum p , Mucium. oEd hoc ita accipiendum est, si ä socero dos ex promilsione peta- (i. §. 2. fupr. hic. I. ;. C. de exeeut. reijudic. (s. §. 37. 38. /«/i. de aciion. (3, /. 49. infr. h, t. (4. /. 22. in fin. infr. eoA. (5. Obst../. 63. infr.supr.frosocio. (6. I. 7. §. i.supr. de obse- quris. §..38. Inft. de aciion. (7. d. I. 7. §. 1. d. §. 38. (8. /.20. i. 2i. infr. h. t. L un. §. 7. C. de rei uxor. aci. §. 37. Iftji. de adi. (9. /. 6. infr. fupr. h. t. (10. /. 7. infr. de caftreitfi pecul. f II. <-22.§.4. C-de jure delib. (12. /. qq.infr.h. t. (13. I. 12. fupr. de donat. (14. /. 49. infr. h. t. I. ^q.fiipr. soluto matrim. (15. I. 98. infr. dereg.jur. (16. /. 30. infr. h. t. f 17. /. 17. supr. eod. t.18. L 15. in fin. fupr. soluto matrim. f 19. Immo vide l. 17. inpr. infr. d.t. ' (20. l.pen.fitpr. de jure dot . (21. I. 16. fupr. h. t. (22. I. 67. in fin. fupr. pro socio. (23. I. 63. §. I fupr. d. t. I. 14. in p. fupr. soluto matrim, (24. I. 41, infin.fr, infr, h. t, l. 7. in tur soluto 20 matrimonio : verum, si manente matrimonio dos ab eo petatur, succurrendum utique est, ut ne majoris fummx condemnetur, quam quantum fecere potest.. §. 1. Quod autem de sociis 21 dictum est, utSrhi, in quantum facere poffint , condemnentur : causa cognita se facturum Praetor edicit, f Causx cognitio autem in hoe erit, ut neganti 2.1 se socium esse, aut ex.doli clausula obligato , non succurratur. 23. PAULUS lib. 6. ad Plautium. §1 cum procuratore mariti de dote actum fuerit: fi quidem vivo marito condemnatio fiet: in quantum fecere poteft, fiet damnatio. nam & defensor 23 mariti in id , quod ille facere potest , damnatur : mortuo vero marito , in solidum. -4- POMPONIUS lib. 4. ex Plautio. |?T si fidejussor acceptus sit rei, vel actionis : non proderit [ei] 24, si persona, pro qua fidejuffit, in quantum facere potest, condemnanda est. §. 1. Si maritus solvendo non fuerit, licet ipfi marito prosit, quod fecere non poffit, (id enim personx mariti prxitatnr) , heredi 25 ejus hoc non prodest. 25. PAULUS lib. 60. ad Edictum. jgCieiidum est, heredes 26 earum personarum non ia id , quod facere possunt, sed in integrum teneri. 26. ULPIANUS lib. 77. ad Edictum. ji^I convenerit inter litigatores, quid pronuncietur : non ab te erit, judicem hujusmodi sententiam proferre. 27 27. MODESTINUS lib. 1. Responsorum. URxses Provincia usuras usurarum condemnavit contra Leges 28, & sacras Constitutiones j ideoque Lucius Titius contra prolatam sententiam injustam Prxsidis appellavit. Qu»ro, cum non fecundum Legem [hic] Titius provocasset, an exigi possit pecunia fecundum condemnationem ? Modestinus respondit, si sententia certa quantitas continetur , nihil proponi , cur judicati agi non poffit. 29. 28. IDEM lib. ir. Responsorum. [AUo judices dati diversas sententias dederunt. Modestinus re- spondit, utramque sententiam in pendenti esse 30, donec competens judex unam earum confirmaverit. 29. IDEM lib. 7. Pandectarum. 'TEmpus, quod datur judicati, etiam heredibus ejus, exterisque, "*■ qui in locum ejus succedunt, tribuitur 31 , videlicet , quod ex tempore deest: quia causx magis, quam personx , beneficium prxstituitur. 30. POMPONIUS lib. 7. variarum Lectionum» PUm ex causa donationis promissa pecunia est: si dubium sit» an ^ ea res eo usque donatoris facultates exhaurire poffit, ut vix quicquam ei in bonis relictum sit; actio in 32 id , quod saepte possit, danda est: ita ut 33 & ipsi donatori aliquid iufficiens relinquatur , quod maxime inter liberos & patentes 34 observandum est. 31. CALLISTRATUS lib. 2. Cognitionum. LAEbitoribus non tantum petentibus dies ad solvendum dandi sunt 35, sed & prorogandi, si res exigat, si qui tamen per contumaciam 36 magis , quam quia non poffint explicare pecuniam, differant solutionem : pignoribus captis compellendi iunt ad satisfaciendum ex forma , quam Cassio Proconsuli D. Pius inhxc verba rescripsit : His, qui fatebuntur 37 debere, aut ex re judicata neccjjc habebunt reddere , tempus ad salvendum detur , quod sufficere pro facultate cujufque videbitur : earum , qui intra diem vel ab initio pr. infr. deexcept. (25. /. 25. L 41. infn. pr. infr.h. t. I. 63. §. 2. Jupr. pro socio. (26. 1 . 12 . 1 . 13. fupr. soluto matrim. excip. /. 18. in pr. d. t. (27. Vide tamen /. 19. in pr.Jupr. de recept. qui arbitr. (28. I- 26. §. 1 .fupr. de condidi, indeb. I. 28. C. de usur. (49. Immo vide l. 19. infr. de appellat. I. x. §• 2. infr. qtue sent.Jme appellat. (30. Immo vide/. 38. infr. h.t. (31. Immo vide /. ult. C.Jipendente appellat. (32. I. 12. fupr. de donat. (33. l-tffi.mjm.fupr. I. 49. in fin. I. 50. infr, h. t. I. 62 .fupr. de eedtl, edidi. I. 173- * n pr. infr. de reg.jur. (34- L -6. in fin. fupr. h.t. (35• j; ii.fupr. de itidic. 1. 1. infr. judicat, solvi. I. ult. i. de usui. 1 et jitdic. §. 2. Inft. 'de qffic. jud.ic. (36. 1 . 2. C. ad leg. Cornei. Aefals. (37. /. ult. C. de exeeut. rei judie. datum, 1391 Digeftoram Lib, XLII. Tit. I. 1392 datum, vel ex causa postea prorogatum Jib,, non reddiderint, pipwra »api - eaque fintra duosmenses nonJolvcrmt , vendantur ; fi qma tx Pretiis superfit , reddatur ei , cujus pignora venditu erant. F 32. IDEM lib. 3. Cognitionum. /'■'Um prolatis Constitutionibus contra eas pronunciat judex, eo ^ q I10 d non existimat causam, de qua judicat , per eas juvari : non videtur contra 1 Constitutiones sententiam dedisse, ideoque ab ejusmodi sententia appellandum est: alioquin rei judicata stabitur. 33. IDEM lib. Cognitionum. TMvus Hadrianus adi us per libellum ä Julio Tarentino , & indi- cante eo fallis 2 testimoniis, conspiratione adversariorum testibus pecunia corruptis , religionem judicis circumventam esse , in integrum causam restituendam 3 in hxc verba rescripsit: Exemptis oppressu . . .... _ malo exemplo circumscripto judicutasunt, in integrum restitue. 34. LICINNIUS RUFINUS lib. 13. Regularum. CI victum Vel stratum inferri quis judicato non patiatur, utilis in ^ eum poenalis actio danda est : vel (ut quidam putant) injuriarum cum eo agi poterit. 35. PAPYRIUS JUSTUS Constitutionum lib. 2. TMperatores Antoninus & Verus rescripserunt : Quamquam sub -*• obtentu novorum instrumentorum restitui negotia minime 4 oporteat : tamen in negotio publico , ex causa permittere se , hujusmodi instrumentis uti. 3si. PAULUS lib. 17. ad Edictum. pOmponius lib. XXXVII. ad Edictum scribit: Si uni ex pluribus ^ judicibus de liberali causa cognoscenti , de re non liqueat , exteri autem consentiant , f is juraverit , sibi non liquere , eo quiescente, Cieteros , qui consentiant , sententiam proferre : quia N Ji dissentiret , plurium sententia obtineret. 37. MARCELLUS lib. 3. Digestorum. 'pUnc autem universi judices intelliguntnr judicare , cum .5 omnes adsunt. 38- PAULUS lib. 17. ad Edictum. I Nter pares niimero judices si dissonx scntcntix proferantur, in [de] liberalibus quidem causis (secundum quod a D. Pio constitutum est) pro 6 libertate statutum obtinet: ir. aliis autem causts pro 7 reo : quod & in judiciis publicis obtinere oportet. Z. i. Si diversis summis condemnent judices : minimam spectandam esse, Julianus scribit. 39. CELSUS lib. 3. Digestorum. TYUo 8 ex tribus judicibus uno absente judicare non possunt: - L ' quippe omnes judicare justi sunt, f Sed si adsit, & contra sentiat: statur duorum 9 sententix. quid enim minus verum est, omnes judicasse ? 40. PAPINIANUS lib. 10. Responsorum. P’Ommodis prxmiorum , qu* propter coronas sacras prxstantur, condemnato placuit interdici, & eam pecuniam jure pignoris in causam judicati capi. 10 41. PAULUS lib. 14. Qnxstiomim. "VEsennius Apollinaris: Si te donaturum 11 mihi delegavero cre- ditor! meo : an in solidum conveniendus sis ? &, si in solidum conveniendus, an diversum putes , si non creditori meo, sed ei , cui donare volebam, te delegavero? & quid de eo, qui pro muliere, cui donare volebat, marito ejus dotem promiserit’ Respondit: nulla creditor exceptione summoveretur: licetis, qui ei delegatus est, poterit uti adversus eum , cujus nomine promisit, cui iimilis est maritus; maxime si constante matrimonio petat, & sic- (l. V. I. 19. infr. deuppellut. /. I. §. 2. infr. qiuesent.f.ne appellat. (2. C.fi exfulstsinstrum. velteftimon. (3. l.i.C.d.t. (4. I. 4. C. h. t. (;. I. 39. infr. eod. (6. I. 14. supr, demanunnjjionib. (7. I. 47. infr. de oblig. aci. I. 33- /. 125. I. 128. in pr. I. 194. in pr. infr. de rcg.jur. (8. I. li.supr. de recept. qui arbitr. I. 4. C. quando provocare /.2. infr. de decrct. ab ordine fac. (9./. 37 .supr. h. t. (10. Vide tamen/. 5. C. qua res pignori. (11. /. 33. §. ult. supr. de donat. (,2. /. 24. infin. supr. h. t. (13. d.l. 24. inpr. (14. /• 5- §• 3- supr. de in litem jurando. (15. I. 33. inpr. supr. de donat. (16. I. 14. supr. h. t. I. I. C. sentent. rescindi non fosse. ut 12 heres donatoris in solidum condemnatur, & ipse fidejussor 13 , quem in donando adhibuit: ita & ei, cui non donavit, in solidum condemnatur, tz. 1. Fundum quis donavit, fi non restituat: ut quivis possessor, damnandus est. si autem fundum restituit, fructuum nomine, si non eos consumpsit, in solidum condemnandus est: potuit enim non periclitari, si statim restituisset, si dolo 14 desiit possidere, in litem jurabitur, & tanti sequetur condemnatio. §. 2. Insolidum condemnatus donator, actione judicati, nisi.15 in quantum facere potest, noti tenetur beneficio Constitutionis. 42. IDEM lib. 3. Responsorum. pA ttlus respondit, rescindere quidem sententiam rsi suam prace- dentem Prxtorem non posse : reliqua autem, qux ad consequentiam quidem jam statutorum pertinent, priori tamen sententia: desunt, circa condemnandum reum vel absolvendum debere supplere, scilicet eodem die. 43- IDEM lib. 16. Responsorum. pAulus respondit, eos 17, qui una sententia in unam quantitatem condemnati sunt, pro portione virili ex causa judicati conveniri. Sc si ex sententia adversus tres dicta , Titius portionem sibi competentem exsolvit: ex persona exterorum ex eadem sententia conveniri eum non posse. 44. SC/EVOLA lib. Responsorum. pX contractu paterno actum est cum pupilla tutore auctore, & condemnata est : postea tutores abstinuerunt eam bonis paternis , & ita bona defuncti ad substitutum, vel ad coheredes pervenerunt. Quxritur, an hi ex causa judicati teneantur? Rescripsit: dandam in eos actionem , nisi culpa tutorum pupilla condemnata est. 4;. PAULUS lib. 1. Sententiarum. ^Cta apud se habita, si partes consentiant, & judex hoc permiserit, potest jubere ea die circumduci: nisi vel negotium, vellis terminata esc §, 1. De amplianda vel minuenda 18 poena damnatorum post sententiam ductam, sine Principali auctoritate nihil est statuendum. §. 2. Contra indefensos minores tutorem vel curatorem 11011 habentes , nulla sententia proferenda est. 46. HERMOGENIANUS lib. s. Juris Epitomarum. ACtotum verba emendare , tenore sententix perseverante, non est prohibitum. 47. PAULUS lib. 5. Sententiarum. jQE unoquoque negotio prxsentibus 19 omnibus, quos causa contingit 20, judicari oportet: ali:er enim judicatum tantum inter präsentes tenet. §. 1. Qui apud fiscum causam defendere sx- pius 2 l conventi neglexerint, rebus judicatis subjiciendi sinit: quod eo apparet, si fepe conventi praesentiam suam Facere noluerint. 48. TRYPHONINUS lib. 2. Disputationum. TVEcreta ä Prxtoribus Latine 22 f interponi debent. 49. PAULUS lib. 2. Manualium. LjT exheredatum 23 vel cum, qui se paterna hereditate abstinuit, nepex ipsius contractu, nisi [in] id, quod facere potest, condemnandum. f Quemadmodum autem facere polle credatur, videndum est : utrum deducto 24 omni xre alieno, litis, qui ex donatione convenitur ? an ut maritus & patronus , nullo 2; deducto xre alieno ? Et indubitati juris est, ad similitudinem viri L patroni ei detrahendum : pinguius 26 enim donatori succurrere debemus , quam ei, qui verum debitum persolvere compellitur: 50. TRYPHONINUS lib. 12. Disputationum. IVTE liberali täte sua inops fieri periclitetnr. ;i. PAUtUS lib. 2. Manualium. CI quis dolo fecerit, ut bona ejus venirent, in solidum tenetur. §. I. Si quis creditorem missum in posselfionem , reiscrvandx 17. /. 10. §. 3 .infr. de appellat. I. I. /. 2. C .Jiplures una sentent. ^18- /. I. in fin. infr. de quxjl. I. 9. §. I I. infr. de panis. I. I. C. sentent. rescindi non pojse. I. z. C. comminat, epijrol. progrum. (19- /. I. §. 3. infr. qua sentent. Jine appellat. I. 7. C. quomodo N quando judex. I. 39 .supr. de adopt. (20. /. 14. in fin. infr. de appeilat. I. z. §. 9. /. 7. infr. de jure fisci. (21. d. I. 14. in fin. (22. Deroj. /. 12. C.de Jent. £5 f interlocut. (23. /.3. §.4. vers. proinde, supr. de minor . /. 2. supr. quod cum eo, qui in alien. potest. (24. I. 94 .supr. filato matrim. (2;. /. 16. /. iq.supr. h. 1.1. 53. /. 54. supr.soluta matri- rnoti, l. 63. §. 3. supr. pro socio, (26. I. SO.supr. h. t. cama, 1395 De re judicata, & de OiTectii sente ntiarum, &c. 1394 de causa notio prostabitur, &, causa, non admiserit, si venditor prostiterit creditori, quanti ejus interfuerit: Quasitum est , an debitor liberetur ? Et puto improbum esse eum, qui velit iterum i consequi, quod accepit. ;r. TRYPHONINUS lib. 12. Disputationum. CI rerum amotarum cum viro agatur , quanquam videatur ea o quoque actio pracedentis societatis s vitee causam habuisse, in solidum condemnari debet: quoniam Z ex. male contractu & delicto oritur. 53. HERMOGENIANUS lib. i. Juris Epitomarum. fOiitumcicia eorum, qui jus dicenti non obtemperant, 'litis 4 ^ damno coercetur. §. l. Contumax est, qui tribus ( Edictis propositis, vel uno 6 pro tribus , quod vulgo peremptorium ap- ’ pellatur, literis evocatus prascntiam fui facere contemnet. §. r. Panam contumacis non patitur, quem adversa valetudo 7, vel majoris causa 8 occupatio defendit. §. 3. Contumaces non videntur, nisi qui, cum obedire deberent, non obsequuntur: id est, qui ad jurisdictionem ejus, cui negant obsequi, pertinent. 54. PAULUS lib. 1. Sententiarum. pOntra pupillum indefensum 9 , eumque, qui Reipublica causa ^ abest, vel minorem XXv. annis propositum peremptorium nihil momenti habet. §. 1. Is, qui ad majus auditorium vocatus' est 10, si litem inchoatam deseruit, contumax non videtur. 55. ULPIANUS lib. 51. ad Sabinum. J Udex, posteaquam semel sententiam dixit, postea judex elfe definit. & hoc jure utimur: ut judex, qui semel vel pluris, vel minoris condemnavit, amplius corrigere 11 sententiam suam non ir postit: semel enim male, seu bene oibeio functus est. ; 5 . IDEM lib. 27. ad Edictum. DOst rem judicatam, [ vel ] jurejurando 13 decisam , vel corifessio- 1 nem in jure 14 factam, nihil quaritur post Orationem Divi Marci : quia in jure confeffi pro 1; judicatis habentur. 57. IDEM lib. 1. Disputationum. QUidam consulebat, an valeret sententia I minore XXV. amnis ''--judice data ? Etaquiffimum est, tueri sententiam ab eo dictam, nisi 16 minor decem & octo annis fit. f Certe si Magistratum minor gerit, dicendum est, jurisdictionem ejus non improbari. Et si forte ex consensu judex minor datus sit scientibus his, qui in eum consentiebant : rectissime dicitur , valere sententiam, proinde si minor Prator, si Consul jus dixerit, sententiamve pro- tulerit, valebit: Princeps enim, qui ei magistratum dedit, omnia gerere decrevit 58. * IDEM lib. 7. Disputationum. £JI, cum 17 nulla sententia praceffisset, capta sunt & distracta pignora , possunt revocari *. 59. IDEM lib. 4. de omnibus Tribunalibus. JN sententiis sufficiet, si expresserit judex summam in sententia , solvique jusserit, vel proritari, vel quo alio verbo hoc significaverit. §. 1. Amplius est rescriptum: & si Isi sententia non sit summa adjecta; si tamen is, qui perit, summam expresserit, & judex ait: solve , quod petitum est: vel, quantum petitum est 7 valere sententiam. §. 2. Qui sortis quidem condemnationem faciunt, de usuris autem ita pronunciant: tsune 18 fi qua competunt , [vel] qua competunt, ut prajhntur : rion recte pronunciant. debent enim deuluris quoque cognoscere, & certam facere condemnationem. §- 3 - Si quis ex Edicto peremptorio post mortem fit condemna- tus, non 19 valet sententia : quia morte rei peremptorium solvi- (i- I. 57. infr. ie reg. jur. I. 34. in pr. infr,-. de eblig. ael. (2. /. i.supr. de ritu nupt. (3. I. 21. infin.supr. rer. amot. (4. I. 6%.supr. de rei vind. I. ult. §. I. infr. ile appellat. (5. I. 73 .supr. de judic. (<>. l.qz.supr.d.t. I. 8. C. quomodo & quando judex. (7. i. 60. infr. h. t. (8. /. 10. C. quomodo U quando judex. (9. I- 45. in sin.supr. h. t. (10. Vide tamen l. 2. in fin. supr. de in jus vocando, (n. £, 27. in pr. infr. depeen. (12. Immo vide l. 42. supr. ie minor. (13. I. 1. C. de reb. cred. (14. I. 1. §.7 . fupr.ß quii infraud. patron. 1. 4. C. dt repud. vel ahstin. bered. (15. I. 6. nfr.tit. prox. si6. I. 41. supr. de recept. qui arbitr. I. 12. §.2. supr. iejudic. (17. I. 1. C. de vxeetit. reijudic. (18. I. Z. C. de Tom. I. tur. ideoque, ut [in] re integra, quod optimum patuerit, statuetur. 60. JULIANUS lib. 5. Digestorum. (i Comtum est: cum alter ex litigatoribus febricitans discessisset, . siulex absente eo pronunciasset: au jure videretur prominentste ? Reipondit: Morbus sonticus eo, etiam invitis litigatoribus ac judice, diem differt. 21 Sonticus autem existimandus est, qui cujufque rei agenda impedimento 22 est: litiganti porro quid magis impedimento est , quam motus corporis contra naturam, quem febrem appellant? igitur si rei judicandae tempore alter ex litigatoribus febrem habuit, res non videtur judicata. f Potest tamen dici, esse aliquam & febrium differentiam, nant si qius sanus alias ac robustus, tempore judicandi levissima 23 febre correptus fuerit; aut si quis tam veterem quartanam habeat, ut in ea omnibus negotiis iuperefle soleat: poterit dici, morbum sonticum non habere. 61. IDEM lib. 45. Digestorum. TN judicati actione non 24 prius ratio haberi debet ejus, rasi prior reus condemnatus fuerit. 62. ALFENUS VARUS lib. 6 . Digestorum ä Paulo Epitomatorum. QUm querebatur, judex , si perperam judicasset, an pollet eodem die iterum judicare? Respondit, non 25 posse. 63. MACER [lib. 2. de Appellatio. -nibus. J g-ffipe constitutum 26 est , res inter alios judicatas aliis nmpr «judicare. f Quod tamen quandam distinctionem habet, nam sententia inter alios dicta aliis quibusdam etiam scientibus obest: quibusdam vero, etiam si contra ipsos judicatum sit, nihil nocet. Nam scientibus nihil praejudicat, veluti si ex duobus heredibus debitoris alter condemnatur; nam .alteri integra defensio est, etiamsi cum coherede suo agi scierit. Item si ex duobus petitoribus alter victus adquieverit, alterius petitioni non praejudicatur: idqueita rescriptum est. f Scientibus sententia, qua inter alios data est, obest, cum quis de ea re , cujus actio vel defensio primum sibi competit, seq.ienti agere patiatur 27 : veluti si creditor experiri passus sit debitorem de proprietate pignoris-; aut maritus socerum, vel uxorem de proprietate rei in dote accepta; aut possessor venditorem de proprietate rei emptae. & hac ita ex multis Constitutionibus inteliigenda sunt. * Curantem his quidem scientia nocet, superioribus vero non nocet? Illa ratio est: quod qui scit coheredem suum agere, prohibere eum, quo minus, uti velit, propria actione vel defensione utatur , non potest: is vera , qui priorem dominum defendere eaulam patitur, ideo propter scientiam prs- feriptioue rei, quamvis inter alios, judicata lummovetur, quia ex voluntate ejus de jure , quod ex persona agentis habuit, judicatum est. Nam & si libertus meus, me interveniente, servus vel libertus alterius judicetur, mihi prajudieatur. f Diversa causa est, si fundum ä te Titius petierit, quem ego quoque, sed non ex persona Titii, ad me pertinere dico, -nam quamvis contra Titium, me sciente, judicatum sit, nullum tamenprajudiciumpatior : quia neque ex eo jure, quo Titius victus est , vindico; neque potui Titio intercedere, quo minus jure suo utatur: Lenti L de coherede supra diximus. 64. SCrEVOLA lib. 25. Digestorum. TNjEgotiorum gestorum condemnatus appellavit, & diu negotium tractum est: quasitum est , appellatione ejus injusta pronun- ciata, an, quo tardius 28 judicatum sit, usti ne pecunia: in condemnatum deducta medii temporis debeantur ? Respondit, secundum ea , qua proponerentur, dandam utilem actionem. sentent. qutefine certa quantit. adde /. ^l.supr. deufur. (19. /. 57. in fin.supr. de judic. I. 2. infr. qiucjcnt.ßne appell. (201 l. 4. §. 4. supr. deeedil. edici. (21. /. 2. §. 3. fupr.fi quis caution. (22. A 53. §. 2. supr. b. t. I. 10. in,fin. supr. de excusat. (23. l. I. §..-g .Jupr. de adii, edidi. (24. Immo vide /. 19 .supr. b. t. 1. 10. supr. qui potior. in pign. (25. /. in fin.supr.b. t. (26. tit. C. inter alio e aciuveljudic. I. 31. infin.supr. de judic. L 16. infin.supr. qui potior, in pign. I. 10. infr. de except. I I. infr. de except. rei judic. I. 14. §. 1. infr. de appellat . (-?• v * 5 * de pigtiorib. (28, l. 41. m pr. supr. de ufiur. Tt-tt TIT. *?95 Digestorum lib. XLH. Tit. II. III. IV. 1396 T I T. II. DE CONFESSIS. 1 1. PAULUS lib. 5.6. ad Edictum. /''On fessus pro 2 judicato est, yui quodammodo- sua sententia damnatur. 2. ULPIANUS lib. ;8- ad Edictum. -VTOn fatetur, qui errat 3 , nisi jus ignoravit. 3. PAULUS lib. 9. ad Plautium. TUlianus ait, consessum , certum se debere legatum , omnimodo 'I damnandum, etiamsi in rerum 4natura non Fuisset, & si jam h natura recessit: ita tamen, ut in wstimationem ejus damnetur: quia confessus pro 5 judicato habetur. 4. IDEM lib. i;, ad Plautium, jyjl is , cum quo Lege Aquilia 6 agitur, confessus est, servum occidisse : licet non occiderit, si tamen occisus sit homo; ex confesso tenetur. v ULPIANUS lib. 27. ad Edictum. Q Ui .Stichum debere se confessus est, live mortuus jam Stichus erat, -sive post litis contestationem decesserit, condemnandus est. 6. IDEM lib. ;. de omnibus Tribunalibus. QErtum 7 confessus, pro judicato erit 8; incertum non erit. §. I. Si quis incertum confiteatur, vel corpus sit confessus, Stichum vel funium dar esc oportere: urgeri debet, ut certum confiteatur. \ Item eum , qui rem confessus est , ut certam quantitatem fateatur. §. 2. Sed & si fundum vindicem meum esse , tuquc confessus sis : perinde habearis , atque si dominii mei fundum esse pronuntiatum esset., f Er li alia quacunque actione civili , vel honoraria , vel Interdicto exhibitorio , vel restitutorio , vel prohibitorio, dum quis convenitur, confiteatur: dicipotest, in his omnibus subsequi Prxtorem voluntatem Orationis Divi Marci debere : & omne omnino, quod quis confessus est, pro judicato haberi. f Dabitur igitur ex. his actionibus , ex quibus dies datur ad restituendam rem , confesso tempus ad restitutionem : &, fi non restituatur, lis aestimabitur. §. 3. Si quis, absente 9 adversario, confessus.Iit, videndum, numquid non debeat pro judicato haberi: quia nec qui jurat de operis, obligatur;, nec soleat 10 quis absenti condemnari?. Certe procuratorem ,. tutorem , curatoremve präsentem esse sufficit. §. 4. Sed an & ipsos procuratores, vel tutores, vel curatores fateri sufficiat, videamus? Et non puto sufficere. §. ;. In pupillo 11 tutoris auctoritatem exigimus, f Minorem a confessione sii a restituemus. §. 6. Consesti utique post confessionem tenuiora quasi ex causa judicati habebunt. 7. AFRICANUS lib. ;. Qusstionum. QUm fideicommissum peteretur; heres confessus est debere: arbiter ad. restituendum datus, comperit nihil deberi: Quaesitum est, an postit absolvere ? Respondi, posse Interesse, qua ex causa nihil debeatur. Nam si ob id , quod nullum fideicommissum fuerit: non debere eum absolvere. Sivero, quia testator, forte solvendo non erat; aut quod heres omne solutum esse apud Praetorem dixerat, & cum controversia & computatio difficilior esset, arbiter datus fuerit: salvo officio cum absoluturum, has enim partes ejus esse, ut, si in computatione nihil inveniatur, polfit absolvere ; sed & ex superiore causa ad Praetorem remittere debeat, ut absolvatur. 8- PAULUS lib. 4. ad Sabinum. fJOn omnimodo confessus condemnari debet rei nomine, qua an ' in rerum 12 natura esset, incertum lit. T I T. III. DE CESSIONE BONORUM. 13 1. ULPIANUS lib. 17. ad Edictum. QReditori, qui ob reftitufienem aedificiorum crediderit, pri- vilt-gium exigendi datur. 2. Idem lib. 21. ad Edictum.. IN personalibus actionibus, qui postea quidem contraxerunt, 1 verum ut pecunia eorum ad priores 15 creditores perveniat, in locum eorum succedunt. 3. IDEM lib. 58. ad Edictum. 18 , qui bonis cess.t, ante rerum venditionem utique bonis fui; non caret, quare, si paratus suerit 16 se defendere, bona ejus non veneunt. 4. IDEM lib. 59. ad Edictum. |S, qui bonis ceffit, fi quid postea 17 adquifierit, in quantum Facere potest, convenitur. §. 1. Sabinus & Cassius putabant, eum, qui bonis cessit, ne quidem ab aliis , quibus debet, pofie inquietari. 5. PAULUS lib. 56. da Edictum. QUem poenitet 18 bonis cessille, potest, defendendo se, conse- ' S - qui, ne bona ejus veneant. 6. ULPIANUS lib. 64. ad Edictum. Q Ui bonis suis ceffit, si modicum 19 aliquid post bona sua vendita -adquisivit: iterum bona ejus non-veneunt, f Unde ergo modum hunc sestimabimus ?. utrum ex quantitate ejus, quod adquili- tuni est, an vero ex qualitate? Et putem, ex quantitate idasri- mandum esse ejus , quod qiislit: dummodo illud sciamus, si quid misericordi* causa ei fuerit relictum, puta menstruum, vel annuum , alimentorum nomine, non oportere propter hoc bona ejus iterato venundari: nec enim fraudandus est alimentis quotidianis. t Idem, & si ususfructus ei sit concessus vel legatus, ex quo tantum percipitur, quantum ei alimentorum nomine fatis est. 7. MODESTINUS lib. 2. Pandectarum. CI debitoris bona venierint: postulantibus creditoribus permittitur, rursum ejusdem debitoris bona distrahi, donec suum consequantur: si tales 20 tamen facultates acquilira sunt debitori, quibus Prxtor moveri possit. 8- ULPIANUS [lib. 26.] QUi cedit bonis, antequam debitum agnoscat, condemnetur, vel in jus confiteatur: audiri [non] debet. 9 - MARCIANUS lib. 15. Institutionum. ROnis cedi non tantum in jure, sed etiam extra jus potest. Et sufficit, & per nuncium , vel pes epistolam id declarari. 21 T I T. IV. QUIBUS EX CAUSIS IN POSSESSIONEM EATUR. i. ULPIANUS lib. 12. ad Edictum. 'T'Res 22 fere causiesunt, ex quibus in possessionem mitti solet: rei 23 servandis causa ,. item legatorum 24 servandorum gratia, 8° ventris 25 nemine, damni enim infecti nomine, si non caveatur, non [in] universorum nomine fit missio; sed rei 26 tantum, de qua damnum tuetur. 2. IDEM lib. 5. ad Edictum. pRxtorait: In bona ejus, quijudiciojtflendi causa fidejussorem dedit :Jt neque potestatem fuifaciat, neque defenderetur, iri jubebo. 27 §. 1. Potejlatcm autem sui non facit, qui id agit, ne adversarius- ejus copiam fui habeat. Ergolatitantis bona jubet possideri. §. 2. Quid, si non latitet, sed absens non defendatur ? nonne videtur potestatem fui non facere? §. 3. Defendi autem videtur, qui per absentiam suam in nullo deteriorem causam adversarii faciat. §. 4. Hxc verba , defenderetur , crus »ranxwc , id est, fusius- esi cum extensione, Icripta sunt: ut neque sufficiat unquam defendisse , si non duret defensio; neque obsit, si nunc offeratur. (r. Lib. 7. C. 59. (2. I. 3. in sin. I. (•>. in pr. U §. 2. in sin. infr. I. t-r .. C. b. t. I. 4 .C. de repted. vel ubstin.-hered. (3. v. I. 57. infr~.de oblig. esi ali.. [4;5. L uit. infr. b. t. (5. /. i.fupr. eod. (6. /. 23 ..in fih. ftipr. ad leg. Aquil. (7. I. %.supr. h. t. (8. /. I. fupr. ead,. (o; /. .47. in p’.fupr. de re judic. I. 7. C. quomodo U quando judex., (10. Immo vide l. 13. §. 2. circa sin. C. de judic. (11. I. I. C. qui legit.perfom finndi in judic. (12. /. %.fupr. h. t. C 1 3* Ltb. C. f-\. N-ov. 13.5; (141 /..25. ftipr. de reb. cred. f IJ - §■ 7. in fiu.fttpr. qui potior, in pign. I. 24. in sin. infr. deren, autlor. judic. L.ult. C. deprivileg, fisci. [16. /. 5. infr. h. t. A'ji.kfs.infr. ccd. K. ttlts.I»jß..ifMiipn‘, (18* l‘\sfupr.h. t. (19. Adde l. 7. in sin. infr. eod. ( 20. v. I. 4. I. (s.fv.pr. eod. ( 21. Adde l. 6. C. qui bonis cedere pojfwit. (22. I. 4. insin.fupr. de fssic. ejus, cui mandata est jurifd. I. Z. in sin: l. 10. §. I. fupr. deadquir. vel amitt. pojf. ( 23. I. 6.1. 7- infr. h. t. esi iiifr. de curat, bonis dando. (24. fupr. ut in po fef. legator. (25. I. 24 .in pr. infr. de reb. aullor. judic. I. %. fupf. de damno infeci. (27. L A. in sin. C. de proettr. I. 13. §. 3. C. de judic. I. 2. in sin. C. ubi in rem allio. I. 8. in sin. C. quomodo 8 quando judex. A T ov. $3. c. 4, in sin.. % IDEM 1397 Quibus ex caulis in poffeffionem eatur. -398 . 59. ad Edictum. | 7. ULPIANUS lib. 59. ad Edictum. Julianum qu&ntur . n communem rem cum Titio pater f IpUleinius exiflimat, creditores rei servand® causa missos in pos pupilli iiaouent, & communi divuiuniso judicio pupillus non* seffionem, ex his rebus ali non 19 debere. I. Prstor ait A'Pml pir defendatur, nihilque erit, cujus nomine propter.personam patris condemnatio fieri debeat: utrum venire bona patris oporteat, au vero rei servanda; causa poffideantur ? Et ait Julianus: Si quidem pater aliquos fructus percepit, aut fecerit rem deteriorem, bona ejus venire possunt: fi vero nihil fit, propter quod patris.bona veneant , pupilli 1 possideri f. Marcellus autem notat: Perquam iniquum esse , eum , qui nihil cum pupillo contraxit, exspectare ejus pubertatem, qua; sententia habet rationem : idcoque cum contractus ex persona patris descendat, dicendum erit, non esse exspectandam pupilli pubertatem. §. i. Contractum cum pupillo petest dici, & si cum servo 2 ejus contractum sit: competit enim adversus eum de peculio actio, f Unde probandum est, ex omnibus causis, ex quibus adversus pupillum actio datur , hoc idem servandum. Et facilius erit hoc probandum in fervo, qui in rem domini vertit, aut jussu ejus 3 , aut si institoria 4 cum eo agi possit. §. i. Ego puto: & si cum tutore ejus contractum est_, ex qua causa actio in pupillum datur: magis est, ut Edicto locus lit, quasi cum eo contractum fit. §. Z. Si pupillus heres extiterit 5 alicui, exque ea causa legata debeat.: videndum est , an huic Edicto locus fit? magisque est, ut Marcellus scribit, etiam pupilli posse bona possideri; esseque in arbitrio hereditariorum creditorum, quid potius eligant: etenim videmur impubes contrahere, cum adiit 6 hereditatem. 4. PAULUS lib. 58. ad Edictum. CEd & is, qui miscuit se, contrahere 7 videtur.. 0 5- ULPIANUS lib. 59. ad Edictum. UiEc autem locum habent, quoties pupillus non defendatur ä 1 quocunque, sive a tutore , vel curatore : sive habeat tutorem pupillus, sive non habeat, exterum fi 8 existat aliquis, qui defendere fit paratus, cessabit rei servandx causa possessio. §. 1. N011 defendi pupillum constare debet, liquereque Prxtori, ut sic permittat bonorum posseffienem. f Hoc autem constare debet lic : Evocandi sunt ad Prxtorem tutores pupilli, ut-defendant: si autem non habet tutores, requirendi cognati veladfines 9 , & si qui alii forte siint, quos verisimile est defensionem pupilli, pupilsie, non omissuros, vel propter neeeffitudinem , vel propter caritatem 10, vel qua alia ratione : liberti etiam , si qui sunt idonei, evocandi, exqiiirendaque defensio. Si autem negent se defendere, aut non negent, sed taceant: tunc Prxtor possessionem dabit: tamdiu scilicet, quoad non defendatur, si defendi coeperit pupillus vel pupilla, desinet possideri, idem est & in furioso. §. 2. Ait Prxtor: fi is pupillus insuam 11 tutelam venerit , cave pupiila viripotens 12 fuerit, & recle defendetur: eosj, qui bona possident, de possessione decedere juhefo. §. 3. Recle 13 defendi quid sit, videamus: utrum rutum copiam fui facere, & ad suscipiendum judicium paratum esse: an vero & satisdare omnimodo? Et quidem non solum ipsis fe defendere volentibus hoc Edictum scriptum est, sed in rem. & recte defendetur: hoc est , vel a se , vel a'o alio quocunque, sed li alius defendat, erit necessaria 14 satisdatio: si ipse; non puto necessariam satisdationem : ergo oblata defensione dejici poterit Interdicto reddito. 6. PAULUS lib. 57. ad Edictum. jN possessionem mitti solet 75 creditor, etsi.sub conditione ei pecunia promissa sit. §. 1. Cum dicitur : Et ejus , cujus bona pos- fejfa.Junt ä creditoribus, veneant, praeterquam pupilli si ejus , qui 16 Reipublica caifa.sme dolo malo abfuit: intelligimus, ejus, qui dolo malo abfuerit, posse venire. §. 2. Si ab hostibus quis captus 17 fit, creditores ejus in possessionem mittendi sunt: ut tamen non statim bonorum venditio permittatur , sed interim bonis curator detur. 18 (1. I. 5. infir. de rch. null. jttdic. (2. I. Z. §. 3 .fupr. de pecul. (3- Immovide/. 1. §.7 .fupr. quod jitjfu, (4. I. 10. fitpr. deinftit. «ti. (5. I. ii. in pr. fupr. d. t. (?>. §. 5. Infl. deoblig. qua quoji ex contracl. (7. d. §. 5. (8- !■ 22. §. i.fupr. de in jus vocando, h 33 - §■ 2. fupr. de procurat. I. 4. in fn. infr. tit. prox. (9. I. ult. fupr. ubipupiil. I. 5. §. w.fupr. dereb. eor. qui sub tut. (10. Adde ^ l- §- 7- de fttfpecl. (11. I. 50. fupr. de legat. 3. (12. /. it. fupr.d. t. (13. i.63, fupr. de judit. (14./. no. §. 1 .infr.de re S- /Kr. (15. Obst. I. 14. in sin. infr , h. t. (16. L 4. C. de refiit. Qtii fraudationis 20 causa latitavit, si boni viri 21 arbitratu non defendetur , ejus bona postiert , vendique jubebo. §. 2. Cum hae Edictum locum habeat, non sufficit latitare : sed & necesse est , fraudationis causa id fieri, neque quod fraudationis causa sine latitatione iit, satis est ad possessionem & venditionem : feti oportet fraudationis causa latitare. & est frequentiffima hxc causa possessionis : nam in usu latitantium bona possidentur. §. Z. Si quis poflederit bona alicujus quali latitantis, qui non latitabat, & vendiderit: consequens erit dicere, venditionem bonorum secutam nullius momenti esse. §. 4. Quid sit autem latitare , videamus ? Latitare est, non (utCicero definit) turpis occultatio fui; potest enim quis latitare non'turpi de causa : veluti qui tyranni crudelitatem timet, aut vim hostium, aut domesticas seditiones. §. ;. Sed is , qui fraudationis causa latitet; non tamen propter 22 creditores , & si hxc latitatio creditores fraudet, in ea tamen erit causa, ne hinc possidere bona ejus possint: quia non hoc animo latitet, ut fraudentur creditores, animus enim latitantis quxritur, quo animo latitet: ut fraudet creditores , an alia ex causa. §. 6. Quid ergo, fi duas causas latitandi habuit, vel plures , infer quas etiam fraudandi creditores ? an venditio reste procedat ? & puto probandum ( si plures causa; sint latitationis , inter quas est & fraudatio-, niscausa, nocere debere, possequehinc bona vendi. §. 7. Quid , si adversus quosdam occultare se consilium non est, adversus quosdam est? quid dicemus? & rectissime Pomponius scribit, ,non adversus omnes latitationem exigendam, sed adversus eum, quem quis decipere & fraudare latitatione destinat, f Utrum ergo omnes bona ejus vendere possunt, quia latitat; hoc est etiam hi, adversus quos non latitat; quia verum est, eum latitare: an vero is solum, adversus quem latitat? Et quidem verum est, eum.latitare, & fraudationis causa latitare , & si non adversus me latitet, f Sed illud tractandum Pomponius putat, an adversus me. eumque solum posse hinc venditionem impetrare , adversus quem latitetur ? §. 8. Latitare autem est , cum tractu aliquo latere: quemadmodum factitare , frequenter facere. §. 9. Adeo autem latitatio animum & affectum latitantis desiderat, ut recte dictum lit, furiosum 23 hinc venditionem pati non posse : quia non se occultat, qui suus non est. §. 10. Plane si non defendatur furiosus, curatorem ei dandum : aut bona ejus ut poffideantur , nom.inatim permittendum est. Labeo autem scribit, fi non inveniatur curator vel defensor furioso ; sed & si curator datus , eum non defendat: tunc,removendum eum, & oportere Prxtorem dare curatorem aliquem ex creditoribus , ut non amplius , quam necesse est-, ex bonis furiosi veneat, eaque servanda, Labeo ait, qnx solent servari, cum venter in possessionem mittitur.. §. ir. Plane interdum bona eius , causa cognita, vendenda erunt, li urgeat «s alienum , & dilatio damnum sit allatura creditoribus. Ita autem vendenda, ut quod supersit, furioso detur : quia hominis ejus status & habitus ä jpu- pilii conditione non multum abhorret, quod quidem non est tuu* ratione. §. 12. Idemque & in prodigo dicendum est., cxterilque , qui curatorum epe juvantur r nec enim quisquam .proprie latitare eas dixerit. §. 13. Illud sciendum est, posse quem in eadem civitate esse, & latitare : & in aha civitate .[ esse ] , et non latitare. Etenim qui in alia.civitate iit, cupiam que sui. faciat in publico , ibi- que pareat, an latitet, videamus ? & hodie hoc jure utimur, ut siv.e quis eodem loci agat, sive alie , sive peregre [ agat j , fi tamen oc- curfum ^creditoris evitet, latitare videatur. Denique eum quoque , qui in foro eodem agat, fi circa columnas 25 aut fi: ut tones le occultet, videri latitare, veteres rcspondernnt: & posse quem adversus alterum latitare, adversus 56 alterum non. constat autem , ut ipse ejus possit bona vendere , advwius quem latitat. milit. (17. 1. -22. H. 1. 1. ult. §. 1. infr. de reb. auctor. 3 tidtc. (18. I. 6. in sin. fupr. de iutcl. I. 3. C. de foßlhn. reverf. (19. Excip.. §. ult. infr. hic. I. pen.fupr. ut in pojjef. legat. I. 5. 3. jupr de ■Carbon. (20. ,§. 2. infr. hic. L > 9 - fupr. de rajusyoc. I. 9. I. «K bon. aucloy. jud. I. 8- C. quomodo & quando judex (21. l.ia.infir. judicat, solvi. (22. V. §. 13 - tnfr. hic. I. 36. tv.fr. tit. prox. (23. i. in sin. fupr. hic. I. 2, §. J. fupr. de jure coc.tcul. L 424. m fm. infr. cie reg.jur. (24. I. Z6. in fin. infr. tit. prox. (25. d. I. 56. (26. H. e,, fupr. K i. * v S Tt tt 2 §. 14. Si 1599 Digestorum Lib. XLII. Tit. IV. V. 1400 §. 14. Si in diem vel sub conditione debitor latitet: antequam dies'vel'conditio veniat, non possunt bona ejus venire 1 : quid enim interest, debitor quis non fit, an nondum 2 conveniri possit ? nam & fi non sit debitor , idem dicemus, f Idem erit dicendum, L fi quis habeat quidem actionem , sed talem 5 , qttx per exceptionem repellitur. §. 1;. Si quis actione de peculio , filii vel servi nomine, conveniri possit: si latitet, eo jure utimur, ut possint bona ejus possideri & venire , tametsi 4 nihil Fuerit in peculio ; quia esse potest. & rei judicatae tempus spectamus, utrum fit, an non sit. & quod teneat actio , etiam fi nihil in peculio fuerit. §. 16. Item videamus, fi quis adversus in rem actionem latitet, an bona ejus possideri, venumque dari pcsuut? Extat Neratii sententia , existimantis bona esse vendenda : [ & ] hoc Rescripto Hadriani continetur : quo jure utimur. §. 17. .Celsus autem Sexto respondit: Si fundum , quem petere volo, 'sitius possideat, neque absens defendatur : commodius se existimare, In Fundum possessione mittendum, quam bona ejus possideri, hoc adnotanduin est, Celsum consultum non de latitante : Fed de absente. §. 18- Idem Celsus existimat : Si is, a quo hereditatem petere velim, latitat: commodissime fieri posse, ut in possessionem mittat rerum , quas-pro herede, vel pro possessore possidet, sed si dolo fecit, quo minus possideret, hona ejus possidenda & vendenda sunt. §. 19. Divus quoque Pius in persona ejus, qui hereditatem possidens copiam fui non faciebat, rescripsit, in posselsionem rerum hereditariarum adversarium inducendum : in quo Rescripto & fructum percipere jussit eum , qui per nimiam contumaciam possessoris hereditatis , ut lucro ejus cedat, in possessionem inductus est rerum hereditariarum» 8. IDEM lih. 60. ad Edictum. CI diu 9 incertum sit, heres extaturus, necne fit: causa cognita permitti oportebit, hona rei servanda causa possideri. & si ita res urgeat 6 vel conditio , bonum etiam hoc erit concedendum ut curator constituatur : 9. PAULUS lib. 57. ad Edictum. TTNus 7 ex creditoribus. §, 1. Si alter ex heredibus intra tempora sibi prostituta deliberet adire hereditatem , alter vero neget, se aditurum : videndum est , quid creditoribus agendum sit ? Et placet, interim eos in possessionem mittendes custodia causa , donec appareat, is , qui deliberat, utrum adgnoscat partem suam, an non adgnoscat. 10. ULPIANUS lib. 8i- ad Edictum. Cl pupillus 8 praesens sit, tutorem autem non habeat: pro absen- o te habendus est. ii. PAULUS lib. 8. ad Plautium. CI fiiiofamilias legatum vel fideicommissum sub conditione reli- 0 ctum sit, dicendum est, tam ipsum, quam patrem in pesseffio- aem mittendos esse : quia ambo spem commodi habent» 12. POMPONIUS lib. 23. ad Quintum Mucium. pUm legatorum vel fideicommissi servandi causa , vel quia damni ^ infecti nobis non caveatur, bona possidere Praetor permittit, vel ventris nomine in possessionem nos mittit: non possidemus f Sed magis custodiam 9 rerum & observationem nobis eonoedit. 13. PAPINIANUS lib. 14. Responsorum. A D cognitionem Imperatorum a Prxside Provincix remissus , etsi in exteris litibus Roma defendere se aon cogitur: tamen in Provincia defendendus est. Nam & exilio temporario puniti, si defensor non existat, bona veneunt. 14. PAULUS lib. 2. Qnxstionntn. CI quis creditorem prohibuerit, bona debitoris ingredi: datur 10 ^ in eum actio, quanti ea res fit. §. 1. Sed & si quis legatorum, servandorum causa missus, in possessionem admissus non est, si legati conditio pendeat, licet possit deficeres xstimetur tamen id, quod legatum est: quia intereft ejus , cautum habere. §. 2. Creditor autem conditionalis 11 in possessionem non 12 mittitur : quia is mittitur , qui potest bona ex Edicto vendere. i;> ULPIANUS lib., 6. Fideicommissorum. IS , qui rem permutatam accepit, emptori similis 13 est. Item is, quirem insolutum accepit; vel qui lite xstimataretinuit; vel ex causa stipulationis , non ob liberalitatem , est consecutus. (1. £ 9; infin. C. is bcn. auctor, judic. (2. I. 50. in pr. supr. de peculio. §» 4. in fin. In fi. de verb. oblig.. (3. L 7. §. 8 ,/upr. de dolo. L 1» §. iq. vers. movit, quod. infr. ad SC. Turpili. I- 112.. infr. de reg.jtn. (4. Obst.;. $0. in pr. supr. de peculio. (5. I. •p.supr. de curat., furios t. 22. §.. 1» infr. tit . prox. (6. I. 23. Z. 2. in fin. supr,. io hered'. imfiit . (7. I. 2. §, 4. infr. de curat, bmt. (8. /. 9. i«/x» tit. prox e (9. j. 9. in pr. fitpr . ut in pojscjs. legat. L 3. §. fin. supr. de udquir.. vel amiti. Vojf. (ia. L J. infr. ne vis.fiat ei. (11. 1. 7. §■ 14. supr. h,.t, (12.. Öbjt. L 6 . in pr.supr. eoi. (13. /. ult. fign. (27. 1. 4. supr. de usufr. obst. L 43. in sin. infr. defurt. TIT. V. DE REBUS 14 AUCTORITATE JUDICIS POSSIDENDIS [seu vendenpis.] i. GAJUS lib. 23. ad Edictum provinciale. X/Enlre bona ibi oportet, ubi quisque defendi debet: sid estI v 2. PAULUS lib. S4- ad Edictum. T TBi domicilium habet: 3. GAJUS lib. 23. ad Edictum provinciale. A Ut nbi quisqu* contraxerit, f Contractum autem non utique eo loce inteliigitur , quo negotium gestum sit: sed 15 quo solvenda est pecunia. 4. PAULUS lib. 57. ad Edictum. CI servus sub conditione heres institutus fit, aut dubium sit, «nk heres liberque futurus sit: non est iniquum, postulantibus creditoribus ita 16 decerni, ut, si ante certum tempus is heres non extiterit, proinde 17 omnia observentur, ac si is heres ita institutus non esset. quod plerumque accideret, si suh conditione danda alicui pecuniae heres institutus sit, nec dies adpofitns fit. Sed hoc, quantum ad bona, ita observandum. Cxterum libertas ei quandoque competet, & ä Praetore conservanda est, etiamsi ig certum sit, neque heredem, neque bonorum possessorem futurum. §. 1. Si quis tametr heredem sesnondeado , vel actiones patiendo 19, defunctum defendat : bona defuncti venire non poterunt. 9. ULPIANUS lib. 60. ad Edictum. CI minor viginti quinque annis, qui habet curatores , ä curatori- o bus non defendatur, nec alium defensorem inveniat: bonorum venditionem patitur, etsi non latitet, [licet] non fraudationis causa latitare videtur , qui sui non 20 idoneus defensor. 6. PAULUS lib. 38- ad Edictum. CI non expedierit pupillo, hereditatem parentis retinere: Pnetor o bona defuncti venire permittit, ut, quod superaverit 21, pupillo restituatur. §. 1. Si pupillus, antequam 22 abstineret, aliquid gesserit, servandum 23 est: utique si bona fide geffit. §. 2. Quid ergo, si quibusdam creditoribus solvit, deinde bona venierint? Si quxratur , au repetitio sit, ex causa 24 id statuendum , Julianus ait: ne alterius aut negligentia , aut cupiditas huic, qui diligens fuit, noceat. Quod si utroque instante tibi gratificatus tutor solvit: xqunmesse, aut prius eandem portionem mihi quxri, aut communicandum , quod accepisti: & hoc Julianus ait. j- Apparet autem loqui eum , si ex bonis paternis solutum sit. f Quid ergo , si aliunde pupillus solverit? reddi ei debebit, necne ? & utrum ä creditore, an ex hereditate ? Scxvola noster ait, si aliquid lit in bonis, deducendum ex hereditate solidum , exemplo ejus» qui gessit negotia. Sed si nihil fit in bonis, non esse iniquum, adversus creditorem dandam repetitionem, quasi indebiti solutu 7. GAJUS lib. 23. ad Edictum provinciale. UEreditarium 29 xs alienum inteliigitur etiam id, de quo cum 11 defuncto agi non potuit: veluti, quod is, cum moreretur, daturum se promisisset, f Item quod is, qui pro defuncto fuiejuffit, post mortem ejus solvit. 8. ULPI "NUS lib. 61. ad Edictum. TN venditionem bonorum 26 etiam ususfructus veniat: quia ap- A pellatione domini fructuarius quoque continetur. 27 §. 1. Si supr. de rer. permut. (14. Lib.f. C. 72. (15./.3, i» fin. supr.de adi. empti. I. ii. infr. de oblig. N aci. (16. I. 23. §. 2. supr. de bered, infiit.l. I. infr.de curat » bon. dando. (17. Adde l. 5. /. 6. C. h. t. (18. I. I p.supr. de manumijs. tefiam. (19. I. 9. in pr. supr. tit. prox. (20. Adde /. 10. supr. tit. prox. (21. 1 . 49. §. 12. infr. de jure fisci. (22. 1 . 44 -s u t r ’ de adquir. vel omitt. bered. (23. L 24. infr. qiue in frauda crei. (24. d. I. 24. (29. I. 40. infr. de oblig. cfi adi. (26. I. 49- infr. de verb. quis i40i _ De rebus auctoritate judicis possidendis &c. 140s quis frustus ex pridio debitoris capi poterit, hunc creditor, qui in possessionem praedii missus est, vendere vei locare i debet. Sed hoc ita demum , fi ante neque venierit , neque locatus erit, nam fi jam a debitore vel locatus erat, vel venierat, servabit Praetor venditionem & locationem 2 debitore factam , & si minoris distractum est, vel locatum : nisi si in'fraudem creditorum hoc fiat; tunc enim Prstor arbitrium dat creditoribus, ut ex integro locationem vel venditionem feciant. §. 2. De cseterarum quoque rerum fructibus idem erit dicendum : ut, si qui locari possint, locentur: puta mercedes fervorum vel jumentorum, citerorumque, qu;e possunt locari. §. A. De tempore locationis nihil Praetor locutus est: & ideo liberum arbitrium creditoribus datum videtur, quanto tempore locent: quemadmodum illud est in. arbitrio eorum , vendant vel locent: scilicet sine dolo malo, ex culpa autem rei non fiunt. §. 4- Si unus sit, qui possideat bona, expeditum erit de locatione. Quodsi non unus, fest plures sint, quis eorum debeat locare vel. vendere , quieritur? Et si-quidem convenit inter eos, expeditissimum est: nam L-omnes possunt locare , & uni hoc negotium dare. sivero non convenit: tnne dicendum est,. Prxtorein cauta cognita eligere debere, qui locet vel vendat. 9. IDEM lib. 62. ad Edictum. DRstor ait: Si quis , cum in pojfejfione bonorum effet , qstodeo no- mine fruclus ceperit , ei , ad quem ea res pertinet , non reflituat: five quod impenße 2 jine dolo malo fecerit , ei non pneflabitur : five dolo mulo ejus deterior causa pojsejfionis falla eßi dicetur : deeare judicium in salium 3 dabo. §. I. Quod de fructibus ait, etiam de citeris, quacunque ex re debitoris pervenerunt, intelligendum est: & sane debuit hoc ita esse, quid enim, fi ex compromisso , vel alio casu pcenam consecutus est ? nam eam. poenam , quam consecutus est, praestare debet. §.. 2. Quod ait 4 Prstor : Sive quod rnpense 5 ( nomine )fine dolo [>««/»] fecit , ei non prieftabitur: hoc eo spectat, ut si quid ipse erogavit creditor , fi modo sine dolo malo- erogavit, hoc ei praestetur: sufficit igitur sine dolo erogasse, etiam fi nihil profuit erogatio ejus rei debitori. §. 3. His verbis , ad quem eu res- pertinet , etiam curator bonis distrahendis datus continebitur, & ipse debitor, fi contigerit, ne bona ejus veneant. Et ipsi itaque creditori adversus hos dabitur, actio , quos enumeravimus , five quid in fructibus percipiendis erogavit, sive in familia alenda curandave, pridiis fulciendis vel reficiendis,. vel damno infecto promittendo, velservo noxali judicio defenso : si modo non magis eum expedit dedere , quam retinere, quod si dedere expedit, consequens erit repetere eum [ non ] debere. §. 4. Generaliter etiam dicendum est, quicqutd impendit in rem, fi modofim dolo malo impendit, repetere eum poje: nam negotiorum gestorum agere non magis potest, quam si socius commune sdificium fulsit: quia hic quoque creditor commune, non 6 alienum negotium gessisse videtur. §. 5 - Eftpraterea quaesitum : si deteriora praedia facta Fuerint line dolo malo creditoris , vel jura eorum amissa , vel aedificia diruta , vel exusta; item familix peconimqne acta cura non sit., autposses- fio alii tradita, sine dolo tamen malo : an teneatur? Et-apparet eum non teneri;. quia dolo malo caret, eritque melior ejus conditio , quam in pignore creditoris, qui non tantum dolum malum, verum culpam quoque debet, f Eadem causa est curatoris bonorum: narrr & is tenetur, ut creditores. §.6. In eum quoque, qui neque locavit 7 fructum praedii , neque vendidit, in factum actionem dat Piator: & in hoc condemnabitur, quanto minus propter hoc per- ceptunteft , quia neque vendidit, neque locavit, f Cxterum si tantum perceptum est, quantum perciperetur , si locatus vel dis- tractus fructus esset: nihil ei imputabitur., f Pnestatautem per- id tantum tempus, quo in possestionem fuit, vel ipse, ve! jussu ejus alius, quoad inde de possessione discessum est. nam neque hoc imputatur creditori-, cur in possessionem non venerit: neque illud , cur de possessione decesserit: cum voluntarium & suum 8-potius negotium creditor gerat. fiEstimatio autem fit, quantum inter- est ejus, qui experitur. §. 7. Hx actiones neque temporaria sunt: & tam here dibus, quam in heredes dubuntur, exterosque succes- (r. 1 .91 §. 6. infr. h. t. (2. I. 19. §. 34. supr. de damno infeci. ( 3 - 1 . 14. in sin. infr. h. t. (4. In pr. supr. h. I. (5. §. 4. infr.h. I. (fi. §. 6. in sin. infr. h. L- (7. I. 8- §. I. N 2.supr. h. t. (g, §. 4. J'JP r . h. I. (9. 1. 4. in fin. supr. de damno inscii. I. 84- supr. ad leg. Sukü. (io. /. ult. C. h. t.l. 5, §, 2.supr. ut inpojejs. legat. (11. fores.. §. g. Si possessionis causa deterior facta esse dicetur dolo ejus, qui in possessionem missus sit: actio in eum ex dolo datur , qua: neque post anuum , neque in heredes , exterosque successores, dabitur: cum ex delicto oriatur, pcenxque nomine concipiatur: 10. PAULUS lib. 59. ad Edictum» T\Isi quatenus, ad eum- pervenit. ii. ULPIANUS lib» 62. ad Edictum. IIEredi autem dabitur: quia & rei 9 continet persecutionem.. 12. PAULUS lib. 56. ad Edictum: QUm unus ex creditoribus postulat in bona debitoris se mitti: quaeritur , utrum solus is,- qui petit, possidere potest ? an; cum unus petit, & Prstor permisit, omnibus creditoribus aditus sit ?' & commodius dicitur, cum Praetor permiserit, non tam personas- solius petentis , quam creditoribus, & in rem permissum videri » quod & Labeo putat. Nec videbitur libera persona adquirere alii; quia nec sibi quicquam adquirit, cui Praetor permittit: sed aliquid ex. ordine Facit; & ideo exteris quoque prodest. 10 t Plane ssis postulaverit, qui creditor non est: minime dicendum est, vel eum, qui creditor est, possidere posse: quia nihil egit talis postulatio: f Aliter atque fi creditor, cui permissum est possidere, postea re- eepit debitum suum : exteri enim poterunt peragere bonor um venditionem. §. 1. Is , qui possidere jubetur, eo loco jussus videtur , cujus cura ad jubentem pertinet. §. 2. Si propter naturam rei, veluti si praedium inundatum sit, aut propter latronum potentiam , non potest possideri: recte 11 dicitur non esse , quod possideatur. 13. GAJUS iib» 23. ad Edictum provinciale. QUamvis possessa non sint bona, quia forte nihil fuerit, quod pos- ^ sulcatur, aut fine controversia non possideatur: creditor, qui in possessionem missus est , perinde habetur, ac fi’ etiam possessa bona fuissent. 14: PAULUS lib. 99. ad Edictum. pReditore in possessionem rerum debitoris misso, curator constitui . debet, si quaedam actiones perituri sunt. §. I. Datur in creditorem actio, qui in. possessionem missus est,. de eo,, quod ex bonis debitoris ad eum pervenit: fi nondum sit aliquid consecutus , .actiones suas prxstabit. datur autem in factum actio adversus eum: & omne 12, quod in actionem negotiorum gestorum veniret, si posset agi, restituendum a creditore. 1$. ULPIANUS [lib. 62. ad Edictum. ] PUm plures creditores in possessionem rerum debitoris mittantur, nec corrumpantur rationes , uni hoc negotium a creditoribus esse dandum r quem major pars creditorum elegerit. [ Ego ] puto creditoribus instrumentorum etiam dvocy(xIZ» Adde /, ult. §.13. (14. Iitiraovide l. j.imtin.Jupr. deeden- /. . supr in sin. C. de jure deliber. ^ . do (19. I. 60. supr. de pali. (,6. /. 8. supr. d. t. I. 14. m pr. supr. depositi.- (17. /; SI. I- Ar- §- t-su-pr. de religiös ^ * 11 3; privi- 1403 Digestorum Lib. XLIL Tit, V. 1404 privilegio 1 locus.fi. t Parvique referre dicamus . qua actione Ürsnmntus repetatur, funeraria, an familia erciscund® , an qua ilia s “ dummodo sumptus funeris causa factus fit. + Quacunque i.'jtiir actione ob funeris sumptum utatur : etiam funerariam ei competere, f Quare si in stipulatum funeris impensa deducta est : dicendum est , locum esse privilegio , ii modo quis non abjiciendi privilegii causa stipulatus est. §. 1. Si sponsa dedit dotem , & nuptiis renunciatum est: tametsi ipsa dotem.condicit, tamen xquum est hanc 2 ad privilegium admitti, licet nullum matrimonium contractum dt. 'f Idem puto dicendum , etiamsi minor duodecim annis-in domum quasi uxor deducta sit, licet nondum 3 uxor sit. jg. PAULUS lib. 60. ad Edictum. INterest 4 enim Reipublicx, & hanc solidum consequi., ut astate permittente nubere possit. 19. ULPIANUS lib. 63. ad Edictum. D iVhitnirfque ex his causis ipsi mulieri privilegium. §. 1. Si quis, cum 5 tutor 11011 esset, pro tutore negotia gessit: privilegio locum esse manifestum est. nccintereft, ipse debeat, qui gessit", live heres ejus , exterique successores, ipse autem pupiihis habet privilegium, sed ejus successores 6 non 7 habent, t Sedxquis- iimum erit, exteris quoque , quibus curatores quasi debilibus vel prodigis dantur, 20. PAULUS lib. 60. ad Edictum. \7E1 surdo., muto , ’ 2i. GAJUS lib. 24. ad Edictum provinciale. •\ 7 E 1 Fatuo 8, V rr. ULPIANUS lib. 63. ad Edictum. TDem privilegium competere. §. 1. Sed si bonis 9 curator datus 1 sit, vel absentis, vel ab hostinus 10 capti, vel dum deliberant scripti heredes de adeunda hereditate : non oportebit privilegium dari, non enim in eadem causa est. 23. PAULUS lib. 60. ad Edictum. Cl negotium impuberis aliquis ex officio amicitix gesserit, debet, ^ bonis ejus venditis , privilegium pupillo conservari. .& ita accepi. 24. ULPIANUS lib. 63. ad Edictum. CI ventri curator datus sit, nec partus editus : privilegium cessa- ^ bit. §. 1. Divus Marcus 11 ita edixit: Creditor, qui ob restitutionem 12 adisiciorum crediderit , in pecunia, qiuc credita erit, privilegium exigendi habebit: quod ad eum 13 quoque pertinet, qui redemptori,'domino mandante , pecuniam subministravit. §. 2. In bonis mensularii 14 vendendis, post 15 privilegia po- tiorem eorum causam esse placuit, qui pecunias apud mensam , fidem publicam secuti, deposuerunt. Sed enim qui depositis nummis usuras ä mensulariis acceperunt, ä exteris creditoribus non separantur 16: & merito; aliud est enim credere , aliud deponere. f Si tamen nummi extent, vindicari eos posse puto a depositariis: & futurum eum , qui vindicat, ante privilegia. §. 3. Eorum ratio prior est creditorum , quorum pecunia ad 17 creditores privilegiarios pervenit. Perveni fe autem quemadmodum accipimus ? utrum si rtatim profesta est ab inferioribus ad privilegiarios ? an vero , & si per debitoris personam : hoc est, si ante ei numerata sit, L sic debitoris facta, creditori privilegiario numerata [ est ? ] Quod quidem potest benigne dici, fi modo non post aliquod intervallum id factum fit. 25. IDEM lib. 64. ad Edictum. A It Prxtor : .Quod postea contraclum erit , quam is , cujus bona ve- -'*• nierint , consilium receperit fraudare , sciente eo , qui contraxerit : ne aclio eo nemine detur, (1. I. 45. supr. d. t. ( I.74. supr.de jure dot . (3. I. 9. supr. dcsponsal. I. 4. supr. de ritu nupt. I. 32. §. 27 .supr. de donat, inter vir. (st uxor. (4. 1. z.supr. de jure dot. (;. I. ult. supr. de tutei. est rationib. (6. I. 42. supr. de admin. est peric. tut. (7. Imaio vide l. i%,i»fin.l. 19 .supr. de minor. (8. I. 15. §. 1. supr. de curat, furios (9, /. g. supr. tit. prox. (10. 1. 6. §. fin.supr. d. t. (n. I. I. supr. in quib. caus. pign. (12. 1. 2$. supr. de rcb. cred. I. 5. 1. 6. supr. qui potior, in pign. I. I. supr. de cejjionc. (13. I. I. ßlpr. in quib. caus pign. (14. /. 7. §. 2. /. 8- supr. deposti. (1;. 26. PAULUS lib. 16. brevis Edicti. QUi in navem 18 extruendam , vel instruendam credidit, vel etiam emendam : privilegium habet. 27. ULPIANUS lib. 1. de Officio Consulis. CImagistratussideicommijji fer.vandi causa in possessionem miserint, " dare arbitrum possunt ad 19 ea distrahenda , qux mora deterio. raftitura sunt: ita ut pretium ex his redactum , apud fideicommissarium in causa depositi sit, donec de fideicommisso , quod ei debetur , constet. 28. JAVOLENUS lib. 1. Epistolarum. pAterfamilias impuberi filio , si ante pubertatem decessisset, fub- L stituit heredem : is filius paterna hereditate fe abstinuit, ideo, que bona patris venierunt: postea filio hereditas obvenit, qua adita decessit. Quxro , cum Prxtorin ipsum pupillum , quamvis postea hereditas obvenisset, creditoribus tamen patris actionem non daret 20: an in substitutum creditoribus patris danda iit actio , cum ex bonis paternis , qux scilicet ad creditores missos ad bona pertinent , nihil adquirat; & cum creditores nihil juris in bonis pupilli habuerint, eorumque nihil interfuerit, adiretur necne pupilli hereditas , cum ea bona admissa a substituto hereditate, ad creditores non pertinebant? Me illud maxime movet, quod prsceptoribus tuis placet, unum 21 este testamentum. Respondit: Quod Pri- tor filio, qui ä paterna hereditate fe abstinet, prxstat, ne, bonis patris ejus venditis, in eum actio detur, tametsi postea ei hereditas obvenit, creditoribus non reddat: idem in substituto filio herede servandum non 22 est: quoniam filii pudori 23 parcitur, ut potitis patris, quam ejus bona veneant. Itaque in id, quod postea ei obvenit, actio creditoribus denegatur: quia id ex adventitioad- quilitum est, non per patrem ad eum pervenit, f At cum siibftstu- tus filio hereditatem adiit, £ postquam pupillus fe paternx miscuerit hereditati, ] tunc hereditas & patris & filii una est, & in omni xre alieno, quod aut patris aut filii fuerit, etiam invitus heres obligatur. & quemadmodum liberum ei non est post obligationem, ut non omnimodo, si non defenditur, ipsius bona veneant: ita ne separare quidem xs alienum patris & filii poterit: quo casti efficietur , ut creditoribus in eum actio dari debeat, f Quod si substitutus heres hereditatem non adierit, creditoribus patris in id, quod pupillus reliquit, actio dari 11011 debet: quoniam neque pupilli bona venire debent propter xs alienum patris, neque in bonis patris est, quod pupillus adquisiit. 29. PAULUS lib. 5. ad Legem Juliam & Papiam. pUfidius refert, statuas ; in publico politas, bonis distractis ejus, cujus in honorem poiitx sunt, non este emptoris bonorum ejus: sed aut publicas 24 , fi urinandi municipii causa positx sinti aut ejus, cujus in honorem positx fuit; & nullo modo eas detrahi posse. 30. PAPIRIUS JUSTUS lib. 1. de Constitutionibus. jMperatores Antoninus & Verus Augusti rescripserunt, eos, qui bona sua negant jure venisse, prxjudicio experiri debere, & frustra 25 Principem desiderare rescindi venditionem. 31. ULPIANUS lib 1. de omnibus Tribunalibus. CI creditores heredem suspectum putent, satisdationem exigere possunt pro suo debito reddendo, cujus rei gratia cognoscere Prxtorem oportet: nec statim eum satisdationis necessitati subjicere debet: nisi causa cognita constiterit prospici debere his, qui suspectum eum postulaverunt. §. 1. Sed suspectus heres 11011 iisdem modis, quibus suspectus tutor xstimatur : ii quidem tutorem non 26 facultates, sed fraudulenta in rebus pupillaribus, sed callida conversatio suspectum commendet; heredem ve-ro solxfacultates. §. 2. Plane in recenti aditx hereditatis audiendi erunt, qui suspectum postulant. exterum fi probentur passi eum in hereditate mo- Obst. d. I. 7. §. 2. (x6. Excip. I. 44. §. t .supr. de admin. (st peric. tut. (17. I. z.supr. de cejjione kon. (t8. I- 34. insr. h. t. L 5. I. 6. supr. quipotior. in pign. Nov. 97. e. 3. (19. /. §. 22. vers. quin imo. supr. ut in pcjfejs. legat. (20. /. 4. C. urbitr. tute!. (21. I. 20. in pr.supr. de vulg. (st pupiU. subftit. (22. Vide tamen L 42. in pr.supr. de adquir. vel omitt. bered. (23. Fac. §. I. in fin. Inst. quib. ex caus. manumitt. £24. 1. 41. supr. de adquir. rer. iomin. I. II. §. l.iitfr. quodvi autclam. I. 23. insr. de except. (zyl.un. vers. nam insuis. C. de tbefaur,, (26. L 8. supr. desuspecl. rari, 1405 De separationibus» 1406 rari, nec quicquam possint objicere criminis, quasi dolose versato eo, non debebit post multum temporis ad hanc necessitatem compelli. §. 3. Quod si [quasi] suspectus satisilare jussus, decreto Prx- toris non obtemperaverit, tunc bona hereditatis possidere, venum- que dari, ex Edicto suo permittere jubebit. §. 4. Plane , si doceatur, nihil ex bonis alienasse, nec sit, quod ei juste pneter paupertatem objiciatur: contentus esse Prattor debet, ut jubeat eum nihil minuere. §. 5. Quod si nec inopia laborantem eum creditores ostendere poterint, injuriarum 1 actione ei tenebuntur. 32. PAULUS libro fing. Regularum. pRiviiegia non ex tempore xstimantur r sed ex causa; & si ejus- dem tituli fuerunt,- concurrunt, licet diversitates temporis in his fuerint. 53. ULPIANUS lib. 3, Regularum. 01 pupillus ex contractu suo non defendatur, ideoque bona ejus “ creditores possidere coeperint: diminutio ex his bonis fieri debet, vescendi s.pupilli causa. §. 1. Defendere debitorem sicut antequam bona ejus possiderentur, licet; ita post bonorum quoque posseifionem ejus, sive ipse siri 3, sive alius defensionem ejus suscipiat, debet satisdare : ut satisdatione interposita judicium accipiatur, & ä possessione discedatur. 34. MARCIANUS lib. 5. Regularum. Q Uod quis navis 4 fabricandas, [vel emendae, vel armandae,3 vel •instruenibe causa, vel quoquo modo crediderit, vel ob navem mniitmn petat: habet privilegium post fiscum. 5 35. IDEM libro iingul. ad Formulam hypothecariam. pUm, qui in possessionem missus sit ejus, qui Reipublicse causa ■k abfuit, si apparuerit, eum dolo malo Reipublic* causa abesse : jure in possessione esse placet, donec 6 solidum solvatur, t Eum autem, qui rerum ejus, qui sine dolo malo Reipublics causa abfuit, in possessionem missus fit, pignus non contrahere, & ideo discedere oportere de possessione. 36. ULPIANUS lib. 43. ad Sabinum. pUm, qui circa columnas 7 se occultat, ut creditorem evitet, latitare placet. Nam & eum , qui recedit, hoc est, [ut} subterfugit, ne fecum aliqua actio moveatur, latitare placet. fTam & qui urbe profugit, utique fraudandi causa : nec [enim] intercis, quod attinetad latitandum, utrum 8-quis profugerit, an vero Som* agens copiam siri non facit. 37. PAPINIANUS lib. 10. Responsorum. .potueritque [fatis] creditoribus siris , vel ita semel & si non in as- em ,V !i ? a satisfacere: admissis autem commixtifque creditoribus sitii, minus sint consecuturi, quia ille non est sol- veinio, aut minus oonsequantur, quia plures sint: hic est igitur .eqmiiimum, creditores Seji desiderantes separationem, audiri: jnipetrareque ä Pratore, utseparatim quantum cujufqueereditori- us praritetur. §. v Ek contrario autem creditores Titii non impetrabunt ieparationem. nam licet 16 alicui adjiciendo sibi creditorem creditoris siri facere deteriorem conditionem, f At qui LigiturJ adiit hereditatem debitoris mei, non faciet meam deteriorem conditionem adeundo: qua licet mihi, separationem impetrare. tuos vero creditores-oneravit, dum adiit hereditatem , qus solvendo non est: nec potuerunt creditores ejus separationem impetrare. I. 3. Sciendum est autem , etiamsi obligutares ejjepropena- tnr ab berede jure pignoris vel hypotheca, attamen Ji hereditaria fuit,- jure separationis hypothecario creditori potiorem elfe eunt. qui separationem impetravit: & itaSeverus & Antoninus’rescripserunt. S- 4. Sed etiam adversus fiscum & municipes-impetraretur sepa- rat i?- s: ?• Quaesitum est, au interdum etiam heredis creditores poliunt separationem impetrare , si forte ille in- fraudem ipsoriinr adierit hereditatem? Sed nullum remedium est proditum; sibi enim imputent, qui cum tali contraxerunt: nisi si extra ordinem putamus Prietorem adversus calliditatem ejus subvenire, qui talem frau- dem coinmentus est. quod non facile admissum est. 6. Sed si quis lulpedhtnj hereditatem dicens, compulsus ruerit adire & restituere nereditatem , deinde non sit, cui restituat, ex quibus casibus solet hoc evenire: & ipsi quidem desideranti succurri sibi adversus credi- tores hereditarios, subveniemus: hoc & D. Pius rescripsitut per- 1D " testatoris bona venirent, atque si adita-hereditas non fuisset. T Creditoribus quoque hujusmodi heredis desiderantibus, hoc idem prseirandum puto, licet ipse 11011 desideravit: ut qifasi separatio-qua- aampnestetur. §. 7. Item videamus, si quis heres parenti extite- cliri y i bsset impubes: deinde intra pubertatem decesserit, & iubitituti bona veneant, qui impuberis hereditatem adiit; an patris creditores posiint separationem impetrare ? Et pute posse, hoc amplius puto, etiam impuberis creditores posse separationem adversus creditores [heredis] ejus impetrare. §. 8. Secundum hxc videamus, si Primus Secundum heredem feipserit, Secundus Tertium , & Tertii bona veneant: qui creditores possint separationem impetrare? Et putem, fi quidem Primi creditores petant, utique -audiendos, & adversus Secundi,. & adversus Tertii creditores: fi vero Secundi creditores petant, adversus Tertii utique eos impetra- ANtiochensinm Carie-Svrise civitati' onnd I.™ s,,,-™!..- .re posse; adversus Primi autem non-posse. In summa: Primi qui- in hmiis '1..1.- __E, [dem creditores adversus omnes impetrare possunt separationem; Sein bonis defuncti debitoris accepit, jus persequendi pignoris- durare constitit. 38. PAULUS lib. 1. Sententiarum. DOnis venditis excipiuntur concubina & liberi naturales. 9 §. 1. Respublica creditrix omnibus chirographariis creditoribus prsfertur. 39. IDEM lib. 3. Sententiarum. pUpillus si non defendatur , in possessione creditoribus constitutis: minoribus ex his usque ad pubertatem alimenta 10 prs:- ftanda siint. §. 1. Ejus, qui ab hostibus 11 captus est, bona venire non possunt, quamdiu revertatur. T I T. VI. DE SEPARATIONIBUS. 12 1. ULPIANUS lib. 64. ad Edictum, j^Ciendum est, separationem solere impetrari decreto Praetoris. 13 §. 1. Solet autem separatio permitti creditoribus ex.his 14ea.11- fe. utputa debitorem quis Sejum habuit, hic decessit, heres ei exii- titTitius; hic non est 15 solvendo, patitur bonorum vqnditionem : creditores Seji dicunt, bona Seji sufficere sibi, creditores Titii contentos esse debere bonis Titii, & sic quasi duorum fieri bonorum venditionem; fieri enim potest, ut Sejus quidem solvendo fuerit t . (i- l-l.insin.supr.quisatisd. cog. I. 19. infr.de injur. (2. I. ult. pipr. infr. h. t. (3. I. 63. supr. de judic. (4. I. 26 . supr. h. t. (?• Exeip./. \y. infr. de jure fisci. (fi. I. it. §. i.supr. depigtiorib. w- l. 7 --§- 1 i>.supr. quib.ex.caus. in pojs. (8. d. I. 7, §. 13. (9. lac. 1. 8 .supr. de pignorib. (io. I. 33. in pr.supy.h. t. (11. /. 6. S -ult.supr. quib.. ex.caus, inpojjs eundi creditores adversus Primi non possunt, adversus Tertii possunt. §. 9. Si filii familias bona-veneant, qui castrense peculium habet: an separatio fiat inter castrenses creditores caeterosque videamus? Simui ergo admittentur, dummodo, si qui cum eo contraxerunt, ante quam militaret; fortasse-debeant separari: quod puro probandum : ergo qui ante contraxerunt, si bona castrensia distrahantur, non possunt venire cum castrensibus creditoribus, fltem si quid in rem patris versum est, forte poterit & creditori contradici, ne castrense peculium inquietet, eum poifit potius eum patre experiri. §. 10. Illud sciendum est, eos demum creditores posse impetrare separationem , qui non novandi animo ab herede stipulati sunt, «etenim si eum hoc animo secuti sunt , amiserunt separationis commodum : quippe eum secuti sunt nomen heredis, neo possint jam ie ab eo separare , qui quodammodo eum elegerunt. 17- f Sed & h usuras ab eo ea mente, quasi eum eligendo exegerunt: idem erit probandum. §. 11. Item quKritur, si fatis acceperunt abeo, an impetrent separationem ? Et non puto : lu-enim ieoiiti sunt'eum sorte,. quem movebit, f Quid ergo, si non satis idoneum acceperunt ? Et sibi imputent 18, cur minus idoneos fidejussores accipiebant. §. 12. Pneterca sciendum esty. pesteaquain bona hereditaria bonis heredis mixta sunt, non-posse impetrari separationem : confusis enim bonis & unitis , separatio impetrari non (12. Lib. 7. C. 72., (13. §. 14 .infr. h. I: (14: Exeip. §. 10. tz. I I. §. 12. §. 13. h. U l. 7. in sin. C. do bon. nudor, judic. (16. Immo viele L 74. infr. de reg. jur. (i-, /. 21. in sin. supr. quod met. catis (18. I. 10. §. i.supr. quisatisi.. cog. I. 26. §. i.supy. mandati. I. Z, in sin. infr. iefidijujf. poteris. 1407 Digestorum Lib. XLII. TiuVI. VII. 1408 noterit f Quid ergo , si prasdia extent, vel mancipia , vel pecora vel aliml quod separari potest ? Hic utique poterit impetrari separatio, nec ferendus est, qui causatur boua contributa , cum prx- dia contribui non possint: nisi ita conjuncta: possessiones [sint] & iiermixtw propriis, ut impossibilem separationem effecerint; quod quidem perraro contingere potest. §. 13. Quod dicitur , post multum temporis separationem impetrari 11011 posse: ita erit accipiendum , ut ultra quinquennium post aditionem numerandum separatio 11011 postuletur. §. 14. Deliis autem omnibus an admittenda separatio sit, necne : Praetoris 1 erit vel Prseiidis notio, nullius alterius, hoc est, ejus, qui separationem indulturus est. §. 1$. Si nuis pignus ab herede acceperit: non est ei concedenda separatio, quasi eum secutus sit. neque enim ferendus est, qui qualiter qualiter, eligentis tamen mente 2, heredis personam secutus est. §. 16.'Quaesitum est : si forte sint plures creditores, quidam secuti heredem , quidam non secuti ; & hi, qui heredem secuti non sunt, impetraverint separationem: an eos fecum admittant, qui secuti sunt ? Et putem, nihil eis prodesse: hos enim cum creditoribus heredis numerandos. §. 17. Item sciendum est, vulgo placere, creditores quidem heredis , fi quid sieperfutrit 3 ex bonis testatoris, paste habere in suum debitum: creditores vero testatoris ex-bo- nis heredis nihil. 4 Cujus rei ratis illa est : quod, qui impetravit separationem, sibi debet imputare 5 suam facilitatem, si, cum essent bona idonea heredis, illi maluerint bona potius defiincti sibi separari: heredis autem creditoribus hoc imputari non postit, f At si creditores defuncti desiderent, ut etiam ia bonis heredis substituantur; non sunt audiendi: separatio enim , quam ipsi petierunt , eas ab istis bonis separavit. Si tamen temere separationem petierunt creditores defuncti, impetrare veniam possunt, justissima scisicet ignoranti» causa allegata. §. 18. Item seien Juri est, necessarium heredem servum cum libertate institutum impetrare posse separationem : scilicet ut, si non attigerit bona patroni, in ea causa sit, ut ei, quicquid postea adquisierit, separetur: sed & fi quid ei a testatore debetur. 2. PAPINIANUS [lib. 2?. Quxstionum.] AB herede vendita hereditate, separatio frustra desiderabitur: utique si nulla fraudis incurrat inspicio. Nam qux bona fide medio tempore per heredem gesta sunt, rata conservari solent. 3. IDEM lib. 27. Qoxstionmn. [AEbitor fidejussori heres extitit; ejulque bona venierunt: quam- vis obligatio fidejulfionis ex tincta iit, nihilominus separatio impetrabitur, petente eo, cui fidejussor fuerat obligatus: sive solus sit hereditarius creditor , sive plures. neque enim ratio juris , [qme] causam fidejulfionis propter principalem obligationem , qux major fuit , exclusit, damno debet adficere creditorem , qui sibi diligenter prospexerat. §. :. Quid ergo, si bonis fidejussoris separatis solidum ex hereditate stipulator consequi non postit? utrum portio cum exteris heredis creditoribus ei quxrenda erit 1 an contentus esse debebit bonis , qux separari maluit ? sed cum stipulator iste , non adita fidejussoris ä reo hereditate , bonis fidejussoris venditis , in residuum promisceri debitoris creditoribus potuerit: ratio non patitur, eum in proposito summoveri. §. 2. Sed in quolibet alio creditore, qui separationem impetravit , probari commodius est, ut si solidum ex hereditate servari non postit, ita 6 demum aliquid ex bonis heredis ferat, si proprii creditores heredis fuerint dimilfi : quod fine dubio admittendum est circa creditores heredis , dimissis hereditariis. 4. IDEM lib. 12. Responsorum. /^Reditoribus, quibus ex die vel sub conditione debetur, & pro- pter hoc nondum pecuniam petere possunt, xque separatio dabitur : quoniam & ipsis cautione communi consuletur. §. 1. Legatarios 7 autem in ea tantum parte, qux de bonis servari potuit, habere 8 pignoris causam , convenit. PAULUS lib. 13. Quxstionum. CI creditores hereditarii separationem bonorum impetraverunt, & O inveniatur non idonea hereditas, heres autem idoneus: non 9 poterunt reverti ad heredem ; sed eo quod semel postulaverunt stare debent. Sed si post impetratam separationem aliquid heres adquisierit: si quidem ex hereditate; admitti debebunt ad id, quod adquisitum est illis, qui separationem impetraverunt Sed fi illis satisfactum fuerit: quod superest 10, tribuetur propriis heredis creditoribus, f At si ex alia causa heres adquisierit, non admittentur hereditarii creditores. Quod si proprii ad solidum pervenerunt : id , quod supererit tribuendum hereditariis quidam ti putant. mihi autem id non videtur: cum enim separationem petierunt , recesserunt a persona heredis, & bona secuti sunt, & quasi defuncti bona vendiderunt: qux augmenta non possunt recipere. f Idemque existimo dicendum, etiamsi circa separationem bonorum decepti, minus consecuti sunt, quam proprii heredis creditores. Proprii autem heredis creditores habent propria ejus bona, & personam , qux potest, donec vivit, adquirere. 6. JULIANUS lib. 46. Digestorum. QUoties heredis bona solvendo non sunt: noa solum creditoreste- statoris, sed etiam eos 12, quibus legatum fuerit, impetrare bonorum separationem, xquum est: ita ut, cum creditoribus solidum adquisitum fuerit; legatariis vel solidum, vel portio quxra- tur. §. 1. Si liberta heres instituta, bonorum posseffionem fecundum tabulas petiisset ejus, qui solvendo non erat: quxsitum est, an bona ejus separari ab hereditariis debent? Respondit: non est iniquum succurri patrono, ne oneraretur xre alieno , quod liberta retinendo bonorum possessionem secundum tabulas contraxerit 7. MARCIANUS lib. 2. Regularum. Q Ui judicium 13 dictaverunt heredi, separationem quasi heredi- -tarii possunt impetrare : quia ex necessitate hoc fecerunt. (1. In pr.supr, hic. I. e. C. de bon. anclor, judic. (2. l. ult. infr. h. t. d.l 2. (3. I. 3. in fin. I. 5. infr. h. t. (4. d. I. 5. impio vide d. 1. 3. §.fin. (;. Adde §. 3. in fin. Inft. quib. rnod. re contrah. (6. Obst. /.!.§. 17. supr. I. infr. h. t. (7. I 6. in pr. infr. eod. C8. 1. 1. 1. a. C. commun. de legat. §. 2. vers. nostro. Inft. de legat. (9. I. 1. §. 17. supr. h. t. (10. d. 1. 1. §. 17. (n. I. 3. §. ult. T 1 T. VII. DE CURATORE BONIS DANDO. 1. PAULUS lib. 57. ad Edictum. CI quis sub conditione heres institutus est, cogendus est conditioni ^ parere, fi potest: aut si responderit, se non aditurum, etiamsi conditio extiterit: vendenda erunt bona defuncti. §. i.Quod fi nihil facere potest, curator bonis constituendus erit, aut bona vendenda. §. 2. Sed fi grave xs alienum sit, quod ex poena crescat, per curatorem solvendum xs alienum : sicuti cum venter 14 in possessione lit, aut pupillus heres tutorem non habeat, decerni solet. 2. ULPIANUS lib. 6;. ad Edictum. ITE curatore constituendo hoc jure utimur , ut Prxtor adeatur, isque curatorem curatoresque constituat ex consensu majoris 15 partis creditorum: vel Prxses Provincix, si bona distrahenda in Provincia sunt. §. 1. Qiixque per eum eosque, qui ita creatus Creative essent, acta, facta, gestaque sunt, rata habebuntur. Eisque actiones 16, & in eos, utiles competunt. Et si quem curatores mitterent ad agendum vel defendendum , uti jus esset, nec ab eo fatis, neque de rato , neque judicatum solvi, nomine ejus, cujus bona veneant, exigetur, sed nomine ipsius curatoris, qui emn misit. §. 2. Si plures autem constituantur curatores: Celsus ait, in solidum eos & agere 17 & conveniri, non pro portionibus. f Quod si per regiones fuerint constituti curatores, unus forte rei Italicx , alius in Provincia: puto, regiones eos suas conservare 18 debere. §. 3. Quxritur, an invitus curator fieri potest? Et Calfins scribit , neminem invitum 19 cogendum fieri bonorum curatorem : quod verius est. voluntarius itaque quxrendus est: nisi & magna necessitate, & Imperatoris arbitrio hoc procedat, ut & invitus crearetur. §. 4. Nec 20 omnimodo creditorem esse oportet eum, qui curator constituitur: sed possunt & non creditores. §. Si tres curatores fuerint, L unus ex his nihil attigerit: an io enm, qui nihil tetigit, actio danda est ? Et Cassius existimat, modum actori non debere constitui, posseque eum, cum quo vult, experiri: puto Cassii sententiam veriorem, spectandum enim, quid redactum est, non quid ad curatorem unum pervenerit. & ita utimur, nisi invitus factus est: nam si ita est, dicendum, non eum conveniendum. supr. eod. (12. I. 4. §. l .supr. eod. (13. I. I. §. le,, supr. eoi. (14. I. 1. supr. de ventre in pojs. (14. Nov. 120. c. 6. §. i- (16. I. 3. infr. h. t. (17. d. I. 3. (18. Vide tamen l. 47- ,n fin, supr. de adtnin. cfi peric. tut. (19. I. 4. C. de bon. aullor . judic. I. 8. §. i-supr. de procurat. (20. I. 9. in pr. supr. quib. f* caus. in pof. CBL . I4Q9 _ Qu% in fraudem creditoram facta sunt, &c. 1410 3. CELSUS lib. 24. Digestorum. QI plures eiusdem bonorum miratores facti sunt, in quem eorum " vult actor, in solidum ei datur actio I, tanquam quivis eorum in solidum aget. 4. PAPIRIUS JUSTUS lib. r. de Constitutionibus. IMperatores Antoninus & Verus Augusti rescripserunt bonis , per I curatorem 2 ex Senatusconsulto diftrubtis, nullam actionem 3 ex ante gesto fraudatori competere, ;. JULIANUS lib. 47. Digestorum. C debitor Foro cesserit: & creditores privato consilio coierint, & o elegerint unum, per quem bona distrahantur, & portio ipsius , qu? ex redacto fieret, solveretur; mox 4 exstiterit alius , qui se creditorem dicat: nullam quidem actionem adversus curatorem habebit, sed bona debitoris una cum curatore vendere poterit; ita ut qua: L curatore & a creditore ex bonis contrahantur, omnibus pro portione praestarentur. t i r. vili. QUiE IN FRAUDEM CREDITORUM FA- cra. sunt, ut besti- ruA.NTua. ; r. ULPIANUS lib. 1,6. ad Edictum. A It Praetor: Qua fraudationis 6 causa gefta 7 erunt , cum eo , qui ^ fraudem non 8 ignoraverit: de his curatori bonarum, vel ei, cui dita re actionem dare oportebit, intra annum 9, quo experiundi potestas fuerit, actionem dabo: iique etiam adversus 10 ipsum , qui fraudem fecit, servabo. §. i. Necessario Praetor hoc Edictum proposuit: quo Edicto consuluit creditoribus, revocando ea, quae- cunque in fraudem eorum alienata sunt. §. 2. Ait ergo Praetor: Qiue fraudationis causa gesta erunt, haec verba generalia sunt, & continent in se omnem omnino in fraudem factam vel alienationem, vel quemcunque contractum, f Quodcunque igitur fraudis causa factum est, videtur his verhis revocari, qualecunque fuerit: nam late ista verba patent. Sive ergo rem alienavit, sive acceptilatione 11 vel pacto 12 aliquem liberavit: 2. IDEM lib. 73. ad Edictum. IDem erit probandum, f Et si pignora 13 liberet, vel quem 1 alium in fraudem creditorum prxponat 14; IDEM lib. 66. ad Edictum. VEI ei prabuit exceptionem, sive se 1; obligavit fraudandorum ' creditorum causa, sive numeravit 16 pecuniam, velquodcun- qne aliud fecit in fraudem creditorum : palam est, Edictum locum habere. §. i. Gesta fraudationis causa accipere debemus, non solum ea, qua contrahens gesserit aliquis; verum etiam , si forte data opera ad judicium non adfuit, vel litem 17 mori patiatur, vel ä debitore non petit, ut tempore 18 liberetur , aut ufumfru- stum, vel servitutem 19 amittit. §. 2. Et qui aliquid fecit, ut delinat habere, quod habet: ad hoc Edictum pertinet. 4. PAULUS lib. 68. ad Edictum. JN fraudem facere videri etiam eum, qui 20 non facit, quod debet facere, intelligendum est : id est, si non utatur servitutibus. 21 5. GAJUS lib. 26. ad Edictum provinciale. J^Ed etsi rem suam pro derelicto 22 habuerit, ut quis eam suam faciat. 6. ULPIANUS lib. 66. ad Edictum. QUod autem, cum possit aliquid qucerere , non id agit, ut adqui- , rat; ad [hoc] Edictum non 23 pertinet 24 : pertinet [enimj Edictum ad deminuentes patrimonium suum, non ad eos , qui it agunt, ne locupletentur. §. 1. Unde, fi quis ideo conditioni no r (1.L2. §. 2. supr. b.t. (2. i. c,.snpr. de curat, furios. (3. I. 40 .supr. dc oper. libert. (4, l. 22. §. 10. Jupr. mandati. (?• üb- 7- C. ult. §. 6. Inft. de action. 1 . 38. §. 4. supr, de usur. y- §. 1. infr. h. I. (7. §. 2. infr, hic. I. 2. I. 3. sf seqq. infr. h. t. (8. 1 . 6. §. 8. I. 10. infr. eod. i. 5. C. dc revoc. bis qua in fraui. cred. (9. d. I. 10. 1 . ult. C. de revoc. his , qu.e in fraui. cred. (10 >. ult. in fin. infr. b. t. (n.l. 10. §. 14. infr. eod. (12. 1 . Is. infr. ttd. (13. 1. i8. infr. eod, (14. i. 10. §. Ii. I. 17. in fin. infr. eod. (t;. I. I. §. 18. §. 19. supr. fi quii in fraui. patron. (16. d. I. I. §• l 7' (17- d- I. 1. §. 7. (18. arg. I. 28. inpr. infr. de verb.fign. G?' d-L i- §- ri. in sin. I. 4. infr. b. t. (20.1. 121. infr. de. reg. Tom. I. paret, ne committatur stipulatio: in ea conditione est, nefaciat huic Edicto locum. §. 2. Proinde, & qui repudiavit 25 heredita- tem , vel legitimam, vel testamentariam: non est in ea causa, ut huic Edicto locum faciat '• noluit enim adquirere, non suam [pro- r iri “ n Ll.P atri . ,noniHm diminuit. §. 3. Simili modo dicendum est, & si filium Inum emancipavit, nt suo arbitrio adeat hereditatem, cessare hoc Edictum. §. 4. Sed & illud probandum, fi legatum repudiavit 26, cessare Edictum: quod Julianus quoque scribit. §. S. Si servum suum heredem institutnm alienavit, ut jussu emptoris adeat: Ii quidem in venditione nulla fraus est, sed in hereditate sit, cessat Edictum : quia licuit ei etiam repudiare hereditatem. at li in ipsa servi alienatione fransest, revocabitur: quemadmodum si eum in fraudem manumisisset. §. 6. Apud Labeonem scriptum est, eum , qui suum 27 recipiat, nullam videri fraudem facere, hoc est, eum , qui quod sibi debetur, receperat, eum enim, quem Praeses invitum solvere cogat, impune non solvere, iniquum esse: totum enim hoc Edictum ad contractus pertinere, in quibus le Praetor non interponit; ut puta 28 pignora, venditionesque. §. 7. Sciendum, Julianum scribere, coque jure nos uti, ut qui debitam 29 pecuniam recepit, antennam bona debitoris possideantur , quamvis sciens prudensque solvendo non esse recipiat, non timere hoc Edictum : sibi enim vigilavit. 30 Qui vero post bona possessa debitum suum recepit, hunc in portionem vocandum, ex- xquandumque caeteris creditoribus: neque enim debuit prxripere exteris post bona possessa , cum jam par conditio omnium creditorum facta esset. §. 8- Hoc Edictum cum coercet, qui sciens 31 eum in fraudem creditorum hoc facere, suscepit, quod in fraudem creditorum fiebat: quare si quid in fraudem creditorum factum sit, si 32 tamen is, qui cepit, ignoravit, cessare videntur verba Edicti. §. 9. Praeterea illud sciendum est, eum, qui consentientibus creditoribus aliquid a fraudatore vel emit, vel stipulatus est, vel quid aliud contraxit: non videri in fraudem creditorum fecisse, nemo enim videtur fraudare 33 eos, qui sciunt, & consentiunt. §. 10. Si quid cum pupillo gestum fit in fraudem creditorum : Labeo ait, omnimodo revocandum, si fraudati sint creditores, quia pupilli ignorantia, qua» per xtatem contingit, non debet esse captiosa creditoribus, & ipsi lucrosa, eoque jure utimur. §. ii. Simili modo dicimus, & si cui donatum est, non eile quaerendum , an sciente eo, cui donatum, gestum fit: sed hoc tantum , an fraudentur creditores ? nec videtur injuria affici is, qui ignoravit: eum lucrum extorqueatur, non damnum infligatur, f In hos tamen, qui ignorantes ab eo, qui solvendo non sit, liberalitatem acceperunt, hactenus actio erit danda, quatenus 34 locupletiores Facti sunt; ultra non. §. 12. Simili modo quaeritur : si servus ah eo, qui solvendo non sit, ignorante domino, ipse sciens rem acceperit: an dominus teneretur? Et ait Labeo, hactenus eum teneri, ut restituat, quod ad se pervenit: aut duntaxat 35 de peculio damnetur, ve! si quid in rem ejus versum est. Eadem in fiiiofami- lias probanda sunt, f Sed fi dominus scit, suo nomine convenietur. §. 13. Item st necessarius heres legata praestiterit, deinde ejus bona venierint: Proculus ait, etiam si ignoraverint legatarii,- tamen utilem actionem dandam : quod nequaquam dubium est. §. 14. Hujus actionis annum computamus utilem, quo experiundi potestas Fuit, ex die 36 facta: venditionis. 7. PAULUS lib. 62. ad Edictum. CI debitor in fraudem creditorum minore pretio fundum scienti ^ emptori vendiderit; deinde hi, quibus de revocando eo actio datur, eum petant: qussitiim est, an pretium restituere debent ? Proculus existimat, omnimodo restituendum esse fundum, etiam 37 si pretium non solvatur : & rescriptum est secundum Proculi sententiam. ltr. (2I.I. 3. si. 1 .supr.h.t.l. 2$. in pr.infr.de verb.ßgn. (22. '. <. si. 1. supr. pro derelicto. (23. Vide tamen l. 1 §. fen. supr. fi ■tuis omiffa cauf. testam. (-4- *8. inpr. infr.de verb.fign.l. 134. inpr. infr. de reg. iur.l. I. §. 6 .fupr.fi quid m fraui. patron. (r;. 5. 4. infr. b. I. (- 6 . §. 2. supr. h i. (27. I. » 6 . Jupr. de damno infeci. (28. 1 . 10. §. 13- infr. b. t. (29. si. hic -l- §• id- r. 2C. si. I. in fin. infr. eod. (zo. I- -4. mfin. <">*• ( 3 1 ■ l- 1. i» pr.supr. eod. (32. /. §• «rcafiu. «f. eoi. (33. L II. supr.fi qttidin fraui. patron. (35./. ?■ c - h - *• (»5 ;• J- >*• infr. eod. (36. /. 10. §. 18. mfr. eod. 07- Adde /. 32. §. 4- supr. de admin. & perii- tut. vide tamen 1 .8. mfr. h. t. yE _ i4ii Digestorum Lib. XLII. Tit. VIII. 1412 8. VENULEJUS SATURNINUS lib. 6. Interdictorum. T 7 X his colligi potest, ne quidem 1 ortionem emptori reddendam ex pretio, poste tamen dici, eam rem apud arbitrum ex causa animadertendam: ut si nummi soluti in bonis exstent, jubeat eos reddi: quia ea ratione nemo fraudetur. 9. PAULUS lib. 62. ad Edictum. [IS , ] qui a debitore, cujus bona poste sta sunt, sciens rem emit, •*- iterum alii bona fide ementi vendidic: quxsitum est, an secundus emptor conveniri potest? Sed verior est Sabini sententia, bona fide emptorem non teneri: quia dolus ei duntaxat nocere 1 debeat, qui eum admisit, quemadmodum diximus non teneri eum , si ab ipso debitore ignorans emerit, is autem , qui dolo malo emit, bona fide autem ementi vendidit, in solidum pretium rei, quod accepit, tenebitur. 10. ULPIANUS lib. 73. ad Edictum. A It Praetor: sfuc Lucius Titius fraudandi causa, sciente te in bo - nis , quibus de [c« re] agitur , fecit: ea iUis , fi eo nomine , quo de agitur, actio ei ex Editio meo competere , effeve oportet, & fi non flus quam annus eft , cum de ea re , qua de agitur, experiundi potestas est: restituas. Interdum causa cognita , etfiscientia nonst , in facium actionem permittunt. §. 1. Ita demum revocatur, quod fraudandorum creditorum causa factum est, fi eventum fraus habuit; scilicet si hi creditores, quorum fraudandorum causa fecit, bona ipsius vendiderunt, f Cxterum si illos dimisit, quorum fraudandorum causa fecit, & alios sortitus est: siquidem simpliciter di- m i Isis prioribus , quos fraudare voluit, alios 2 postea sortitus est : cessat revocatio, si 3 autem horum pecunia , quos fraudare noluit, priores dimisit, quos fraudare voluit: Marcellus dicit, revocationi locum fore, secundum hunc distinctionem , & ab Imperatore Severo , & Antonino rescriptum est : eoque jure utimur. §. 2. Quod sit Praetor , Sciente, sic accipimus , te conscio & fraudem participante : non enim , si 4 simpliciter scio, illum creditores habere, hoc sufficit ad contendendum, teneri eum in factum actione; sed si particeps fraudis est. §. 3. Si quis particeps quidem fraudis non fuit, verumtamen vendente debitore, testato conventus est ä creditoribus, ne emeret: an in factum actione teneatur, si comparaverit? Et magis est, ut teneri debeat: non enim caret s fraude , qui conventus testato perseverat. § 4. Alias 6 autem , qui scit aliquem creditores habere, si cum eo contrahat simpliciter fine fraudis conscientia: non videtur hac actione teneri. §. 5. Ait Prx- tor Sciente, id est, eo, qui convenietur hac actione. Quid ergo , fi forte tutor pupilli scit, ipse pupillus ignoravit? videamus, an actioni locus Iit, ut scientia tutoris noceat: idem & in cu atore furiosi & adolescentis ? Et putem , hactenus istis nocere conscientiam tutorum sive curatorum, quatenus quid ad eos pervenit. §. 6. Praeterea sciendum est, posse quaeri, quod dicitur, in fraudem epedito- rnm alienatum revocari posse: fi iidem sint creditores, etsi unus creditor iit ex illis, qui fraudati sunt, (sive solus tunc fuit, sive , cum exteris satisfactum est, hic solus remansit,) probandum e>’e, adhuc actioni fore locum. §. 7. Illud certe sufficit, etsi unum scit creditorem fraudari, exteros ignoravit: fore locum actioni. §. 8- Quid ergo , si ei, quem quis scit, satisfactum est : numquid deficiat actio: quia, qui super sun., non sunt fraudati? Et hoc puto probandum. Non tamen, si dicat aliquis : Offero, quod debetur ti , quem scio creditorem , audiendus erit, ut actionem eludat. §. 9. Si fraudator heredem habuit, & heredis bona venierint: non est in bonis, quibus de agitur, factum: & ideo cessat hxc actio. §. 10. Si quid in fraudem creditorum fecerst filius, qui se poterat abstinere, & in integrum sit restitutus, quod se miscuerat; vel si quis fecit [heres] voluntarius etiam , vel per x atem , vel quam [aliam] causam justam in integrum meruit restitutionen : dicendum erit, utilem actionem competere, f Idem L in servo necessario. Sane cum illa distinctione hoc admittendum esse, Labeo scribit, ut si quidem , rotinus bona vendiderunt creditores; [vel] absentibus, [vel] paciscentibus creditoribus se necessarius miscuit: «triusque fraus revocetur, id est, testatoris, & ipsius, si vero pasti (i./. 155 .in pr. infr. de reg.jnr. (%.l. I. C. de jure fisci. (3. 1 . 16- infr . h. t. (4. §. 4. infr. h. I. (5. 1. 17. C. de rei vini. I. 9. 5 - 1 . 'vns sedsei. supr.de edendo. I. 7 . §. 2 . in fin .supr. detribut. ad. excip . 1 . a’.supr. quod falso tutore. ( 6 . §. 2 . supr. h. I. (7. I. 2. w Jm. supr. I. 17. i n fi 1u u (z. /, §, C.Jupr. L 22. sunt necessarium creditores, & quasi in creditum habuerunt nomen ejus, vel dulcitudine usurarum, vel qua alia ratione secuti [sunt:] dicendum est, nihil revocari ex his, qux testator alienavit. §. 11. Si impubes patri heres extiterit, ejusque mortui bona veneant: separatione impetrata, utriusque fraus erit revocanda, pupilli, vel etiam tutoris, item curatoris. §. 12. Si cum in diem [mihi] deberetur, fraudator prxsens 7solverit: dicendum erit, [quod] in eo, quod sensi commodum in reprxsentatione, in factum actioni locum fore, nam Prxtor fraudem intelligit etiam in tempore fieri. §. 13. Si cui solutum quidem non fuerit, sed in 8 vetus creditum pignus acceperit: hac actione tenebitur, ut estsxpissime constitutum. §. 14. Si cum mulier fraudandorum creditorum consilium inisset, marito suo, eidemque debitori in fraudem creditorum acceptum 9 debitum fecerit, dotis constituendx causa: locum habet hxc actio. & per hanc omnis pecunia; quam maritus debuerat, exigitur: nec mulier de dote habet actionem ; neque enim dos in fraudem creditorum constituenda est: & hoc certo certius est, & sxpiffime constitutum. Exitus autem actionis erit, ut stipulatio, qux accepta facta fuerat, ex integro interponatur. §. 15. Per hanc actionem & ususfructus , & hujusmodi stipulatio, In annosstngulos dena dare spondes! exigi potest. §. 16. Si debitorem meum , & complurium creditorum consecutus essem fugientem , fecum ferentem pecuniam, & abstulissem ci id, quod mihi debeatur: placet Juliani sententia dicentis, multum Interesse , antequam in possessionem bonorum ejus creditores mittantur, hoc fastum sit, an postea: si ante, cessare in facium actionem; si postea, huic locum fore. §. 17. Si ex Constitutione Divi Alarci bona sint addicta alicui, libertatum conservandarum causa: dicendum erit, actionem cessare, ita enim succedunt, ut rata sint, qux paterfamilias gesserat. §. 18. Annus 10 hujus in fastum actionis computabitur ex die venditionis bonorum. §. 19. Per hanc actionem [res] restitui debet cum sua scilicet causa. §. 20. Et fructus ii, non tantum qui percepti sunt, verum etiam hi, qui percipi potuerunt ä fraudatore, veniunt: sed cum aliquo modo; scilicet ut sumptus facti deducantur, nam arbitrio judicis non prius cogendus est rem restituere , quam si impensas necessarias consequatur. idemque erit probandum , & si quis alius sumptus ex voluntate fidejussorum creditorumque fecerit. §. 21. Partum quoque in hanc actionem venire , puto verius esse. §.22. Prxterea generaliter sciendum est, ex hac actione restitutionem fieri oportere in pristinum 12 statum; sive res fuerunt 13, sive oligatio- nes. ut perinde omnia revocentur, ac si liberatio facta non esset, propter quod etiam medii temporis commodum, quod quis consequeretur liberatione non facta , prxstandum erit: dum usurx non prxstentur, si in stipulatum deductx non fuerunt; aut fi talis contractus fuit, in quo usurx deberi potuerunt etiam non deductx. §. 23. Si conditionalis fuit obligatio, cum sua conditione: si in diem, cum 14 sua die restauranda est. Si tamen ea erat, cnjus dies finitur: potest dici, restitutionem intra id tempus poste postulari , quod [tempus] supererat obligationi: non utique intra annum. §. 24. Hxc actio post annum de eo, quod ad eum pervenit, adversus quem actio movetur, competit: iniquum enim Prxtor putavit, in lucro morari euin, qui lucrum sensit ex fraude : idcirco lucrum ei extorquendum putavit. Sive igitur ipse fraudator sit, ad quem pervenit, sive alius quivis : competit actio in id, quod ad eum pervenit, dolove malo ejus factum est, quominus perveniret. §. 25. Hxc actio heredi exterisque successoribus competit: sed & in heredes similesque personas datur. 11. VENULEJUS [SATURNINUS] lib. 6. Interdictorum. /"'Assius actionem introduxit in id, quod ad heredem pervenit ^ 12. MARCELLUS lib. 18. Digestorum. CI pater filiofamilias liberam peculii administrationem dederit, non videtur ei & hoc concessisse, ut in fraudem creditorum alienaret; talem enim alienationem non habet: at fi hoc quoque concessit filio pater , ut vel in fraudem creditorum facere possit: videbitur ipse 15 fecisse, & sufficient competentes adversus eum infr. eod. (9. /. I. in fin. supr. eoift (10. 1.6. in fin.supr. I. ult. C.eod. (11. I. 25. §. 4. infr. eod. (12. I. 2. §. 43. infr. ne quii in loco pubi. (13, l. 14. infr. h. t. (14. /. 43. in fin.supr. de jure dot. (i!-1- * 1 2 §- ir. infr. de vi ist vi armat. actiones. !4lZ 0.113? in fraudem creditorum facta sunt, &c. actiones, etenim filii creditores, etiam patris sunt creditores; cum ejus generis videlicet habebunt actionem, ut his de peculio prx- liari necesse sit. 13. PAULUS lib. 68. ad Edictum. TLlml constat, eum , qui pignus teneat, hac actione non teneri : 1 suo enim jure, & ut pignus , non rei servanda causa poffidet. 14. ULPIANUS lib. 6. Disputa- I4I4 tionum. UAcin Factum actione non solum dominia i revocantur, verum " etiam actiones restaurantur, f Eapropter competit haec actio & adversus eos , qui res non possident, ut restituant: & adversus eos, quibus actio competit, ut actione cedant, f Proinde si interposuerit quis personam Titii, ut ei Fraudator res tradat: actione mandati 2 cedere debet, f Ergo & si Fraudator pro filia sua dotem dedisset scienti 3 Fraudari creditores : filia tenetur, ut cedat actione de dote adversus maritum. ij. JULIANUS lib. 49. Digestorum. CI qnis, cum haberet Titium creditorem , & 4 sciret se solven- O do non esse, libertates dederit Ustamento ; deinde dimisso Titio, postea Sempronium creditorem habere coeperit, & eodem testamento manente decesserit: libertates date rate esse debent 5 , etsi hereditas solvendo non sit. quia, libertates ut rescindantur , utrumque in eorundem personam exigimus, & consilium , & eventum : & si quidem creditor, cujus fraudandi consilium initum erat, non fraudatur , adversus eum , qui fraudatur, consilium initum non est. libertates itaque rate sunt: 16. PAULUS lib. 5. Responsorum Papiniani. VIIsi priores pecunia posteriorum dimissi 6 probentur. ^ 17. JULIANUS lib. 49. Digestorum. QMnes 7 debitores , qui in Fraudem creditorum liberantur, per ^ hanc actionem revocantur in pristinam obligationem. §. 1. Lucius Titius, cum haberet creditores, liberis suis, iisdem que filiis naturalibus universas res suas tradidit. Respondit: Quamvis non proponatur consilium Fraudandi habuisse ; tamen qui creditores habere se scit, & universa bona-sua alienavit, intelligendus est fraudandorum creditorum consilium habuisse, ideoque etsi filii ejus ignoraverunt, hanc mentem patris fui Fuisse , hac actione tenentur. §. 2. Si vir uxori, cum creditores suos fraudare vellet, soluto matrimonio präsentem 8 dotem reddidisset, quam statuto tempore reddere debuit: hac actione mulier tantum prxstabit, quanti creditorum intererat, dotem suo tempore reddi, nam Prx- tor 9 fraudem etiam in tempore fieri intelligit. 18. PAPINIANUS lib. 26. Quaestionum. [J?T] si pignus 10 vir uxori, vel uxor viro remiserit: verior sententia est nullam fieri donationem existimantium. Quod fine dubio, si in fraudem creditorum fiat, actione utili revocabitur. f Idemque [est, ] & si quivis debitorum in fraudem creditorum pignus omiserit. 19. IDEM lib. 11. Responsorum. pAtrem, qui non expectata morte sua , fideicommissum hereditatis maternx filio soluto potestate r&stituit, omissa ratione Fal- cidix, plenam 11 fidem ac debitam pietatem secutus exhibitionis , respondi, non creditores fraudasse. 20. CALLISTRATUS lib. 2. Qux- stionum. J^Ebitorem, qui ex Senatusconsulto Trebelliano totam hereditatem restituit, placet non videri in Fraudem creditorum alienasse portionem, quam retinere potuisset, sed magis fideliter 12 facere. 21. SCiEVOLA lib. 1. Responsorum. J^)Ebitor in fraudem creditoris cum vicino de sinibus pignori dati Fundi pactus est ; Quxsitum , an is , qui a creditore emit, de finibus agere possit? Respondit, secundum ea, qux proponerentur , non idcirco minus agere posse , quod debitor ignorante creditore pactus esset. ^ ^ 22. IDEM lib. ;. Responsorum. QEm in vetus 13 creditum unus creditor pignora accepisset: Quaero , an in Fraudem exterorum creditorum Factum nullius momenti esset ? Respondit, creditorem 11011 idcirco prohibendum i persecutione pignorum , quod in vetus creditum, ut obligaretur , pactus esset : nisi id in Fraudem exterorum creditorum factum fit, & ea via juris occurratur, qua creditorum fraudes rescindi solent. 23. IDEM lib. 32. Digestorum. pRimo gradu scripti heredes, cum animadverterent, bona defuncti vix ad quartam partem xris alieni sufficere: samx defuncti conservandx gratia, ex consensu creditorum , auctoritate Prxsidis Provincix , secundum Constitutionem ea conditione adierunt hereditatem , ut creditoribus duntaxat partem prxstarent. Quadi tum est, an manumiffi testamento & libertates & alimenta consequi possint ? Respondit, libertates quidem , si in fraudem creditorum date non essent, competere : legata vero, fi solvendo hereditas non esset, non deberi. 24. IDEM lib. sing. Quxstionum publice "" tractatarum. pUpillus patri heres extitit, & uni creditorum solvit: mox abstinuit hereditate paterna ; bona patris veneunt: an id , quod accepit creditor , revocandum sit, ne melioris conditionis sit, quam exteri creditores ? an distinguimus, per gratificationem acceperit, an non ? ut si per gratificationem 14 tutorum , revocetur ad eandem portionem , quam exteri creditores fuerint laturi, sin vero juste exegerit; exteri creditores neglexerint exactionem , interea res deterior facta sit, vel mortalitate , vel subductis rebus mobilibus , vel rebus soli ad irritum perductis; id , quod acceperit creditor , revocari nullo pacto potest : quoniam alii creditores fux ne- gligentix expensum ferre debeant, f Quid ergo, si cum in eo essent, ut bona debitoris mei venirent, solverit mihi pecuniam : an actione revocari ea poffit a me ? an distinguendum est, is obtulerit mihi, an ego ilii extorserim invito ? & si extorserim invito , revocetur ? fi non extorserim , non revocetur ? Sed vigilavi, meliorem meam conditionem Feci Jus civile vigilantibus 15 feris tum est : ideo [quoque] non revocatur id, quod percepi. 2;. VENULEJUS lib. 6. Interdictorum. CI fraudator fidejussori suo scienti acceptum tulerit, si [ & ] reus 0 11011 ignoraverit, uterque tenebitur: si minus, is , qui scierit. Si tamen ille , cui acceptum factum est , solvendo non sit: videndum est, an in reum , etiam si ignoraverit, actio danda fit ? quia ex donatione capit. Contra si reo sciente acceptum latum sit, fidejussor quoque , fi & ipse scierit, tenebitur : si vero ignoraverit, nunquid non xque actio in eum dari debeat, quoniam magis detrimentum non patitur, quam lucrum faciat ? In duobus autem reis par utriusque causa est. §. 1. 81 a socero fraudatore 16 sciens gener accepit dotem , tenebitur hac actione: & si restituerit eam, definit dotem habere: nec quicquam emancipate, divortio facto, restituturum Labeo ait; quia hxc actio rei restituendx gratia, non ponte nomine daretur; ideoque absolvi solet reus, fi restituerit. Sed si prius quam creditores cum eo experirentur , reddiderit filix dotem , judicio dotis nomine conventus : nihilominus eum hac actione teneri, Labeo ait: nec ullum regressum habiturum ad mulierem. Sin vero sine judice : videndum, an ulla t'epetitio competat ei ? f Quod si is ignoraverit, filia autem scierit : tenebitur filia. Si vero uterque scierit, uterque tenebitur. At si neuter inierit , quidam existimant, pihilominus in filiam dandam acuonem ; quia intelligitur quasi ex donatione aliquid ad eam pervenme : aut certe cavere eam debere, quod consecuta fuerit, se renituturam. 4 In maritum autem, qui 17 ignoraverit, non dandam actionem: non magis, quam in creditorem , qui ä fraudatore , quod 18 deberetur , acceperit: cum is indotatam uxorem ducturus non fuerit § » Item fi extraneus filixfamilias nomine fraudandi causa (1. /. 10. §. 12.supr. h. t. (2. I. 12. supr.fi quid in fraud. patroni- (3. I. 2;. §. !. infir. h. t. (4. I. 23. supr. ijiti fis « quib. manu- ™is. [5. übst. /. 25. supr. d. t. (6. /. 10. §. I. supr. b. t. Qi-d. l. 10. §. 23. (8. d. t. 10. §. 12. (9. d. I. 10. §. 12. in fin. (10. 1. i-supr. eod. I. 1. §. 1 .supr. quib, niod. pign. (11. 1. 20. infr. b. t. i supr. b. t. (17 C12 l 19. supr. eod. adde 1 . 6 .supr. eod.l.i. C.adleg. Falcid. (13. I 10. §. 13. supr. h . V (14. l . 6. §• 2./«Ai-, de reb. autior, judic. (Ac / 6. 6. 7. supr. b. t. I. 16. supr. ex quib. catis major. L 21. in pr supr. depecul. L 2. in pr. C. de annali except. (16. I . 14. in sin. I. 6. §. 8 -supr- (18. d. I. 6. §. 7. U u u u 2 dotem £415 __ ältern dederit i tenebitur maritas , fi scierit: xqne mulier : nec minus & pater, si non ignoraverit: ita ut caveat, si ad le dos pervenerit restitui eam. §. 3. Si procurator ignorante domino, cum sciret debitorem ejus Fraudandi cepisse consilium , juflit fervo ab eo accipere: hac actione ipse tenebitur, non dominus. §. 4. Non solum autem ipsam rem alienatam restitui oportet, sed & fructus 1, qui alienationis tempore »errat cohxrent: quia in bonis fraudatoris fuerunt. Item eos, qui post inchoatum judicium recepti sint, f Medio autem tempore perceptos in restitutionem non venire, t Item partum ancillae per Fraudem alienatae medio tempore editum , in restitutionem non venire : quia in bonis non fuerit. tz. 5. Proculus ait: simulier post 2alienationem conceperit, &, antequam ageretur, pepererit: nullam esse dubitationem , quin partus restitui non debeat, si vero cum alienaretur, prxgnans fuerit , posse dici, partum quoque restitui oportere. §. 6. Fructus autem fundo cohaesisse non fatis intclligere se , Labeo ait, utrum duntaxat, qui maturi , an etiam , qui immaturi fuerint, Praetor (1./. 10. §. 19. §. 20. supr. coii. I. 38. §. q.ftipr. deusur. 1416 fignisicet? exterum, etiam fi de his senserit, qui maturi fuerint, nihilo magis possessionem restitui' oportere, nam cum fundus alienaretur , quod ad cum , fructusque ejus attineret, unam quandam rem fuisse, id est, fundum, cujus omnis generis alienationem fructus sequi, nec eum , qui hyberno [tempore] habuerit fundum centum , si sub tempus messis , findemixve , fructus ejus vendere possit decem : idcirco duas res , id est, fundum centum , & fructus decem, eum habere intelligendum : sed unam, id'est, fundum centum : sicut is quoque unam rem haberet, qui fepa- ratim solum xdium vendere possit. §. 7. Haec actio etiam in 3 ipsum fraudatorem datur, licet Mela non putabat, in fraudatorem eam dandam : quia nulla actio in eum ex ante gesto post bonorum venditionem daretur; & iniquum esset, actionem dari in eum , cui bona ablata essent. Si vere quxdam disperdidisset, si nulla restitutione recuperari possent, nihilominus actio in eum dabitur : & Prxtor non tantum emolumentum actionis intueri videtur in eo, qui exutus est bonis , quam poenam. 4. supr. b. L (3. L i. in pr.supr. I. ult. C. b. U Digestorum Libb. XLII. Tit. VIII. XLTIL Tit I. H, LIBER TIT. I. QUADRAGESIMUS TE R T I U S. DE INTERDICTIS 1 (SIVE r EXTRAOR- JD1NARIIS ACTIONIBUS , QU.® PBO HIS COMPETUNT.) i. ULPIANUS lib. 67. ad Edictum. V ideamus, de quibus rebus Interdicta competunt. + Et sciendum est , Interdicta aut de Z divinis rebus, aut de humanis competere. Divinis , ut de locis 4 sacris , vel de locis religiosis, f De rebus hominum Interdicta redduntur: aut de his, qux sunt alicujus : aut de his, qux nullius sunt, f Qux sunt nullius, hxefunt: liberx personx, de quibus exhibendis ;, ducendis 6, Interdicta competunt, t Qux sunt alicujus : hxc sunt aut publica , aut singulorum, f Publica, de locis publicis 7, de viis 8, deque fluminibus 9 publicis. f Qux autem Jingulorum sunt: aut ad universitatem pertinent, ut Interdictum Quorum 10 bonorum : aut ad singulas res, iit est Interdictum Uti 11 possidetis, De itinere actuque. 12 §. 1. Interdictorum autem tres 13 species sunt, exhibitoria, prohibitoria, restitutoria: sunt tamen quxdam Interdicta & mixta , qux &• prohibitoria sunt, & exhibitoria. §. 2. Interdictorum quxdam in prxfens, quxdam in prxteritum referuntur : in prasens , ut Uti possidetis: in Präteritum , ut De itinere, actuque , De aqua xstiva. §. 3. Interdicta omnia , licet in rem videantur concepta, vi tamen ipsa personalia sunt. §. 4. Interdictorum quxdam annalia sunt, quxdam perpetua. 2. PAULUS [lib. 63. ad Edictum.] 1 Nterdictorum quxdam 14 duplicia sunt, quxdam simplicia. Du- A fisci a dicuntur , ut Uti possidetis. Simplicia sunt ea , veluti ex- ! hibitoria , & restitutoria , item prohibitoria De arboribus cadendis ,: & De itinereactuque. §. 1. Interdicta autem competunt, velho-j minum causa , vel divini juris, aut de religione: sicut est, ne quid in loco sacro fiat ; vel, quod facium eft , restituatur i & de mortuo i inferendo , vel, septilchro adificando. f Hominum causa compe-, tunt, vel ad publicam utilitatem pertinentia , vel sui juris tuendi I causa, v 1 officii tuendi causa , vel rei familiaris, t Publicx utilitatis causa competit Interdictum : Ut via publica uti liceat, U flumine publico : & ne quid fiat in via publica, f Juris fui tuendi causa , de Uberis exhibendis , item de Uberto exhibendo. Officii causa , de homine Ubero exhibendo. Reliqua Interdicta rei familiaris causa dantur. §. 2. Quxdam Interdicta rei persecutionem continent, veluti de itinere afluqut privato : nam proprietatis causam continet hoc Interdictum, f Sed & illa Interdicta, qux de locis sacris & de religiosis proponuntur, veluti proprietatis causiim continent. Item illa [de liberis exhibendis, ] qux juris tuendi causa diximus competere : ut non sit mirum , si , qux Interdicta ad rem familiarem pertinent, proprietatis, non possessionis causam habeant. §. 3. Hxc autem Interdicta, qux ad rem familiarem spectant, aut 1$ adipiscendx sunt possessionis , aut recuperandx, aut reti- nendx. f Adipiscenda , 6 pojsejjionis sunt Interdicta, qux competunt his, qui ante non sunt nacti possessionem : sunt autem Interdicta adipiscendx possessionis: Quorum bonorum. 17 Salvianum 18 quoque Interdictum , quod est de pignoribus, ex hoc genere est: & , 19 quo itinere venditor usus eft , quominus emptor utatur , vim fieri veto, f Recuperanda pojfej/ionis causa proponuntur sub rubrica , Unde vi 20: aliqua enim sub hoc titulo Interdicta sunt. f Retinenda pojfejfionis sunt Interdicta , UiipoJJiAetis. 21 Sunt Interdicta 22 (ut diximus ) duplicia, tam recuperandx, quam adipiscendx possessionis. 3. ULPIANUS Issi. 69. ad Edictum. IN Interdictis 23 exinde ratio habetur fructuum, ex quo edita sunt, non retro. 4. PAULUS lib. 67. ad Edictum. ■pX quibus causis annua Interdicta sunt, ex bis de eo , quod ad eum , cum quo agitur, pervenit, post 24 annum judicium dandum , Sabinus respondit. ;. IDEM lib. 13. ad Sabinum. jNterdiila noxalia ea sunt, qux ob 2; delictum eorum , quos io potestate habemus, dantur: veluti cum vi dejecerunt, aut vi, aut clam opus fecerunt. Sed officio Judicis continetur, ut dominum sua impensii opus restituentem absolvat: patientiam tollendo operi prxstr,ntem, noxx dedere jubeat & absolvat: si non dedat, quantum impenfx in tollendo opere erogatum sit, tanti condemnet : si neque patientiam prxstet, neque ipse tollat, cum possit : in tantum condemnet, in quantum Judex xstimaverit, atque si ipse fecisset. T I T. II. QUORUM 26 BONORUM, t 1. ULPIANUS lib. 67. ad Edictum. Alt Prxtor : Quorum bonorum ex Edicto meo iili pojsejjio data est: (1. lib. 8. C. 1. lib. 4. Inst. !?• (2. Inst. b. t. in pr. (3. 1. 2. §. l.infr. h. t. (4. Tit. G. infr. h. L (5. Tit. 29. infir. h. I. (6. Tit. 30. infr. h. I. (7. Tit. 7. 8- 9- infr. h. I. (8. Tit. 10. 11. infr.h.l. (9. Tit. 12.13. 14. 15. infr. h. I. (10. Tit. 2. infr. h. I. (11. Tit. 17. infr. h. I. (n. Tit. 19. infr. h. L (13. §. I. Inst. h. t. (14. §. 7. Inst. eod. (r;. §. 2. Inst. eoi. (16. §. 3. Inst. tod. (17. Tit. 2. infr. h. I. (18. 'Tit. 33. infr. h l. d. §. 3. (19. Tit. 19. infr. h. I. (20. Tit. i6. infr.h.l. (21. Tit. I". i»/r. h. I. (22. In pr. supr. h. I. (23. /. I. §. 40. infr. devi tf vi armat. I. 8- §. 4. infr. de precario. (24. 1. 1. in pr. infr. de vi $ vi armat. (25. §. ult. Inst. de noxal. aci. (26. Lib. 8. C. i. Quoi 1417 Quod legatorum. 1418 Quod de his bonis pro herede 1 aut pro pojseßbre possides , pojiderefve , Jinihil usucaptum eß'et : quod quidem dolo malo fecisti, uti desineres po : iere: id illi restituas, tz. I. Hoc Interdictum restitutorium i est, & ad universitatem bonorum , non ad singulas res pertinet 3 : & appellatur , Quorum bonorum , & [ est] adipiscendae 4 possessionis universorum bonorum. PAULUS lib. 20. ad Edictum. TNterdisto Quorum bonorum debitores hereditarii non tenentur: sed tantum corporum possessores. T I T. III. QUOD ; LEGATORUM. 1. ULPIANUS lib. 67. ad Edictum. IJOc Interdictum vulgo Quod legatorum appellatur §. 1. Est " autem & ipsum adipiscendae potseffionis. §. 2. Et continet hanc causam , Ut quod quis legatorum nomine non ex •voluntate heredis 9 occupavit, id restituat heredi, 's Etenim xquiffiinum Praetori visum est, unumquemque non sibi 7 ipsum jus dicere occupatis legatis, sed ab herede petere. Redigit igitur ad heredes per hoc Interdictum ea, quae legatorum nomine possidentur: ut perinde legatarii poffint eum convenire. §. 3. Hoc Interdictum & heredem heredis bonorumque possessoris habere, propter utilitatem hujus dicendum est: necnon exteros quoque successores. §. 4. Quia autem nonnunquam incertum, est, utrum quis pro legato , an pro herede , vel pro possessore possideat, bellissime Arrianus scribit, hereditatis petitionem instituendam, & hoc Interdictum reddendum, ut sive quis pro herede, vel pro possessore, sive pro legato possideat, hoc Interdicto teneatur : quemadmodum solemus facere , quotiens incertum est, qus potius actio teneat, nam duas dictamus , protestati ex altera nos velle consequi, quod nos contingit. §. 5. Si quis [ex] mortis causa donatione possideat, utique cessabit Interdictum : quia portio 8 Legis Falcidise apud heredem ipso jure remanet , & si corporaliter 9 res in solidum translatae sunt. §. 6. Qui vero ex causa praeceptionis, utique tenetur hoc Interdicto : sed pro ea scilicet parte, quam jure legati habet; non etiam pro ea, quam quasi heres habet. Idemque erit dicendum, & si alio genere legati uni ex heredibus legatum sit: nam & hic dicendum est, pro ea parte, qua heres est, cessare Interdictum. §.7. Quod aitFrffitor, Aut ich desiit possidere , sic accipere debemus, desiit facultatem habere restituendi, tz. 8. Unde est quaesitum, siufusfra- ftusvel usus fuerit alicui relictus , cumque occupaverit: an hoc Interdicto restituere fit compes endus ? movet quod neque ususfructus, neque usus possidetur : sed magis tenetur, potest tamen defendi, competere Interdictum, f Idem dicendum est& in servitute relicta. §. 9. Quajsitum est, si quis legatorum servandorum causa niiisus fit in possessionem , an hoc Interdicto teneatur ad restitutionem ? movet illud primum, quod non non possidet is, qui missus est in possessionem legatorum causa, sed potius custodit: deinde, quod Prstorem habet hujus rei auctorem. 11 Tutius tamen erit dicendum , hoc Interdictum competere : maxime fi satisdatum sit jam legatorum nomine, nec recedat; tunc enim etiam possidere videtur, tz. 10. Legatorum nomine non tantum ipsum possidere dicemus, cui legatum est : verum heredem quoque ejus , eseteros- que successores, tz. 11, Quod ait Prstor, Voluntate ejus, ad quem eares pertinet , ita erit interpretandum : ut li post aditam hereditatem , vel bonorum possessionem agnitam , voluntas accommodata est legatario, ut possideret, Interdictum cesset: quod si ante aditam hereditatem , bonorum ve possessionem agnitam hoc factum est, rectius dicetur, eam voluntatem non nocere debere, tz. 12. Si duas res legate? sint, altera ex voluntate occupata , altera non ex voluntate: eveniet, ut altera revocari possit, altera non. f Idemque erit probandum & in una re, cujus pars ex voluntate, altera pars non ex voluntate occupata est : nam pars sola per Interdictum auferetur, tz. 13. Illud tenendum , sive ä te, sive ab eo, in cujus locum successisti, possideri aliquid coeptum est : Interdicto huic locum fore, f In locum successisse accipimus , sive per univerlita- (1. 1. 1. C. h. t. (2. tz. i. vers. restitutoria. Inft.de Interditi. (3- Vide tamen l. 28. 1. 29. 1. 30. infr. defurt. (4. tz. 3. Injt de interdidi. (5. Lib. 8. C. 3. (6. Adde tz. 3. infr. h. I. (7. 1. un. C. ne quis in sua c aus. (z. V. I, 2. C. it donat, caus. mort. (9. 1. 18. C. ad t® * 1 ! 1 ,, ui rem his [ sit ] successum, tz. 54. Prodest autem posse- drile, quotiens voluntate ejus , ad quem ea res pertinet, possideri coeptum est. Sed & fi postea voluntas accessit ejus, ad quem ea res pertinebat: tamen prodesse possessori debere. Unde si quis c cepit quidem ex voluntate ejus , ad quem ea res pertinet, possidere , postea vero voluntas non perseverat; nihil noceat: quia semel possideri erepit ex voluntate, tz. 15. Si alter ex heredibus, iisve , ad quos ea res pertinet, voluerit rem a legatario possideri, alter non : ei, qui noluit, Interdictum competet; ei, qui voluit, non competere palam est. tz. j6. Quod ait Prxtor, Nißsatisdatumßt , accipere debemus , fi perseveret satisdatum: scilicet, ut fi non perseveret cautum , mittatur in possessionem legatorum servandorum causa, tz. 17. Satisdatum sic arbitror , fi sic satisdatum sit, ut legatario vel ipso jure adquisita fit idonea cautio , vel per mandati actionem adquiri possit: & tunc Interdicto locum Fore. tz. 18. Si quarundam rerum nomine satisdatum sit, quarundam non sit satisdatum : earum rerum nomine sine impedimento agi poterit, de qui»- bus satisdatum est ; exterarum non poterit. 2. PAULUS lib. 63. ad Edictum. TAlversum est, si postea pars legato adereverit 12; nam hoc norm-, ne tenentur fidejussores in 13 totum, tz. 1. Quod ait Prxtor, Si per bonorum pojsejorem non stat , ut satisdetur , sic accipimus , fi paratus fit satisdare : non ergo offerre debet satisdationem: sed petenti latis, moram non facere, tz. 2. Ex hoc Interdicto , qui non restituit, in id, quod interest, debet condemnari, tz. 3. Si legatarius repromissione retentus fuit, dandum est Interdictum. f Idem dicendum est, si legatarius pignoribus noluit sibi caveri, tz. 4. Si per legatarium factum sit, quominus satisdetur: licet cautum non sit, tenetur Interdicto, f Sed fi forte factum fit per legatarium , quominus satisdetur, eo autem tempore, quo editur Interdictum, satis accipere paratus sit: non competit Interdictum, nisi satisdatum sit. t Item si per bonorum possessorem stetit, quominus satisdaret, sed modo paratus est cavere: tenet Interdictum. Illud enim tempus inspicitur, quo Interdictum editur. NE VIS T I T. IV. FIAT EI , QUI IN POSSESSIO- nem MISSUS ERIT. I. ULPIANUS lib. 72. ad Edictum. A It Praetor: Si quis dole malofecerit, quominus quis permiju meo , ejttfve, cujus ea juris'ditliofuit, in possessionem bonorum ßt,in eumin futium judicium , quanti 14 ea resfuit , ob quam in poßes/io * nem mijsus erit, dabo. 1; tz. 1. Hoc Edictum summa providentia Praetor proposuit: frustra enim in possessionem mitteret rei servanda causa, nisi missos tueretur, & prohibentes venire in possessionem coerceret, tz. 2. Est autem generale hoc Edictum : pertinet enim ad omnes 16, qui in possessionem a Prxtore missi sunt, convenit enim Praetori, omnes, quos ipse in possessionem misit, tueri. Sed sive rei servandae causa, sive legatorum , aut ventris nomine in possessionem missi fuerint: habent ex hoc Edicto in factum actionem , sive doli, sive aliter prohibuerint, tz. 3. Haec actio non tantum eum tenet, qui prohibuit quem venire in possessionem: sed etiam eum , qui possessione pulsus est, cum venisset in possessionem. Nec exigitur, ut vi fecerit, qui prohibuit, tz. 4. Si quis ideo possessione arcuerit, quia rem suam putabat, vel sibi nexam, vel certe non esse debitoris : consequens est r ut hoc Edicto non teneatur. §. ;. TAszcvetha, Quanti 17 eares erit, ob quam in poßes/ionetn missus erit, continent utilitatem creditoris, ut, quantum ejus interest , possessionem habere , tantum ei, qui prohibuit, condemnetur. Proinde si ob falsum creditum, vel ob falsam petitionem missus est in possessionem, vel si exceptione fummoveri potuit: nihil ei debet »rodesse hoc Edictum : quia propter nullam causam in possessionem missus est. tz. 6. Hoc Edictum neque pupillum, neque furiosum teneri constat; quia affectu carent. Sed pupillum eum de- bemus accipere, qui doli capax non eft. exterum si jam doli capax sit, contra er it dicendum. Ergo & fi tutor dolo fecerit, in pupil- leg. Falcid. (10. I. ;. in pr. fupr. ut in poffeff. legat. (11. I. 11. fupr. de adquir. vel amitt. pof. (ir. I. 17- f“P r - ut legator. (13. /. <4. in pr. fupr. locati. . (14. tz. infr. h. I. (1;. I- 4- §• t.fupr. de damno infeci. (16. I. 4. infr. h. t. (17. /■ Z. in fin. infr. utiposjid. U u u u 3 lum i4 T 9 Digestorum Lib. XLIII. Tit. IV. V. 1420 Ium dabimus actionem : si modo solvendo sit tutor. Sed & ipsum tutorem posse conveniri, Julianus scribit. §. 7. Si domini vel patris voluntate prohibitus quis sit a possessione, in ipsos dabitur actio, quasi per alios hoc fecerint. §. 8- Hanc actionem , excepta legatorum missione, intra annum competere, & non postea, sciendum est: cum sit posnalis. Nec in heredes limilesque personas dabitur , nisi in id, quod ad eas pervenit. Sed heredi similibusque personis dabitur. Nam cum prohibitus quis est legatorum, vel si- deicommissorum causa possessionem adipisci; tunc actio & perpetua est, & in heredem dabitur: quia est in potestate succcessorum evitare Interdictum satisdatione 1 oblata. 2. PAULUS lib. 59. ad Edictum. CUo quis, an alieno nomine prohibitus sit, nihil interest; hxc 0 enim verba, quanti ca res est , referenda sunt ad personam domini. 2 §. i. Item tam is tenetur, qui suo nomine, quam qui alieno nomine prohibuit. 3. ULPIANUS lib. 68. ad Edictum. CI quis missus fuerit in possessionem fideicommissi servandi causa , 0 & non admittatur: potestate 3 ejus inducendus est in possessionem , qui eum misit, aut si quis volet uti 4 Interdicto, consequens erit dicere, Interdictum locum habere. Sed melius erit dicere, extra ordinem ipsos jure lux potestatis exsequi oportere decretum suum : lionnunquam etiam per manum militarem. §. 1. Constitutum est ab Antonino 5 , ut etiam in bona heredis quis admittatur certis modis. Si quis igitur in his bonis non admittatur: dicendum est, actionem hanc utilem competere: exterum poterit uti & extraordinaria 6 exeeutione. §. 2. Prxtor ventrem in possessionem mittit: & hoc Interdictum prohibitorium & restitutorium est. Sed si mulier velit in factum actione uti, ad exemplum creditorum , magis quam Interdicto : posse eam experiri sciendum est. §. 3. Si mulier dicatur calumnias 7 causa in possessionem venisse, quod non litprxgnans, vel non ex eo praegnans, velli de statu mulieris aliquid dicatur: [ex] epistola D. Hadriani , ad exemplum prxsumptionis Carboniani Edicti, ventri Prxtor pollicetur possessionem. 4. IDEM lib. 69. ad Edictum. pEr Interdictum etiam 8 ei subvenit Prxtor, qui damni infecti ab eo in possessionem missus est, ne ei vis fiat. §. 1. Poena autem ejus, qui non promittit, vel fatis non dat, hxc est, ut in possessionem mittatur adversarius. Sive ergo promittat, sive per eum non fiat, quominus promittat, non tenebit Interdictum , repulso per exceptionem eo, qui experitur. §. 2. Prxtor in eum, qui neque cavit, neque possidere passus est eum, qui missus est, judicium pollicetur in tantum, quantum 9 prxstare eum oporteret, fi de ea re cautum fuerat. §. 3. Sed & ex alia causa hoc judicium proposuit, si eo tempore, quo in possessionem mitti desiderabat, Pr;c- toris adeundi potestas non fuerit: scilicet ut, si, cum potestas Prx- toris adeundi non esset, damnum iiiterim datum est, haberet judicium , qui damnum passus est. §. 4. Item subjectum : si ex alia causa in possessionem missus prohibitus esse dicetur; habere in factum actionem. TIT. V. DE 10 TABULIS EXHIBENDIS. I. ULPIANUS lib. 68- ad Edictum. "pRxtorait, Quas tabulas Lucius Titius ad causam testamenti sui per- ■*- tinentes reliquiste dicetur ,fihx penes te sunt , aut dolo malo tuo factum est, ut desinerent este: ita eas iUi exhibeas. Item Jl libellus , aliudve quid reliilum este dicetur, decreto comprehendam. §. I. Si quis forte confiteatur 11 penes se esse testamentum , jubendus est exhibere: & tempus ei dandum est, ut exhibeat, si non potest in prxsentiariim exhibere. Sed si neget se exhibere posse, vel oportere: Interdictum hoc competit. §. 2. Hoc Interdictum pertinet non tantum ad testamenti tabulas: verum ad omnia, qux 12 ad causam testamenti pertinent; utputa & ad 13 codicillos pertinet. §.3 Si- (1. Adde l . 1. §. 9 .supr. tit. prox. (2. /. 14. supr.ß quis cautio- nib. (8. l.6$.supr. de rei vind. (4. I . $. §. 27 .supr. ut in po fest. legat. ($. I . 5. tz. 16 .supr. d. t. (6 l. hü . supr. de rei vind . (7. I. 15. 1. 16.supr. de his, qui notant, infam. I. 1. §. 14. supr. de ventre in postes. (8. I. i. §. 2.supr. h. t. (9. I. 15. in fin. supr. de damno insedi. (10. Lib. 8. C. 7. (11. 1. 2. §. fin.supr. testam, qttemadm. aper. yEit ve autem valet testamentum, sive non (vel quod ab initio inucili- ter factum est, sive ruptum sit, vel in quo alio vitio [iit] ; sed etiam fi falsum esse dicatur , vel ab eo factum , qui testamenti factionem non habuerit): dicendum est, Interdictum 14 valere. §. 4. Sive supremx tabulx sint, sive non sint, sed priores: dicendum, Interdictum hoc locum habere. §. ;. Itaque dicendum est, ad omnem omnino scripturam testamenti, sive perfectam, sive 15 imperfectam, Interdictum hoc pertinere. §. 6. Proinde & si plures 16 tabulx sint testamenti, quia sxpius fecerat: dicendum est, Interdicto locum fore: est enim quod ad causam testamenti pertineat, quidquid quoquo tempore factum exhiberi debeat. §. 7. Sed & si de statu disceptetur, si testator filiusfamilias, vel servus hoc fecisse dicatur: & hoc exhibebitur. §. 8- Item, fi filiusfamilias fecerit testamentum, qui de castrensi peculio testabatur: habet locum Interdictum. §. 9. Idem est, &siis, qui testamentum fecit, apud hostes deceffit. §. 10. Hoc Interdictum ad vivi tabulas non pertinet : quia verba Prxtoris reliquerit fecerunt mentionem. §. 11. Sed & si deletum fine dolo sit testamentum , 2. PAULUS lib. 64. ad Edictum, totum , vel pars ejus : 3. ULPIANUS lib. 68. ad Edictum. I Ocum habet Interdictum. §. 1. Si tabulx in pluribus 17 codici- ^ bus scriptx sunt, omnes Interdicto isto continentur: quia unum testamentum est. §. 2. Si tabulx testamenti apud aliquem depolitx sunt a Titio, hoc Interdicto agendum est, L cum eo, qui detinet, & cum eo, qui deposuit. §. 3. Proinde & si custodiam tabularum xdituus vel tabularius suscepit: dicendum est, teneri eum Interdicto. §.4. Si penes servum tabulx fuerint, dominus Interdicto tenebitur. §. 5. Si ipse testator, dnm vivit 18, tabulas suas esse dicat, & exhiberi desideret: Interdictum hoc [locum] non habebit; sed ad exhibendum erit agendum, ut exhibitas vindicet. Qiiod in omnibus, qui corpora sua esse dicunt instrumentorum , probandum est. §. 6 . Si quis dolo malo fecerit, quominus penes eum tabulx essent: nihilominus hoc Interdicto tenebitur. Nec 19 prxju- dicatur aliquid Legi Cornelix testamentarix, quasi dolo malo testamentum suppresserit, nemo enim ideo impune retinet tabulas, quod majus facinus admisit: cum exhibitis tabulis admissum ejus magis manifestetur. & posse aliquem dolo malo facere , ut in eam Legem non incidat: utputa si neque amoverit, neque celaverit tabulas, sed idcirco alii tradiderit, ne eas interdicen'i exhiberet; hoc est, si non supprimendi animo vel consilio fecit, sed ne huic exhiberet. § 7. Hoc Interdictum exhibitorium est. §. 8- Quid 20 sitexhi- here, videamus? Exhibere, hoc est, materix ipsius adprehenden- dx copiam facere. §. 9. Exhibere autem apud Prxtorem oportet, ut ex auctoritate ejus signatores admoniti venirent ad recognoscenda signa : & si forte non optemperent testes, Labeo scribit, coerceri eos ä Prxtore debere. §. 10. Solent autem exhiberi tabulas desiderare omnes 21 omnino, qui 22 quid in testamento adseriptum habent. §. it. Condemnatio autem hujus judicii, quanti interfuit, xstimari debet. §.12. Quare si heres scriptus hoc Interdicto experiatur: ad hereditatem referenda est sstimatio. §. 13. Etsi legatum sit, tantum venit in xstimationem , quantum sit in legato. §. 14. Etsi sub conditione legatum fit, quasi conditione existente , sic xstimandum est. nec compelli debebit [ad cavendum] ut st restituturum caveat, quidquid consecutus est, fi conditio defecerit : quia pcena contumacix prxstatur ab eo, qui non exhibet. §. 15. Inde quxritur, si hinc consecutus xstimationem legatarius, postea legatum petat: an sit audiendus ? Et putem, si heres idem prxstitit, exceptione doli repellendum: si alius, repelli non oportere, f Et ideo & si heres sit, qui Interdicto usus [est] xstimationem consecutus: eadem est distinctio. §. 16. Interdictum hoc & post annum competere constat. §. 17. Sed & heredi, exterisque successoribus competit. 4. PAULUS [lib. 69. ad Plautium.] sint tabulx apud pupillum, & dolo tutoris 23 desierint esse: in 8l I (12. d. I. 2. §. 2. (13. /. ult. C. quemadm. testam, aper. (14. Vide tamen l. (1. inpr. infir. ad leg. Coni, dcfalf. (15. I. 2. §. r. supr. testam. quemadm. aper. (16. /. 3. §. 1. infr. h. t. (17. I. 1. §. 6. supr. de bon. post. Jecutrd. tab. (18. /. 3. §. 14 .supr. ad exhib. (19. arg. I. 9. §. 2. in fin. supr. dedolo. (20. /. 2. supr. ad exhib. (21. L Z- §• 9- s“pr. d. t. (22. §. 13. §. 14. tz. ult. infr. hic. I. un. C. h. t. (23. /. 11. §. 6. infr. quod vi aut clam. ipsum 421 Ne quid in loco sacro fiat. 1422 ipsum Ultorem competit Interdictum. aequum enim est ipsum ex delicto suo teneri, non pupillum. ’ 1 ?. JAVOLENUS [lib. 13. ex Cassio.] r)E tabulis proferendis Interdictum competere non oportet Ii hereditatis conUwerlia ex his pendet, aut si ad publicam qusstionem pertinet: itaque‘in aede sacra interim deponenda: sunt, aut apud virum idoneum. r T I T. VI. NE QUID IN LOCO SACRO FIAT. 1. ULPIANUS lib. 68. ad Edictum. AltPrstor: In loco sacro facere , inve ewn immittere quid veto. ** §. 1. Hoc Interdictum de sacro loco, non de sacrario 1 competit. §. 2. Quod ait Praetor , ne quid in loco sacro fiat: non ad hoc pertinet, quod ornamenti causa fit, sed quod deformitatis, vel incommodi. §. 3. Sed & cura aedium locorumque sacrorum mandata est bis, qui aedes sacras curant. 2. HERMOGENIANUS lib. 3. Juris Epitomarum. TN muris, itemque portis, & aliis sanctis 2 locis ali quid facere 3, 1 ex quo damnum aut incommodum irrogetur, non permittitur. 3. PAULUS lib. 5. Sententiarum. AJEqne muri, neque portae habitari sine permissu Principis pro- pter fortuita incendi?, possunt. T I T. VII. DE LOCIS ET ITINERIBUS PUBLICIS. 1. POMPONIUS [lib. 30. ad Sabinum.] PUilibet in publicum petere permittendum est id, quod ad usum ^ omnium pertineat: velnti 4 vias publicas, itinera publica. & ideo quolibet postulante de his interdicitur. 2. ULPIANUS lib. 48. Digestorum. NfEmini licet in via publica monumentum exstruere. n 3. ULPIANUS lib. 33. ad Sabinum. VI» vicinales 5, qiue ex agris privatorum collaris factas sunt, quarum memoria non extat, publicarum viarum numero sunt. §. 1. Sed inter eas && exteras vias militares hoc interest : quod vi» militares exitum ad mare, aut in urbes 6, aut in flumina publica , aut ad aliam viam militarem habent: harum autem vicinalium viarum diffimilis conditio est; nam pars earum in militares vias exitum habent, pars sine ullo exitu intermoriuntur. T I T. VIII. NE QUID IN LOCO PUBLICO, VEL ITINERE PIAT. I. PAULUS lib. 46. ad Edictum. TN loeo publico Pr»tor prohibet aedificare, & Interdictum proponit. 2. ULPIANUS [lib. 68. ad Edictum.] pRstor ait: Nc quid in loco publico facias,ini eum locum immittat, qua ex re quid illi damni detur : prteterquam quod lege, senatusconsulto 7, editio, decretove Principum tibi concessum ejl: de eo, quod facium erit, Interdictum [noti] dabo. §. 1. Hoc Interdictum prohibitorium est. §. 2. Et tam publicis utilitatibus, quam prr. a- torum per hoc prospicitur. Loca enim publica utique privatorum usibus deserviunt, jure scilicet Civitatis, non quasi propria cujus- que: & tantum juris habemus ad obtinendum, quantum quilibet ex populo ad prohibendum habet, propter quod, si [quod] forte opus in publico fiet, quod ad privati damnum redundet: prohibitorio Interdicto potest conveniri, propter quam rem hoc Interdictum propositum est. §.3. Publici loci appellatio quemadmodum arripiatur, Labeo definit: ut & ad areas, & ad insulas, & ad agros &' ad vias '.publicas) itineraque publica pertineat. §. 4. Hoc Intenii.-jiiin ad ea loca, qux iunt in fisci patrimonio , non puto pertinere: in his enim neque facere quicquam , neque prohibere privatus potest, res enim fiscales 8 quasi proprix & privat» Prin(• • I. 9. §. z.supr. de rer. divis. (2. §. 10. Infi. d. t. (3. 1 . 4 . d. % ft. l.q.ß. q.supr.d.t. \ rußte, l.t U- 1 . 2. §. 35. infr. tit. prox. (3. tz. 5. Inst. de leg. Aqrnl. I. 2. y > 2;. tit. prox. (6. I. ult. circa fin. supr. de servit, pradP rußte. (7. (. 2. infr. deflumin. (ß.l.ult. C. de quadriennii prascr. (9. i- IZ- §. ult. infr. de injur. tz. s. Infi, de rer. divis. (10. d. §. ult. cipis sunt: igitur si quis in his aliquid faciat, nequaquam hoc Inter-- dictum locum habebit; sed si forte de his sit controversia, Prxfecti eorum judices sunt. §. 3. Ad ea igitur loca hoc Interdictum pertinet, qua publico usui destinata sunt: ut si quid illic fiat, quod privato noceret, Prxtor intercederet Interdicto suo. §. 6. Cum quidam velum in moeniano immissum haberet, qui vicini luminibus officiebat: utile Inter rictum competit, ne quid in publico immittas , qua ex re luminibus Gaji Seji officias. tz. 7. Si quis quod in publico loco positum habuit, reficere voluit: hoc Interdicto locum efie Aristo ait, ad prohibendum eum reficere. tz. 8- Adversus eum, qui molem in mare projecit, Interdictum utile competit ei, cui forte hac res nocitura fit: si autem nemo damnum sentit, tuendus est is , qui in litore »dificat, vel molem in mare jacit. §. 9. Si quis in mari piscari 9 aut navigare prohibeatur, non habebit Interdictum : quemadmodum nec is , qui in campo publico ludere , vel in publico 10 balineo lavare, aut in theatro spectare arceatur, led in omnibus his casibus 11 injuriarum actione utendum est. §• io- Merito ait Prxtor, qua ex re quid illi damni detur. * nam quotiensque aliquid in publico fieri permittitur, ita oportet permitti, ut 12 fine injuria ciijusquam fiat: & ita solet Princeps, quotiens aliud novi operis instituendum petitur, permittere. §. 11. Damnum autem pati videtur, qui commodum amittit, quod ex»publico conlequebatur, qualequale sit. §. 12. Proinde si cui prospectus, si cui aditus sit deterior, aut angustior: Interdicto opus est. §. 13. Si quid in loco publico »dificavero, ut ea, qux ex meo ad te nullo jure defluebant, desinant fluere: Interdicto me non teneri, Labeo putat. §. 14. Plane si »dificium hoc effecerit, ut minus luminis insula tua habeat: Interdictum hoc competit. §.15. Idem ait, si in publico »dificem, deinde hoc »dificium ei obstet, quod tu in publico »dificaveris: cessare hoc Interdictum, cum tu quoque illicite »dificaveris. nisi forte tu jure tibi concesso »dificaveras. §- 16. Si quis ä Principe simpliciter impetraverit, ut in publice loco isdisicet: non est credendus 13 sic »dificare , ut cum incommodo aticujus id fiat: neque sic conceditur, nisi forte quis hoc impetraverit. §. 17. Si quis nemine prohibente in publico »dificaverit: non esse eum cogendum tollere, ne ruinis 14 Urbs deformetur: & quia prohibitorium est Interdictum , non restitutorium, si tamen obstet id xdifiehiin publico usui: utique is , qui operibus publicis procurat, debebit id deponere: aut fi non obstet, solarium ei imponere. vectigal enim hoc sic appellatur, solarium, ex eo, quod pro - solo pendatur. §. 18. Si tamen adhuc nullum opus factum fuerit, officio judicis continetur, uti caveatur non fieri; & ea omnia etiam in persona heredum, c»terorumque successorum erunt cavenda. tz. 19. Locorum sacrorum diversa causa est: in loco enim sacro non solum facere vetamur 13, sed & factum restituere jubemur: hoc propter religionem, tz. 20. Ait Pr»tor: In via publica itinere- ve publico facere, immittere quid, qud ea via idve iter dcteriusft,fiat r veto. tz. 21. Viant publicam eam dicimus , cujus etiam solum publicum est: non enim sicuti in privata via, ita & in publica accipimus. vi» privat» solum alienum est, jus tantum eundi [&] agendi nobis competit: vi» autem publicx solum publicum est , relictum ad directum certis 16 finibus latitudinis ab eo , qui jus publicandi habuit, ut ea publice iretur , commearetur, tz. 22. Viarum quxdam publicx sunt, quxdam privat», qu»dam vicinales. f Publicas vias dicimus, quas Grxci Bxrihmxt , id est, regias, nostri prxtorias, alii consulares vias appellant, f Privasse lunt, quas agrarias quidam dicunt, f Vicinales 17 sunt vi», qn» in vicis sunt, vel qux in vicos ducunt, has quoque publicas esse quidam dicunt: quod ita verum est, si non ex collatione privatorum hoc iter constitutum est: aliter, atque fi ex collatione privatorum reficiatur, nam fi ex collatione privatorum reficiatur, non utique privata est: refectio enim idcirco de communi fit, quia usum utili- tatemque communem habet, tz. 23. Privat» vi» dupliciter accipi possunt: velhx, qux sunt in agris , quibus imposita est servitus, ut ad agrum alterius ducant; velhx, qux ad agros mieunt, per hic. I. 17. supr. de Jervit. pr minus illi via publica, itinereve publico ire , agere liceat, vim fieri veto. 3. CELSUS lib. 39. Digestorum. T Itora, in qu® populus Romanus imperium habet, populi 7 Romani elfe arbitror. §. 1. Maris communem 8 usum omnibus hominibus, ut aeris-, jactasque in id pilas 9, ejus esse, qui jecerit; sed id concedendum non esse, si deterior litoris maiisve usus eo modo futurus sit. SC/EVOLA lib. 5. Responsorum respondit. TN Iitore jure gentium aedificare licere io, nisi usus publicus impediret. 9. PAULUS lib. 16. ad Sabinum. CI per publicum locum rivus aqua ductus privato nocebit, erit o actio privato ex Lege xn. Tabularum, uti noxa domino caveatur. 6. JULIANUS lib. 43. Dige- ftorum. CI, qui hoc Interdicto experitur, ne quid in loco publico fiat, " quo damnum privato detur: quamvis de loco publico interdicat, nihilo minus procuratoris 11 dandi facultas est. 7. IDEM lib. 49. Digestorum. CIcut is, qui nullo prohibente in loco publico adificaverat, co- 0 gendus non est demolire, ne ruinis 12 Urbs deformetur: ita qui 13 adversus Edictum Praetoris aedificaverit, tollere adificium debet, alioquin inane & lusorium 14 Praetoris imperium erit. T I T. IX. DE LOCO PUBLICO ERUENDO. 1. ULPIANUS lib. 68. ad Edictum. URator ait: Quominus loco publico , quem is, cui locandi jus fue- rit, fr nendum alicui locavit: ei, qui conduxit, sociove ejus t lege locationis frui liceat, vim fieri veto. §. I. Interdictum hoc public® utilitatis causa proponi palam est; tuetur enim vectigalia publica 19, d •• 1 prohibetur quis vim facere ei, qui id fruen- dum conduxit. §. 2. Sed si simul veniant ad Interdictum movendum ipse, qui conduxerit, & socius ejus: magis est, ut ipse conductor praeferatur. §. 3. Ait Praetor: Quo minus l lege locationis \frui liceat, merito ait: l lege locationis : ultra 16 legem enim vel con- Itra legem, non debe audiri, quifruidesiderat. 2. PAULUS lib. 9. Sententiarum. pOncedi solet, ut imagines & statu*, qu* ornamenta Reipnbliwe ^ sunt futura, in publicum ponantur. QUID TIT. X. DE VIA PUBLICA , ET SI IN EA FACTUM ESSE DICATUR. Ex lib. singul. PAPINIANI de officio AEdilium. ZpDiles studeant, ut qu* fecundum civitates sunt vi*: adaquen- tur, & effluxiones non noceant domibus, & pontes fiant, ubicunque oportet. §. 1. Studeant etiam , ne eorum aut aliorum pa- (10, L 50. supr. de adquir. rer. domin. (11. I . 42. in pr.fupr. de procurat. (i2. /. 2. §. 17. supr. h. 1 . 1 . 20. §. lo.supr. deoper.noyi nunc. (13. v. 1 . 102. in fr. infr. de reg.jur. (14. 1. qq.supr, iejuiie. (19. I. un. §. 7. infr. ut in sium. pubi. (iS. I. 3 . supr. fi agtr vectigalis. rietea 1 1425_ De via publica & itinere publico reficiendo. 1426 rietes, etiam domorum , qui ad viam ducunt, sint caduci: sed ut oportet, emundent domini domorum, & construant. Si autem non emundaverint, neque construxerint: multent eos , quousque firmos effecerint. §. 2. Curent autem , ut nullus effodiat vias , neque subruat, neque construat in viis aliquid, f Si autem servus quidam fuerit, ab obviante fustigetur : si liber, demonstretur /Edilibus : iEdiles autem muictent fecundum legem , & quod factum est, dilfolvant. 1 §. 3. Construant autem vias publicas unusquisque secundum propriam domum : & aquseductus purget. quisub dio sunt, [id est, calo libero] , & construat ita, ut n»n prohibeatur vehiculum transire, f Quicunque autem mercede habitant : si non construat dominus , ipsi construentes computent dispendium in mercedem. §. 4. Studeant autem , ut ante officinas nihil [ projectum sit, vel propositum ; praeterquam si fullo vestimenta siccet, aut Faber cumis exterius ponat. Ponant autem & hi, ut non prohibeant vehiculum ire. §. 5. Non permittant autem rixari in viis, neque stercora projicere, neque morticina , neque pelles jacere. T I T. XI. DE VIA PUBLICA ET ITINERE PUBLICO REFICIENDO. i. ULPIANUS lib. (is. ad Edictum. ORcetor ait: Quominus ilii viam publicum iterve publicum aperire , reficere liceat , dum ne cu via , idve iter deterius fiat: vim fieri veto. §. I. Viam aperire est, ad veterem altitudinem latitudinem- que restituere. Sed & purgare refectionis portio est. f Purgari autem proprie dicitur ad libramentum proprium redigere, sublato eo , quod super eam esset. Reficit 2 enim , & qui aperit, & qui purgat, & omnes omnino , qui in pristinum statum reducunt. §. 2. Si quis, in specie refectionis , deteriorem viam facit, impune vim patietur: propter quod neque latiorem , neque longiorem , neque altiorem , neque humiliorem viam sub nomine relictionis is, qui interdicit, potest facere : vel in viam terrenam glaream injicere , aut sternere viam lapide , qiue terrena fit, vel contra, lapide stratam , terrenam facere. §. 3. Interdictum hoc perpetuo dabitur , & omnibus , & in omnes. & habet condemnationem in id, quod actoris intererit. 2. JAVOLENUS lib. 10. ex Cassio. t/Tam publicam populus non utendo amittere [non] potest. v 3. PAULUS lib. I. Sententiarum. Clin agrum vicini viam publicam quis rejecerit: tantum in eum vis recepte actio dabitur, quanti ejus interest, cujus fundo injuria irrogata est. §. 1. Qui viam publicam exaraverit, ad munitionem ejus solus compellitur. T I T. XII. DE FLUMINIBUS , NE QUID IN FLUMINE [PUBLI- [CO, RIPAVE EJUS FIAT, QUO PEJUS NAVIGETUR. i. ULPIANUS lib. ad Edictum. Alt Prator : Ne quid in flumine publico , ripave ejus facias , ne quid in flumine publico, neve in ripa ejus immittas , quo fiatio 3 iterve navigio deterior Jit, fiat. §. 1. Flumen ärivo magnitudine discerneiutum est, aut existimatione circumcolentium, h. 2. Item fluminum quaedam sunt perennia , quadam torrentia, perenne est, quod semper fluat rar,;, torrens, 5 xauxtfa ;, id est, byeme fluens. t Si tamen aliqua astate exaruerit, quod alioquin perrenne fluebat: non ideo minus perenne est. §. 3. Fluminum quadam publica limt, quadam non. Pu..licum flumen esse Cassius definit ,quod perenne sit„ Hac sententia Caffi , quam [&J Celsus probat, videtur esse probabilis. §. 4. Hoe Interdictum ad flumina publica pertinet: 11 autem flumen privatum sit. cessabit Interdictum : nihil enim differt ä citeris locis privatis flumen privatum. §. 5. Ripa autem ita recte definietur , id , quod flumen continet, naturalem rigorem cursus fui tenens. Ureterum fi quando vel imbribus , vel mari, ve! qua alia ratione ad tempus excrevit : ripas non mutat. Nemo denique dixit, Nilum, qui inremento suo Aigyptum operit , ripas suas mutare vel ampliare. Nam cum ad perpetuam fui mensuram redierit, ripre alvei ejus muniendae sunt, f Sj tamen naturaliter creverit, ut perpetuum incrementum nactussit, vel alio flumine admixto , vel qua alia ratione ; dubio procul dicendum est, ripas quoque eum mutasse : quemadmodum fi alveo mutato, alia capit currere. §. si. Si insula 4 in publico flumine fuerit nata , inque ea aliquid fiat, non videtur in publico fieri : illa enim insula aut occupantis est, si limitati agri fuerunt; aut ejus, cujus ripam contingit, aut si in medio alveo nata est, eorum [est], qui prope utrasque ripas pofiident. §. 7. Simili modo & si flumen alveum suum reliquit 5 , & alia fluere coeperit: quidquid in veteri alveo_ factum est, ad hoc Interdictum non pertinet: non enim, in flumine publico factum erit, quod est ntriusque vicini, aut, fi limitatus est ager, occupantis alveus fiet: certe desinit esse publicus. Ille etiam alveus , quem sibi flumen fecit, etsi privatus ante fuit, incipit 6 tamen esse publicus. §. z. Si fossa manu facta sit, per quam fluit publicum flumen : nihilominus publica fit: &. ideo si quid ibi fiat, in flumine publico factum videtur. §. 9. Aliter» atque si flumen aliquam terram inundaverit, non.alveum sibi fecerit : tunc enim nan fit publicum , quod aqua opertum est. §- 10. Item, si amnis 7 aliquid circumeat, sciendum est , ejus * 1 2 manere , cujus fuit, si quid igitur illic factum est, non est factum, in publico flumine, nec pertinet ad hoe Interdictum, si quid in privato factum sit: ne quidem fi in privato flumine fiat: nam quod fit in privato flumine, perinde 8 est , atque si in alio privato loco nat. §. 11. In flumine publico factum accipere debemus, quidquid in aqua fiat: nam fi quid extra factum sit, non est iu flumine factum : & quod in ripa fiat, non videtur in flumine factum. §. 12. Non autem omne, quod in flumine.publico ripave fit, coercet Prretor : sed fi quid fiat, quo deterior statio 9 & navigatio liat, f Ergo hoc Interdictum'ad ea tantum flumina [ publica ] pertinet, qure sunt navigabilia : ad cretera non pertinet. Sed Labeo scribit, non eSe iniquum , etiam, si quid in eo flumine , quod navigabile non sit, fiat, ut exarescat, vel aqua cursus impediatur, utile Interdictum competere : ne vis ei fiat, quominus id opus, quod in alveo fluminis ripave ita factum sit , ut iter , cursus fluminis , deterior sit, fiat, tollere, demoliri, purgare, restituere viri boni arbitratu possit. §. 13. Stationem 10 dicimus ä statuendo : is igitur locus demonstratur, ubicunque naves tuto stare possunt. §. 14. Ait PtxtQr, iterque navigii deterius 11 fiat. hoc pro navigatione positum est: imo navigium solemus dicere etiam ipsam navem. f Iter ergo navigio potest & fio accipi, iter navi deterius fiat, f Navigii appellatione etiam rates continentur : quia plerumque & ratium usus necessarius est. Si pedestre iter impediatur, non ideo minus iter navigio deterius sit. §. 15. Deterior 12 statio, item que iter navigio fieri videtur, fi usus ejus corrumpatur , vel difficilior fiat, aut minor vel rarior , aut fi in totum auferatur. Proinde, sive derivetur aqua , ut exiguior facta, minus sit navigabilis: vel fi dilatetur, aut diffusa, brevem aquam faciat: vel contra sic coanguste ur , ut rapidius flumen faciat: vel fi quid aliud fiat, quod navigationem incommodet, difficiliorem faciat, vel prorsus impediat: Interdicto locus erit. §. 16. Labeo scribit, non esse dandam exceptionem 13 ei, qui Interdicto convenitur, aut ni/i ripte tuenda causa facium fit: sed ita excipiendum ait, extra quam,fi quid ita faciumJit, uti de Lege fieri licuit. §. 17. Si in mari aliquid fiat: Labeo ait, competere ta!e Interdictum : Ne quid in mari , inve lit- tore , quo portus , fiatio, iterve navigio deterius fiat. §. 18. Sed & si in flumine publico , non tamen navigabili fiat, idem putat. §. 19. Deinde ait Prretor : Quod in flumine publico ripave ejus fiat, fivequid in id flumen ripamve ejus immijjmn habes , quo fiatio iterve navigio deterior fit, fiat: refiitnas. §. 20. Superius Interdictum prohibitorium est: hoc restitutorium, ad eandem caujnm pertinens. §. 21. Jubetur autem is , qui factum vel immitium habet, restituere, quod habet, si modo id , quod habet, stationem vel navigium deterius faciat. §. 22. Hrec verba , saltum habes ., vel irnmijfum habes, ostendunt, non eum teneriqui recit vel immisit: sed qui fastum , immissura habet. Denique Labeo ieribit, si t auctor tuus aquam derivaverit , & hoc Interdicto : si ea tn utaris. (1. I. 2. h. 17 .supr. ne quid in loco publico. •§. 4. (g. §. 4 .supr. h. I. (/)• §• *3- infr.h. I. (2.I.3. §. t$. in/r. de itinere actuqiK privat. !§. 12.supr. h. /.adde/. 59. infr. de ytrb.fign. (3- §. Ig. infr. h. /. (4. /. 7. §.3. I. 29 .supr. de adquir. rcr. do- h. I. (12. /. 2. §• 32. supr. ne quid m loco pubi. [5. d. I. 7. §. 5. (6. I. 10. supr. de rer. divis. (7. d. I. 7. 6. infr. tit. prox. T O M. I. Xx XX (10. In pr. N (11. §. 1$ .infr. (13. Adde /. I. st. POM- 1427 Digeftorum Lib. XLIII. Tit. XII. XIII. XIV. XV. _ 142% 1. POMPONIUS [lib. 34. ad Sabinum.] Q Uo minus ex publico flumine lineatur aqua, nihil impedit, nili 1 imperator aut Senatus vctet: fi modo ea aqua in usu publico non erit, sed si a aut navigabile est, aut ex eo aliud navigabile sit: non permittitur id facere. 3. PAULUS [lib. 16. ad Sabinum.] IsLumina publica 3 , qua; fluunt, ripxque eorum publica sunt. r §. 1. Ripaea putatur elfe, qute plenislimum Humen continet. §. 2. Secundum ripas fluminum loca non omnia publica sunt, «um ripae cedant, ex quo primum ä piano vergere incipit usque ad aquam. l 4. SC/EVOLA [lib. ;. Responsorum.] Q Utesitum est, an is , qui iir utraque rioa fluminis publici domus -habeat, pontem 4 privati juris facere potest? Respondit, non poste. T I T. XIII. NE QUID IN FLUMINE PUBLICO FIAT, QUO ALITES. AQUA FLUAT , ATQUE UTI PEIORE .«STATE FLUXIT. i. ULPIANUS [lib. 68. ad Edictum.] Alt Prsetor : h flumine publico 5 , inve ripa ejus facere , aut inii ** flumen ripamve ejus immittere , quo 6 aliter aqua fluat , quam priore astate 7 fluxit, veto. §. I. Hoc Interdicto prospexit Praetor, ne derivationibus minus concessis , flumina excrescant, vel mutatus alveus vicinis injuriam aliquam adferat. §. 2. Pertinet autem ad flumina publica , sive navigabilia sunt, sive non sunt. §. 3. Ait Praetor ; .Quo aliter aqua fluat, quam priore astate fluxit: non omnis ergo, qui immisit vel qui fecit, tenetur; sed qui faciendo vel immittendo efficit aliter, quam priore aestate fluxit, aquam fluere, f Quod autem ait, aliter fluat, non ad quantitatem aqu» fluentis pertinet, sed admodum , & ad rigorem cursus aquae referendum est. Et generaliter dicendum est, ita demum Interdicto quem teneri , fi mutetur aqux cursus per hoc , quod factum est , dum vel depressior , vel arctior fiat aqua , ac per hoc rapidior fit cum incommodo accolentium. Et si quod alitui vitii accolae ex facto ejus , qui convenitur, sentient, Interdicto locus erit. §. 4. Si quis ex rivo tecto per apertum ducere velit, vel contra, qui ante aperto duxit, nunc operto velit: Interdicto teneri placuit; si modo hoc factum ejus incommodum circa colentibus adferat. §. 5. Simili modo, & si incile 8 ducat, aut alio loco fiat, aut si alveum fluminis mutet: hoc Interdicto tenebitur. §. 6. Sunt, qui putent, excipiendum hoc Interdicto : Quod ejus ripa munienda causa non Jiet, scilicet ut fi quid fiat, quo aliter aqua fluat, fi tamen muniendie ripx causa fiat, Interdicto locus non sit: sed nec hoc quibusdam placet: neque enim rip;e cum incommodo accolentium muniendae sunt, hoc tamen jure utimur , ut Praetor ex causa aesti- met, an hanc exceptionem 9 dare debeat: plerumque enim utilitas suadet exceptionem istam dari. §. 7. Sed & fi alia utilitas vertatur ejus , qui quid in flumine publico fecit, pone enim grande damnum flumen ei dare solitum , praedia ejus depopulari: si forte aggeres, vel quam aliam munitionem adhibuit, ut agrum suum tueretur, eaque res cursum fluminis ad aliquid immutavit; cur ei son consulatur? Plerosque scio prorsus flumina avertisse , alveosque mu tast e , dum praediis suis consulunt: oportet enim in hujusmodi rebus utilitatem & tutelam facientis spectari, fine 10injuria utique accolarum. §. 8- Is autem hoc Interdicto tenetur, qui aliter fecit fluere , quam priore astute fluxit: Et idcirco ajunt, Praetorem priorem aestatem comprehendisse, quia semper certior estnatu- ralis cursus fiinjjimnn aestate potius, quam hyeme. Nec ad instantem aestatem, sed ad priorem Interdictum hoc refertur : quia illius «flatis fluxus indubitatior est. f fEstas ad aequinoctium autumnale refertur. Et si forte a’state interdicetur, proxima superior astas trit intuenda; sivero hyeme, tunc non proxima hyeme astas, sed superior erit inspicienda. §. 9. Hoc Interdictum cuivis ex populo competit; sed non adversus omnes , verum adverfiis eum , qui deneget, ut aliter aqua flueret, cum jus non haberet. §. 10, Hoc Interdictum & in heredes competit. §. 11. Deinde ait' Pr.vtor : .Quod in flumine publico ripave ejus facium , stve quii in flumen ripamve ejus immifum hake s 11 : Ji oh id aliter aqua fluit, atque [ uti ] priore testate fluxit: reflituas. 12 §. 12. Hoc Interdictum restitutorium proponitur: superius 13 enim prohibitorium est, & pertinet ad ea, qua nondum facta sunt. Si quid igitur jam fastum est, per hoc Interdictum restituetur: si quid ne fiat, prospicitur, superiore Interdicto erit utendum : & fi quid post Interdictum redditum fuerit factum , coercebitur. §. 13. In hoc Interdicto restitutorio non est iniquum (ut Labeo ait] venire etiam, quod dolo factum est, quominus haberes. — T I T. XIV. UT IN FLUMINE PUBLICO NAVIGARE LICEAT. i. ULPIANUS lib. 68. ad Edictum. DRator ait: Quominus illi in flumine publico navem 14, ratem agere, 1 quodve minus per ripam onerare , exonerare liceat: vim fieri veto. Item , ut per lucum 1; , fojfam 16 , stagnum 17 publicum navigare liceat, interdicam. §. 1. Hoc Interdicto prospicitur, ne quis in flumine publico navigare prohibeatur, sicuti enim ei, qui via publica uti prohibeatur, Interdictum supra propositum est : ita hoc quoque proponendum Prator putavit. §. 2. Si privata sunt suprascripta , Interdictum cessat. §. 3. Lacus iz est, quod perpetuam habet aquam. §. 4. Stagnum est, quod temporalem contineat aquam ibidem stagnantem , qua quidem aqua plerumque hieme cogitur. §. 5. Folia [est] receptaculum aqua, manu facta. §. 6. PoiTimt autem etiam hae este publica. §. 7. Publicano plane , qui lacum vel stagnum conduxit, si 19 piscari prohibeatur, utile Interdictum competere, Sabinns consentit : & ita Labeo, f Ergo & si ä municipibus conductum habeat , aequissimum erit ob vectigalis favorem Interdicto eum tueri. §. 8- Si quis velit Interdictum tale movere , ut locus deprimatur pecoris appellendi gratia , non debet audiri: & ita Mela scribit, f Idem ait tale Interdictum competere , ne cui vis fiat, quominus pecus ad flumen publicum , ripamve fluminis publici appelletur. T I T. XV. DE RIPA MUNIENDA. 1. ULPIANUS lib. 68. ad Edictum. pRostor ait: Quominus illi in flumine publico ripave ejus opus face- L re , ripte ugrive , qui circa ripam est, tuendi causa, liceat: dum ne oh id navigatio deterior fiat, Ji tibi damni infecti in annos decem, viri boni arbitratu , vel cautum vel satisdatum ejl, aut per illum mm flat, quominus viri boni arbitratu caveatur, vel satisdetur: vim fieri veto. §. 1. Ripas fluminum publicorum reficere, munire, utilissimum est. Sicuti igitur de via publica reficienda Interdictum propositum eft 20, ita etiam de ripa fluminis munienda proponendum fuit. §. 2. Merito adjicit, Dum ne ob id navigatio deterior fiat: illa enim sola refectio toleranda est, qua: navigationi non est impedimento. §. 3. Is autem, qui ripam vult munire, dedamno futuro debet vel cavere, vel satisdare secundum qualitatem persona. Et hoc Interdicto expressum est, ut damni infecti in annos decem viri boni arbitratu vel caveatur, vel satisdetur. §. 4. Dabitur autem fatis vicinis: sed & bis, qui trans flumen possidebunt. §. 5. Etenim curandum fuit, ut eis ante opus fastum caveretur. Nam post opus fastum, persequendi hoc Interdicto nulla facultas fuperest , etiamsi quid damni postea datum fuerit: sed Lege Aquilia experiendum est. §. 6. Illud notandum est, quod rips, lacus , fossae, stagni muniendi nihil Prator hic cavit: sed idem erit observandum , quod in ripa fluminis munienda. (i. I. 18 - in fin.fupr. de aqua N aqua pluv. (2. I. IO. in fin. fupr. d. t. (3. I. 4. in sin. I. 5, inpr. Jupr. §. 2. §. 4. Inft. de rer. divis. (4. I. 2. §. 33 .fupr. ne quid in loco pubi. §. 2. infr. h. I, (6. §. 3. infr. h. I. (7. §. 8- infr. h. I. (8. I- I. §. 5 - infr. de rivis. (9. Adde l. I. §. 16 .fupr. deflumi- ~tib. (10. §. a-fupr. h. I. (11. v. §. ult. infr. b. I. (12. §.12. infr. h. I. (13. In pr.fupr. h. I. (14. 1 . fupr. ile rer. divis, (i;. T. §. z. infr. h. I. (16. V. §. 5. infr. h. I. (17. v. §. 4. infr. h. I. (18.1. na. infr. de verb. fign. (19. I. l.fupr. de loco publ.fruendo. (20. 1 . I. in pr.fupr. devia pubi, itin. T I T. 1429 De vi, & de vi armata. 1450 T 1 T. XVI. DE VI 1, ET DE VI ARMATA. 1. ULPIANUS lib. 6 [9]. ad Edictum. pRxtorait: Unde tu illum vi dejecisti, aut familia tua dejecit: De eo, quaque ille tunc ibi habuit, tantummodo intra annum, poft 2 annum de eo, quod ad eum, qui vi dejecit, pervenerit, judicium Z dabo. §. I. Hoc Interdictnni proponitur ei, qui vi dejedtus est: etenim fuit xqiiiffimum , vi dejecto subvenire, propter quod ad recuperandam 4 posseffionem Interdictum hoc proponitur. §. 2. Ne quid autem per vim admittatur, etiam Legibus Juliis 5 3 prospicitur publicorum & privatorum > necnon & Constitutionibus Princi- pum. §. 3. Hoc Interdictum non ad omnem vim pertinet, verum ad eos 6, qui de poiseilione dejiciuntur, f Ad solam autem atrocem vim pertinet hoc Interdictum. Et ad eos tantum 7 , qui de solo dejiciuntur : utputa de fundo , sive aedificio, ad alium autem non pertinet. Et si quis de area dejectus sit, sine dubio Interdicto locus est. §. 4. Et generaliter ad omnes hoc pertinet Interdictum, qui de re solo cohsrenti dejiciuntur : qualisqualis enim fuerit locus, unde quis vi dejectus est , Interdicto locus erit. §. 5. Proinde & si superficiaria insula ruerit, qua quis dejectus est, apparet, Interdicto fore locum. §. 6. Illud utique indubium non venit. Interdictum hoc ad res mobiles 8 non pertinere. Nam ex causa furti vel vi bonorum raptorum actio competit: potest & ad exhibendum agi. f Plane fi quae res sint in fundo , vel in sedibus, unde quis dejectus est: etiam earum nomine Interdictum competere, non est ambigendum. §. 7. Si quis de nave vi dejectus est, hoc Interdicto locus non 9 est: argumento ejus, qui de vehiculo detra- ftus est, quem nemo dixit Interdicto hoc uti posse.| §. 8. Plane si quis de ligneis ordibus dejectus fuerit, nemo ambigit, Interdicto locum fore: quia qualequale sit, qud iulo coluereat: inde, qui vi dejectus est , habet Interdictum. §. 9. Dejicitur is, qui polii- det, sive civiliter, sive naturaliter possideat: nam & naturalis possessio ad hoc Interdictum pertinet. §. 10. Denique & si maritus uxori donavit, eaque dejecta fit: poterit Interdicto uti. non tamen , fi colonus. 10 §. ii. Ait Prxtor: Dejecisti, aut familia iija-it: merito familire mentio habita : nam cum dejecijli verbum refertur ad personam ejus, qui dejecit, nec pertineat ad eum, cujus familia dejecit, (nec enim ego videor dejecisse, si familia mea dejecerit) , consequens fuit addere , aut familia tua dejecit. §. ir. Dejecisse autem etiam is videtur, qui mandavit 11 vel jussit, ut aliquis dejiceretur: parvi enim referre visum est, silis manibus quis dejiciat, an vero per alium. Quare [&] si familia mei ex voluntate mea dejecerit, ego videor dejecisse. §. 13. Quo ties verus procurator dejecerit, cum utrolibet eorum, id est, sive domino, sive procuratore, agi posse Sabinus ait, & alterius nomine alteri ex.mi: sic tamen , si ab altero eorum litis aestimatio fuerit prastita. non 12 enim excusatus est, qui jussu alicujus dejecit: 11011 magis, quam si jussu alicujus occidit. Cum autem falius est procurator, cum ipso tantum procura.ore interdici debere. Sabini sententia vera est. §. 14. Sed & si, quod alius dejecit, ratum habuero : sunt, qui putent secundum Sabinum & Cassium , qui rati habitionem mandato comparant, me videri dejecisse, Interdictoque isto teneri: & hoc verum est. rectius enim dicitur, in iz maleficio ratihabitionem mandato 14 comparari. §. 13. Quod igitur additur, aut familia tua dejecit, merito scriptum est in eum casum, in quem Familia meavi dejecit, f Cieteruin si jussit 15, ipse dejecit: nec gravari debet dominus, qui non jussit, si fervorum suorum factum ;radiaret, [&] si non jussu ejus dejecerunt, nam non gravabitur hoc nomine: quippe cum aut pervenit ad eum aliquid, (i. Lib. 8. C. 4. 3. (2. I. 7. §. %.supr. communi divid. I. q.supr. de interdidi. I. r. C. unde vi. (z. §. 6. Injl. de interdici. (4. d. §. 6. {3. d. §. si. lib. 48. tit. h. 7. infr. I. 4. C. unde vi. I. 12 .supr. quod met. caus. C. ad leg. Jul. de vi suhl. (6. d. §. si. (7. §. si. 7. infr. h, l. (8 . 1 . 3. §. 15. infr. h. t. (v. §. f.supr. hic. juntf. i. 20. §. 4. infr. quod vi aut clam. (10. Obst. /. 12. /. 18. infr. h. t. (tt. §. 13. infr. hic. I. 12. Jupr. qtue in fraud. cred. I. 132. §. I. infr. it reg. jur. (12. L. 37. in pr.supr. ad leg. Aquil. I. 13 & restitueret; aut non pervenit, & ipsos servos maleficii causa noxa» dedendo, indemnis erit 16. quod enim noxae dedere compellitur, in damno debet reputare, cum servus hoc postit domini deteriorem conditionem facere. §. 16. Familias 17 autem appellatio servos continet. §. 17. Sed quaeritur, quem numerum servorum contineat: utrum plurium , an vero [&] duum vel trium? Sed verius est , in hoc Interdicto , etiam si unus 18 servus vi dejecerit, familiam videri dejecisse. §. iz. Familia appellatione & 19 eos, quos 20 loco.servorum habemus, contineri oportere dicendum est. tz. 19. Si quis tamen neget, se servum vel familiam defendere: cogendus est pati hoc Interdictum; ad hoc scilicet, ut, quod adeum pervenit, restituat. §. 20. Si filiusfamilias vel mercenarius vi dejecerit, utile Interdictum competit. §• 21. Si adversus eum, qui in libertatem ex servitute vel contra petitur, post inchoatum liberale judicium utar Interdicto, & liber judicatus fuerit, & apparuerit ignorante eo, a servis ejus vi me dejectum : in posseffionem restituar. §. 22. Quod servus, vel procurator, vel colonus tenent, dominus videtur 21 possidere : & ideo his dejectis, ipse dejici de possessione videtur , etiam 22 si ignoret eos dejectos, per quos possidebat, f Et si quis igitur alius, per quem possidebam , dejectus fuerit: mihi competere Interdictum , nemini dubium est. §. 23. Interdictum autem hoc nulli competit, nisi ei, qui tunc, cum dejiceretur, possidebat: nec alius dejici visus est, quam qui possidet. §. 24. Sive autem corpore, sive animo poffidens quis dejectus est: palam est, eum vi dejectum videri. Idcivcoque si quis de agro suo , vel de domo proeeffisset nemine suorum relicto , mox revertens, prohibitus 23 sit. ingredi vel ipsum praedium ; vel si quis eum in medio itinere detinuerit 24 , & ipse possederit: vi dejectus videatur : ademisti enim ei posseffionem , quam animo retinebat, etsi non corpore. §. 23. Quod vulgo dicitur 25, isjlivorum hibernorumque saltuum nos possessiones animo retinere: id exempli causa didici Proculum dicere, nam ex 26 omnibus pr.ediis, ex quibus non hac mente recedimus , ut omisisse posseffionem vellemus , idem est. §. 26. Eum , qui neque animo , neque corpore possidebat, ingredi autem & incipere possidere prohibeatur, non videri dejectum, verius est: dejicitur enim, qui amittit posseffionem , non qui non accipitur. §. 27. Vim [vi] repellere licere 27 , Cassus scribit: idque jus natura comparatur. Apparet autem (inquit) ex eo , arma armis repellere licere. §. 28. Vi pojjldcre eum definiendum est , qui expulso vetere possessore , adquisitam per vim posseffionem obtinet: aut qui in hoe ipsum aptatus & prxparatus venit, ut contra bonos mores, auxilio, ne prohiberi possit Ingrediens in posseffionem, facit. Sed qui per vim posseffionem suam retinuerit, Labeo ait, nou vi possidere. tz. 29. Idem Labeo ait, eum, qui metu turba: 28 perterritus fugerit, vide.fi dejectum. Sed Pomoonius ait, vim sine 29 corporali vi locum non habere. fEgo, etiam eum, qui Fugatus est supervenientibus quibusdam, ii illi vi occupaverunt posseffionem, videri vi dejectum. §. 30. Qui a me vi possidebat, si ab alio dejiciatur , habet Interdictum. tz. 31. Qui vi dejectus est, quidquid 30 damni senserit ob hoc, quod dejectus est, recuperare debet: pristina enim causa restitui debet, quam habiturus erat, si non fuisset dejectus. §. 32. Si fundus , a quo vi expulsus sim , mihi restitutus esset, esetene vero res, quw ablate fu ut, non restituantur: hic dicendum est, Interdictum nihilominus tenere : quia verum est, vi esse lejectum. f Plane, ii quis velit dc possessione quidem rei soli per hoc Interdictum experiri, de rebus vero mobilibus 31 ad exhibendum actione : potest hoc suo arbitrio habere : & ita Julianus scribit. f Idem scribit, & Ii quis vi bonorum raatorum de hujusmodi rebus velit exseriri. §. 33. Quod autem ait Pistor , Qtueque ibi ced. (15. §. 12. ßtpr. h. I. (16. §. 2. Injl. de noxal. aci. (17. /. 2. §. 14. infr. vibon. rapt. I. 193- §■ 3- infin. infr. de verh.fgn. (18. Irnrno vide l. 42. §. ult. infr. de vcrb.Jign. (19. l. 23 - §• 2. de redii, edici. I. 1. §. 5 .supr. de publicati, t. 2. tz. 14 -fifr. vi ■Upt. (20. I. 4. in sin. pr.supr. de usu U habitat. (21. L I. adquir. vel retinend. pof. (22. L 44' §• ult supr. de adquir. vel amitt. pof (23. /. 3. §. 14- infr. h. t. (24. §. pen. infr. h. I. . S ‘ - vet amiic.poq/. <• o- »• "J ' . / / , • - ' 13 . tnfin. (-3. /. 3. §. II. supr. de adquir. vel amitt. pof. (26. I. 44, infin. '. de accu- supr. d. t. (27. I. 17. infr.-h. t. I. ?,.Jupr. de justit. if jure. I. 4. in infr. quod vi aut clam. I. 11. tz. 3. infr. de injur. L 5. C. stt. limita ex l. 169. in pr. infr. de reg. jur. I. 37. inpr.supr. ad leg. Aquil. (13. I. 132. tz. 2. infr. de reg. jur. (14. t. 3. §. 10. „j„, r . ^ ..,. r - - s in f r * h. 1 . 1 . 12, in fin. infr . de solutio», l. ult. in pr. C. ad SC. M.a~\ met. caus. 0 > o# ^ 6. infr. h. t . (3 1 * *• *4* tnfin, tnjr , eoa, X X X X L 1 supr.d.t » (27. -v * ..•' . - , . - p r supr . adle*. Aquil. I. I- C. unde vi. (28. L ZZ. $>. 2 Jupr. de nsurp. &? nsucap. (29. L 3- §• 7 •«’/(• ö. t. I. % in pr.supr. quod - ' 6. infr. h. t . (31. L 14. tnfin. infr , eod. habuit . Digestorum Lib. XL 1 IL Tit. XVI. 1432 l4?r _ habuit, sic accipimus, ut omnes res cuntincantur, nonsolumqux proprii« ipsius Fuerunt; verum etiam si quas apud eum deposite , vel ei commodate , vel pignerate , quarumque usum, vel usum- Fructum, vel custodiam habuit, vel si quae eicollocatxsunt: cum enim dicat Prxtor, habuit ; omnia htec liabendi verbo continentur. §. 34. Rectiffime autem Prxtor addidit, Tunc ibi i habuit: tunc, sic accipimus, cum dejiceretur. Et ideo, & si quid postea desiit illic este, dicendum erit, in Interdictum venire. Sic fit, ut etiam si homines, vel pecora demortua sint post dejectionem, Interdicto locus sit. f Denique scribit Julianus eum, quivi dejecit ex eo prxdio, in quo homines fuerant, propius este, ut etiam sine 2 culpa ejus mortuis hominibus xstimationem eorum per Interdictum restituere debeat: licutifur hominis etiam 3 mortuo eo tenetur. §. 35. Huic consequens elfe ait, ut villae quoque, & sedium incendio consumptarum pretium restituere cogatur : ubi enim quis (inquit) dejecit, per eum stetisse 4 videtur , quo minus restitueret. §. 36. Idcirco constare ait, eum, qui vi dejecit, quique vi sine 5 dolo malo desierit polfidere, Interdicto teneri. §. 37. Ibi autem ait Prostor, ut ne quis, & qiue illic non habuit, complectatur. §. 38. Sane, quod ait Pnetor , Ibi, quomodo accipimus? utrum in eo loco, unde quis vi dejectus est: an vero in omni pofifeffione? Et melius dicetur, non ad angulum referendum , vel locum, in quo fuerit, verum etiam ad omnem partem posteIsionis, qua quis earuit, cum dejicitur. §. 39. Annus in hoc Interdicto 6 utilis est. §. 40. Ex die, quo quis dejectus est, fructuum 7 ratio habetur : quamvis in exteris Interdictis, ex quo 8 edita sunt, non retro computantur, t Idem est & in rebus mobilibus , qux ibi erant: nam L earum fructus computandi sunt, ex quo quis vi dejectus est. §. 41. Non solum autem fructuum ratio in hoc Interdicto habetur, verum exterarum etiam utilitatum habenda est. nam & Vivianus refert, in hoc Interdicto omnia , qiuecunque habiturus vel adiecuturus erat is, qui dejectus est, ii vi dejectus non esset , restitui, aut eorum litem ä judice sstimari debere: eum que tantum consecuturum, quanti 9 sua interesset, se vi dejectum non esse. §. 42. Ex Interdicto mule vi, etiam is, qui non possidet, restituere cogetur. §. 43. Interdictum hoc, quia atrocitatem 10 facinoris in se habet, quxsitura est, an liberto in patronum , vel liberis adversus parentes competit? Et verius cstn, nec liberto in patronum, nec in parentes liberis dandum esse, meliusque 12 erit, in factum actionem his competere: aliter, atque si vi armata usus sit adversus libertum patronus, vel adversus liberos parens: nam hic Interdictum competit. §. 44. Hoc Interdictum & heredi 13, & exteris successoribus competit, tz. 4;. Non alii autem, quam ei, qui polfidet, Interdictum Umie vi competere, argumentum prxbet, quod apud Vivianum relatum est, si quis me vi dejecerit, meos non dejecerit, non posse me hoc Interdicto experiri: quia per eos retineo posselsionem , qui dejecti non sunt. §. 46. Idem Vivianus refert: Servos quosdam vi depulit, alios retinuit & vinxit, aut etiam eis imperavit: vi te dejectum intelsi- gi. desisse enim possidere, cum fervi ab alio possideantur, f Et quod in parte servorum dictum est, idem in omnibus dici ait, si forte nemo der ullus esset, sed possideri ab eo coepissent, qui ingressus in possessonem esset. §. 47. Quid dicturi essemus, tractat, si aliquo possidente ego quoque ingressis sum in possessonem , & non dejiciam possessorem, sed vinctum 14 opus facere cogam: quatenus res (inquit) esset ? Ego verius puto, eum quoque dejectum videri, qui illic vinctus est. §. 48. Ex causa hujus Interdicti, in heredem 1; , & bonorum possessorem, exterosque successo- les , in factum actio competit in id 16, quod ad eos pervenit; (1. §. 38. infr. h. I. (2. 1. pen. infr. h. t. (3. 1. 7. §. ult. i. 8. I. 16.) upr. de conditi, fürt. I. Zo. in pr. suar, de aci. ernpt. I. 46. in pr. I. 67. in fin. infr. defurt. i. ult. C. de condici, ob turp. catis. I. 9. C. defurt. (4. I. pen. infr. h. t. adde 1 . 82. in fin. infr. de verb. oblig. (;. . r$. infr. h. t. (6. I. 2. C. unde vi. (7. /. 4. C. d. t. I. 38. § 5 .supr.de usur. (8. I. 3- supr. de interdici. (9. I. 6. I. 15 .infr.h.t.l. 3.5.3 .infr. de itin. ativ.que privat. (10. §. 3. ver/, ad solam, supr. h. I. (11. I. i. in fin. I. 7. §. 2 .supr. de obsequiis. (12. /. ii. in fin.supr. de dolo. (13. §.1 .verssed heredibus. Inst. deserpet, pfi temporal, aci. (14. §. 24 .supr. h. I. (i;. 1 . 3. in fin. infr. h. t. I. 2. in fin. C. unde vi. (16. /. 9. in fin. pr. infr. h. t. (17. j B p r _ s„pr. de calumniat. I. IÜ. in fin. I. 19. supr. quod met. caus.l . 35. in pr. infr. de oblig. & aci. 1, 38. infr. 2. PAULUS lib. 65. ad Edictum. fAOlove male eorum factum est, quominus perveniret. u 3. ULPIA MUS lib. 69. ad Edictum. QUod est, & si quis aruiis dejectus est : quia ex facinoribusde- 'i-fu rictorum de 17 eo, quod ad heredem pervenit, actio datur, sufficit 18 enim, non in lucro versari eum heredem, non etiam, damnum subire. §. 1. Hxc actio, qux adversus 19 heredem exterosque successores pertinet, perpetuo competit: quia 20 in ea rei persecutio continetur. §. 2. Armis dejectum quomodo accipimus? firma 2 sunt omnia tela; hoc est, & fustes, & lapides: non solum gladii, haftx , framex , id est , romphxx. §. 3. Plane & si unus vel alter fustem vel gladium tenuit, armis dejectus possessor videtur. §. 4. Plus dicitur: etsi inermes venerant, fi in ipsa concertatione , qui inermes venerant, eo processerunt, ut fustes aut lapides sumerent: vis erit armata. §. 5. Qui armati venerunt , etsi armis non sunt usi ad dejiciendum, sed dejecerunt: armata vis Facta esse videtur, sufficit enim terror armorum, ut videantur armis dejecisse. §. 6. Si quis autem visis armatis, qui alibi tendebant, metu hoc deterritus profugerit: non videtur dejectus: quia non hoc animo fuerunt, qui armati erant; sed alio tendebant. §. 7. Proinde & si cum armatos audisset 22 venire, metu decesserit [de] posseffione : sive verum , live falsum audisset: dicendum est, non esse eum armis dejectum; nisi 23 posseffioab his fuerit occupata. §. 8- Si autem , cum dominus veniret in possessionem, armati eum prohibuerunt, qui invaserant posselliuuem: videri eum armis dejectum. §. 9. Eum igitur, qui cmn armis venit, possumus 24 armis repellere, sed hoc confestim 25, non ex intervallo: dummodo sciamus, non solum resistere permissum, ne dejiciatur: sed etsi dejectus quis fuerit, eundem dejicere non ex intervallo, sed ex continenti. §. 10. Cum procurator 16 armatus venit, & ipse dominus armis dejecisse videtur, sive mandavit, live (ut Julianus ait) ratum 27 habuit. §. 11. Hoc & in familia dicendum est. nam cum familia sine me armata venit, ego non videor venisse, sed familia : nisijuffi, vel ratum habui. §. 12. Hoc Interdictum etiam adversus eum proponitur, qui dolo malo fecit, quo quis armis dejiceretur: & post 28 annum reddetur in id 29, quod pervenit ai eum, qui prohibuit. §. 13. Unde vi Interdictum necessarium fuisse fructuario apparet, fi prohibeatur uti frui usu- fructu fundi. §. 14. Uti frui autem prohibuilse is videtur, quivi dejecit utentem & fruentem: aut non admisit 30, cum ex fando exisset non ususfructus deserendi causa, f Cxterum fi quis ab initio 31 volentem incipere uti frui, prohibuit: hoc Interdictum locum non habet: quid ergo est? debet fructuarius ufumfructum vindicare. §. 15. Pertinet autem hoc Interdictum ad emn, qui fundo uti frui prohibitus est: pertinebit etiam ad eum, qui xdifi- ciis uti frui prohibetur, f Consequenter autem dicemus, ad res mobiles 32 hoc Interdictum non pertinere, si quis uti frui prohibitus est re mobili; nisi si rei soli accedebant res mobiles. Si igitur ibi fuerunt: dicendum est, etiam ad eas referri hoc Interdictum debere. §. 16. Item si non ususfructus, sed ufusfit relictus: competit boc Interdictum, ex quacunque enim causa constitutus est ususfructus 33, vel usus , hoc Interdictum locum habebit. §. 17. Qui ususfructus nomine qualiterqualiter 34 fuit quasi isl posseffione, utetur hoc Interdicto. J Sed li quis, postea quam prohibitus est, capite minutus fit, vel mortuus: recte dicitur, heredibus 35 & successoribus competere hoc Interdictum, non ut in futurum constituatur ususfructus ; sed ut prxterita causa, & damnum prxteritum sarciatur. §. 18. Heres quoque simili modo debebit in factum actionem suscipere in id 36 ; quod ad se p ervenit. de reg. jur. i. un. C. ex delici, des uncior. (18. d. I. 38. (19- f l- infin. supr. h. t. (20. i. 35. in pr. infr. de oblig. U aci. (21. §• 6. in fin. Ittfi. ile interdici. I. 41. infr. de verb.fign. (22. /. 9. in pr. supr. quod met. catis. (23. /. 1. §. 29. supr. h. t. (24. /. I. §• -7. supr. cod. i. 12. §. 1 .supr. quod met. cauf l. 45. §. 4. supr. «d /cg, fiquil. I. 3. supr. de juftit. & jure. (25. I. 17. infr. h. t. (26. I. I. §. 13. supr. cod. (27. d. I. I. §. «4. (28- 1-7- §• ' * l f' communi divid. (29. I. 1. in fin. supr. h. t. (30. d. I. I. §• ; 4- /. 6. in fin. supr. de adqttir. vel amitt. pojs. (3 t. d. I. I. §• 26. (32. d. j. 1. §. 6. (33- §- 13. §- iq- supr. §. 17- infr. hic. I 9- §. 1. infr. h. t. (34. I. 10. infr. eod. I. 60. in. pr.supr. de vjajt. (3;. /. I. §. 44 .supr. h. t. (36. d. 1. 1. in fin. 4. IDEM mi Uti possidetis. 1434 S 1 C u ” 4. IDEM lib. 10. ad Edictum, vi me dejecerit quis nomine municipum , in' municipes 1 mihi Interdictum reddendum, Pomponius scribit, si quid 1 ad eos pervenit. 5. IDEM lib. ii. ad Edictum. CI rerum tibi posseffionem tradidero , dicit Pomponius, Unde-vi o Interdictum cellare : quoniam non eil [vi] dejectus , qui compulsus 3 est in posseffionem inducere. 6. PAULUS lib. 17. ad Edictum. TN Interdicto Unie vi tanti 4 condemnatio facienda est, quanti 1 interfit possidere. & hoc jure nos uti, Pomponius scribit; id est , tanti rem videri, quanti actoris interiit: quod alias 5 minus esse , alias pius: nam tepe actoris pluris Interesse , hominem retinere, quam quanti is est. veluti cum qusstionis 6 habend®, aut rei probandas gratia, aut hereditatis 7 adeundas, intersit ejus, eum polsideri. 7. IDEM lib. 24. ad Edictum, m ä te vi dejectus sim , si Titius eandem rem possidere coeperit: non possum cum alio , quam 8 teeum Interdicto experiri. 8. IDEM lib. 54, ad Edictum. rUcinius dicebat, vi possideri, quotiens vel non dominus 9, 1 cum tamen possideret, vi dejectus est. 9. IDEM lib. 65. ad Edictum. CIpluresheredes sunt, unusquisque non [iis] amplius, quam 10 o ad eum pervenerit , tenetur. Qua de causa interdum in solidum tenebitur is, ad quem totum pervenerit, quamvis exparte heres sit. §. 1. Dejectum ab usufructu 11, in eandem causam Prxtor restitui jubet: id est, in qua futurus esset, si dejectus non esset, itaque si tempore ususfructus finitus fuerit, postquam dejectus est a domino: nihilominus cogendus erit restituere, id elt, usumfructum iterum constituere. io. GAJUS lib. 2. ad Edictum Praetoris Urbani, titulo de liberali causa. CI de fundo proprietarium & fructuarium 12 praedo expulerit, 0 atque ob id fructuarius constituto tempore non usus, perdiderit jussuum: nemo dubitat, quin dominus, sive experiatur cum fructuario adversus pricdonein , sive non experiatur, retinere debeat reversum ad se usumfructum, & quod fructuarius perdidit, id ad damnum ejus pertineat, cujus facto periit. 11. POMPONIUS lib. 6. ex Piautio. facit, qui non finit possidentem eo , quod possidebit, uti arbitrio suo : sive in serendo 13, sive fodiendo , sive arando, sive quid aedificando 14; sive quid omnino faciendo, per quod liberam possessionem adversarii non relinquit. 12. MARCELLUS lib. 19. Digestorum. POlonus eum , cui 15 locator fundum vendiderat, cum is in possessionem missus esset, non admisit; deinde colonus vi ab alio dejectus est: querebatur, quis haberet Interdictum Unie vi? Dixi, nihil 16 Interesse , colonus dominum ingredi volentem prohi- buitTet, an emptorem, cui jussisset dominus tradi possessionem, non admisit, igitur Interdictum Unie vi colono competiturum , ipsumque simili Interdicto locatori 17 obstrictum fore, quem dejecisse tunc videretur, cum emptori posseffionem non tradidit: nisi fwte propter justam & probabilem causam 18 id fecisset. 13. ULPIANUS lib. 8- ad Sabinum, que Unie vi neque aliud Interdictum, famosum 19 est. 14. POMPONIUS lib. 2L. ad Sabinum. §d si vi armata dejectus es: sicut ipsum fundum recipis, etiam 20 \TImf V r:,> Ne, Sfidi (1. 1. 9. §. i.supr. quod met. caus. i. 15. §. i.supr. de dolo. (2. I. zj.supr. de reb. cred. (3. I. 9. infin. pr.supr. quod met. caus. (4. 1. 1. §. 31. U 41. supr. h. t. I. 4. C. unde vi. (5. I. 13. in pr. supr.derejuiic. (6. /. ult.supr. ad exhib. (7./. 52. §. 28 .infr. de furi. (§. I. 15, infr. h. t. I. 4. §. zz.supr. de usurp. & usucap. (9. /• I. §. yi.supr. h. t. I. 4. §. 7 .fupr.ß servit, vind. I. ult.supr. de adquir. vel amitt. poss. I. 2. in fin. infr. tit. prox. (10. /. I. in fin.fiipr. h. t. (11. I. 3. §. 13. §. 14. §. 15. §. 16.supr. I. 10. infr. eod. (12. v. I. 9. infin.supr. eod. (13. I. 3. §. 4. in fin. infr. tit. prox. (14. d. I. 3. §. 2. (ij. I. 18. infr. h. t. I. zo.supr. de ad- quir. vel umitt. poss. (16. I. i;6, §. 3, infr, de reg. jur. (17. 1. z. si vi, aut clam, aut precario eum. possideres: itares quoque mobiles 21 omnimodo recipies. 15. PAULUS lib. ig. ad Sabinum, vi me dejeceris, vel vi aut clam feceris: quamvis’sine 22 dolo & culpa amiseris possessionem, tamen damnandus es, quanti mea intersit, quia in eo ipso culpa tna praecessit, quod omnino vi dejecisti, aut vi, aut clam fecisti. 16. ULPIANUS lib. 29. ad Edictum. JN Interdicto Unde vi dicendum est, ut ejus causa, quod ad patrem 23 pervenit, ipse teneatur. 17. JULIANUS lib. 48. Digestorum. QUi posseffionem vi ereptam, vi in 24 ipse congressu recuperat, ^-in pristinam causam reverti potius, quam vi possidere intelli— gendus est. ideoque site [vi] dejecero, illico tu me, deinde ego te: Unde vi Interdictum tibi utile erit.. 18. PAPINIANUS lib, 26. Qiisstionum. QUm fundum, qui locaverat, vendidisset, jussit emptorem in vacuam posseffionem ire ; quem colonus intrare prohibuit: postea emptor vi colonum expulit: Interdictis Unie vi quiesitiun est. placebat colonum Interdicto venditori 25 teneri; quia nihil intereffet, ipsum, an alium ex voluntate ejus missum intrare prohibuerit: neque enim ante omissam possessionem videri , quam si tradita fuisset emptori ; quia nemo eo animo esset, ut posseffionem omitteret, propter emptorem, quam emptor adeptus non fuiffet. emptorem quoque , qui postea vim adhibuit, & ipsum Interdicto colono teneri: non enim ab ipso, fed ä venditore, per vim fundum esse possessum , cui possessio esset ablata, f Quaesitum est, an emptori succurri debeat, fi [ex] voluntate venditoris colonum postea vi expulisset? Dixi, non esse juvandum, qui mandatum illicitum susceperit. §. 1. Eum 26, qui fundum vindicavit ab eo, cum quo Interdicto Unde vi potuit experiri, pendente judicio nihilominus Interdicto recte agere, placuit. 19. TRYPHONLNUS lib. 15. Disputationum. jlTErito Julianus respondit, si me de fundo vi dejeceris, in quo . X res moventes fuerunt; cum mihi Interdicto Unde vi restituere debeas non solum posseffionem soli, sed & ea , quae ibi fuerunt: quamquam ego moram 27 fecero , quo minus Interdicto ce convenirem ; subtractis tamen mortalitate 28 servis aut pecoribus, aliis- ve rebus casu intercidentibus, tuum [tamen] onus nihilominus in eis restituendis este: quia ex ipso tempore delicti plus quam frustrator debitor constitutus est. 20. LABEO lib. 3. Pithanon ä Paulo Epitomatorum. CI colonus tuus 29 vi dejectus est, ages Unde vi Interdicto. Idem, fi inquilinus tuus vi dejectus fuerit, f Paulus: Idem dici potest de coloni colono , item inquilini inquilino. T I T. XVII. UTI 30 POSSIDETIS. 1. ULPIANUS lib. 69. ad Edictum. _ Alt Prxtor: Uti eas redes, quibus de agitur, nec vi, nec clam, 1 nec precario alter ab altero possidetis : qua minus ita possideatis : vim fieri veto. De cloacis hoc Interdictum non dabo; neque pluris , quam quanti 31 reserit, intra annum, qua primum experiundi potestasfuerit, agere permittam. §, 1. Hoc Interdictum de soli 3 2 possessore scriptum est, quem potiorem Prxtor in soli possessione habebat: & est prohibitorium ad retinendam 33 posseffionem. §. 2. Hujus autem Interdicti proponendi causa hxc fuit, quod separata 34 esse debet possessio a proprietate, fieri enim potest, ut §. 3. infr. tit.prox. (18. /.61. in fin.pr.supr. locati. I. 20. in fin. supr. de adquir. vel amitt, poss. (19. I. 3 2 - infr. de panis. (20. §. 6. Inft. de interd. I. I. §. 30. supr. h. t. Qti. d. I. I. §. 6. §. 8. I. 3. §. 1;. vers. consequenter, supr. eod. (22. d. I. I. 3. Zo. (23. d. I. 1. §. 20. 1. 3. §. 12. supr. de pecul. (24- L 3- §• 9-snpr. h. t . C25. I. iz.supr. eod. (26. /. 12. §. i.supr. de adquir. vel amitt. poss. (27. I. i. §. 34. §. 35. infin.supr. h. t. (28. d. 34. (39. si. /. 1. 22» ' (30.' Lib. 8. C. 6. §. 4. Inft. de interdili. (31. I. 3- infin, infr . h.t. (32. d. §. 4. vers. sed interdicto. (33. §. 4. «yss. b. I. d. §. 4. Inft. de interdili. (34.1 . 12. §. i.supr, de adquir. vel amitt. fof. "V" i- V V ^ «IfrAV M35 Digeftorum Lib. XLIII. Tit. XVII. XVIII, *436 aUer possessor sit, dominus non sit; alter dominus quidem sit, possessor vero non sit: fieri potest, ut & possessor idem , & dominus fit. §. 3 - Inter litigatores ergo [quotiens] est proprietatis controversia," aut convenit [inter litigatores] uter possessor sit, uter petitor, aut non convenit. Si convenit, absolutum est: ille possessoris commodo, quem convenit possidere; ille petitoris onere fungetur, f Sed fi inter iplbs contendatur , uter possideat, quia alteruter se magis possidere adsirniat: tunc, fi res soli iit, in cujus possessione contenditur , ad hoc interdictum remittentur. §. 4. Est igitur hoc interdictum , quod vulgo uti pnssdetis appellatur,. retinendae 1 posseffionis: nam hujus rei causa redditur , ne vis fiat ei, qui poffidet. Et consequenter proponitur post Interdictum unde vi: illud 2 enim restituit vi amilsam posseflionem; hoc [Interdictum] tuetur, ne amittatur possessio, denique Pnetor possidenti vim fieri vetat: & illud quidem interdictum oppugnat possessorem ; hoc tuetur, f Et (ut Pedius ait) omnis de possessione controversia auteo pertinet, ut quod non possidemus , nobis restituatur: aut ad hoc, ut retinere nobis liceat, quod poffidemus. ■f Restitutas poffelsionis ordo aut Interdicto expeditur , aut per actionem. Retinendmitaque possessionis duplex via est: aut exceptio , aut Interdictum : exceptio datur ex multis causis ei, qui possidet. §. 5. Perpetuo autem hoc Interdicto insunt ha-c 3: Qitod nec vi, nec clam, nec precario , ab illopojjidctis. §. 6. Interdictum autem possessorem pnedii tuetur, quod est utipessdetis: actio enim nunquam 4 ultro possessori datur; quippe sufficit ei, quod possideat. §. 7. Hoc Interdictum locum habet, live quis totufn fundum possidere se dicat, sive pro certa parte , sive pro indiviso [possideat.] §. 8. Hoc Interdictum in omnibus etiam possessionibus, quas sunt soli, sine dubio locum habebit, dummodo pnisideri polsit. §. 9. Quod ait Pnetor in Interdicto , nec vi, nec clam , nec precario. alter ab altero possdetis, hoc eo pertinet: ut si quis poiiidet vi, aut clam , aut precario; si quidem ab alio 9, prosit ei possessio; si vero ab adversario suo , non debeat eum propter hoc, quod ab eo possidet, vincere, has enim possessiones non debere proficere palam est. 2. PAULUS lib. 6;. ad Edictum. Usta enim , an injusta adversus crcteros possessio sit, in hoc Interdicto nihil refert: qualiscunque enim possessor, hoc ipso, quod possessor est, plus juris habet, quamille, qui 11011 possidet. 3. ULPIANUS lib. 69. ad Edictum. OI duo possideant in solidum 6, videamus, quid sit dicendum: o quod qualiter procedat, tractemus. Si quis proponeret 7 possessionem justam, & injustam : ego polsideo ex justa causa, tu vi, aut clam 8, si a me polsidcs, superior sum Interdicto; fi vero non a me , neuter nostrum vincetur , nam & tu possides, & ego. §. 1. Hoc Interdictum duplex 9 est: & hi, quibus competit, & actores & rei sunt. §. 2. Hoc Interdictum sufficit ei, qui aedificare loin suo prohibetur : etenim videris mihi posseffionis controversiam Facere, qui prohibes me uti mea posselsione. §. 3. Cum inquilinus 11 dominum aedes reficere volentem prohiberet: aeque competere Interdictum Uti poliidetis, placuit: testarique dominum, non prohibere inquilinum, ne habitaret, sed ne poffideret. §. 4. Item videamus, si auctor vicini tui ex fundo tuo vites in suas arbores transduxit, quid juris sit 7 Et ait Pomponius, posse te ei denunciare, [&] vites procidere: idque & Labeo scribit, ant liti eum debere Interdicto Uti possidetis de eo loco , quo radices continentur vitium : nam si tibi [vim] fecerit, quo minus eas vites vel pnteidas, vel tranlducas: vim tibi facere videtur, quominus possideas; etenim qui colere fundum prohibetur, possidere prohibetur , inquit Pomponius. §. 9. Item videamus, si projectio supra vicini solum, non jure haberi dicatur, an Interdictum Uti possidetis Iit utile alteri adversus alterum. Et est apud Cassium relatum , utrique esse inutile, quia alter solum possidet, alter cum aedibus superficiem. §. 6. Labeo quoque scribit: Ex ausibus meis in aedes tuas projectum habeo; interdicis mecuin, si eum locum possideamus , qui projecto tegetur: An , quo facilius possim retinere possessionem ejus projectionis, interdico tecum, licuti nunc possidetis eas aedes, ex quibus projectus est? §. 7. Sed si supra aedes, quas possideo, coenaculum sit, in quo alius quasi dominus moretur Interdicto Uti possidetis me uti posse, Labeo ait, 11011 eum, qui in ccenaculo moraretur, sentper enim supersiciem solo cedere, f Flaue si coenaculum ex publico aditum habeat: ait I.abeo, videri non ab eo aedes possideri , qui Kivsilxc poffideret; led ab eo, cujus ades supra Kjvjflxt essent, verum est hoc in eo, qui aditum ex publico habuit, f Caterum superficiarii 12 proprio Interdicto & actionibus ü Praetore utentur : dominus autem soli, tam adversus alium, quam adversus superficiarium potior erit Interdicto Uti possidetis; sed Pnetor superficiarium tuebitur secundum legem locationis. & ita Pomponius quoque probat. §. 8- Creditores missos in pofTtisio- nem rei servanda causa, Interdicto Uti possidetis uti non posse: & merito ; quia non possident. 13 Idemque & in caeteris omnibus, qui custodiae causa missi sunt in possessionem , dicendum est. §. 9. Si vicinus meus in pane mea tectoria habeat, & in parte sua : Uti possidetis mihi efficax est , ut ea tollere compellatur. §. 10. Non videor vi possidere, qui ab eo, quem scirem vi in possessionem esse, fundum accipiam. §. 11. In hoc interdicto, condemnationis summa refertur ad rei ipsius testimationem. suenti 14 rcsefl, sic accipimus , quanti uniuscujusque interest, possessionem retinere. Servii autem sententia est, existimantis, tanti possessionem testimandam , quanti ipsa res est. sed hoc nequaquam opinandum est. longe enim aliud est rei pretium, aliud possessionis. 4. IDEM lib. 70. ad Edictum. JN summa puto dicendum, & inter fructuarios hoc Interdictum reddendum : etsi alter ufumfructum , alter possessionem sibi defendat. f Idem erit probandum, L si ususfructus quis sibi defendat possessionem. & ita Pomponius scribit. Proinde & si alter usum , alter fructum sibi tueatur : & his Interdictum erit dandum, T I T. XVIII. DE SUPERFICIEBUS. i. ULPIANUS lib. 70. ad Edictum. ^It Praetor: Uti ex Lege locationissive conductionis superside, qu» de agitur, nec vi, nec clam, nec precario ulter ab alter .< /ruemini, quominus fruamini, vim fieri veto .- si qua alia actio de s, r ersicie po- Jlulabitur, causia cognita dabo. §. 1. Qui supersiciem in alieno ilio habet, civili actione subnixus est: nam Ii conduxit superficiem, ex conducto; si emit, ex empto agere cum domino soli potest. Etenim fi ipse eum prohibeat, quod interest, agendo conscquetur. Sin autem ab alio prohibeatur, prteitare ei actiones suas debet dominus, & cedere. Sed longe utile visum est, (quia [&] incertum erat, an locati exilieret , & quia melius 15 est possidere potius, quam in personam experiri) , hoc snterdictuin proponere, & quasi in rem actionem polliceri. §. 2. Proponitur autem Interdictum duplex, exemplo 16 Interdicti uti possidetis, f Tuetur itaque Pr.ecor eum, qui superficiem petiit, veluti uti possidetis Interdicto; neque exigit ab eo, quam causam possidendi habeat: unum tantum requirit, num forte vi, clam , precario adversario possideat, f Omnia quoque , quae in uti possidetis Interdicto servantur , hic quoque servabuntur. §. 3. Quod ait Pnetor: Si aclio de superside postulabitur, causa cognita dabo i sic inteiligendum est, ut Ii ad tempus quis superficiem conduxerit, negetur ei in rem actio. Et sane causa cognita ei, qui non ad modicum tempus conduxit superncieiti, in rem actio competet. §. 4. Is au em, in cujus solo superficie, eil, utique non indiget utili actione, sed habet in rem , qualem habet de solo. Plane si adversus superficiarium velit vindicare, dicendum est, exceptione utendum in factum data: natn cui damus actionem, eidem [&] exceptionem competere multo magis quis dixerit. §. 5. Si Coli possessori superficies evincatur, tequiilimum erit, subvenire ei vel ex stipulatu de evictione, vel certe ex empto (1. §. l.supr. h. I. (2. 1.1 . §. I .supr. tit. prox. (3. §. 4. Inst. de interdici. (4. Immo vide §. 2. Infl. de aciion. I. 2. in pr.jupr. de leg. Rhod. (5. I. 1. I. 3. in pr. insir. h. t. I. ult.supr. de aiiquir. vel amitt. pojs. I. 4. §. 23. supr. dc usurp. & usucapi. I. 17. insir. de precar. §. 4. Inst. de interdici. (6. Obst. /. 3. §• S-supr. de adquir. vel amitt. poff. (7. ii. I. 3. §. 9. (8. /. 7. §. 4. supr. commun. divid. (9. §, 7. vers. duplicia. Inst. de interdia, l. 37. in sin. insir. de eblig . cis aci. (10. §. 3. §. 4. insir. hic. L 11. supr. tit. prox. I. J2. §. I. supr. de adquir. vel amitt. pof. (u. v. I. 12 .in sin. supr. tit. prox. (12./. I. §. 2. insir. tit. prox. (13. I. <).supr. de rei vini. I. 3. in sin. I. 10. §. I. supr. de adquir. vel amitt. pojs. I. 12 .supr. quib. excaus. inposs. (14. /. 1. in pr.sipr. h. t. (13. §. 4. vers. & quia longe. Inst. de interdici. §. 14. Inst. de oblig. qua> ex deliti. (16. 1. 3. §. 7 .supr. tit. prox. actione. J 435 Digestorum Lib. XLIII. Tit. XVII. XVIII — " •i i” # / Ratam rem haberi, pax. 1571. * 46. 8. de Rebus auctoritate Judicis poffid. 1400. * 42. 5« * - - creditis. 433. * 12. 1. - - - dubiis. io;9- * 34 - 5 - - - - eorum, qui tub tutela. 827. * 27. 9. de Receptatoribus. 1623. * 47. 16. » de Receptis, qui arbitr. 2;y. * 4. 8. de Regula Catoniana. 1064. * 34. 7. de Regulis juris. 1776. * 50. 17. de Re judicata. »38;. * 42- i- de Rei vindicatione. 303. * 6. 1. de Religiosis & sumptib. fun. 426. * II. 7 - de Re militari. 1713. * 49. 6. de Remissionibus. 1434. * 43 - r;. Rem pupilli vel adolesc. salv. fore. 1567. * 46. 6. de Requirendis vel absentibus damn. 166;. * 48. 17 - de Rerum permutatione. 620. * 19. 4. de Rescindenda venditione. 587. 18. 5 - de Ripa munienda. 1428. * 43 - H- de Ritu nuptiarum. 695. * 23. 5 . di Rivis. 1443. * 43 - 21 • De Itinere Actuque privato, Ratam rem haberi, pag. 1572. * 46. t. de Rebus austoritate Judicis poffid. 1400. * 4*. - - - creditis. 433. * 12. 1. - - - dubiis. 1059. * 34. ;. , - - eorum, qui sub tutela. 827. * 27. 9., de Receptatoribus. lorz. * 47. 16. de Receptis, qui arbitr. 259. * 4. 8. de Regula Catoniana. 1064. * 34. 7. de Regulis juris. 1776. * 50. 17. de Re judicata. 138;. * 42. I. de Rei vindicatione. 303. * 6. r. de Religiosis & sumptib. Fun. 426. * tx. 7- de Re militari. 1713. * 49. 6. de Remissionibus. 1434. * 43. 2;. Rem pupilli vel adolesc. salv. Fore. 1567. * 46. 6 . de Requirendis vel absentibus damn. 166;. * 48. I7> de Rerum permutatione. 620. * 19. 4. de Rescindenda venditione. 987. 18- de Ripa munienda. 1428. * 43. 15. de Ritu nuptiarum. 695. * 23. 2. de Rivis. 1443. * 4Z- ri. 1437 De itinere actuque privato. 1438 actiune. §• 6. Quia autem etiam i in rem astio de superficie liabitur, petitori quoque in superficiem liari, & quafi usumfructum , live ilii™ quemiam [ejus]e(Ve, & constitui posse per utiles actiones, credendum est. §. 7. 8ed & tradi poste intelligemium est, ut & legari, & donari postit. §. 8- Et, si duobus fit communis , etiam utile communi dividnndo judicium dabimus. §. 9. Servitutes quoque Prtctorio jure constituentur : & ipsic ad exemplum earum, qua- ipso jure constitute sunt, utilibus actionibus petentur. sed & Interdictum de his utile competet. i. GAJUS lib. 29. ad Edictum provinciale. CUpersiciarias sedes appellamus, qute in conducto solo polite sint, " quarum proprietas , & civili, & naturali jure ejus est, cujus L solum. T I T. XIX. DE ITINERE ACTUQUE PRIVATO. 1. ULPIANUS lib. 70. ad Edictum. DRitor ait: .Quo itinere ucluque privato , quo de agitur, vel via, hoc anno nec vi , nec clam , nec precario ah illo usus es: quominus ita utaris , vim fieri veto. §. 1. Hoc Interdictum prohibitorium est, pertinens ad tuendas rusticas tantummodo servitutes. §. 2. Hoc Interdicto Praetor non inquirit, utrum habuit jure servitutem impositam , an non : sed hoc tantum , an itinere actuque hoc anno usus fit non vi, non clam , non precario: & tuetur eum , licet eo tempore, quo Interdictum redditur, usus non fit. Sive igitur habuit jus vise, sive non habuit: in ea conditione est, ut ad tuitionem Frstoris pertineat: si modo anno usus est; vel modico tempore, id 2 est, non minus quam triginta diebus. Neque ad proesens tempus refertur usus : quia plerumque itineribus vel via non sem- p« utimur, nisi cum usus exegerit: ita annui temporis spatio conclusit usum. §. 3. Annum ex die Interdicti retrorsum computare debemus. §. 4. Si quis hoc Interdicto utatur, sufficit alterutrum probare, vel iter, vel actum in usu habuisse. §. 9. Julianus ait, quoad usque ingressus est, eo usque ei Interdictum competere: quod verum est. §. 6. Vivianus recte ait, eum, qui propter incommoditatem rivi, aut propterea, quia via publica interrupta erat, per proximi vicini agrum iter fecerit; quamvis id frequenter fecit, non videri omnino usum, itaque inutile esse Interdictum, non quasi precario usum, sed quasi neo usum, ergo fecundum [hoc] nec utro usos videtur: multo enim minus illo usus est, per quem non iit, propter incommoditatem rivi, aut propterea, quia via prsrupta erat, f Idem erit dicendum , & si non erat via publica, sed iter privatum : nam & hic eadem qumstio est. §. 7. Is cujus colonus 3 , aut hospes , aut quis alius 4 iter ad fundum fecit: usus videtur itinere, vel actu, ve! via; & idcirco Interdictum habebit: & haec ita Pedios scribit, & adjicit: etiam si ignoravit, cujus fundus esset, per quem iret, retinere eum servitutem. §. 8- Si quis au-em , cum putaret fundum ad se pertinere, suo nomine iter fecerit amicus meus : utique sibi , non mihi Interdictum adquisisse intelligitnr. §. 9. Si quisqiropter inundationem usus non sit itinere actuque hoc anno, cum superiore usus sit: potest repetita die hoc Interdicto uti ner in integrum restitutionem ex illa parte, Si jau mihi justa causa ejse videbitur. Sed etsi per vim hoc ei contigerit, in integrum eum restitui oportere, Marcellus probat, f Praeterea & aliis casibus Interdictum repetita die competit, ex quibus in integrum quis restitutionem impetrare soleat. §. 10. Praeterea sciendum est: si. dilatione data adversario, futurum est, ut causa Interdicti mei deterior fiat, tequiffimum esse, repetita die reddi Interdictum. §. 11. Si tibi fundum precario concessero, cui via debeatur ; deinde tu a domino fundi precario rogaveris, ut ea via ad eum fundum utaris : an noceat tibi exceptio, si adversus cum velis interdicere , a quo precario viam rogasti ? Et magis est, ut noceat. Idque colligi potest ex eo, quod Julianus scribit in specie hujusmodi. Quaerit enim: si ego tibi fundum precario dedero, cui via debebatur; & tu rogaveris precario, ut ea via utaris: nihilominus utile Interdictum mihi esse, quia sicuti me precarium 9 rei meae (i. I. 73, in fin. I. 74. I. J^.supr. de rei vind. (i. Nov. 17. c . 6. (3. §. 11. infr. hic. I. Z. §. 4. infr. h. t. I. 9. supr. de adquir. vel imitt. pojs. (4. d. I. 3. §. 7. (9. I. 4. §. 3. iufr. de precario. I. 40. in sin. supr. de adquir. vel amiti, posti l. 45. infr. de reg.jur. (6. §. 7 .supr. h. I. (7. §. 2. supr. h. I. (8- /. I. S* so. infr. tit. prox. (9. Immo vide l. I. §. infr. quod ii aut non tenet, ita nec per te precario possidere intelligor. quotiens enim colonus 6 meus, antis, eu! precario fundum dedi, via utitur: ego ite intelligor : propter quod & recte dico , me itinere usum, qu® ratio (inquit) efficit, ut [&] si [ego] viam precario rogavero , & Ubi fundum precario dedero : quamvis hac mente ieris , quasi tundo meo deberetur : inutile esse Interdictura : & precario eo itinere usus esse videar non immerito : non enim opinio tua, sed mea quxreiuia est. tu tamen (credo) poteris Interdicto uti, etsi de hoc nihil scribat Julianus. §. 12. Si quis fupradicto 7 tempore anni non vi, non clam , non precario itinere usus sit, verum postea non sit usus , sed clant, precariove : videndum est, an ei noceat. & magis est, ut nihil ei noceat, quod attinet ad Interdictum. 2. PAULUS lib. 66. ad Edictum. NTEc enim corrumpi, aut mutari, quod recte transactum est, superveniente delicto 8 potest. 3. ULPIANUS lib. 70. ad Edictum. _[Nde etiam illud Labeo scribit: fi, cum ä me recte via utebaris, fundum vendidero, per quem utebaris, deinde emptor te prohibuit : licet clam videaris ab eo uti, (nam qui prohibitus utitur, clam 9 utitur); tamen Interdictum tibi competere intra annum: quia hoc anno non vi, non clam, non precario usus es. §. 1. Item Iciendum est, non tantum eum clam via uti, qui ipse prohibitus utitur : verum eum quoque, per quem quis id jus retinebat, fi eo prohibito, per quem retinebat, utatur, f Plane si ignoravi prohibitum, & persevero uti: nihil mihi nocere dicendum est. §. 2. Si quis ab auctore meo vi, aut clam , aut precario usus est: recte ä me via uti prohibetur, & Interdictum ei inutile est. quia a me videtur vi, vel clam, vel precario possidere, qui ab auctore meo vitiose possidet. j- Nam & Pedius scribit: sivi, aut clam, aut precario ab eo sit usus, in cujus locum hereditate, vel emptione, alio- ve quo jure successi , idem esse dicendum : cum enim successerit 10 [quis] in locum eorum, aequum 11 non est, nos noceri hoc , quod adversus eum non nocuit, in cujus locum successimus. §. 3. In hoc Interdicto examinatur, quanti ejus Interesse, via non prohiberi, sive itinere. §. 4. Uti videmur servitutibus etiam per servos 12, vei colonos, vel amicos, vel etiam hospites: & fere per eos omnes, qui nobis retinent servitutes, sed enim per fructuarium quidem servitus retinetur : per fructuarium autem Interdictum hoc domino non competere, Julianus ait. §. 5. Idera Julianus scribit: si mens iiiiisfructiis in fundo tuo, proprietas vero tua fuerit; & uterque nostrum per vicini fundum ierit: utile Interdictum de 13 itinere nos habere. & sive forte ab extraneo fructuarius prohibeatur , sive etiam ä domino; sed &si dominus ä fructuario : competet, nam & si quilibet prohibeat ire, Interdictum adversus eum competit. §. 6. Hoc Interdictum & ei competit, qui donationis causa fundi vacuam possessionem adeptus est. §. 7. Si quis [ex] mandatu meo fundum emerit: aequissimum est, mihi hoc Interdictum dari; ut ille usus 14 est , qui mandatu meo emit. §. 8- Sed &si quis uiumfructnm emit, vel usum ; vel cui legatus est , & traditus : uti hoc Interdicto poterit. §. 9. Hoc amplius 6t is, cui dotis causa fundus traditus est, experiri hoc Interdicto poterit. §. io. Et 1 generaliter ex omnibus causis, quae instar habent venditionis, vel ex alterius contractus, dicendum est, hoc Interdictolocmn fore. §. II. AitPitetor : Qjtiitinere aci :que hoc anno non vi , non clam, non precario ab ulio usus es quo minus [:d] iter aBumque , ut tibi jus ejfet , reficias, vim fieri veto: qui hoc Interdicto uti volet , is adversario damni infecii, quod per ejus vitium datum fit , ca veat. 15 J §. 12. Utilitas suasit, hoc quoque Interdictum proponere : namque consequens erat, eum , qui itinere utitur, Interdictum prupo- J nere, ut refici iter possit, quemadmodum enim alias uti potest itinere vel actu commode, quam si refecerit? corrupto enim itinere, ' minus commode frtn aut agi potest. §. 13. Hoc autem a superiore distat, quod illo quidem Interdicto omnes uti possunt, qui hoc anno usi sunt: hoc autem Interdicto eum demum uti poste , qui hoc annoususest, & jus sibi este reficiendi, oporteat. Jus autem rise videtur ei, cui 16 servitus debetur, f It aque, qui hoc ime cto clam. (10. I. 59. /. 156. §. 2. I. 177- i» P[; i«fr- ‘ ie reg.jur. L 76. §. I .supr. de contrah. empt. I. 28- C. de evici. (tt. d. i. 196. §. 2, (12. I. 1. § 7. supr. h. t. I. 9. supr. de adquir. velamitt. post. (iz. I. 2. §. ult.inpr.supr.fi servit, vind. (14./. 1. §. 7. supr. h. t. (15. 1, 5. in fin. infr. eod. (16. Excip. §. 14. infr. h. I, utitur 1439 Digestorum Lib. XLTIL Tit. XIX. XX. ntitur duas res debet docere: & hoc annose usum, ei servitutem competere. Cxterum , si desiit alterutrum , deficit Interdictum : nec immerito, qui enim vult ire agere tantisper , quoad de servitute constet, non de jure suo docere: quid enim perdit, qui eum patitur hoc facere, qui hoc anno fecit? Enim vero qui vult reficere, aliquid novi facit: neque debet ei in alieno permitti id moliri, niii vere habet servitutem. §. 14. Fieri autem potest, ut qui jus eundi habeat & agendi, reficiendi jus non habeat: quia in servitute constituenda cautum sit,. ne ei reficiendi jus sit; aut sic , ut si velit reficere, usque ad certum modum reficiendi jus fit. merito ergo ad refectionem se Prxtor retulit. Ut tibi (iuqu:t)/k-r e/t, reficias, uti jus esi, hoc est, sicuti per servitutem impositam licet. §. 15. Reticere sic accipimus , ad pristinam formam 1 iter & actum reducere : hoc est, ne quis dilatet 2, aut producat, aut deprimat 3 , aut exaggeret. & aliud est enim reficere , longe aliud facere. §. 16. Apud Labeonem quaeritur : Ii pontem quis novum velit facere vix muniendae causa , au ei permittatur ? & ait permittendum , quasi pars fit refectionis hujusmodi munitio. Et ego puto veram Labeonis sententiam , si modo line hoc commeari non possit. 4. VENULUEJUS lib. I. Interdictorum. TjEteres nominatim adjiciebant, ut 4 eu quoque, qtue ad rcfeclio- ’ nem utilia ejfent, adportanti vis non jieret: quod supervacuum est; quoniam 5 qui adportari non patitur ea , sine quibus refici iter non postit, vim facere videtur, quominus reficiatur. §. 1. Si quis autem , cum posset compendiaria 6 ad portare , quae refectio, ni necessaria sunt, longiori itinere velit adportare, ut deteriorem causam eundi faciat: impune ei vis fiet, quia ipse sibi impedimento fit, quo minus reficiat. ;. ULPIANUS lib. 20. ad Edictum. A Pparet ergo eum , qui non 7 patitur hxc congeri, vim facere , ** quo minus quis perficiat. §. 1. Plane si quis, cum posset alia 8 parte agri line incommodo domini fundi impensam adportare, id egit, ut alia parte adportet: impune ei vim fieri , recte placuit. §. 2. Hoc Interdictum non solum ipsi, verum successoribus quoque esse dandum , non est ambigendum. Emptori 9 quoque dabitur, & in emptorem. §. 3. Si quis servitutem jnre impositam non habeat, habeat autem velut long» possessionis prxrogativam ex eo, quod diu usus est servitute : Interdicto hoc uti potest. §. 4. Qui hoc Interdicto usurus est, de vitio operis cavere 10 adversario debet. 6. PAULUS lib. 66. ad Edictum. CIcut non nocet ei, qui sine u vitio usus est, quod eodem anno o vitiose usus est : ita emptori heredique hon nocebit, quod ipsi vitiose usi sunt, si 12 testator venditorve recte usi sunt. 7. CELSUS lib. 25. Digestorum. CI per fundum tuum nec vi, nec clam, nec precario commeavit O aliquis ; non tamen tanquam 13 id suo jnre faceret, sed, si prohiberetur, non Facturus : inutile est ei Interdictum de itinere actuque: nam ut hoc Interdictum competat, jus fundi possedisse oportet. VE T I T. XX. AQUA COTTIDIANA 14, ET JESTIVA. i. ULPIANUS lib. 70. ad Edictum. A It Procter: Uti hoc anno aquam , qua de agitur, non vi, non clam, non precario abi/io duxifti, quo minus ita ducas, vim fieri veto. §. 1. Hoc Interdictum prohibitorium , & interdum restitutorium est, & pertinet ad aquam cottidianam. §. 2. Cottidiuna autem aqua non illa esi, qu» cottidic ducitur: sed ea, qua quis cottidie possit uti, si vellet: quamquam cottidianam interdum hyeme ducere non expediat, etsi postit duci. §. 3. Duo autem finit genera aquarum : est cottidiana, est & »stiva. Cottidiana ab aestiva usu differt, non jure, f Cottidiana [ ea J est , qu» dum assidue solet (1. I. 1. §. 1. supr. de via pubi. U itin. (2. I. I. in sin. infr. de rivis. (3. Imino vide /. 11. infin.pr.supr. commim. pra:d. _ (4. I. $ .in pr. infr. h. t. /.3. in fin. infr. de rivis. I. 4. §. 5. supr.Jifervit. vini. I. ii. §. 1. supr, connnun.pr> 'supr. de servit, prad. ruftic. ( 17. §. 19. infr. h . /. (l8-?- 3 - infr. h. t. (19. L 9. circa fin. supr. de servit, (so. /. )Z. §. ult. «> pr.supr, deservit ,pr*d, rufi* mine 1441 De aqua cottidiana, & aestiva, 1442 mine velit aquam ducere: ita demum recte hoc Interdicto , ut de itinere actuque, uti putant: ut semel in suum ingressus, inde egredi, qua velit, possit, nisi ei nocitum iit, ex quo aquam ducit. §.17. Item quaeritur: si quis aquae, quam hoc anno ducebat, aliam aquam admiscuerit, an impune prohibeatur? Et ex tat 0 lilii sententia existimantis, recte eum prohiberi; sed eo loci, in quo primum aquam aliam in rivum admittit: L [Onlius] in tota aqua recte eum prohiberi ait: ego 0 lilio adsentio, non posse dividi; quia non potest ita in parte vis fieri, ut non in tota aqua fiat. §. 18. Trebatius: cum amplior numerus pecoris ad aquam appellatur , quam debet appelli: posse universum pecus impune prohiberi: quia junctum pecus ei pecori, cui adpulfus debeatur, totum corrumpat pecoris adpussum. ' Marcellus autem ait, si quis jus habens pecoris [ad aquam] appellendi, plura pecora adpulse- rit: non in omnibus pecoribus eum prohibendum : quod est verum; quia pecora separari possunt. §. 19. Aristo putat, eum demum Interdictum hoc habere, qui se putat suo 1 jure uti: non eum, qui scit se nullum jus habere., & utitur. §. 2D. Idem ait, eum, qui hoc anno aquam duxerit, nec vi, nec clam , nec precario, & eodem anno vitiose 1 usus est: recte tamen hoc Interdicto usurum, quod referri ad id tempus, quod sine vitio fuerit: esse enim verum , hoc anno non' vi, non clam , non precario usum. §. ai. Qiuesitum est: st quis ante annum aquam duxit; deinde sequenti tempore, hoc est, intra annum, aqua influxerit ipsa 3 sibi, me non ducente, an hoc Interdicto locus sit? Et refert Severus Valerius, competere hoc ei Interdictum , quasi duxi fle videatur: licet penitus prospicientibus non videtur iste duxisse. §. :c. Item qussitunreft: si quis , dum putat, tertio quoque die habere se jus aquae ducendae, duxerit una die : an recte, & sine captione ncissessoris recte duxisse videatur, ut hoc Interdictum habeat. ait enim i-rator: Uti hoc anno aquam duxisti, id est, alternis diebus, f Illud autem nihil interest, utrum quinto die aqua debeatur, an alternis diebus, an cottidie, ei, qui hoc Interdicto uti velit, nam cum sufficiat, vel uno die hoc anno aquam duxisse: nihil refert, qualem aqueductum habens duxerit: dum si quis , cum quinto quoque die uteretur, quasi alternis diebus ducens, interdixerit , nihil ei prodesse videtur. §. 23. Praeterea illud sciendum est, ficum aquam duxisses, adversarius te prohibuerit; deinde tu interim jus aquae ducendae amiseris, in restitutionem hoc venire, ut tibi praestetur per hoc Interdictum, quod amisisti: & hoc verum puto. §. 24. Si furidum, ad quem aquam ducebas, vendideris & tradideris: nihilominus Interdictum tibi utile est. §. 25. Competit hoc Interdictum adversus eum, qui prohibet me aquam ducere. Et nihil 4 interest, utrum quis dominium fundi habeat, ‘an non : idcircoque is'tenetur Interdicto, nam etsi servitus coepit, adversus quemvis posse vindicari. §. 26. Si inter rivales (id est, qui per eundem rivum aquam ducunt) sit contentio de aquae usu , utroque suum usum esse contendente : duplex Interdictum utrique competit. §. 27. Labeo putat, per hoc Interdictum prohiberi quem, ne quid in illo fundo faciat, fodiat, serat, succidat , jnitet, aedificet , quare ex ea re aqua, quam ille hoc anno per fundum 'tutans ne vitio duxit, inquinetur, vitietur, corrumpatur, deteriorve jiat: & similiter de L stiva aqua debere interdici ait. §. 28. Si quis hoc cesserit, ne 5 liceat sibi aquam quaerere: eä celsio valet. §. 29. Deinde ait Praetor: Uti priore astate aquam, qua de agitur, nec vi, nec clam , nec precario ab illo duxisti, quominus ita ducas , vim fieri veto, inter heredes, emptores, est bonorum postestores interdicam. §. 30. Hoc Interdictum de aqua aestiva proponitur. §. 31. Quia autem dixim".'-6 , aestivam aquam aliquo distare ab aqua cottidiana: sciendum est, etiam Interdictis distare : quod, qui de aqua cottidiana inter.ricit, ita interdicit: Uti hoc anno aquam duxisti, at qui de aestiva [sic, ] Uti priore astute, nec immerito; nam, quia hyemenon utitur, referre se non ad präsentem »flatem, sed ad priorem debuit. §. 32. /Fstutcm incipere sic peritio- res tradiderunt, ab icquinoctio verno, & finiri aequinoctio autumnali : & ita fenis mensibus »stas atque hyems dividitur. .§■ 33- Priorem »flatem ex comparatione duarum »statum acci- l'si §■ 34. Propter hoc , si »state interdicatur , nonnunquam annum & fex menses continere: quod ita contingit, si initio verni »quinoctii ducta fit aqua, & sequenti »state pridie »quinoctiuni autumnale interdicatur. f.Et proinde si hyemeinterdicatur, etiam in biennium h»c res extendetur. §. 35. Si quis hyeme tan- tum aquam solitus.fuit ducere, »state non fuit solitus: utile Interdictum ei competit. §.36. Qui hac »state duxit, non superiore : utile Interdictum habet. §. 37. Ait Pr»tor : Inter heredes pst emptores , est bonorum postestbres interdicam: h»c verba, non solum ad »stivam aquam , verum etiam ad quotidianam quoque referenda esse sciendum est. nam sicut! de itinere actuque & successoribus 7 dantur Interdicta, & emptori, ita hic quoque danda Pr»t«r putavit. §. 38. -Ait Pr»tor : -Quo ex castello 8 illi aquam ducere di eo, cui ejus rei jus fuit, permistum est: quo minus.ita, uti permijfum est , ducat, fieri veto. Quandoque de opere faciendo interdatum erit, damni infeili caveri jubebo. §. 39. Hoc Interdictum necessario propositum est. namque superiora Interdicta ad eos pertinent, qui a capite ducunt, vel imposita servitute, vel quia putant impolitam : »quiffimum visum est, ei quoque, qui ex castello ducit, Interdictum dari: id est , ex eo receptaculo, quod aquam publicani suscipit, castellum accipe. §. 40. Si ex castello permissum est, dandum erit Interdictum. §. 41. Permittitur autem aquam ex castello , vel ex rivo , vel ex quo alio loco publico ducere. §. 42. Id que a Principe 9 conceditur: alii nulli competit jus aqu» dand». §. 43. Et datur interdum pr»diis , interdum personis. Quod pradiis datur, extincta persona non extinguitur: quod datur personis, cum personis amittitur 10; ideoque neque alium dominum prsdiorum , neque ad heredem , vel qualemcunque successorem transit. §. 44. Plane ei, ad quem dominium transit, impetrabile est. nam si docuerit praediis suis aquam debitam , & si nomine ejus fluxisse , ä quo dominium ad se transiit: indubitate impetrat jus aqu» ducend». nec est hoc beneficium, sed injuria, si quis forte non impetraverit. §. 45. Meminisse autem debemus, in hoc Interdicto totam qu»stionem finiri adfignationis. non enim pncparat hoc Interdictum causam , ut superiora Interdicta.; nec ad possessionem temporariam pertinet: sed aut habet jus adsignatum sibi, aut non habet, & Interdictum totum finitur. 2. POMPONIUS lib. ‘32. ad Sabinum. CI diurnarum aut nocturnarum 11 horarum aquxductum habeam: ^ non possum alia hora ducere, quam qua jus habeam ducendi. 3: IDEM lib. 34. ad Sabinum. IJOc jure utimur , ut etiam non ad irrigandum 12 , sed pecoris " causa, vel amoenitatis , aqua duci possit. §. 1. Ex flumine aquam ducere plures 13 possunt: ita 14 tamen, ut vicinis non noceant; vel fi angustus amnis sit, etiam ei, qui in alia ripa sit. §. 2. Si aquam ex flumine publico duxeris, & flumen recesserit: non potes subsequi flumen: quia ei [loco] servitus imposita non fit, quamvis is locus meus sit. t Sed si alluvione paulatim accesserit fundo tuo, subsequi potes: quia locus totus fluminis serviat ductioni, f Sed si circumfluere coeperit mutato alveo, non potes: quia medius locus non serviat, interrupta que sit servitus. §. 3. Aqua, qu» in rivo nascitur , tacite lucrifit ah eo, qui ducit. §. 4. Ductus aqu», cujus origo memoriam 15 exceffit, jure constituti loeo habetur. §. ;. Is 16, qui aqu» quotidian» [jus] habet, vel" fistulam in rivo ponere, vel aliud quodlibet facere potest; dummodo ne Fundum domino, aut aquagium rivalibus deterius faciat. §. 6. Si aqua ducatur; supra eam alia aqua per pontem 17, qui supra rivum factus sit, jure ducitur; dum inferiori rivo non noceatur. 4. JULIANUS lib. 41- Digestorum. _ . T Ucio Titio ex fonte meo ut aquam duceret, celsi : Qu»iitum est. an & Msevio cedere poflim, ut per eundem agiKEductum aquam _ (i. §. 10. supr. hic. l. ult. Jupr. quemadm. servit, umitt.l. ult. supr. tit. prox. (2. I. 1. infin. I. 2. I. 3. in pr. I. 6.supr. tit. prox. ()• 1. 12. in fin.supr. quemadm. servit, arnitt. (4. /. 10. in fin. supr, st servit, vind, l. 3. C. de servit. (5. /. 1;. in fin. pr. supr. de servit. (6. §. 3. supr. h. I. (7. I. 2. in fin. supr, jiservit, vind. (8- §- 39- in fiy. infr. h. I. (9. I. 18- in fin. supr. de aqua £st aqua. pluv. (io. I. 4. infin. I. p en. supr. de servit, prad. rustic. V. I. IS. in fin. Tom. I. supr. de legat. 2. i . 6. in fin.supr. deservit, legat. I. 1. §. I. tnsr. dt ture immunit. L 13. C. de excusat, muner. (11./. 10. H- I. Jupr. quemadm.servit, arnitt. I. 17. inpr.Jupr. de aqua c «qu* pluv. (12. :. i. §. ii. supr. h. t. (13- I- 4- >«/>;• *od. (14- §- u}t. tnsr. h,c. I. 17. in.fin. supr. deservit. prUm constet, non solum temporibus 3 , sed etiam mensuris pos- ^ se aquam dividi: potest eodem tempore alius quotidianam, alius «stivam aquam ducere : ita ut «state dividatur inter eos aqua, hyeme solus ducat is , qui quotidianae jus habeat. §. 1. Inter duos, qui eodem rivo aquam certis horis separatim ducebant, convenit , ut permutatis inter se temporibus aqua uterentur : qu«ro, «uni ampljus tempore servitutibus pnefinito ita duxissent, ut neuter eorum suo tempore usus esset, mim jus utendi amisissem ? negavit, amisisse. 4 6. NERATIÜS lib. 3. Membranarum. fVE Interdicto de aqua «stiva, item quotidiana, qu«rentes, primum constituendum existimabamus, qu« 5 esset aqua «stiva, de qua proprium Interdictum ad prioris «statis tempus relatum reddi solet: hoc est, «stiva aqua utrumne ex jure «stivo duntaxat tempore utendi diceretur; an ex mente propolitoque ducentis , quod «state eam ducendi consilium haberet; an ex natura ipsius aqu» ; qu« «state tantum duci potest ; an ex utilitate locorum, in qu« duceretur ? Placebat igitur, aquam ob has duas res, naturam suam, utilitatemque locorum, in qu« deducitur, proprie appellari : ita ut, live ejus natura erit, ut nisi »state duci non postit, etiam si hyeme quoque desideraretur; live omni tempore -anni duci eam ipsius natura permitteret, si utilitas locorum personis, in quam ducitur, «state.duataxat usum ejus exigeret: «stiva recte diceretur. 7. PAULUS lib. Sententiarum. ,CI de via , itinere, actu , aqu« ductu agatur : hujusmodi cautio 6 0 prxltanda est , quamdiu quis de jure luo doceat, non se impediturum agentem , & aquam ducentem , & iter facientem. Quod si neget ,.tus ejfe adversario agendi, aqua ducenda: cavere sine prxjudicio amittenda servitutis debebit, donec quxstio linietur non se usurum. &. SCiEVOLA lib. singulari cf<2». 0Ui per fundum iter aqu« debetur: quacunque vult 7, in eo rivum licet faciat, dum ne 8 aquaductum interverteret TIT. XXI. DE RIVIS. 1, ULPIANUS lib. 70. ad Edictum. pRator ait: Rivos 9 , specus 10, septa 1 1 reßcere , purgare, aqua ducenda causa, quominus liceat i Hi: dum ne aliter aquam ducat, quam uti priore astate non vi, non clam, non precario ii te duxit: vim fieri veto. §. j. Hoc Interdictum utilissimum est: nam nisi permittatur alicui reficere , alia ratione usu incommodabitur. §. 2. Ait ergo Prator , Rivum, specus, f Rivus est locns per longitudinem depressus , quo aqua decurrat, cui nomen est dori rS psiv , id est , ii fluendo. §. 3. Specus autem est locus, ex quo defpi- «itur. Inde spectacula sunt dicta. §. 4. Septa sunt, qu« ad incile 12 opponuntur, aqu« derivanda compellendxve ex sturnine »ausa; sive ea lignea sunt, sive lapidea , sive qualibet alia mate- ria-sint ad continendam transmittendamque aquam excogitata. : Incile autem est locus depressus ad latus fluminis, ex eo dictus , quod incidatur : inciditur enim vel lapis, vel terra , unde primum aqua ex sturnine agi possit. Sed&foss«, & putei hoc Interdicto continentur. §- 6 . Deinde ait Pr«tor reficere , purgare. (i. I. 3- §• 1- supr. b. t. I. 2. §. I. Ö* i.supr. de servit.prad. ru- stic. I. I q. supr. eommun. prad. (2. 1 . 13. §. 3. supr. de nsufr. I. 7. §- T • supr. eommun. divid. (3. I. 5. in fin.supr. de servit. I. 7. §. 10. 1 . 19. in fin.supr. eommun. divid\ (4. Immo vide l. 13. C. de Jervtt.l. 10. §. 1 .supr. quemudm.servit, umitt. (5. 1 . 1. §, 3. supr. ,t. ( 6 . 1 . 60. §. 1 .supr. de nsufr. 1 .1 q.stipr. denovioper. nunciat. VV; \ su K- servit. (8. I. 3. §. I. supr. b. t. t!). 3- »> tnsr. h. I. (10. §. 3. infr. b. I. (il. §. 4, infr. b. I. vehere tinentur. „ . „ . .... _ r _ _ eum rivum pertinere, qui integer est: & palam est, & ad eum pertinere , qui refectione indiget: plerumque enim [ut] refectione & purgatione indigent. §. 8- Aqua, inquit ducenda cansa. merito hoc additur , ut ei demum permittatur L reficere, & purgare rivum , qui aqu» ducend« causa id fecit. §. 9. Hoc Interdictum competit etiam ei, qui jus aqu» ducend» non habet, si modo aut priore »state, aut eodem anno aquam duxerit: cum sufficiat, no* vi, non clam , non precario duxisse. §. 10. Si quis terrenum rivum signinum [id est, lapideum, ] facere velit, videri eum non 16 recte hoc Interdicto uti: non enim reficit 17, qui hoc facit; L iri Ofilio videtur. §. n. Proinde etsi per alium locum velit ducere, impune prohibetur. Sed etsi eundem rivum deprimatis vel attollat, aut dilatet, vel extendat, vel «periatapertum, vel contra. Ego csteros quidem impune prolubcri puto, at enim eum, qui. operiat apertum, vel contra:' eum non puto prohibendum, nisi si quam majorem utilitatem suam adversarius ostendat. 2. PAULUS lib. 66. ad Edictum. T Abeo non posse ait ex aperto rivo terrenum fieri: quiagommo- dum domino soli auferetur appellendi pecus, vel hauriendi aquam, quod sibi non placere, Pomponius ait: quia id domino magis ex occasione, quam ex jure contingere ; nisi si ab initio in imponenda servitute id pactum esset. 3. ULPIANUS lib. 70. ad Edictum. CErvius autem scribit, aliter duci aquam, qu» ante per specus ducta est, si nunc per apertum ducatur, nam si operis aliquid faciat quis, quo magis aquam conservet vel contineat: non impune prohiberi, ego & in specu contra , si non major utilitas verse- tur adversarii. §. 1. Servius & Labeo scribunt, si rivum, qui ab initio terrenus fuit, qui aquam non continebat, c«mentithiai velit facere : audiendum esse. Sed & si eum rivum , qui structilis fuit, postea terrenum faciat, aut partem rivi: »que noneSse prohibendum. Mihi videtur urgens L necessaria refectio esse admittenda, §. 2. Si quis novum canalem vel fistulas in rivo velit collocare, cum id nunquam habuerit: utile ei hoc Interdictum futurum Labeo ait. nos & hic opinamur, utilitatem ejus, qui ducit sine incommoditate ejus, cujus ager est, spectandam. §. 3. Si aqua in unum lacum conducatur, & inde per plures ductus ducatur: hoc Interdictum utile erit volenti reficere ipsum lacum. §. 4. Hoc Interdictum ad omnes rivos pertinet, sive in publico, sive in privato sint constituti. §. ;. Sed etsi calida 19 aqu« rivus sit, de hoc reficiendo competit Interdictum. §. 6. Aristo & de cuniculo restituendo , per quem vapor trahitur in balneariis vaporibus, putat utilem actionem competere: & erit dicendum , utile Interdictum ex hac causa competere. §. 7. Iisdem autem personis , & in eafde® Interdictum hoc datur, quibus, & in quas & de aqua Interdicta redduntur, qu» supra sunt enumerata. §. 8- Si quis rivum reficienti opus 20 novum nunciat, belle dictum est, posse contemni operis novi nunciationem: cum enim Prator ei vira fieri vetet, absurdum est, per operis novi nunciationem eum impediri. Plane per in rem 21 actionem dicendum est, posse adversus eum vindicari, jus ei non esse, dubium non est. §. 9. De damno quoque infecto cavere eum debere, minime dubitari oportet. §. 10. Si quis eum exportare 22 , vehere , qu» refectioni necessaria sunt, prohibeat: hoc Interdictum ei competere Osilius putat, quod est verum. 4. VENULEJUS [lib. 1. Interdictorum. ] £)E rivis reficiendis [ita] interdicetur, ut non qu«ratur, an aquam ducere actori liceret ? 11011 enim tam necessariam refectionem itinerum, quam rivorum esse: quando, non refectis rivis , omnis (12. §. v infr. h. I. (13. /. 3. §. 1;. supr. de it in. aituque privat l. Xl. supr. eommun. prad. l.i. §. 1. supr. de via pubi, est itin. (m l. 3. in fin. infr. b. 1 . 1 . 4. in pr. supr. de itin. actuque privat. (15 l. 1. §. 1. supr. de via pubi. & itin. (16. Immo vide /. 3. §• I infr.b.t. (17.1. 3. §. pen.jupr.de itin. acluqn.eprivat. (18. Im mo vide l. J i. in fin.pr. supr. eommun. prad. [19. Adde l. I. § 13- fiepr. de aqua quotid. (20. 1 . ;. §. ix. supr. de oper. novinu»' ciat. (ri. /. 19. supr. d. t. (rr. 1 . 1. §. b.supr. b. t, usus 14 45 De sonte. 144Ö usus aquae auferretur, & homines siti necarentur. & sane aqua pervenire, nisi refecto rivo, non potest: at non refecto itinere, difficultas tantum eundi agendique fieret, qua: temporibus aestivis levior esset. T I T. XXII. DE FONTE. I. ULPIANUS lib. 70. ad Edictum, pRictor ait: Uti de eo fonte, quo de agitur , hoc anno aquam nec vi, nec clam , hecprecario ab illo usus es: quominus ita utaris, vim fieri veto, de lacu, puteo , piscina item interdicam. §. i. Hoc Interdictum proponitur ei, qui fontana aqua uti prohibetur: servitutes enim non tantum aqua ducendae este solent, verum etiam haurienda:: & sicut discreta: sunt servitutes ductus aquas, & haustus aquae: ita Interdicta separatim redduntur. §. s. Hoc autem Interdictum locum habet, fi quis uti prohibeatur aqua: hoc est, five haurire prohibeatur, sive etiam pecus ad aquam appellere. §. Z. Et eadem sunt hic dicenda, quae ad personam attinent, quacunque in superioribus Interdictis dicimus. 1 §. 4. Hoc Interdictum de cisterna non competit: nam cisterna non habet per-! no aedificio in proximum agrum. §. 9. Idem Labeo, etiam eum, qui privatam cloacam in publicam immittere velit, tuendum , ne ei vis fiat. Sed & si quis velit talem cloacam facere, ut exitum habeat in publicam cloacam : non esse eum impediendum Pomponius scribit. §. io. Quod ait Prator, pertines, hoc significat, quod ex adibus ejus in tuas pertinet, hoc est, dirigitur, extenditur,, pervenit, §. n. Et tam ad proximum vicinum hoc Interdictum pertinet, quam adversus ulteriores, per quorum asdes cloaca currit. §. 1 2. Unde Favius Mela scribit, competere hoc Interdictum, ut in vicini ades-veniat, & rescindat pavimenta purganda eloaex gratia: verendum tamen esse, Pomponius scribit, ne eo casu damni infecti.stipulatio committatur: sed haec stipulatio non ‘committitur, si paratus sit restaurare id, quod ex necessitate reficiendae eloaes causa rescinderat. §. iz. Si quis purganti 6 mihi cloacam vel reficienti, opus novum nunciaverit: rectiffime dicetur, contempta nunciatione me posse reficere id , quod institueram,' §. 14. Sed & damni infecti cautionem pollicetur, fi quid operis vitio factum est: nam sicuti reficere cloacas & purgare permittendum fuit; ita dicendum , ne damnum aedibus alienis detur. §. 19. Deinde ait Praetor: Quod in cloaca publica facium , five petuam cautam, nec vivam aquam. Ex quo apparet. in his omni- ■ ^ ilim y um habes llft!S eJUS icteriorfl f fiat , re st Hu as. item bus exigendum ut viva aqua sit. Cisterna: autem imbribus con- j ^ idinte J rdicam , §/i6. Hoc Interdictum ad cipumtur. f Denique constat. Interdictum cessare, si lacus, pisci-, ^ cloacas pertinet: ne quid ad cloacam immittas, nevefa- na, puteus vivam aquam non habeat. §. <1-Plane si quis ire adI £ ias QU0 ufus tIt s, f . r ; nr p,, np ( p haustum prohibeatur, aeque Interdictum sufficiet. tz. 6. Deinde ’ ait Prator: Quominusfontem , quo de agitur , purges, reficias, ut ttpium coercere, utique eapojfis ; dum ne aliter utaris , atque uti hoc anno non vi , non clam, non precario ab illo usus cs, vim fieri veto. §. 7. Hoc Interdictum eandem habet utilitatem, quam habet Interdictum de rivis reficiendis: nisi enim purgare & reficere fontem licuerit, nullus usus ejus erit. §. 8- Purgandus autem , & reficiendus est ad aquam coercendam, ut uti quis aqua polfit, dummodo non aliter utatur, quam sicuti hoc anno usus est. §.9. Coercere aquam est, continere sio, ne diffluat, ne dilabatur: dummodo non permittatur , vias novas quaerere, vel aperire; hic enim innovat aliquid praterid , quam procedenti anno usus est. §. 10. Sed & de lacu , puteo, piscina, reficiendis, purgandis Interdictum competit. §. 11. Et omnibus personis 2 dabitur, quibus permittitur Interdictum de aquaastiva. quo usus deterior fit, neve fiat. 2. VENULEJUS lib. 1. Interdictorum. rWanquam de reficienda cloaca, non etiam de nova 7 facienda '"—hoc Interdicto comprehendatur; tamen aque interdicendum, Labes ait, ne facienti cloacam vis fiat: quia eadem utilitas fit. Praetorem enim sic interdixisse , ne vis fieret, quominus cloacam in publico facere liceret: id que 0 filio & Trebatio placuisse, ipse dicendum ait, ut [ne] factam cloacam purgare & restituere permittendum fit per Interdictum : novam vero facere is demum concedere debeat, cui viarum publicarum cura sit. - T I T. XXIII. DE CLOACIS. 1. ULPIANUS lib. 71. ad Edictum. DRator ait: Quominus illi cloacam, qua ex adibus ejus in tuas per- tinet, qua dc agitur, purgare, reficere liceat: vim fieri veto, damit infecli quod operis vitio facium fit, caveri juheho. §•. 1. Sub hoc titulo duo Interdicta Prator subjecit, unum prohibitorium, alterum restitutorium : & primum prohibitorium. §. 2. Curavit autem Prator per hac Interdicta, ut cloaca & purgentur, & reficiantur: quorum utnimque & ad salubritatem civitatum , & ad tutelam pertinet: nam & coelum pestilens, & ruina* minantur immunditia: cloacarum: [item] si 3 non reficiantur. §. 3. Hoc autem Interdictum propositum est de cloacis privatis: publicae enini cloacae publicam curam merentur. §. 4. Cloaca autem est locus cavus, per quem colluvies quaedam fluat. §. 5. Hoc Interdictum , quod primum proponiturprohibitorium est: quo prohibetur vicinus vim facere , quo minus cloaca purgqtur & reficiatur. §. 6. Cloaca appellatione & tubus, & fistula continetur, tz. 7. Quia autem cloacarum refectio & purgatio ad publicam utilitatem spectare videtur; idcirco placuit, non esse in Interdicto tddendum: Quod non vi, non clam, non precario ab illo usus : ut etiam fi quis talem usum habuerit, tamen non prohibeatur volens cloacam reficere 4 vel purgare. <5. 8. Deinde ait Prator: Qua ex adibus ejus in tuas pertinet. 5 JEdes hic accipere debes pro omni adificio, hoc est, ex adificio ejus in tuum aedificium. Hoc amplius Labeo putabat, hoc Interdicto locum esse, & si area ab utralibet parte aedium sit: & si forte (inquit) cloaca ducta fit ex urba- T I T. XXIV. QUOD VI AUT CLAM. 8 „ > . 1. ULPIANUS lib. 71. ad Edictum. 'pRaetor ait: Quod vi aut clam facium est , qua de re agitur , ii, L cum experiendi potefias est, restituas. §. 1. Hoc Interdictum restitutorium 9 est: L per hoc occursum est calliditati eorum , qui vi 10 aut clam quaedam moliuntur; jubentur enim ea restituere. §. 2. Et parvi refert, utrum jus habuerit faciendi, an non. five enim jus habuit, sive non: tamen tenetur Interdicto, propter Quod vi aut clam fecit; tueri enim jus suum debuit, non injuriam comminisci. §. 3. Denique est quaesitum, an hoc Interdicto utenti exceptionem poffit objicere : Quod non jure meo receperim } Et magis est , ne poffit: nam adversus vim, vel quod clam factum est, nulla justa exceptione fe tueri potest. §. 4. Hoc Interdictum ad ea sola opera pertinet, quacunque in solo 11 vi aut clam fiunt. §. 5. Quod sit vi factum, vel clam factum videamus. Vi 12 facium videri 13 Quintus Mucius scripsit, fi quis contra , quam prohiberetur, fecerit: & mihi videtur plena esse Quinti Mucii definir tio. §. 6. Sed & si quis jactu 14 vel minimi' lapilli prohibitus facere, perseveravit facere : hunc quoque vi fecisse videri, Pedius & Pomponius scribunt, eoque jure utimur. §. 7. Sed & si contra testationem, denunciationemque fecerit: idem esse Cascellius & Trebatius putant, quod verum est. §. 8- Sed & Aristo ait, eum quoque vi facere, qui, cum 15 sciret se prohiberi, per vim molitus.est, ne prohiberi poffit. §.9. Idem Labeo dicit, si stiern facientem prohibuero, ifque restituerit in prafentiarum , rurassque postea facere cceperit, vi eum videri fecisse., nisi permissu meo facere coeperit, vel qua alia justa causa accedente. §. 10. Si quis tamen imbecillitate impeditur : vel etiam ne offenderet vel te, vel eunt, qui te ma^ni faciebat« ideo non venerit ad prohibendum » non videbitur adversarius vi feciflse. & ita Labeo sciibit. §. I l. Idem ait: & si te volentem ad prohibendum venire deterruerit aliquis, armis (1. I. I. §. 19. fitpr. de aqua quotii. (2. d. I. I. §. pjj.infin. ,(Z. I. 5- §• I a.fupr. de operis novi nunciat. (4. I. 3. §. %.fiupr. de rivis. (;. §. 10, infr. h. I. (fi. I. ;. tz. il.fiupr. de oper. novi nunciat. (p. Adde l. i. fupr.de rivis. (8. I. 3- tz. 7. infr.h. t. (9. §. t. ver/, restitutoria. Jnst. de interdia. (10. Adde l. 7. tz. communi dtvtd. (1 1. 1 . 7. §. ;. infr h. t. (12. Itnmo vide l. 3- inpr.sufr. de tttn. accuque privat. (13. I- 73- §• 2. infr. de reg. jur. (14. 1: ?o. §. x. infr. h. t. /% ' 1 . 18. in sin. I. 20 . in pr. infr. eod. (15. Yy yy 4 forte, 1447 Digestorum Lib. XLITT. Tit. XXIV. 1448 Forte, sine nilo dolo malo meo , ae propter hoc non veneris; non videri me vim fecisse. a. VENULEJUS lib. Interdictorum. "VTE in aliena potestate, conditionem meam nihil delinquentis deteriorem 1 facere. 3. ULPIANUS lib. 71. ad Edictum. PRohibere autem non utique persemetipsum necessecst: sed & si quis per r servum suum vel procuratorem 3 prohibuerit, recte videtur prohibuisse, idem etiam si mercenarius meus prohibuerit. Nec quem moveat, quod per liberam personam actio adquiri non solet 4: nam prohibitio hxc demonstrat, vi te facere. Quid mirum, cum , etsi clam tu me feceris, habeam actionem ? ergo fasto magis tuo delinquentis, quam alieno, adquiritur mihi actio. §'. i. Illud sciendum est, non omnibus momentis vim esse faciendam : sed semel ; inter initia fasta perseverat. $. 2. Sed si permiserit 6, adversus eum, qui utatur interdicto, exceptio erit necessaria. §. 3. Non tantum autem si ego pemiferö : sed & si procurator meus, vel tutor, qui tutelam administrat, vel curator pupilli, furiosi sive adolescentis: dicendum erit exceptioni locum Fore. §. 4. Plane Ii Praeses vel Cnrator Reipublicx permiserit in publico facere: Nerva scribit, exceptionem locum r.on habere. quia etsi ei locorum (inquit) publicorum procuratio data est: concessio tamen data non est. . Hoc ita verum est, si non Lex municipalis Curatori steipnbliex amplius concedat, f Sed & si ä Principe, vel ab eo, cui Princeps hoc jus concedendi dederit: idem erit probandum. §. 5. Si quis paratus 7 sit fe judicio defendere adversus eos, qui interdicendum putant, ne opns fiat: an videatur delinere vi facere? & magis est, ut desinat: si modo satis offerat, & defendere paratus est, fi quis agat. & ita Sabinus scribit. §. 6. Sed & Ii quis damni infecti paratus 8 sit cavere, cum propter hoc tantum effet prohibitus , vel quia nr.11 defendebat, vel damni infecti non repromittebat: consequens eit dicere, desinere eum vi facere. §. 7. Cium 9 facere videri Cassius scribit eum, qui celavit adversarium, neque ei denunciavit: si modo 10 timuit ejus controversiam , aut debuit timere. §. 8. Idem Aristo putat, eum quoque clam facere, qui celandi animo habet eum , quem prohibiturum fe intellexerit: & id existimat, aut existimare debet, fe prohibitum iri. 4. VENULEJUS lib. 2. Interdictarum. CErvius, etiam crim clam facere, qui existimare debeat sibi controversiam futuram; quia non opinionem cujus, & rcfnpi- nam 11 existimationem elfe oporteat; ne melioris conditionis sint stulti,'quam periti. " , ;. ULPIANUS lib. 70. ad Edictum. A Ut qui aliter fecit, quam denunciavit; vel qui decepto facit eo , ad quem pertinuit non facere; vel consulto tum denunciat ad verfario, cum cum feit non posse prohibere; vel tam fero pronuntiat, ut abire prohibiturus, priusquam fiat, non polsit: & hxc ita Labeonem probare, Aristo ait. §. 1. Si quis fe denunciaverit opns facturum, non femper non videtur clam fecisse, si post ne- nunciationem fecerit. Debebit enim (& ita Labeo) & diem , & horam denunciatione complecti, & ubi, & quod opus futurum sit: neque perfusorie aut obscure dicere, aut denunciare: neque tam arctare adversarium, ut intra diem occurrere ad prohibendum non postit. §. 2. Et si Forte non fit, cuitdenuncietur; neque dolo malo factum sit, nefit: amicis 12 denique, aut procuratori, aut ad domum denunciandum est. §. 3. Sed & Servius recte ait, sufficere, fceniinx vgo notum facere, opus fe facturum, vel denique sciente eo facefe: qtianquam etiam illud sufficiat, celandi animum non habere. §. 4. Item ait: si quis in publico municipii veiit facere: sufficere ei, si curatori Reipublicx denunciet. §. 5. Si quis dum putat locum tuum esse , qui est meus , celandi tui, non mei (1. I. 39. in sin. supr. denegot.l. z6.supr. de recept. qui arbitr. I. ;.H. 5. sup.-. de oper. novi nunciat. I. 74. infr. de reg. jur. (r. /. 17. infr. h. t. (3. I. 24. §. sin. supr. deusur. (4. 1. iq.supr. de conflit, pecun. (%. Fac. /. 8“. §., I. in sin. supr. de legat. 2. (6.1. 20. §.2. insiti, infr. b. t. /. §. 1. 10. supr. de oper. novi nunciat. (7. v. I. 24. inpr.supr. de usur. I. ij.' §. \. supr. de usurp. (si ttsucap. (S. I. 20. 5 - ;. I - 21. §. 1. supr. de oper. novi nunciat. I. 2. §. I. supr. quod kgut. I. xo. inpr. infr . desidejujs. (9. I. 73. §. 2. infr. de reg. jur. causa fecerit: mihi Interdictum competere. §. 6. Idem dicit, Lsi servi mei vel procuratoris celandi causa factum sit: mihi Interdictum competere. §. 7. Si quis, cum non denunciasset opus fe facturum , eique demmeiatum esset, ne faceret, fecerit: utilius puto, probandum, vi eum fecisse. §. 8. Hsc verba: Qiioiviaut clam suium est : ait Mutius ita esse , Quod tu , aut tuorum quis, aut tuo jussu 13 factum est. §. 9. Labeo autem ait, plures personas contineri his verbis : nani ecce primum heredes eorum , quos enumerat Mutius , contineri putat. §. 10. Idem ait, & adversus procuratorem, tutorem, [curatorem] mnnicipum ve syndicum alieno nomine interdici polle, tz. 11. Si quid servus meus fecit; nop ob id mecum actio est: sed [fi] id meo nomine, aut suo fecit, nam fi tuum servum mercenarium habuero i quidquid ab eo factum fuerit meo nomine , ob id non tecum , sed mecum , cujus jussu 14 aut nomine id opus ä fervo tuo factum fuerit, agendum erit hoc Interdicto. §. 12. Similiter quod jussu cujus factum erit: ob id noncumeo, sed cujus nomine jusserit, hsc actio est. Nam si procurator, tutor, curator, duumvir municipii, quod ejus nomine ageret, cujus negotium procuraret, fieri jusserit: ob id agendum erit cum eo , cujus nomirle factum quid erit; noncumeo, qui ita jusserit. f Et 11 tibi mandavero, ut opus fieri juberes, &inea re milii parueris: mecum, inquit, non 15 tecum erit actio. §. 13. Eieuni Interdictum sic sitferiptum : .Quod vi aut clam factum est : 11011 ita : JQnod vi aut clam fecisti , latius porrigi, quam ad has personas, quas supra numeravimus, Labeo putat. §. 14. Et hoc jure utimur, ut, live ego fecissem, five fieri jussi 16, Interdicto Quod vi aut clam tenear. 6. PAULUS lib. 6 [7]. ad Edictum. CI ego tibi mandavero opus novum facere, tu alii: non potest videri meo jussu factum, teneberis ergo tu & ille, an & ego tenear, videamus? Et magis est, & me, qui initium ei prostiterim, teneri: sed uno ex his satisfaciente 17 , exteri liberantur. 7. ULPIANUS lib. 71. ad Edictum. CI alius fecerit me invito: tenebor ad hoc, ut patientiam iz pri- stem. §. i. Neratius quoque scribit, eum, cujus servus vi aut clam fecit, aut sua impensa ex Interdicto opus restituere debe re, aut patientiam restituendi prxstare , & servum noxx 19 dede re. plane si mortuo alienatove 10 servo interdiceretur, patientiam duntaxat prxstare debere ait. ita ut & emptor eo Interdicto postit conveniri , ut impensam prxstet, aut noxam det: dominoque [operis] sua impensa restituente, aut damnato, quia non restitueret, emptorem liberari, f Eadem, & st contra dominus servi vel opus restituisset, vel litis xstimatione damnatus esset, quod si tantum noxx deditiet: adversus dominum operis utiliter interdici. §. 2. Ait Julianus : Qui ante remissionem nunciationis contra, quam prohibitus fuerit, opus fecerit; duobus Interdictis tenebitur: uno, quod ex operis novi nnneiatione competit; altero, Quod vi aut clam. Remistione autem facta, intelligendns non erit vi aut clam facere , quamvis prohibeatur : licere enim debet xdificare ei 21 , qui satisdederit, cum possessor 22 hoc ipso constituatur, clamque facere, nec ante remiffionem, nec postea existimandus est: cum is, qui opus novum nunciat, non postit videri celatus, ct prx- occupatus, antequam controversiam faceret. §. 3. Bellisiime apud Julianum quxritur, an hxc exceptio noceat in hoc Interdicto: Quod non tu vi aut clam feceris ? utputa utor adversus te Interdicto Quod vi aut clam : an possis objicere -mihi eandem exceptionem: .Quodr.on tu vi aut clum fecisti ? Et ait Julianus, xquislimum esse, hanc exceptionem dare, nam si tu, inquit, xdificaveris vi aui clam; ego 23-idem demolitus fuero vi aut clam, & utaris adversus me Interdicto: hanc exceptionem profuturam, quod non aliter procedere debet, nisi ex magna & fatis necessaria causa: alioquin hxc omnia officio 24 judicis celebrari oportet. §. 4. Est & alia exceptio, de qua Celsus dubitat, an sit objicienda : utputa si incendii arcendi causa vicini 25 xdes intercidi, & Quod vi aut clam (10. /. 4. infr. h. t. (11. I. 3. in sin. I. 6. I. 9. §. 2. supr. de jur. «r* «iritiiv s t n l a £ « Q/V / . Aa Jmuif/I «l*rtf/r I 11 pignorib 3. §. 7. infr. de inceni. 1449 Quod vi aut darrt. i4so Biecum agatur, aut damni injuria. Gallus enim dubitat, an excipi oporteret, quod incendii defendendi causa faclwn nonfit} Servius autem ait, si id magistratus fecisset, dandam esse: privato non esse idem cosicedendum. si tamen quid vi aut clam factum sit, neque ignis usque eo pervenisset, simpli litem adliinandam : fi pervenisset, absolvi eum oportere, fidem ait esse, si damni injuria actum foret: quoniam nullam injuriam aut damnum dare videtur, aque perituris aedibus. Quod si nullo incendio id feclis, deinde postea incendium ortum fuerit: non idem erit dicendum, quia non ex postfacto, sed ex praesenti statu damnum factum sit , necne, aestimari oportere, Labeo ait. §. Notavimus supra,' quod quamvis verba Interdicti late pateant; tamen ad ea sola opera pertinere Interdictum placere, quacunque fiant in solo i. eum enim , qui fructum tangit, non teneri Interdicto Quod vi aut clam : »ullum enim o,us in solo facit. At qui arbo/es succidit 2, bti- que tenebitur; & qui arundinem, & qui salictum : terrae enim , & quodammodo solo ipsi corrumpendo manus infert, f Idem & in vineis succisis. Cxterum, qui fructum aufert, furti debet conveniri. Itaque si quid operis in solo fiat, Interdictum locum habet. f In solo fieri accipimus, & fi quid circa 3 arbores fiat; non si quid circa fructum arborum. §. 6. Si quis acervum stercoris circa agrum pinguem disjecerit, cum eo, Quod vi aut clam factum est, agi potest. & hoc verum est: quia solo vitium adhibitum fit. §. 7. Plane si quid agri colendi causa factum fit: Interdictum Quod vi aut clam locum non habet, fi melior 4 causa facta lit agri: quamvis prohibitus quis, vi vel clam fecerit. §. 8. Pneterea si fossam 5 feceris in fylva publica , & bos meus in eam inciderit; agere possum hoc Interdicto : quia in publico factum est. §. 9. Si quis aedificium demolitus fuerit, quamvis non usque ad solum: quin Interdicto teneatur, dubitari desiit. §. 10. Proinde & si tegulas 6 de aedificio sustulerit, magis est, ut Interdicto teneatur. 8. VENULEJUS lib. 2. Interdictorum. YTAm origo hujus rei a solo proficiscitur. Caeterum per se tegulae non poisideutur 7 , sed cum universitate aedificii: nec ad rem pertinet, adfixae sunt, an tantum positae. 9. ULPIANUS lib. 71. ad Edictum.. VAm & fi ramos quis de 8 arboribus abstulerit, adhuc Inter- *’ dictum hoc admittimus. Haec ita si de aedificio tegulas 9 sustulerit. exterum fi non de aedificio, sed seorsum politas: cessat hoc Interdictum. §. 1. Si tamen ferra, vel clavis, vel cancellus vel specularium fit ablatum ; Quod vi aut clam agi non poterit. §. 2. Sed si quis aliquid aedibus adfixum evellerit, statuam forte , vel quid aliud ; Quod vi aut clam Interdicto tenebitur. §. 3. Si quis clam aut vi agrum inaraverit 10, vel fossam fecerit: hoc Interdicto tenebitur. & si acervum succenderit, vel disperserit sic, ut non ad usum agri convertat, Interdicto locus non erit, 10. VENULEJUS lib. 2. Interdictorum. Q Uia acervus solo non cohaeret, sed terra sustinetur: aedificia au- - tem solo cohaerent. 11. ULPIANUS lib. 71. ad Edictum. IS qui in puteum vicini aliquid effuderit, [ut] hoc facto aquam A corrumperet, ait Labeo, Interdicto, Quod vi aut clam, eum teneri.: portio enim agri videtur aqua viva, quemadmodum si quid operis in aqua fecisset. §. 1. Quaesitum est, fi statuam in municipio ex loco publico quis sustulerit vel vi, vel clam : anhoclnterdi- fto teneatur? Et extat Cassi sententia, eum, cujus statua in loco publico in municipio posita sit, Quod vi aut clam agere posse; quia interfuerit ejus, eam non tolli, municipes 11 [autem] etiam furti acturos; quia res eorum sit quasi publicata: fi tamen deciderit, ipsi eam detrahunt. & haec sententia vera est. §. 2. Si quis de monumento 12 statuam sustulerit, an ei, ad quem jus fepnlchri pertineret, agere permittitur V Et placet, & in his Interdicto locum (i. 1 . 1. §. 4. supr. h. t. (2. Adde/. 19. infr. eod. (3. /. 9. in p. infr. eod. (4. /. ig. in pr. infr. eod. (3. /. 9. in sin. infr. eod. i- 28. I. 29. supr. ad leg. Aqv.il. (6. d. I. 9. in pr. (7. I. 30. in pr. svpr. de adquir. vel amitt. poß. I. 23. supr. de usurp. & usucup. (8- [•iin sin. supr. h. t. (9. d. I. 7. in sin. (10. I. 22. §. I. infr.,eod. (11. I. 41. supr. de adquir. rvr. dotnin. (12. 1. 2. infr. desepukbro 'violat, adde /. 13. §. 5. I. iz. §. 2. infr. b. t. (iZ. /• esse. Et sane dicendum est, si qua fepnlchri ornandi causa apposi- t! L. ’ fepnlchri esse videri, fidem est, & fi ostium avellat vel effringat. §. 3-Si quis in vineas meas venerit, & inde ridicas abstulerit : hoc Interdicto tenebitur. §. 4. Quod ait Praetor: Quod ficationem accipi debere, si tamen , inquit, ex opere damnum datum fuerit; aut dominus, aut is, cujus fundo nocitum erit, sua impensa id sustulerit: utilius probari, quod Julianus tenta t, ut & damnum sarciatur, & impendia restituantur. §.5. Interdictum complectitur id , quodeunque aut vi aut clam factum est. f Sed interdum evenit, ut quid & vi & clam fiat partim , & partim in eodem opere, utputa, cum prohiberem , fundamenta posuisti: postea, cum convenissem, ne reliquum opus fieret, absente & ignorante me, reliquum opus perfecisti, vel contra, fundamenta clam jecisti; deinde cstera prohibente me xdificasti: hoc jure utimur, ut , etsi 13 vi & clam factum fit, Interdictum hoc sufficiat. §. 6. Si tutoris jussu aut curatoris factum fit, cum placeat, quod Calsius probat, ex dolo tutoris vel curatoris pupillum vel furiosum non teneri: eveniet, ut in ipsum tutorem curatoremque aut utilis actio competat, aut etiam utile Interdictum. 14 Certe ad patientiam 15 tollendi operis utique tenebuntur pupillus & furiosus, & ad noxam. §. 7. An ignoscitur servo, qui obtemperavit tutori, aut curatori ? nam ad ist quxdam , qnie non habent atrocitatem facinoris vel sceleris, ignoscitur servis, fi vel dominis , vel his, qui vice 17 dominorum sunt, obtemperaverint, quod & in hoc casu admittendum est. §. 8. Si, posteaquam vi aut clam fastum est, venierit fundus : an venditor nihilominus hoc Interdicto experiri poffit, videamus. Et extat sententia existimantium, nihilominus competere ei Interdictum , nec finiri venditione, sed nec exempto actione quicquam ei praftandum emptori ex eo opere, quod ante venditionem factum est : fatis enim esse, quod utique propter hoc opus viliori prsdium distraxerit. Certe etsi non viliori vendidit, idem eris probandum. §. 9. Planest post venditionem fundi opus factum est, etsi ipse experiatur venditor, quia nondum traditio facta est: tamen 18 ex empto actione emptori tenebitur: omne enim & commodum & incommodum ad emptorem pertinere debet. §. 10. Si fundus in diem addictus sit, cui competat Interdictum ? & ait Julianus 19, Interdictum Quod vi aut clam ei competere, cujus interfuit, opus non fieri: fundo enim in diem addicto-, & commodum & incommodum omne ad emptorem (inquit) pertinet, antequam venditio transferatur : & ideo si quid tunc vi aut clam factum est, quamvis melior conditio allata fuerit, ipse utile Interdictum habebit. sed eam actionem , sicut fructus medio tempore perceptos, venditi judicio pnestare cogendum ait. §. 11. Aristo autem scribit, non possessori esse denunciandum. nam si quis (inquit) fundum mihi vendiderit, & necdum tradiderit; & vicinus, cum opus facere vellet, & sciret me emisse, & in fundo morari, mihi denunciaverit: esse eum tutum futurum , quod ad suspicionem clam facti operis pertineret: quod sane verum est. §. 12. Ego, si post in diem addictionem factam fundus precario traditus sit, putem emptorem Interdictum Quod vi aut clam habere, f Si vero aut nondum traditio Facta est, aut etiam facta est precarii rogatio : non puto dubitandum , quin venditor Interdictum habeat, ei enim competere debet, etsi res ipsius periculo non sit. nec multum facit, quod res emptoris periculo est: nam 20 & statim post venditionem contractam periculum ad emptorem spectat; & tamen antequam ulla traditio fiat, nemo dixit Interdictum ei competere. ] Si tamen precario sit in possessionem:. videamus, ne, quia interest ipsius, qualiter qualiter possidet, jam Interdicto uti poffit? i Ergo, & si conduxit, multo magis : nam & colonum posse Interni- cto experiri, in dubium non venit, f Plane fi , postea quam melior conditio allata est, aliquid operis vi aut clam faecum sit: nec Julianus dubitaret, Interdictum venditori competere, nam inter 4. circa med. C. de verb.sign. (14. /• 4- s«t r - d / tah - exh ‘ b - infr. de reg. jur. (13. /. 16. in sin. infr. h. t. (16. 1. 2. §. 1. supr. de noxal. I. 20. infr. de ohlig. isi all. I. 17. §■ 7- mfr. de mjur. I. *5. §. 3. 4. 3. infr. ad leg. Corn. defals. /. -37- ** t r ■ i- lf > 9 - *» P r - ^fide reg. jur. (17. /. 7- §- 3- infin.su.pr. pro emptore. I. 56. <$.4. infr. de furt. (18. /. 13. §• t a. supr. de aci. empt. (19. /. 4. tz. 4. supr. de in diem addici. (20. §. 3- Inst. de empt. vend. Yj yy j Caluni» *45i Digestorum Lib. XLIIL Tit. XXIV. Callium & Julianum de illo, quod medio tempore accidit, quaestio elf- non de eo opere, quod postea contigit. §. 13. Si ita praedium venierit, ut, sidisplicuijsct , inemptum effeti Facilius admittimus. Interdictum emptorem habere, st modo est in po stellione, f Et fi rescissio emptionis in alterius arbitrium conferatur, idem erit probandum. f Idemque & si ita venisset, ut, si aliquid evenisset, inemptum esset pradium. f Et si forte commissoria venierit, idem dicendum est. §. 14. Idem Julianus scribit, Interdictum hoc non solum domino pnedii, sed etiam his, quorum interest 1, opus factum non esse, competere. is. VENULEJUS lib. s. Interdictorum. ("YUamquam autem colonus & fructuarius fructuum nomine, in '<■ hoc Interdictum admittantur: tamen & domino id competet, st quid praeterea ejus intersit. 13. ULPIANUS lib. 7i. ad Edictum. TYEnique fi arbores in fundo, cujus ususfructus ad Titium perti- net, ab extraneo, vel [ä] proprietariosuccifofuerint: Titius cx Lege Aquilia 2 , & Interdicto Quod vi aut clam 3 cuni utroque eorum recte experietur. §. 1. Labeo scribit, si filio 4 prohibente opus factum sit: & te habere Interdictum, ac si te prohibente opus fastum est, & filium tuum nihilominus. §. 2. Idem ait, adversus filiumfamilias in re peculiari neminem clam videri fernste : namque, si scit eum filiumfamilias esse, non videtur ejus celandi gratia fecisse, quem certus est nullam fecum actionem habere. tz. 3. Si ex sociis communis fundi unus arbores succiderit, socius cum eo hoc Interdicto expiriri potest: cum ei 5 competat, cujus interest. §. 4. Unde apud Servium amplius relatum est: [fi] mihi concesseris 6, ut ex fundo tuo arbores caedam , deinde eas alius vi aut clam exciderit; mihi hoc Interdictum competere: quia ego sim, cujus interest. quod facilius erit admittendum, fi ä te emi, vel ex aliquo contractu hoc consecutus sim , ut mihi caedere liceat, tz. ;. Quassitumest: fi, cum praedium interim nullius esset , aliquid vi aut clam fastum sit; an postea, dominio ad aliquem devoluto, Interdicto locus fit: ut puta hereditas jacebat, postea adiit hereditatem Titius; an ei Interdictum competat ? Et est apud Vivianum saepissime relatum, heredi 7 competere hoc Interdictum ejus, quod ante aditam hereditatem factum sit. Nec referre Labeo ait, quod non scierit 8, qui heredes [futuri] essent; hoc enim posse quem causari etiam post aditam hereditatem. Ne illud quidem obstare Labeo ait, quod 9 eo tempore nemo dominus fuerit. nam & fepulchri 10 nemo dominus fuit; & tamen si quid in eo fiat, experiri possum Quod vi aut clam. Accedit his, quod hereditas domina: 11 locum obtinet. & recte dicetur, heredi quoque competere, & exteris successoribus, sive antequam successerit, sive postea aliquid sit vi aut clam admissum. §. 6. Si colonus meus opus fecerit, siquidem me volente 12 , vel ratum habente: perinde est, atque si procurator meus fecisset: in quo placet, sive ex voluntate mea fecerit, teneri me: sive ratum habuero , quod procurator fecit. §. 7. Julianus ait: Si colonus arborem, de qua controversia erat, succiderit; vel quid aliud opus fecerit: si quidem jussu domini id factum sit, ambo tenebuntur, non ut patientiam 13 praestent, sed ut impensam quoque ad restituendum prae- beant. fi autem dominns non jusserit; colonus quidem tenebitur, Ut patientiam & impensam prxstet: dominus vero nihil amplius, quam patientiam praestare cogendus erit. 14. JULIANUS lib. 68. Digestorum. "M Am & si servus 14 meus, ignorante me, opus fecerit, eumque vendidero vel manumisero: mecum in hoc solum agi poterit, «t patiar opus tolli: cum emptore autem fervi, utiaut noxae dedat; »ut impensam, quae in restitutione facta fuerit, praestet: sed & cum ipso manumisso recte agi poterit. I452 (1. /. 16. in pr. infr. b. t. (2. /. 27. §. 26 .supr. ad leg. Aquil. I. 1 . 1. 7. §. 2. infr. arbor, furtim casar. (3.1 . 18. in pr. infr. h. t. fjc. I. 8- tz. I. infr. arbor, fv.rthn caesar. (4.1 . 17. infr. b. t. 1 . 16. inpr. infr. eod. (6. Fac. I. (.supr. de donat. Q7.I. 13. tz. 2. I. 43. in sin. supr. ad leg. Aquil. (§• l. 8- tz. I. infr. de precario, (si. I. I. inpr. supr. de divis, rcr. (10. V. I. II. tz. z.supr. h. t. (11. 1 . 13. §. i.supr. adleg. Aquil. I. 31. in sin. supr. dehered. insit. ■ S' depositi. (12. /. ;. tz. 8- N tz. ult. supr. I. iq. tz. 2. »?/r. b. t. (13. I. 16. in sin. infr. eod. (14. /. 7. tz. I. supr. eed. Cl?. t. 5. tz. 8. Lf ult. supr. eed. (16. V. I. II. tz. z.supr. eod. 15. ULPIANUS lib. 71. ad Edictum. CEmper adversus possessorem operis hoc Interdictum competit; id. 0 circoque si quilibet inscio, vel etiam invito me, opus in mee Fundo fecerit, Interdicto locus erit. tz. 1. Is, cui fundum pastinandum locaveras, lapides sustulit, & in vicini projecit praedium: ait Labeo, te vi aut clam non teneri, nisi jussu 1; tuo id factum sit: ego puto conductorem teneri; locatorem autem non alias, nisi aut patientiam praestare possit, aut aliquam actionem habeat, quam praestet. exterum teneri non oportere, tz. 2. Si in fepnlchro 16 alieno terra congesta fuerit jussu meo, agendum esse Quod vi ant clam mecum , Labeo scribit. & si communi consilio plurium id factum sit: licere, vel cum uno, vel cum singulis experiri: opus enim, quod ä pluribus pro indiviso factum est, singulos in solidum obligare, fi tamen proprio quis eorum consilio hoc fecerit, eum omnibus esse agendum: scilicet insolidum. Itaque alter conventus 17 alterum non liberabit: quinimo perceptio ab altero, superiore etenim casu alterius conventio alterum liberat. Praeterea fe-. pulchri 18 quoque violati agi potest, tz. Z. Hoc Interdictum in heredem caeterofque successores datur in id , quod ad eos pervenit: & post annum non 19 competit, tz. 4. Annus autem cedere incipit , ex quo id opus [factum] perfectum est, aut fieri desiit; licet perfectum non fit: alioquin, sia principio operis coepti annum quis numeret, necesseest, cum his, qui opus tardissime facerent, fe- pius agi. tz. q. Sed fi is sit locus, in quo opus factum est, qui facile non adiretur; utputa in fepnlchro vi aut clam factum est, vel in abdito alio loco; sed etsi sub terra fieret opus, vel sub aqua , vel cloaca aliquid factum fit: etiam post annum causa cognita competit Interdictum de eo, quod factum est. nam causa cognita annuam exceptionem remittendam, hoc est, magna & justa causa ignorantia: interveniente, tz. 6. Si quis Reipublicm causa abfuisset, deinde reversus Interdicto Quod vi aut clam uti vellet: verius est, non so excludi anno eum, sed reversum annum habere, nam & fi minor XXV. annis Reipublica causa abesse coepisset, deinde major effectus sit, dum abest Reipublica causa: futurum, ut, ex quo rediit, annus ei computetur, non ex quo implevit XXV. annum : & ita Divus Pius, & deinceps omries Principes rescripserunt, tz. 7. Hoc Interdicto tanti 21 lisastimatur, quanti actorisrinterest , id opus factum esse. Officio autem judicis ita oportere fieri restitutionem, judicandum est; ut in omni causa eadem conditio sit actoris, qiiL futura esset, fi id opus , de quo actum est, neque vi, neque clam factum esset, tz. 8. Ergo nonnunquam etiam dominii ratio habenda est: utputa fi propter hoc opus, quod factum est, servitutes amittantur, aut ususfructus intereat: quod non tantum tunc 22 eveniet, cum quis opus aedificaverit, verum etiam fi diruisse opus proponatur, & deteriorem conditionem fecisse vel servitutum, vel ususfructus, vel ipsius proprietatis. §. 9. Sed quod interfuit: aut per jusjurandum 23, quod in litem actor juraverit: aut, si jurare non possit, judicis officio aestimandum est. tz. 10. Eum autem, qui dolo malo fecerit, quo minus possit restituere, perinde 24 habendum, ac fi posset. §. 11. Culpam quoque in hoc Interdicto venire, erit probandum : quae tamen arbitrio judicis aestimanda erit. tz. 12. Quia autem hoc Interdictum id 23, quod interest, continet: si quis alia 26 actione fuerit consecutus id, quod interfuit, opus non esse factum : consequens erit dicere, ex Interdicto nihil eum consequi oportere. 16. PAULUS lib. 67. ad Edictum.V fXlmpetit hoc Interdictum etiam his, qui non possident: si 27 modo eorum interest. tz. 1. Si quis vi aut clam arbores non frugiferas exciderit, veluti cupressos; domino duntaxat competit Interdictum. Sed si amoenitas quaedam ex hujusmodi arboribus pnestetur: potest dici, & fructuarii Interesse propter voluptatem & gestationem, & esse huic Interdicto locum, tz. 2. In summa, (17. 1. 7- in sin. I. 8 .supr. dejurisd. immo vide l. 9. in sin. supr. d.t. (is. V. infr. desepulcbro violato. (19. 1 . 14. in pr.supr. de aqua & aqua pluv. (20. Adde l. II. tz. 1. supr. debon.pojs. secund.tab. (21. I. 21. in sin. infr. b. 1 . 1 . 38. tz. n.fupr. de usur. (22. 1 . 9 - in sin. pr.supr. quod met. cattf. (23. /. 2;. tz. 10. supr. de bered, petit. I. 68. I. 71. supr. derei vittd. I. \. supr. de iniit, jurand. adde /. 2. tz. 34. in sin. supr. ne quid in loco pubi. (24. I. iZl. infr.de reg. jur. (2;. /. 16. in pr. infr. b. t. (26. 1. 6. in sin. l. 7. §Äl. I supr. eod. L 14. tz. 11. supr. quod metus cauf. (27. 1 . II. in sin. I. IZ. §. J. supr. h. t. qui 145? Deremissionibus. p 1454 qui vi aut clam fecit, si poffiiiet, patientiam & impensam tollendi operis : qui fecit, neo, possidet, impensam: qui possidet, nec fecit, patientiam tantum dedet. 17. IDEM lib. 69. ad Edictum. INterdictnm Quod .vi aut clam, per quemvis i domino adquiri- -* *• tur, licet per iniquiliinun.i 18. CELSUS lib. 25. Digestorum.■ QI immaturam sylvam cxduam cecidit quis: Interdicto Quod vi o aut clam tenetur 2. si maturam similiter caeduam , .neque 3 da- «ino dominus adfectus est: nihil prsestabit. §. 1. Non absurde responsum est : Si Magistratum rogasses , ut adversarium tuum adesse ad judicium juberet, ne opus novum tibi nunciaret: clam videris opus fecisse , quod interim 4 feceris. 19. ULPIANUS lib. 57. ad Edictum. INterdictnm Quod vi aut clam, competere filiofamilias colono arboribus succensis 5 , Sabinus ait. 20. PAULUS lib. 13. ad Sabinum. ■yl facit tam is, qui prohibitus fecit, quam 6 is, qui quominus ' prohibeatur, consecutus est; periculo [putaJ adversario de- iimciante, aut janua [puta] praeclusa. §. 1. Prohibitus autem intelligitur, quolibet prohibentis actu: id est, vel dicentis se prohibere , vel manum opponentis, lapillumve 7 jactantis prohibendi gratia. §. 2. Tamdiu autem vi facit prohibitus , quamdiu res in eodem statu permanebit: nam si postea convenerit 8 cum adversario , desinit vi facere. §. 3. Item si prohibiti heres, vel is, qui ab eo emerit, ignorans causam procedentem, fecerit: dicendum esse Pomponius ait, non incidere eum in Interdictum. §. 4. Quod in navi fit, vel in alia qualibet re vel ampliffima, mobili? tamen : non continetur hoc Interdicto. §. 5. Sive in privato , sive in publico opus fiat, [ sive in loco sacro, sive ] in religiose : Interdictum competit. si. POMPONIUS lib. 29. ad Sabinum. CI opus, quod quis jussus est a judice, qui ex hoc Interdicto sum- 0 ptus esset, restituere; alius quis 10 vi'aut clam sustulisset: nihilominus idem ille omnimodo jubetur opus restituere. §. 1. Si jussere servum meum [ opus] facere , cum, quantum ad me pertinet, in clandestini suspicionem non veniret, servus autem meus putaverit, si rescisset adversarius , prohibiturum eum: an tenear? & non puto: cum mea persona sit intuenda. §••• 2. In opere novo tam soli, quam coeli mensura facienda est. §. 3. Si quis propter opus factum jus aliquod prtedii amisit 11, id restitui ex hoc Interdicto debet. -2. VENULEJUS lib. 2. Interdictorum. CI vitem meam ex fundo meo in fundum tuum deprehenderis, ea- 0 que in fundo tuo coaluerit; utile est Interdictum Quod {vi aut clam intra annum : sed si annus praeterierit; nullam remanere actionem, radices, qus in fundo meo sint, tuas fieri: quia his accessiones sint. §. 1. Si quis vi aut clam araverit: puto , eum teneri hoc Interdicto, perinde atque si fossam 12 fecisset; non enim ex qualitate operis huic Interdicto locus est, sed ex opere facto, quod coharet solo. §. 2. Si ad januam meam tabulas fixeris, & ego eas prius , quam tibi dcnunciarem , refixero 13 ; deinde invicem Interdicto Quod vi aut clam exegerimus: nisi remittas mihi, ut absolvar, condemnandum te, quasi rem non restituas, quanti mea intersit: aut exceptionem mihi profuturam, Si non vi, nec. clam, nec precario feceris. §. g. Sisteretis per fundum meum tuleris, cum id te facere vetuissem: quanquam 14 nihil damni feceris mihi, nec fundi mei [ fac'em } mutaveris : tamen teneri te Quod vi aut clam , Trebatius ait; Labeo contra , ne etiam is, qui thmtaxat iter per fundum meum fecerit, aut avem egerit, vena- tusve fuerit sine ullo opere, hoc Interdicto teneatur. §. 4. Si quis projectum aut stillicidium in sepnlchrum 15 immiserit: etiam si ipsum monumentum non tangeret, recte cum eo agi, quod in se- pulchro vi aut clam factum sit. quia sepulchri fit non solum is locus, qui recipiat humationem , sed omne 16 etiam supra id Cocium - eoque nomine etiam sepulchri violati 17 agi posse. §. 5. Si is, qui denunciaverit se opus facturum , confestim .opus fecerit: clam fecisse non intelligitur. nam si post tempus, videbitur clam fecisse. T I T. XXV. DE REMISSIONIBUS. 1. ULPIANUS lib. 71. ad Edictum, y It Prxtor: Quod jus fit illi prohibere , ne se invito fiat : in eo nuntiatio teneat. Caterum nuntiationem mijsam facio. §. t. Sub hoc titulo Kemilsiones proponuntur. §. 2. Et verba Praetoris ostendunt, remissionem ibi demum factam, ubi nunciatio non tenet: & nunciationem ibi demum voluisse Pnetorem tenere, ubi jus est nuncianti prohibere, ne se invito fiat. Ceterum sive satisdatio interveniat, sive non : remilfio facta hoc tantum remittit, in quo non tenuit nunciatio. Plane si satisdatum est, exinde remissio facta est: non est necessaria remilsio. §. 3. Jus habet opus novum nunciandi, qui aut dominium, aut servitutem 18 habet. §. 4. Item Juliano placet, & fructuario vindicandarum servitutum jus esse 19. fecundum 20 quod opus novum nunciare poterit vicino, & remilsio utilis erit: ipsi 21 autem domino praedii si nunciaverit, remissio inutilis erit, neque sicut adversus vicinum, ita adversus dominum agere potest, jus ei non esse invito se altius aedificare, sed si hoc facto ususfructus deterior fiat, petere 22 usumfructum debebit. Idem Julianus dicit de exteris , quibus aliqua servitus a vicino debetur. §. 5. Ei quoqua, qui pignori 23 fundum acceperit, scribit Julianus, non esse iniquum, detentionem servitutis dari. T I T. XXVI. DE PRECARIO. 24 I. ULPIANUS lib. 1. Institutionum. pRecariura est, quod precibus 25 petenti utendum conceditur [tamdiu, ] quamdiu is, qui concessit, patitur, tz. 1. Quod genus liberalitatis ex Jure gentium descendit. §. 2. Et distat ä donatione: eo quod qui donat, sic dat, ne recipiat: at qui preca- rioconcedit, sic dat, quasi tunc recepturus, cum sibi licuerit precarium solvere. §. 3. Et est simile commodato : nam & qui commodat rem , sic commodat, ut non 26 faciat rem accipientis; sed ut ei uti re commodata permittat. 2. IDEM [lib. 71. ad Edictum.] A It Prxtor : Quod precario ab illo habes , aut dolo malo fecisti , ut ^ Atfineres habere , qua de re agitur , id illi restituas. §. 1. Hoc Interdictum restitutorium est. §. 2. Et naturalem habet in se aequitatem : namque precarium revocare volenti competit. Efi enim natura requum, tamdiu te liber alitate mea uti , quamdiu ego velim : bf sit pojjim revocare , cum mutavero voluntatem. Itaque cum quid precario rogatum est, non solum hoc Interdicto uti possumus: sed etiam praescriptis 27 verbis actione, qurt ex bona fide oritur. §. 3. Habere precario videtur, qui possessionem vel corporis, vel juris adeptus est, ex hac solummodo causa, quod preces 28 adhibuit, & impetravit, ut sibi possidere aut uti liceat. 3. GAJUS lib. 25. ad Edictum provinciale. yEhvti si me precario rogaveris, ut per fundum meum ire vel agere ' tibi liceat: vel ut in techim 29 vel in aream adium mearum flilH- cidium vel tignmts in parietem immijfum habeas. 4. ULPIANUS lib. 71. ad Edictum, TN rebus etiam mobilibus precarii rogatio conssitit. §. X. Memr- nisse autem nos oportet, eum , qui precario habet, etiam pog- (1. Adde i. 3. inpr. I. 13. §. I. fupr. eod. (2. Immo vide/. 27. §- 2i>. fupr. ad leg. Aquil, (Z. I. 7. §. 7. fupr. b. t. vide tamen /. *:• §. 3. infr. eod. (4. /. 1. §. 8 .fupr. eod. (5. Adde /. 7. §. 5. fupr. eod. (6. I. I. §. 8 .fupr. eod. (7. d. I. 1, §. 6. (8- /. 3. §. 2. fupr. eod. (9. /. r. §.,4 .fupr. eod. I. I. §.7 . fupr. de vi & vi *rmut. (to. I. 22. §. 2. infr. eod. (ii. I. 15. §. •J.fupr. eod. (lz. I. 7. §. 8 l. t). §. ult. fupr. eod. (13, l. 7. §. 3. Jupr. eod. C r 4 - Vide tamen /. 18 -in pr.fupr. eod. (15. /. 11. §. 2. fupr. eod v<>- /. 1. inpr. fupr.■ de servit, prted. urban. (37. 1 . 3. infr. tlcsepi/ lehr 0 violato. (18. Immo vide l. xq.supr. de oper. novi nuntiat. (19. Immo vide /. 1. supr.fi ususfr. petatur, [20. /. l. infin. I. i.fupr. de operis novi nuntiat. (21. d. I. st, (22. /. 19- f u pr, d. t, (23. /. lü» fupr. de servit. (24. Lib. 8. C. 9. (25. /- 2 - infin. infr. b. t. (26. /. 8- 9- fupr. commodati. (27. /. 19. infin. infr. h. t. (28. /. I. in pr.fupr, eod. (29. /. IS- §- ». infr. eod. sidere. *455 Digestorum Lib. XLI1I. Tit. XXVI. sidere i $ " Tenetur hoc Interdicto non utique ille, qui preca- rio roeavit, sed qui precario habet. Etenim fieri potest, ut quis non'rogavit, sed habeat precario 2: Utputa, servus meus rogavit, mihi adquisivit precarium , vel quis alius , qui juri meo subjectus est. §• 3- Item si rem meam precario rogavero, rogavi quidem precario, sed 3 non habeo precario: idcirco quia receptum est, rei sux 4 precarium non esse. §. 4. Item, qui precario ad tempus rogavit, finito tempere , etiamsi ad hoc temporis non rogavit; "tamen precario possidere videtur : intelligitur ; enim dominus , cum patitur eum , qui precario rogaverit, possidere , rursus precario concedere. 5. POMPONIUS lib. 29. ad Sabinum. oEd si manente adhuc precario, tu in ulterius tempus rogasti, prorogatur precarium, nam nec mutatur causa posseffionis, & non constituitur eo modo precarium : sed in longius tempus profertur. t Si vero prxterita die rogas: propius est, ut soluta jam causa precarii non redintegretur, sed nova constituatur. 6. ULPIANUS lib. 71. ad Edictum. f''Erte si interim dominus furere 6 coeperit, vel decesserit, fieri non posse Marcellus ait, ut precarium redintegretur : & hoc verum est. §. 1. Si procurator 7 meus me mandante , vel ratum habente, precario rogaverit: ego precario habere proprie dicor. §. 2. Is, qui rogavit, ut precario in fundo moretur, non possidet: sed possessio apud eum , qui concessit, remanet, nam & fructuarius (inquit) & colonus , & inquilinus , sunt in prxdio : & tarnen non 8 possident. §. 3. Julianus ait, eum, qui vi altemini dejecit, & 9 ab eodem precario rogavit, desinere vi possidere ^ & incipere precario, neque existimare, sibi 10 ipsum causam possessionis mutare : cum voluntate ejus , quem dejecit, coeperit precario possidere : nam si ab eodem emisset, incipere etiam pro emptore posse dominium capere. §. 4. Quassitum est: fi quis rem suam pignori mihi dederit, & precario rogaverit: an hoe Interdictum locum habeat ? quxstio in eo est, ut precarium consistere rei sua: possit. 11 Mihi videtur verius, precarium consistere 12 in pignore : cum possessionis 13 rogetur, non proprietatis. & esthxd sententia etiam utilissima : quotidie enim precario rogantur creditores ab his, qui pignori dederunt: & debet consistere precarium. 7. VENULEJUS lib. 3. Interdictorum. CEd & si eam rem, cujus 14 possessionem per Interdictum Uti o possidetis retinere possim , quamvis futurum esset, ut tenear de proprietate, precario tibi concesserim : teneberis hoc Interdicto. 8- ULPIANUS lib. 71. ad Edictum. Q Uxsitum est : si Titius me rogaverit, ut re Sempronii utatur , - deinde ego Sempronium rogavero, ut concederet , Stille, dum mihi vult pnestitum, concesserit. ,Titius k me habet precario , & ego cum eo agam Interdicto de precario. Sempronius autem iron aget cum eo : quia hxc verba 1 q, Ab itio precario habes , ostendunt, ei demum competere Interdictum, a quo quis precario rogavit, non cujus res est. f An tamen Sempronius mecum, quasi a me rogatus, Interdictum habeat? Et magis est, ne habeat; quia non habeo precario , cum non mihi, sed alii impetravi, mandati tamen actionem potest adversus me habere; quia me mandante dedit tibi : aut si quis dixerit, non mandatu meo, sed magis mihi credentem hoc fecisse: dicendum est , in factum dandam actionem L adversus me. §• i- Quod h Titio precario quis rogavit, id etiam ab herede 16 ejus precario habere videtur ; & ita & Sabinu-s, & Celsus scribunt: eoqiie jure utimur. Ergo & a exteris successoribus habere quis precario videtur. Idem & Labeo probat: & adjicit, etiam fi ignoret 17 quis heredem , tamen videri eum ab herede precario habere. §. 2. Illud tamen videamus , quale sit, si ä me precario 1456 rogaveris, L ego eam rem alienavero : an precariam duret, re ad alium translata ? Et magis est, ut fi ille non revocet, posse interdicere , quasi ab illo precario habeas, non quasi a me : & si passus est, aliquo tempore ä se precario habere, recte interdicet, quasi i se precario habeas. §. 3. Eum quoque precario teneri voluit Praetor , qui dolo fecit, ut habere delineret. 18 f Illud adnotatur quod culpam nonprxstat [ is, ] qui precario rogavit, sed solmil dolum i9.prxstat: quanquam is , qui commodatum suscepit, non tantum dolum , sed etiam culpam 20 prxstat. nec immerito dolum solum prxstat is , qui precario rogavit: cum totum [hoc] ex iibe- ralitr. te descendat ejus, qui precario concessit; & fatis sit, si dolus tantum prxftetur. Culpam tamen dolo proximam contineri quis merito dixerit. 21 §. 4. Ex hoc Interdicto restitui debet in pristinam causam : quod fi non suerit factum , condemnatio in tantum fiet, -quanti-Interfuit actoris, ei rem restitui ex' 22 en tempore ex quo Interdictum editum est. f Ergo & fructus ex die interdicti editi prxstabuntur. §. ;. Si servitute usus non suitis , qui precario rogavit, ac per hWamissa fit: videamus, an Interdicto teneatur ? Ego arbitror , non alias , quam si dolo 23 fecerit. §; 6. Et generaliter erit dicendum , in restituvionem venire dolum, & culpam latam 24 duntaxat, extera non venire, f Plane post Interdictum editum oportebit, & dolum , & culpam, & omnem causam venire : nam ubi moram 25 quis fecit precario , omnem causam debebit constituere. §. 7. Interdictum hoc & post26 anuum com- ;-etere Labeo scribit: coque jure utimur, cum enimnnnnunquam in longum tempus precarium coucedatiir, absurdum est dicere, Interdictum locunt non habere post annum. §. 8. Hoc Interdicto heres ejus , qui precario rogavit;,, tenetur 27 , quemadmodum ipse : ut, live habet, sive dolo fecit, quominus haberet vel ad se perveniret, teneatur : ex dolo autem defuncti hactenus, quatenus ad eum pervenit. 9. GAJUS lib. 26. ad Edictum provinciale. pRecaria.possessio constitui potest, vel inter prxsentes, vel inter - absentes : veluti per epistolam, velper nimeinm. io. POMPONIUS lib. 5. ex Plautio. Q Uamvis ancillam quis precario, rogaverit: id aestum videtur ,z, -ut 29 etiam quod ex ancilla natum esset, in eadem causa haberetur. - - 11. CELSUS lib. 7. Digestorum. CI debitor rem pigneratam precario rogaverit 30: soluta pecunia, 0 precarium solvitur; quippe.id actum est, ut usque eo precarium teneret. •12. IDEM lib. 2;. Djgfestostunt QUm precario aliquid datur, fi convenit, ut in Calendas Julias pre- ■cariopojsideat: nunquid exceptione, adjuvandus est , ne ante ei possessio auferatur ? Sed nulla vis est hujus conventionis, utrem aljenam domino invito possidere liceat. §. 1. Precario rogatio & ad heredem 31 ejus , qui concessit, transit, ad heredem autem ejus, qui precaria rogavit, non transit: quippe ipsi duntaxat, non etiam heredi concefia possessio est. 13. POMPONIUS lib. 33. ad Quintum Mucium. CI servus tuus 32 tuo mandato precario rogaverit, vel ratum habueris, quod ille rogavit tuo nomine : teneberis, quasi precario habeas, f Sed fi te ignorante , suo nomine vel servus, vel filius rogaverit, non videris tu precario habere : sed illi erit actio de peculio , vel de in rem verso. 14. PAULUS lib. 13. ad Sabinum. j^Nterdictum de precariis merito int-roductum est, quia nulla eo nomine Juris 33 civilis actio esset: magis enim ad donationes 34 (1. d. I. 15. §. 4 .1 ult. infr. eod. I. 3. §. ;. I. 21. in pr. fupr. de 'adquir. velamitt. pojf. (2 . 1 . 6. §. I. I. 13. infr. h. t. (3. L 40. in fin. fupr. de adquir. vel amitt.pojf. (4. I. 6. §. ult. infr. h. t. I. I. §. 11. fupr. de itin. aciuque privat. I. 45. infr. de reg. jur. (3. Adde I. 13. §. ult. I. 14. fupr. locati. (6. V. d. I. 14. in fin. 1 . 27. fupr. de adquir. velamitt. pojf. (7. Adde /. 4. §. i.supr. h. t. (8- 1 . 9 - in sin. fupr. de rei viud. I. §. i.supr. ad exhib. I. 1. §. 8- fupr. de ad- quir. vel amitt. pojf. I. 1. C. coimnun. de ufucap. imino vide l. 7. §. II. fupr. communi divid. (9. /. 32. inpr.supr. de ufurp. U ufucap. I. 84. infr. defurt. (io./. 3. §. 19. supr.de adquir. vel amitt.pojf. (11. /. 4. §. 3. fupr. h. t. (12. 1. 11. infr. eod. I. 35. in fin.fupr. de pignornt.aB. I. 36. fupr. de adquir. vel amitt. pojf. I.16. infr. deoblig. £?«#. (13 • L ult. in Jin.pr. infr. h.t. (14. Adde d. I. ult. in pr. (i;. I. 2. in pr.supr. eod. (16. /. 12. §. I. infr. eod. (17. I. 13. §. q.supr. quod vi aut clam. (iz. I. 131. /. 150. infr. de reg. jur. (19. I. 23. infr. d. t. (20. /. 5. §. i.supr. cqmmodati. (21. §. in fin. §. 6. infr. hic. I. 1. §. i.supr.Ji mensor fals. mod. I. 29. iit pr.supr. mandati. (22. 1. 3.fupr. de interdici. (23. §. 3. fupr. h. I. (24. d. §. 3. (25. /. 4. §. i.supr. fin. regund.l. 31. inpr.supr. de reb. cred. (26. 1 . ult. C. h. t. I. 35. infr. de oblig. jf aci. (27. d. I. ult. obst. /.11. infr. de divers, temporal, pnescr. (28. Immo vide /. I. §. 5. fupr. depositi. (29. /. 5. §. 9. fupr. commodati. I. 14. §. 1;. infr. defurt. (30. v. I. 6. in fin.fupr. h. t. (31. /. 8- §. i.supr. eod. (32. I. 4. §. 2. /. 6. §. I.supr. eod. (33. L 14. §. II. >»fi. dt furt. (34. L 1. §. i.supr. h. t. d, 1. 14. §. 11. 1457 De arboribus caedendis. -458 L beneficii causam , quam ad negotii contracti spectat precarii conditio. l$. POMPONIUS lib. 29. ad Sabinum. rT habet summam aequitatem, ut eatenus quisque nostro utatur , •*"' quatenus 1 ei tribuere velimus. §. 1. Hospites ,\& qui gratuitam habitationem accipiunt, non intelliguntur precario habitare. §. 2. Precario habere etiam ea, qu-e in jure consistunt, possumus: ut immissa 2 vel protecta. §. 3. Cum quis de re sibi restituenda cautum habet, precarium Interdictum ei non competit. §. 4- Eum, qui precario rogaverit, ut sibi possidere liceat, nancisci possessionem z non est dubium, f An is quoque possideat, quirogatiis.it, dubitatum est? Placet autem, penes utrumque esse eum liominem , qui precario datus esset: penes eum 4, qui rogasset, qua possederat corpore ; penes dominum , quia non discesserit animo possessione. §. 5. Quo quis loco precario aut possideat, aut coeperit possidere, nihil refert, quod ad hoc Interdictum pertinet. 16. IDEM lib. 32. ad Sabinum. CI adoptavero eum, qui precario rogaverit, ego quoque preca- u rio possidebo. 17. IDEM lib. 23. ad Sabinum. Q Ui precario fundum possidet, is Interdicto Uti possidetis adver- • sus omnes 5, pnetereum, quem rogavit, uti potest. 18. JULIANUS [lib. 13. Digestorum.] TTNusquifque potest rem suam , quamvis 9 non possideat, preca- u rio dare ei, qui possideat. 19. IDEM lib. 49. Digestorum. lAUo in solidum precario habere non magis possunt, quam duo 7 u insolidum vi possidere, aut clam, nam neque justae, neque injusta possessiones duae concurrere possunt. §. 1. Qui servum g meum precario rogat, videtur ä me precario habere, ii hoc ratum habuero: & ideo precario Interdicto mihi tenebitur. §. e. Cum quid precario rogatum est, non solum Interdicto uti possumus, sed & incerti condictione , [id est], pneseriptis 9 verbis. 20. ULPIANUS lib, 2. Responsorum. UA, qua distracta sunt, ut precario penes emptorem essent, quoad pretium universum persolveretur, si per emptorem stetit, quo minus persolveretur, venditorem posse consequi. 21. VENULEJUS lib. 4. Actionum. PUm precario quis rogat, ut ipst in eo fundo morari liceat: fuper- v vacuum est adjici, ipfi, suisque : nam per ipsum suis quoque permissum uti videtur. 22. IDEM lib. 3. Interdictorum. Cl is, qui pro 10 possessore possideret, precario dominum roga- 0 verit, ut sibi retinere rem .liceret; vel is , qui alienam rem emisset, dominum rogaverit: apparet, eos precario possidere, nec existimandos mutare sibi causam possessionis, quibus ä domino con- eedatur precario possidere: nam & si id, quod possideas, alium precario rogaveris, videri te desinere ex prima causa possidere, & in- «ipere ex precario habere : & contra 11 si possessorem precario rogaverit, qui rem avocare ei posset: teneri eum precario; quoniam aliquid ad eum per hanc precarii rogationem pervenit, id est, possessio 12, quae aliena sit. §. i. Si pupillus line tutoris auctoritate precario rogaverit: Labeo ait, habere eum precariam possessionem , & hoc Interdicto teneri, nam quo magis naturaliter possideretur, nullum locum esse tutoris auctoritate. Recteque dici, Quodpre- eario habes ; quia quod possideat, ex ea causa possideat, ex qua rogaverit, nihilque novi [per] Praetorem constituendum, quoniam, sive habeat rem , officio Judicis teneretur; sive non habeat, non teneatur. T I T. XXVII. DE ARBORIBUS CfEDENDIS. 1. ULPIANUS lib. 71. ad Edictum. (i. I. 2. §. s. supr. h. t. (2. 1 . 3. supr. eoil. (3. I. 4. §. 1. supr. t°d. (4 l. 3. §. 5. de adquir. vel amitt. pojs. (;. I. 1. in fin. supr. utipojsuletU. (6. I . 22. inpr. infr. h.t. (7. L 3. §. 5 .supr. de adquir. vel amitt. pojs. (iz. I . l6. infr. de ohlig. N all. (9. I . 2. ßgn. §• 2. supr. h.t. (io.l. ig. supr. cod. (11 . I. 7. supr. eod'. (12. I. 6. in sin. supr. eod. (l 3 - §. 3. infr. h. I. (14. §. 6. infr. h. I. (15. §. 4. infr. h. I. (16. §. 2. infr. h. I, (17. /. z, in pr. infr. arbor, furtim ceefm. To«, 1, y^It Praetor : Qua arbor 13 ex tedibus tuis in ades itiius impendet , fi 14 per te Jiat , quominus eam adimas: tunc , quominus illi 15 eam arborem 16 adimere , Jibique habere liceat , vim fieri veto. §. i. Hoc Interdictum prohibitorium est. I §, 2. Si arbor sediblis alienis impendeat, utrum totam arborem jubeat Prxtor adimi, an vero id solum , quod super excurrit, quaeritur? Et Rutilius ait, a stirpe exscindendam , idque picrisque videtur verius: & nisi adimet dominus arborem: Labeo ait, permitti ei, cui arbor officeret, ut, si vellet, succideret eam, lignaque tolleret.\ §. Z. Arboris appellatione etiam 17 vites continentur. §. 4. Non solum autem domino sedium, sed etiam ei, qui usumfructum habet, competit hoc Interdictum : quia & ipsius interest 18, arborem istam non impendere. §. 5. Prxterea probandum est, si arbor communibus sedibus impendeat, singulos dominos habere hoc Interdictum , L quidem in solidum 19 : quia & servitutum vindicationem singuli habeant. § 6. Ait Praetor : Si per te stat, quominus e am adimas : quominus ibi eum arborem adimere liceat , vim fieri veto. Prius itaque tibi datur adimendi facultas. si tu non facias, tunc vicino prohibet vim fieri adimere volenti. | §. 7. Deinde ait Praetor: Qua arbor ex agro tuo in agrum illius impendet , fi per te stat , quominus pedes quindecim a terra eam altius coerceas: tunc , quominus illi ita coercere , lignaque fibi habere liceat , vim fieri veto. §. 8- Quod ait Praetor, & Lex xil. Tabularum efficere voluit, ut quindecim pedes altius rami arboris, circumciduntur: & h oc idcirco effectum est, ne umbra arboris vicino praedio noceret.) §. 9. Differentia duorum capitum Interdicti haec est: Si quidem arbor aedibus impendeat, succidi eam prmeipitur: fi vero agro impendeat, tantum, usque ad quindecim pedes a terra coerceri. 2. POMPONIUS lib. 34. ad Sabinum. CI arbor ex vicini fundo vento inclinata in tuum fundum fit: ex Lege XII. Tabularum de adimenda ea recte agere potes , jus ei non este , ita arborem habere. T I T. XXVIII. DE GLANDE LEGENDA. 1. ULPIANUS lib. 71. ad Edictum. A It Praetor: Glandem , qtue ex illius agro in tuum cadat 20, quominus Mi tertio quoque dic legere , auf erre liceat: vim fieri veto. §. 1. Glandis nomine omnes 21 fructus continentur. T I T. XXIX. DE HOMINE 22 LIBERO EXHI- BENDO. i. ULPIANUS lib. 71. ad Edictum. A It Praetor : Quem liberum dolo malo retines, exhibeas. §. I. Hoc Interdictum proponitur tuendae libertatis causa: videlicet, ne homines liberi retineantur a quoquam. 2. VENULEJUS lib. 4. Interdictorum. "Mlbil enim multum a specie servientium differunt, quibusfacul- 1 ’ tas non datur recedendi. 3. ULPIANUS lib. 71. ad Edictum. Q Uod & Lex Favia 23 prospexit. Neque hoc Interdictum aufert - Legis Faviae exsecutionem : nam & hoc Interdicto agi poterit, & nihilominus accusatio Legis Faviae institui: & versa vice, qui egit Favia, poterit nihilominus etiam hoc Interdictum habere , praesertim cum alius Interdictum , alius Faviae actionem habere possit. §. 1. Haec verba, quem Z4liberum, ad omnem liberum pertinent: sive pubes Iit, sive impubes; sive masculus, sivefcemina; live unus, sive plures; live fui juris fit, sive alieni : hoc enim tantum spectamus, an liber sit. §. 2. Is tamen, qui in potestate habet, hoc Interdicto non tenebitur : quia dolo malo non vuletur ha bere, qui fno 2; jure utitur. §■ 3. Si quis eum , quem ab ho- (18. arg. I. 7. §. a. supr. deufufr. (19. I. 17* fapr.de servit. I. 4. §. 3. I. 6. §. 4. supr.fi fervit, vind. (20. I. 9. §. I. supr. ad exhibend. (21. L 236. §. I. tnfr. de verb. (22. Lib. 8. C. 8- (23. I. 6. insin. I. 5- C. ad leg. Fab. de pia - giar. (24. /. 1. infr. de verb.fign. I. 3. §. 1. supr. de negot.. gest. I. 1. §. l.Jupr. depecun. conflit. (2;. v. /. 26. supr. de damno infeci. %Z 2 2 fiitms 1459 Digestorum Ob. XLIII. Tit. XXIX. XXX. 1460 stibus redemit, retineat: in ea causa est, ut Interdicto non teneatur 1 : non enim dolo malo facit, f Plane ii offertur pretium, Interdictum locum habet. Sed & si cum remisit pretio non accepto, dicendum est, Interdicto locum fore , si posteaquam semel remisit, velit retinere. §. 4. Si eum quis retineat filium , quem non habet in potestate; plerumque sine dolo malo facere videbitur, pietas enim genuina efficit, fine dolo malo retineri: nisi si evidens dolus malus intercedat. Proinde & fi libertum suum , vel alumnum , vel noxx deditum adhuc impuberem : idem erit dicendum, f Et generaliter , qui justam causam habet hominis liberi apud se retinendi , non videtur dolo malo facere. §. ;. Si quis volentem retineat, non videtur dolo malo retinere, f Sed quid si [volentem] quidem retineat, non 2 tamen fine calliditate circumventum, vel seductum , vel sollicitatum , neque bona vel probabili ratione hoc facit? Recte dicetur, dolo malo retinere. §. (,. Is, qui nescit apud se esse hominem liberum, dolo malo caret : w sed ubi certioratus retinet, dolo malo non caret. §, 7. Plane, fi dubitat, utrum liber , 1 dans matrimonium , forte & liberis subnixum , velit dilfolv itu eum , eawve exhibeas. §. I. Hoc Interdictum proponitur adversus eum , quem quis exhibere desiderat eum , quem in potestate sua este dicit. Et ex verbis apparet, ei, cujus in potestate est, hoc Interdictum competere. §. 2. In hoc Interdicto Prstor non admittit causam, cnr apud eum sit is , qui exhiberi debet, quemadmodum in superiore Interdicto : sed omnimodo restituendum putavit, fi in potestate est. §. 3. Si vero mater sit, qux retinet, apud 15 quam interdum magis , quam apud patrem , inorari filium debere, ex justiliima scilicet causa , & D. Pius decrevit, &a Marco , & a Severo rescriptum est : :eque subveniendum ei erit per exceptionem. §. 4. Pari modo fi judicatum fuerit, non este cum in potestate , etsi per injuriam judicatum sit: agenti hoc Interdicto objicienda erit exceptio rei judicate , ne de hoc quaeratur, an sit in potestate, sed an sit judicatum. §. 5. Si quis filiam luam, qua* milii nupta sit, velit abducere , vel exhiberi sibi desideret: an adversus Interdictum exceptio danda sit, si forte pater concor- an servus fit, vel facit status controversiam : recedendum erit ab hoc Interdicto, & agenda causa libertatis, etenim recte placuit, tunc demum hoc Interdictum locum habere, quotiens quis pro 3 certo liber est. f Cxtcrum si quaeratur de statu , non oportet prx- judicium fieri aliena: cognitioni. §. z. Ait Prstor : Exhibeas. Exhibere 4 est, in publicum producere, & videndi tangendique hominis Facultatem prxbere : proprie autem exhibere est, extra secretum habere. §. 9. Hoc Interdictum omnibus ; competit: nemo enim prohibendus est, libertati favere. §. 10. Plane ex causa suspecta: 6 personx removendae sunt, si forte talis persona sit, quam verisimile est colludere , vel calumniari. §. 11. Seu[&] fi mulier 7 , vel pupillus hoc Interdictum desideret, pro cognato , vel parente , vel affine suo solliciti: dandum esse eis Interdictum , dicendum est : nam & publico 8 judicio reos facere possunt, dum luas suorumque injurias exsequuntur. §. 12. Si [ tamen ] plures sunt, qui experiri volent: eligendus est a Prstorc , ad quem maxime res pertinet 9 , vel is, qui idoneior 10 est. & est optimum, ex conjunctione, ex fide, ex dignitate actorem hoc Interdicto eligendum. §. 13. Si tamen, posteaquam hoc Interdicto actum est, alius hoc Interdicto agere desideret: palam erit, postea alii non facile dandum , nisi de perfidia prioris potuerit aliquid dici. Itaque causa cognita amplius , quam semel Interdictum hoc erit movendum. Nam nec in publicis judiciis permittitur amplius agi, quam semel actum est, quam fi prsvaricationis 11 fuerit damnatus prior accusator, f Si tamen reus condemnatus malit litis ssti- mationem sufferre , quam hominem exhibere : non est iniquum , saepius in eum Interdicto experiri, vel eidem sine exceptione , vel alii. §. 14. Hoc Interdictum & in absentem esse rogandum, Labeo scribit: sed si non defendatur , in bona ejus eundum ait. §. 15. Hoc Interdictum perpetuum est. 4. VENULEJUS [lib. 4. Interdictorum. ] CI quis liberum hominem ignorantem suum statum retineat: ta- " men , si dolo malo retinet, cogitur exhibere. §. 1. Trebatius quoque ait, non teneri eum , qui lioerum hominem pro servo bona 12 fide emerit & retineat. §. 2. Nullo tempore dolo malo retineri homo liber debet: adeo ut quidam putaverint, nec modicum tempus ad eum exhibendum dandum ; quoniam prxteriti facti poena prsstanda est. §. 3. Creditori non competit Intetdi- ctum , ut debitor exhiberetur: nec enim debitorem latitantem exhibere quisquam cogitur , sed in bona ejus ex Edicto Prsto- ris 13 itur. TIT XXX DE LIBERIS 14 EXHIBENDIS , ITEM DUCENDIS. i. ULPIANUS lib. 71. ad Edictum. A It Prstor : Qui , quxve in potejlate Lucii Titii eft , fi is , e ave apud te eft , do/ove mala tuo facium eft , quominus apud te ejset , (1. arg. I. 2. C. depoftlim. I. 1;. I. ri.-» pr. infr. de captio. 1. I. 20. §. i.supr. qui testam, facere. I. 4Z. in sin.supr. de legat. I. (-. un. §. 2. C. de raptu virg. (z. I. 4. §. I. infr. h. t. (4. /. 2. supr.ctd txhibend. (5. /. 13 .supr.d. t. (6. /. Z. §. 12 .supr. desuspett. (7- l. 2. C. deliber, exhibend. (8. I. I. I. 2. infr. de accusat. (9. I. 3- inftn. infr. de popularib. ail. (io. I. 2. infr. i. t. 1. 18- snp. de teilt certo jure utimur, ne bene concordantia 16 matrimonia iure patris potestatis turbentur: quod tamen sie erit adhibendum, ut patri persuadeatur , ne acerbe patriam potestatem exerceat. 2. HERMOGENIANUS lib. Ü. Juris Epitomarum. TMo magis de uxore exhibenda ac ducenda pater etiam, qui filiam in potestate habet, a 17 marito recte convenitur. 3. ULPIANUS lib. 71. ad Edictum. rvEinde ait Prstor : Si lucius Titius in potestate Lucii Titii est: ^ Quominus eum Lucio Titio ducere liceat , vim fieri veto. §. 1. Superiora Interdicta exhibitoria 1'unt: hoc est, pertinent ad exhibitionem liberorum , exterorumque, de quibus supra diximus: hoc autem Interdictum pertinet ad ductionem , ut ducere quispoffit eos, in quos habet jus ductionis. Itaque prius Interdictum, quod est de liberis exhibendis , prsparatnrium est hujus Interdicti: quo magis enim quis duci possit, exhibendus fuit. §. *. Ex iisdem causis hoc Interdictum tribuendum est, ex quibus causis de exhibendis liberis competere diximus: itaque quscunque ibi 18 diximus , eadem hic queque dista accipienda sunt. §. 3. Hoc autem Interdictum competit non adversus ipsum filium, quem quis ducere vult: sed utique esse debet is , qui eum Interdicto defendat. Csterum cessat Interdictum , & succedere poterit notio Prxtoris: ut apud eum disceptetur, utrum quis in potestate fit, an non [sit]. §. 4. Julianus ait: quotiens id Interdictum movetur de filio ducendo; vel cognitio; & is, de quo agitur, impubes est : alias differri oportere rem in tempus pubertatis, alias reprssentari. f Id que ex persona eorum , inter quos controversia erit, & ex genere caute constituendum est. Nam siis, qui se patrem dicit, auctoritatis, prudentis , fidei explorate esset; usque in diem litis impuberem apud se habebit: is vero , qui controversiam facit, humilis, calumniator, notie nequitis; repra- fentanda cognitio est. f Item si is , qui impuberem negat, in aiiena potestate esse , vir omnibus modis probatus , tutor vri testamento, vel ä Prstore datus : pupillum, quem in diem litis apud se habuit, tuetur : is vero , qui patrem se dicit, suspectus [est] quasi calumniator; differri litem non oportebit, f Si vero utraque persona suspecta est, ant tau quam infirma, aut tan- quam turpis : non erit alienum (inquit) disponi, apud quem inserim puer educaretur, & controversiam in tempus pubertatis differri: ne, per collusionem vel imperitiam alterutrius contendentium, aut aiiens potestati paterfamilias addicatur, aut filius alienus patrisfamilis loco constituatur. §. 5. Etiam si maxime autem probet filium pater in sua potestate esse : tamen , causa cognita , mater in retinendo eo potior 19 erit, idque decretis Dici Pii quibusdam continetur, obtinuit enim mater oh nequitiam patris, ut sine deminutione patris potestatis apud eam filius moretur. §. 6. In boc Interdicto, donec res judicetur, fceminam, pnetix- tatum , eumque , qui proxime praetextati xtatem accedet, interiin apud matremfamilias deponi Prstor jubet, f Proxime statem stant, tut. (11. 1. 3. infr. ad SC. Turpili. I. I . C. de advocat, divers. judic. I. /. II. C. de accusat. (12. /. 3. §. 7. supr. h. t. (13. l- -- 's,pr. qnib. ex caus. in pojsjs. j (14. Lib. 8. C, 8. (15. 1. 3. §. infr. h. t. I. un. C. divortie suito. Nov. 117. c. 7. (,6. I. ult. C. h. t. I. II. I. 14. C. de nuft. (17. d L ii. (1$. I. 1. supr. h. t. (19. d. I. I. §. 3. xk. Lib. 4. Inst. 13. (2. /. 9. I. 19. in pr.fupr. de probation. (3. Vide tamen /. 8. in fin. infr. de verb.Jign. (4. Adde l. rr, inf r. infr. I. 10, C. b. t. ($. d. I. 22 . in fin. d, l. 10. §. 3. Sed & contra replicationem solet dari triplicatio, & contra triplicationem rursus, & deinceps multiplicantur nomina: dum aut reus, aut actor objicit'. §. 4. Sane solemus dicere, quasdam exceptiones esse dilatorias 6, quasdam peremptorias: utputa dilatoria est exceptio, quie differt actionem, veluti procuratoria exceptio dilatoria est: nani qui dicit, non licere procuratorio nomine agi; non prorliis litem inficiatur, sed personam evitat. 3. GAJUS lib. 1. ad Edictum provinciale. CXceptiones 7 aut perpetnx , & peremptoriae sunt, aut tempora- les, & dilatoris, f Perpetue atque peremptorie sunt, qux fern-' per locum habent, nec evitari poffunt: qualis est doli mali, & rei judicatx , & si quid contra Leges Senatusve consultum factum elfe' dicetur : item pacti conventi perpetui, id ect $ ne omnino pecunia- petatur, -f Temporales atque dilatorie sunt, qux non semper locum habent, sed evitari pofliint: qualis est pacti conventi tenipo- Inst. de replicationi- in pr.- (6. I. 3* infr. §■ 8. 9* tst 10. Inst. h. te (7. I. 2. §. fin.supr. eod.- KÄS,, JS Z Z z st 146 ? Digestorum lib. XLIV. Tit. I. 1464 id est, ne forte intra quinquennium agererur. fProcura- «■nrl'p’r mioaue exceptiones dilatori* sunt, qu* evitari possunt, ton* 1 quoque ^ p ^ ULUS lib „ 20 . ad Edictum. F r 2 pupillo, cui soluta est debita pecunia line tutoris auctorita- teV st quaeratur, an doli exceptione sum moveri debeat: illud tempus inspicitur, an pecuniam, vel ex ea aliquid habeat, quo petit. 5. IDEM lib. 18. ad Edictum. ■JS, qui dicit se jurasse, potest & aliis 3 exceptionibus uti cum exceptione jurisjurandi, vel aliis solis : pluribus enim defensio- nibus uti permittitur. 6. IDEM [lib. 7. ad Edictum.] Cl rem legatam petat legatarius, [ut]de de dolo testatoris excipitur. O nam sicut heres, qui in universum 4 jus succedit, summove- tur exceptione : ita & legatarius? debet fummoveri, quasi unius rei successor. 7. IDEM [lib. 3. ad Plautium.] ■pXceptiones, qu* persona 6 cujusqite cohxrent, non transeunt ad alios, vcluti 7 [ea,] quam socius habet exceptionem , quod facere polsit, vel parens patronusvc, non 8 competit fidejussori : sie mariti fidejussor post solutum matrimonium datus, in solidum dotis nomine condemnatur. §. 1. Rei autem coharentes exceptiones etiam fidejussoribus competunt: ut rei judicat*, doli mali, jurisjurandi, quod metus causa factum est. Igitur & si reus pactus sit in rem 9, omnimodo competit exceptio fidejussori. f Intercessionis 10 quoque exceptio : Item quod libertatis one- randseaufa petitur 11, etiam fidejussori competit. Idem dicitur, & si pro filiofamilias contra Senatusconsultum 12 quis fidejusserit, aut pro minore viginti quinque annis circumscripto. 13 Quod si deceptus sit in re, tunc nec ipse ante habet auxilium, quam restitutus fuerit , nec fidejussori danda est exceptio. 8- IDEM lib. 14. ad Plautium. WEmoprohibetur pluribus 14 exceptionibus uti, quamvis diver- ■*-’ f* sunt. 9. MARCELLUS [lib. 3. Digestorum.] ■VsOn utique existimatur confiteri de intentione 1? adversarius, quo cum agitur, quia exceptione utitur. 10. MODESTINUS [lib. 12. Responsorum.] ThfOdeßinus respondit: Res inter alios judicatu aliis i 5 non ehest : ^ nec siis, contra quem judicatum est, heres extiterit ei, contra quem nihil pronunciatum est, hereditariam"ei litem inferenti prsscribi ex ea sententia posse, quam proprio nomine disceptans antequam heres extiterit, excepit. ii. IDEM [lib. 13. Responsorum.] Q Ui adgnitis instrumentis, quasi vera essent, solvit post 17 sen- -tentiam Judicis : quxro, si postea cognita rei veritate, & repertis falsis instrumentis, accusare velit, & probare , f»ssa esse instrumenta , ex quibus conveniebatur, cum instrumentis subscripserat ex prxeepto , sive interlocutione judicis , an prsscriptio ei opponi polsit? cum [&] Principalibus Constitutionibus manifeste cavetur, etsi res judicata ejsct exfalfis instrumentis, fi postea falsa in- veniantur , nec rei judicata prascriptionem opponi. Modestinus respondit: ob hoc, quod per errorem solutio facta est, vel cautio desolvendo interposita proponitur ex his instrumentis, qu* nunc Falsa dicuntur, prascriptioni locum non 18 esse. ia. ULPIANUS [lib. 38. ad Edictum.] piEneraliterin praejudiciis is actoris partes sustinet, qui habet in- VJ tentionem secundum id, quod intendit. (1./. 29. §.4./«j>r. mandati. I. 19. §. 2. supr. de probation. 1.6. supr. de oper. novi nunciat. I. 39. §. %.supr. de damno infeci. §. ult. Inst. b. t. (2. I. I?. /. 47. infr. de solution. (3. I. 8. insr. b. t. I. 43. infr. infr. de reg. jur. (4. I. 9. §. 12. supr. de bered, instit. (?. I. 4. §. 29. §. 31. infr. de doli mali & met. except. (6.1. 13. Jupr. soluto matrim. I. 196. infr. de reg. jur. (7. I. 16. I. 17. I. 20. r..*... J- ... .• »♦ /•«».. » _ _ /r.*... j x «Lss t _x , X "" ^ V. r v^a-a. ». y. 3 o» -y ’ • *1*— . rti. »ins. (.12. I. 9. §, 3. supr. de SC. Macedon. C13. Vide ta- jnen l. ult. C.AejUejus. minor. (14. I. q.stipr. b. t. Ciq. I. 9. f. eed. (16. I. 63. supr. de rejudic. (17. 1. 1. I. r. C. Ji ex fals. 13. JULIANUS [iib. $o. Digestorum.] CI post litem de hereditate contestatam res singulx petantur: pla- O oet non obstare exceptionem, Quod 19 prajudicitim hereditati, non fiat, futuri enim judicii, non facti nomine, hujusmodi exceptiones comparat* sunt. 14. ALFENUS [VARUS lib. 2. Digestorum.] piliusfamilias peculiarem servum vendidit: pretium stipulatu* r est. is homo redhibitus 20, [&] postea mortuus est: & pater ejus pecuniam ab emptore petebat, quam filius stipulatus erat: Placuit *quum esse, in factum exceptionem eum objicere, Quod pecunia ob hominem illum expromifa est, qui redhibitus est, i?. JULIANUS [iib. 4. ad Ursejura Ferocem.] A Dversus exceptionem jurisjurandi replicatio doli mali non 2t debet dari: cum Prstor id agere debet, ne de 22 jurejurando cujusquam quxratur. 16. AFRICANUS [lib. 9. Qusstio- num.] pUndum Titianum possides, de cujus proprietate inter me L te controversia est; & dico , prxterea viam ad eum per fundum Sempronianum, quem tuum esse constat, deberi, si viam 23 petam; exceptionem, Quodprajudicium 24 pradio non fiat, utilem tibi fore putavit: videlicet, quod non aliter viam mihi deberi probaturus sim, quam prius probaverim, fundum Titianum meum esse. 17. PAULUS lib. 70. ad Edictum. CEd si ante viam 23, deinde fundum Titianum petat: quia & di- ^ versa corpora sunt, & causie restitutionum dispares: non nocebit exceptio. 18. AFRICANUS [lib. 9. Qu*stionum.] pUndi, quem tu proprium tuum esse dicis, partem i te peto: Sl "*■ volo simul judicio quoque communi dividundo agere sub eodem jndice. f Item si ejus fundi, quem tu possideas, & ego proprium meum esse dicam , fructus condicere tibi velim : qu*situm est, an exceptio , Qtiod 26 prajudicium fundo partive ejus non stat, obstet: an deneganda sit? Et utrobique putat, intervenire Prxtorem debere , neo permittere petitori, priusquam de 27 proprietate constet , hujusmodi judiciis experiri. 19. MARCIANUS lib. 13. Institutionum. LAMbcs 28 exceptiones , qnx reo competunt, fidejussori quoque, etiam invito 29 reo competunt. 30 20. PAULUS lib. sing. de Conceptione formularum. pXceptiones opponuntur, aut quia factum fit, quod fieri opor- tet; autquia factum sit, quod fieri non oportuit; aut quia factum non ut, quod fieri debuerat f Quia factum est, quod fieri oportuit: datur exceptio rei vendit* 31 &'tradit*, [& rei judicat* 32 ]. f Quia factum est, quod fieri non oportuit: datur exceptio doli mali, f Quia non factum est, quod fieri debuit: ut bonorum posseffionis non dat*. . ti. NERITIUS lib. 4. Membranarum. T? Ei majoris 33 pecunix prxjudicium neri videtur, cumeaqu*- stioin judicium deducitur, qu* vel tota, vel ex aliqua parte communis est quxstioni de re majori. 22. PAULUS lib. singul. de variis Lectionibus. pXceptio est conditio 34, qu* modo eximit reum damnatione, J modo minuit damnationem. §. 1. Replicatio 35 est contraria exceptio , quali exceptionis exceptio. instrum. (18 .1. ult. C. d. t. (19. v. I. 16. infr. h. t. (20.1. $9 in pr. supr. de adii, edici. I. §. 4. infr. de doli mali est met. except. (21. Excip. I. 9. §. 5. supr. de jurejur. (22. I. 7. 1. 8. 1 - 9 - supr. d. t. (23. I. 18 - L 21 infr. k. t. I. 34. supr. dejudic. I. ;. C. de bered, all. I. r. C. qui accusare. (24. I. 18 . infr. h. t. I. 3:. §. lO> supr. de recept. qui arhitr L 5. in fin.supr. de bered, petit. I. I. §. I Jupr. famil. ercisc. (2;. I. 16.supr. b. t. (26. d. L 16. (27. 1. I §. I. supr. famil. ereije. (28. Immo vide l. 7. supr. h. t. (29. I ult. supr. de paci. (30./. 11. C. h. t. I. 49. in pr. infr. desidejuj . I. 9. §. 3. supr. de SC. Muced. (31. l.l.l. 2. supr. de except. ret vei-d. (32. infr. de except. reijudic. (33. /. 16. Jupr. h. t. L 4 supr. ic in integr. reftit. (34. I. 2.supr. b. t. (3;. d. I. 2. §. 1. S3. LA- 14^5 De exceptione rei judicatas. i a 65 23. LABEO Iib. 6. Pithanon ä Paulo Epitomatorum. DAulus: Si quis statuam i in municipio ea mente posuit, ut ea 1 municipii e stet, & eam petere vult: excludi eum oportet proscriptione in factum data. 24. HERMOGENI ANUS iib. 6 . Juris Epitomarum. rlliusfamilias r exceptionem jurisjurandi patri quierit, si eum A dare non oportere juraverit. t i t. n. DE EXCEPTIONE REI JUDICAT.®, j 1. ULPIANUS iib. 2. ad Edictum. pUm res inter 4alios judicate nullum aliis praejudicium faciant: ^ ex eo testamento, ubi libertas data est , vel legato, agi potest, licet ruptum, vel irritum aut non justum dicatur testamentum, noc, si 6 superatus fuerit legatarius, praejudicium libertati fit. 2. IDEAI lib. 13. ad Edictum. Q Ui cum 6 herede ejus egit, qui filium praeterierat, & exceptio- • ne fummotus est, Acjl non in ea causa ßnt tabui,e testamenti, ut centra eas bonorum pojjej/io dari pojsit : omittente 7 emancipato filio bonorum possessionem, non inique restituetur, ut agat cum herede. & ita Julianus lib. IV. Digestorum scripsit. 3. IDEM [lib. 13. ad Edictum.] J stlianus lib. III. Digestorum respondit, exceptionem rei judicate obstare , quotiens eadem qusestio inter 8 easdem personas revocatur. Et ideo & si singulis rebus petitis hereditatem petat, vel «ontra y: exceptione sum movebitur. 4. IDEM [lib. 71. ad Edictum.] DEi judicata exceptio tacite continere videtur omnes 10 perso- f' nas, qua rem in judicium deducere solent. 5. IDEM [lib. 74. ad Edictum.] ]~\E eadem re agere videtur, & qui non eadem actione agat, qua ^ ab initio agebat: sed etiam si alia experiatur, de eadem tamen re. f Utputa , si quis mandati acturus, cum ei adversarius judicio sistendi causa promisisset, propter eandem rem agat negotiorum gestorum, vel condicat: de eadem re agit, f Recteque ita definietur , cum demum de re non agere, qui prorsus rem ipsam non persequitur, cacterum, cum quis actionem mutat [&] experitur; dummodo de eadem re experiatur, etsi diverso genere actionis, quam instituit: videtur de ea re agere. 6. PAULUS [lib. 70. ad Edictum.] Cingulis controversiis singulas actiones 11, unumque judicati fi- 0 nem sufficere 12, probabili ratione placuit; ne aliter modus litium multiplicatus summam atque inexplicabilem faciat difficultatem: maxime si diversa pronunciarentur. parere ergo exceptionem rei judicate, frequens est. 7. ULPIANUS [lib. 73. ad Edictum.] jsjl quis, cum totum petiisset, partem petat: exceptio rei judicat® nocet, nam pars in toto est 13 : eadem enim res accipitur, & si pars petatur ejus , quod totum petitum est. Necinterest, utrum ia corpore hoc quaeratur, an in quantitate, vel in jure, f Proinde si quis fundum petierit, deinde partem petat vel pro diviso , vel pro indiviso: dicendum erit, exceptionem obstare, f Proinde & fi proponas mihi, certum locum me petere ex eo fundo, quem petii: obstabit exceptio, fidem erit probandum, & si duo corpora 14 fuerint petita, mox alterutrum corpus petatur: nam nocebit exceptio. f Item, si quis fundum petierit, mox arbores excisas ex eo fundo petat; aut infulam petierit, deinde aream vel tigna, vel lapides petat. 13 f Item si navem petiero, postea singulas tabulas vindicem. 16 tz. 1. Si ancillam prägnantem petiero, & post li- (l .1. zq.supr. dercb. auctor. juiie. (r. I. 2q. supr. de jurejur. I, ult. in pr. infr. quar. rer. actio. (3- §• 3- Inst. d.e except. (4. I. 16. in sin. supr. qui potior, in fign.l. 63 .supr. derejudic. (5. Adde i. 2. C. de side inftrum. I. I. I. 2. 1 . 3, l. 4. C. qttib. resjudic. non nocet. (6. I, 13. infr. d.e oblig. & aci. (7./. iq.supr. deinjufl. rupt. irrito facio testam. I. 2. supr. Unie liberi, (3. i. 7. §. 4. infr. h. t. (9. d. I. 7. in sin. ( IQ.l . 11. §> 7- infr. eoi. I. 23. supr. ie admin. & peric. tut. (11. 1. 5.supr. b. 1.1. 53. in. pr. infr. de oblig. cs adi.!. 43. tz. I. infr. de reg. jur. ' 4. §. i.supr. de noxal. adiion. t. 9. § 1. supr. de tribut. aci. I. ult. i-1. C. defurt. tz. 16. vers.sed nostra. Inst. de. oblig. qua ex delici. tem contestatam conceperit & pepercit, mox partum ejus petam ; utrum idem petere v.deor, an aliud, magnis quaestionis est? Et quidem ita definiri potest, totiens eandem rem agi, quotiens apud judicem posteriorem id quaeritur, quod apud priorem qnxfitum est. f In his igitur fere omnibus exceptio nocet. §. 2. Sed in c atmen tis & tignis diversum est. nam is , qui inlhlam petit, si caementa , vel tigna, vel quid aliud suum petat, in ea conditione est, ut videatur aliud 17 petere: etenim cujus infula est, non utique & caementa sunt, denique ea, quis junct* sunt aedibus alienis , separata dominus vindicare potest. 18 §. 3. De. fructibus eadem quiestio est, & de partu : hac enim nondum erant in rebus humanis, sed ex ea re sunt, qua petita est: magisque est, ut ista excepti» non noceat, f Plane si in restitutionem vel fructus, vel etiam partus venerunt, sestimatique sunt: consequens erit dicere, exceptionem objiciendam, tz. 4. Et generaliter 19 (ut Julianus definit) exceptio rei judicata obstat , quotiens inter 20 easdem personae eadem qnastio revocatur, vel 21 alio genere judicii, f Et ideo fi. hereditate petita singulas res petas, vel singulis rebus petitis hereditatem petat: exceptione fummovebitur. tz. 5. Idem erit probandum, & si quis debitum petierit a debitore hereditario, deinde hereditatem petat: vel contra, si ante hereditatem petierit, & postea debitum petat, nam & hic obstabit exceptio : nam cum hereditatem peto, & corpora , & actiones omnes, quas in hereditate sunt, videntur in petitionem deduci. 8. JULIANUS lib. 51. Digestorum. [Tem parte 22 fundi petita, famili® ercifcunds vel communi dividundo agit: isque exceptione fummovetur. 9. ULPIANUS Iib. 75. ad Edictum. CI ä te hereditatem petam, cum nihil possideres: deinde, ubi 23 0 cosperis aliquid possidere, hereditatem petam : an noceat exceptio ista ? Et putem , sive fuit judicatum, hereditatem meam esse, sive adversarius , quia nihil possidebat, absolutus est , non nocere exceptionem, tz. 1. Si quis fundum , quem putabat se possidere , defenderit, mox emerit: re fecundum petitorem judicata, an restituere cogatur ? Et ait Neratius, si actori iterum petenti, objiciatur exceptio rei judicat®: replicare eum oportere de re secundum 24 se judicata, tz. 2. Julianus scribit, exceptionem rei judicat® ä persona auctoris ad emptorem 25 transire solere : retro autem ab emptore ad auctorem reverti non debere, f Quare si hereditariam reni vendideris , ego eandem ab emptore petiero, & vicero: petenti tibi non opponam exceptionem , At Ji eu res judicatu nonJit inter me est eum , cui vendidisti. 10. JULIANUS lib. 31. Digestorum. f Tem si victus fuero, tu adversus me exceptionem non habebis. 11. ULPIANUS [lib. 73. Digestorum.] CI mater filii impuberis defuncti ex Senatusconsulto bona vindica- o verit idcirco, quia putabat, rupto patris ejus testamento neminem esse substitutum, victaque fuerit, quia testamentum patris ruptum non erat: postea autem apertis pupillaribus tabulis apparuit , non esse ei substitutum : si peteret rursus hereditatem, obstaturam exceptionem rei judicate Neratius ait. Ego exceptionem obesse ei rei judicat® non dubito : sed ex causa succurrendum erit ei, qu® unam [tantum] causam egit rupti testamenti, tz. 1 Denique & Celsus scribit: si hominem petiero, quem ob eam rem meum esse existimavi, quod 26 mihi traditus ab aiio est, cum is ex hereditaria causa meus esset: rursus petenti mihi obstaturam exceptionem. tz. 2. Si quis autem petat, fundum suum eilt, eo quod Titius eum sibi tradiderit: si postea alia ex causa petat; causa adjecta 27, non debet summoveri exceptione, tz- 3- Item Julianus scribit: Cum ego & tu heredes Titio extitissemus, si tu partem fundi, quem totum hereditarium d.cchas, ä Sempronio petieris (12 Excip. /. 4. in sin. supr. quod cum eo , qui in alien. potest, (i 3 • l. 1. §. 4. in sin. infr. de verb. oblig. I. 113- i n fi- ‘ le P‘ r - 04- / -I tz 2 .infr.b.t. (15. Im.1110 vide §. 2 .infir.b.l. (16. /. 27. tz.'z. supr. de paci, immo vide l. 18. §. %-supr. de pignorat. (17. Immo vide pr. in sin. supr. b. L (>8- /. 7- §- 10. tnsin supr. de ad - quir. rer. demin. (19. I. 4- insin. supr. de noxalib. (20./. 5.supr, L 22. infr. b. t. {21. I- i.supr. eod. (r2. I. iS.supr. de except, C',4 i 17. /. jg. l, -3. in Pr. infr. b. t. (24. v. I. 16. infr. eod, (25! I. Ii. tz. 9. I. 28. infr. eod. (26. §. 5. infr. hic. /. 14. tz. 2. I. 27. infr. eod. (27. d. tz. 2: Z 2 z z 3 1467 Digest tu n I i''. XI.IV. Tit. IT. Mög & victus fueris ; mox eandem partem ä Sempronio emero ; apenti tibi "iscum familia; ercifcumUe, exceptio obstabit; quia res judicata fit inter te & venditorem meum, nam & ii ante eandem partem petiissem, & agerem familia ercifcund» : obstaret exceptio: Quod res indicata fit inter me pst te. §. 4. Eandem causam facit etiam origo petitionis. Catcrum ii forte petiero fundum vel hominem, mox 1 ai ia causa nova post petitionem mihi accesserit, quae mihi dominium tribuat: non me repellet ista exceptio ; nisi forte intermissum dominium [in] medio tempore rediit quodam postliminio. Quid enim, st homo, quem petieram , ab hostibus fuerit captus, mox tostliminio receptus? hic exceptione fummovebor: quia eadem res este intelligitur. f At si ex alia causa dominium fuerim nactus, non nocebit exceptio. Et ideo si forte sub conditione res legata, mihi fuerit, deinde medio tempore anquisito dominio petam, mox existente conditione legati rursus petam : putem, exceptionem aon obstare, alia enim causa fuit prioris dominii: hac nova nunc accessit. §. 5. Itaque adquilitum quidem postea dominium aliam causam facit; mutata autem opinio petitoris non facit. Utputa opinabatur ex causa hereditaria, fe dominium habere; mutavit opinionem, & coepit putare ex causa donationis: haec 2 res non parit petitionem novam, nam qualecunque & undecunque dominium adquisitum habuit, vindicatione prima in judicium deduxit. §. 6.- Si quis iter petierit, deinde actum petat: puto fortius defendendum, aliud videri tunc petitum ; aliud nunc: atque ideo exceptionem rei judicat:- cessare. tz. 7. Hoc jure utimur, ut ex parte adoris in exceptione rei judicata: hae personas 3 continerentur, qua rem in judicium deducunt. Inter hos erunt procurator , cui mandatum est, tutor 4, curator furiosi, vel pupilli, actor municipium : tx persona autem rei, etiam defensor numerabitur; quia adversus defensorem , qui agit, litem in judicium deducit. §. S. Si quis hominem ä filiofamilias petierit, deinde eundem a patre petat: locum habet iiac exceptio. §. 9. Si egero eum vicino aqua pluvia arcendos, deinde alteruter nostru' pradium vendiderit, & emptor 5 agat, vel cum eo agatur, hac exceptio nocet: .sed de eo opere , quod jam erat factum, cum 6 judicium acciperetur. §. 10. Item ii rem, quam ä te petierat, Titius pignori Sejo dederit, deinde Sejus pignora titia adversus te utatur: distinguendum erit, quando pignori dedit Titius. & fi quidem antequam peteret : non oportet ei nocere exceptionem, nam & ille petere debuit , & ego salvam habere debeo pignoratitiam actionem, sed si, posteaquam petiit,, pignori dedit: magis est, ut noceat 7 exceptio rei judicat». r 2 . PAULUS lib. 70. ad Edictum. . rUm quoeritnr, hac exceptio noceat, necne ? inspiciendum est, an S idem corpus sit i 13. ULPIANUS lib. 75. ad Edictum» flUantitas eadem , idem jus; V '~- 14. PAULUS lib. 70. ad Edictum. i;. GAJUS lib. 30. ad Edictum provinciale. CT inter me & te controversia de hereditate sit; & quasdam res ex l - 5 e:'dem tn possides, quasdam ego: nihil vetat, & meate, & invicem 14 te a me hereditatem petere, quod £ post rem judicatam a me petere coeperis: filterest, utrum meam esse hereditatem pro- ininciatiun (it, an contra: si meam esse, nocebit tibi rei judicata exceptio; quia eo ipso 15, quo meam este proijnnciatnm est, ex diverso pronunciatum videtur, tuam non esse : si vero meam non esse, nihil de tuo jure judicatum intelligitur; quia potest nec mea hereditas esse , nec tua. 16. JULIANUS lib. 51. Digestorum. pVidenter enim iiiiquilsimum est, proficere rei judicata exceptio- J nem ei 16 contra quem judicatum est. 17. GAJUS lib. 30. ad Edictum provinciale, rem meam ä te petiero, tu autem ideo fueris absolutus, quod probaveris, sine dolo malo te desiisse possidere; deinde postea e ceperis 17 possidere, L ego L te petam: non nocebit mihi exceptio rei judicata. 18 - ULPIANU8 lib. 80. ad Edictum, jsjl quis ad exhibendum egerit: deinde absolutus fuerit adversarius, quia non possidebat: & dominus iterum agat, nacto eo possessionem, rei judicata exceptio locum nor. habebit: quia 1 jj alia res est. 19. MARCELLUS lib. 19. Dige- storum. T^Uobus diversis temporibus eandem rem pignori dedit: egit posterior cum priore pignoratitia, & obtinuit: mox ille agere simii; actione instituit. Quasi tum est : an exceptio rei judicata: obstaret? Si opposuerat exceptionem rei sibi ante pignorata, & nihil aliud novum & validum adjecerit: sine dubio obstabit, eandem enim quastionem revocat in judicium. 20. POMPONIUS lib. 16. ad Sabinum. CI ex testamento actum sit cum herede ab eo, qui, cum totum argentum ei legatum erat, mensas duntaxat sibi legatas putaret, earumque duntaxat »stimationem in judicio fecisset: postea eundem petiturum de argento quoque legato Trebatius ait: nec obstaturam ei exceptionem, quod non fit petitum , quod nec actor petere putasset; nec judex in judicio sensisset. 2i. IDEM lib. 31. ad Sabinum. CI, cum argentum mihi testamento legatum esset, egerim cum 0 herede, postea, codicillis prolatis, vestem quoque mihi legatam esse appareat: non est deducta in superius judicium vestis causa, quia neque litigatores, neque judex de alio, quam de argento actum intelligant. §. 1. Si petiero gregem , & vel aucto, vel minuto numero gregis, iterum eundem gregem petam: obstabit mihi exceptio. Sed & fi speciale corpus ex grege petam, si adfuit in eo grege , puto obstatnram exceptionem. §. 2. Si Stichum & Pamphilum tuos esse petieris, & absoluto adversario Stichum tuum AT an eadem causa petendi, & eadem 9 conditio personarum : 'esse petas ab eodem : exceptionem obstare tibi, constat. §. 3. Si qua nisi omnia concurrunt, alia res est. f Idem corpus in hac fundum meum ejje petiero, deinde postea usumfruÜmn ejusdem ftm- exceptione , non utique omni pristina qualitate vel quantitate fer- jdi petam , qui tx illa causa, ex qua fundus mens erat, meus sit: vata, nulla adjectione diminutioneve facta: sed pinguius pro com- j exceptio mihi obstabit, quia, qui fundum habet, ufumfructum muni utilitate accipitur. §. 1.. Qui, eum partem ususfructus ha- suum vindicare non 19 potest, f Sed si usumfrulium, cummeus esset, vindicavi, deinde proprietatem nactus , iterum de tifufrn- stu experiar: potest dici alia 20 res esse, quoniam, postquam na- ctus Ium proprietatem fundi, desinit meus esse prior ufusfrustus, & jure proprietatis, quasi ex nova causa rursus meus esse capit. §. 4. Si pro fervo meo fidejusseris, & mecum de peculio astum sit; si postea tecum eo nomine agatur, excipiendum est de re jn- ( 1 ic 3 t 3 22. PAULUS lib. 3 [1]. ad Edictum, gl cum uno herede depoliti actum fit, tamen & cum csteris heredibus recte agetur, nec exceptio rei judicata eis proderit: nam & si eadem quastio in omnibus judiciis vertitur; tamen perfona- bcret, totum petit: si postea partem aderefeentem 10petat, non fuinmbvetur exceptione : quia ususfructus non portioni, sed homini ix aderefeit. §. 2. Actiones in personam ab actionibus in rem tn hoc differunt: quod cum eadem res ab eodem mihi debeatur, singulas obligationes singula causa sequuntur, neo ulia earum al- •terius petitione vitiatur, at cum i» rem ago non expressa causa , ex qua rem meam esse dico: omnes ea usa una petitione adprehendun- tur 12. neque enim-amplius, quam 13 semel res mea esse potest; saniius autem deberi potest. §. 3. Si quis Interdicto egerit de possessione : postea in rem agens non repellitur per exceptionem, quo- niam in Interdicto, posseffio, in actione proprietas vertitur. , (j-L - 3 -supr..de judic. I. 25. §. 1. /.42. supr. de liberali catis. i*- §- b. I.. (3. 1. 4. supr. b. t. (4. I. 22. I. 23. supr. de sAmm, Q-f peric.Jut.. (5. /. 9 . fin. supr. h. t. (6. I. 14. in sin. Mpt. de equa U aqua: pluv. (7. /. 3. in ßn.supr. de pignorib. I. 63. supr. dercpidic. ( 8 ; L 14 . p„ /' -I. §. f eA **/»". h.t. I. 10. supr. de except. I. 133. infr. de verb. U-* *. 22, infr. h. t, (io. I. jj. §. i.Jupr. de usufr. (11. *l'lig,. d. I. 33. in sin. (12. I. II. tz. 5 .supr. h. t. (13. I. 3. tz. 4- f u P r - deudquir. vel umitt. pojs. I. ipq. infr.de reg. jur. §. 6 . Inst.de le- gat. (14./. I. §. 2. in fin.supr.Jipars bered. pet. (15./. 30. §. I- vers. respondi, infr. b. t. (16. I. 9. §. 1. in fin. I. II. §. 3- supr. eos l. 3;. tz. 1 .supr. de reivind. I. 16. §. ;. infin.supr. de pignorib. (17. 1. 9. in pr. supr. h. t. (18. Adde /. 12. I. 13- s u P r - coi. (19. 1. j8. in pr. supr. ie jure iot. (20, l. lz.supr. b. t. rum 1469 De diversis temporalib us p^ascriptionlbns, &c. S * 1 2 rum i rnutatio , cum quibus singulis suo nomine agitur, aliam atque aliam rem facit. Et si actum sit cum herede ile dolo defun -1 cti, deinde de dolo heredis ageretur: exceptio rei judicat» noni nocebit, quia de alia re agitur. 23. ULPIANÜS lib. 3. Disputationum. CI in judicio actum sit, uuineque ioloe petita, sint: non est veren- " dum, ne noceat rei judicat» exceptio circa sortis petitionem : quia enim non competit, nec opposita nocet, f Eadem erunt, & ii quisbonx fidei judicio velit usuras tantum persequi: nam nihilominus futuri temporis cedunt ufurx. quam diu enim manet contractus fcon» 2 fidei., current ufurx. 24. JULIANUS lib. 9. Digestorum, quis rem ä non domino emerit, mox petente domino absolutus sit, deinde possessonem amiserit, L a domino petierit; adversus exceptionem si non eius Jit res, replicatione hac adjuvabitur , at fi res judicata non fit. 25. IDEM lib. ;i. Digestorum. CI is, qui heres non erat, hereditatem petierit, & postea 4 he- o res factus eandem hereditatem petet: exceptione rei judicat» non siimmovebitur. §. 1. Est in potestate emptoris, intra lex menses redhibitoria agere -.nullet, an ea, qu» datur, Quanti % Minoris homo , cum veniret, fuerit. Nam posterior actio etiam redhibitionem 6 continet, si tale vitium in homine est, ut eum ob id astor empturus non fuerit: quare vere dicetur , eum , qui alterutra earum egerit, si altera postea agat, rei judicat» exceptione siimmoveri. §. 2. Si te negotiis meis obtuleris , & fundum nomine meo petieris : deinde ego hanc petitionem tuam ratam non habuero , sed mandavero tibi, ut ex integro eundem fundum peteres : exceptio re: judicat» non obstabit, alia enim res fasta est, interveniente mandatu, f Idem est, si non in rem 7, sij. in personam actum fuerit. 26. AFRICANUS lib. 9. Qucestionum. CGi tecum , jus mihi ejfe , iedes meas usque ad decem pedes altius tol- Iere : post ago , jus mihi ejfe usque ad viginti pedes altius tollere. exceptio rei judicat» procul dubio obstabit. Sed & si rursus ita agam , jus mihi ejfe altius ad alios decem pedes tollere : obstabit exceptio ; cum aliter superior pars jure haberi non possit, quam fi inferior quoque jure habeatur. §. i. Item si , fundo petito , postea insula, qu» e regione ejus in flumine nata erit, petatur , exceptio obstatura est; 27. NERATIUS lib. 7. Membranarum. pUm de hoc , anendem 8 res est, qusritur, h»c spectanda sunt: peribit» 9; id ipsum, de quo agitur; cauta proxima actionis, nec jam interelt, qua ratione quis eam causam actionis competere f.bi exiftimasset 10. perinde, ac si quis, poifeaquam contra eum judicatum esset, nova instrumenta n catis» fu» reperiiflet. 25. PAPINIANUS lib. 27. Quk- stionum. UXceptio rei judicat» nocebit ei, qui in dominium succelsit 12 ejus 13 , qui in judicio expertus est. 29. IDEM lib. 11. Responsorum. TUdicat» quidem rei praseriptio coheredi, qui non litigavit, ob- J stare non potest : nec in servitutem videtur peti post rem pro libertate judicatam , nondum [ex] causa fideicommissi manumissus, sed P net oris oportet in ea re sententiam servari, quam pro 14 parte victi prxstare non potest, f Nam L cum alterum ex coheredibus inofficiosi qusstio tenuit; aut etiam duobus separatim agentibus, alter obtinuit: libertates competere placuit. Ita tamen , ut officio judicis indemnitati victoris , futurique manumissoris consulatur. §. 1. Si debitor de dominio rei , quam pignori dedit, non admonita 15 creditore causam egerit, & contrariam sententiam acceperit: creditor in 16 locum victi sucteflillc non videbitur: cum pignoris conventio sententiam praeceflerit. (1. /.7. §. 4. I. 14. inpr.supr. 1 . 27. infr. eod. I. 2. C. quib. res jitiic. (2. 1 . 2. C. depositi. (3. i. v.lt. supr. de Publiciana. (4. 1 . 9. fr.fupr. h. t. (5. I. 18. in pr.supr. de udilit. edici. (6. I. 43. §•6 .supr. d. t. (7. I. ult. infr. h. t. (8. I. 12. /. 13. supr. h. t. ( 9 . 1 . 11.supr. eod. (io. I. 11. §. 1 .supr. eod, (11. I. 4. C. de re iviic. (12. i. 9. %. sin. supr. h. t. (13. Adde l. ■%. in sin, supr. de J47 o 30. PAULUS lib. 14. Qusstiomtm. > j£X sextante heres institutus , qui intestato legitimus heres esse potest , cum de jure testamenti faceret qu*stionem , ab uno c« institutis dimidiam partem hereditatis petiit, nec obtinuit. Videtur in illa petitione etiam partem sextantis vindicasse : & ideo , si coeperit ab eodem ex testamento eandem portionem petere, obstabit ei exceptio rei judicat». §. 1. Latinus Largus: Cum de hereditate inter Maevium , ad quem pertinebat , & Titium , qui controversiam moverat,- transigeretur , traditio rerum hereditariarum Maevio heredi a Titio facta est; in qua traditione etiam fundum e! futim proprium , quem a.ite multos annos aVo ejusdem M»vii heredis obligaverat, quemque alii postea in obligationem deduxerat, ex causa pacti tradidit; bis gestis posterior Titii creditor j.s suum persecutus est, & obtinuit; post hoc judicium Msevius heresrepe- ritin rebus avitis chirographum ejusdem Titii ante multos annos conscriptum , per quod apparuit, eum fundum, qui in causam transactionis venerat, etiam avo suo ab eodem Titio fuisse obligatum : cum ergo constet , prius avo M»vii heredis in oldigationem. eundem fundum datum , de quo Mtevius superatus est: (Jusero, an jus avi fui, quod tunc, cum de eodem fiindo ageretur, ignorabat, milia exceptione opposita exeqtii poifit ? Respondi: si de proprietär te fundi litigatur, & secundum actorem pronunciatum fuisset, diceremus, petenti ei, qui in priore judicio victus est, obstaturam rei judicat» exceptionem : quoniam de ejus quoque jure qiiKlitum videtur , cum actor petitionem implet, quod fi possessor absolutus, amissa posseffione eundem ab eodem , qui prius non obtinuit, peteret : non obesset ei exceptio, nihil enim in suo judicio de jure ejus statutum videretur. Cum autem pignoratitia actum est adversus priorem creditorem , potest fieri, ut de jure possessoris non sit quassi tum : quia non , ut in proprietatis qu»stione, quod meum est, alterius non 17 est, ita in obligatione utique consequens est, ut non sit alii obligatum, quod hic probavit [si bi] teneri. & probabilius dicitur, non obstare exceptionem : quoniam de jure possessoris qu solitum non est, sed de sola obligatione. In proposita autem qu»- stione magis me illud movet, numquid pignoris jus ex tinctum fit dominio adquifito. neque enim potest pignus perseverare domino 18 constituto creditore : 'actio tamen pignoratitia competit, verum est enim , & pignori datmn, & satisfactum non esse : quare puto non obstare rei judicat» exceptionem. 31. IDEM lib. 3. Epistolarum. pAulus respondit: ei, qui in rem egisset, nec tenuisset, postea L condicenti 19 non obstare exceptionem rei judicat». T I T. III. DE 2C DIVERSIS TEMPORALIBUS 21 PRiF.SCRI- PTIONIBUS , ET [DE] ACCESSIONIBUS POSSESSIONUM. i. ULPIANUS lib. 74. ad Edictum. Q Uia tractatus de utilibus diebus frequens est , videamus, quid -fit, experiunai potestatem habere. f Et quidem in primis exigendum est, ut sit facultas agendi 22 : neque sufficit reo experiun- di fecum facere potestatem , vel habere eum , qui se idonee defendat ; nili actor quoque nulla idonea causa impediatur experiri. f Proinde sive apud hostesdit, sive Reipublicx causa absit, fivf. in vinculis sit, aut [ si ] tempestate in loco aliquo, vel [ in ] regione detineatur, ut neque experiri, neque mandare possit: exneriundi potestatem non habet, f Planeis, qui valetudine impeditur, ut mandare poisit: in ea causa est, ut experiunei habeat potestatem. j- Illud utique neminem fugit, experinndi potestatem non habere eum, qui Prstoris copiam non habuit; proinde hi dies cedunt, quibus jus Pr»tor reddit. 2. MARCELLUS lib. 6 . Digestorum. |N tempore constituto 23 judicatis , an intercalaris dies proficere > judicato , necne , debeat, qmeritur : item de tempore , quo lis I perit ? Sic sine dubio existi mandum est, ut auctum litis tempus in- . pjguorib. (14. I. 9. in sin. supr. de liberali c aus. (15. I. 63. vei s >scientibus.supr. de rejudic. (16. 1. 3. supr. depignoiib. (17. I, 1$. i supr. h t. I. 40 §. 2. in sin. supr. de procurat. (18. L aq.Jupr. de '■ pi*no*u.t. aci. i. 45. infr. de reg. jur. (l<). I. 2;. tnfin. supr.h. t. (20. lib. 7. C. 33. gfseqq. (n- M>- 7 - c - 40. (22. 1 . 25. in sin. infr. deJtipul.servor. (23. l. *• L 3- c - de u s ur - rei.judic. tercalarl * 1471 Digestorum Lib. XLIV. Tit. III. 1472 tercalari die existimetur : veluti si de usucapione ut quxstio , quje tempore constituto expleri solet; aut de actionibus , qua; certo tempore finiuntur , ut xdilitix pleraque actiones ; & si quis fundum ea lege i vendiderit, ut niß in diebus triginta pretium ejjet solutum , inemptus ejjet fundus , dies intercalaris proficiet tempori, mihi contra videtur. 3. MODESTINUS lib. 6. Differentiarum. T Ongx posseffionis prxscriptionem tam in prxdiis, quam in man- ■*"' cipiis locum habere manifestum est. 4. JAVOLENUS lib. 7. Epistolarum. CI servus hereditarius, aut ejus, qui in hostium potestate sit, fa- o tis acceperit ; continuo dies satisdationis cedere incipiet 2 : intueri enim debemus, an experiundi potestas fuerit adversus eum, qui obligatus est : non z an is agere poterit, qui rem in obligationem deduxerit; alioquin erit iniquissimum , ex conditione actorum obligationes reorum extendi, per quos nihil factum erit, quominus cum his agi postit. ULPIANUS lib. 3. Disputationum. AN vitium auctoris, vel donatoris , cjufve , qui mihi rem lega- y vit, mihi noceat, si forte auctor meus justum initium possidendi non habuit, videndum est? Et puto neque nocere 4, neque prodesse : nam denique & usucapere polium, quod auctor meus usucapere non potuit. §. 1. Ex facto propositum est , quendam f um rem pignori dedisset, eandem distraxisse 5 , heredemque ejus redemisse : quaeritur, an heres adversus pignoris persecutionem exceptione longa; possessionis uti postit ? Dicebam , hunc heredem , qui pignus ab extraneo redemit, polle exceptione uti: quia in extranei locum successit, non in ejus , qui pignori dederat : quemadmodum si ante redemisset, sic deinde heres exti- tisset. 6. AFKICANUS lib. 9. Quxstiomim. CI duobus eandem rem separatim vendiderim , ea possestio , qnte utramque venditionem prxeesserit, soli priori emptori, cui 6 & tradita sit, proficit. Denique & si quam rem tibi vendiderim , rursus a te emam , & Titio vendam : & meam omnem , & tuam possessionem Titio accessurum ; videlicet quod & tu mihi, & ego ei possessionem prxstare debemus, tz. 1. Vendidi tibi servum, & convenit, ut 7 , niß certa die pecunia soluta ejset , inemptus ejfet: quod cum evenerit, quxsitum est, quid de accessione tui temporis putares ? Respondit, id, quod servetur , cum redhibitio sit facta, hunc enim perinde haberi , ac si retrorsus homo mihi venisset: ut scilicet, si venditor possessionem postea nactns sit: & hoc ipsum tempus , & quod venditionem prxeesserit, & amplius accessio hxc ei detur eum eo, quod apud eum fuit, a quo homo redhibitus sit. 7. MARCIANUS lib. 3. Institutionum. QI quisquam in fluminis publici diverticulo solus pluribus annis * piscatus sit, alterum eodem jure uti prohibet. 8 8- ULPIANUS lib. i. Regularum. TN accessione temporis, & id tempus, quo in Fuga sit servus, domino ejus procedere verum est. 9. MARCIANUS lib. ;. Regularum. T?Efcriptis quibusdam Divi Magni Antonini cavetur, ut in rebus mobilibus locus ßt prascriptioni diutina pojsejfionis. 10. PAPINIANUS lib. 13. Responsorum. TNtra quatuor 9 annos vacantium bonorum delator facta denn limatione destitit: post quatuor annos fecundo delatori venienti prior nunciatio , quominus proscriptione temporis fummoveatur, non proderit: nisi prioris prxvaricatio 10 detegetur, quo declarato , prxscriptio, sed & negotii quxftio perimetur. §. 1. Quadriennii tempus, quod bonis vacantibus nunciandis prxfcriptum est., non ex opinione hominum, sed de substantia vacantium bonorum (l- I. 2. supr. de lege commijs. (2. Immo vide l. 9. in pr.supr.si quis cautionib. (3. Immo vide/. I. in pr.svpr. b. 1.1. 2$. infr. de fiipulat. servor. (4. /. 7. §. 6. supr. pro emptore. I. 3. C. dc peric. & commodo rei vetui. I. 12. infr. b. t. (6. /. 1;. C. de rei vind. y: l'?- .supr. de lege commijs. (8. Obst. I. 45. in pr.supr. de usurp. % ‘Oucap. (y. v. I. 1. C. de quadrienniiprascr. fio. Fac. I. uti. t . Jt advers.fisc (11. I. 9. §. 12 . supr. dc bered, instit. (1:. I . 4. jl precario' ?f« c a P; (-3- Immo vide l. 8. in sin. supr. V a A . ' v 4- Fac. i. 13. in pr.supr. de usurp. esi usucup. adde \jupr. b. t. dinumeratur. Quatuor autem anni post irritum testamentum factum , & intestati possessionem ab omnibus repudiatam, qui gradatim petere potuerunt, vel temporis finem, quod singulis prxstitutum est , computabuntur. 11. IDEM [lib. 2. Definitionum.] ('Um heres in jus omne n defuncti succedit, ignoratione 12 sua ^ defuncti vitia non excludit: veluti eum sciens alienum illum illo, vel precario possedit, quamvis enim precarium heredem ignorantem non teneat, nec Interdicto 13 reste conveniatur : tamen usucapere non poterit, quod 14 defunctus non putuit, f Idem juris est, cum de longa possessione qusritur : neque enim recte defendetur , cum exordium ei bonx fidei ratio non tueatur. 12. PAULUS lib. 16. Responsorum. (jReditor, qui proscriptione longx posselsionis ä possessore pigruv ^ ris fummoveri possit, pignus distraxit 15 : Qiisro, an pofles- sori salva sit exceptio adversus emptorem ? Paulus respondit, etiam adversus emptorem eandem exceptionem competere. 16 13. HERMOGENIANUS lib. 6. Juris Epitomarum. (N omnibus fisci quxstionibus, exceptis causis , in quibus mino- A ra tempora servari specialiter constitutum est , viginti annorum prxscriptio custoditur. §. 1. Reipublicx rationes subscripte & expunctx adversus eum quidem , qui adminiitravit, ultra viginti 17 ; adversus heredem vero , ultra decem annos retractari [ non ] possunt. >4. SCAEVOLA lib. fing. Quxstionum publice tractatarum. JjjE accessionibus poffejsionum nihil in perpetuum , neque generaliter definire possumus : consistunt enim in sola xquitate. §. 1. Plune tribuuntur his, qui in locum aliorum succedunt, sive ex contractu, sive voluntate : heredibus 18 enim, Lhis,qui sticcessorum loco habentur, datur accessio testatoris. §. 2. Itaque si mihi vendideris 19 servum, utar accessione tua. §. 3. Etsi inihi pignori dederis, & ego eandem rem alii pigneravi: meus creditor litetur accessione tui temporis, tam adversus extraneum, quam adversum teipsum, quamdiu pecuniam mihi non exsolveris, nam qui me potior est, cum ego te superaturus 20 sim ; multo magis 21 adversus te obtinere debet: sed fi pecuniam mihi solveris, hoc casu accessione tua non utetur. §. 4. Item, si absente te, is, qui negotia tua videbatur administrare, servum mihi vendiderit, tuque reversus ratum habueris : omnimodo accessione utar. §. 5- Item, si mihi pignori dederis, & convenerit, nili pecuniam solvisses, licere ex pacto pignus vendere, idque vendiderim : emptori accessio tui temporis dari debebit, licet invito te pignora dis. tracta sint; jam enim illo in tempore, quo contrahebas, videris concessisse venditioni, fi pecuniam non intulisses. 15. VENULEJUS [lib. 5. Interdictorum.] TN usucapione ar ita servatur , ut etiam si minimo momento novissimi diei possessa sit res , nihilominus repleatur usucapio, nec totus dies exigitur 23 ad explendum constitutum tempus. §. 1. Accessio possessionis fit non solum temporis, quod apud eum fuit, unde is emit: sed & qui ei vendidit 24, unde tu emisti. Sed si medius aliquis ex auctoribus non possederit; prxcedentium auctorum possessio non proderit, quia conjuncta non est: sicut nec ei, qui non possidet, auctoris possessio accedere potest. §. 2. Item adjiciendum est, unde emisti, aut unde is emit, cui tu emendum mandaveras, & quod apud eum, qui vendendum mandavit: quod si is quoque, cui mandatum erat, asii vendendum mandaverit, non aliter hujus, qui postea mandaverat, dandam accessionem , Labeo ait, quam si idipsuin dominus ei permiserit. §. 3. Sed L si a filio vel servo rem emero : accessio temporis, & quo apud patrem aut dominum fuit, ita danda est mihi, si aut voluntate patris domi- nive, aut cum administrationem peculii haberet, vendidit. /. I. C. de usucap. pro bered. (1;. I. 5. in sin. supr. b. t. (16. arg. I. 143. infr. de reg. jur. (17. I. 8. infr. de admin. rer. ad civit, pertin. (18. §. 12. Infl. de usucap. (19. I. 15. §. 1. infr.h.t. 1 . 2 . §. 20. supr. pro emptore. I. un.vers. boc tantummodo. C. de usucap. transferm. I. II. C. de prascr ipt. longi temp. §. 13. Inst. de usucap. (20. I. 2. §. 17. supr. adSC. Tertuü. (21. Excip. I. 17. supr. qui potior, in pign. (22. I. 6. supr. de usurpat. (si usucap. (23. Immo vide l. 6. infr. de oblig. (si «L. (24. I. 14. §- r. §. 4. Ite» i47? _ De ctoli mali, & §. 4. Item ilaiula eft acceffio cum eo, quod apud pupillum fuit, Icujus tutore, cum is tutelam ejus administraret, emisti. Idem- que in eo, qui a curatore pupilli furicsive emerit, servandum est: & si ventris nomine, aut ejus, qu» rei servandae causa in possessione esset, dotis fu» nomine diminutio facta sit: nam id quoque temporis accedit. §. $. Hae autem accessiones non tam late accipienda sunt, quam verba earum patent: ut, etiamsi post venditionem traditionemque rei tradit»apud venditorem res fuerit, proficiat id tempus emptori; sed illud solum , quod ante i fuit, licet venditionis tempore eam rem venditor non habuerat. §. 6. Ei, pui heres rem hereditariam vendidit & heredis tempus, & defuncti debet accedere. 16. PAULUS [lib. 3. ad Sabinum.] ^Cceffio fine 2 nostro tempore 3 nobis prodesse non potest. T I T. IV. DE DOLI MALI , ET METUS EXCE- PTIONE. i. PAULUS [lib. 71. ad Edictum.] QUo lucidius intelligi postit hac exceptio, prius 4de causa vi- ''-deamus, quare proposita sit: deinde \ quemadmodum dolo fiat; per qu:e intelligemus, quando obstet exceptio; deinde adversus 6 quas personas locum habeat: novissime inspiciemus, intra qua 7 tempora competit exceptio. §. 1. Ideo 8 autem hanc exceptionem Prxtor proposuit, ne cui dolus suus per occasionem Juris civilis 9 contra naturalem xqnitatem prosit. §. 2. Sed , an dolo quid factum sit, ex fasto intelligitur. §. 3. Et quidem dolo fit, tam in contractibus 10, quam in testamentis n , quam in Legibus. is 5. ULPIANUS lib. 76. ad Edictum. DAlam est autem, hanc exceptionem ex eadem 13 causa propositam , ex qua causa proposita est de dolo malo actio. §. 1. Sequitur, ut videamus, in quibus causis locum habeat exceptio, & quibus personis objiciatur, f Et quidem illud annotandum est, quod specialiter 14exprimendum est, de cujus dolo quis queratur: non in rem, Si in care Aolo malo facium eft: sed sie , Si in ea re nihil dolo malo actoris salium eft. docere igitur debetis , qui objicit exceptionem, dolo malo actoris Factum ; nec sufficiet ei, ostendere in re esse dolum, aut, si Ulterius dicat dolo factum: eorum personas specialiter debebit enumerare; dummodo lue sint, quarum dolus noceat. §. s. Plane ex persona ejus, qui exceptionem objicit, in rem opponitur exceptio : neque enim qurcritur, adversus quem commissus sit dolus, sed an in ea re dolo malo factum sit a parte actoris. §. 3. Circa primam speciem, quibus ex causis exceptio haec locum habeat, haec sunt, quae tractari possunt. f Si quis line causa ab aliquo fuerit stipulatus, deinde ex ea stipulatione experiatur : exceptio utique doli mali ei nocebit, licet enim eo tempore, quo stipulabatur , nihil dolo malo admiserit: tamen dicendum est, eum, cum litem contestatur, dolo facere, qui perseveret ex ea stipulatione petere, t Et fi, cum interponeretur, justam causam habuit; tamen nunc nullam idoneam causam habere videtur. f Proinde & si crediturus pecuniam stipulatus est, nec 1; credidit: & fi certa fuit causa stipulationis, quae tamen aut non est secuta, aut finita est: dicendum erit, nocere exceptionem. §. 4. Item quaeritur, si quis pure stipulatus sit certam quantitatem, quia hoc actum sit, sed post stipulationem interpositam pactus sit, ne 16 interim pecunia usque ad certum diem petatur : an noceat exceptio doli? Et quidem [&] depacto 17 convento excipi posse, nequaquam ambigendum est. sed & si hac quis exceptione uti velit, nihilominus poterit: dolo enim facere eum, qui contra pactum petat, negari non potest. §. Et generaliter sciendum est, ex omnibus in facium exceptionibus, doli oriri exceptionem: quia (1. 1. 14. inpr. stipr. de usurp. U usucup. (2. I. 13. §.pen. supr, deadquh. vel amitt. pojs. (3. /. 15. §. 1. supr. h. t. ( 4 ■ §• I- infr. h. I. (;. §. 2. infr. h. I. ( 6 . 1 . 2. §. I. infr. h. t. ( 7 . 1 . t. §. sin. infr. eod. (q. I. 1. inpr.supr. de dolo mulo. (9. /. 5 - C. deinutil. ftipul. §. 1. Inst. de except. I. 36. infr. deverb. oblig. (io. I. 13. §. 4 .supr. de action. empt. (il.l.t.l. z. supr.fiquis aliquem testari. 1 . 4. supr. deinojjtc. testam. I. 77. §. 31. in sin. supr. de legat. 2. (12. I. qo. supr. de legib. I. ult. infr. ad leg. Corn. defals. (13. I■ 1. §. I .supr. h. t. (14. /. 4. §. 33. infr. eod. (13. I. 3. C. Tom. I. metus exceptione. 1474 ' dolo facit, quicunque 18 id, quod quaqua exceptione elidi potest, petit, nam & fi inter rq initia nihil dolo malo facit, attamen nunc petendo facit dolose : nisi si talis sit ignorantia 20 in eo, ut dolo ca- reat. _ §. 6. Non male dictum est, si creditor usuras in Futurum acceperit , deinde pecuniam nihilominus petat, antequam id tempus praetereat, cujus temporis usuras accepit, an doli exceptione repellatur ? & potest dici dolo eum facere: * accipiendo enim usuras distulisse 21 videtur petitionem in id tempus , quod est post diem liturarum praestitarum , & tacite convenisse interim se non petiturum. §. 7. Item quaeritur, si statuliberum mercatus quis Fuerit jussum decem dare: cum hoc ignoraret, & duplam stipulatus fuerit , deinde decem acceperit ? Evicto eo in libertatem, agere ex duplae stipulatione potest : sed nisi decem , quae implendae conditionis causa acceperit, deduxerit: exceptione summovenduserit. &h»c ita Julianus quoque scripsit. Si tamen ex re emptoris, vel ex peculio , quod ad emptsrem pertinebat, pecuniam dederit statuliber , potest dici, exceptionem non nocere : quia dolo non faceret. 3. PAULUS [lib. 71. ad Edictum.] JTem fi ob id, quod, antequam dominium ad me traijsferatur, venditori dederit decem ; & agam ex empto, ut decem recipiam: ita puto competere mihi actionem , si paratus sim, ex duplae 'stipulatione eum liberare. 4. ULPIANUS lib. 76. aci Edictum. ^Pud Celsum quaeritur: Si, cum Titio mandassent creditores he- A reditarii, ut 22 adiret hereditatem , unus non mandasset decipiendi ejus causa, mandaturus alioquin, si non foret hic aditurus, deinde agat: an 'exceptione repellatur ? Et ait Celsus, doli 23 eum exceptione repellendum. §. 1. Julianus scripsit: Si quis, cum xger esset, centum aureos uxoris suae consobrino spopondisset, volens scilicet eam pecuniam ad mulierem pervenire, deinde convaluerit : an exceptione uti possit, si conveniatur ? Et refert, Labeoni placuisse, doli mali uti eum posse. §. 2. Si in arbitrum compromiserimus, deinde cum non stetissem ob adversam 24 valetudinem , poena commissa est: an uti posiim doli exceptione ? Et ait Pomponius, prodesse mihi doli exceptionem. §. 3. Item quaeritur, ficum eo, a quo tibi fexaginta deberentur, compromiseris, deinde per imprudentiam poenam centum stipulatus fueris? Labeo putat convenire officio arbitri, jubere tantum tibi dari, quantum re vera ,debeatur: & fi non fiat, non vetare , ne quid amplius petatur. sed etiamsi id omissum fuerit, peti posse, quod debetjir, Labeo dicit: S: fi forte, poena petatur, doli mali exceptionem profuturam. §. 4. Si quis pupillo solverit sine tutoris auctoritate id , quod debuit, exque ea solutione locupletior 25 factus sit pupillus : rectiffime dicitur, exceptionem petentibus nocere, nam &si mutuam acceperit pecuniam, vel ex quo alio contractu locupletior factus fit: dandam esse exceptionem, f Idemqiie & in exteris erit dicendum , quibus non recte solvitur : nam fi facti sint locupletiores , exceptio locum habebit. §. Item Labeo scribit: Si quis Fugitivum esse sciens, emerit servum , & si stipulatus fuerit, fugitivum non ejse , deinde agat ex stipulatu : non esse eum exceptione repellendum, quoniam hoc convenit: quamvis ex empto actionem non haberet, sed fi non 26 convenisset, exceptione repelletur. §. 6. Quod siis, cui pecunia debeatur, cum debitore decidit, & nomen ejus vendidit Sejo , cui debitor mandaverat, ut nomen emeret, deque ea re emptor stipulatus est ; deinde creditor eam pecuniam retinet, quam per judicem abstulit: an emptor ex stipulatu poisit experiri ? EtOfilius putat, si venditor nominis paratus non sit reddere, quantum ab emptore acceperit, non nocituram exceptionem doli mali: Et puto sententiam 0 filii veram. §. 7. Labeo ait: fide homine petito secundum actorem suerit judicatum, & jussu judicis satisdatum sit, hominem intra certum diem tradi: istß traditus nonfuijfct , ptenamque Jiipulatusßt : petitorem , qui & hominem vindicat 27, & pce nam petit, exceptione esse repellendum ■ de non numerata pecim, §. 2. Inft. de except. (16. §. 3. Inst. d. t. (17. d. §. 3. in fin. I. 7. §. q.siipr. de pali. U8. I- 8- l. 12. infr. h. t. (19. §. 3. supr. h. I. (20. 1. 177. *«/»• m fr. de reg. pir. (21. I. 57. in pr. supr. depuli. (22. /. 32. supr. mandati. (23. 1. ult. supr. de dolo malo. (24. Adde l. 2. §. 3 .supr. st quis caution. (25. 1. 13. in sin. supr. de condici, indeb. I. 3. inpr. supr. commodati. I. 15. I. 47. infr. de solution. §. 2. Inst. quib. alien. licet. (26. I. 27. C. de evilf. (27. I. ult. in sin.supr. de eo quod certo loco. A a a a a iniquum <475 Digestorum Lib. iniquum enim esse, s&] hominem possidere i , & poenam exigere. §•8 Item quaeritur: si uniones tibi pignori dedero , & convenerit ut soluta pecunia redderentur, & hi uniones culpa tua perierint, & pecuniam petas ? Extat Nervae & Atilicini sententia , di- centsiun , ita esse excipiendum: Si inter me pfi te non convenit , ut soluta pecunia uniones mihi reddantur: feil est verius, exceptionem doli mali nocere sichere. §. 9. Si minor mihi infantem donaverit, deinde eum vindicet: exceptione doli mali repellendus est, nisi 2 alimenta reddat, & si quis alius sumptus probabilis in eum factus £t. §. io. Prxterea sciendum est, si quis quid ex testamento contra 3 voluntatem petat, exceptione eum doli mali repelli solere: & ideo heres, qui non habet voluntatem , per exceptionem doli repellitur. §. 11. Si quis ex uncia heres sit scriptus , ex qua ducenta consequi potuit, defi'dc projter hoc, legatum, in quo centum erant, ptcetulit 4, ne molestiis hereditariis implicaretur: an, si legatum petat, exceptione doli mali fummoveatur? Et ait Julianus, non esse eum fummovendum. quod si a substituto pretium accepit, vel quod pretii loco haberi ponet, ne adeat hereditatem : petens legatum, dolo (inquit) facere intelligetur, ac per hoc doli exceptione repelletur. §.12. Quaesitum est: si, cum fundi usum- frnctum haberem, eum fundum volente me vendideris: an vindicanti mihi ufumfructum exceptio sit objicienda? Et hoc jure utimur, ut exceptio doli noceat. §. 13. Marcellus ait, adversus doli exceptionem 5 non dari replicationem doli. Labeo quoque in eadem opinione est. ait enim , iniquum esse, communem malitiam petitori quidem praemio este, ei vero, cum quo ageretur, poenae esse: cum longe aequum sit, exeo, quod perfide gestum est, actorem nihil consequi. §. 14. Contra Senatusconsulti quoque Macedoniam exceptionem de dolo dandam replicationem , ambigendum non esse : eamque nocere debere, etiam constitutionibus & Sententiis auctorum cavetur. §.15.Labeo, & si ex stipulatu actio competat propter doli clausulam, tamen nocere doli exceptionem ait: Si adversus eu , inquit, factum erit, posse enim petitorem, antequam stipulatio committatur, nihil dolo malo fecisse, & tunc facere, cum petat, propter quod exceptionem esse necessariam. §. 16. Adversus 6 parentes paironosque , neque doli exceptio, neque alia quidem , qua: patroni parentisve opinionem apud bonos mores fuggil- let, competere potest, in factum tamen erit excipiendum: ut, si forte pecunia non numerata dicatur, objiciatur exceptio pecuniae non numeratae, f Nihil autem filterest, utrum patronus ex suo contractu, an vero [ex] alieno conveniatur: femper? enim reverentia ei exhibenda est tam vivo, quam defuncto. Si autem cum herede liberti patronus agat, puto excipere debere de dolo patroni heredem liberti: libertum autem, de dolo patroni, L si ab herede ejus conveniatur, minime 8 exceptionem objecturum : namque convenit tam vivo, quam mortuo patrono ä liberto honorem exhiberi. f In stipulatione plane doli clausula non eri; detrahenda: ■quia ex doli clausula non de dolo actio intenditur, sed ex stipulatu. §. 17. In hac exceptione , & de dolo servi , vel alterius perfonre •uri nostro subject» excipere possumus- & de eorum dolo, quibus adquiritur. Sed de servorum & filiorum dolo, fi quidem ex peculiari eorum negotio actio intendatur, in infinitum exceptio objicienda est. f Si autem non ex peculiari causa, tum de eo dunta- xat excipi oportet , qui admissus sit in ipso negotio, quod geritur : non etiam si postea aliquis dolus intervenisset, neque enim esse aequum, servi dolum amplius domino nocere, quam in quo opera ejus esset usus. §. 18- Qui (i tum est, an de procuratoris 9 dolo, qui ad agendum tantum datus est, excipi postit? Et puto, reste defendi, si quidem in rem suam procurator datus sit: etiam de "rceterito ejus dolo (hoc est , si ante acceptum judicium dolo quid fecerit) esse excipiendum, si vero non in rem suam : dolum nr.vfentem in exceptione conferendum. Si autem is procurator sit, cui omnium rerum administratio concessa est: tunc 10 de omni dolo ejus excipi posse Neratius scribit. §. 19. Mandavi Titio, ut ä te stipularetur} deinde Titius Sejo; & stipulatus a te Sejus est, (1. I. 2$. supr. de aci. empt. (2. Vide tamen l. 27. in fin.supr. de rei vind. (3, L g. in fin. 1 . 17. §. 1. in fin. infr. h. 1 . 1 . 17. C. defi- deicom: (4. I. 1-. in fin. supr. fi quis omijsu catis, testam. 1 . 17. in sn. I. 87- i, 89 .sapr. delegat. I. (;. /. 154. in fin. pr. infr. de reg. l. ii. §. i. supr. de dolo malo. I. 5. in fin. I. 7. §. et.supr. eobjequ.l. ult. C. qui & advers. quos in integr. (7. I. 9. supr. de “ « e ‘l u ‘ y8. sistmo vide l. l^.Jupr. de bon. pojs contra tab. (s.l. XLIV. Tit IV. _ , 1476 & judicium edidit: Ait Labeo, excipiendum esse tam de meo quam & Seji dolo. §. 20. Item quaeritur : si debitor mens te circumveniebat, teque mihi remn dederit, egoque abs te stipulatus fuero deinde petam : an doli mali exceptio obstet ? Et magis est, ut non tibi permittatur , de dolo debitoris mei aderitis me excipere- cum 11 non ego te circumvenerim, adversus ipsum autem debitorem meum poteris experiri. §. 2t. Sed & si mulier post admissum dolum debitorem suum marito in dotem delegaverit: idem probandum erit, de dolo mulieris non esse permittendum excipere, ne indotata fiat. §. 22. Apud Julianum quaesitum est: si heres soceri ä quo dos peteretur, exciperet de dolo mariti, & mulieris, cui pecunia quaereretur : an obstatura esset exceptio ex persona mulieris? Et ait Julianus, fi maritus e:: promissione dotis ab herede soceri petat, & heres excipiat dc do : o filiae, cui ca pecunia adquireretur exceptionem obstare: dos enim , quam maritus ab herede soceri petit, intelligitur (inquit) filiae adquiri, cum pe. hoc dotem sit habitura. f Illud non explicat Julianus, an [&] de dolo mariti excipi possit: puto autem, eum iioe sentire , ut etiam de dolo mariti noceat exceptio, licet videatur nulla dos fili» (ut ait) quiri. §.23. Illa etiam quaestio ventilata est apud plerosque, an de dolo tutoris exceptio pupillo experienti nocere debeat? Et ego puto utilius, L si per eas personas pupillis favetur: tamen dicendum esse, sive quis emerit ä tutore rem pupilli, sive contractum sit eum eo in rem pupilli, sive dolo quid tutor fecerit, & ex eo pupillus locupletior factus est: pupillo nocere 12 debere, f Nec illud esse distinguendum, cautum sit ei, an non: solvendo sit, an non, tutor: dummodo rem administret, unde enim divinat is, qui cum tutore contrahit ? plane si mihi proponas , collusisse aliquem cum tutore, factum tuum ei nocebit. §. 24. Si quis non tutor, sed pro tutore negotia gerat: an dolus ipsius noceat pupillo, videamus? Et putem, non nocere: nam si is, qui pro tutore negotia gerebat, rem vendiderit, ct 13 usucapta sit: exceptionem non 14nocere pupillo rem suam persequenti, etiam si ei cautum sit; quia huic rerum pupilli administratio concessa non fuit, f Secundum hic magis opinor, de dolo tutoris 15 exceptionem pupillo esse objiciendam. §. Qus in tutore diximus, eadem in curatore quoque furiosi dicenda erunt: sed & in prodigi, vel minoris viginti quinque annis. §. 26. De dolo autem ipsius minoris viginti quinque annis exceptio utique locum habebit. Nam & de pupilli dolo interdum esse excipiendum , nequaquam ambigendum est, ex ea itate , qtue dolo non careat. f Denique Julianus quoque sipiffime scripsit, doli pupillos 16 , qui prope pubertatem sunt, capaces esse. Quid enim , si debitor, ex delegato pupilli, pecuniam creditori ejus solvit ? fingendus est (inquit) pubes este, ne propter malitiae ignorantiam bis eandem pecuniam consequatur, f Idem servandum in furioso 17 ait, fi , cum existimaretur compos mentis esse, j usserit debitorem creditori solvere; vel si, quod exigit, domi habeat. §. 27. De auctoris dolo exceptio emptori 18 non objicitur, f Si autem accessione auctoris utitur: »quiffimum visum est, eum, qui ex persona auctoris utitur accessione, pati dolum auctoris. & perique traditur, rei 19 quidem cohirentem exceptionem etiam emptori nocere: eam autem , qure ex delicto personi oriatur , nocere non oportere. §. 28. Si cum legitima hereditas Gaji Seji ad te perveniret, L ego essem heres institutus, persuaseris milii per dolum malum, ne adeam hereditatem; &postea- quam ego repudiavi hereditatem, tu eam Sempronio cesseris pretio accepto; isque a me petat hereditatem: exceptionem doli mali ejus, qui ei celsit, non potest pati. §. 29. Si quis autem ex causa 20 legati vindicet, aut is, cui ex causa donationis res prsstita est, vindicet, an de dolo exceptionem patiatur ex causa ejus, in cujus locum successerit ? & magis putat Pomponius fummovendum. & ego puto , exceptione eos esse repellendos: cum lucrativam 21 causam sint nacti. Aliud [autem] est enim emere, aliud ex his causis succedere. §. 30. Idem tractat Pomponius & in eum , qui pignori accepit, si Serviana vel hypothecaria actione exp eriatur: II. infr. h. t. (10./. $. in pr. supr. de tributoria. (11 -/. v §- 5 - infr. h. t. (12. I. iq. in pr. supr. de dolo malo. L 3. §. 1. supr. it tributoria. I. 3. supr. quando ex satio tut. (13. Immo vide/. 48. *'» fin. pr. supr. de adquir. rer. domin. (14. Immo vide /. 2. supr. de eo qui pro tutore. (1$. I. I;. in pr.supr. de dolo malo. (16. /. 13- §■ *• supr. d. t. (17. /. 16. infr. h. t. (18. §. 31. infr. h. I. (19- 1 - 7 - §. I. supr, de except. (ro. I, (>,supr. 4 . t. (il. §. Zr. infr. h. I. 1477 De doli mali, £ metus exceptione. 1478 nam & hunc putat Pomponius fummovendum ; quia res ad eum , qui dolo fecit, reversura est. §. zr. Auctoris autem dolus (sicut diximus i) emptori non objicitur. Sed hoc in emptore solo servabimus: item in eo, qui permutaverit, Velin solutum accepit: item in similibus-, qui vicem emptorum continent. fCxterum, fi iioxx deditus quis iit, Pomponius putat, paliurum exceptionem, quam ille pateretur, qui noxx dedit. Proinde ex quacunque alia causa , qux prope lucrativam habet adquilitionem , quxsiisse quis videatur, patietur cxcer tiouein doli ex persona ejus , in cujus locum succestit. Sufficit enim , 1: is, qui pretium dedit, vel vice pretii, cum sit bona side emptor, ut non patiatur doli exceptionem cx persona auctoris : utique si ipse dolo caret. Cxterum ii ipse dolo non careat, pervenietur ad doli exceptionem , & patietur de dolo suo exceptionem. §. 32. Si a Titio fundum emeris 2 , qui Sempronii erat, ssque tibi traditus fuerit pretio soluto, deinde Titius Sempronio heres extiterit, & eundem fundum Alsvio vendiderit & tradiderit: Julianus ait,'xquius esse, Prxtorem te tueri, quia 3 & si ipte Titius fundum a te peteret, exceptione in factum comparata , vel doli mali summoveretur : & si ipse eum possideret, & Publiciana peteres, adversus excipientem,^'; non st:tis cjfet , replicatione utereris: ac per hoc intelligeret, eum funeum rursum vendidisse , quem in bonis non haberet. §. 33. Metus causa exceptionem Caffius non proposuerat, contentus doli exceptione, qute est generalis. Sed utilius visum est, etiam de metu opponere exceptionem. etenim distat aliquid [ä] doli exceptione : quod exceptio doli personam 4 complectitur ejus , qui dolofecit: enim- vero metus causa exceptio in rem scripta est: Si in en re nihil metus causa,facium efi; ut non inspiciamus, anis, qui agit, metus causa fecit aliquid , sed an omnino metus causa factum est in hae re a quocunque, non tantftm ab eo , qui agit. Et quamvis de dolo auctoris exceptio non objiciatur, verumtamen hoc jure utimur, ut de metu non tantum ab auctore , verum a quocunque adhibito exceptio objici poffit. §. 34. Illud sciendum est, hanc exceptionem de metu eum objicere debere , qui metum non 5 a parente pastus est, in cujus fuit potestate, exterum parenti licere 6, deteriorem conditionem liberorum in rebus peculiariis facere : sed si se abstinuerit hereditate paterna ; succurrendum ei erit, ut alioquin succurritur. ;. PAULUS lib. 71. ad Edictum. pUre milii debes decem , ea tibi sub conditione legavi: interim 1 heres si petat, doli exceptione non est summovendus ; cum possit etiam deficere conditio.. Itaque legatorum stipulationem interponere debebit: sed si non caveat heres , doli exceptione summo- vebitur. expedit enim legatario retinere summam , quam mitti in possessionem rerum hereditariarum. §. 1. Si cui legata sit via, & is, LegeFaleidia locum habente, totam eam vindicet, non 7 oblata xstimatiouc quartae partis: summoveri eum doli exceptione, Marcellus ait, quoniam suo commodo heres consulit. H. 2. Si donavi alicui rem, nec tradidero , & ille, cui donavi, non tradita possessione, in eo loco xdificaverit me sciente, &, cum xdificave- rit, nactussim ego poflestionem , & petat ä me rem donatam, & ego excipiam, quod supra z legitimum modum facta est : [an] de dolo replicandum est? doloenim feci, qui pastus sum eum aedificare, & non reddo impensas. §. 3. Actoris, qui exigendis pecuniis praepositus est, etiam posterior dolus domino nocet. §.4 Si servus veniit ab eo, cui hoc dominus permisit, & redhibitus 9 sit domino: agenti venditori de pretio exceptio opponitur redhibitionis; licet etiam is, qui vendidit, domino pretium solverit, f Etiam mercis non traditae excepvione sum movetur, [&] qui pecuniam domino jam solvit: & ideo is, qui vendidit, agit adversus dominum. f Eandem causam esse, Pedius ait, ejus, qui negotium nostrum gerens vendidit. §. 5. Si eum , qui volebat mihi donare (1. §. 27 . supr. hic. I. 7. §. I i.sv.pr. de Public, ali. I. 3. C. dept- ric. cs commodo rei verni. (2 t. 2. supr. de exccpt. rei vemi. (3. 1. 17.supr. de eviil. (4. /. 2. §. 1. supr. h. t. (5. I. 7. §. 2. supr. ieobsequ, (6. Immo vide l. 12. infr. de cuftrenjipccitl. (7. I. 80. in sin.supr. ad leg. Falcid. (8- 34. §. 2. I. 3;. §. 3. C. de donat. (?• i. m.supr. de except. (10. I. 44 .supr. de condici, indeb. i. I. §. 10. infr. qimr.rer. ailio. (11. v. I. ult. §. x.stipr. qua infraud. end. I. ult. C. ad SC. Vellej. (12. 1. 12. 1. 13. infr. de novat. (13. Adde l. 5. C. de except. (14. /. un. C. ut nemo invitus agere. I. 44. insin, infr. de reg. jur. (1;. I. 72. inpr. infr. defolution. (16. 1. 2. supra legitimum modum, delegavero creditori meo: non poterit adversus petentem uti exceptione: quoniam creditor suum petit. 10 In eadem caula est maritus: nec hic enim debet exceptione summoveri , qui suo nomine agit. f Nunquid ergo, nec de dolo mulieris excipiendum fit adversus maritum , qui dotem petit, non 11 ducturus uxorem , nisi dotem accepisset, nisi jam divertit ? Itaque 12 condictione tenetur debitor, qui delegavit, vel mulier, ut vel liberet debitorem , vel ii solvit, ut .'-ecunia ei reddatur. §. 6. Non 13 sicut de dolo actio certo tempore finitur, ita etiam exceptio eodem tempore danda est. nam hxc perpetuo competit: cum actor quidem in sua potestate 14 habeat, quando utatur suo jure; is autem; cum quo agitur, non habeat potestatem , quando conveniatur. 6. GAJUS lib. 30. ad Edictum provinciale. ^1 opera 1? creditoris acciderit, ut debitor pecuniam , quam soluturus erat, perderet: exceptione doli maii creditor removebitur. f Idem est, & si creditori ejus numeratam pecuniam ratam creditor non habeat. 7. ULPIANUS lib. 76. ad Edictum. J Ulianus ait, si pecuniam 16 , quam me tibi debere existimabam jussu tuo spoponderim , cui donare volebas: exceptione doli maii potero me tueri: & prxterea condictio mihi adversus stipulatorem competit, ut me liberet. §. 1. Idem Julianus ait: si ei 17 quem creditorem [tuum] putabas, jussu tuo pecuniam, qi«m me tibi debere existimabam, promisero, petentem doli mali exceptione summoveri debere: & amplius agendo eum stipulatore consequar, ut mihi acceptam faciat stipulationem. & habet hxc sententia Juliani humanitärem , ut etiam adversus hunc utar exceptione & condictione, cui sum obligatus. 8- PAULUS lib. 6. ad Plautium. nOlo facit, qui petit, quod 18 redditurus est. 19 §. 1. Sic si heres damnatus sit no non petere u debitore , potest 21 uti exceptione doli mali debitor , & 22 agere ex testamento. 9. IDEM lib. 32. ad Edictum. CI procurator 23 rei, pecunia accepta, damnari se passus fit, & 0 cum domino judicati agatur : tuebitur se doli mali exceptione, nec hoc, quod acceperit procurator, auferri ab eo potest: nani turpiter accepta pecunia justius penes eum est, qui deceptus sit 24, auam qui decepit. 10. MARCIANUS lib. 3. Regularum. pUm vir aut uxor in 2; area sibi donata aliquid xdificasset: ple- risque placet doli mali exceptione posita rem servari posse. 11. NERATIUS lib. 4. Membranarum. URocurator agit: de dolo ejus 26 excipi non debet, quia aliena lis est, isque rei extraneus: neq-e alienus 27 dolus nocere alteri debet, f Si post 28 litem contestatam dolo quid fecerit, an exceptio eo nomine in judicium objicienda sit, dubitari potest? quia litis contestatione res procuratoris fit, eamque suo jam quodammodo nomine exequitur. & placet, de procuratoris dolo excipiendum esse, f Idem de tutore, qui pupilli nomine aget, dicendum est. §. 1. In universum autem hic in ea re regula sequenda est, ut dolus-omnimodo puniatur, etsi non alicui, sed ipsi, qui eum admisit, damnosus futurus erit. 12. PAPINIANUS lib. Qux- stionum. Q Ui aequitate defensionis infringere 29 actionem potest, doli ex- - ceptione tutus est. 13. PAULUS lib. 14. Quxstionum. T Iberis exheredatis 30, qui nihil ex patris judicio meruerunt, rupto testamento jus suum conlervaimum est : nec opponetur §. supr. de donat. (17. d. I. 2. §. 4- OS. -• 2. §. ;- f'-f. i h. "t. I. 173. in sin. infr.de reg. jur. (l9- L 44- circa fin.supr. saluto matrim. (20. Adde l. 4- §• >c>. supr.-h. t (21. i. 22. supr. de liberat, legat. (22. I. 3. §- 3 -supr. d- 0.3- ‘-.7- §• 9 -/“pr. de dolo malo. (24. i. %.s‘Em, de qua controversia est , prohibemur in sacrum dedicare : alioquin dupli pcenam patimur, nec immerito: neliceat eo modo duriorem adversarii conditionem facere, f Sed duplum utrum fisco, an adversario praestandum sit, nihil exprimitur. Fortassis autem magis adversario; ut id veluti solatium habeat, pro eo , quod potentiori adversario traditus est. T 1 T. VII. DE 2 OBLIGATIONIBUS 3 ET ACTIONIBUS. 4 1. GAJUS lib. 2. Aureorum. QBligationes 5 aut ex contractu nascuntur, aut ex maleficio 6 , ^ aut proprio quodam jure ex variis causarum figuris. §. I. Obligationes ex contractu, aut re contrahuntur, aut verbis, aut consensu. §. 2. Re 7 contrahitur obligatio mutui datione, f Mutui autem datio consistit in 8 his rebus, quae pondere, numero , mensurave constant: veluti‘vino, oleo, frumento, pecunia numerata : quas res in hoc damus , ut fiant accipientis , postea alias recepturi ejusdem generis & qualitatis. §. 3. Is quoque, cui rem aliquam commodamus 9, re nobis obligatur : sed is de ea ipsa re, quam acceperit, restituenda tenetur. §. 4. Et ille quidem , qui mutuum accepit, si quolibet casu 10, quod accepit, amiserit: nihilominus obligatus permanet, f Is vero , qui utendum accepit, si majore casu 11, cui humana infirmitas resistere non potest (veluti incendio , ruina, naufragio) rem , quam accepit, amiserit, securus est: alias tamen exactiffimam 12 diligentiam custodienda: rei prsstare compellitur : nec sufficit ei eandem diligentiam adhibere, quam suis rebus adhibet, si alius diligentior iz custodire poterit. Sed & in majoribus casibus fi culpa ejus interveniat, tenetur : veluti si quasi amicos ad i4ccenam invitaturus, argentum , quod in eam rem utendum acceperit, peregre 15 proficiscens fecum portare voluerit, & id aut naufragio, aut praedonum liostium- veincursu amiserit. §. 5. Is quoque, apud quem rem aliquam deponimus 16, re nobis tenetur: qui & ipse de ea re , quam acceperit, restituenda tenetur, sedis, etiam si negligenter rem custoditam amiserit , securus est: quia enim non sua gratia accipit, sed eius, k quo accipit: in eo 17 solo tenetur, si quid dolo perierit, ncgligentioe vero nomine ideo non tenetur, quia qui negligentiamico rem cajlcdiendam committit , de 18 se queri debet, magnam 19 tamen negligentiam placuit in doli crimine cadere. §. 6. Creditor quoque , qui pignus 20 accepit, re tenetur : qui & ipse de ea 21 ( 1 . .'. ult. in ■rr. C. eod. (2. Lib. 4. C. 10. (3. Lib. 3. Infi. 14. (4. Lib. 4. Inst. 6. (v §. ult. Inst. de obligat. (6. I. 4. I. 32. infr. h. t. (7. In pr. Infi. quib. mod. re contrah. oblig. (g. I. 2. §. i.supr. dcrcb. cred. (S. §.2. Infi. quib. mod. re contrab. oblig. (10. d. §. 2. vtrs. K? is quidem. I. 11. C. fi certum pet. (11. I. 5. §. 4 . fiupr. commodati. (12. d. I. 5. §. 5. §. 1. Inst. quib. mod. re contrah. oblig. (13. /. ,8- inpr.supr. commoduti. (14. d. I. 18- inpr. (1;. d. L Ig. in pr. N §- 2. Infi. quib. mod. re contrah. obiit r. (16. §. 3. Inst. d. t. (17. 1. 20. supr. depositi. I. 23. infr. de reg. jur. d. §. 3. limita ex l. 5. §' t.supr. commodati. L 1. §. 6. U §. 3 5. supr. deposti. (18. H. 3. mfin. Infi. quib. mod. re contrah. oblig. (19. /. 32. supr. depositi. I. 226. infr. dc verb.fign. (co. §. ult. Infi. quib. mod. re. (21. L ult. in fin. C. de luit pign. d. §. ult, I.fl. quib. mod. re. (22. 1 . 3. infr. h. t. (2,. I. 52. §. 2. infr. eod. Inst. de verh. oblig. in pr. (24. Ins. de fideinjf. in pr. (23. I. 35. inpr. de verh. oblig. (26. I. 103. infr . d. t, vide tainen L 70. supr. de contrah. empt. (27. I. ipsa re, quam accepit, restituenda tenetur. §. 7- V er ^ S 22 obligatio contrahitur ex 23 interrogatione & responsu , cum quid dari fieri ve nobis stipulemur. §. 8. Sed aut proprio nomine quiique obligatur, aut alieno: qui autem alieno nomine 24 obligatur, fidejussor vocatur. & plerumque ab eo , quem proprio nomine obligamus , alios accipimus, qui eadem obligatione teneantur: dum curamus, ut quod in obligationem deduximus, tutius nobis debeatur. §. 9. Si id, quod dari stipulemur, tale fit, ut dari non possit 2; : palam est , naturali ratione inutilem esse stipulationem. Veluti si de homine libero 26, Vel jam mortuo 27, vel sedibus deustis facta fit stipulatio inter eos , qui ignoraverint, eum hominem liberum elfe, vel mortuum esse, vel sedes deustas esse, f Idem juris est, si quis locum sacrum 28 aut religiosum dari sibi stipulatus fuerit. §. 10. Nec minus inutilis est stipulatis, si quis rem suam 29, ignorans suam esse, stipulatus fuerit. §. 11. Item [sub] impoffibili 30 conditione factam stipulationem constat inutilem esse. §. 12. Furiosum, sive stipuletur, sive promittat, nihil 31 agere, natura manifestum est. §. 13. Huic proximus est, qui ejus aetatis est , iit nondum intelligat, quid agatur, sed quod ad hunc , benignius acceptum est : nam qui loqui potest 32, creditur & stipulari, & promittere recte posse. §. 14. Mutum 33 nihil pertinere ad obligationem verborum , natura manifestum est. §. 15. Sed & de surdo idem 34 dicitur, quia etiam si loqui postit, sive promittit, verba stipulantis exaudire debet; sive stipuletur , debet exaudire verba promittentis: unde apparet, non de eo nos loqui, qui tardius exaudit, sed qui omnino non exaudit. 2. IDEM lib. 3. Institutionum. (fiOnf nisu fiunt 3; obligationes in emptionibus 36, venditionibus , locationibus 37 , conductionibus, societatibus 38 , mandatis. 39 §. 1. Ideo autem istis modis consensu dicimus obligationem contrahi, quia neque verborum 40, neque scriptura: ulla proprietas desideratur: sed sufficit eos, qui negotia gerunt, consentire. §. 2. Unde inter absentes 41 quoque talia negotia contrahuntur : veluti per epistolam, vel per nuntium. §. 3- Item in his contractibus alter alteri obligatur de eo, quod alterum alteri ex 42 bono L squo prosstare oportet. 3. PAULUS lib. 2. Institutionum. Obligationum substantia non in eo consistit, ut aliquod corpus' nostrum, aut servitutem nostram faciat 43 ; sed iit alium nebis obstringat 44 ad dandum aliquid, vel faciendum, vel proritandum. §. 1. Non fatis autem est dantis esse nummos, & fieri accipientis , ut obligatio nascatur : sed etiam hoc animo dari, & accipi , ut obligatio constitnatnr. f Itaque , si quis pecuniam suam donandi causa dederit mihi; quanquam & donantis fuerit, & mea fiat: tamen non obligabor ei 45 , quia non hoc inter nos actum est. §. 2. Verberum quoque obligatio constat, fi inter contrahentes id agatur 46 : nec enim [fi] per jocum puta , vel demonstrandi intellectus causa ego tibi dixero, Spondes i & tu responderis, Spondeo , nascetur obligatio. 4. GAJUS [lib. 3. * Rerum Cottidianarum , sive * Aureorum. ] T?X maleficio 47 nascuntur obligationes : veluti ex furto, ex da- J "miio , ex rapina , ex injuria, qux oir.nia unius generis sunt: nam ha: re tantum confiltunt, id est, ipso maleficio: cumalioquin ex contractu obligationes non tantum re consistant, sed etiam verbis & consensu. ____ 83- §. 7. infr. de verb. oblig. (28. d. /. 83- ?. vide tamen L 62. §. i.supr. de contrah. empt. (29. I. 82. infr. de verb. oblig, (30. /. 31 .infr.h. t. (31. l.$.infr. de reg. jur. (/pz.l.po. infr. de verb. oblig. 7. (i. infr. rem pupilli- (33- L I- tn f r - ris §• 2 - infr. de verh. oblig. (34. I. 48. infr. h. i. d. I. I. inpr. §. 7- Infi. de mutti, sipul. (35. I. 42. §. 4. infr. h. i. Inst. de oblig. exeonjenju. I. 1. H. '..supr. de paci. (-36. I. I. in fin. I. 9- s u P r - d f cantrab ■ em P ( - l. 34. in fin. infr. de verb. oblig. (37- d. I. 3 v in fin. I. 1. I. 14. supr. locati. (38. I. 4. L 19. supr. pro socio. (39 : l-}■ inpr.supr. mandati. (40. I. 4. supr. de fide infigum. _ (4 T - J.i. in fin. supr. de contrah. empt. I. ult, C ./ quis alteri vel fibi. I. t.y. i.supr. mandati. I. 4. supr. pro socio. (42. Inst. de oblig. ex consensu, in fin. (43. arg. 1.20. C. de paci. (44. Infi. de oblig. in pr. (45. Vide tamen L 2?. §. II. supr. de bered, petit. (46- L I* §• 3- in fin. I. 7. §. 12. supr. de pali. (47. L I. in pr. supr. L 25. §. I. infr. h. t. Inst. de oblig. qua ex deliitm A a a a a 3 «. IDEM 'I4$3 Digestorum Lib. XLIV. Tit. VII, 1484 5. IDEM lib. 3. Aureorum. CI quis absentis negotia gesserit: si quidem ex mandatu ; palam o e j. ex contractu nasci inter eos actiones mandati 1, quibus invicem experiri possunt de eo, quod alterum alteri ex bona 2 fide prxstare oportet: si vero sine mandatu; placuit quidem sane eos invicem obligari: eoque nomine proditae sunt actiones, quas appellamus negotiorum 3 gestorum , quibus Eque invicem experiri possunt de eo, quod ex bona fide 4 alterum alteri praestare oportet: sed neque ex contractu, neque ex maleficio actiones nascuntur: neque enim is, qui gessit, cum absente creditur ante contraxisse ; neque ullum maleficium est, sine mandatu suscipere negotiorum admini- ftrationem. longe magis is , cujus negotia gesta sunt, ignorans, aut contraxisse , aut deliquisse intelligi potest ? sed utilitatis 5 causa receptum est, invicem eos obligari, f Ideo autem id ita receptum est, quia plerumque homines eo animo peregre proficiscuntur, quasi statim redituri, nec ob id ulli curam negotiorum suorum mandant: deinde , novis causis intervenientibus , ex necessitate diutius absunt: quorum negotia deperire iniquum erat: qux sane deperirent, si velis, qui obtulisset se negotiis gerundis , nullam habiturus esset actionem de eo, quod utiliter de suo impendisset; vel is , cujus gesta essent, adversus eum , qui invasisset negotia ejus, nullo jure agere posset. §. i. Tut ehe quoque judicio qui tenentur , non 6 proprie ex contractu obligati intelliguntur : nullum enim negotium inter tutorem & pupillum contrahitur : sed quia sane non ex maleficio tenentur, quasi ex contractu teneri videntur. f Et hoc autem casu miitiix sunt actiones: non tantum enim pupillus cum tutore ; sed & contra 7 tutor cum pupillo habet actionem , si vel impenderit 8 aliquid in rem pupilli, vel pro eo fuerit obligatus 9 , aut rem suam creditori ejus obligaverit. §. i. Heres 10 quoque , qui legatum debet , neque ex contractu , neque ex maleficio obligatus esse intelligitur: nam neque cum defuncto , neque cum hei ede 11 contraxisse quiequam legatarius intelligitur ; maleficium autem nullum in ea re eise , plus quam manifestum est. §. 3. Is quoque , qui non 12 debitum accipit per errorem solventis, obligatur quidem quasi ex mutui datione , & eadem actione tenetur , qua debitores creditoribus: sed non potest intelligi is, qui. ex ea causa tenetur, ex contractu obligatus esse, qui enim solvit per errorem , magis distrahenda: obligationis animo , quam contrahendae dare videtur. §. 4. Si judex litem insuam fecerit , non proprie ex maleficio obligatus videtur: quia neque ex contractu obligatus est, & utique peccasse aliquid intelligitur, licet per imprudentiam , ideo videtur quasi ex maleficio teneri. §. 9. Is quoque, ex cujus ccenaculo 14, vel proprio ipsius, vel 19 conducto , vel in quo gratis 16 habitabat, dejectum ejsusumve aliquid est, ita ut alicui noceret, quasi ex maleficio teneri videtur: ideo autem non proprie ex maleficio obligatus intelligitur, quia plerumque ob alterius culpam tenetur, aut servi, aut liberi, f Cui similis est is , qui ea parte, qua vulgo iter fieri solet, id positum 17 tutsuspensum 18 habet, quod potest, st ceciderit , alicui nocere. f Ideo si filiusfamilias 19 seorsum k patre habitaverit, & quid ex e cenaculo ejus dejectum effusumve sit, sive quid positum suspen- sumve habuerit, cujus casus periculosus est : Juliano placuit, in patrem, neque de peculio, neque noxalem dandam esse actionem ; sed cum ipso filio agendum. §. 6. Item 20 exercitor 21 navis, aut cauponae, aut stabuli, dedamno aut furto, quod in nave, aut caupona, aut stabulo jactum sit, quasi ex maleficio teneri videtur; si modo ipsius nullum est maleficium, sed alicujus eorum~ quorum opera navem, aut cauponam, aut stabulum exerceret] cum enim neque ex contractu fit adversus eum constituta hac actio' & aliquatenus 22 culpa reus est, quod opera malorum hominum uteretur : ideo quasi ex maleficio teneri videtur. 6. PAULUS lib. 4. ad Sabinum. TN amnibus temporalibus actionibus, nisi 23 novissimus totus dies compleatur, non finit obligationem. 7. POMPONIUS lib. 19. ad Sabinum. ACtiones adversus patrem filio 24prxstari non 25 possunt, dum 1 in potestate ejus est filius. 26 8- IDEM lib. 16. ad Sabinum. gUb hac conditione , ß 27 volam , nulla fit obligatio: pro no» dicto enim est, quod dare, nisi velis, cogi non possis, nam nec heres 2g promissoris ejus , qui nunquam dare voluerit, tenetur : quia hxc conditio in ipsum promissorem nunquam exstitit. 9. PAULUS lib. 9. ad Sabinum. plliusfamilias suo nomine nullam actionem habet, nisi 29 injuriarum 30, & Quod vi aut clam 31, [&] depositi 32 , & commodati 33 : ut Julianus putat. jo. IDEM lib. 47. ad Sabinum. 2tfAturales obligationes non eo 34 solo xstimantur , si actio aliqui earum nomine competit: verumetiam eo, si soluta pecunia repeti non 35 polsit. 11. IDEM lib. 12. ad Sabinum. QUxcunquc gerimus, cum ex nostro contractu originem trahunt, v '"'- nili ex nostra persona obligationis initium sumant, inanem actum nostrum efficiunt: & ideo neque stipulari 36, neque emere , vendere, contrahere, ut alter suo nomine recte agat, possumus. 12. POMPONIUS lib. 29. ad Sabinum. T?X 37 depositi, & commodati, & mandati, & tutelx, & negotiorum gestorum, ob dolum malum defuncti heres in solidum tenetur. 13. ULPIANUS lib. 1. Disputationum. IN factum actiones etiam filii familiarum possunt exercere. 14. IDEM lib. 7., Disputationum. CErvi ex delictis quidem obligantur : & fi manumittantur, obligati remanent 39 : ex contractibus autem civiliter 40 quidem non obligantur; sed naturaliter & obligantur, & obligant. + Denique si fervo, qui mihi mutuam pecuniam dederat, manumisso solvam 41 , liberor. 1;. JULIANUS lib. 4. Digestorum. f~)Ui cum herede egit, exceptione 42 summotus est, Ac Jl non in ea causa tabula: testamenti ßnt , ut contra eas emancipato bonorum pojjijfio dari posiit : emancipato omittente bonorum possetlionem , non inique postulabit creditor, restitui sibi actionem adversus scriptum heredem, nam quamdiu bonorum possessio contra tabulas filio dari potest, heres quodammodo debitor non est. 16. IDEM lib. 13. Digestorum. rjUi a servo hereditario mutuam pecuniam accepit, & fundum vel hominem pignoris causa ei tradiderat, & precario rogavit 43: precario 44 possidet, nam servus hereditarius sicuti per traditionem (i.supr. ist C. mandati. (2. §. 28. Inst. de aci. arg. I. 3. infin. supr. mandati. (3. supr. ist C. de negot. §. 1. Inst. de oblig. qua: quasi ex contrait. (4. §. 28. Inst. de ait. L 18. C. ist l. 7. supr. de negot. ($. I. i.supr. d. t. (6. §. 2. Inst. de oblig. qua quqfi ex contrait, (st.supr. de centra/. tutel. (8- 1. 1. §. 4. supr. 1i. t. (9. 1. ult. supr. d. t. (io. §. 9. Inst. de oblig. qua quqfi ex contrait. (11. 1. 25. §. 16. supr. famil. excise, d. §. 9. (12. §. I. Inst. quib. mod. re. §. 6. Inst. de oblig. qua quasi ex contract. (13. I. ult. infr. deextruord. cognit. Inst. de oblig. qua questi ex deliit. in pr. (14. §. 1. Inst. d. t. ist supr. de his, qui ejsud. vel dejccer. (19. 1. 9. §. i.supr. d. t. (16. I. 1. §. 9 .supr. ii. t. (17. d. I. 3. §. 12. (18. d. L I. §. 3- (19. d. I. I. §. 7. §. 2. List, de oblig. qua quqfi ex deliit. (20. §■ ttlt. Inst. d. t. adde l. pen. ist ult. supr. nauta , caupon. (21. v. I. 1. §. 19. supr. de exercit. ait. (22. §. ult. Inst. de oblig. qua quqfi ex deliit. (23. Vide tamen l. 6.1. "i.supr. deusttrp. I. 15. in pr. Jtipr. de divers, temporal, prascript. (24. Adde U l6. infr. iefurt. (29. §. 6. Inst. de inutil. ftipulation. §.12. Inst. de obligationib. qua ex deliit. (26. Limit, ex/. 4. supr. de judic. (27. 1. 17. infr. de verh. oblig. I. 13. C. de contrah. empt. (28. Adde/. 43. §. i.supr. delegat. 1. (29. Immovide/. 39. infr. h.t. adde/. 13. infr. eoi. (30. I. 30. in pr.sitpr. depaitis. I. 17. §. 10. infr. de injur. (31. 1. 13. §. I. /. 19. supr. quod vi aut clam. (32. I. 19. supr. depositi. (33. Fac. I. 3. §. 4. supr. commodati. (33. 1. 16. §. 4. infr. de fidejusi'. (39. /. 7. §. 4 .supr. de pact. I. 9. §. pen. ist ult. I. 10 .supr. de SC. Alaced. I. I. §. 17. supr. ad leg. Falcid. I. 6. §.4. infr. defidc- jujs. I. 83. infr. desolution. (36. /. 38. §. 17. infr. de verb. obiig. (37- /. 49. infr. h. t. (38. /. 7. §. I.supr. depositi. I. 137. §./». >”f r - ^ reg.jur. immo vide §. 1. Inst. deperpet. ist tempor. ait. (39- I- 4- C. an servus pro suo failo. (40. /. 43. in sin. infr. h. 1.1. 22. in P r - infr. de reg.jur. §. 6. In fi. de inutil. stipul. (41./. 32. infr. desolution. (42. /. i.supr. de except. rei judic. (43. /. 6. infin, supr. de precario. (44. 1. 19. §. i.supr, i. t. accipien- 1485 De obligationibus & actionibus. S 1 S E, accipiendo, proprietatem [hereditati] adquirit i, ita precario itando efficit, ne res usucapi poffit. Nam & si commodaverit vel deposuerit 2 rem peculiarem: commodati & depositi actionem hereditati adquiret. f Haec ita, si peculiare negotium contractum est: nam ex hac causa etiam possessio adquilita intelligi debet. 17. IDEM lib. 3-3. Digestorum. rjMnes debitores, qui speciem ex causa lucrativa 3 debent, lilie- rantur, cum ea species ex causa lucrativa ad creditores pervenisset. i8- IDEM lib. $4. Epistolarum, is, qui Stichum dari stipulatus Fuerat, heres extiterit ei, cui ex testamento idem Stichus debebatur, si ex testamento Stichum petierit, non consumet stipulationem. & contra , st cx stipulatu Stichum petierit, actionem ex testamento salvam habebit: quia initio ita constiterint hae dux obligationes, ut, altera in judicium deducta, altera nihilominus integra remaneret. 19. IDEM lib. 73. Digestorum. T?X promissione dotis non 4 videtur lucrativa causa esse : sed ■k quodammodo creditor aut emptor ; intelligitur, qui dotem petit, porro cum creditor vel emptor ex lucrativa «ausa rem habere coeperit, nihilominus integras actiones retinent: sicut ex contrario , qui non 6 ex causa lucrativa rem habere ccepit, eandem non prohibetur ex lucrativa causa petere. 20. ALFENUS lib. 2. Digestorum, fvus non 7 in omnibus rebus sine poena domino disto audiens esse solet: licuti 11 dominus hominem occidere aut furtum alicui facere servum juffisset. Quare quamvis domini jussu servus piraticam fecisset, judicium in eum post libertatem reddi oportet. Et quoilcunque vi Fecisset, quae vis ä maleficio non abesset: ita oportet pxnas eum pendere, -f Sed si aliqua rixa ex litibus & contentione nata esset, aut aliqua vis juris retinendi causa facta esset, & ab his rebus facinus abesset; tum non convenit Praitorem, quod servus jussu domini fecisset, de ea re in liberum judicium dare. Ll. JULIANUS lib. 3. ex Minicio. utraxisse unusquisque in eo loco intelligitur, in quo 8 ut solveret, se obligavit. 22. AFRICANUS lib. 3. Quxstionum,. PUm quis in diem mercem stipulatus fidejussorem accepit: ejus 9 ^ temporis xstimatio spectanda est, quo satis acceperit. 23. IDEM lib. 7. Quxstionum. TRajectitix pecunix nomine, si addiern soluta non esset, poena (uti adsolet) ob 10 operas ejus, qui eam pecuniam peteret, in stipulationem erat deducta : is, qui eam pecuniam petebat, parte exacta petere desierat: deinde interposito tempore interpellare instituerat. Consultus respondit, ejus quoque temporis, quo interpellatus ii non esset, poenam peti posse; amplius etiam si omnino interpellatus non esset: nec aliter non committi stipulationem , quam si pier debitorem non 12 stetisset, quo minus solveret: alioquin dicendum est, fi is, qui interpellare coepisset, valetudine impeditus interpellare desiisset , poenam non committi, f De illo sane potest dubitari, si interpellatus ipse moram fecerit: an quamvis pecuniam postea osterat, nihilominus poena committatur ? Et hoc rectius dicitur. Nam & si arbiter ex compromisso pecuniam certo die dare julserit, neque per eum, qui dare jussus sit, steterit: non committi poenam respondit, adeo ut & illud Servius rectissime existimaverit, si quando dies, qua pecunia daretur, sententia arbitri comprehensa non esset, modicum spatium datum videri. f Hoc idem dicendum , & cum quid ea lege venierit, ut, nisi ad diem pretium solutum fuerit, inempta res fiat. 24. POMPONIUS lib. sing. Regularum, a furioso , cum 13 eum compotem mentis esse putarem , pe- 1486 c° Si (i. /. 33. in fin. supr. de adquir. rer. demin. (2. /. I. §. 29. supr. depositi. (3. 1. 83. §. 6. infr. de verb. obiig. (4. arg. I. 47. in pr.supr. mandati. (5. I. 2. C. h. t. I. 8- §. IZ. supr. quib. mod. pipi. (6. Adde U 18. supr. h. t. I. 9. supr. de evici. §. 6. Inft. de legat. (7. i. II. §. 7. supr. quodvi aut clam. (8. 1 . 19. §. I .supr. de judic. I. 22. supr. de reb. cred. I. 3. supr. de reb. ausior. judic. (9. d. I. 22. I. ult. supr. de conditi. tritic. I. 59. infr. de verb. obiig. (10. I. 4. §. 1. supr. de nautico fenore. (11. I. 9. §. I. supr. de nsur. I. 12. C. de contruh. esi committ. ftipul. (12. I. 105. in fin. infr. de verb. obiig. (13./. 12. supr. de reb. cred. (14. /. 16. §. 1. supr. qui testum, facere. (15. d. I. 12. vers. item siis. (16. d. cuniam quasi mutuam acceperim, eaque in rem meam versa fuerit: condictio furioso adquiritur. Nam ex quibus causis ignorantibus nobis actiones adquiruntur, ex iisdem etiam furiosi nomine incipit agi posse, veluti eum servus ejus stipulatur: cum furtum ei sit: aut damnum ei dando, in Legem Aquiliam committitur: aut si Forte, cum creditor Fuerat, 1 *' fraudandi ejus causa debitor alicui rem tradiderit, f Idemque erit, si legetur ei 14, vel fideicommissum ei relinquatur. §. 1. Item si is, qui fervo alieno crediderat, furere coeperit; deinde servus in rem domini id, quod mutuum acceperat, verterit 15: furioso condictio adquiritur. §. 2. Item si alienam pecuniam credendi causa quis dederit 16, deinde compos mentis esse desierit: postea consumpta ea, Furioso condictio adquiritur. §. 3. Et qui negotia furiosi 17 gesserit, negotiorum gestorum ei obligatur. 25. ULPIANUS lib. singul. Regularum. Ctionurn genera sunt duo: in rem 18 , qux dicitur vindicatio : & in personam, quae condU.Uo appellatur, f In rem actio est, perquam 19 rem nostram, qux ab alio possidetur, petimus: & semper adversus eum est, qui rem possidet, f In personam actio est, qua cum eo agimus , qui obligatus 20 est nobis ad faciendum aliquid, vel dandum , L semper adversus eundem locum habet. §. 1. Actionum autem quxdam ex contractu , quxdam ex facto , quaedam in factum sunt, f Ex contractu actio est, quotiens qui» fui lucri causa cum aliquo contrahit: veluti emendo, vendendo, locando, conducendo, & exteris similibus, f Ex facio actio est , quotiens ex eo teneri quis incipit, quod ipse admisit: veluti furtum, vel injuriam commisit, vel damnum dedit, f In facium actio dicitur, qualis est (exempli gratia) actio, qux datur patrono adversus libertum , a quo contra Edictum Frxtoris in jus 21 vocatus est. §. 2. Omnes autem actiones aut civiles 22 dicuntur 23 , aut honorarix. 24 26. IDEM lib. 5. de Censibus. fjMnes poenales actiones post litem inchoatam , & ad heredes 2; transeunt. 27. PAPINIANUS lib. 27. Qiixstionum. ("YBligationes, qux non propriis viribus consistunt, neque 26 officio judicis, neque Prxtoris imperio, neque Legis potestate confirmantur. 28. IDEM lib. 1. Definitionum. ACtio, in personam infertur: petitio, in rem: persecutio, ist rem, vel in personam , rei 27 persequendx gratia. 29. PAULUS lib. 4. Responsorum. T Ucio Titio, cum ex causa judicati pecunia deberetur, & eidem debitori aliam pecuniam crederet: in cautione pecunix creditae non adjecit Rbi prater eam pecuniam debitamfibi ex causa judicati f Quxro an integrx sint ntrxque Lucio Titio petitiones 7 Paulus respondit, nihil proponi, cur non sint integrx. 30. SCALVOLA lib. 1. Responsorum. CErvus effectus , non idcirco, quod postea indulgentia Principali ^ libertatem consecutus est, rediisse dicitur in obligationem creditorum. 31. MALCIANUS lib. 2. Fideicommissorum. ]^On solum stipulationes impossibili 28. conditione adplicatx, ^ nullius 29 momenti sunt: sed etiam exteri quoque contractus, veluti emptiones, locationes, impossibili conditione interposita, xque nullius momenti sunt, quia in ea re, qux ex duorum plu- riumve consensu agitur , omnium voluntas spectetur : proculdubio in hujusmodi actu talis cogitatio est, ut nmst agi existiment apposita ea conditione, quam sciant este irnpomoi.em. (20. 1. 3. 'in pr'. supr. 'eod. (21. /. ult. supr. dein jus vocand._ (22. 1. 42.§. 1. infr. h. t. (23. §- .3. fi c l t g. infr. eod.. I. un. C. ex deliti, defunil. §. I. tnfin. Inst. de perpet. esi temporal, aci. (26. I. »9- l- r>°. infr. de reg.jur (27. /. 2 S .supr. I. 35- infr- b. t. (28. I- §•. “/«PT- e0 ‘ L 1 Kfd-wfr-, de verb. obiig. §. 11. Inst. de inuttl. fiipul. (29. Immo Vide §. IO. Inst, de bered, instit. 32. HER- *487 Digestorum Lib. XLIV. Tit, VII. 1488 3*- HERMOGENIANUS lib. 2. Juris Epitomarum. pUm ex uno delicto plures nascuntur actiones, sicut evenit, v/ cum t ar bores furtim cxsx dicuntur, omnibus experiri permitti i, post magnas varietates obtinuit. 33. PAULUS lib. 3. Decretorum. - f’Onftitutionibus , quibus ostenditur heredes 3 pcena non teneri , U placuit, fi vivus conventus fuerat, etiam poenx persecutionem transmissam videri: quasi lite 4 contestata cum mortuo. 34. IDEM lib. sing. [de] concurrentibus actionibus. Q Ui servum alienum injuriose verberat; ex uno facto incidit, & -Aquiliam, & actionem injuriarum: injuria enim ex affectu fit, damnum ex culpa: & ideo possunt utrx 5 competere, sed quidam , altera electa , alteram consumi 6 : alii , per Legis Aquilix actionem injuriarum consumi, quoniam desiit 7 bonum Lxquum esse, condemnari eum , qui xftimntionem prxstitit: sed si ante injuriarum actum esset, teneri eum ex Lege Aquilia: sed & hxc sententia per Prxtoreni inhibenda est; nisi in id, quod amplius 8 ex Lege Aquilia competit, agatur, rationabilius itaque est, eam admitti sententiam, ut liceat ei, quam voluerit actionem , prius exercere : quod autem amplius in altera est, etiam hoc exequi. §. 1. 81 is, cui rem commodavero, eam subripuerit 9 , tenebitur quidem & commodati actione, & condictione : sed altera actio alteram peremit aut ipso jure, aut per exceptionem: quod est tutius. §. 2. Hinc de colono responsum est, si aliquid ex fundo subtraxerit 10, teneri eum condictione , & furti: quin etiam ex locato: & poena quidem furti 11011 confunditur, illx autem inter se miscentur, f Et hoc in Legis Aquilix actione dicitur, fi tibi commodavero vestimenta, & tu ea ruperis: utrxque enim actiones rei persecutionem continent. & quidem post 11 Legis Aquilix actionem, utique commodati finietur; post commodati, an Aquilix remaneat in eo , quod in repetitione triginta dierum amplius est, dubitatur: sed verius est,/emanere; quia simplo accedit, & simplo subducto, locum non habet. 35. IDEM lib. 1. ad Edictum Prxtoris. TN honorariis 12 actionibus sic esse definiendum , Casilus ait: ut, qus rei persecutionem habeant, hx etiam post 13 annum darentur : exterx intra annum. Honorarix autem, qux post annum non dantur, nec in heredem dandx sunt: ut tamen lucrum 14 ei extorqueatur, sicut fit in actione doli mali, & Interdicto Unde vi, & similibus, f Illx autem rei 15 persecutionem continent, quibus persequimur, quod ex patrimonio nobis abest: ut cum agimus cum bonorum possessore debitoris nostri, f Item Publiciana, qux ad 16 exemplum vindicationis datur. J Sed cum 17 rescissa usucapione redditur, anno finitur, quia contra Jus Civilealatur. §. 1. In Duumviros & Rempublicam etiam post annum actio datur ex contractu magistratuum municipalium. 36. ULPIANUS lib. 2. ad Edictum. (''Essat ignominia in condictionibus, quamvis ex famosis causis ^ pendeant. 37. IDEM lib. 4. ad Edictum Prxtoris. A Ctionis verbo 18 continetur in rem, in personam , directa, utilis, prxjudicium 19, sicut ait Pomponius: stipulationes etiam, qux Prxtorix sunt, quia actionum instar obtinent; ut damni infecti, legatorum , & si qux similes sunt, f Interdicta quoque actionis 20 verbo continentur. §. 1. Mixta 21 sunt *:ciiones , in quibus uterque actor est: utputa finium regundorutn, (1. I, 13. inpr. supr. quod vi aut clam. I. 1. I. pen. infr. arbor, furt. casar. (2. I. 60. infr. h. t. (3. I. I. in pr. infr. de privat. Aelih. (4. I. ;8. infr. h. t. I. tm. C. ex delici, des unii. (;. 1 . i;. §. 46. infr. de injur. (6. 1. 14. §. i^-supr. quod met. caus. (7. 1. $1. in sin. supr. de re judic. (8- L 41. §. 1. infr. h. t. (9. I. 5. §. 8- supr. commodati. (10. I. 42. supr. locati, (i I. /. 18. §. I- supr. commodati. (12. I. 25. in sin. supr. I. 42. in sin. infr. h. t. (l3- L 3. §. I. supr. de vi esi vi armat. I. 8- §. 7.supr. de precario. I. 20. §. 6.supr. de oper. novi nunciat. (14. 1. 38. infr. de reg.jur. (l? L 2;. in pr. I. 28. supr. h. t. (16. §. 4. Inst. deaciion. (17. §. $. Inst. d. t. (18. 1. ult. C. de hered. vel adi. vend. (19. I. I. §. S. supr. de rei vind. §. 13. Inß. de aci ion. (20. Fac. §. ult. laß. 4 e interdidi. (21. §. 20. Inst. de adiion. I. 12.supr. de judic. I. 10. Jvpr.sin. regund. I. 44. §. q.supr.famiL ereife. (22. §. 4. Inst. de familix crciscundx, communi dividundo , Interdictum Uti ppfsi. detis 22, Utrubi. 38. PAULUS lib. 3. ad Edictum. jUOn figura Iiterarum , sed oratione, quam exprimunt litene obligamur: quatenus placuit non minus valere quod scriptura 23, quam quod vocibus lingua figuratis significaretur. 39. GAJUS lib. 3. ad Edictum provinciale. ülliusfamilias ex omnibus 24 causis tanquam paterFamilias obii- gatur 25 , & ob id agi cum 26 eo, tanquam cum patrefamilias potest. 40. PAULUS lib. 11. ad Edictum. UEreditariarum actionum loco habentur 27 & legata, quamvis 11 aii herede coeperint. 41. IDEM lib. 22. ad Edictum. QUotiens Lex 28 obligationem introducit : nisi si nominatim caverit, ut sola ea actione litamur, etiam veteres eo nomine actiones competere. §. 1. Si [ex] eodem facto dux competant actiones, postea judicis potius partes esse, ut, quo plus 29 fit in reliqua actione, id astor ferat: si tantundem aut minus, id consdquatur. 42. ULPIANUS lib. 21. ad Edictum. IS, cui sub 30 conditione legatum est, pendente conditione non 1 est creditor: sed tunc, cum exstiterit conditio, quamvis eum, qui stipiilacus est sub conditione, placet etiam pendente conditione creditorem esse. §. 1. Creditores eos accipere debemus, qui 31 aliquam actionem vel civilem 32 habent, (sic tamen , ne 33 exceptione summoveantur , ) vel honorariam 34 [actionem,] vel in 35 factum. 43. PAULUS lib. 72. ad Edictum. QBligari potest paterfamilias, sux potestatis, pubes 36, com- pos mentis. 37 f Pupillus 38 line tutoris auctoritate non obligatur Jure civili. Servus 39 autem ex contractibus non obligatur. 44. lib. 74. ad Edictum Prxtoris. ("YBligationum fere quatuor causx sunt: aut enim dies in his est, ^ aut conditio, aut modus, aut accessio. §. 1. Uirca diei« duplex inspectio est: nam vel ex die incipit obligatio , aut confertur in diem, f Ex die: veluti, calendis Martiis dare spondes ? cujus natura hxc est, ut 40 ante diem non exigatur, f Ad diem autem : Usque ad calendas dare spondes ? f Placet etiam ad tempus obligationem constitui non posse : non magis, quam legatum. Nam quod alicui deberi coepit, certis modis desinit deberi, plane post tempus stipulator vel pasti conventi 41, vel doli mali exceptione summoveri poterit. Sic & in tradendo, si quis dixerit, st solutu si- ne superside tradere: nihil proficit, quo minus & superficies transeat, qux natura solo cohxret. §. 2. Conditio vero efficax est, qux in constituenda obligatione inseritur, non qux post perfectam eam ponitur: veluti, Centum dare spondes , niji navis ex Asta venerit! sed hoc casu existente conditione locus erit exceptioni pacti conventi, vel doli mali. §. 3. Modus obligationis est, cum stipulamur decem aut hominem: nam alterius solutio totam obligationem interimit; nec alter peti potest 42, utique quamdiu utrumque est. . §. 4. Accessio vero in obligatione, aut personx, aut rei fit: persona: , cum mihi aut Titio stipulor : Rei 43 , cum mihi decem aut Titio hominem stipulor; ubi quxritur, an ipso jure fiat liberatio homine stiluto Titio? §. ;. Si ita 44 stipulatus sim : Si fundum non dederis , centum dare spondes ? sola centum [in] stipulatione sunt, interd. I. 3. §. 1. supr. uti posid. (23. L ult. in pr. supr. mandati. (24. Imnio vide L q.supr. h. t. (25. Immo vide l. 43. infr. cod. (26. 1 . 57. supr. de judic. (27. Adde /. 7. supr, de reb. ancior, judic. (28. I. tm. supr. de condidi, ex leg. (29. I. 34. inpr.supr. h. t. (30. 1. 27. inpr.supr. qui tsi aquib. manumijs. (31. /. IO. infr. de verb. fign. (32. I. 25. in sin.supr. h. t. (33. /.55. infr. de veri, sign. (34- L in sin. I. 3$. supr. h. t. (35. d. I. 2?. §. I- (36. /. 101. infr. de verb. oblig. I. 2. in sin. infr. de reg. pur. (37- <- infr. d. t. (38. 1- 189- infr- d. t. (39. 1. iq.supr. h. t. (40. §- 2. Inst, de verb. oblig. §. 33. vers. tempore. Inst. de aciion. (41. L $6. §. 4. infr. de verb. oblig. I. 4. in pr.supr. deservit. (42- ar g- l. 10. in sin. supr. de jure dot. (43. Luit. §. j. infr. de verb. oblig. (44. /. Ii;. §. ult. infr. d. t. in 1489 De obligationibus & actionibus. 1490 ia exsolutione fundus. §. 6. Sed fi navem fieri stipulatus lum, & si non feceris, centum: videndum, utrum 1 duae stipulationes sint, pura, & conditionalis, L existens sequentis conditio non tollat priorem ; an vero transferat in ie , & quasi novatio prioris fiat? quod magis verum elfi 4;. IDEM lib. 5. ad Plautium. TS, qui ex stipulatu Stichum debeat, si eum ante moram manu- miserit, &is, priusquam super eo promistor conveniretur, de- ceiserit, non tenetur: nona enim per eum stetisse videtur, quo minus eum praestaret. 46. IDEM lib. 7. [ad Plautium.] rUriosus & pupillus, ubi ex re artio venit, obligantur, etiam r sine curatore, vel tutoris'auctoritate: veluti si communem 3 fundum habeo cum his, & aliquid in eum impendero, vel damnum ineo pupillus dederit, nam judicio communi 4 dividundo obligabuntur. 47. IDEM ex lib. 14. [ad Plautium.] L striantis ait, multum interesse, quoeras, utrum aliquis oblige- 11 tur, an aliquis liberetur? Ubi de obligando quaeritur, propen- fiores esse debere nos, si habeamus occasionem, ad negandum. Ubi deliberando, ex diverso, ut facilior sis ad liberationem. 5 48 . IDEM lib. 16. [ad Plautium.] TN quibuscunque negotiis sermone opus non est, sufficiente 6 1 consensu , iis etiam surdus 7 intervenire potest : quia potest intelligere & consentire; veluti in locationibus, conductionibus, emptionibus , & casteris. 49. IDEM lib. 18. [ad Plautium.] EX contractibus venientes actiones in heredes dantur 8 , licet 9 ^ delictum quoque versetur: veluti cum tutor in tutela gerenda dolo fecerit, aut is , apud quem depositum 10 est. Quo casu enim cum filiusfamilias, aut servus quid tale commisit , de peculio actio datur, non noxalis. 50. POMPONIUS lib. 7. ex Plautio. Q Uod quis aliquo anno dare promittit, aut dare damnatur: ei 11 - potestas est , quolibet ejus anni die dandi. 51. CELSUS lib. 3. Digestornnt. Njlliil ir aliud est actio, quam jus, quod sibi debeatur, judicio persequendi. 51. MODESTINUS lib. 2. Regularum. QBligamur aut re , aut verbis, aut simul utroque ; aut consensu, aut Lege, aut Jure honorario, aut neceffitate, aut ex peccato. §. i. Re obligamur, cum 13 res ipsa intercedit. §. r. l T er- 'his 14, cum pracedit interrogatio, & sequitur congruens 15; responsio. §. 3. Re oy Verbis pariter 16 obligamur, cum & res in- interrogationi intercedit. §.4. Consentientes 17 in aliquam rem, [ex] consensu obligari necessario ex voluntate nostra videmur. §. 5. Lege obligamur, cum obtemperantes Legibus aliquid secundum praceptum Legisaut contra facimus. §. 6. Jure honc- rario obligamur ex his , qum Edicto perpetuo , vel Magistratu fieri pracipiuntur, vel fieri prohibentur. §. 7. Necejp.tate obligantur, quibus non licet aliud Facere, quam quod prmeeptum est: quod evenit in necessario 18 herede. §. 8- Ex peccato obligamur , cum infacto quoestionis summa constitit. §. 9. Etiam nudus 19 consensus (1. 1. 1. in fin. infr. de stipiti, fervor. (2. L 26. §. 4. supr. de no- *a/. aci, l. 36. in fin. supr. de Legat. 1. (3. I. 33. supr. pro socio. (4. L 29. in pr.supr, communi divid. (5. I. 38- in pr. supr. de re judic. I, 99. infr. de verb. oblig. I. 5. inpr. infr. de panis. I. 12;. infr.ie reg.jur. (6.1. 2. supr. b. t. (7. Adde /. 29. supr, dead- °pt. I. 4. §. I. supr. de paci. I. 124. in pr. infr. de reg. jur. (8. /. 12. supr. h. t. immo vide §. 1. Inst. deperpet. & tempor. aci. (9. d. I- 12. 1. 12E. in sn. infr. de verb. oblig. (10. I. 7. §. I. supr. deposti. (11. /. 137. §. 2. infr. de verb. oblig. I. 17. infr. de reg. jur. (12. Inst. de a'dion. in pr. (13. I. i.'§. 2.supr. h. t. (14. d. I. 1. §. ". (15. I. 1. §. ult. infr. de verb. oblig. (16. I. 9. §. 3. supr. de reb.cred. (17. I. 2.supr. h. t. (18. §. I. U 2. Inst. de bered. '- locati. (12. i. 9. in fili. supr. de in lit.jurand. I. 9. §. 3. in sin.supr. de bered, instit. I. 7. j» pr.supr. de exccpt. rei jrnlic. I. 110. in pr. infr. dc reg. jur. {13. Adde l. 12. supr. de conftit. pecun. (14. I. 29. in pr. infr., h. t. ( * 1 S- 34- C- de donat. (16. I. 52. §, 2,supr. de obiig. (si ali. RAGESIMUS T U S. si tot sunt stipulationes 14, quot corpora : duas sunt quodammodo stipulationes, una utilis, alia inutilis: neque vitiatur utilis 15 per hanc inutilem. §. 6. Eadem , an alia lingua respondeatur, nihil interest. Proinde si quis Latine interrogaverit, respondeatur ei Grice; dummodo congruenter 16 respondeatur: obligatio conditu ta est. Idem per contrarium. \ Sed utrum hoc usque ad Gracum sermonem tantum protrahimus: an vero & ad alium, Pcenum forte, vel Assyrium, vel cujus alterius linguae, dubitari potest? Et [exstat] scriptura Sabini, sed & verum patitur, ut omnis sermo contineat verborum obligationem: ita tamen , ut uterque alterius linguam intelligat, sive per se 17, sive per verum interpretem. : 2. PAULUS lib. 12. ad Sabinum. CTipulstionum quaedam 18 in dando, quaedam in faciendo censi- stunt. §. 1. Et harum omnium quidam partium pristationem * recipiunt 19; veluticum decem dari siipulamur: quidam non recipiunt, ut in his, qui natura divisionem 11011 admittunt; velut! :o cum vium, iter , alium stipulamur : quidam partis quidem dationem natura recipiunt, sed 21 nisi tota dantur, stipulationi satis non fit; veluticum bominem generaliter 22 stsi-ulor , aut lanam , aut quodlibit vas. Nam si Stichi pars soluta sit,’ nondum in ulla 23 parte stipulationis liberatio nata est, sed aut statim repeti potest, aut in 24pendenti est, donec alius detur, f Ejusdem 25 conditionis est hic stipulatio , Stichum aut Pamphilum dari ? §. 2. Ex his igitur stipulationibus ne heredes quidem pro parte solvendo liberari possunt, quamdiu non eandem rem omnes dederint: non enim ex persona heredum conditio obligationis immutatur, f Et ideo si divisionem res promissa non recipit 26, veluti 27 via : heredes promissoris singuli in solidum tenentur. 28 Sed que casu unus ex heredibus solidum praestiterit: repetitionem habebit a coherede , familim erciscundi judicio, f Ex quo quidem accidere Pomponius ait 29, ut & stipulatoris vix , vel itineris heredes singuli in solidum habeant actionem, sed quidam hoc casu extingtu stipulationem putant: quia 30 per singulos adquiri servitus non (17. §. I. verf utrum. Inst. b. t , (18, l. ;. §. I. I. 75. §. 7. infr. §. ult. Inst. eod. (19. /. 9. §. I. infr. de solution. (:o. I. 72. in pr. infr. b. t. I. 17. supr. defervit. [21. 1 . 8?. in pr. (si §. 4. infr. b.t. (22. /. 32. in sin. supr. de condiit, indeb. (23. Immo vide l. 9 §. r. infr. desolution. I. 17. infr. de acceptil. (24. /. 26. §. 13- supr. de condill. indeb. (25. /. 32. in sinsupr. A. t. [26. /. 7:. in pr. infr. h.t.l. 17. supr. de servit. (27. /. 25. §. 10. supr . _fnmil. ercisc. (28. Excip. §. 3. §. 4. infr. b. I. (29. I. 17. supr- deservit. (30. /. 19 .supr. deservit, pr^d. ruftit. 1 . 4. §. 3. in sin. supr. Jt servit, vind. potest: 1495 De verborum 'obligationibus. 1494 potest : sed non Facit inutilem stipulationem difficultas i prxstatio- nis. §• 3- Si tamen hominem stipulatus cum uno ex heredibus promissoris egero : pars duntaxat exterorum obligationi supererit, ut & solvi potest, f Idemque est, si uni ex heredibus accepto latum 2 sit. §. 4. Idemque est in ipso promissore , & fidejussoribus ejus , quod diximus in heredibus. §. 3. Item si in facto sit stipulatio : veluti fi 3 ita stipulatus fuero , fer te r.rm fieri , neque per heredem tuum .quominus mihi ire agere liceat i & unus ex pluribus heredibus prohibuerit: tenentur quidem [&] coheredes ejus 4, sed fa- imlix3 erciscundx judicio ab eo repetent, quod prostiterint: Hoc & Julianus, & Pomponius probant. §. 6. Contra autem si stipulator decesserit, qui stipulatus erat, sibi herediquesuo ugere licere, & unus ex heredibus ejus prohibeatur: Interesse dicemus, utrum in solidum committatur stipulatio, an pro parte ejus, qui prohibitus est. nam si pania stipulationi adjecta sit, in solidum committetur 6; sed qui non sunt prohibiti, doli [malij exceptione summo- vehuntnr 7 ; sive poena nulla posita fit; tunc pro parte ejus tantam, qui prohibitus est, committetur stipulatio. 3. ULPIANUS lib. 49. ad Sabinum. TDem juris est in illa stipulatione, mihi heredique meo habere licere ? §. i. Sed hxc differentia illam habetrationem, quod, ubi unus ex heredibus prohibetur, non potest coheres ex stipulatu agere, cujus nihil filterest , nisi 8 poena subjecta iit: na.11 9 poena subjecta efficit, ut omnibus committatur; quia hic non quaerimus, cujus intersit, enimvero ubi 10 unus ex heredibus prohibet, omnes tenentur heredes: filterest enim prohibiti, a nemine prohiberi. 4. PAULUS lib. ir. ad Sabinum. pAJem dicemus , & si dolum 11 abesse ä te keredeque tuo stipulatus sim , & aut promissor, aut stipulator pluribus heredibus relictis decesserit. §. I. Cato libro XV. scribit, panacerta pecunia;promissa , fi quid aliter facium fit , mortuo promissore , si ex pluribus heredibus imus contra , quam cautum sit, fecerit: aut ab omnibus heredibus poenam committi pro- portione hereditaria : aut ab uno proportione sua. Ab omnibus, si id factum , de quo cautum est, individuum fit: veluti, iter fieri: quia quod in partes dividi non potest, ab omnibus quodammodo factum videretur, f At fi de eo cautum Iit, quod divisionem recipiat, veluti amplius non agi : tum emn heredem , qui adversus ea fecit, pro portione sua solum poenam committere. Differentix hanc esse rationem : quod in priore casu omnes commisisse videntur , quod nisi in solidum peccari non poterit, illam stipulationem per te nonfieri , quominus mihi ire agere liceat. f Sed videamus, ne non idem hic iit: sed magis idem , quod in illa stipulatione, Titium heredemque eius ratum habiturum } nam hac stipulatione & solus tenebitur , qui non habuerit ratum , & solus aget, a quo fuerit petitum, idque & Marcello videtur : quamvis ipse dominus pro parte ratum habere non potest. §. 2. Si is, qr.i duplam stipulatus est, decesserit pluribus heredibus resistis : unusquisque ob evictionem 12 sux partis pro portione sua habebit actionem, f Idemque est in stipulatione quoque fructuaria, & damni infecti , & ex operis novi nnneiatione : restitui tamen opus ex operis novi nnneiatione pro parte non potest. Hxc utilitatis causa ex parte stipulatorum recepta sunt, f Ipsi autem pronatiori pro parte neque restitutio , neque defensio contingere potest. POMPONIUS lib. 16. ad Sabinum. §Tipulationum 13 alix judiciales sunt, aliae prxtorix, alite Conventionales , aliae communes prxtorix & judiciales, f Judiciales sunt duntaxat, qux ä mero judicis officio proficiscuntur , veluti d e dolo cautio, f Prxtorix, qux a mero Prxtoris officio (■• I. 137. §. 4. infr. I). 1.1. ult.fitpr. de aci ion. empt. (2. Immo vide /. 16. in pr. ir.fr. de acceptil. (3. I. 85. §. 3. infr. h. t. I. 23. §. 12. 1. 44. §. 5. supr. famil. ercisc. (4. I. 3. in fin. I. 4. §. 1. infr. b-1. (5. L. 4. §. a. infr. eod. (6. I. 3. §. 1 .iufr.eod. (7. Vide ta- men l. 38. §. 17. in fin. infr. eod. (8- d. I. 38. §. 17. (9. 1. 2. §. ult. supr. eoi. (10. d. i. 2. /. 4. infr. eod. 1. 25. §. 12. supr. famil. ercisc. (11. /. 44. §. 5. supr. d. t. (ir. I. 8;. §. 5. infr. h. t. I. 62. §. 1. supr. de evici. (13. Inft. de divis, fiipul. adde l. I. infr. de prxtor.stipiti. (14. I. 14. in fin. supr. detioxal. I. 2;. §. fen. supr. famil. ercisc, l. 10. in fin. supr. communi divid. (15. I. 37. §. I. supr. de evici. (16. /. 3. C. de contrah. vel committ. ftipul. 1 . I. §.4. wfr. de fiipul. servor. I. 19. C. desure dot. (17. I. 2. in pr.supr. h. t. proficiscuntur, veluti damni infecli. f Prxtorias.autem stipulationes sic audiri oportet, ut in his contineantur etiam xdilitis : nam & hx ab jurisdictione veniunt, f Conventionales sunt, qux ex conventione reorum fiunt, quarum totidem genera sunt, quot (pene dixerim) rerum contrahendarum : nam & ob ipsam verborum obligationem fiunt, & pendent ex negotio contrallo. f Commu- nes sunr stipulationes , veluti reni salvam fore pupilli, nam & Prv- tor jubet rem salvam fore pupillo caveri : & interdum judex , fi aliter expediri hxe res non potest, f Item duplx stipulati* venit ab judice 14, aut ab iEdilis 15 Edicto. §. i. Stipulatio autem eft verborum conceptio 16, quibus is , qui interrogatur, daturum 17 facturumve se, quod interrogatus est, responderit. §. 2. Satis acceptio est stipulatio, qux ita obligat promissorem , ut adpromis- sores quoque ab eo accipiantur , niest, qui idem promittunt. §. 3. Satis autem accipere dictum eft eodem modo , quo satisfacere. nam quia id, quo quis contentus erat, ei prxstabatur, satisfieri dictum est: & similiter quia tales, quibus contentus quis futurus esset, ita dabantur, ut verbis obligarentur t> fatis accipi dictum est. §. 4. Si fortem promiseris , fi ea solata non e Jet , pienam : etiam si unus ex heredibus tuis portionem suam ex forte solverit, nihilominus poenam committet, donec 18 portio coheredis solvatur. Idemque est de pcena ex compromisso, si unus paruerit , alter non paruerit sententix judicis. Sed a coherede ei satisfieri debet, nec enim aliud in his stipulationibus sine injuria stipulatoris constitui potest. 6. ULPIANUS lib. r. ad Sabinum. IS, cui 19 bonis interdictum est, stipulando sibi adqiiirit. tradere A vero non potest 20, vel promittendo obligari: & ideo nec fidejussor pro eo intervenire poterit 21, sicut nec pro furioso. 7. IDEM lib. 6. ad Sabinum. TMpoffibilis 22 conditio , cum in faciendum concipitur , stipula- tionibus obstat: aliter atque fi talis conditio inferatur stipulationi , Si in ctelum non ascenderit; nam utilis & prxsens est, & pecuniam creditam continet. 8. PAULUS lib. 2. ad Sabinum, i N illa stipulatione , Si calendis Stichum non dederis , decem dare A spondes i Mortuo homine quxritur , an statim anteralendas agi possit ? Sabinus & Proculus expestandum 23 diem actori putant: quod est vetius 24. tota enim obligatio sub conditione , & in diem collataest: & licet ad conditionem committi videatur, dies tamen superest. f Sed cum eo, qui ita promisit, Si intra calendus digito calum non tetigerit , agi protinus potest : hxc &Marcellus probat. 9. POMPONIUS lib. 2. ad Sabinum. Cl Titius & Sejus separarim ita stipulati essent, Fundum illum , si o an non dederis, mihi dare spondes ? finem dandi alteri fore, quoad judicium acciperetur: & ideo occupantis 2s fore actionem. 10. IDEM lib. 3. ad Sabinum. TTOc jure utimur , ut ex hac stipulatione , Si Lucius Titius ante n calendas Majas in Italiam non venerit, decem dare spondes > non ante 26 peti quicquam possit, quam exploratum sit, ante eam diem in Italiam venire Titium non possg , neque venisse : sive vivo , sive mortuo id acciderit. ii. PAULUS lib. 2. ad Sabinum. 1(11 itis dum 27 in civitate est, si stipuletur, patri reverso ab ho- * stibus videtur adquisiisse. 12. POMPONIUS lib. 3. ad Sabinum. Cl ita stipulatus fuero , Decem aut quinque dari spondes ? quinque O debentur 28. & si ita , calendis Januariis, vel Februariis dari spondes l perinde est , quasi calendis Februariis 29 sti: ulatus sim. (18. I. 83 . §. 6. infr. eod. (19. /• I- »'»pr. I. 10. in pr. supr. de curat, furios l. 18 . in pr.supr. qui testam, facere. I. 3 - m fin. supr. de adquir. vel omitt.hcred. (20. Immo vide asfov. Leon. 39. (21./. 70. §. 4. infr. defidejuf. ol ds. l.'s-s. infr. eod. (0.2. I. %i.supr. de oblig. elf aci. (23. 1. 72. §. I. infr. h. t. (24. L 10. §. l. supr. si quis cautionib. immo vide /. IO. infr. h. t. ( 25. 1. 32. Jupr. de procurat. I. 14. in pr.fupr. de noxal. I. so. supr. depccul. I. 33. in sin. supr. de legat. 1. I. 19. in pr. ist fin. supr. dtrejudic. I. 16. tnfir, de duob.reis. (26. Immo vide /. 8. supr. h. t. (27./. 22. §.2 .tnfr.de captiv. &f fofilim. (-8. /. 83 - §■ 3 - l- l° 9 - tnfr. h. t. I. 10. in sin. supr. de jure dot. adde /. 39- §• 6. supr. de legat, i.l. 43. tn fin. supr. Ilie legat. 2. I. 29 . §. I .supr. de legat. 3. (29. d. I. 109. in sin. Bbb bb s 13. UL« 1495 Digestorum Lib. XLV. Tit. I. 13. ULPIANUS lib. 19. i ante calendas proximas stipuletur - ad Sabinum, similis 1 est ei, I469 qui calen- nu dis stipulatu ^o^lPONIUS lib. ?. ad Sabinum. 'OI ita stipulatus essem abs te : domum tcdificari : vel heredem meum damnavero infulam udisicare : Celso placet, non ante r agi posse cx ea causa , quam tempus prxteriissct : quo insula ;edificari uolset. nec fidejussores dati ante diem tenebuntur. IS. IDEM lib. 17. ad Sabinum. ■pT ideo hsefitatur , si aliqua pars infui» facta fit, deinde incen- •*-' dio consumpta sit, an integrum tempus computandum fit rursus ad aedificandam insulam , an vero reliquum duutaxat expectan- dum , quod deerat ? Et verius est, ut integrum ei detur. 16. IDEM lib. 6. ad Sabinum. CI Stichum aut Fumohilun. mihi debeas, & alter ex eis meus Fastus O sit ex aliqua causa : reliquum debetur 3 mihi a te. §. 1. Stipulatio hujusmodi, In annos singulos , una est, & incerta , & perpetua : non quemadmodum simile legatum 4 morte legatarii finiretur. 17. ULPIANUS lib. 28. ad Sabinum. CTipulatio non ; valet, in rei promittendi arbitrium collata con- o ditione. 18. POMPONIUS lib. 10. ad Sabinum. Q Ui his idem promittit 6 , is eo jure amplius , quam semel non ' tenetur. 7 19. IDEM lib. t;. ad Sabinum CI stipulatio Facta fuerit, Si culpa tua divortium fallunt fuerit , dari i nulla 8 t stipulatio est : quia contenti esse debemus poenis Legum comprehensis, nisi [si] & stipulatio tantundem habeat peeme , quanta Lege sit comprenensa. 9 20. ULPIANUS lib. 24. ad Sabinum. XJUjusmodi stipulationes non sunt inutiles , Qiiodtibi Titius de- * het , cum debitor ejfc desierit , dare spondes ? nam valet stipulatio, quasi sub quavis alia conditione concepta. 21. POMPONIUS lib. 1;. ad Sabinum. CI divortio facto ea , quae nihil in dote habeat, dotis nomine cen- ° tum dari stipuletur ; vel qus centum duntaxat habeat, ducenta dotis nomine [darr] stipuletur 10: Proculus ait, si ducenta stipuletur , quae centum habeat, fine dubio centum quidem in obligationem venire ; alia autem centum actione de dote deberi, dicendum itaque est, etiamsi nihil sit in dote, centum tamen venire in stipulatione. sicuti cum fili» , vel matri , vel sorori, vel alii cuilibet dotis nomine legaretur 11, utile legatum esset. 22. PAULUS lib. 9. ad Sabinum. CI id, quod aurum putabam , cum »s esset, stipulatus de te fuero : teneberis mihi hujus aeris nomine: quoniam in corpore 12 consenserimus, sed 13 ex doli mali clausula tectim agam, si sciens ane fefelleris. _ 23. POMPONIUS lib. 9. ad Sabinum. CI ex legati causa, aut ex stipulatu hominem certum mihi debeas ; non aliter post mortem ejus tenearis mihi, quam 24 ii per te steterit, quominus vivo eo eum mihi dares: quod ita fit, si aut interpellatus non dedisti, aut occidisti 1; eum. 24. PAULUS lib. 9. ad Sabinum. CEd si ex stipulatu Stichum debeat pupillus 16, non videbitur per eum mora fieri, ut mortuo eo teneatur: nisi [si] tutore auctore, aut solus tutor interpelletur. (1. /. 56. §. ir.fr. h. t. (2. /. 73. in pr. I. 137. §. 3. infr. cod. i. 58. §. l.fupr. locati, inirao vide l. 7:. in fin. infr. h. t. (3. I. 128. r» fin. infr. eod. I. 72. §. 4. infr. desolution. (4. 1. 4. supr. de annuis 'legat. (3. 1. 46. in fin. I. 108- in fin. infr. h. 1.1. 7. ia pr. supr. de contrah. empt. I. 8- supr. de oblig. & adi. adde 1. 43. §. 2. supr. de legat. 1. (6. Adde l. 34. §. I .supr. de legat. 1. 1. 66. in pr. supr. de legat. 2. (7. d.l. 66. §. s. in sin. (8. /. 2. C. de inutil. ftipul. I. 71. §. 1 .supr. de condit. cis demonftr. I. 134. infin.pr. infr. h. t. I. 5. in fin. C. desponfal. I. 14. C. de stuft, immo vide Nov. Teon. 18. (9. Adde casum /. 55. supr. de donat, inter vir. U uxor. {i°.l.66. §. supr. soluto matrim. (11./. 40. §.4 .supr. decondit. demonftr. §, 15 .Inft. de legat. (12. 1. 32. 1. 137. §. I. infr. / ' f de pignorat. I. 9. §. fin. supr. de contrah. empt. v i 3 .«- J8. msin. supr. de donat. (14. i. gr. in fin. infr. h. t. I. 5. 25. POMPONIUS lib. 20. ad Sabinum. CI dari stipuler id , quod mihi jam ex stipulatu debeatur , cujus sti- o pulationis nomine exceptione tutus sit promissor: obligabitur ex posteriore stipulatione : quia superior quasi nulla sit, exeeotio ne obstante. * 26. ULPIANUS lib. 42. ad Sabinum. CJEneraliter novimus, turpes 17 stipulationes nullius esse mo- menti. 27. POMPONIUS lib. 22. ad Sabinum. ■yEluti fi quis homicidium, vel sacrilegium 18/e faciurv.m promit- ’ tat. Sed & officio quoque Prastoris continetur ex hujusmodi obligationibus actionem denegari. §. 1. Si stipulatus hoc modo fuero , .SI intra biennium Capitolium non ascenderis , dari ? Non nisi 19 praeterito biennio recte petam. 28 - PAULUS lib. 10. ad Sabinum. £1 rem tradi stipulamur, non intelligimur proprietatem ejus dari stipulatori, sed tantum tradi. 29. ULPIANUS lib. 46. ad Sabinum. CCire debemus in stipulationibus tot 20 esse stipulationes, quot summx sunt: totque esse stipulationes, quot species [sunt]. Secundum quod evenit, ut mixta una summa , vel specie , qus non fuit in procedenti stipistatione, non fiat novatio : sed efficit duas esse stipulationes. Quamvis autem placuerit tot esse stipulationes. quot summo; totque esse stipulationes, quot res: tamen si pecuniam quis, quee in conspectu est , stipulatus sit, vel acervum pecunias : non tot sint stipulationes, quot nummorum corpora, sed una stipulatio, nam per singulos denarios singulas esse stipulationes absurdum est. f Stipulationem quoqu elegatorum constat unam esse , quamvis plura corpora sint, vel plura legata. Sed & famili* vel omnium servorum stipulatio una est. Itemque quadrigas aut lecticariorum stipulatio una est. f At si quis illud cis iHud stipula, tussit,Uotstipulationessunt, quotcorpora. §. 1. Si ä fure botri- nem sim stipulatus, quositum est, an stipulatio valeat ? Movet quaestionem, quod stipulatus hominem [plerumque] wem» videor: non 21 valet autem hujusmodi stipulatio , ubi quis rem suam stipulatus est. & constat, si quidem ita stipulatus £im , jQttod ex causa condictionis dare facere oportet ? stipulationem valere: si vero Ihominem dari stipulatus fuero, nullius momenti esse stipulationem, quod si postea 22 sine mora decessisse proponatur servus, non 23 teneri furem condictione, Marcellus ait: quam diu enim vivit, condici poterit; at, si decessisse proponatur; in ea conditione est, ut evanescat condictio propter stipulationem. 30. IDEM lib. 47. ad Sabinum. CCiendum est generaliter , (quod) si quis se scripserit 24 fidejus- 0 sisse : videri omnia solennster acta. 31. POMPONIUS lib. 24. ad Sabinum. fil rem meam sub conditione 2; stipuler : utilis est stipulatio; si conditionis existentis tempore, mea non sit. 32. ULPIANUS lib. 47. ad Sabinum. CI in nomine fervi, quem stipularemur dari, erratum fuisset, cum de corpore 26 constitisset; placet stipulationem valere. 33. POMPONIUS lib. 25. ad Sabinum. CI Stichus certo die dari promissus, ante 27 diem moriatur 28: non tenetur promissor. :yr 34. ULPIANUS lib. 48- ad Sabinum. 1 > lUltum interest, utrum ego stipuler rem , cujus commercium supr. dereb. crcd. I. 108. §. 11. supr. de legat. 1. />g. C. deusur. est s ici. legat. (1;. I. 91. in pr. infr. h. t. (16. 1. 127. infr. eod. (17. 1 . 27. in pr. I. 3;. §. I. I. 61. infr. h. t. I. 6. C. de pali. I. 4. C. §. 24. Inft. de inutil. ftipul. (18. Adde /. 5. C; ist condiit, ob turp. caus. I. 123. infr. h. t. (19. 1. 99. in fin. infr. h. t. (20. 1. I. §. $• supr. I. 7;. §. 9. I. 126. §. 1. 1. 134. in sin. I. 140. in pr. infr. eoi. I. 28. infr. de novat. (21. I. 82. infr. h. t. (22. 1. 17. supr. de condici. furtiv. I. 8. in pr. infr. de novat. (23. Immo vide /. 72. §. Z. in fin. infr. de solution. (24. /. 134. §. 2. infr. h. t. §. 17. Inft. de inutil. ftipul. §. ult. Inft. de fidejujjbr. 1 . 1. C. de contrah. & committ. ftipul. (25. 1. 98. infr. h. t. I. 61. supr. de contrah. empt. (26. v. I. 22. supr. h. t. (27. I. 37. infr. eod. I. 8- in fin. pr. supr. de serie. es commod. rei veud. 1 . 107. infr. de solution. (-8. Adde casum I. 92 . inpr. infr. d. t. de solution. * haben 1497 De verborum obligationibus/ 1498 habere non possum, an quis promittat. Si stipuler rem , cujus commercium non habeo , inutilem esse stipulationem placet, st quis promittat , cujus non commercium habet : ipfi nocere , non milii. 35. PAULUS lib. ir. ad Sabinum. CI stipulor, ut idfiat, quod natura 1 fieri non concedit : non 2 ma- o gis obligatio consistit, quam cum stipulor , ut detur , quod dari non potest. nisi per quem stetit , quominus facere id postit. §. 1. Item quod Leges 3 fieri prohibent, si perpetuam causam servaturum est, celsiit obligatio: velut ,fi sororem ( suam) nufturam 4 sibi aliquis stipuletur. Quamquam, etiam si non sit perpetua causa , ut recidit in sorore adoptiva ■>', idem dicendum sit: quia sta- tim contra mores sit. §. 2. Si in locando, conducendo, vendendo, emendo , ad interrogationem quis non responderit; si tamen consentitur in id , quod responsum est : valet quod actum est. quia hi contractus non tam verbis , quam 6 consensu confirmantur. 36. ULPIANUS lib. 48. ad Sabinum. CI quis, cum aliter eum convenisset obligari, aliter per machina- O tionem obligatus est : erit quidem subtilitati juris obstrictus, sed 7 doli exceptione uti potest, quia enim per dolum obligatus est, competit ei exceptio, j- Idem est & si nullus dolus interceffit stipulantis, sed ipsa res in se dolum habet: cum enim quis petat ex ea stipulatione , hoc ipse dolo facit, quod petit. 8 37. PAULUS lib. ii. ad Sabinum. CI certos nummos , puta qui in 9 arca sint, stipulatus sim, L " hi sine culpa promissoris perierint: nihil nobis debetur. 38. ULPIANUS lib. 49. ad Sabinum. CTipulatio ista, habere licere spondes ? hoc continet, ut liceat ha- ^ bere , nec per quemquam omnino fieri, quominus nobis habere liceat: qux res facit , ut videatur reus promisisse, per omnes futurum, ut tibi habere liceat, videtur igitur alienum factum promisisse ; nemo 10 autem alienum factum promittendo obligatur ; & ita utimur, sed se obligat, ne ipse faciat, quominus habere liceat. obligatur etiam , ne heres suus [ faciat, ] vel quis exterorum successorum efficiat, ne habere liceat. §. 1. Sed si quis promittat fer alium non fieri , prster heredem suum : dicendum est, inutiliter 11 eum promittere factum alienum. §. 2. At fi quis velit fastum alienum promittere : p ce nam 12 , vel quanti ea res sit 13 , potest promittere, f Sed quatenus habere licere videbitur ? Si nemo controversiam faciat: hoc est, neque ipse reus, neque heredes ejus 14, heredumve successores. §. 3. Si quis forte non de proprietate , sed de possessione nuda controversiam fecerit, vel de usu- fructu, vel de usu , vel de quo alio jure ejus , quod distractum est: palam est committi stipulationem, habere enim non licet ei, cui aliquid minuitur ex jure, quod habuit. §. 4. Quxsitum est , utrum proprium demum rem , an & alienam promittere pojjit habere licere ? Et magis est, ut & alienam promitti possit: qux res ita effectum habebit, si propria esse promissoris e ceperit 15. quare si perseveraverit aliena: dicendum erit, stipulationem non committi, nisi peena adjecta sit: cum neque per eum , neque per successorem ejus quicquam festum sit. §. 5. Sicut autem ex parte rei successores ejus cum ipso tenentur ; ita etiam ex parte actoris committitur stipulatio ipsi stipulatori, exterisque, quicunque ei succedunt: scilicet si rem ipfi habere non licuerit, exterum si alii habere non licuit, certo certius est, non committi stipulationem. 16 Et nihil intererit , utrum ita stipuler, habere licere , an , mihi habere licere. §. 6. Hi, qui sunt in aliena potestate, his, ir. quotum sunt pote- (i. I. 8Z. §. I. 137. §. 6. infr. h. 1.1. 2. §. 6 .supr. de eo, quod certo loco. i. 31. 1 . 135. infr. de reg. jur. (2. I.f.supr. h . t. §. II. Inst. de inutil. fiipul. I. 1. §. 9 .fiupr. de oblig. & ali. (3. /. 137. §. 6 . infr. h. t. I. 7. §. 16. fiupr. de pallis. (4. I. 17. C. de nupt. 15- §. 2. Inft. de nupt. I. 17. fiupr. de ritu nupt. I. 9. in fin. fiupr. de liber. §5? pofihum.l. 5. fiupr. degradib. (6. 1 . I. fiupr. h. t. (7. I . 3. C. de donat, ante nupt. (8. ,i. 2. §. 3. cfi I-supr. de doli mali cfi met. except. (9. 1 . 30. §. 6. 1 . 51. fiupr. delegat. 1. 1 . 30. §. 4. fiupr. •d leg. Falcid. (10. §. I. infr. hic. I. 83- inpr. infr. h. t. I. 65. infr.de fidejitjf. §.3. §. 21. Inft. de inutil. fiipul. (11. Inpr.supr. L l. (12. Adde §. 17. infr. h. I. (13. I. 4. §. II. infr. vi bon. ruft. I. 179. 1 . 193. infr. de reg. jur. (14. 1 . 13. C. de contrah. U committ. fiipul. (15. Fac. /.72. fiupr. dereivind. I. 4. §.32 .supr. dedoli malipfi met. except. (16. Vide tamen/. 22. §. t.fiupr. de ovicl, (17. §. 17. infr. hic. I. ii-supr. depuli. §. 4. Inst. de inutil. state, habere licere stipulari possunt ea ratione, qua extera quoque his possunt stipulari. 17 f Sed si servus fuerit ftipulatusJ/Ai habere, quxsitumest, an recte stipulatus videatur ? Et ait Julianus libro quinquagesimo fecundo Digestorum : Si servus stipuleturysiri habere licere ; aut per se non fieri , quominus habere stipulatori liceat, promittat : stipulatio (inquit) non committitur, quamvis auferri res ei, & ipse auferre eandem possit, non enim factum , sed jus in hac stipiiiatione vertitur. J Cum vero stipulatur per promijsorcnt non fieri, quominus fibi ire agere liceat: non jus stipulationis , (inquit) sed factum 18 versatur. Sed videtur mihi, licet juris verba contineat hxerilipulatio, habere licere, tamen sic esse accipiendam , ut in fervo & in filiofamilias videatur actum esse de possessione retinenda, aut non auferenda, & vires habeat stipulatio. §. 7. Hxc quoque stipulatio, poMere mihi licere spondes ? utilis est. Quam stipulationem servus an possit utiliter in suam personam concipere , videamus. Sed quamvis civili Jure servus non possideat, tamen ad possessionem naturalem hoc referendum est: & ideo dubitari non oportet, quin & servus recte ita stipuletur. §. 8. Plane si tenere fibi licere stipulatus fit servus, utilem esse stipulationem convenit: licet enim possidere civiliter non polsint, tenere tamen eos nemo dubitat. §. 9. Habere dupliciter 19 accipitur, nam & eum habere dicimus, qui rei dominus est: & eum, qui dominus quidem non est; sed tenet: denique habere rem apud nos depositam solemus dicere. §. 10. Si quis ita stipulatus fuerit, uti frui fibi licere: ad heredem ista stipulatio non pertinet. §. 11. Sed etsi non addiderit fibi , non puto stipulationem de 20 usufructu ad heredem transire, eoque jure utimur. §. ir. Sed si quis uti frui licerefibi, heredique suo , stipulatus sit: videamus, an heres ex stipulatu agere possit ? Et putem posse , licet diversi stnt fructus, nam & si ire agere stipuletur, fibi heredique suo licere , idem probaverimus. §. 13. Si quis dolum malum promissoris heredisque ejus abesse velit, sufficere 21, abejse , abfuturumque ejse , stipulari : st vero de plurium dolo cavere velit, necessarium esse adjici: Cui rei dolus malus non abeft , non abfuerit 22 : quanti ea res erit, tantam pecuniam duri spondes ? §. 14. Sux personx adjungere quis heredis personam potest. 23 tz. iz. Sed L adoptivi patris persona conjungi poterit. 24 §. 16. Inter incertam certamque diem discrimen esse , ex eo quoque apparet, quod certa die promissum vel.statim 25 dari potest : totum enim medium tempus ad solvendum liberum promissori relinquitur. & qui promisit: Si aliquid salium fit , vel 26 cum aliquid salium fit, nisi cum 27 id factum fuerit, dederit: non videbitur fecisse, quod promisit. §. 17. Alteri stipulari nemo 28 potest, prxterquam si servus domino, filius patri stipuletur. inventx sunt enim hujusmodi obligationes ad hoc , ut uhus- quisque fibi adquirat, quo sua interest : exterum, ut alii detur, nihil interest mea. f Plane, fi velim hoc facere, p cenam stipulari convenit: ut, st ita fastum non sit, ut comprehensum est , committetur stipulatio etiam ei, cujus nihil interest. poenam enim cum stipulatur quis, non illud inspicitur, quid intersit: sed qux sit quantitas , quxque conditio stipulationis. §. 18. In stipulationibus 29 cum quxritur, quid actum fit: verba contra 30 stipulatorem interpretanda sunt. §. 19. Eum, qui dicat, mihi decem, cfi Titio decem, eadem 31 decem, non alia decem, dicere credendum est. §. 20. Si stipuler alii, cum mea interesset 32 : videamus , an stipulatio committatur ? Et ait Marcellus, stipulationem valere in speci» huj usmodi f Is, qui pupilli tutelam ad- ftiptil. (18. §. 2. Inft. de fiipul. servor. (19. /. 188. in pr. infr. de verb.fign. (20. arg. I. 16. C. de usufr. (21. /. 19. in pr. infr. judicat, solvi. (22. d. L 19. §. 1. (13 . I. S- fiipr. h. t. (24. /. 29. §. 2. fiupr. de usufr. I. 5. inpr. supr. usufr. quemad. caveat. (29. L 137. H. 2. infr. h. 1. 1 . 70. infr. de soiution. (26. I. 45* §• 3* dnfir. h ‘t. (27 .1. 48- supr. de condici, indeb. (28. I- ir6. §. 2. infr. h. t. I. 9. §. 4 .supr. de reb. cred. I. 26. tz. 4.supr. de paris, dotal. I. 45. supr. solnt. matrim. I. 59- Jnpr. ad SC. TrebeU. I. 11. in fin. supr. de oblig. is alt. I. 73. in fin. infr. de reg. jur. I. 19. I. 26. C. de jure dot. I. 4. C. de pali, convent. I. 3- £ de contrah. committ. fiipul. I. 3. 1 . alt. C. §. 4. tz. 19- Inft. de inutil. fiipul. excip. §. 20. Inst. d. t. (29. I. 9. infr. deprretor. fiipul. (30. 1 . 99. m pr. infr. h. t. 1. 26. supr. de reb. dub. I. 39- s u t r - de palt. I. 21. /. 33., supr. de contrah. empt. (31. /. 66. in pr. infr. h. t. immo vide /. 79. supr. de legat. 1. (Zr. 1. U 8. *'»/»• in f r - h - *• l - 3- C. de inutil. stipulat. E b b b b 3 ministrare 1499 Digestorum Lib. XLV. Tit. I. 15C0 & sti-1 mortem filia mea: mihi duri ? utiliter erit ftipHlatus. sed primo casu , filix 'utilis actio competit, licet heres ei non existat. §. z. Kon ministrare coeperat, ceffit administratione contutori suo I nulatus est rem pupilli fulvum fore : Ait Marcellus potse defendi, . - -- ctipulationem valere : interest enim stipulatoris , heri quod stipula, solum ita stipulari possumus , Cum iy moneris ^ sed etiam Si motui est ; cum obligatus futurus esset pupillo , si aliter res cesserit. §. ii. Si quis infulam faciendam promiserit, aut conduxerit, deinde ab aliquo infulam stipulatori fieri stipulatus sit; aut si quis, cum promisisset Titio fundum Mxvium daturum , aut, fi is non dedisset, poenam se daturum , stipulatus ä Mxvio fuerit, fundum Titio datum iri: item i si quis id locaverit faciendum , quod ipse conduxerit: constat, habere eum utilem ex locato actionem. §. ii. Si quis ergo stipulatus fuerit, cum sua interesset ei dari: in ea erit causa, ut valeat stipulatio. §. iz. Unde & si procuratori meo 3 dari stipulatus sum , stipulatio vires habebit; Scsi creditori meo: quia interest mea, ne vel pcena committatur, vel prxdia distrahantur , qux pignori data erant. §. 24. Si quis ita stipulatus fuerit, IUumJistas 4 ? nulla causa est , cur non obligatio constat. H. 25. jEdem sacram , vel locum religiosum ledificari, stipulari possumus : aliquin nec ex locabo agere possumus. 39. PAULUS [lib. ii. ad Sabinum.] TAOminus fervo stipulando ; sibi adquirit: sed & pater filio 6 , secundum quod Leges permittunt. 40. rOMPONIUS [ lib. 27. ad Sabinum. ] QI filius meus 7 fervo meo stipuletur, adquiritur mihi. 0 41. ULPIANUS [lib. 50. ad Sabinum.] rUm, qui calendis Januariis stipulatur, si adjiciat primis, vel pro- ^ ximis : nullam habere dubitationem , palam est. f Sed & fi dicat fecundis, vel tertiis, vel quibus aliis : xque dirimit quaestionem. Si autem non addat, quibus Januariis, facti qusstionem inducere, quid forte senserit: hoc est, quid inter eos acti sit.' utique enim hoc sequimur, quod astum est, easque adsumemus : si autem non appareat, dicendum est, quod Sabinus , primas calendas Januarias spectandas, f Plane si ipsa die calendarum quis stipulationem interponat, quid sequemur ? Et puto, astum videri de sequentibus calendis. §. 1. Quotiens * autem in obligationibus dies non ponitur , prxsenti 8 die pecunia debetur : nisi si locus adjectus spatium temporis inducat 9 , quo illo possit perveniri, f Verum dies adjectus efficit, ne prxsenti die pecunia debeatur : Ex quo apparet, diei adjectionem pro 10 reo esse , non pro stipulatore. §. 2. Idem in Idibus etiam & Nonis probandum est, & generaliter in omnibus diebus. 42. POMPONIUS lib. 27. ad Sabinum. Q Ui hoc anno 11 , aut hoc mense dari stipulatus sit: nisi omnibus 12 partibus praeteritis anni, vel mensis, [non] recte petet. 43. ULPIANUS (lib. 50. ad Sabinum.) Cl quis arbitratu (puta) Lucii Titii restituisibi stipulatus est, dein- de ipse stipulator moram fecerit, quominus arbitretur Titius: promissor , quasi moram fecerit, non tenetur. Quid ergo, si ipse , qui arbitrari debuit, moram fecerit ? magis probandum est, ä persona non 13 esse recedendum ejus, cujus arbitrium insertum est. 44. PAULUS lib. 12. ad Sabinum. •pT ideo si omnino non arbitretur 14, nihil valet stipulatio : adeo -*- 1 ut & si poena adjecta fit, ne ipsa quidem committatur. 45. ULPIANUS lib. 50. ad Sabinum. rVUodeunque stipulaturis, qui in alterius potestate est: pro 1; vi. eo habetur , ac si ipse esset stipulatus. §. 1. Sicuti, cum 16 morietur quis, stipulari potest 17 : ita etiam hi, qui subjecti sunt aliena; potestati, cum morientur , stipulari possunt. §. 2. Si ita qnis stipulatus sit, post mortem meam filia: mea: darii vel ita , post 18 (1. §. I. List, de satisdat, tut. §. 20. Inst. deinutil. ftipul. (2. 1 . 48. in pr. fupr. locati. (3. d. §. 20. adde l. 79. infr. h. t. (4. I. 81. infr. eod. (5. I. 28. §• 2. infr. de flipul. fervor, (si. I. 2. C. de contrah. esi committ. ftipul .. §. 4. in fin. Infl. de inutil. ftipul. (7. Adde/. I. §. 3. infr. de ftipul. fervor, (g. §. 2. Inst. h. t. I. 21. ist pr.fttpr. quando dies legat. I. 14. infr. de reg. jur. (9. /. 137. videtur non hodie stipulari, sed sua die, hoc est, calendis. [ (TO B TOY) DE VERBORUM OBLIGATIONIBUS.] 48. ULPIANUS lib. 26. ad Sabinum. CI decem, cum 22 petiero dari , fuero stipulatus: admonitio- ■ nem 23 magis quandam, quo celerius reddantur, & quasi fine mora, quam conditionem habet stipulatio. & ideo, licet decessero prius, quam petiero , non videtur defecisse conditio. 49. PAULUS lib. 37. ad Edictum. pUm filiusfamilias Stichum dari spoponderit, &, cum per eum staret, quominus daret, decessit Stichus: datur in patrem de peculio actio, quatenus maneret filius ex stipulatu obligatus, f At fi pater in mora fuit : non tenebitur filius, sed utilis actio in patrem danda est. f Qux omnia & in fidejussoris persona dicuntur. §. 1. Si stipulatus sim , * per te non fieri, quominus mihi irc agere liceat, & fidejussorem accepero : fi per fidejussorem steterit, neuter tenetur, si perpromistbrem , uterque. §. 2. In hac stipulatione , neque per te , neque per heredem tuum fieri ? per heredem videtur fieri, quamvis absit, & ignoret: & ideo non facit, quod fieri ex stipulatu oportet. Non videtur autem per pupillum stetisse ex hujusmodi stipulatione , si pupillus heres erit. §. 3. Si promissor hominis ante diem , in quem promiserat, interpellatus sit, Sc servus decesserit: non videtur per eum stetisse. ;s. ULPIANUS lib. 50. ad Edictum. TN illa stipulatione, per te non fieri ? non hoc significatur, nihil te 1 facturum, quominus facere possis : sed curaturum 24, ut facere postis. §. 1. Item stipulatione empte hereditatis, quanta pecunia ad te pervenerit, do io ve malo tuo facium eft , eritve, quominus perveniat, nemo dubitabit, quin teneatur, qui 25 id egit, ne quid ad se perveniret. ;i. IDEM lib. 41. ad Edictum. IS , qui alienum servum promisit, perducto 16 eo ad libertatem, 1 ex stipulatu actione non tenetur : sufficit enim, si dolo culpave careat. 92. IDEM lib. 7. Disputationum. IN conventionalibus stipulationibus contractui formam 27 con- trahentes dant: enimvero Prxtorix stipulationes legem accipiunt de 28 mente Prxtoris , qui eas proposuit. Denique Pistoriis stipulationibus nihil immutare licet, neque addere, neque detrahere. §. 1. Si quis vacuam pojfesiionem tradi promiserit, non 29 nudum factum hxc stipulatio continebit, sed causam bonorum. dic. pojfid. I. ttn. C. ut actiosi. (fi ab bered. I. 11. C. de contrah. committ. ftip. (18. /. 23 .fupr. de padf. dotal. 1 . 8 . C. de contrah. ei committ .ftipul. (19. §. 15. Inft. de inutil. ftipul. (20. 1 . qi-fupr. de cosidicl. indeb. l.n.inpr. fupr. quando dies legat, vide tamen l. 46. §. pen. zft ult. infr. h. t. (21. 1. 17. fupr. eod. I. 8. fupr. de oblig. t j ali. (22. /. 85 -fupr. de condit. & desnonftr. (23. I. 6. §. I. fupr. detutel. (24. L 83. ist pr. isifr. h. t. (25. /. 24. fupr. decondit. esi desnonftr. (26. /. 83- §. ;. infr. h. 1.1. %q.fupr. de legat. I. /. 92. I. 98. §. ult. isifr. de folution. /. 9. §. i. fupr. de ftatulib. (27. I. 1. §. 6 .fupr. depositi. I. 23. infr. de reg. jur. v. I. 43 .fupr. de padi. Nov. 136. c. 1. (28. /. A. infr. de preetor. ftipul. (29. v, l. 4. in pr.fupr. de ufur, 53 - JU- IsOI De verborum obligationibus.' 150S 53 - JULIANUS lib. 16. Digestorum. OTipulationes commodissimum est ita componere, ut, quxcun- ^ que specialiter comprehendi poffint, contineantur: doli autem clausula ad ea pertineat, quae in praesentia occurrere non poliunt, & ad incertos 1 casus pertinent. 54. IDEM lib. 22. Digestorum. TN stipulationibus alias species, alias genera deducuntur, j- Cum species stipulamur, necesse est inter dominos, & inter heredes ita dividi stipulationem, ut parfes corporum cuique debebuntur. f Quotiens autem genera stipulamur, numero 2 fit inter eos divisio, vel uti cum Stichum & Pamphilum quis stipulatus, duos heredes xquis partibus reliquit: necefle est, utrique partem dimidiam 3 Stichi & Pamphili deberi. Si idem duos homines stipulatus fuisset: singuli homines heredibus ejus deberentur. §. 1. Operarum stipulatio similis est his stipulationibus , in quibus genera comprehenduntur: & ideo divisio ejus stipulationis, non in partes operarum, sed in numerum 4 cedit, f Quod fi unam operam servus communis stipulatus fuerit: necesse est utrique dominorum , partem operu tantam , quantam in fervo habuerit, petere, solutio autem ejus obligationis expeditissima est, si aestimationem operxmalit libertus offerre: aut ii consentiant patroni , ut his communiter operx edantur. IDEM lib. 36. Digestorum. PUm quis sibi aut Titio dari stipulatus est, soli Titio, non 5 ^ etiam successoribus ejus recte solvitur. ;6. IDEM [lib. 52. Digestorum.] rUm, qui ita stipulatur , mihi is Titio decem dure spondes ? vero similius est, semperuna 6 decem communiter sibi & Titio stipulari : sicuti qui legat Titio & Sempronio, non aliud intelligitur, quam una decem communiter duobus legare. §. 1. Te is Titium heredem tuum decem daturum spondes i Titii persona supervacua comprehensa est. sive enim solus heres existiterit, in solidum tenebitur: sive pro parte, eodem 7 modo, quo exteri coheredes ejus, obligabitur : l:z quamvis convenisse videatur, ne ah alio herede, quam a Titio peteretur ; tamen inutile pactum conventum coheredibus ejus erit. §. 2. Qui fihi aut filio suo dari stipulatur: manifeste personam filii in hoc complectitur, ut ei recte 8 solvatur: neque interest, sibi 9 aut extraneo cuilibet, an sibi aut filio suo quis stipuletur, quare vel manente in potestate, vel emancipato 10 filio, recte solvitur. Neque ad rem pertinet, quod 11 qui filio suo dari stipulatur , sibi adquirit: quia conjuncta sua persona stipulator efficiat, ut qon adquirendx obligationis gratia, sed 12 solutionis causa personam filii adprehendisse.intelligatur. §. 3. Quod fi soli filio suo, qui in potestate sua sit, dari quis stipulatus sit, non recte filio solvetur: quia filii persona obligationi magis, quam solutioni applicatur. §. 4. Qui ita stipulatur, Decem, quoad 13 -vivam, duri spondes ? consestim decem recte dari petit, sed heres ejus exceptione pacti conventi summovendus est. nam stipulatorem id egisse, ne heres ejus peteret, palam est. Quemadmodum is, qui usque 14 ncalendas dari stipulatur, potest quidem etiam post calendas petere: sed exceptione pacti summovetur. Nam & heres ejus, cui servitus 15 prxdii ita concessa est, ut quoad viveret, jus eundi haberet: pasti conventi exceptione summovebitur. §. Qui ita stipulatur. Ante calendas proximas dari spondes? nihil 16 differt ab eo, qui calendis dari stipulatur. §. 6. Qui proprietatem fine usiifruftu habet, recte ufiimfrnctum dari sibi stipulatur : id enim in obligationem deducit, quod non habet, sed habere potest. §. 7. Si ä te stipulatus fuero fundum Sempronianum, deinde eundem fundum detracto ufufruliu ah alio stipulor: prior stipulatio non novabitur: quia nec solvendo fundum detracto usufructu liberaberis, sed adhuc ä te recte fundi usunifructiim peterem. Quid ergo est? cum mihi fundum dederis , is quoque liberabitur , ä quo, de- tracto niVfruct u , fundum stipulatus fueram. §. 8. Si hominem, , (’• ‘- 7 - §• 3 .sttpr. de dolo malo. I. 119. iitsr. h. t. (2 . 1 . 117. i«/r. eod. (3 l. 29. infr. desolution, (4. I. 15. §. I. supr. de operis liiert. (5. I. 9. in pr. I. 81. in pr. infr. de solution. (6. I. 38- 19 .supr. h. t. (7. Vide tamen 1 . 33. supr. de paci. (8. I. 99- 5 - h 106. /. nlt. infr. de solution. (9. I. II, supr. de oper. lihcrt. ... yj ..... y,. juy,. „e J f 1 “' *• 13, Jupr. h, t. (17./. 31, inpr.infr.de novat, (18- §• 4- quem ä Titio pure stipulatus fueram, Sejus mihi sub 17 conditione promiserit, &is pendente conditione post moram Titii decesserit: confestim cum Titio agere potero, nec Sejus existente conditione obligetur: at si Titio acceptum fecissem , Sejus existente conditione obligari potest. Idcirco hxc tam varie , quod homine mortuo definit esse res , in quam Sejus obligaretur : acceptilatione interposita, superesthomo, quem Sejus promiserat. 57. IDEM lib. 53. Digestorum. ^1 quis, fi Titius Consul f alius erit, decem dari spoponderit: quamvis pendente conditione promissor moriatur, relinquet heredem obligatum, ig 58. IDEM lib. 54. Digestorum. QUi usumfruclum fundi stipulatur, deinde fundum ; similis est ei, v '— qui partem fundi stipulatur, deinde totum: quia fundus dari non intelligitur, si ususfructus detrahatur, f Et e contrario, qui fundum stipulatus est , deinde usumfrullnm: similis est ei, qui totum stipulatur, deinde partem. fSed qui ad?«.« stipulatur, deinde 19 iter , posteriore stipulatione nihil agit: sicuti qui decem , deinde quinque stipulatur, nihil agit. Item si quis frultum, deinde usum stipulatus fuerit, nihil agit. Nisi 20 in omnibus novandi animo hoc facere specialiter expresserit, tunc enim priore obligatione expirante, ex secunda introducitur petitio: & tam iter, quam usus, necnon quinque exigi possunt. 59. IDEM lib. 88. Digestorum. Q Uotiens in diem, vel sub conditione oleum quis stipulatur: ejus 21 -xstimationem eo tempore spectari oportet, quo dies obligationis venit: tunc enim ab eo peti potest, alioquin [alias] rei captio erit. 60. ULPIANUS lib. 20. ad Edictum. [Dem erit, & si Capua certum olei pondo dari quis stipulatus sit: nam ejus temporis fit xstimatio, cum peti potest: peti autem potest, quo primum in locum perveniri potuit. . 61. JULIANUS lib. 2. ad Urlejum Ferocem. CTipulatio hoc modo concepta, si heredem me non feceris , tantum dure spondes i inutilis est 22: quia centra bonos mores est [hxc stipulatio]. 62. IDEM lib. 2. ex Minicio. CErvus vetante 23 domino si pecuniam ah alio stipulatus sit, nihilominus obligat 24 domino promissorem. 63. AFRICANUS lib. 6. Quxstionum. CI quis ita stipuletur ,five navis ex Afia venerit,sive Titius Consul - facitis fuerit: utra prius conditio extitisset, stipulatio committetur, & amplius committi non potest, sed enim cum ex duabus disjunctivis conditionibus altera 2; defecerit: necesse est, ut ea , qux extiterit, stipulationem committat. 64. IDEM lib. 7. Quxstionum. UUjusmodi stipulatio interposita est, 71 Titius Consul f alius fuerit, tum ex hac die in annosfingulos dena darispondes ? post triennium conditio extitit: an hujus temporis nomine agi possit, non immerito dubitabitur? Respondit, eam stipulationem utilem esse, ita ut in ea eorum 26 quoque annorum , qui ante impletam conditionem intercesserint, prxstatio in id tempus collata intelligatur. ut sententia ejus sit talis: Tunc-, cum Titius Consul factus fuerit, in annos singulos, etiam prxteriti temporis habita ratione, dena prxstentur. 65. FLORENTINUS lib. 8- Institutionum. QUx extrinsecus, & nihil ad prxsentem actum pertinentia , ad- jeceris stipulationi, pro supervacuis habebuntur, nec vitiabunt obligationem: veluti fi dicas, Arma virumque cano , spondeo : nihilominus valet. §. I. Sed & fi in rei, qux promittitur, aut personx appellatione 27 varietur, non obesse placet; iiairi stipulanti denarios, ejusdem quantitatis aureos spondendo ^obligaberis : & fervo stipulanti Lucio domino suo, si Titio , qui idem fit, daturum te spondeas, obligaberis. __ , Inst. h. t. §. 25. Ins. de inutil.stipul. (19. 9- -» fi”- in f r - de »<"- vat. (20. 1 . ltlt . C.d.t. (21 . 11. in sin. supr. de re judte. I. 12. in sin. supr. fi quis cautionib. I. 37- s u P r - mandati. (22. I. 34- C. de trunsaiiionibus. I. 4. C.de inutilib.stipulationibus. (23. tz. 3. Inst. per quas person. cuique. I . 3 2. supr. de adquir. rer. domin. (24. lm- m0 vide l. 19. §. 2. supr. de donat. I. 69- i»f. de reg.jur. (29. I. 129. in sin. infr. h. 1 . 1 . 78. §- I .supr. decondit. N demonftr. (16. 1 . 26. in pr. infr. h. 1.1. 40. in sin. supr. de rcb. cred. (27. I. 136. in pr. infr. h. t. 66 . PAU- 150 ? Digestorum Lib. XLY. Tit. I. 1504 66. PAULUS lib. 3. ad Legem /Eliam Sentiam. CI minor viginti annis 2 debitore suo stipuletur./t-i-m»« manumißt- ö rum . non executio stipulationis danda. 1 Sed si ipsorum viginti annorum 2 erit, non. impedietur manumissio , quia de minore Lex loquitur. 67. ULPIANUS lib. 2. a-.t Edictum. fLla stipulatio decem miUiasAvafore promittis > valet. §. i.Eum, -*• qui decem dari Jihi curari 3 stipulatus sit, non posse decem petere, quoniam postit promissor reum locupletem dando liberari, Labeo ait: idque & Celsus lib. vx. Digestorum refert. 68. PAULUS lib. 2. ad Edictum. CI poenam stipulatus fuero, fi mihi pecuniam credidisses: certa 4 o e st gr utilis stipulatio. Quod si ita stipulatus fuero, pecuniam te mihi crediturum spondes ? incerta 5 est stipulatio: quia id venit in stipulationem, quod mea interest. 69. ULPIANUS lib. 7. ad Edictum. CI homo mortuus sisti 6 non potest, nec poena rei impolfibilis 7 o committetur: quemadmodum si quis Stichiuufcnortuum S dare stipulatus, si datus non esset, poenam stipuletur. 70. IDEM lib. ii. ad Edictum. AAUlier, qux dotem dederat populari meo Glabrioni Isi doro, fe- cerat eum promittere dotem , 11 in matrimonio decessisset, infanti : & decesserat constante matrimonio, placebat ex stipulatu actionem non esse : quoniam qui fari 9 non poterat, stipulari non poterat. 71. IDEM lib. 13. ad Edictum. /"'Um quid ut 10 fiat , stipulemur pcenam , sic recte concipiemus , '-'fi ita facium non erit. Cum quid ne fiat , sic : fi adversus id fa flum fit. 72. IDEM lib. 20. ad Edictum. CTipulationes non dividuntur earum rerum, qux divisionem non O recipiunt: veluti 11 vix, itineris, actus, aqueductus, extera- rumque 12 servitutum. IZ Idem puto, & si quis faciendum 14 aliquid stipulatus sit: utputa, funium tradi, vel fojfüm f odiri , vel insulam fabricari , vel operas, vel quid his simile: horum enim divisio corrumpit stipulationem. Celsus tamen lib. xxxvm. Digestorum refert, Tuberonem existimasse, ubi quid fieri stipulemur , si non fuerit factum, pecuniam dari oportere; ideoque etiam in hoc genere dividi stipulationem : secundum quem Celsus ait posse dici, justa xstimatione facti dandam esse petitionem. §. I. quis ita stipulatus sit, fi ante calendas Martins primas opus perfectum non erit , tum quanti id opus erit, tantam pecuniam dari ? diem promissionis cedere, non ex quo locatum est opus, sed post calendas Martias: quia nec r; conveniri ante calendas Martias reus promittendi poterat. §. 2. Plane si infulam 16 fulciri quis stipulatus sit, non est exspectandum, ut insula ruat, sic deinde agi. possit: nec insulam fieri, ut tantum temporis prxtereat, quanto insula Fabricari possit, sed 17 ubi jam coepit mora Faciendx insulx * fieri, tunc agetur: diesque obligationi cedit. 73. PAULUS lib. 24. ad Edictum. INTERDUM pura stipulatio ex re 18 ipsa dilationem capit: vel- * ut si id, quod in uteroJit, aut fructus futuras, aut domum adificari stipulatus sit. tunc enim incipit actio , cum ea per 19 rerum naturam prxstari potest. Sic qui Carthagini 20 dari stipulatur, cum Romxsitj tacite 21 tempus complecti videtur, quo perveniri Carthaginem potest. f Item si operas ä liberto quis stipulatus sit, non ante dies earum 22 cedit, quam indictx fuerint, neo sint prxstitx. §. 1. Si servus hereditarius 23 stipulatus sit: nullam vim habitura fit stipulatio, nisi adita hereditas sit: quasi conditionem habeat, t Idem est & in fervo ejus 24 , qui apud hostes est. §. 2. Stichi promissor, post moram offerendo, purgat moram : certe enim doli mali exceptio nocebit ei, qui pecuniam oblatam accipere noluit. 25 74. GAJUS lib. 8. ad Edictum provinciale. OTipulationum quxdam certx 26 sunt, quxdam incertx. f Certum 27 est, quod ex ipsapronunciatione apparet, quid, quale, quantumque sit: ut ecce aurei decem, fundus Tusculanus homo Stichus, tritici Africi optimi modii centum, vini Campani optimi amphorx centum. 75. ULPIANUS lib. 22. ad Edictum. rjBi autem non apparet, quid, quale, quantumque est in stipulatione : incertam esse stipulationem dicendum est. §. 1. Ergo si quis fundum sine propria appellatione 28, vel hominem generaliter sine proprio nomine , aut vinum, frumentumve sine qualitate dari sibi stipulatur: incertum deducit in obligationem. §. 2. Usque adeo ut si quis ita stipula tussit, Tritici Africi koni modios centum : vini Campani boni amphoras centum ! incertum videatur stipulari : quia bono melius inveniri potest, quo fit, ut boni appellatio non iit certx rei significativa; cum id, quod bono melius sit, ipsum quoque bonum sit. f At cum optimum 29 quisque stipulatur, id stipulari intelligitur, cujus bonitas principalem gradum bonitatis haberi qux res efficit, ut ea appellatio certi significativa sit. §. 3. Fuiuli certi si quis usumfrustum stipulatus fuerit, incertum 30 intelligitur in obligationem deduxisse j hoc enim magis jure utimur. §. 4. Illud dubitationem recipit: si quis id, qiwi ex Arethusa ancilla natum erit, axtt fructus, qui in fundo Tusculano nati erunt, dari sibi stipulatus sit, an certum stipulatus videatur? Sed ipsa natura manifestissimum est, incerti esse hanc stipulationem. §. 5. Sed qui vinum , aut oleum , vel triticum, quod in horreo est, stipulatur: certum stipulari intelligitur. §. 6. Qui vero i Titio ita stipulatur, quod mihi Sejus debet, dare spondes > & qui ita stipulatur, quod ex testamento mihi debes, dare spondes ? incertum 31 in obligationem deducit, licet Sejus certum debeat, vel ex testamento certum debeatur: quamvis istx species vix separari poilint ab ea, quam proposuimus devino, vel oleo, vel tritico, quod in horreo repositum est. & adhuc occurrit, quod fidejussores certum videntur promittere, si modo & is, pro quo obligentur, certum debeat: cum alioquin ita interrogentur, id fide tua ejfe jubes ? §. 7. Qui id, quod in Faciendo, aut 32 non faciendo, stipulatur, incertum stipulari videtur, in faciendo, veluti fojfam/odiri, domum icdisicuri , vacuam pojjejjtonem tradi : in non faciendo veluti per te non fieri , quominus mihi per fundum tuum ire agere liceat: per te non fieri, quo »tinus mihi hominem Erotem habere liceat. §. 8-Qui illud aut illud stipulatur , veluti, decem vel hominem Stichum: utrum certum an incertum deducat in obligationem, non immerito quxritur; nam & res certx designantur: &, utra earum potius prxstanda sit, in incerto est. Sed utcunque is, [qui] sibi electionem constituit adjectis his verbis , utrum ego velim , potest videri certum stipulatus: cum ei liceat vel hominem tantum, vel decem tantum intendere sibi dari oportere, qui vero sibi electionem non constituit, incertum stipulatur. §. 9. Qui fortem stipulatur & usuras quafcunque , certum, & incertum 33 stipulatus videtur : & tot 34 stipulationes finit, quot res (sunt). §. 10. Hxc stipulatio, fundum Tusculanum dari , ostendit se certi esse: continetque , ut dominium 35 omnimodo efficiatur stipulatoris quoquo modo. (1. v. I. 4. supr. de serv. export. (2. I. I. supr. de manumijs. (3./.«/».§. I. supr. de reb.cred. (4. v. I. 74. infr. k. t. (;./. 8l. infr. §. ult. Infi. eod. (6.7. 4. supr. qui sutisd. cog. (7//. iS$. infr. de. reg.'jur. I. ult. infr. qua sent.fine appell. (8. I. 83- §. 7. I . 103. infr. h. t. I. 31. supr. oblig. sf aci. (9. I. I- in pr. supr. h. t. l. 1. §. 13. supr. de oblig. & act. §. 10. Infi. de inutil. stipul. §. I. 98. in fin. infr. h. 1.1. 186. infr. de reg. jur. §. ult. Infi. it inutil. stipul. (20./. 141. §. 4. infr. §. ;. Infi. h. t. (21. 1. 2. §.6. Jttpr.de eo, quod certo loco. (22. /. 24. supr. de oper. libert. /• 16. I. 2;. /. 37. infr. de stipul. servor. (24. I. 18. §• 2. infi.b.t. r 2g. I. 72. in pr. infr. desolution. (26. 1. 68. supr. Infi. in pr. h. t. t M'y yi . uy t , cur juiai tvn» t. 09. j nyi * m /"»'.» » (27. 1 . 6.supr. de reb. cred. (28. 1 . 106. infr. h. t. (29. 1 . 18- §• i- supr. de adii, edici. (30. I. I. in pr. supr. de condici, tritic. immo ■nr* j is 1 • ivi kvj HI , H» V* l*C J JU* C fc- lr • »II 4J ***♦/*•»-■ " — / in pr. supr. h. t. (35. 1. 2;. in fin. supr. de contrab. empt. i. 45' §• 1 supr. de legat. 1.1. 167. inpr. infr. de reg. jur. 7«. PAU. 1505 De verborum obligationibus. 1506 76. PAULUS lib. 18. ad Edictum. CI stipulatus fuerim illud , aut illud , quod ego voluero : hscele- ctio personalis est. & ideo 1 fervo vel filio talis electio coh®-: ret. in heredes tamen tranfit obligatio , & ante electionem mortuo stipulatore. §. >. Cum stipulamur, quidquid i te dare facere oport- t: id , quod praesenti die duntaxat debetur , in stipulationem deducitur: 11011, utin judiciis , etiam futurum. & ideo in stipulatione adjicitur verbum oportebit 3 ; vel ita , präsent , in diemve : hoc ideo fitquia qui stipulatur, quidquid te dare oportet, demonstrat eam pecuniam , qux jam debetur: quod fi totam demonstrare vult, dicit, oportebitve > ita , prasens , in diemve. 77- IDEM lib. 58. ad Edictum. AD diem sub pcena pecunia aut promissa, & ante 4 diem mortuo a promissore-: committetur pcena, licet non fit hereditas ejus adita. 7?. IDEM lib. 62. ad Edictum. CI 5 filiusfomilias sub conditione stipulatus, emancipatus fuerit, 0 deinde extiterit conditio : patri' actio competit, quia in stipulationibus 6 id tempus spectatur, quo contrahimus. §. 1. Cum fandum stipulatus sum, non veniunt fructus 7, qui stipulationis tempore fuerint. 79. ULPIANUS lib. 70. ad Edictum. CI procuratori praesentis fuerit cautum , ex stipulatu actionem ü utilem domino competere nemo ambigit. So. IDEM lib. 74. ad Edictum. Q Uotiens in stipulationibus 9 ambigua oratio est: commodiffi- ■mumeft, id accipi, quo res, qua de agitur , in tuto fit. 10 81. IDEM lib. 77. ad Edictum. Q Uotiens quis alium ßsti 11 promittit, nec adjicit poenam (puta, •vel servum suum 12, vel hominem liberum , )quxritur, an committatur stipulatio ? Et Cessus ait, etsi non est huic stipulationi additum , nisi steterit, poenam dari : [in] id, quanti interest listi, contineri 13 : & verum est, quo*J Celsus ait: nam qui alium sisti promittit, hoc promittit, id se acturum, ut stet. §. 1. Si 14 procurator sisti aliquem sine poma stipulatus fit: potest defendi non suam, sed ejus , cujus negotium gessit, utilitatem in ea re deduxisse. idque fortius dicendum , ß quanti ea res ßt , stipulatio proponatur procuratoris. 8r. IDEM [lib. 78. ad Edictum.] JstEmo rem suam 15 utiliter stipulatur, sed pretium rei fuse non ’ inutiliter : sane, rem (meamj mihi restitui 16 , recte stipulari videor. §. 1. Si post 17 moram promissoris homo decesserit, tenetur nihilominus, proinde ac si homo viveret: & hic moram videtur fecisse , qui litigare maluit, quam restituere. 83. PAULUS [lib. 72. ad Edictum.] JXterstipulantem & promittentem negotium contrahitur: itaque alius t8 pro alio, promittens daturum facturumve eum, non obligatur, nam de se quemque promittere oportet: & qui spondet dolum malum abesse , abfuturumque esse , non simplex abnutivum spondet; sed curaturum 19 se. ut dolus malus absit, f Idemque in illis stipulationibus, habere licere : item , neque per te, neque pr-' heredem tuum fieri , quo minus fiat. §. 1. SiStichum stipulatus de alio 20 sentiam , tu de alio : nihil actum erit, quod & in judiciis Aristo existimavit, sed hic magis est, ut is petitus videatur, de 21 quo actor sensit; nam stipulatio ex utriusque consensu valet: judicium autem etiam in invitum redditur, & ideo actori potius credendum est; alioquin fern per negabit reus se consensisse. §- 2. Si stipulante me Stichum aut Pamphilum , tu unum daturum spoponderis : constat non 12 teneri te , nec ad interrogatum esse responsum. §. 3. Diversa causa est summarum : veluti , decem aut viginti dari spondes > hic enim etsi decem spoponderis, recte responsum est : quia semfier in summis id , quod minus 23 est, sponderi videtur. §. 4. Item si ego plures res stipuler, Stichum puta & Pamphilum: licet unum spoponderis, teneris: videris enim ad unam ex duabus stipulationibus respondisse. §. 5. Sacram, vel religiosam rem, vel usibus publicis in perpetuum relictam, ut forum, aut bafilicam , aut hominem liberum 24, inutiliter 25 stipulor : quamvis sacra, profana fieri, & usibus publicis relicta in privatos utus reverti, & ex libero servus fieri potest. Nam & cum quis rem profanam , ant Stichum dari promisit, liberatur, si tine facto ejus res sacra esse coeperit, aut Stichus ad libertatem pervenerit. Nec- revocantur in obligationem , si rursus Lege aliqua & res sacra profana esse coeperit, & Stichus ex libero servus effectus sit: quoniam una atque eadem causa & liberandi, & obligandi esset, quod aut dari non postit, aut dari postit. Nam & si navem , quam spopondit, dominus dissolvit, & iisdem tabulis compegerit: quia eadem 26 navis esset, inciperet obligari. Pro quo & illud diei posse Pedius scribit: Si stipulatus fuero exfv.hdo centum amphoras vini, exspectare 27 debeo , donec nascatur : & si natum , sine culpa promissoris consumptum sit, rursum exspectare debeam , donec iterum nascatur, & dari postit: & per has vices autcessatu- ram, aut valituram stipulationem, f Sed hxc diffimila sunt: adeo enim cum liber homo promissus est , servitutis tempus exspectandum non esse , ut ne hxe quidem stipulatio de homine libero probanda sit 28 , ilium , cum servus este ccsperit , dare spondes ? item , eum locum , cum ex sacro religiosove profanus este cisperit , dari } quia nec prxsentis temporis obligationem recipere potest : & ea duntaxat, qu® natura sui possibilia 29 sunt, deducuntur in. obligationem, vini autem non species , sed genus stipulari videmur , & tacite in ea tempus continetur: homo liber certa specie continetur, & * casum adversamque fortunamspccluri hominis liberi, neque civile , neque naturale est ; nam de his rebus negotium recte geremus, quae subjici usibus, dominioque nostro fatim pojfuut. & navis si hac 30 mente resoluta est, ut in alium usum tabui® destinarentur; licet mutato consilio perficiatur; tamen & perempta prior navis., & h®c alia dicenda est: sed si reficiendx navis causa omnes tabulas refixae sint, nondum intercidisse navis videtur : & compositis rursus eadem 31 esse incipit, si cuti de aedibus deposita tigna ea mente , ut reponantur, sedium sunt: sed fi usque ad aream deposita sit, liceat eadem materia restituatur , alia 32 erit, f Hic tractatus etiam ad Prstorias stipulationes pertinet: quibus de re restituenda cavetur, & [an ] eadem res sit, quxritur. §. 6. Si rem , quam ex causa lucrativa stipulatus sum , nactus fuero ex causa lu- crstiva 33, evanescit stipulatio: sed si heres extitero domino, extinguitur stipulatio, f Si vero ä me herede defunctus eam legavit , potest agi ex stipulatu, f Idemque esse , & si sub conditione legata sit, quia & fi ipse debitor rem sub conditione legatam dedisset, non liberaretur 34: sed si conditione deficiente remanserit, petitio infirmabitur. §. 7. Stichum, qui decessit, si stipuler : si quidem condici etiam mortuus potuit, ut furi 35 , utiliter 36 me stipulatum Sabinus ait: si vero ex aliis causis, inutiliter ; quia etsi deberetur , morte promissor liberetur, f Idem ergo diceret, & si mora facta defunctum 37 stipularer. §. 8- Si quis anciUamfisterc se in aliquo loco promiserit, qua: praegnans erat; etsi sine partu eam sistat, i 11 eadem causa eam sistere intelligitur. 84. IDEM lib. 74. ad Edictum. CI insulam fieri stipulatus sim , & transierit tempus , quo potueris 38 facere : quamdiu litem contestatus non sim, posse te (i. /. 141. in pr. insr. h. t. (2, l. 89. /. 125. infr. eod. (3. I. 8. tttfr. de verb.stgu, (4. /. ult. supr. de nautico fanor. (5. L 1 %.in ßn.infr. de reg. jur. (C. I. 144. in sin. infr. d t. (7. I. 38- §. 7. supr. de usur. (8. I. 27. §. 1. i. 28. I. 68- supr. de procurat. I. 5. tufr. ie prator. stiptd. (9. I. 34. infr. de reg. jur. (10. I. 12. supr. de reb. dub. adde l. 67. infr. de reg. jur. (11. I. 38. §. 24. supr.' h. t. (12. I. 2. §. 1. supr. fiexnoxalt. (13. I. 135. §. 3. in ßu. jnfr. h. t, (14, l. 14. supr.fi quis cautionib. (15. 1. 29. §. I. supr, h. 1 . 1 . I. §. 10, supr. de oblig. £7 aci. §. 2. Inji. de inutil. sti- pud- (16. I. 28. in sin. supr. de adquir. vel amitt. postejs. (17. I. S-supr. h. 1 . 1 . 5. supr. dereb. cred. I. 15. in sin.supr. de rei vind. [18. /. 38. inpr. supr. h. t. (19. 1. 50. in pr. supr. eod. (20. 1 . 137- *• I. infr. eod. §. 23. Inst. de inutil. stiptd. (»1. v. I. 61. I. 66. Tom. I. judiciis, f fis r - %'J'l ^iof.Ti'fin.infir. eodßl. 1. §. •»."supr. de oblig. N «L. §. I, Inst. de inutil. stiptd. (38. L >37- §• 3- i n fr. b. L C c c c c faci en- Digestorum 1507 .. facientem liberari placet: quoti !> jam litem contestatus fim , nihil | tibi prodesse, li aedifices. 1 1 8;. IDEM lib. 7;. ad Edictum. F j exscutione obligationis sciendum est, quatuor causas esse, nam interdum est aliquid , quod a singulis heredibus divisum consequi possumus: aliud, quod totum peti necesse est , nec divisum praestari potest: aliud, quod pro parte petitur, sed solvi nifi I totum, non potest: aliud , quod solidum petendum est , licet in solutionem admittat [ secutionem. ] §. 1. Prima species pertinet ad promissorem pecunia; certa: nam & petitio, & solutio ad portiones 2 hereditarias spectat. §. 2. Secunda ad opus, quod testator fieri jus erit. nam singuli heredes in solidum tenentur: quia operis effectus in partes scindi non 3 potest. §. 3. Quod si stipulatus fuero , per te heredemve tuum non fieri , quo minus eam agam: st adversus ea facium Jit , tantum dari ? & unus ex pluribus heredibus promissoris rae prohibeat: verior est sententia existimantium , unius 4 facto munes teneri, quoniam licet ab uno prohibeor, non tamen ia partem prohibeor, sed exteri familiie erciscundse judicio sarcient damnum. §. 4. Pro parte Cautem) peti, solvi autem nisi totum non potest: veluti cum stipulatus sum hominem incertum. nam petitio ejus scinditur; solvi vero nisi solidus non 5 potest : alioquin in diversis 6 hominibus recte partes solventur; quod »011 potuit defunctus facere, ne , quod stipulatus sum , consequar. ■f Idem juris est, & si quis decem (millia) authominem promiserit. §. ;. In solidum vero agi oportet', & partis solutio adfert liberationem , cum ex causa evictionis 7 intendimus, nam auctoris 8 heredes in solidum denunciandi sunt, omnesque debent subsistere, & quolibet defugiente omnes tenebuntur : sed unicuique pro parte hereditaria pnestatio injungitur. §. 6. Item fi ita stipulatio facta sit, st fundus Titianus datus non 9 erit , centum dari > nisi totus detur, poena committitur centum : nec prodest partes fundi tradere , cessante uno ; quemadmodum non 10 prodest ad pignus liberandum , partem creditori solvere. §. 7. Quicunquc sub conditione obligatus curaverit 11, ne conditio exilieret , nihilominus obligetur. 86. ULPIANUS [lib. 79. ad Edictum.] Uod dicitur 12 , tot stipulationes esse , quot res ; ibi locum habet , ubi res exprimuntur stipulationi: exterum , si non fuerint expressa:, una est stipulatio. 87. PAULUS [lib. 75. ad Edictum.] ^Eino 13 rem suam 14 futuram in eum casum, qua sua fit, utiliter stipulatur. 88- IDEM [lib. 6. ad Plautium.] 71/1 Ora rei fidejussori quoque nocet. 1; f Sed si fidejussor ser- vum obtulit, & reus moram fecit: mortuo Sticho fidejussori succurrendum est. f Sed si fidejussor hominem occiderit 16, reus liberatur; fidejussor autem ex stipulatione conveniri potest. 89. IDEM [lib. 9. ad Plautium.] CI a colono , cui fundum in quinquennium locaveram, post tres V annos ita stipulatus fuero, quidquid 17 te dare facere oportet r non amplius in stipulationem deducitur, quam quod jam dari oportet: [ in stipulationem enim deducitur , quod jam dari oportet: ] si autem adjiciatur, oportebitve : etiam futura ig obligatio deducitur. ' 90. POMPONIUS [lib. 3. ex Plautio.] Lib. XLV. Tit. L i5°8 QS /^Um stipulati fumus pro usuris legitimispcenum instngiios menses , ^ st fors soluta non Jit: etiamsi sortis obligatio in judicium 19 fit deducta, adhuc tamen poena crescit, quia verum est, solutam pecuniam non esse. 91. PAULUS [lib. 17. ad Plautium.] CI servum stipulatus fuero, & nulla mora intercedente servus de- " cesserit: si quidem occidat 20 eum promissor , expeditum est. sin autem negligat infirmum, an teneri debeat promissor? considerantibus , utrum , quemadmodum in vindicatione 21 hominis si neglectus a possessore fuerit, culpx hujus nomine tenetur possessor , ita & cum dari promisit: an culpa , quod ad stipulationem attinet, in faciendo accipienda sit, non in non faciendo ? quod magis probandum est: quia 22 qui dari promisit, ad dandum, non faciendum, tenetur. §. i. Sed si sit quidem res in rebus humanis , sed dari non possit: ut fundus religiosus (puta) vel sacer fastus , vel servus manumissus 23 , vel etiam ab hostibus si capiatur; culpa in hunc modum dijudicatur: ut si quidem ipsius promissoris res vel tempore stipulationis, vel postea fuerit, .& quid eorum acciderit: nihilominus teneatur, f Idemquefiat, &, si per alium, posteaquam ab hoc alienatus sit, id contigerit, f Sin autem alie- nps fuit, & ab alio tale quid accidit, non tenetur: quia nihil fecit. nifi (si) posteaquam moratus est solutionem , aliquid hujusmodi acciderit: quam distinctionem & Julianus sequitur, f Item fi homo, qui fuit promissoris, ex praeedenti causa ablatus ei fuerit, quod statuliber fuit: perinde habendus sit, ac si alienum promisisset : quia line facto ipsius desiit ejus esse. §. 2. De illo quaerimur, an & is, qui nesciens fe debere occiderit, teneatur ; quod Juliam« putat in eo, qui, cmn nesciret a se petitum codicillis, ut restitueret 24, manumisit. 2; §. 3. Sequitur videre de eo , quod Veteres constituerunt, quotiens culpa intervenit debitoris, perpetuari obligationem , quemadmodiim intelligendum sit. Et quidem si effecerit promissor, quominus solvere postit: expeditum intellectum habet constitutio: li vero inoratus iit tantum : hafitatnr, an, si postea in mora non fuerit, extinguatur superior mora ? Et Celsus adolescens scribit, eum, qui moram fecit in solvendo Sticho, quem promiserat: posse 26 emendare eam moram postea offerendo : esse enim hanc quxstionem de bono & aiquo.- in quo genere plerumque sub aucioritate juris scienta perniciose (inquit) erratur. Et sane probabilis hsec sententia est , quam quidem & Julianus sequitur: nam dum qiueritur de damno, & par utriusque causa sit, quare non potentior sit, qui teneat, quam qui persequitur ? §. 4. Nunc Videamus, in quibus personis haec constitutio locum habeat? qus inspectio duplex est : ut primo quieramus , quae perfome efficiant perpetuam obligationem ; deinde quibus eam producant. Utique autem principalis 27 debitor perpetuat obligationem, f Accessiones an perpetuent, dubium est. Pomponio perpetuari placet : quare enim facto suo fidejussor suam obligationem tollat? cujus sententia vera est. Itaque perpetuatur obligatio tam ipsorum, quam successorum eorum, acceffionibus quoque suis, id est, fidejussoribus, perpetuant obligationem: quia in totam 28 causam spoponderunt. §. ;. An filiussamilias, qui jussu patris promisit, occidendo servum , producat patris obligationem , videndum est. Pomponius producere putat, scilicet, quasi acceflionem intelligens eum, qui jubeat. §. 6. Effectus hujus Constitutionis 29 ille est, ut adhuc homo peti postit. Sed & acceptum ei posse ferre creditur, & fidejustbrem accipi ejus obligationis nomine, f Novari autem an postit hsec obligatio, dubitationis est: quia neque hominem, qui 30 non est , neque pecuniam, quie non debetur, stipulari possumus. Ego puto novationem fieri posse , si 31 hoc actum inter partes sit: quod (&) Juliano placet. 92. IDEM [lib. 18. ad Piantium. ] CI ita stipuler , Ferte non fieri , quo minus mihi heredique meo viti- O demiam tollere liceat p etiam heredi datur actio. 93. IDEM [lib. 3. ad Vitellium.] CI sic stipulatus Fuero, Fer te non fieri , quo minus hominem ex iis , ^ quos babes, sumam i electio mea erit. 94. MARCELLUS lib. 3. Digestorum. 'T'Riticum dare oportere stipulatus est aliquis. Facti qusftio est , x non juris. Igitur si de aliquo tritico cogitaverit, id est, cerri (1. I. 2. §. 1 . supr. eod. I. 15 .supr. delegat. 2. (2. I. 35. §. I. supr. de bered, instit. ( 3 . 1. 72. in pr.supr. h. t. I. n. §. 23. §. 24. supr. delegat. 3. (4. 1. 2. §. $. I. 4. §. l.J'upr. h. 1.1. 25. §. 12. supr. famil. ercisc. (;. I. 9. §. 1. infr. dejblntion. (6.1 . 34. §. I. infr. i. t. ( 7 . v. /. 4. §.ult.supr. h. t. ( 8 . I. 139. infr. eod. (9. 1. 5. §. ult.supr. eod. (10. I. 8. §. 2. I. 9. §. 3. supr. depignorat. I. 19. jupr. depignorib.- (11. l.•;/, dari t non nisi praeterito 17 biennio recte petam: nam etsi ambigua verba sunt; iic tamen exaudiuntur, si immutabiliter verum suit, te Capitolium non ascendisse. 100. MODESTINUS [lib. 8- Regularum.] POnditio t8 in prxteritum, non tantum in prxsens tempus re- ^ lata, statim aut peremit obligationem , aut omnino non differt. ' 101. IDEM lib. 4, de Praescriptionibus. pUberes sine curatoribus suis possunt ex stipulatu obligari. 19 102. IDEM lib. 5. Responsorum. ‘yEnditores emptori caverant pro evictione , quanti ejus intereßet : [sed &] specialiter adgnituros, st in lite mota sumptus fecffct , emptori stipulanti promiserant: post mortem emptoris, unus ex venditoribus ad judicium vocavit, pretinm sibi deberi dicens: heredes ejus, qui sumptus in defensione eausie factos, cum probarent pretium salutum fuisse , ex stipulatione petebant. Modestinus re- (i. I. 115. in pr. insr. h. t. (2. d. I. IIJ. in pr. (3. 1. 97. §. I. insr. eod. (4. /. 91. in pr. supr. eod. ( fi . I. 24. in fin.supr.de pignerat. I. 93. §. 3 .supr. de legat. 1. ( ß . I. 126. in fin. insr. h. t. (7- §• I. Inft. de inutil. ftipul. (8- l. 38. inpr. supr. h. t. (9. I. 9?. in fin.supr. eod. (10. /. 112. in fin. insr, eod. (11. /. 32. §. 22 .supr. de donat, inter vir. & uxor. (12. I. %i,supr. h. t. 1. 41. §• t.supr. de legat. I. (13. I. 140. §. fin. insr. h. t. §. 2. Inft. de inutil. ftipul. (14. I. 72. §. fin.supr. h. t. (15. 1. 38. §. 18 .supr. eod. I . 26. supr. de reb. dub. I . 47. supr. de oblig. U aci. I. 39 .supr. depaciis. [16. I . 110. in fin. insr. h. t. (17. I . 27. in fin. I. 72. §• I. supr. eod. I. 6. supr. de oblig. (s all. I. 101. insr. dereg.jur. U8.§. 6. Inst. I. 120. insr. b. t. (19. Immo vide l. Z. C, ile in integr. restit. (20. I. 83- §. 5. stsr. h. t. I. 1. §. 9. /«/»'. de oblig. $$ aci. L 182. insr* de reg. jur. §. 2. Inft. de inutil, ftipul. (21. /• 29. in fin. I. 83. §. 7. supr. h. t. (22. Immo vide l. «It. supr. de ali. empt. "(23. L 7. §. 8. supr. de dolo malo. (24. 1. %.snpr. de nautico fienore. L 23. supr. de oblig. es aci. (25. Adde/. 71. in pr. supr. de legat. I. (26. /. 75- §- -- s u P r - 1 "5 inpr. insr. h. t. I. 69. §. st.supr. de jure dot. (27. v. I. Ig8- in fin. insr. b. t. (28. L 2 6. supr eod. (29. Adde l. «It. in fin. supr. quar. rer. allio. (30. I. 8. supr. de oblig L/ aci. (31. i. it.fitpr. h.t. (32. d l. 12 . in fin. I. 43. in fin. supr. de legat. 2. (33. A 83- §. st-supr. h. t. (34. d. I. 17. in fin. I. 17. insr. de reg. jur. (35. §. 4. vers qubdst. Inft. de inutilib. ftipul. Lee c c 2 sfierra DigeOorum TJb. XLV« 'Iit. I. m Veii em S 1 ' * 5 r f _ aliena deducitur , «t, qm.aextra.jco inutiliter stipulatus sum augeat meam partem. §. i. Si stipulatus Fuero de te, U tuam quacunque muliebris efl, dare spondes } magis ad mentem i stipulantis, quam ad mentem promittentis , id referri debeat: ut, anni in re sit, aestimari debeat; non quid senserit promisibr. itaque si solitus 2fueratpromilsor muliebri quadam veste uti, nihilominus debetur. in. IDEM [lib. ad Quintum Mucium.] CI stipulatus Fuero , fer te non fieri , quominus mihi illa domo uti li- " ceat , an etiam si me non prohibeas, uxorem 3 autem meam prohiberes, vel contra uxore mea stipulata me prohibeas, an committatur stipulatio? Et satius est, hac verba sic accipi. Nam L si stipulatus fuero, fer te nun fieri, quominus mihi ■via , itinere, aciu [qnc] uti liceat: & [si] non me , sed alium 4nomine meo ingre- dientem, prohibeas: sciendum erit committi stipulationem. 112. IDEM hb. 1;. ad Quintum Mucium. i quis stipulatus sit,, Stichum aut Pamphilum , utrum isse vellet: quem elegerit, petet , & is erit solus in obligatione. f An autem mutare voluntatem postit, & ad alterius petitionem transire, quaerentibus respiciendus erit sermo stipulationis, utrumne talis sit, quem voluero , an , quem volam: nam st talis fuerit, Quem voluero , cum semel elegerit > mutare voluntatem 11011 5 poterit: si vero tractum tabeat lermo illius, L sit talis, sJuemvolam, donec judicium dictet, mutandi potestatem habebit. §. 1. Si quis ita stipulatus fuerit, sto centum aureis satisdabis ? & reum dederit in istam summam : Proculus ait, femper in satisdationis stipulatione venire , quod interesset 6 stipulantis: ut 7 alias tota fors messet, vel- uti si idoneus promissor non sit; alias minus , fi in aliquid idoneus esset debitor; alias nihil 8, si tam locuples esset, ut nostra non intersit fatis ab eo accipere, nisi quod plerumque idonei non tam patrimonio, quam side quoque aestimarentur. 11Z. PROCULUS [lib. 1. Epistolarum.] /"'Uni stipulatus sim mihi, Procule , fi opus arbitratu meo ante ca- lenias Junius c (seclum non fit , poenam, & protuli diem : pntas- nevere me posse dicere arbitratu meo opus effectum non este ante calendas Jtinias, cum ipse arbitratu meo aliam operi laxiorem dederim ? Proculus respondit :Non sine causa distinguendum est, in- tereffe, utrum per promissorem mora non fuisset, quominus opus ante calendas Jmiias ita, liti stipulatione comprehensum etat, perficeretur ; an, cum jam opus effici non posset ante calendas Junias, stipulator diem in calendas Augusti protulisset? nam si tum diem stipulator protulit, cum'jam opus ante calendas Junias effici non poterat, puto poenam esse commissam ; nec ad rem pertinere, quod aliquod tempus ante calendas Junias fuit, quo stipulator non desideravit id ante calendas Junias effici, id est, quod non est arbitratus, ut fieret, quod fieri non poterat: aut fi hoc falsum est, etiam fi stipulatus pridie calendas Junias mortuus esset, poena commissa 9 non esset; quoniam mortuus arbitrari non potuisset, & aliquod tempus post mortem ejus operi perficiendo superfuisset': & ■propemodum, etiam fi ante calendas Junias futurum esse coepit, opus ante eam diem effici non posse , pcena commissa est. §. 1. Cinn venderet aliquis, promisit emptori fidejujjores pr.cfia- ri ,. rem venditum liberari: qme ut liberetur, nunc desiderat emptor : in mora est is, qui ea stipulatione id futurum promisit. Quaero quid juris 'Iit ? Proculus respondit: Tanti litem aestimari oportet, quanti actoris interest. 10 114. ULPIANUS [lib. 77. ad Sabinum.] CI fundum certo die pneftari stipuler, & per promissorem steterit, o quominus ea die praestetur : consecuturum me, quanti mea intersit 11, morhm facti non esse. 115. PAPINIANUS [lib. 2. Quaestionum.] sa stipulatus sum, te Jisti (;v) certoloco: finonsteteris , quinqua- Ila (1. I. 99. infih. pr.supr. h. t. I. 2$. infin.sufr. de legat. 3. (2.1 . 33. sufr. de aure. ' (3. v. I. 2. §. I. /. 4. §. I. I. 8. in fin. sufr. de •usu U habit. l.pett: sufr. de servit, legat. I. 21.su.fr. deprecar . (4.1 . 20. sufr. quemadm. servit. (;. I. 84. §. 9 .sufr. de legat. 1. (6. I. i" 5 - §- 3 - in fin. infr. h: t. (7. 1. 13. in fin.sufr. de rejudic. (8. L 97 - §• t.snpr. h. t. [9. 1. 1;. infr. de novat. I. 6. in fr. sufr. de condit, qf Aemonfir. (1&. /.135. §. 3. in fin. infr. h. t. (11. d. I. S- L- (j2. i. 94, /zip)-. h. t. (,IZ. I. 9 $.supr. eoi. I. 2. §. 5. __ 1512 sintu aureos darispondes ! fi dies in stipulatione per errorem omis- iis ruerit, cum id ageretur, ut certo die sisteres: imperfecta erit stipulatio, non secus ac fi , quod pondere 12, munero, mensura continetur, line adjectione ponderis, muneri, mensurae stipulatus essem: vel infulam aedificari, non demonstrato loco 13: vel fundem dari, non 74 adjecto nomine. Quod fi ab initio'id agebatur, ut quocunque die sisteres, &, si non stetisses, pecuniam dares : quali quaelibet stipulatio sub conditione concepta , vires habebit: nec ante committetur, quam fuerit declaratum , reum promittendi sisti non posse. §. 1. Sed L si ita stipulatus fuero ,fiin Capitolium 15 'non ascenderis , vel Alcxandriam non ieris, centum dari spondes l non statim committetur stirulatio , quamvis Capitolium ascendere , vei Alcxandriam pervenire potueris: sed cum cerrum elfe coeperit, te Capitolium ascendere, vel Alcxandriam ire non posse. §. 2. Item si quis ita stipuletur : Si Pamphilum non dederis , centum dari spondes } Pegasus respondit, non ante committi stipulationem , quam desiisset posse Pamphilus dari. Sabinus autem existimabat, ex sententia contrahentium , postquam homo potuit dari, confesrim agendum: & tamdi 11 ex stipulatione non posse agi, quamdiu per 16 promissorem non stetit, quominus hominem daret: idqiie defendebat exemplo penus 17 legate. [Mucius] etenim heredem , si dare potuisset penum, nec dedisset, confestim in pecuniam legatam teneri scripsit: idque utilitatis causa receptum c-st oh defuncti voluntatem , & ipsius rei natura, f Itaque potest Sabini sententia recipi, si stipulatio non a conditione erepit: veluti, Si Pamphilum non dederis, tantum dare spondes ? sed ita concepta sit [stipulatio] , Pamphilum dari spondes > Si non dederis, tantum dari spondes i quod sine dubio verum erit, cum id actum probatur , ut si homo datus non fuerit, & homo & pecunia debeatur. f Sed &si ita cautum sit, ut soiafecunianon soluto homine debeatur , idem defendendum erit: quoniam fuisse voluntas probatur, ut homo solvatur, aut pecunia petatur. 116. IDEM lib. 4. Quaestionum. TAEccm stipulatus a Titio, postea, quanto minus 18 ab eo con- sequi pojses , si a Maevio stipularis: fine dubio Maevius universi periculum potest subire, sed & si decem petieris a Titio, Maevius non erit solutus, nisi 19 judicatum Titius fecerit. Paulus notat: Non enim sunt duo rei Maevius & Titius ejusdem obligationis, sed Maevius sub conditione debet, C ä Titio exigi non poterit, igitur nec Titio convento Maevius liberatur, qui 20 an debiturus sit, incertum est: & solvente Titio non liberatur Maevius, qui nec tenebatur, cum conditio stipulationis deficit: nec Maevius pendente stipulationis conditione recte potest conveniri ; ä Maevio enim ante Titium excussum non recte petetur. 117. IDEM lib. 12. Qmestionum. CI centum homines , quos ego heresve‘meus elcgijset , stipulatus ante- o quam eligerem, duos heredes reliquero : numero 21 dividitur stipulatio, diversum erit, fi jam electis hominibus successerint. ii8- IDEM lib. 2 [7] Quaestionum. T Iber homo, qui bona 22 fide servit mihi, quod stipulanti mi- hi promittit, prope est, ut omnimodo fit utile, quamvis ex re mea promittat; nam quid aliud dici potest, quominus liber homo teneatur ? nec tamen ideo, si stipulanti eidem ex eadem causa spondeam , tenebor : quemadmodum etenim habebit ejus actionem adversus me, qiiod ab alio stipulatus quaereret mihi ? hoc itaque latere fructuario fervo, vel alieno, qui bona fide servit, comparabitur. servus autem fructuario si promittat ex re ipsius; vel alienus qui bona fide servit, emptori : nulla de peculio dabitur in dominum actio : nam in his causis domini esse intelliguntur. §. 1. Decem hodie dari spondes} Dixi, posse vel eo 23 die pecuniam peti: nec videri preematurius agi, non finito stipulationis die: quod in aliis temporibus juris est. nam peti non debet, quod intra tempus comprehensum solvi poteft: in proposito enim diem non disserenda actio- sv.fr. de eo, quodterto loco. (14. I. 106 .sufr. h. t. (i?. §■ 4 - eod. (16.1. 72. in fin.sufr. eod. (77. I. l.supr. de penu tegat. I. I. [ 8. in fin.sufr. ad leg. Falcii. [18. I. alt. in pr.supr. de rcb. cred. I. 21. infr. de solutiou. I. 150. infr. de verh.fign. (19. 1• 7 1 * in pr. infr. de fide jus. (20. I. 60. in pr.supr. mandati. (21. 1- 54. in pr.supr. h. i. I. 29. in fin. infr. de solution. (22. Uf §. 1. sufr. de adquir. rer. domin. (23. Vide tamen /. IOj. infr- de solution. §. 2. circa sin. Inß, de inutil. fiipul. IUS 1513 De verborum obligationibus. 1514 nis insertum viileri , sed quo prasens ostendatur esse responsum. §. Decem mihi , aut Titio, utrum ego velim , dare spondes} Ex eo, quod mihi danduin est, certi stipulatio est: ex eo, quod • illi solvendum , incerti, finge, mea interesse , Titio potius, quam mihi solvi: quoniam poenam promiseram , si Titio solutum non fuisset. 119- IDEM [lib. 36. Quaestionum.] TAOli clausula , qux .stipulationibus siibjicitur, non pertinet ad eas partes stipulationis , de 1 quibus nominarim cavetur. no. IDEM £lib. 37. Quaestionum.] Cl ita stipulatus fuero, hanc sumtftam centum aureorum dari fpon- 0 der} etsi maxime ita exaudiatur ille, sermo , fimodo centum aureorum efl , non facit conditionem hxcadjectio: quoniam, fi centum non sint, stipulatio nulla 2 est. nec placuit instar habere conditionis sermonem, qui non 3 ad futurum, sed ad prxiens templis refertur, etsi contrahentes rei veritatem ignorant. isi. IDEM lib. ii. Responsorum. EX ea parte cautionis , dolumque mulum huic rei promififionique ab- ^ ese, abfuturumque esse, stipulatur efl iUe, spopondit ille, incerti agetur, stipulationis utiliter interponenda gratia. §. 1. Mulier ab eo, in cujus matrimonium conveniebat, stipulata fuerat ducenta, y/ concubina tempore matrimonii consuetudinem repetiisset: nihil catis« esse [respondi], cur [ex stipulatu], qux ex bonis moribus concepta fuerat, mulier impleta conditione, pecuniam ad sequi non possit. §. 2. In infulam deportato reo promittendi stipulatio ita concepta, cum morieris, duri} nonnisi mori ente 4 eo committitur. §. 3. Ex facto rei promittendi doli stipulatio heredem 5 ejus tenet, sicut ex exteris alus contractibus: veluti mandati, depositi. 122. SCiEVOLA lib. 28. Digestorum. QUi Romte mutuam pecuniam acceperat solvendam in longinqua provincia per menses tres, eamque ibi dari stipulanti spopondisset: post paucos dies Romae testato creditori dixit, paratum se ese, Roma eam numerare, detracia ea summa, quum creditori suo usurarum nomine dederat: Quxsitum est, ctim in integrum summam, qua stipulatione obligatus est, obtulerit, an eo loco, in quo solvenda promissa est, sua die integra peti posset? Respondit, posse stipulatorem sua die ibi 6, ubi solvendam stipulatus est, petere. §. 1. Callimachus mutuam pecuniam nauticam accepit a Sticho fervo Seji in provincia Suria , civitate Beruto usque Brentesium, idque creditum esse in omnes navigii dies ducentos sub pignoribus & hypothecis mercibus ä Berlito comparatis, & Brentesium perferendis , & quas Brentefio empturus esset, & per navem Beruto invecturus : convenitque inter eos, uti, cum Callimachus Brentesium pervenisset , inde intra Idus Septembres , qua tunc proxima futura esent, aiiir mercibus emptis, (st in navem mistis, ipse in Suriam per navigium proficiscatur ; aut, fi i.itra diemsuprascriptam non reparas- fet merces, nec navigajfet de ea civitate, redderet universam continuo pecuniam-, quqfi persecto navigio, (st pr astaret sumptus omnes prose- quentibus eam pecuniam, ut in urbem Romam eam deportarent: eaque stc recte darifierifide roganti Stichofervo Lucii Titii promisit Callimachus : L cum ante Idus suprascriptas fecundam conventionem mercibus in navem impositis, cum Herote conservo Stichi, quasi in provinciam Suriam perventurus enavigavit: Quxsitum est nave submersa, cum secundum cantionem Callimachus merces [debito] perserendas in navem misisset eo tempoie, quo jam pecuniam .Brentesio reddere Romx perferendam deberet; an nihil prosit He- rotis consensus, qui cum eo missus erat, cuique nihil amplius de pecunia suprascripta post diem conventionis permissum vel mandatum erat, quam ut eam receptam Romani perferret: & nihilominus actione ex stipulatu Callimachus de pecunia domino Stichi teneatur? Respondit, secundum ea, qux proponerentur, teneri. ■f Item quxro, si, Callimacho post diem suprascriptam navigante, Heros suprascriptus servus consenserit: an actionem domino luo semel adquisitam adimere potuerit? Respondit, non potuisse; sed fore exceptioni locum , si servo arbitrium datum esset, eam pe- (1. I. $3. supr. h. t. (2. Immo vide/. 108. §. 10. supr. de legat. 1. (3. 1. ioo. supr. h. t. I. 37. I. 38- /- 39. supr. de reb. cred. 1. io. in sin. supr. de condit, inftit. (4. arg. I. 77. §. 4. supr. de kgat. 2. 1. 59. §. 1. supr. de condit. (st dtmonftr. I. 43. §. 1. infr. de jure fisci, immo vide /. 13. §. I. supr. de donat, inter vir. (st uxor. Iis §. 5. instn, supr. de liber, (st fosifmi. 1. I. §. 8- in fin. supr. cuniam quocunque tempore in quemvis locum reddi. §. 2. Flavius Hermes hominem Stichum manumiffionis causa donavit, & ita de eo stipulatus est: Si hominem Stichum , de quo agitur, quem hac die tibi donationis causa, manumisfionisque dedi, ä te heredeque tuo manumissus vindiciaque liberatus non erit: quod dolo malo meo non fiat: pten/e nomine quinquaginta daristipulatus eft Flavius Hermes,spopondit Claudius, quxro, an Flavius Hermes Claudium de libertate Stichi convenire potest ? Respondit nihil proponi, cur non potest. f Item quxro: an, si Flavii Hermetis heres a Claudii herede pcenam suprascriptam petere voluerit, Claudii heres libertatem Sticho prastare possit, ut poena liberetur ? Respondit posse, f Item quxro: fi Flavii Hermetis heres cum Claudii herede ex causa suprascripta nolit agere, an nihilominus Sticho libertas ex conventione , qux fuit inter Hermetem & Claudium , ut stipulatione suprascripta ostenditur, ab herede Claudii prxstari debeat ? Respondit debere. §. 3. Coheredes, cum prxdia hereditaria diviserant, unum prxdium commune reliquerunt sub hoc pacto: ut fi quis eorum partem suant alienare voluiset , eam vel 7 coheredi suo, vel ejus successori venderet centum viginti quinque: quod si quis aliter fecisset, pcenam centum invicem stipulati 1 'unt: Quxro, cum coheres mulier coheredis liberorum tutores sxpins testato 8 convenerit, & desideraverit, utsecundum conventionem aut emerent!, aut|vende- rent; hique nihil tale Fecerint: an, si mulier extero vendiderit, poma a’o ea centum exigi poffit? Respondit: secundum ea, qux proponerentur, obstaturam doli mali exceptionem. §. 4. Agerius filiusfamilias fervo Publii Mxvii stipulanti spopondit, se daturum , quidquid patrem suum Fublio Mtevio debere conftitifiit: Quxsitum eft, patre defuncto, antequam constitisset, quid quantumque deberet, an, si adversus heredem ejus actum fuisset, aliumve successorem, & de debito constitisset, Agerius teneatur ? Respondit, si conditio non extitisset, stipulationem non commissam. §. 5. Seja heres unius tutoris cum herede pnpillx transactione pacto solo facta majorem partem solvit, residuam cavit: sed illico negavit heres , fe transactionem servare: & apud judicem tutela egit, & victus provocavit ad competentem judicem, & ab eo quoque ad. Principem idem provocavit: & injusta hxc quoque provocatio ejus pronunciata est. quxsitum est, cum per heredem pupillx mora' intercesserit, quo minus pecunia in stipulationem deducta ab herede tutoris solveretur, nec linquam petierit: an ei hodie debeantur usura ab herede tutoris ? Respondit, 1 ! Seja non cessasse t ex stipulatione pecuniam offerre , jure 9 usuras non deberi. §. 6. Duo fratres hereditatem inter fe diviserunt, & caverunt fibi,nihilsecontrueam divisionem,fasturos: (st , fi contra quis /casset , panum alter alteri promi fit. post mortem alterius: qiuLupervi- xit, petit ab heredibus ejus hereditatem , quasi ex causa fideicommissi sibi a patre relicti debitam. & adversus eum pronunciatum est, quasi de hoc quoque transactum fuisset: Quxsitum est, an pecua commissa esset? Respondit, pcenam fecundum ea, qux proponuntur , commissam. [(TO T TOT) DE VERBORUM OBLIGATIONIBUS.] 123. PAPINIANUS lib. 1. Definitionum. CI 19 flagitii faciendi vel facti causa concepta fit stipulatio , ab initio non valet. 124. IDEM lib. 2. Definitionum, INsulam intra biennium illo loco 11 adificari spondes ? ante 12 h- ■ nem biennii stipulatio non committitur, quamvis reus promittendi non xdificaveritj & tantum residui temporis sit, quo xditi- cium extrui non poffit. neque enim stipulationis status ,- ( ' e . s certus in exordio fuit, ex postfacto mutatur, f Idque, & in■ •«- pillatione judicio sistendi causa facta placuit: scilicet ut ante diem stipulatio non committatur, li certum esse e ceperit, parere stipulationi reiiduo tempore non posse. r. 125. PAULUS lib. 2. Quxstionum, - / '-'Um 13 st ipulamur , Qttidquid te dare facere oportet : nihil aliud de bon. pojs contra tab. (;. /. 49. supr. de oblig. est adi. (fi. I. 9. s u f r ~ de eo , quod certo loco. I. 16. §. I > infr. defidejuss. (7. /. 75, supr . de contrah. empt. I. 21. §. q.supr. de ali. emft. (8. v. I. 38 . inprsupr. de minortb. (9. Vide tamen /. 6. 1 . 19. 0 . deusur. (10. 1 . 26. /. 27. in pr. supr , h. t. (11. /. 115. in pr. supr. eod. (l2. I. 8. rnpr. I. 72, §. l.supr. eod. (IZ,/. 76- §• i-s“fr- tod. * * Cccce3 w * 5*5 Digestorum Libr XLV* Iit- I, in stipulationem deducitur, quam quod prxsenti die debetur: hoc enim solum hxc stipulatio demonstrat. enim 1 j-6. IDEM lib. 3. Quxstionum. CI ita i stipulatus Fuero , Si Titius consul falius fuerit, tunc ex O ha ‘ c in.annos singulos Aena Auresfonits ? post triennium conditione existente, triginta peti poterunt. §. i. Titius a Mxvio/:m- AutH detracto ufufrucht stipulatus est, & ab eodem ejusdem fundi ufumfructum : dux sunt stipulationes , & minus est in eo usufru- ctu, quem per se quis promisit, quam in eo , qui proprietatem comitatur, denique si ille ufumfructum dederit, eumque stipulator non utendo amiserit: tradendo postea fundum detracto usufructu liberabitur. Non idem contingit ei, qui fundum peno jure promisit, & ufumfructum dedit, deinde amisibeo proprietatem sine usu-' fructu tradidit: ille liberatus est dando ufumfructum: hic nulla parte obligationis exoneratur, nisi pleno jure fundum effecerit stipulatoris. §. i. Chrysogonus Flavii Candidi servus actor scripsit coram subscribente & adsignante domino meo , accepife eum ä Julie Zoja rem agente Julii Quintiliani absentis mutua denaria mille : quas dari Quintiliano , heredive ejns, ad quem eures pertinebit, calendis Novembribus , qua proxima sunt futura, stipulatus est Zofas liber - tus, is rem agens Qidntiliani, spopondit Candidus dominus meus: sub diesuprqscripta Ji satis eo nomine facium non erit, tunc , quo post solvetur, usurarum nomine denarios ollo pr astari stipulatus est Julius Zofas , spopondit Flavius Candidus dominus meus, subscripsit efi dominus. Respondit: Per r liberam personam, qu® neque juri nostro subjecta est, neque bona fide nobis servit, obligationem nullam adquirere possumus. Plane Z si liber homo nostro nemine pecuniam daret, vel suam, vel nostram, ut nobis solveretur, ob ligatio nobis pecunia: creditx adquireretur: sed quod libertus patrono dari stipulatus est, inutile est: ut nec ad solutionem proficiat adjectio absentis, cui principaliter obligatio querebatur, f Luperest quxramus, an ex numeratione ipse , qui contraxit, pecuniam creditam petere possit? nam quoties pecuniam mutuam dantes, eandem stipulamur , non dux obligationes nascuntur, sed una 4 verborum. Plane si prxcedat numeratio, sequatur stipulatio : non est dicendum, recessum a naturali obligatione. Sequeris stipulatio, in qua sine adjectione nominis usuras stipulatus est, non «odern vitio laborat: neque enim maligne accipiendum est, eidem stipulatum usuras, cui & sortem , videri, ideoque in liberti persona valet stipulatio usurarum , & cogitur, eam patrono cedere, plerumque enim in stipulationibus verba, ex quibus obligatio oritur , inspicienda sunt: raro inesse tempus , vel conditionem, ex co , quod agi apparebit, intelligendum est; nunquam personam, nisi expressa sit. §. Z. Si ita stipulatus fuero, te sisti , efi nisi steteris v, aliquid dari, quod promittenti impossibile est: detracta secunda stipulatione, prior manet utilis; & perinde erit , ac si te sisti stipulatus essem. 127. SCiEVOLA lib. Quxstionum. CI pupillus 6 sine tutoris auHoritate Stichum promittat, & fide- O jussorem dedit, servus autem post moram a pupillo factam decedat : nec fidejussor erit propter pupilli moram obligatus. * nulla enim intelligitur mora ibi fieri, ubi 7 nulla petitio efi : esse autem fidejussorem obligatum ad hoc, ut vivo homine conveniatur, vel ex mora iua 8 postea. 128. PAULUS lib. 10. Quxstionum. ^1 duo rei stipulandi ita exstitissent, ut alter utiliter, alter inuti- liter stipularetur; ei, qui non habet promissorem obligatum, non recte solvitur: quia non alterius nomine ei solvitur, sed sua: obligationis, qux nulla est. f Eadem ratione qui Stichum U Tamphilum stipulatur, fi 9 in in unum constiterit obligatio , quia alter stipulatoris erat, etiam si desierit ejus esse , non reste solvitur: quia utraque res ad obligationem ponitur, non ad solutionem. 129. SC/EVOLA lib. ir. Quxstionum. CI quis ita stipulatus Fuerit, decem aureos das, fi navis venit, U o Titius Consul faclus efi ? non alias dabitur, quam si utrumque 10 factum fit. f Idem in contrarium , dare spondes , si nec _ I5l6 navis venit, nec Titius Consul factussit i EXIGENDUM E RR IT: ut neutrum factum sit. f Huic similis scriptura est Si neque navis venit, neque Titius Consul f alius est ? At si sic II dabis, si navis venit, aut Titius Consul faclus sit i sufficit, unum factum, f Et contra, dabis, si navis non venit , aut Titius Consul faäusnoncst? sufficit, unum non factum. 130. PAULUS lib. Quxstionum. Q Uod dicitur, patrem 12 filio utiliterstipulari, quasisibi iSestipu- - Iceretur: hoc in his verum est, qux juris sunt, quxque ad- quiri patri possunt: alioquin si factum conferatur in personam filii, inutilis erit stipulatio ; vel uti ut tenere ei, vel ire agere liceat. f Contra autem filius [etiam,] ut ire patri liceat, stipulando, adquiret ei: imo & quod in suam personam conferre non potest, hoc patri adquirat. 131. SCiEVOLA lib. 13. Quxstionum. J Ulianus scribit: si, neque per te 13, neque per heredem tuum Titium fieret, quo minus mihi ire liceat, stipuler: non solum Titium teneri, si prohibeat, sed etiam coheredes ejus. §. 1. Qui fundum sibi 14 aut Titio dari stipulatur, quamvis fundus Titio traditus sit, nihilominus 15 petere fundum potest, ut sibi de evictione promittatur: nam interest ejus, quia mandati actione fundum recepturus sit ä Titio, sed si donationis causa Titium interposuit: dicetur, traditione protinus reum liberari. 132. PAULUS lib. 15. Quxstionum. Q Uidam cum filium alienum susciperet, tradenti promiserat cer- - tam pecunia quantitatem ,si eum aliter, quam ut fidum observas- sct: quxro, si postmodum domo eum propulerit, vel moriens nihil ei testamento reliquerit, an stipulatio committetur: & quid intersit, utrum filius, an alumnus, vel cognatus agentis fuerit? Prxtcrca quxro, si filium suum quis legitime in adoptionem dederit, Lita, ut supra scriptum est, stipulatio intercesserit, eumque pater adoptivus exheredaverit vel emancipaverit: an stipulatio committatur? Respondi: stipulatio utilis est in utroque casu, igitur si contra conventionem factum fit, committetur stipulatio. t Sed videamus primum in eo, qui legitime adoptavit, an poffit committi, si eiim exheredaverit vel emancipaverit? hxc enim pater circa filium solet facere: igitur non aliter eum , quam ut filium observavit. Ergo exheredatus de inofficioso agat. Quid ergo dicemus , si & meruit exheredari ? Emancipatus plane & hoc remedio carcbit. Quare sic debuit interponi stipulatio, utsieumeman- cipasset vel exheredasset, certum quid promitteret. Quo tamen casu commissa stipulatione, potest quxri, an exheredato permittendum esset dicere de inofficioso; maxime si patri naturali heres ex- t> risset : an victo deneganda est ex stipulatu actio ? Sed si ei, qui stipulatus est, non debuit denegari: victo filio nec ipsi deneganda erit debitx pecunix exsecutio, f In eo autem, qui non adaptavit, quem intellectum habeat hxc conceptio : Si eum aliter, quam ut filium observajset, non prospicio ; an & hic exigimus exheredationem vel emancipationem, resin extraneo 16 ineptas? Sed si is, qui legitime adoptavit, nihil facit contra verba stipulationis, cum utitur patrio jure: ineo, qni hxc non fecit, dicit supervacuo, dici tamen poterit, commissam esse stipulationem. §. 1. Filiusfami- lias ita stipulatus est, quantam 17 pecuniam Titio credidero, fide tua ejse jubes? & emancipatus credidit: patri non debebit fidejussor , quia nec reus ei tenetur. 133. SCEVOLA lib. 13. Quxstionum. ^Jl sic stipulatus sim, leque per te, neque per heredem tuum vim fieri spondes? &egi, quod mihi vim Feceris : Reste remanere 18 fastum heredis in stipulatione, nam & ex ipsius posteriore vipoteft committi stipulatio : non eisim ad unam vim pertinet. Nam ficut & ipsius , & heredis caput, ita ipsius vis vel sxpius facta complectitur, ut condemnetur, quanti interest. aut si sic volumus fastam esse stipulationem : Neque per te , neque per heredem tuum fieri? ut ad unam vim primam teneat; si vim fecerit, amplius ex heredis committi non poterit: ergo si [actum] fit quasi ex ipsius vi, tot* consumpta sit: quod non est verum. (1. I. 6q.supr. eod. (2. /. 38. §. 17. fitpr. ecd. (3. /. 9. § . 8 - fuPr. de reb. cred. (4. I. 6. in fin. I. 7. infr. de novat. (;. I. 97. in pr.supr. h. t. (6. 1. 24. Jupr. eod. (7. t. 40. circa fin.supr. de reb. cred. I. 21. in fin.supr. de lisur. L 88. infr. de reg.jur. (8. 1. 88- in fin.supr. h. t. (9. /. 16. inpr.l. 7,1. supr. eod. (1 o.l.q.supr. de condit, instit. I. iz. §. %. supr. de reb. dub. (11. I, 78. in fin. supr.de condit, pfi denonstr. (12. 1 . 39. supr. h. t. (13. /- 4 - §. 1. supr. eod. (14. I . 33. in pr. infr. de solution. (1;. Adde l. 17. infr. d. t. (16. L 8- §. 8. supr. de bon. pojs. contra tab. (17. L 47. in fin. infr. defiiesuf. (ig. Adde l. iz.supr. de except. rei juiic. »Z4- PAU- 1 5*7 De verborum obligationibus, iZl8 IZ4- PAULUS lib. 5. Responsorum. 'Titia, qu® ex alio filium habebat, in matrimonium coit Gajo Sejo habenti filiam; & tempore matrimonii consenserunt, ut ßlia Gaji Seji fiiio Titia,desponderetur ; & interpositum est instrumentum ; & adjecta poena, Jiquis eorum nuptiis impedimentofuijset: postea Gajus Sejus constante matrimonio diem suum obiit, & filia ejus noluit nubere: Quxro, an Gaji Seji heredes teneantur ex stipulatione? Respondit, ex stipulatione, qux proponeretur, cum non secundum bonos mores interposita fit, agenti exceptionem doli mali obstaturam: quia inhonestum i visum est, vinculo s pcenx matrimonia obstringi, sive futura, sive jam contracta. §. 1. Idem respondit , plerumque ea, qua prafationibus 3 conve- nijfe concipiuntur, etiam in stipulationibus repetita creduntur : sic 4 tamen, ut non ex ea repetitione inutilis efficiatur stipulatio. §. 2. Idem respondit: cum Septicius literis suis prastaturum se «averit pecuniam , & usuras ejus semisses, quae apud Sempronium depofitxsint: hinter praesentes actum est, intelligendum etiam a parte Lucii Titii praceffisse ; verba stipulationis. §. 3. Idem respondit: quotiens , pluribus 6 specialiter pactis , stipulatio una «nnibus subjicitur, quamvis una interrogatio, & responsum unum subjiciatur; tamen proinde 7 haberi, ac si singulae species in stipulationem: deductae fuissent. 133. SC/EVOLA lib. 5. Responsorum. f^I] ita quis promiserit. Decem tibi dabo qua die petieris, os eo- u rum sisuras in dies triginta : quxro, usurae, utrum ex die stipulationis , an ex die, qua petita fors fuerit, debeantur ? Respondit, secundum ea, quae proponerentur, ex die stipulationis deberi: nisi aliud actum manifeste probaretur. §. 1. Item quaesitum est, quando pecuniam reddere debebo, cum primum petierit? Respondit, verba, quae proponerentur, ex die, quo stipulatio fasta esset, initium capere. §. 2. Seja cavit Lucio Titio, quod mandanti eo hortos emijfet , cum pretium omne cum usuris ab eo recepiffet, se ineitiu proprietatem hortorum translaturam ; deinde in continenti inter utrumque convenit: ut intra calendas Apriles primas universam summam mandator numeraret , (si hortos acciperet. Quaeritur, cum ante calendas Apriles non omne pretium cum usuris ä Lucio Titio Sejae solutum sit, interposito tamen modico tempore reliquum pretium cum usuris Sejm Titius solvere paratus fuerit, neque Seja accipere voluit, & usque in hodiernum per Titium non stet, quominus reliquum solveret : an [si] nihilominus Lucius Titius Sejae universam pecuniam solvere paratus sit, ex stipulatu agere possit ? Respondit posse, si non multopost obtulisset, nec mulieris quicquam propter eam moram intereflet: quod omne ad judicis cognitionem remittendum est. §. 3. Ea Lege donatum sibi esse ä Seja servum , & traditum, ut ne adfratrem ejus , aut filium , aut uxorem, aut socrum perveniret, scripsit: & hxc ita stipulante Seja, spopondit Titius, qui post biennium heredes relinquit Sejam & fratrem ; cui ne serviret, expressum erat. Quaeritur, an Seja cum fratre & coherede ex stipulatu agere poffit ? Respondit:posse in id 8, quod ejus interest. §. 4. Filia, quae de inofficioso agere instituit & transegit, postea cum heredibus stipulatione interposita, & subjecta doli clausula, apud Praefectum de falso testamento egit, nec probavit. Quaero, an ex doli clausula poffit conveniri? Respondi, nihil ad eam stipulationem id , quod postea astum proponeretur, pertinere. 136. PAULUS lib. 5. Sententiarum, glfub 9 una significatione diversis nominibus ea res, quae in stipulatum deducitur, appelletur: non infirmat obligationem, fi alter altero verbo utatur. H. 1. Si qni viam 10 ad fundum suum dori stipulatus fuerit, postea fundum partemve ejus ante constitutam servitutem alienaverit: evanescit stipulatio. 137. VENULEjUS lib. 5. Stipulationum. QOntinuus 11 actus stipulantis & promittentis esse debet: utta- men al iquod momentum natune intervenire poffit. & cominus (1. Vide tamen Nov. Leon. 18- (2. 1 . 19. supr. k. 1. 1 . 7 r. §. 1. fitpr.de condit, (s demonflr. I. 14. C.denupt. (3. §. ult. infr. hic. !■ 4 . i» fin. supr. de pactis. I. 10. supr. de tedil. ediclo. (4. 1. 126. §. a.supr. h. t. I. 113. §. 4. supr. delegat. 1. §. 17. Inft. de nutil.ftipul. §. ult. Tnst. de ßdejujs. (6.1. 140. in pr. infr. h. t. y- §. I. supr. hic. I. 29. in pr. supr. eod. (8. I. 68. I. 72. in pr. »•81. 1.1x2. §. 1. I. 1x3. in fin.supr. h. t. I. ult.supr.fi quis in )us vocat. I, 13. in sin. supr. de re judicat. (9. I. 65. §. I. supr. *• (10. 1- 14«. in sin. infr. eoi. I, n.supr. deservit, (u. I. ii., responderi stipulanti oportet: exterum si post interrogationem aliud acceperit, nihil proderit, quamvis eadem die spopondisset. §■ i- Si hominem stipulatus sim, & ego de alio 12 sensero, tu de alio : nihil acti erit, nam stipulatio ex utriusque consensu perficitur. §. 2. Cumita stipulatus sum, Ephesi dari > inest 13 tempus: quod autem accipi debeat, quaeritur? & magis est, ut totam eam rem ad judicem, id est, ad virum bonum remittamus, qui xstimet, quanto tempore diligens paterfamilias conficere poffit, quod facturum se promsserit. ut, qui Ephesi daturum se spoponderitneque duplo- mate, diebus ac noctibus, &. omni tempestate contempta iter continuari cogatur; neque tam delicate progredi debeat, ut reprehensione dignus appareat: sed habita ratione temporis, retatis, sexus , valetudinis; cum id agat, ut mature perveniat, id est, eodem tempore , quo plerique ejusdem conditionis homines solent pervenire. coque transacto, quamvis Romx remanserit 14, nec poffit Ephesi pecuniam dare: nihilominus ei recte condicetur : vel quia per ipsum steterit, quo minus Ephesi daret; vel quoniam per alium Ephesi poffit dari; vel quia ubique 1; potest solvere, nam & quod in diem debetur, ante 16 solvi potest, licet peti non potest, quod si duplomate usus, aut felici navigatione, maturius , quam quisque , pervenerit Ephesum : confestim obligatus est. quia in eo, quod tempore atque fncto finitum est, nullus est conjectura locus. §.3. Item, qui insulam fieri spopondit: non utique conquisitis undique fabris, & plurimis operis adhibitis, festinare debet; ngc rursus utroque aut altero contentus esse: sed modus 17 adhibendus est secundum rationem diligentis aedificatoris, & temporum, locorumque. item, si non inchoetur opus: id tantum aestimetur, quod in illo intervallo effici potuit: tranfactoque IS tempore, quo insulam consummare oportuerit, li postea aedificetur, liberetur reus: sicut liberatur, qui sedaturum spopondit, si quandoque tradit. §. 4. Illud inspiciendum est: an, qui centum dari promisit, confestim teneatur; an vero cesset obligatio , donec pecuniam conferre poffit. ? quid ergo, si neque domi habet, neque inveniat creditorem ? Sed hxc recedunt ab impedimento naturali, & respiciunt ad facultatem dandi. Est autem facultas , personae commodum incommodtimque, non rerum, qux promittuntur. & alio- quin, si quis Stichum dari spoponderit, quaeremus, ubi sit Stichus : aut si non multum referre videatur, Ephesi daturum fe, an quod Ephesi sit, cum ipse Romx sit, dare spondeat, nam hoc quoque ad facultatem dandi pertinet: quia in pecunia & in Sticho illud commune est, quod promissor in prasentia dare non potest. Et generaliter causa 19 difficultatis ad incommodum promissoris, non ad impedimentum stipulatoris pertinet: ne incipiat dici, eum quoque dare non posse, qui alienum servum, quem dominus non vendat» dare promiserit. §. 5. Si ab eo stipulatus sim, qui efficere non possit , cum alii poffibile sit: jure factam obligationem, Sabinus scribit. §. 6. Cum quis sub hac conditione stipulatus sit, Ji rem sacram, aut religiosam Titius vendiderit, vel forum, aut basilicam, & hujusmodi res, quas publicis usibus in perpetuum relicta; sint, ubi omnino conditio jure impleri non potest, vel id facere ei non liceat: nullius momenti fore stipulationem, proinde ac fi ea conditio, qme natura impoffibilis est, inferta esset, nec ad rem pertinet, quod jus mutari potest, & id , qnod nunc impoffibile est, postea possibile fieri: non enim fecundum futuri temporis jus, sed fecundum praesentis, xstimari debet stipulatio. §.7. Si, ut aliquid fiat, stipulemur: & usitatius, & elegantius esse, Labeo ait, sic 20 subjici pce- nam, Si ita faBum non erit, ai cum quid ne fiat, stipulemur: tunc hoc modo , Si adversius eu faBum erit. & cum alia Heri, alia non sieri, conjuncte stipulemur: sic comprehendendum, Sinon feceris. Si quid adversus easieceris. §. 8. Praterea sciendum est, quod dari stipulemur, non posse nos uni 21 ex heredibus adquiri: sed necesse esse omnibus adquiri. at cum quid fieri stipulemus: etiam unius personam recte comprehendi. _ spr. infr.de Auob. reis. (12. /. 22. I. 83- §• l.supr. h. t. (13. /. . §. 6. supr. de eo , quod certo loco. (14. L 122. in pr. supr. h. t. 15. Immo vide l. 9. supr. de eo, quodeerto loco. I. 16. §. j. infr. esidejujf. (16. L 38. §. 16. sitpr. h. t. I. 1. §. l.supr. de condit, j demonflr. I. 7. supr. derejudic. L 50.supr. deoblig. (si aci. I. 70. sfr. desolution. (17. i. 58. §. l.supr. locati. (18. I. 91. §. 3. tpr. h. t. (19. L 2. §. 2. supr. eod. (20. 1 . ql.supr. eod. (21, l. 3. in fin. supr. de pactis. 238. IDEM 1519 Digestorum Lib. XLV. Tit. s. II. t38. IDEM lib. 4. Stipulatioinim. I7Um oui certarum nundinarum diebus dari stipuletur, primo die Ü petere posse, Sabinus ait. Proculus autem & exteri diverfe scholae auctores , quamdiu 1 vel exiguum tempus ex nundinarum spatio superesset, peti posse existimant : sed ego cum Proculo sentio. §. i. Cum pure stipulatus sim , illud aut illudiari , licebit 2 tibi, quotiens voles ; mutare voluntatem in eo , quod prx- ftaturus sis; quia diversa causa est voluntatis expressas, & ejus, qux inest. 139. IDEM lib. 6. Stipulationum. /"' , Um ex causa 3 duplx stipulationis aliquid intendimus , vendi- toris heredes in solidum omnes conveniendi sunt, omnesque debent subsistere : & quolibet eorum defugiente, exteris subsistere nihil prodest; quia in solidum defendenda est venditio , cujus 4 indivisa natura est. sed cum uno defugiente omnes defugisse videantur , ideoque omnes teneantur : unicuique pro parte hereditaria prxstatio incumbit. 140. PAULUS lib. 3. ad Neratinm. ■pLuribus ; rebus prxpofitis , ita stipulatio facta est, ea omnia , ■ quastif raseris ta sunt, dari ? propius est , ut tot 6 stipulationes , quot res sint. §. 1. De hac stipulatione, annua , bima, trima die id argentum quaque die dari ? apud Veteres varium fuit. Paulus : sed verius, & hic tres esse trium summarum stipulationes. §. 2. Etsi placeat extingui 7 obligationem , si in eum casum inciderit , a quo incipere non potest: non tamen hoc in omnibus verum est. ecce stipulari viam , iter , actum ad fundum communem socius 11011 potest : & tamen si is, qui stipulatus fuerat, duos heredes reliquerit, non extinguitur stipulatio. & per partem dominorum servitus adquiri non z potest: adquisita tamen conservatur, & per partem domini: hoc evenit, si 9 pars prxdii servientis , vel cui servitur , alterius domini esse coeperit. 141. GAJUS lib. 2. de verborum obligationibus. Cl servus aut filiusfamilias ita stipulatus sit: Illam rem aut Hiant , o u tram ego velim } non 10 pater, dominusve, sed filius, scr- vusve destinare de alterutra debet. §. 1. Extranei quoque persona si comprehensa fuerit, veluti hoc modo , Utram earum Titius elegerit : non aliter stipulator alterutrius petendx facultatem habet, quam si Titius elegerit. §. 2. Pupillus, licet ex 11 quo fari coeperit, recte stipulari potest ; tamen si in parentis potestate est, iie re auctore quidem patre obligatur: pubes vero , qui in potestate est, proinde, ac si paterfamilias , obligari solet, f Quod autem in pupillo dicimus , idem & in filiafamilias impubere dicendum est. §. 3. Si ita fuero stipulatus , Mihi aut Titio : & tu mihi daturum te spondeas: secundum omnium opinionem ad interrogatum te respondere, quia constat mihi soli adquiri obligationem : Titio autem duntaxat recte solvitur. §. 4. Si inter eos , qui Ro- K sunt, talis fiat stipulatio 13, Hodie Carthagine dare spondes ? Quidam putant, non femper videri Impoffibilem causam stipulationi contineri : quia possit contingere , ut tam stipulator quam promissor, ante aliquod tempus suo quisque dispensatori notum fecerit, in eum diem futuram stipulationem, ac demandasset promissor quidem suo dispensatori, ut daret; stipulator autem suo, ut acciperet, quod fi ita factum fuerit, «poterit valere stipulatio. §. 5. Cum »«ibi, aut Titio stipulor, dicitur aliam quidem rem in personam meam, aliam in Titii designari non posse : veluti 14 mihi decem, aut Titio hominem, si vero Titio ea res soluta sit, quxin ejus persona designata fuerit: licet ipso jure non liberetur promissor, per exceptionem tamen defendi possit. §. 6. Tempora vero diversa designari posse , veluti, mihi Kalendis Januariis , aut Titio Kalendis Februariis ? Imo etiam citeriorem 1; diem in Titii personam conferri posse : veluti, Mihi Kalendis Februariis , Titio (i. I. 42 .sufr. h. t. (e. V. I. 106. insiti, sufr. eod. (3. I. S?. §. ;. sufr. eod. (4. v. i. 72. in pr. sv.fr. eod. (5. I. 134. in sin. sufr. eod. (f>. I. 29. in fr.supr. eod. (7. I. 98. in fr.sufr. eod. §. 2. vers item contra. Inst. de inutil. stipiti. (8. I. 2. §. 2. sufr. b.t.l.ij. sufr. deservit. 1.6. §. l.sufr. commun.pned. I. 2;. §.9. sufr.famil. ercisc. (9. I. 136. in sin. sufr. h. t. (io. I. 76. inpr. sufr. eod. (11. I. 1. §. 13 .sufr. de oblig. aci. §. 10. Inst. de inutil. stip Ul. - (12. d. §. 10. in sin. (13. §. ;. Inst. h. t. I. 2. §. 9. sufr. de eo , quod certo loco. (14. I. 44. §. 4 .sufr. de oblig. U aci. I. 34- §• -- l- 98. §. 5. 6. infr. desolution. (15. d. I. 98. §. 4. _ 1520 Kalendis Januariis ? Q110 casu talem esse stipulationem inteliige- mus ,si Titio Kalendis Januariis non dederis , mihi Kalendis Februariis dare spondes ? §. 7. Sed rursus mihi quidem pure 16 , aut Titio sub conditione stipulari possum. Contra vero, si mihi lub conditione., aut Titio pure: inutilis erit tota stipulatio, nisi in meam personam conditio extiterit. scilicet [ quia ] nisi, quod ad me, vim acceperit obligatio , adjectio nihil potest valere. Hoc tamen ita demum tractari potest, si evidenter apparet, pure Titii persona adjecta: aiioquin cum ita stipulor: Si navis ex F frica venerit, mihi ant Titio dare spondes ? Titii quoque persona sub eadem conditione adjici videtur. §. 8. Ex hoc apparet, si diversa conditio in meam personam, diversa in Titii, posita fit, nec in meam personam extiterit conditio, totam stipulationem nullius momenti futuram: extante vero mea conditione, si quidem Titii quoque conditio extiterit, poterit vel Titio solvi; fi vero in illius persona defecerit, quasi non adjectus habebitur. §. 9. Ex his omnibus apparet, licet alterius persona non recte adjiciatur, non ideo minus in nostra persona utiliter procedere stipulationem. T I T. II. DE DUOBUS 17 REIS CONSTITUENDIS f. i. MODESTINUS lib. 2. Regularum. (~)Ui stipulatur, reus stipulandi dicitur: qui promittit, reuspro- mittendi habetur. 2. JAVOLENUS lib. 3. ex Plautio. pUm duo eandem pecuniam aut promiserint, aut stipulati sunt: ipso jure & singuli in solidum debentur 18 , & singuli debent 19 i‘. ideoque petitione 20, acceptilatione 21 unius, tota solvitur obligatio. 3. ULPIANUS lib. 47. ad Sabinum. IN duobus reis promittendi frustra timetur novatio: nam licet an- A te prior responderit, posterior etsi ex intervallo accipiatur; consequens est dicere, pristinam obligationem durare , sequentem accedere. & parvi refert 22, simul spondeant, au feparatim promittant: cum hoc actum 23 inter eos sit, ut duo rei constituantur, neque ulla novatio fiet. §. 1. Ubi duo rei facti fu ut, potest vel ab uno 24 eorum solidum peti, hoc est enim duorum reorum, ut unusquisque eorum in solidum, iit obligatus,. polsitque ab alterutro peti. partes autem a singulis peti posse, nequaquam dubium est: quemadmodum & ä reo , & fidejussore petere possumus 25. utique enim, cum una 26 sit obligatio, una & summa est : ut sive unus solvat, omnes liberantur ; sive solvatur ab altero , liberatio contingat. 4. POMPONIUS lib. 24. ad Sabinum. TjUo rei promittendi , sive ita interrogati , spondetis > respon- deant 27 spondeo, aut spondemus ; sive ita interrogati, spondes ? respondissent, spondemus : recte obligantur. 9. JULIANUS lib. 22. Digestorum. pJEmo est, qui nesciat alienas 28 operas promitti posse, & fide- 1 jussovem adhiberi in ea obligatione. & ideo nihil prohibet, duos reos stipulandi constitui, vel promittendi, sicuti si ab eodem fabro duo rei stipulandi easdem operas stipulentur ; & ex contrario duo fabri ejusdem peritix easdem operas promittere intelliguntur, & duo rei promittendi fieri. 6. IDEM lib. 52. Digestorum. JAUos reos promittendi facturus , si utrumque interrogavero, sed ‘ L_7 alter duntaxat responderit: verius puto, eum , qui responderit, obligari, neque enim sub conditione interrogatio in utriusque persona fit, ut ita demum obligetur , ii alter quoque responderit. §. 1. Duobus autem reis constitutis, quin liberum sit stipulatori, vel ab utroque 29 , vel ab altero duntaxat, fidejussorem accipere, non dubito. §. 2. Sed si a duobus reis stipulandi interrogatus respondisset, uni se spondere : ei soli tenetur. §. Z. Duo rei sinedu- (16. d. I. 98. §.4. (17. Lib. 8. C. 40. Lib. 3. Inst. 17. Nov. 99. (18. §. I. Iw- h. t. (19. Mutat. Nov. 99. c. 1. (20. /. 51. in sin. sufr. de evici. I. 31. §. I. infr. de novat. (21. I. IZ. in sin. I. 16. in pr. infr. de acceptil. (22. Vide tamen Inst. eod. in pr. vers. nam si prius. (23. /.8. §.2. infr. de novat. (24. Mutat. Nov. 99. c. 1. (25. Mutat. Nov. 4. c. 1. (26. Fac. I. 9. in pr.sufr. de padi, immo vide l. 9. in fitt. infr. h. t. , (27. Inst. eod. in pr. (28. Imino vide /• <>?■ in sin. infr. desidejujs. (29. 1. 40. infr. d. t. bia 1521 De {Kpulatione servorum. 1522 bio ita constitui possunt, ut [&] temporis ratio habeatur, intra | quod uterque respondeat. f Modicum f tamen intervallum temporis , item modicus actus 2 , qui modo contrarius obligationi non sit, nihil impedit, quominus duo rei sunt, fidejussor quoque interrogatus inter duorum reorum responsa, fi responderit: potest videri non impedire obligationem reorum : quia nec longum spatium interponitur , nec is actus , qui contrarius Iit obligationi. 7. FLORENTINIUS Ub. 8. Instit. 1?X duobus reis promittendi alius 3 in diem vel sub conditione ’*•* obligari potest : nec enim impedimento erit dies , aut conditio , quominus ab eo, qui pure obligatus est, petatur. 8- ULPIANUS lib. 1. Responsorum. Uls verbis , ea, qux pr restari stipulanti tibi Spopondimus , Interesse, quid inter contrahentes actum sit. nam fi duo rei fasti sint, eum , qui absens 4 fuit, non teneri: praetentem autem in solidum esse obligatum ; aut si minus, in partem fore obstrictum. 9. PAPINIANUS lib. 27. Qutestio- nuni. -p Andern rem apud duos pariter deposui, utriusque fidem in soli- ■E' dum secutus; vel eandem rem duobus similiter commodavi: fiunt duo rei promittendi, quia non tantum verbis stipulationis, sed & exteris contractibus , veiuti emptione , venditione ; , locatione 6, conductione , depolito 7 , commodato 8 , testamento 9. utputa fi pluribus heredibus institutis testator dixit, Titius N 10 AlxviusSempronio decem dato. §. I. Sed si quis in deponendo penes duos , pacifcatur , ut ab altero culpa quoque prostaretur : verius est, non esse duos reos, a quibus impar suscepta est obligatio. f Non idem probandum est, cum duo quoque culpam promisissent , si alteri postea pacto culpa remissa sit: quia posterior conventio , qiue in alterius persona intercessit, statum & naturam obligationis , quae duos initio reos fecit, mutare non potest, quare si socii sint, & communis culpa intercessit, etiam alteri 11 pactum cum altero factum proderit. §. 2. Cum duos reos promittendi facerem, [&] ex diversis locis Capus pecuniam dari stipulatus lim : ex persona cujuique ratio proprii temporis habebitur, nam etsi maxime parem causam suscipiunt; nihilominus in cujuique persona, propria 12 singulorum consistit obligatio. 10. IDEM lib. 37. Qusestionum. duo rei promittendi socii non sint: non proderit alteri, quod stipulator alteri reo pecuniam debet. 11. IDEM lib. 11. Responsorum. Sos promittendi vice nuitua fidejussores non inutiliter accipi convenit: reus itaque stipulandi actionem suam dividere 13 si velit, (neque enim dividere cogendus est, ) potest eundem, ut principalem reum , item qui fidejussor pro altero extitit, in partes convenire : non secus , ae si duos promittendi reos divitis actionibus conveniret. §. r. Cum tabulis esset comprehensum , illum N illum centum aureos stipulatos , neque adjectum , ita ut duo rei stipulandi essent: virilem partem singuli sti nlati videbantur. §. 2. Et e contrario, cum ita cautum inveniretur , tot aureos relie dari stipulatus est Julius Carpus: Spopondimus ego Antoninus Achilleus, U Cornelius divus: partes viriles deberi: quia non fuerat adjectum , singulos in solidum spopondisse , ita ut duo rei promittendi nerent. 12. VENUI.EJUS lib. 2. Stipulationum. AI ex duobus , qui promissuri sint, hodie 14 alter, alter postera die res onderit: [prolutus] non esse duos reos, acneobbgatum quidem inteiligi eum , qui postera die responderat: cutn actor ad ilia negotia discesserit, vel promissor , licet peractis illis rebus responderit. §. 1. Si a Titio & pupillo sine tutoris auctoritate stipulatus fuero eadem decem , vel [aj fervo : & quasi duos reos promittendi constitui , obligatumque Titium solum , Julianus scribit, quamquam si servus spoponderit, in actione de peculio eadem observari debent , ae si liber fuisset. cu d f R Eo 13. IDEM lib. 3. Stimulationum. CI reus promittendi altero reo heres 1 r extiterit, duas obligatio- nes eum sustinere dicendum est. nam ubi quidem altera diffe- rentia obligationum esse poffit, ut in fidejussore & reo principali, constitit alteram ab altera perimi, cum vero ejusdem dux potestatis sint, non potest reperiri, qua altera potius , quam alteram con- lummari: ideoque etsi reus stipulandi heres extiterit, duas species obligationis eum sustinere, p 14. PAULUS lib. 2. Manualium. CjT stipulationum Praetoriarum duo rei fieri possunt. 15. GAJUS lib. 2. de Verborum, obligationibus. CI id, quod ego & Titius stipulamur, in singulis personis propriu» intelligitur: non poterimus duo rei stipulandi constitui, veiuti 16 cum usumfructum aut dotis 17 nomine dari stipulemur, idque ct Julianus scribit. Idem ait, & fi Titius & Sejus decem, aut Stichum, qui Titii fit, stipulati Fuerint.: non videri cos duo« reos stipulandi: cum Titio decem tantum , Sejo Stichus aut decem debeantur, quee sententia eo pertinet, ut quamvis vel huic, vel illi decem solverit, vel Sejo Stichum ; nihilominus alteri obligatus manet: sed dicendum est, ut, si decem alteri solverit, ab altero liberetur. iL. IDEM lib. z. de Verborum obligationibus. EX duobus reis stipulandi li semel unus egerit 18 : alteri promis- J_l for offerendo pecuniam , nihil agit. 17. PAULUS lib. s. ad Plautium. Cive a certis personis heredum 19 nominarim legatum esset, sive . ab omnibus excepto aliquo : Atilicinus, Sabinus, Cassius, pro hereditariis 20 partibus totum eos legatum debiturbs ajunt, quis hereditas eos obligat, idem est, cum omnes heredes nominantur. 18. POMPONIUS lib. v ex Plautio. jPX duobus reis ejusdem Stichi promittendi factis, alterius factum J alteri quoque nocet. 21 19. IDEM lib. 3 [7] ad Quintum Mucium. pUm duo eandem pecuniam debent, si urnis capitis diminutione exemptus est obligatione ,' alter non liberatur : multum enim interest , utrum res ipsa solvatur , an persona liberetur, cum persona liberatur , manente' obligatione : alter durat obligatus. & ideo si aqua & igni interdictam est, alicujus fidejussor postea ab eo datus tenetur. (.1.1. 12. ittpr. infr. h. t. I. I. §. 1. I. 137. in pr.supr. de verb. »blig. (2. i. I. 12. inpr. d. I. 137. in pr. (3. §. ult. Inst. h. t. ( 4 - §• 12. Inft. de inutil.stipiti. ($./. 47. supr. locuti. (6. d. I. 47. ‘S- §• 9 - i- 26.supr. d. t. (7. Fac. I. 1. §. 14. §. 31. I. 17 .supr. deposti. (8. I. 5. in fin.l. 6. /. 7 .supr. commodati. (9. 1. 17. infr. y ( I0 - 7 . 8. §. I .supr. de legat. 1. I. 16. supr. de legat. 2. 7 . 25. supr. de legat. 3. (11. 7 . 21. §. fin. I. 25. supr. de paci. (12. Immo Vide 7 . 3. in fin. supr. h. t. (13. /. 51. §, 2. infr. de fidejujs. (14. 7 . 6. T 0 hi. I. T I T III. DE STIPULATIONE 22 SERVORUM. 1. JULIANUS lib. Digestorum. pUm servus stipuletur, nihil 23 filterest , sibi, an domino, an vero sine alterutra eorum adjectione dari stipuletur. §. 1. Si servus tuus, qui mihi bona fide serviebat, peculium habuerit, quodad te pertineat, L ego ex eo pecuniam Titio credidero: nummi tui manebunt, stipulando autem inibi servus eandem pecuniam nihil aget; vindicando ergo eam pecuniam tu consequi poteris. §. 2. Si servus communis , meus & tuus, ex peculia, quod ad te solum pertinebat, mutuam pecuniam dederit: obligationem tibi adquiret. & si eandem milii nominarim stipulatus Fuerit, debitorem a te non liberabit: sed uterque nostrum habebit actionem , ego ex stipulatu , tu , quod pecunia tria numerata sit; debitor tamen me doli mali exceptione summovere poterit. §. 3 - Quod lervus meirs meo 24 servo dari stipulatur, id perinde haberi debet, ac h mihi stipuletur. Item quod tuo fervo stipulatur, derinde ac si tibi stipulatus esset: ut altera stipulatio obligationem pariat, altera nullius momenti fit. §. 4. Communis servus duorum 25 servorum perlo- nam sustinet: idcirco fi proprius meus servus communi meo & tuo fervo stipulatus Fuerit: idem juris erit in hae una conceptione vear- bor um , quod futurum esset, fi separarim duae stu illationes con- T.fin. supr. h. 1.1. IS 7 -supr. de verb. oblig. OS- l-S- infr. de fide- iujs. (ifi. Fac. 7 . 25. §- 3 -snpr. de usf. I. 9- ***-•?■ 'prox. (17. Fac. 7 . 8- infr. tit. prox. (18. /■ 9 -s‘pr de verb. oblig. I. <7. infr.de solution. (19. v. 7 . 9. rn pr.supr. h. t (20 Immo vnle i. 124. supr. de legat. I. (ri. Immo vnle 7 . 3 2. §. 4. supr .deusur, (22. Lib. 3. Jnfi. 18. 03. I- 15; ;nfr. h. t. (24. §. I. Inst. eod. 1 . 40. supr. de verb. oblig. Ov Vide tamen 7 . 9. tnsin. pr.supr. dt i “ d ' D d d d d ceptse 1523 Digestorum Lib XLV. Tit III. 1524 ceptx fuissent, altera in personam mei servi, altera in personam' tui servi neque existimare debemus, partem dimidiam tantum m<- hi adquiri, partem nullius esse momenti: quia persona fervi communis ejus conditionis est, ut in eo , quod alter ex dominis potest adquirere, alter non potest , perinde 1 habeatur, aesi ejas solius eflet, cui adquirendi facultatem habeat. §. Si Fructuarius servus stipulatus esset fructuario, aut proprietario : si quidem ex 2 re fructuarii stipulatus esset, inutilis est stipulatio : quia utrique ex re fructuarii actionem adquirere potuisset sed fi aliud stipulatus fuisset, proprietarium petere posse : & fi promissor fructuario solvisset , liberatur. §. 6. Cum servus communis Titii & Mxvii stipulatur in hunc modum , decem Kalendis Titio dare spondes ? Si decem Kalendis Titio non dederis , tunc jWavio viginti dare Jpondes ? dux 3 stipulationes esse videntur, sed si Kalendis decem data non fuerint, uterque dominus ex stipulatu agere poterit: sed in secunda obligatione Maevio promissa Titius exceptione doli summovebitur. 2. ULPIANUS lib., 4. ad Sabinum. CErvus communis ipse 4’ sibi stipulari non potest : quamvis con- o staret, eum se stipulari domino posse, non enim se domino ad- quirit, sed de se obligationem. 3. IDEM lib. ;. ad Sabinum. CI servus Reipubliex, vel Municipii, vel Coloniae stipuletur : ^ puto valere stipulationem. 4. IDEM lib. 21. ad Sabinum. qI servus communis sibi uni ex dominis stipuletur: perinde est , 0 ac si omnibus 5 dominis & uni ex his stipuletur ; veluti Titio & Maevio , & Titio. & probabile est, ut Titio dodrans, Maevio quadrans debeatur. 5. IDEM lib. 48. ad Sabinum. CErvus communis lio omnium est, non quasi singulorum totus ; 0 sed pro partibus utique indivisis , ut intellectu magis partes habeant, quam corpore. Et ideo si quid stipulatur, vel quaqua alia ratione adquirit: omnibus adquirit pro parte, qua dominium in.eo habent. Licet si autem ei, & nominatim alicui ex dominis stipulari, vel traditam rem accipere, ut ei soli adquirat. Sed si non nominatim domino stipuletur , sed jussu unius dominorum: hoc jure utimur , ut soli ei adquirat, cujus jussu stipulatus est. si. POMPONIUS lib. 26. ad Sabinum. /AFilius recte dicebat, & per traditionem accipiendo , vel depo- nendo, commodandbque , posse soli ei adquiri, qui jussit, qux sententia & Cassii, & Sabini dicitur. 7. ULPIANUS lib. 48. ad Sabinum. URoindc & fi quatuor forte dominos habuerit, & duorum jussu stipulatus fit: his solis adquiret, qui jusserunt. magisque est, ut non aequaliter 7, sed pro portione dominica totum eis adquira- tur. J Idem puto , & si nominatim ei stipulatus esse proponatur, nam etsi omnium jussu stipulatus sit, ve! omnibus nominatim : non dubitaremus, omnibus pro dominicis eum portionibus, non pro virilibus adquirere. §. 1. Si servus communis ab uno 8 ex sociis stipulatus sit, i siquidem nominatim alteri socio, ei soli debetur, sin autem sine ulla adjectione pure stipulatus sit: reliquas partes is servus exteris sociis, prxter eam partem , ex qua promissor dominus esset, adquiret. sed fi jussu unius socii stipulatus est ; idem juris est, quod esset, si eidem ilii socio nominatim dari stipulatus esset. f Interim , etiamsi neque jussu , neque nominatim alteri ex dominis stipularetur : ei tamen soli adquirere eum, Juliano placuit. utputa fi quid forte stipuletur, quod utrique adquiri non potest : veluti servitutem 9 ad fundum Cornelianum stipulatus est, qui fundus Sempronii erat, alterius ex dominis , ei soli adquirit. 8- GAJUS lib. sing. de Casibus.. | Te«> si alter ex dominis uxorem ducturus sit, & huic fervo dos 10 1 psomittatnr. 9. ULPIANUS lib. 48. ad Sabinum.. ‘.j Tersi si servus duorum , Titii & Mxvii, hominem , qui Titii erat, stipulatus fuerit: ei lbli adquirit, cujus non fuit. Sed si 'i. i. 12. jupr. de anclor, tut. (2. /. 28. in pr. infr. h. t. I. 98. ri infr. de folution. (3. /, 44. in fin.sitpr. de oblig. U aci. (4. /. 18. -■v infr. h. t. (;. /. 1. §. %i.supr. depojiti. (6. /. 7. §. 1. I. 28. q. 3. I. 32. infr. §, uit. Inst. h. t. I. 37. §. 3 .supr. deadqtiir. rer. do- ■cin. i.i. §. 7. Jupr. de adqnir,-vcl aniitt. post. §. ult. Inft. per quas jierj.on..nobiso,iiig. l. ult. C.perquasperjonas. (7. Vide tamen/. 37. -”/r. h. t. (8. /. 8. §. 2. infr. de acceptil. (9. 1 . 17. infr. h. t. ad- stipulatus sit, Stichum sibi U Mavio , U Titio dare spondes} totum eum Msvio adquirit: quod 11 enim alteri ex dominis adqui- rere ii.ui potest, id ad eum, qui ad obligationem admittitur, pertinet. §. 1. Si cum duos dominos servus haberet, stipulatus fuerit iUi aut 12 illi dominis luis : quassitum est , an consistat stipulatio ? Cassius inutilem esse stipulationem scripsit; & Julianus Cassii sententiam probat: Coque jure utimur. 10. JULIANUS lib'. 52. Digestorum. CEd si ita stipuletur , Titio decem , aüt Afavio fundum darespon . 0 des } quia incertum est, utri eorum adquisierit actionem : idcirco inutilis stipulatio existimanda est. 11. ULPIANUS lib. 48- ad Sabinum. CEd ‘ii sibi aut Trimo aut Secundo dominis suis stipulatus sit: & hic tantundein erit probandum , quod Julianus [dixit] inutilem esse stipulationem, f Sed utrum adjectio inutilis est, an tota stipulatio utilis non est ? Puto adjectionem solam esse inutilem, eo enim quod ait mihi , omni adquisiit ex stipulatu actionem, f An ergo in exterorum persona solutio locum habeat exemplo extranea persona? Et puto , vel solvi eis posse: quemadmodum cuni ego mihi, aut Titio stipuler. Cum ergo cum Primo ant Secundo do- minis stipulatio non constitit, nec [aut] solutio est , illa ratio est; quia non invenimus, in cujus persona stipulatio constitit, in cujus solutio. 12. PAULUS lib. 10. Quxstionum. ' AT Am cum uterque obligationis capax sit, non invenimus, quis adjectus sit: quia non est, qui petere postit. 13. ULPIANUS lib. 48. ad Sabinum. QUm enim stipulatur domino aut extraneo servus, utrumque con- sistat, & in domini persona stipulatio , &in extranei solutio : at hic to iWjiv, id est, aquivalens , corrumpit stipulationem & solutionem.. 14. JULIANUS lib. 3. ad Ursejum Ferocem. CErvus meus , cum apud furem esset, furi 13 dari stipulatus est. negat furi deberi Sabinus : [quia eo tempore, quo stipulatus est , ei non serviret, sed nec ego ex ea stipulatione agere potero. ] Sed si detracta furis persona stipulatus est, mihi quidem-adquiritur actio: sed furi nec mandati, nec alia actio adversus me dari debet. 15. FLORENTINUS lib. 8- Institutionum. Cive 14 mihi, sive sibi, sive conservo suo, sive impersonaliter dari servus meus stipuletur , mihi adquiret. 16. PAULUS lib. 4. Regularum. CErvus hereditarius i; futuro heredi nominatim dari stipulatus, nihil agit: quia stipulationis tempore heres dominus ejus non fuit. 17. POMPONIUS lib. 9. ad Sabinum. CI cpmmunis servus, meus & tuus, viam, vel iter, vel actum stipuletur sine adjectione nominis nostri, cum 16 ego solus fundum vicinum habeam: soli mihi eam adquirit. quod & si tu Fundum habeas , mihi quoque in solidum servitus adquiritnr. 18. PAPINIANUS lib. 27. Quxftionum. CI servus communis Mxvii & castrensis peculii, defuncto filiofa- milias milite , antequam adeat institutus hereditatem , stipuletur : socio , qui solus interim dominus invenitur, tota stipulatio qusretur : quoniam partem 11011 facit hereditas ejus , qux nondum est. non enim fi quis heredem existere filiofamilias dixerit, statim & hereditatem ejus jam esse consequens erit: cum beneficium Principalium Constitutionum in eo locum habet, ut filiusfamilias de peculio testari possit: quod privilegium cessat, prius quam testamentum aditione fuerit confirmatum.. §. 1. Si servus Titii & Mxvii, partem 17, qux Mxvii est, libi dari stipuletur, nulla stipulatio est. cum st Titio dari stipulatus fuisset, Titio adquireretur. Quod fi simpliciter concepta est stipulatio , veluti, partem eam, qux A’Levii est , dare spondes } non adjecto »sibi : prope est, ut, quia fine vitio concerta est stipulatio, sequatur ejus personam, cule /. 25. §. 3 .supr, de usufr. /.. 15. supr. tit. prox. (io. Adde d. I. (11. /. 1. §. 4. in sin. i. 7. in sin.supr. h. t. (124/. IO. /. II. /. 12. infr. eod. (13. /. 34. in sin. infr. eod. (14. /. I. in pr. supr, §. I. List. eod. (1;. /. 18. §. 2. I. 28. §. ult. i. 35. infr. eod. I. 27. in sin. supr. de pali. I. 41. vers. quod Ji stipulatus, supr. de reb. cred. 1. 73, §. 1. supr..de verb. oblig. (16. /. 7. in sin. supr. h. t. (17- 2. supr. eod. jus ■i, Digestorum Lib. XLV. Tit. III 1525 1524 de Salviano Interdicto, pa-g. 1462. ¥ 43. 33. de Senatoribus. 147. ¥ 1. 9. de SCto Macedoniano. 499. * 14. 6. - - - Silaniano. 903. * 29. 9. «i SCtnm Tertytiianinru 1236. * 38. 17. - - - Trebellianum. nn. * 36. 1. - - - Turpilliamim. 1661. * 48. 16. - - - Vellejanum. 921. * 16. i. de Sententiam pallis. 1685. * 48. iZ. de Separationibus. 1409. * 42. 6. de Sepulchro violato. 1620. * 47. ij, de Servis exportandis. 992. * 18. 7. de Servitute legata. ico6. * 33. 3, de Servitutibus. 349. ¥ 8. 1. Praediorum ruftic. 394. * z. 3. - - - - - Praediorum urban. 348. * 8. r. de Servo corrupto. 420. * n. 3. Si ager vectigalis. 31S. * 6. 3. - a parente quis manumissus. 2188. * 37. 12. - cui plus, quam per L. Falcid. nog. * 33. 3. - ex noxali causa agatur. 171. * 2. 9. - Familia furtum fecisse dic. 1599. * 47. 6. - ingenuus olle dicetur. 1341. * 40. 14. - is, qui testamento liber. 1397. * 47. 4. - mensor falsum-modum dixerit. 424. * n. 6. - mulier ventris -nomine. 764. * 25. 6. - pars hereditatis .petatur. 301. * 9. 4. - -pendente appellatione. 1696. * 49. rz. - quadrupes pauperiem see. dic. 369. * 9. 1. - quid in fraudem patroni. 1213. * 38. 9. - quis aliquem testari prohib. 914. ¥ 29. 6. - - cautionibus in judic. sist. 172. * 2. ir. - - in jus vocatus -non ierit. 166. * 2. 9. - - jus dicenti non ob.temper. 163. * 2. 3. - - omissa causa testamenti. 902. * 29. 4. - servitus vindicetur. 362. * 8- 9. - tabuste testamenti extabunt. 1199. * 37. 2. - tabuiae testamenti null» extab. 1216. * 38. 6. - Tutor vel Curat. Magistratus creatus. 1696. * 49. 10. - ventris nomine muliere in .postetT. 764. * 23. 3. - Ususfructus petatur. 339. * 7. 6. de Solutionibus & liberationibus. 1343. * 46, Z. Soluto matrimonio. 741. * 24. 3. ile Sponsalibus. 693. * 23. I. de Statu hominum. 137. * 1. 9. - - - liberis. 1319. * 40. 7. Stellionatus. 1624. * 47. 20. de Stipulatione fervorum. 1322. * 43. 5. de Stipulationibus Praetoriis. 1/966. * 46. 5. de Successorio Edicto. 1221. * 38. 9. de Suis & legit, bered. 1233. * 38. 16. de Supellectili legata. 1030. * 33. 10. de Superficiebus. 1436. * 43. 18. de Suspectis tuteribus & curator. 799. * 16. 10* De stipulatione servorum, 1526 1526. 45 - 3 * I 52 > \ de Salviano Interdicto, pag. 146*. * 43. ZZ. de Senatoribus. 147. * 1. 9. de SCto Macedoniano. 499. ’ 14. 6. - - - Siianiano. 908. * 29. 9. ad SCtum. Tertyllianum. 1236. * Z8- 17. - - - Trcbellianum. mi- * 36. i. - - - Turpilliarium. 1661. * 48- 16. - - - Vellejanum. 521. * 16. I. de Sententiam pallis. 1685. * 48- 23. de Separationibus. 1405. * 42. 6. de Sepulchro violato. 1620. * 47. 12. de Servis exportandis. $92. * 18. 7. de Servitute legata. 1006. * 33. 3. de Servitutibus. 345. * 8. 1. - - - - - Praediorum rustic. 394. * 8- Z. ----- Pradiorum urban. 348. * 8. 2. de Servo corrupto. 420. * n. 3. Si ager vectigalis. 318. * 6. 3. - a parente quis manumiffus. n88. * 37. 12. - cui plus, quam per L. Falcid. no8. * 35. 3. 1 - ex noxali causa agatur. 171. * 2. 9. - familia furtum fecisse dic. 1599. * 47. 6. - ingenuus esse dicetur. 1341. * 40. 14. - is, qui testamento liber. 1997. * 47. 4. - mensor falsum modum dixerit. 424. * 11. 6. - mulier ventris nomine. 764. * 29. 6. - pars hereditatis petatur. 301. * 9.- 4. - pencsente appellatione. 1696. * 49. 13. - quadrupes pauperiem fec. dic. 369. * 9; i. - quid in fraudem patroni. 1213. * 38. 9. - quis aliquem testari prohib. 914. * 29. 6 . - - cautionibus in judic. fise. 172. * 2. n. - - in jus vocatus non ierit. 166. * 2. 9. - - jus dicenti non obtemper. 1K3. * 2. Z. - - omissa causa testamenti. 902. * 29; 4. - servitus vindicetur. 362. * 8- 9. - tabui» testamenti extabunt. 1199. * 37. 2. - tabui» testamenti null» extab. 1216. * 38: 6. - Tutor vel Curat. Magistratus creatus. 1696. * 49. IO. - ventris nomine muliere in podess. 764. * 29. 9« - Ususfructus petatur. 339. * 7. 6. ie Solutionibus & liberationibus. 1943. * 46. Z. Soluto matrimonio. 741. * 24. 3. de Sponsalibus. 693. * 23. 1. de Statu hominum. 137. ? 1. 9. - - - liberis. 1319. * 40. 7. Stellionatus. 1624. * 47. 20. de Stipulatione servorum. 1922. ¥ , 4 S- 3 - de Stipulationibus Pnstoriis. 1966.' * 46. 5. de Successorio Edicto. 1221. * 38. 9. de Suis Si legit, bered. 1233. * 38 - 16. de Supellectili legata. 1030. * 33. 10. de Superficiebus. 1436. * 43. 18. de Suipedtis tutoribus & curator. 799. * 26. io» K 25 jus potest. §. 2. Servus, capto I domino ab hostibus, domino dari stipulatus est. quamvis qiue simpliciter stipulatur, vel ab alio accepit, etiam ad 2 heredem captivi pertinent: aliudque lit juris in persona filii, quia nec tunc fuit in potestate , cum stipularetur, nec postea deprehenditur, ut servus, in hereditatem: tamen in propolito potest quairi, num ex hac stipulatione nihil adquiiitum heredi videtur, quo modo si lervus hereditarius defuncto, aut etiam heredi 3 futuro stipulatus fuisset? Sed in hac specie servus filio exaequabitur, nam & fi filius captivi patri suo stipulatus fuerit dari, res in pendenti 4 erit: & si nater apud hostes decesserit, nullius momenti videbitur -fuisse stipulatio: quoniam alii, non sibi stipulatus est. §. 3. Cum servus fructuarius 5 operas suas locas- fet, & eo nomine pecuniam in annos singulos dari stipulatus esset: finito fructu, domino residui temporis adquiristipulationem Julianus scriptam relinquit, qua: sententia mihi videtur firmissima ratione subnixa, nam fi in annos forte quinque locatio facta fit, quoniam incertum est, fructus in quem diem duraturus fit, singulorum annorum initio cujufque anni pecunia fructuario quaereretur. secundum qux non tranfitad alterum stipulatio; sed unicuique tantum anquiritur, quantum ratio juris permittit, nam & cum idem servus ita stipuletur : Quantam pecuniam tibi intra illum diem dedero , tantam dari spondes > in pendenti 6 est, quis ex stipulatu fit habiturus actionem : fi enim ex re fructuarii vel operis suis pecuniam dedero, fructuario; sivero aliunde, domino stipulatio quaeretur. 19. SC/EVOLA lib. 13. Qpsstionuni. ^1" alienus servus duobus bonx fidei serviens, exnnius eorum re adquirat, ratio facit, ut ei, ex cujus re adquifiit, id totum [ei] adquirat: sive ei soli, live quasi duobus serviat nam & in veris dominis, quotiens utrique adquiritur, totiens partes adquiri. exterum si alii non adquiratur, alium solidum habiturum. Igitur eadem ratio erit & in proposito , ut hic servus alienus , qui mihi & tibi bona fide fervit, mihi solidum ex re mea adquirat: quia tibi non potest adquiri, quia non fit ex re tua. 20. PAULUS lib. 15. Quxstionum. liber homo bona fide mihi servit: stipulatur ex re mea , vel [ex] operis suis Stichum , qui ipsius est. magis est, ut mihi adquirat 8 : quia & si servus esset meus , adquircret mihi: nec enim illud diei debet, quasi ille quoque in peculio ejus esset, sed si ex 9 remea Stichum, qui meus est, stipulatur: sibi adquiret. §. 1. Amni Labeonem ita scriptum est: Filium & filiam in sua potestate pater intestatus reliquit: filia eo animo fuit semper, ut existimaret, nihil ad se ex hqreditate natris pertinere : deinde frater ejus filiam procreavit, & eam infantem reliquit: tutores fervo avito ejus imperaverunt, ut ab eo , cui res avi hereditatis vendiderunt, stipularetur, quanta pecunia ad eum pervenisset: Ex ea stipulatione quid pu,illae adquisitum sit, peto rescribas. Paulus: Est quidem verum, bona 10 fide possessum servum ex re ejus, cui fervit, stipulantem, possessori adquirere: sed si res, qux ex hereditate avi cummunes fuerunt, in venditionem hereditatis venerunt: non videtur ex re pupills totum pretium stipulari; ideoque utrisque adquiri. zr. VENULEJUS lib. 1. Stipulationum, gl servus communis ita stipuletur , Kalendis Januariis decem Titio, aut Jftevio dominis , uter eorum tunc vivet , dare spondes ? in utilem esse stipulationem Julianus scribit: quia non possit in pendenti esse stipulatio : nec apparete , utri-eorum sit adquisitum. 22. NERATIUS lib. 2. Responsorum. J^Ervum fructuarium ex re domini inutiliter fructuario stipulari: domino 11 ex re fructuarii utiliter stipulari. ■p 23. PAULUS lib. 9. ad Plautium. -C-Adem de eo dicenda sunt, cui usus 12 legatus est. ^ _ 24. NERATIUS lib. 2. Responsorum. De stipulatione servorum. 1526 s 1 -^ -'T fi duorum ususfructus sit, quod ex operis suis alteri eorum sti- (1. v. I. 73. §. 1. in fin.supr. de verb. obiig. (2. /. I. I. 12. §. I. *• 22. §. l.infr. de.cuptiv. U postlim. (3. I. 1 6. supr. h. t. (4. I. 11. in sin. infr. de acceptil. (5. /. 2;. §. 2.supr. de usufr. (6. rf. ‘■25. §. I. (7. /.23. §.ult.supr. de uiijuir. rer. domin. (8. rf. . p- *“ P r - (y- rf. I. 23. §. 2. (io. rf. I. 23. in pr. (11. /. 39. lj -s l- §. 6. supr. de usufr. (12. 1. 14. in pr.supr. de usu y rabit. (13. /. i.stpr. de diversi, tempor. profer, immo vide l. 4. supr. eoi. (14. I, 61. in fin.supr. de adquir. rer. domin. (15. 1. 18. S Er , pulatus sit, pro ea duntaxat parte, ex qua ususfructu:? ejus fit, adquiri. 2;. VENULEJUS lib. 12. Stipulationum. "ervits hereditarius stipulatus fuerit, & fidejussores acceperit, posteaque adita fuerit hereditas : dubitatur , utrum ex die interposita: stipulationis tempus cedat, an ex adita hereditate? item fi servus ejus, qui apud hostes sit, fidejussores acceperit ? Et Cassius existimat, tempus ex 13 eo computandum , ex quo agi cum eis potuerit: id est, ex quo adeatur hereditas , aut postliminio dominus revertatur. 26. PAULUS lib. 1. Manualium. ■JJSnsfructus fine 14 persona esse non potest : & ideo servus hereditarius inutiliter usumfructum stipulatur, legari autem ei 13 posse usumfructum dicitur, quia dies ejus non cedit statim : stipulatio autem pura suspendi non 16 potest, f Quid ergo si sub conditione stipuletur ? nec hoc casu valeat stipulatio : quia ex praesenti vires accipit stipulatio , quamvis petitio ex ea suspensa sit. 27. IDEM lib. 2. Manualium. Irvns communis , sive emat, sive stipuletur: quamvis pecunia ex peculio detur, quod alterum ex dominis sequitur: utrique tamen 17 adquirit. diversa 18 causa est fructuarii servi. 28. GAJUS lib. 3. de Verborum obligationibus. CTex re domini domino , aut fructuario servus stipulatus fuerit: domino quidem adquiri obligationem, Julianus 19 scripsit: solvi autem fructuario posse quali 20 quolibet adjecto. §. 1. Si servus communis ex re unitis stipulatus erit, magis placuit utri- que 21 adquiri: sed eum, cujus ex re facta est stipulatio, cum socio communi dividundo , aut societatis judicio de parte recuperanda recte acturum, idernque esse dicendum , & si ex operis silis alteri ex dominis servus adquirit. §. 2. Si ipsi domini singuli eadtut decem fervo communi dari fuerint stipulati, & semel responsum secutum fuerit: duo rei stipulandi erunt; cum placeat, dominum 22 servo dari stipulari posse. §. 3. Sicuti uni nominarim stipulando 23, ei soli adquirit: ita placet, & fi rem emat nomine unius ex dominis, ei soli servum adquirere. f Item fi credat pecuniam , ut uni ex dominis solveretur , vel quodlibet aliud negotium gerat: poffi; eum nominarim exprimere, ut uni ex dominis restituatur [aut solvatur.] §. 4., Illud quadi tum est, an heredi futuro servus hereditarius stipularfposiit ? Proculus negavit : quia is eo tempore extraneus esi. Cafiitis respondit posse 24: quia, qui postea heres e:t- titerit, videretur ex 2; mortis tempore defuncto successisse, qux ratio illo argumento commendatur, quod heredis familia ex mortis tempore funesta facta inteliigitur, licet post aliquod tempus heres extiterit: manifestum igitur est, fervi stipulationem ei adquiri. 29. PAULUS lib. 72. ad Edictum, communis servus sic stipulatus sit, Decem illi domino, eadem decem alteri dari spondes ? dicemus duos reos esse stipulandi. 30. IDEM lib. 1. ad Plautium, rvus alienus, alii nom:r*:im stipulando, non adquirit domino. 31. IDEM lib. 3. ad Plautium. QI jussu fructuarii, autbouxfidei possessoris, servus stipuletur: ex quibus causis non solet iis adquiri, domino adquirit. No» idem dicetur, fi nomen ipsorum in stipulatione politum fit. 32. IDEM lib. S- ad Plautium. CI cum duorum ususfructus esset in fervo , [&] is servus ur.i no- o minarim stipulatus sit ex ea re , quse ad utrosque pertinet: Sabinus ait, quoniam soli obligatus esset, videndum esse, quemadmodum alter usuarius partem luam recipere possit, quoniam inter eos nulla communio juris esset: sed verius est, utile communi dividundo judicio inter eos agi posse. 33. IDEM ex lib. 14. ad Plautium, liber homo vel alienus , qui bona fide servit, ex re alterius jussu possessoris stipuletur: Julianus ait, liberum quidem sibi adquirere , servum vero domino : quia jussum domino cohxreat. JTipr. quib. mod. ususfr. I. 82. in sin. supr. delegat. 2. (16. Immo vide l. ult. in sin. supr. commun. prred. (17- s -8. §. I. infr. h. t. (18. Immo vide l. 25. §. 6 .supr. de usufr. (19. l.l. §.pen.fupr. h. t. (20. L 98. §• 7- infr- de solutum. (21. I. 27. supr. h. t. I. 43. supr. de adquir. rer. domin. immo vide l. 19. supr. h. t. (22. I. 39. supr. de verb. obiig. (23. 1. 3. /«/’>'■ h - *■ l - 37- §. 3- snpr. de adquir. rer. domin. (24. I. 35- infr. h. t. immo vide l. 16. I. 18. §. 2. supr. eod. I. 3. §. 6 .supr. de negot. (23. I. 138. infr. de reg.jur. r D d d d d 2 §. 1. Si S 1 S E s 1 I 5>7 Pi-Ow' TPh XT.V. Tit ITT. XLVI. Tit. L lZ 28 §. I. Si Juo rei stipulandi iisumfYuctum m icrvo hahe.nt, ve! quibustiona fide serviebat, & jusiu unius ä debiture stipuletur: ei ibli adquirit. . . 34. JAVOLEV 'S lili. 2. ad Plautium. OI servus testamento manum.{f is , cum se liberum esse ignoraret, *-* & in causa hereditaria maneret, pecuniam heredi stipulatus est : nihil debebitur heredibus , si modo scierint, eum testamento manu mistum : quia non potest videri justam servitutem serviisse iis , qui illum liberum esse nun ignorabant, t Distat ista causa ejus , qui liber emptus bona fide servit: quia in eo & »psius emptoris existimatio consentit, exterum, is qui scit hominem liberum este , quamvis ille conditionem suam ignoret, ne 1 possidere quidem eum potest videri. 35. MODESTINUS lib. 7. Regularum. CErvus hereditarius & heredi 2 futuro, & hereditati recte sti- ’ pulatur. 36. JAVOLENUS lib. 14. Epistolarum. Q Uod servus stipulatus est , quem dominus pro derelicto habebat, • nullius est momenti: quia, qui pro 3 derelicto rem habet, omnimodo a se rejecit, nec potest ejus operibus uti, quem eo jure ad se pertinere noluit, quod fi ab alio adpreliensus est, stipulatione ei ad quirere poterit; nam &hac genere quodam donatio est. f Inter hereditarium enim seryum, & eum , qui pro derelicto habetur, plurimum iuterest : quoniam alter hereditatis jure retinetur ; nec potest relictus videri, qui universo hereditatis jure continetur : alter voluntate domini relictus non potest videri ad usum ejus pertinere , a quo derelictus est. 37. POMPONIUS lib. 3. ad Quintum Mucium. ex re fructuarii vel operis ejus nominatim stipuletur: adquiritur domino proprietatis. sed qua actione fructuarius recuperare possit a domino proprietatis , requirendum est. Item si servus bona fide nobis serviat, & id, quod nobis adquirere poterit, nominatim domino suo stipulatus fuerit: ei adquiret. sed qua actione id Recuperare possimus , quxrennis. Et non fine ratione est, quod Gajus noster dixit, condici id in utroque casu posse domino. 40. IDEM lib. 33. ad Quintum Mucium. QUicquid contraxit servus, dum nobis servit, etiam fi stipulatio- nem contulit in alienationem, vel inanumiffioiiem suam $ tamen nobis [id] adquisitum erit 7 : quia potestas ejus tunc, cum id contraheretur, nostra fuit, f Idqueest, fi filiusfamilias contrahat : namque etiam quod in emancipationis fuse tempus contulerit, nobis debebitur; si tamen dolo malo id fecerit. de oper. likert. (6. /. 22. supr. h. t. I. 2;. §. 6.supr. de usufr. (7. I. 18- infr. de reg. jur. immo vide l. 46. in sin. supr. de bered. instit. L I B R QUADRAGESIMUS SEXTUS. TIT. I. I>E i FIDEJUSSORIBUS ET MANDATORIBUS. I. ULPIANUS lib. 39. ad Sabinum. \JM11i 2 obligationi fidejussor accedere potest. 2. POM' ONIUS lib. 22. ad Sabinum. TT commodati, & depositi fidejussor accipi potest: & tenetur, etiam si apud servum vel pupillum depositum commodatiunve fuerit: sed ita demum , fi aut dolo malo , aut culpa hi fecerunt, pro quibus fidejussum est. 3. ULPIANUS lib, 43. ad Sabinum. f\XJi satisdare promisit, ita demum implesse stipulationem satis- dationis videtur , si eum dederit accessionis loco , qui obligari potest, & conveniri. Cxterum , si dederit fervunt 3 aut filiumfa- milias , ex quibus causis de peculio actio non datur; vel mulierem , qux auxilio Senatusconsulti utitur : dicendum est , non esse impletam satisdationis stipulationem, f Planest non idoneum fidejussorem dederit, magis est, ut satisfactum fit: quia qui admisit eum fidejubentem idoneum esse comprobavit. 4 4. IDEM lib. 45. ad Sabinum. potest accipi fidejussor «ejus actionis 5 , quam habiturus sum adversus cum , pro quo fidejussi , vel mandati, vel negotiorum jreftonim. §. 1. Fidejussor & ipse obligatur, & heredem 6 obligatum relinquit , cum Rei locum obtineat. O- Lib. 8. C. 41. Nov. 4. Lib. 3. Infl. 21. (2. I. 8. §, I. §. 9. ■infr. §.-1. Infl. h. t, (3, /. 20. infr. cod. (4. 1. 10. supr. quisatisd. eof-t.i. §. it. supr. de separat. L ;. §. Z. in sin. infr. judicat, sol- t)i. (5. I. 50. in sin. pr. supr. de peculio. (6. §. 2. Lnfl. I. 24. C. b. t. I. 49 - Jupr. de oblig. Jf. act. (7. d. I. 24. I. l$.stipr. de duob. reu. I. 93. §. 2, l. 9;. §, 3. infr.de solution, (8- d. I. 13.supr. de 5. IDEM lib. 46. ad Sabinum. sssEneraliter Julianus ait; eum, qui heres extititei, pro quo in- tervenerat, liberari ex causa accesjionis , & solummodo quasi heredem rei teneri, f Denique scripsit, si fidejussor heres exstiterit ei, pro quo sidejuffit: quasi reum esse obligatum , ex causa fidejussionis liberari. Reum vero reo succedentem ex dualius causis esse obligatum. Nec enim potest reperiri, qux obligatio quam perimat, at in fidejussore & reo reperitur : quia rei obligatio plenior est. Nam ubi 8 aliqua differentia est obligationum, potest constitui alteram per alteram perimi : cum vero dux ejusdem sint potestatis, non potest reperiri, cur altera potius, qua m altera consumeretur, f Refert autem lixc ad speciem , in qua vult ostendere , non 9 esse novum , ut dux obligationes in unius persona concurrant, est autem species talis: Si 10 reus promittendi reo promittendi heres extiterit, duas obligationes sustinet. [Item] Si 11 reus stipulandi exstiterit heres rei stipulandi, duas species obligationis sustinebit, plane si ex altera earum egerit, utramque consumet: videlicet, quia natura obligationum duarum, quas haberet , ea esset, ut, cum altera earum iu judicium deduceretur, altera consumeretur. 12 6. IDEM lib. 47. ad Sabinum. CTipulatus sum ä reo , nec accepi fidejussorem; postea volo adjicere fidejussorem : si adjecero, fidejussor obligatur. §. 1. Et parvi refert, utrum pure fidejussorem obligem , an ex die 13, an sub conditione. §. 2. Adhiberi autem fidejussor tam futura 14> duob. reis. (9. I. 21. §. 1. infr, b. 1.1. 10. supr. de aci. empt. (io. /. 13 .supr. de duob.reis. (ii. /. 93. inpr.infr. de solution. (15. Irn- 1110 vide l. 18 - in sin. supr. de conftit. fecun. I. ig.supr. de oblisi. (3 aci. (13. Fac. §. 5. vers. item ß. Infi.h. t. (14. L 4 - is' supr. §. 3. Inst. eod. I, 50, in sin. pr. supr- de pecul. U 35- ‘ n /"■ supr, de jttdic. 1529 De fidejufloribus & mandatoribus. G R quam procedenti obligationi potest: dummodo i sit aliqua, vel naturalis i futura obligatio. 7- JULIANUS lib. $3. Digestorum. Q Uod enim folii um repeti non potest 3, conveniens est, hujus -naturalis obligationis fidejussorem accipi posse. 8. ULPIANUS lib. 47. ad Sabinum, ice 4 fidejussor [&] ita accipitur, -rjj l/j.j vfir-i xshsvu , Ätyo,. ÄiX», , id est, mea side juo.o, dico , 7/0/0, sive ßxi.o- ju«, id est, eum destinatione quadam animi volo : sed & si a»«!, id est, affirmo , [dixerit,] pro eo erit, atque fi dixerit heyu, id est, dico. §. t. Prsterea sciendum [est,] fidejussorem adhiberi omni obligationi polle 5, sive re 6, sive verbis, live consensu. §. 2. Pro eo etiam, qui jure 7 honorario obligatus est, posse fidejussorem accipi sciendum est. §. 3. Et post 8 litem contestatam fidejussor accipi potest: quia & civilis , L naturalis fubest obligatio. & hoc &'Julianus admittit: eoque jure utimur. J An ergo condemnato reo exceptione uti possit, quieritur? nam ipso jure non liberatur. Et fi quidem judicati actionis acceptus non est, sed tantum litis exercitationis: rectissime dicetur, uti eum exceptione posse, si vero acceptus fuerit etiam totius causte: cessabit exceptio. §.4. A tutore, qui testamento datus est, si fuerit fide- juflor datus, tenetur. §. 5. Sed & fi ex delicto 9 oriatur actio , magis putamus teneri fidejussorem. §. 6. Et generaliter omnium obligationumfidejujsorem accipi poste , nemini dubium est. §.7. Illud commune est in universis, qui pro aliis obligantur: quod fi fuerint in duriorem 11 causam adhibiti, placuit, eos omnino non obligari: in leviorem 12 plane causam accipi possunt. Propter quod in minorem summam recte fidejussor accipietur, f Item accepto reo pure, ipse 13 ex die vel sub conditione accipi potest, eaimvero si reus sub conditione sit acceptus, fidejussor pure: non obligabitur. §. 8. Si quis Stichum stipulatus [fuerit,] fidejussorem ita acceperit, Stichum aut decem fide tua jubes ! non obligari fidejussorem, Julianus ait, quia durior ejus lit conditio: utpote eum futurum sit, ut mortuo 14 Sticho teneatur. Marcellus autem notat, non ideo tantum non obligari, quia in duriorem conditionem acceptus est; sed quia [&] in aliam 1; potius obligationem acceptus est. denique pro eo, qui decem promiserit, non poterit fidejussor ita accipi, ut decem aut Stichum promittat: quamvis eo casu non fit ejus durior conditio. §.9. Idem Julianus ait: Si is, qui hominem aut decem dari stipulatus fuerat, fidejussorem ita acceperit, hominem aut decem , utrum ego velim? non obligabit eum: quia durior ejus conditio facta est. §. 10. Contra autem , fi is, qui hominem aut decem , utrum ipse stipulator volet , stipulatus est: recte fidejussorem ita accipiet, decem aut hominem , utrum tu voles? fit enim (inquit) hoc modo fidejussoris conditio melior. §. 11. Sed etsi reum sic interrogavero, Stichum est Pamphilum? fidejussorem, Stichum aut Pamphilum? reste interrogem : quia levior fidejussoris conditio est. §. 12. Pro fidejussore fidejussorem accipi, nequaquam dubium est. 9. POMPONIUS lib. 26. ad Sabinum. pidejussores & in partem pecunia, & in partem rei recte accipi possunt. 16 10. ULPIANUS lib. 7. Disputationum. £|I dubitet creditor, an fidejussores solvendo sint, & unus ab eo electus, paratus fit offerre cautionem , ut suo periculo confidejussores conveniantur in parte: dico audiendum eum esse; ita tamen, & si satisdationes offerat ,& omnes confidejussores, qui idonei esse dicuntur, prsstosint. nec enim semper facilis est nsminis emptio, cum numeratio totins debiti non fit in expedito. §. 1. Ita demum inter fidejussores dividitur actio, fi 17 non inficientur: nam inficiantibus auxilium divisionis non est indulgendum. 153© (1. t. 8. §.6. /. Id. inpr. infr. h. t. (2. d. I. 16. §. 3- §• i- Infleti. I. I. §. 2. in fin.fitpr. de verb. oblig. (3. /. 10. supr. de oblig. U aci. (4. 1 . 12. C. §. 7. In fi. h. t. I. I. §. ult.supr. de verb. oblig. (5. /. I .supr. h.t. (6. §. I. Infi. eod. (7. I. 52. §. 6 . supr. de oblig. U a Ü. (8. /. 50. §. 2. supr. de pecul. (9. I. 70. §. ult. infr. h.t. (10. I. 1. supr. eod. (11. §. 5. Inst. eod. (12. /. 9. /■ 34- mfr. eod. (13. §. 7. vers. item st ille. Inst. eod. (14. /.34. in fin. infr. eoi. (15. I. 42. infr. eod. (16. I. 8. §. 7- supr. I. 70. §- 2. infr. §. 5, Inst. eod. (17. Adde l. 67. in fin.supr. pro socio. ( 18 . L 8 - C. h. 1 . 1 . 9 . C . quod cum te. ( 19 . I. 18 . supr, de SC. §- 2. Filiusfamilias pro is patre poterit fidejubere: nec erit fine effectu hic fidejuffio. primo quidem, quod fui juris effectus poterit teneri in id, quod facere potest; dein quod, & dum in potestate manet, condemnari potest. Sed an pater ex haccaufa quod, j ustu, teneatur, videamus? & puto ad omnes contractus qttoijustu etiam referri, sed si ignorante patre pro eo fidejusserit, cessat ista actio: tamen quasi in rem patris versum sit, potest agi cum patre. Plane fi [is] emancipatus solverit, utilis ei actio debebit competere, in potestate etiam manenti eadem actio competit, nisi de peculio castrensi pro patre solverit. 11. JULIANUS lib. 12. Digestorum. (~)Ui contra Senatusconsultum filiofamilias crediderit: mortuo 19 ' s --eo, fidejussorem ä patre accipere non potest: quia neque civilem, neque honorariam adversus patrem actionem habet; nec elb ulla hereditas, cujus nomine fidejussores obligari possent. 12. IDEM lib. 43. Digestorum. pLane ejus actionis nomine, quae 20 de peculio adversus eum competit, fidejussor recte accipitur. 13. IDEM lib. 14. Digestorum. CI 21, mandatu meo, Titio decem credideris, L meeum mandati egeris: non liberabitur Titius, sed ego tibi non aliter condemnari debebo , quam 22 si actiones , quas adversus Titium habes, mihi praestiteris. Item si cum Titio egeris, ego non 23 liberabor: sed 24 in id duntaxat tibi obligatus ero, quod ä Titio servare non potueris. 14. IDEM lib. 47. Digestorum. QUm reus promittendi fidejussori suo heres 25 exstitit, obligati» fidejussoria perimitur, quid ergo est? tanquam ä reo debitum petatur, & si exceptione fidejussori competente usus fuerit, in factum replicatio dari debebit, aut doli mali proderit. 1;. IDEM lib. ;i. Digestorum. CI stipulatus esses ä me fine causa, & fidejussorem dedissem , & nollem eum exceptione uti, sed potius solvere, ut meeum mandati judicio ageret: fidejussori, etiam invito me, exceptio dari debet, interest enim ejus, pecuniam retinere 26 potius, quam solutam stipulatori ä reo repetere. §. 1. Si ex duobus, qui apud te fidejusserant in viginti, alter, ne ab eo peteres, quinque tibi dederit vel promiserit: nec 27 alter liberabitur. & , fi ab altero quindecim petere institueris, nulla exceptione summ overis: reliqua autem quinque, fi a priore fidejussore petere institueris, doli mali exceptione summoveris. 16. IDEM lib. 53. Digestorum. 'Cldejussor obligari non potest ei 28, apud iuem rens promittendi A obligatus non est. Quare [fi] servus communis Titii & Sempronii nominatfin Titio dari stipulatus fuerit, & fidejussorem ita interrogaverit, Titio aut Sempronio id dare spondes ? Titius quidem petere a fidejullore poterit: Sempronii vero persona in hoc solum interposita videbitur, ut solvi ei ante litem contestatam, & ignorante vei invito Titio , postit. §. 1. Qui certo loco Auri promisit, aliquatenus duriori conditioni obligatur , quam fi pure interrogatus fui flet: nullo 19 enim locoalio, quam in quem promisit, solvere H. ^. o t Vi Vv ii i v; lio tvuiiiA. Luminiuuo^ ...... ^ - — 7 - jussor Ephesi: perinde non obligabitur fidejussor, ac si reus sub conditione promisisset, fidejussor autem in diem certam , vel pure [promisisset]. §.3. Fidejussor accipi potest, quotiens est aliqua obligatio civilis 30 vel naturalis , cui applicetur. §. 4. Naturales 31 obligationes non eo solo aestimantur, Ii actio aliqua eorum nomine competit: verum etiam cum 32 soluta pecunia repeti non potest. Nam licet miniis proprie debere dicantur naturales debito- Maced. ( :o. /.35. infr. h.t. (21. /.27. %. fin. supr. mandati. (2- / 3?i. infr. h.t. (23. /.71. inpr. infr. coi. (24. /. 68-tz. Ib in sin. infr. eod. (23. /. 21. §- 2. infr. eoi. I- 93- in fi n - in fr- t »*• §. 2. in fin. supr. de verb. oblig. (29. L 9- & g0 , certo loco, i 122 'in fin. pr. supr. de verb. oblig. immo vide l. 137. §. 2. supr. eod. (30. /. 6. in fin.supr. §. 1. Inst. b. t. I. 13. supr. de condici . indeb. adde /. 14. in sin. supr. depignorib. I. 1. §. 7 .supr. de conflit, pecun. i> 70. §. 4. in fin. infr.h. t. I. 46. supr. de oblig. U ait. immo vide l. 6. supr. de verb. oblig. (14. §. 4. Inst. h. t. I. ult. C. de conflit, pecun. (19. I. 49. tz. 1. infr. h. t. (lf>. I. IO. §. 1. C. tz. 4. l»st. eod. (17, arg, l. ib.supr. de oblig. o ult. 30. GA- ■ri : liter • 3 ? '■c; :: -l De fidejussoiibus & mandatoribus. 1534 30. GAJUS lib. ad Edictum provinciale, ridejubere pro alio potest quisque , etiam si promissor ignoret. 1 ZI. ULPIANUS lib. 13. ad Edictum. CI fidejusibr , vel quis alius pro reo ante 2 diem creditori solverit: 0 exspectare debebit diem , quo eum solvere oportuit. 32. IDEM lib. 76, ad Edictum. rX persona 3 rei, & quidem invito 4 reo , exceptio & cactera •*-' rei commoda fidejussori, cteterisque accessionibus competere potest. 33- IDEAL lib. 77. ad Edictum. CI eum hominem , quem a Titio petieram, pro quo satis de lite 0 acceperam , Titius liberum heredemque reliquerit: si quidem revera ipsius fuit: dicendum est , judicium in eum transferri; & fi non patiatur id fieri, committi stipulationem, si autem meus petitoris fuit, neque jussu meo hereditatem adierit, fidejussores tenebun.ur ob rem non defensam : si autem adierit me jubente, stipulatio evanescit. 5 Plane si meus fuerit, & idcirco differam alitionem, ut cum vicero, tunc eum jubeam adire interim ob rem non defensam agere velim: non committitur stipulatio : quia vir bonus non arbitraretur. 34. PAULUS lib. 72. ad Edictum. .UI, qui accelsionis loco promittunt, in leviorem causam accipi 11 possunt, in deteriorem 6 non possunt. Ideo si a reo mihi sti- puhtus sim , a fidejussore mihi aut Titio, meliorem causam esse fidejussoris Julianus putat: quia potest vel Titio solvere. Quod si itnomhi aut Titio stipulatus , a fidejussore mihi tantum interrogem : in deteriorem causam acceptum fidejussorem Julianus ait. f Quid ergo, si a reo Stichum aut Pamphilum , a fidejussore Stichum interrogem ? utrum in deteriorem causam acceptus est sublata electione, an in meliorem ? quod & verum est: quia mortuo eo liberari potest. 7 3;. IDEM lib. 2. ad Plautium, psim fidejubeat aliquis pro fervo , in solidum tenetur , etiam fi nihil in peculio fit: plane si pro domino fidejubeat, cum quo de8 peculio est: duntaxat de peculio tenebitur, quod tunc erit, cnm res judicatur. 36. IDEM lib. 14. ad Piantium. pUm is, qui & reum, L fidejussores habens , ab uno exfidejusso- ^ ribus accepta pecunia prxstat actiones: poterit quidem dici nullas jam esse, cum suum perceperit, & perceptione omnes liberati sunt 9; sed non ita est. non enim in solutum accepit, sed quodammodo nomen debitoris vendidit ic. & ideo habet actiones, quia tenetur ad idipsum , ut praestet n actiones. 37. IDEM lib. 17. ad Plautium. gl quis , postquam tempore transacto liberatus est , fidejussorem u dederit, fidejussor non tenetur : quoniam * erroris fidejussio nulla est. 38. MARCELLUS lib. 20. Digestorum. HI Stichum aut Tamphilum stipulatus cjsem , utrum promissor voluisset : non possum fidejussorem ita accipere , Stichum aut Pamphilum, utrum fidejussor vellet, quia futurum esset in ejus potestate, alium 12 velle , quam reus voluisset. §. 1. A Titio, qui mihi ex testamento sub conditione decem debuit, fidejussorem accepi, & ei heres extiti: deinde conditio legati extitit. Qiiaro, an fidejussor mihi teneatur ? Respondit, fi ei, ä quo tibi erat sub conditione legatum , cum ab eo fidejussorem accepisses, heres extiteris , non poteris habere fidejussorem obligatum : quia nec reus est, pre quo debeat; sed. nec res ulla , qus possit ieberi. 39- MODESTINUS lib. 2. Regularum. ^JT fidejussor adversus confidejussorem suum agat, danda actio non est : ideoque si ex duobus fidejussoribus ejusdem quantita- bs, cum alter electus a creditore totum exsolvet, nec 13 ei cessae nnt actiones: alter nec ä creditore , nec a confidejussore , convenietur.. (1. Fac. L 3. infin.supr. de negot.geft. I. 20. infin.Jupr. man- ™* - - (r. i 22. inpr. N §. i. /. 51. supr. ri. t. mandati. (3. Ad- de i. 46. npq-. h. t. /. 7. §. i.supr. de except. (4./. 1;. inpr.supr. o-t.l. ult.supr. depaci. I. 19 .supr. dcexcept. (5. Adde l. 2. infr. Jwic. solvi. (6. I. 8. §. 7. supr. h. t. (7. I. 8- §• 8- supr. eod. v8. 1. 12 .supr. eod. (9. Inst. auib. mod. tollitur oblig. inpr, U°- <• 76. in sin. infr. dtsolutisn. (11. 1. 13. supr . h. t. i. 27. in 40. IDEM lib. 3. Regularum. QUm duo rei constituti sunt, sive ab 14 utroque , sive ab alterutro fidejussor datus fuerit: in solidum reste accipietur. 41. IDEM [lib. 13. Responsorum respondit. ] - ^ scriptionem a creditore, qui reum postulabit, reste conveniuntur. 54. PAULUS [lib. 3. Quxstionum. J CI in pignore contrahendo deceptus 18 sit creditor, qui fhiejus- o forem pro mutuo accepit, agit contraria pignoratitia actione: in quam actionem veniet , quod iitteresi creditoris, sed ea actio fidejussorem onerare non poterit: non enim pro pignore, sed pro pecunia mutua fidem suam obliget. 55. IDEM [lib. 11. Qusstionum. ] CI ita stipulatus a Sejo fuero , quantam pecuniam Titio quandoque credidero , dare spondes ? & fidejussores accepero, deinde Titia siepius credidero: nempe Sejus in omnes summas obligatus elt, & per hoc fidejussores quoque : & 19 id , quod ex bonis ejus fer. vari potest omnibus aequo jure proficere debet. 56. IDEM lib. 1;. Quaestionum. CI quis pro 20 eo , qui libertus non esset, & operas prastatunm ° se juras et , fidejussor erit: non tenebitur. §. 1. Item si filius a patre , vel servus a domino stipulatur , nec fidejussor acceptus tenetur : quia non potest pro eodem ai, & eidem esse obligatus. f Ex diverso ergo patre a filio , vel domino ä servo stipulato, fidejuflbr acceptus tenetur. §. 2. Si nummos alienos, quali tuos, mutuos dederis sine stipulatione : nec fidejussorem teneri Pomponius ait. t Quid ergo , si consumptis nummis nascatur condictio 22 ? Puto fidejussorem obligatum fore : in omnem enim causam acceptus videtur , qux ex ea numeratione nasci potest. §. 3. Pro furti 23 actione fidejussor accipi potest. Itemproeo, qui in Legem Aquiliam commisit, f Diversa causa est popularium actionum. j-, 57. SCEVOI.A lib. iz. Quxstionum. fidejussor, antequam reus debeat, conveniri non potest. ;8- PAULUS lib. 22. Qnxstionmn. CI d colono stipulatus, fidejussorem accepi: una stipulatio estplu- ^ rium pensionum. L ideo in universis penss-nibus fidejußor tenetur. §. 1. Cum fasto suo reus principalis obligationem perpetuat 24, etiam fidejussoris durat obligatio : veluti si moram 2$ fecit in Sticho solvendo, & is decessit. 59. IDEM lib. 4 Responsorum. pAulus respondit, fidejussorem , in quem pignora [a] confidejus- *■ foribus data translata sunt, non 26-emptoris loco siibsticutnm videri: sed ejus , qui pignora accepit. & ideo rationem fructuum & usurarum haberi oportere. 60. SCfEVOLA fib. 1. Responsorum. T JBicunque rens ita liberatur a creditore , ut natura debitum ma- neat : teneri fidejussorem respondit, cu m vero genere nova- (14. I. 2. C. arbitr. tut. (>;. I. 23. in fin. I. 28. C. h. t. (16. 1. H- in fin. C. eod. (17. I. 1. 1. 20. C. eod. (18. 1. 9. inpr. I. 38 .supr.de pignorat. (19. I. 13. in fin.supr. h. t. (20. I. 16. inpr.supr. eoi. (21. 1. 71. inpr. infr. eod. (22. L 13. supr. de reb, ereil. (23. <-8- §. q.supr. I. 70. §. fin. infr. h. t. (24. I. 91. §. 4 -supr. de yerb. ( oblig. (2;. I. 24. §. t .supr. de usur. (26. Immo vide l. 5- injm- supr. de diflraä. pign. , . - ^uis 1 537 De fidejussoribus & mandatoribus. S 1 tionis i transeat obligatio : fidejuflorem , aut jure aut exceptione liberandum. 61. PAULUS lib. 13. Responsorum. (utproponitur) cum pecunia mutr.a daretur, ita convenit, ut in Italia solveretur : intelligendum , irr.tiilatorem quoque simili modo oontraxlsse. 62. SC.EVOLA lib. 3. Responsorum. ^1 fidejussor creditori denunciaverit, ut debitorem ad solvendam ^ pecuniam compelleretvel pignus distraheret, isque cessaverit : an poffit eum fidejussor doli mali exceptione suinmovere ? Respondit non posse. 63. IDEM lib. 6. Responsorum. TNter creditricem & debitorem pactum intercesserat: ut, si cen- A tmn, qus mutua dederit, ubi primum petita fuissent, non solverentur, ornamenta pignori data, intra certum tempus liceret eivemlere: & si quo minoris venissent, quodque fortis vel usurarum nomine deberetur, id creditrici redderetur: & fidejussor acceptus est. qusfitum est, an fidejussor :n universam summam obligari potuerit ? Respondit, secundum ea, qtue proponerentur, teneri fidejussorem in 2 id , quod minus ex pignoribus venditis redactum esset. 64. HERMOGENIAXUS lib. 2. Juris Epitomarum. TTldejussor, qui minori xxv. annis pecuniam obtulit, &'in pu- x Mico loco metu in integrum restitutionis consignatam 3 deposuit, confestim experiri mandati poterit. 65. IDEM lib. 6. Juris Epitomarum, reus principalis non alias, quam fi de sua persona promittat, obligatur: ita fidejussores non alias tenentur, quam si se quid daturos vel facturos promittant, nam reum principalem daturum vel facturum aliquid frustra promittunt: quia factum alienum 4 inutiliter promittitur. 66. PAULUS lib. r. ad Neratium. servus alienus pro Titio fidejuffit & solvit: liberatur Titius, si dominus mandati contra eum agere instituit, nam qui mandati agit, ratam habere solutionem videtur. 67. IDEM lib. 3. ad Neratium. "CXceptione, quee tibi prodeste debebat, usus , injuria 3 judicis ^ uanniatus es: nihil tibi prsstabitur jure mandati, quia injuriam, qua tibi facta est, penes te manere , quam ad alium transferri, squius est: [scilicet si culpa tua injustae damnationis causam praebuisti]. 68. IDEM lib. 3. Decretorum. Uldejussores Magistratuum 6 in pcenam vel multam , quam non spopondissent, non debere conveniri decrevit. §. 1. Pro Aurelio Romulo conductore vectigalis centum annua Petronius Thallus & alii fidejusserant j bona Romuli fiscus ut obligata sibi occupaverat, & conveniebat fidejussores tam in fortem, quam in usuras; qui deprecabantur : lecta subscriptione fidejuisiouis, quoniam in sola centum annua se obligaverant, non 7 in omnem conductionem: decrevit, fidejussores in usuras 11011 teneri; ied , quidquid ex conis fuisset redactum, prius in usuras cedere, reliquum in fortem ; L ita in 8 id, quod defuisset, fidejussores conveniendos, exemplo pignorum a creditore distractorum. §. 2. Non possunt conveniri fidejussores, liberato reo transactione. 9 69. TRYPHONIS US lib. 9. Disputationum. tordatus ejus filio, cui ex fidejussoria causa obligatus erat, a 10 femetipso exigere debet. & quamvis tempore liberatus erit, tamen tutelae judicio eo nomine tenebitur; item heres eius : quiacmn eo ob tutelam , non ex fidejuffione, agitur. Et quamvis non quali fidejussor, sed quasi tutor solverit: etiamsi tempore 1, beratet est, mandati actionem eum habere adversus reum promitten- *538 Cient O n \.y. S* T u ct' S 1 . 4 di, dixi: lueret enim in utraque causa adhuc illius debiti persecutio. nam ejns solutione liberavit reum promittendi obligatione, in quam pro eo iidejusserat: & non titulus actionis , sed debiti causa respicienda est. licet enim is tutor, qui fidejussor apud pupillum pro eo est obligatus, solvit se auctore pupillo, quia reo promittendi liberato & ipse tutor , idemque fidejussor liberabitur , quod sua auctoritate efficere non potest: tamen [ & ] si non pro se solvendi animo, sed pro Titio fecit, ut maxime eum liberet, habebit cum eo mandati actionem. 70. GAJUS lib. 1. de Verborum obligat, a reo sub conditionem fuero stipulatus, potero fidejussorem & in hanc, & in aliam conditionem obligare, fi modo eas conjim-. gam. nili enim utraque exstiterit, non tenebitur, cum rens ex una conditione teneatur, quod si eas disjungam , durior fit conditio fidejussoris , nec oh ii obligatur; quippe live communis utriufque conditio extiterit, sive alterutra, videatur adprchendi; cum reus non aliter teneatur, quam si communis extiterit. aut igitur nullo modo tenebitur fidejussor: aut, quod magis est, tenebitur, si prius extiterit communis. §. 1. Sub diversis quoque conditionibus si fuerint interrogati, interest, utra eorum prior extiterit. Si reo injuncta , tenebitur etiam fidejussor, cum conditio ejus extiterit, tanquam si IL.tun ab initio reus pure, fidejussor sub conditione acceptus esset. Ex diverso autem , si fidejussoris conditio prior extiterit, non tenetur: perinde ac ii statim ab initio pure acceptus esset, reo sub conditione obligato. §. 2. Si reo in fundum obligato, fidejussor in uj'umfi'uiiv.m accipiatur : Quaffitum est, utrum obligetur fidejussor, quasi in minus: an non obligetur, quasi in aliud ? nobis in co videcur dubitatio esse, ususfructus pars n rei sit, an proprium quiddam : sed ctim ususfructus fundi jus est, incivile est, fidejuilbrcm ex sua promissione non teneri. §. 3. Adeo dii fervo potest fidejussor accipi, ut ipse quoque dominus in id , quod sibi debetur, fidejussorem ab eo recte accipiat: quem fidejussorem etiam ab eo ipso fervo interrogari nihil impedit. §. 4. Si ä furioso stipulatus fueris, 1101113 posse te fidejussorem accipere , certum est: quia non solum ipsa stipulatio nulla interceffisset, sed ne negotium quidem ullum gestum intelligitur. Quod si pro furioso jure obligato fidejussorem accepero , tenetur fidejussor. 14 §.3. Id, quod vulgo dictum est, maleficiorum fidejuforem accipi non pofe , non sic intelligi debet, ut in poenam furti is, cui furtum factum est, fidejussorem accipere non 15 poffit: nam fanari 6 ob maleficia solvi, magna ratio suadet: sed ita potilis, ut qui cum aiio , cum quo furtum admisit, in partem, quam ex furto sibi restitui desiderat, fidejussorem obligare non poffit: & qui alieno hortatu ad furtum faciendum provectus est, ne in furti pmna ab eo, qui hortatus est, fidejussorem accipere poffit. in quibus casibus illa ratio impedit fidejussorem obligari : quia scilicet in nullam rationem adhibetur fidejussor; cum flagitiosae 17 rei societas edita nullam vim habet. 71. PAULUS lib. 4. Qusstionum. (QRanius Antoninus pro Julio Pollione & Julio Rufo pecuniam ^ mutuam accipientibus, ita ut duo rei ejusdem debiti fuerint v apud Aurelium Palmam mandator exstitit; Julii bona ad fiscum venerunt; similiter & creditori fiscus successerat: mandator allegabat, se liberatum jure confusionis, quia iis. -is tam creditori, quam debitori successerat. Et quidem , si unus debitor fuisset, non dubitabam : sicut fidejussorem, ita & mam.atcreni liberatum esse, ouamvis enim judicio convento 18 principali debitore , mandator non liberetur ; tamen ubi successit creditor debitori, veluti solutio- (l. I. 4. C. h. t. (2. I. 17. C. cod. (3. /. 7. §. 2 .supr. de minor. !. 56. §. l.supr. mandati. (4. I. 38- in pr. iy §. l.supr. de verh. oblig. immo vide l. tp.supr. de duob. reis. (9. i. 5. I. 31. in pr. supr. de evici. I. 22. §. 4 .infr. ratam rem haberi. L 10. infin. C. mandati. I- 8. /. 19. C. de evici. (6. L un. C. Ac periculo eor. qui pro magistr. i' 2. §. 3.1 . 17. infin. infr. ad municipal. I. 3. in fin.supr. de pecuiio. (?• L 34. in pr.supr. locati. I. 2. §. L2. infr. de adtuin. rer. ad civit, ptrtin. (z. I. 13. I. 5 3. supr. h. t. I. 45. §. II. infr. de jure fisci. (9- Fac. L 37 .supr. h.t.l. ult.supr.de paclis. (io. /.9. §. 3./»pr. T 0 u. I. pta , confusa obligatione ? Et puto adi- an persona tantum exem deadmin. & peric. tut. I. 10. supr. de tutel. ratlon. (11. /.4. supr. de usufr. I. 66. §. 6.supr. de legat. 2. (12. /. 36. §. l.supr. h.t. (13. 1 . 6 . infin.supr. de verb. oblig. (.14- l.efisupr.h.t. (15. /. 8- §• 3- 1■ 36. in fin.supr. eod. (16. I. 27. §. 4 .supr. de paci. I. 31. §. tät. verfi. quod si quis. supr. ad leg. Aquil. I. 14. C. dessen. s l~. I. $7.Jupr.'projicio. L 33- §■ 2 .supr. de coatrub. empt. I. 1. §. 'ig.supr. de tutela: £7 rution. (18-1- S- §• 3- L IZ- infin.supr. I. -3. I. 28. C. h. t. L 27. in fin.supr. mandati. I. 116.supr. de verb. oblig. I. 21. I. 84. infr. de solat ion. E e e e e tione 15*9 Digefln'um T ib. XLVLTit I. II. tiov- I hereditatis , conf.ßone obligationis exhiti persanam : sed Öf acceßiones 2 ex ejus persona liheruri propter i’l.tm rationem , q»/., »o pojsunt pro'eodem 3 apud eundem obligati ejjc > li.tCjnemad inndi; i)> incipere alias non possunt, ita nec remaneant. igitur altern in reum ejusdem pecunia: non liberari; & per huu ncc fidejussorem Tei mandatorem ejus: 5 lane quia is mandati judicio eligi.re potest vel creditorem, competituram ei exceptionem doli mali, ii coegerit conveniri, cum altero autem reo ve! in solidum, H non Fuerit societas, vel in partem , fi (ocii Fuerunt, posse creditorem agere, quod si creditor fidejussori here; fuerit, vel fidejussor 4 creditori: puto convenire, -confusione obligationis non liberari reum. §. 1. Si ponamus, unum ex reis promittendi pactmn eile , ne ä se peteretur, deinde mandatorem solvisse ; mandati judicio convenire potuit etiam eum, cum quo passum est. non enim pactum creditoris tollitalienam actionem. §. 2. Placet mandatorem teneri, etiam si Feneraturo creditori mandet pecuniam credere. 72. GAJUS lil). 3. dc Verborum obligat. CI fidejussori sub conditione obligato,// navis ex Afia 2ie.vmt,quem ° sub hoc modo accepi , ut usque ad tempus vitastus duntaxat obligaretur, pendente conditione acceptum latum fuerit; & is fidejussor adhuc pendente conditione mortuus fuci: confestim ä reo petere possum, quia existens conditio neque obligationem in personam jam mortui efficere , neque acceptilationem confirmare postit. 73. PAULUS lib. 76. ad Edistnm. r Um Procurator in rem agebat , cautionem dederat , ratum rem dominum habiturum s postea victo eo, dominus reversus iterum de eadem re agitabat; & cum reus haberet posseflionem , [&] noluit eam restituere , & ideo magno condemnatus est : in amplius •fidejussores non tenentur, hoc enim non debet imputari fidejulio- ribus , quod ille propter suam pcenam prxstitit. T I T. II. DE s NOVATIONIBUS , ET DELEGATIONIBUS. I. ULPIANUS lib. 46. ad Sabinum. T^Ovatio est prioris debiti in 6 aliam obligationem vel civilem ■*"' vel naturalem transfusio atque translatio: hoe est, cum ex praecedenti causa ita nova constituatur, ut prior perimatur. No- vutio enim ä novo nomen accepit, & ä nova obligatione. H. t. Illud non int: reis, qualis 7 processit obligatio : utrum naturalis, an civilis, an honoraria : & utrum verbis , au re , au eonseusu. qualiscunque igitur obligatio fit, qux praecellit, novari verbis potest : dummodo sequens obligatio aut civiliter teneat, aut naturaliter: utputa Ii 8 pupillus fine tutoris auctoritate promiserit. 2. IDEM lib. 48. ad Sabinum. {AMnesq res transire in novationem possunt, quodcunque enim sive verbis contractum est, sive non verbis: novari potest, & -transire in verborum obligationem ex quacunque obligatione; dummodo sciamus novationem ita demum fieri , ü 10 hoe agatur, ut novetur obligatio : exterum, si non hoe agatur , dux erunt obligationes. 3. POMP NiUS lib. i. ad Sabinum. /^Ui bonis interdictum est, novare obligationem suam non potest, ^ nisi meliorem suam conditionem fecerit. 4. ULPIANUS lib. ;. ad Sabinum. CI ususfructus debitorem meum delegas ero tibi, non novetur ob- O ligatio mea : quamvis exceptione doli, vel in factum tutus debeat esse adversus me is , qui delegatus fuerit. & non solum donec manet ejus ususfructus, cui delegavi; sed etiam post interitum ejus videbimus : quia etiam ':oc incommodum sentit, si post mortem meam maneat ei ususfructus. & hxc eadem dicenda sunt in qualibet obligatione personae cohxrenti. 5. IDEM lib. 34. ad Sabinum. 'sN diem obligatio novari potest, & 11 prius quam dies advenerit. + Es generaliter constat, & stipulatione in diem facta novationem contingere : sed non statim ex ea stipulatione agi posse , antequam 12 dies venerit. 6, IDEM [lib. 4. ad Sabinum. ] \I Stichum dari stipulatus fuerim , & cum in moram promissor esset, quo minus daret , rursus eundem stipulatus fuero : delinit periculum ad pro.nissorem pertinere, quali mora purgata. §. 1. Legata ve! fideicommissa si in stipulationem fuerint deducta, & hoe actum, ut novetur: fiet novatio, si quidem pure vel in diem 15 fuerint relicta , statim : Ii vero sub conditione 16, 11011 statim, (cd ubi conditio extiterit. Nam & alias qui in diem stipulatur, stati m novat, si hoc actum est : cum certum fit, diem quandoque venturum. at qui sub conditione stipulatur, non statim novat, nisi conditio extiterit. §. 2. Si quis ita stipulatus a Sejo sit, quod i Titio stipulatus fuero, dare spondes ? an , si postes a Titio stipulatus l/m, fiat novatio, solnique teneatur Sejus? Et ait Cessus novationem fieri: si modo id actum Iit, ut novetur : id est, ut Sejus debeat . quod Titius promisit: nam eodem tempore, & impleri prioris stipulationis conditionem , & novari ait. eoque jure utimur. §. 3. Idem Celsus ait, Judicatum solvi stipulatione actionem judicati non novari. merito: quia hoc solum agitur ea stipulatione, ut fidejussoribus cautum sit: non ut ab obligatione judicati discedatur. §. 4. Si decem, qua mihi Titius (debet) 17, aut decem, qua Sejus debet, a Tertio stipulatus Fuero: putat Marcellus neutrum liberari: sed Tertium eligere posse, pro quo decem solvere velit. §. t. Si ab alio promissam sii:i dotem , maritus ab uxore , dotis nomine, stipulatus fit: non duplari dotem, Fed fieri novationem placet, fi boc actum est. quid enim interest, ipsa, an alius quilibet promittat ? quod enim ego debeo , li alius promittat: liberare iz me potest, si novationis causa hoc fiat, si autem non novandi animo boc intervenit, uterque quidem tenetur, sed altero solvente alter liberatur, non tamen ii quis stipuletur, quod mihi debetur, aufert 19 mihi actionem , nisi ex voluntate :o mea stipuletur: liberat autem me is, qui quod debeo , promittit, etiam fi nolim, 21 9. IDEM lib. 47. ad Sabinum. CI pupillus fine tutoris auctoritate rem salvam fore stipulatus, pn- k bes factus, ratam stipulationem habuerit novandi causa : tolli* tur tutelx actio, si non habuerit ratum , licet tuceix egisset, habet tamen adhuc ex stipulatu actionem: sed judex tuteix non aliter condemnaro debet, quam si ex stipulatione liberatio fieret. §. 1. Qui sub conditione stipulatur , qtue omnimodo exftaturarft , pure 22 videtur stipi.lari. §. 2. (tui 23 ait um stipulatur, deinde iter, nihil agit. Item nsumfrnctum stipulatus, fi usum stipuletur, nihil agit. Sed qui iter stipulatus , actum postea stipuletur: aliud magis stipulatur, aliud est enim iter , aliud astus. 10. PAULUS [lib. ii. ad Sabinum.] pUi reste solvitur, is etiam novare poieft 24, excepto eo, fi mihi ^ aut Titio stipulatus sim : nam Titius 2; novare non potest, licet recte ei solvitur. 11. ULPIANUS [lib. 27. ad Edictum.] IfEiegare est vice sua alium reum dare creditori, vel cui jusserit, §. 1. Fit autem delegatio vel per stipulationem 26 , vel per litis contestationem. 27 ( 1 . t. 95 - §• *• tnfr. d.t,- (2. J. 43. infr. d. t. .(3. I. 21 . §. 3. i. 56 . §. i.supr. h. t. I. 19 . inpr.supr. ad SC. Vellej. ( 4 . d. I. 21 . §- Z- (5. lib. g. C. 42. §. 3. Inst. qttib. mod. tollitur obiig. (6. /. un. t’. etiam ob chirographariam. (7. I. i.infr.h. t. (8. Obst. /.41. fitpr.de condiit.indeb. I. 59. fitpr. de obiig. ait. (9. I. q.frpr. de transuet. [10. §, j. Inst. quib. mod. toll. eblig. (11. I. 8- §. I. :nfr. h. t. (42. l.qf.supr. deverb. obiig. (13. I. 8. §. 2. infir. h. t. [14. I. 7. infr. eod. 1. 126. §. 2. vers superefi.supr. 'deverb. obiig. (1$. l.q.supr.h.t. (16. I. 14. §. I. infr. eod. .(17./. 26. infr. eod. (18. /.!.§. pen. fitpr. de exrreit. act. (19. l.tq.infr. h.t. (20. I. io. in pr. infr. eod. (21. I. 23. infr. desolution. (:2. I. 7. infin.supr. deverb. obiig. (23. I. qp ,. fitpr. d. t \ (24. i 12. infin. i. I I. fitpr. dc paci, immo vide l. 16. I. 29. infr. h. 1.1. 27- >n pr.fitpr.de paci. (2;. Lio. infr. desolution. (26. l.i.C.h.L (27. I. 3. C. eod. fac. L 29. infr. eod. L 23. infr. desolution. i54i De novationibus , & delegationibus. 1542 12. PAULUS lib. 31 ad Edictum. CI quis delegaverit debitorem , qui doli mali exceptione tueri se posse Iciebat, similis videbitur ei, qui donat: quoniam remit ctione vel incerti, si non pecunia soluta esset; vel certi, si soluta esset: & ideo cum ipse prxstiterit pecuniam, aget mandati judicio. 13. ULPIANUS [lib. 38. ad Edictum.] CI non debitorem quali debitorem delegavero creditori meo, exceptio locum non habebit: ied condictio 3 adversus eum, qui delegavit, competit. 14. IDEM. lib. 7. Disputationum. Q Uotiens 4 quod pure debetur , novandi causa sub conditione -promittitur: non statim fit novatio; sed tunc demum, cum conditio extiterit. f Et ideo si Forte Stichus fuerit in obligatione ?, & pendente conditione decesserit 6, nec novatio continget: quia non subesi res eo temporequo conditio impletur. Ünde Marcellus, etsi post moram 7 Stichus in conditionalem obligationem deductus sit, purgari inoram , nec in sequentem deduci obligationem, putat. §. 1. Sed si, quod sub conditione debetur, pure quis novandi causa stipuletur: ncc nunc quidem statim 8 novat ; licet pura stipulatio aliquid egisse videatur: sed tunc novabit, cum exstiterit conditio, etenim existens conditio primam stipulationem committit, conimiulrmqne ia fecunda transfert, f Et ideo fi furte persona promissoris pendente conditione fuerit deportata 9 : Marcellus scribit, ne quidem existente conditione ullam contingere novationem : quoniam nunc, cum extitit conditio, non est pertona , qux obligetur. 13. JULIANUS lib. 13. Digestorum. CI creditor poenam stipulatus fuerat, Ii ad diem pecunia soluta o non esset: novatione facta non 10 committitur stipulatio. 16. FLORENTINUS [lib. 8- Institutionum. ] CErvus 11 nec peculiarem quidem obligationem citra voluntatem 0 domini novare potest : sed adjicit potius obligationem , quam rristinam novat. 17. ULPIANUS [lib. 8. ad Edictum.] TAElegare scriptura, vel nutu, ubi fari non potest, debitorem ^ suum quis potest. 18- PAULUS lib. 57. ad Edictum. NTOvatione legitime facta, liberantur hypotheca; & pignus 12 , ufurx 13 non currunt. 19. IDEM lib. fi9. ad Edictum. JAOli exceptio, qux poterat deleganti opponi, cessat 14 in persona creditoris, cui quis delegatus cis. f Idemque est & in citeris similibus exceptionibus; imo & in ea, qux ex Senatusconsulto filiofainilias datur, nam adversus creditorem , cui delegatus est ab eo, qui mutuam pecuniam contra Senatusconsultum dederat, non utetur exceptiorte: quia nihil in ea promissione contra Senatusconsultum fit: tanto magis, quod hip ncc solutum repetere potest. f Diversum est in muliere , qux contra Senatusconsultum promisit; nam & in secunda 15 promiffione intercesso est. f Idem-' que est in minore , qui circumscriptus delegatur: quia, ii etiam nunc minor eifc, rursum circumvenitur, diversum, li jam excesiit xtatem viginti quinque annorum : quamvis adhuc postit restitui adversus priorem creditorem, f Ideo autem denegantur exceptiones adversus fecundum creditorem ; quia in privatis contractibus & pactionibus non facile scire petitor potest, quid inter eum , qui delegatus est, & debitorem actum est: aut etiam si sciat, dilliinillate debet, ne curiosus videatur. & ideo merito denegandum est, adversus eum exceptionem ex persona debitoris. Vj 20. IDEM [lib. 72. ad Edictum.] Ovare possumus aut ipsi , si fui juris fumus ; aut peraiios, qui (l- l. 44,/npr. de condici, indeh. (2. /. 5. §. e,, supr. de doli muli ev met. exccpt. (3. d.§.;. (4. i.30. in fin.supr. de pa ci. §. 3. vers ßdfieadern. Inft. quib. mod. toll. oblig. I. 72. §. I. infr. de sollt- I. 56. in fin.supr. de verh. oblig. (6. /. 31. in pr. infr. h. t. (7- d. 1 . 72. §. 1. (8- 1 . 8- §• I .supr. h. t. (9. I. 47. inpr.supr. de slejujs. (10. /. 113. in pr.supr. de -verh. oblig. (11. 1 . 25. infr. h. t, ‘•ty-infin. infr. de solutio». (12. 1 . n. §. l.supr. de pignorat. I. un, C;etiam, ob ckirograpb. (13. I. 27. infr. h. t. [14. /. 12. supr. eod. (t * 1 ?-1- 8- §. 2. supr. ad SC. FcUej, (16. 1 . 8. in fin.supr. h. t. (17. 1 . voluntate ifi nostra stipulantur. §. 1. Pupillus 17 fine tutoris auctoritate non potest novare: tutoris potest, fi hoc pupillo expediat : item procurator omnium bonorum. ri. POMPONIUS lib. 1. ex Plautio. HI debitorem meum jussero tibi solvere: non statim tu etiam stipulando id novare postis; quamvis debitor solvendo tibi liberaretur. 22. PAULUS lib. 14. ad Plautium. HI quis absente me a debitore meo stipulatus est novandi animo , ego postea ratum habuero: novo obligationem. 23. POMPONIUS lib. 3. ex Plautio, pilius patris actionem ignorante 19 eo novare non potest. 24. IDEM lib. 5. ex Plautio. ^Ovatio non potest contingere ea stipulatione , qux non committitur. f Nec huic contrarium est , quod, si stipulatus ä Titio Fuero novandi animo sub conditione, quod mihi Sempronius debet, & pendente conditione Titius decesserit, quamvis ante adi- tatn hereditatem conditio exstiterit, novatio fieret: hic enim morte promissoris non extinguitur stipulatio, ied transit ad heredem, cujus personam 20 interim hereditas sustinet. 23. CELSUS lib. 1. Digestorum. ^On ideo 11 novare veterem obligationem quisquam reste potest, quod interdum recte ei solvitur, natn&his, qui 22 in nostra potestate sunt, quod ab his creditum est , recte interdum solvitur: cum nemo eorum 23 per se novare priorem obligationem jure postit, sfi. IDEM lib. 3. Digestorum. glis, cui decem Titius, quindecim Sejus debebat 24 , ab Attio stipulatus est, quod iUc, uut quodiile debeat, darifibi ; iiovatlun utrumque non est, sed in potestate Attii est, pro quo velit solvere, & eum liberare, fingamus autem ita actum, ut alterutrum daret': nam alioquin utruniqne stipulatus videtur , & utrumque 25 novatum, ii novandi animo hoc fiat. 27. PAPINIANUS lib. 3. Responsorum. gMptor cum delegante venditore pecuniam ita promittit, quidquid ex vendito dare facere oportet, novatione secuta, usuras 26 neutri post insecuti temporis debet. 28. IDEM [lib. 2. Definitionum.] pU iulum Cornelianum stipulatus, quanti fundus efi , postea 27 stipulor, si non novandi animo fecunda stipulatio facta est, cessat novatio : secunda vero stipulatio tenet, ex qua non fundus , sed pecunia debetur. Itaque si reus promittendi fundum solvat, secunda stipulatio jure non tollitur : nec li litem actor ex prima contestetur. denique meiioreyel deteriore facto sine culpa debitoris postea fundo, prxsens..xstimatio fundo petito recte consideretur: i 11 altera vero ea xstimatio venit, qux secuiulx stipulationis tempore fuit. 29. PAULUS lib. 24. Quxstionum. ALiam causam esse novationis voluntarix, aliam judicii accepti, mnita exempla ostendunt. f Perit privilegium dotis, & tute- ix, si post divertium dos in stipulationem deducatur, /ei post pubertatem tutelx actio novetur, si id specialiter actum est, quod nemo dixit lite contestata: neque 28 enim deteriorem causam nostram facimus, actionem exercentes, fert meliorem 29; ut solet dici in his actionibus, qux tempore vel morte finiri possunt. 30. IDEM lib. 5. Responsorum. DAulus respondit, si creditor a Sempronio novandi animo stipii- L latus esset, ita ut ä prima obligatione in universum dilcedere-. tur : rursum easdem res a posteriore debitore sine consensu prioris obligari non posse. 31. VENULEJUS lib. Stipulationum. Cirem aliquam dari stipulatus sum, deinde eandem sub conditione o novandi animo ab eodem stipuler: madere 30 oportet rem in rebus humanis , ut novationi locus sit. nisi si per proir.iiiorem ste- I,-. infr. de solutio». (18. I. 22. supr. de udmin. N pene. tut. (19. /. 8. in fin.supr. b. t. (20. Obst. I. 3 r. infin.Jupr. de bered, mjlit. sed junge I. 28. i» fin.supr. de siipnl. fervor. I. 138. inpr. infr. de rcg.jur. (21. i. 27 inpr.supr. de paci, immo vide/. 10. supr. h. t. (22'. l.i(>. supr. eod. (23. Excip. /. ult. inpr. infr. eod. (24. /.8.§>4. supr.eod. (25.1.32. infr. eod. (26. /.18. in fin.supr. eod. (27 /.29. in pr.fuor. de verh. oblig. (:8- i-8<>. 1-87- & reg.jur. t.g.sipr. de compensat. (29. l.q.%.?,.f‘pr. de jurejur. I. ult. insin. supr. de si- dejujs. tut. /.i39- inpr. infr. Ae reg- tur. (30./. 14. inpr.supr. b.t. E e e e e 2 terit, 1544 1545 Digestorum Lib. XLVI. Tit. II IIL terit, quominus daret. ideogne fi hominem mihi dare te oporteat, & in mora fueris, quominus dares: etiam deruncto eo tenens i : & si prius quam decederet, cum jam mora facta fit, eundem ' te tub conditione stipulatus fuero , & servus postea decesserit, deinde conditio exstiterit, cum jam ex stipulatu obligatus es mihi: novatio quoque fiet. §. i. Si duo rei stipulandi fi ut, an alter jus novandi habeat, quaeritur: & quid juris unusquisque sibi adqnisierit? fere autem convenit, & uni recte solvi, & unum s judicium petentem totam rem in litem deducere; item unius 3 acceptilatione perimi utriufqne obligationem ; ex quibus colligitur, unumquemque perinde sibi adquisiisse, ac si fidus stipulatus esset; excepto eo, quod etiam facto ejus, cum quo commune jus stipulantis est, amittere debitorem potest. Secundum qua: si unus ab aliquo stipuletur: novatione quoque liberare cum ah altero poterit, cum id specialiter agit, eo magis cum eam stipulationem similem olle solutioni 4 existimemus, alloqui» quid dicemus, fi unus delegaverit creditori suo communem debitorem, isque ab eo stipulatus fuerit? aut mulier fundum jusserit doti promittere viro, vel nuptura ipsi, doti eum promiserit? nam delitor ab utroque liberabitur. 32. PAULUS lib. 1. ad Neratium. r PE hominem , & Sejum decem mihi dare oportet; stipulor ab al- tero novandi causa ita, quod te «ut Sejum dare oportet: utrumque 4 novatur. Paulus: Merito: quia utrumque in posteriorem deducitur stipulationem. 33. TRYPHONINUS lib. 7. Disputationum. Titius donare mihi volens, delegatus 6 a me creditori meo stipulanti spopondit: non habebit adversus eum illam exceptionem , ut, quatenus facere potest, condemnetur: nam adversus me tali defensione merito utebatur, quia donatum ab eo petebam; creditor autem debitum persequitur. 34. GAJUS lib. 3. de Verborum obligat. TAUbitari non debet, quin filius, servnsve, cui administratio pe- culii permissa est, novandi quoque peculiaria debita jus habeat 7: utique si ipsi stipulentur, maxime fi etiam meliorem suam conditionem eo modo Faciunt. Nam si alium jubeant stipulari, filterest, utrum donandi 8 animo alium jubeant stipulari, an ut ipsi filio , fervove negotium gerat: quo nomine etiam mandati actio peculio adquiritur. §. 1. Adgnatum furiosi , aut prodigi curatorem , novandi jus habere minime dubitandum est , si hoc furioso vel prodigo expediat. §. 2. In summa admonendi fumus ' nihil vetare, una stipulatione plures obligationes novari : vel uti si ita stipulemur, quod Titium £7 Sejum mihi dare oportet , id dari spondes ? licet enim ex diversis causis singuli fuerant obligati, utrique tamen novationis jure liberantur: cum utriufqne obligatio iu unius personam , a quo nunc stipulemur, confluat. S 1 T I T. III. DE 9 SOLUTIONIBUS ET LIBERATIONIBUS. t. ULPIANUS lib, 43, ad Sabinum. /AUotiens quis debitor ex pluribus causis uinmi debitum solvit: S-a-est 10 in arbitrio solventis dicere , quod potius debitum voluerit solutum; & quod dixerit, id erit solutum. Possumus enim certam legem dicere ei, quod solvimus : quotiens vero non dicimus id, quod solutum sit: in arbitrio est accipientis, cui potius debito acceptum ferat; dummodo in id cor.stituat solutum, in quod ipse, fi deberet, esset soluturus: [quoque debito le exoneraturus esset, fi deberet], jd est, in id debitum . quod non est in controversia , aut in illud , quod pro alio quis fidejusserat, aut cujus dies nondum venerat, aqniffimum enim visum est, creditorem ita agere xem debitoris, ut suam ageret. Permittitur ergo creditor constituere, in quod velit solutum; dummodo sic constituamus, ut in re sua constitueret: sed constituere in re praesenti, hoc est statim , atque solutum est. (1. I. 56. §. ali.supr. de vtrb. ohlig. immo vide d. I. 14. in fin. pr.l. 72. §. r. isifr. desolution. (2. l. t.supr. de duob.reis. (3./.13. in fin. infr. de acceptil. (4, l. 7. §. r. in fin. supr. deliberat, legat. (5. /. 26. in fin. supr.b. t. (6. /. 41. tn pr.snpr. de rejudic. (7. /. 10 .supr. b. 1.1. 20. L si . supr. de jurejur. (8. /. 28. §. ult.Jupr. iepail. I. i. §. 1 .supr. quares pign. I. 7. in pr. supr. de donat. Q). Lib. 8- C. 43. Inst. quib. wod. toll. ohlig. in pr. (10. /. 4. §. 1. ir.fr. l, 1. C. h. t. i. -i. C. de usur. (11. I. 5. in pr. infr. b. t. I 12 ' ‘ io 3 - in f r - (13. I.97. infr. ced. (14. l.s. infin.itfr. 2. FLORENTINUS lib. 8- Institntionmn. lAUm in re agenda hoc fnt: ut vel creditori liberum sit non ac- L/ cipere , vel debitori non dare , si alio nomine exsolutum quis eorum velit. 3. ULPIANUS lib. 43. ad Sabinum. p/Ktcrum postea non permittitur. ILec res efficiet, ut in durio- ^ rem 11 causam semper rideatur sibi debere accepto ferre: ita enim & in suo constitueret nomine. §. 1, Quod si forte a neutro dictum Iit: in bis quidem nominibus, quae diem, [vel conditionem] habuerunt, id videtur solutum, cujus dies 12 venit. 4. POMPONIUS lib. 13. ad Quintum Mucium. pT magis, quod meo 13 nomine, quam quod pro aliofidejulTo- J rio nomine debeo: & potius quod cum 14 pcena , quam quod fine pcena debetur: & potius quod satisdato 15 , quam quod fine satisdatione debeo. ULPIANUS lib. 43. ad Sabinum. JN his vero , qua: präsent! die debentur, constat, quotiens indi- stincte quid solvitur, in graviorem 16 causam videri solutum, si autem nulla pnegravet (id est, fi omnia nomina similia fuerint) in antiquiorem 17. gravior videtur, qua [&] sub satisdatione iz videtur, quam ea, qux pura est. §. 1. Si duos quis dederit fidejussores, potest ita solvere, ut unum 19 liberet. §.2. Imperator Antoninus cum Divo patre suo rescripsit: cum distractis pignoribus creditor pecuniam redigit, fi sint usur» debita:, & ali» indebite: quod solvitur in usuras, ad utramque causam usurarum, tam debitarum, quam indebitarum pertinere, puta quadam earum ex stipulatione, quadam ex pacto naturaliter debebantur, f Si vero summa usurarum debitarum, & non debitarum, non eadem sit: »qualiter ad utramque causam proficit, quod solutum est, non pro rata: ut verba Rescripti ostendunt, f Sed ii forte usura non sint debite, & quis simpliciter solverit, quas omnino non erat stipulatus: Imperator Antoninus cum Divo patre suo refer, püt, ut in sortem cedant. Eidem autem Rescripto ita subjicitur: Quod generali ter constiti) tum est 20, prius in usuras nummum solutum aes cepto ferendum , ad eas usuras videtur pertinere, quas debitor exsolvere cogitur: & sicut ex pacti conventione date repeti non possunt , ita proprio titulo non numerate, pro solutis ex arbitrio percipientis non habebuntur. §.3. Apud Marcellum lib. x.\. Digestorum quaeritur, si quis caverit debitori, in sortem usuras se uccipcrej utrum pro rata & forti , & usuris decedat; an vero prius in usuras, & si quid superest, in sorte? Sed ego non dubito , quili hxc cautio in sorte , £f in usuras , prius usuras admittat; tunc deinde, si quid superfuerit, in fortem cedat. 6. PAULUS lib. 4. ad Plautium. ■MEc enim ordo 21 scripture spectatur: sed potius ex jure sumitur id , quod agi videtur, 7- ULPIANUS lib. 43. ad Sabinum, gl quid ex famosa causa , & non famosa debeatur : id solutum videtur, quod 22 ex famosa causa debetur. Proinde si quid ex causa judicati [& non judicati,] debetur: id putem solutum, quod ex causa judicati debetur. & ita Pomponius probat. ' t.J£rgo si ex causa, qira inficiatione crescit, vel poenali debetur: dicendum est, id solutum videri, quod 23 pcenae habet liberationem. 8. PAULUS lib. 10. ad Sabinum. {Llud non ineleganter scriptum esse Pomponius ait: si par&die- 1 riim , & contractuum causa sit, ex omnibus summis pro portione videri solutum. 9- ULPIANUS lib. 24. ad Sabinum. CTipulatnssum , mihi aut Sticho fervo Sempronii solvi. Sempronio solvi non potest 24, quamvis dominus fervi sit. §. i- Qui decem debet, partem solvendo in parte obligationis Uberatur, & eoi. I. 5. in fin. supr. de ventre in poss. mitt. (1;. I. 5. infin.fr. infr. h. t. (16. I. 3. in pr.supr. eod. (17, l. 89. in fin. infr. eoi. (18.I.4. infin.supr. eod. (19, 1. i.supr. I. 24. 1. ior, §. I. infr. eod. (20. I. 48. in fin. infr. 1.1. C. eod. I. 35. in pr.supr. designo* rat. I. 21. C. de ujur. (21. I. 77. §. 12. supr. de legat. 2. L 14- supr. de fecul. legat. §. 34. btfi. de legat, immo vide l. 12. §. ult. supr. delegat. I. I, 14 .supr. delegat. 2. /. 24. §. 17.supr. defidei- com. libert. (22. I. 97. infr. h. i. I. 104. infr. iereg.jur. (sZ. ’■ supr. d. 1. 97. infr. h . t, (24. /. Syfipr. de ytrb. oblig. 1545 De solutionibus & liberationibus. reliqua quinque sola in obligatione remanent, f Item qui Stichum debet: parte Stichi data in reliquam partem tenetur, i Qui autem hominem debet: partem Stichi dando, nihilominus hominem debere non i definit, denique homo adhuc ab eo peti potest, sed fi debitor reliquam partem Stichi solverit, vel per actorem steterit, quominus accipiat, liberatur. io. PAULUS lib. 4. ad Sabinum. Q Uod stipulatus ita sum, mihi mit Titio? Titius nec petere, - nec 4 novare, nec acceptum facere potest: tantumque ei solvi potest. 5 11. POMPONIUS lib. 8. ad Sabinum. GI stipulatus fuero, mihi, aut pupillo dare : promissor fine tutoris ^ auctoritate solvendo pupillo, liberabitur a me. ii. ULPIANUS lib. 30. ad Sabinum. ■yEro procuratori 6 recte solvitur. Verum autem accipere debe- ' mus eum , cui mandatum est vel specialiter 7, vel cui omnium negotiorum administratio mandata est. §. I. Interdum tamen & non procuratori recte solvitur: utputa cujus stipulationi nomen insertum est 8, fi quis stipuletur jihi , aut Titio. §. 1. Sed & fi quis mandaverit, ut Titio solvam, deinde vetuerit eum accipere : si ignorans 9 prohibitum eum accipere , solvam, liberabor 10: sed fi sciero, non liberabor. §. z. Alia causa est, fi mihi proponas stipulatum aliquem fibi, aut Titio, hic enim etsi prohibeat 11 me Titio solvere, solvendo tamen liberabor: quia certam conditionem habuit stipulatio, quam immutare non potest stipulator. §.4. Sed etsi non vero procuratori solvam, ratum 11 autem habeat dominus, quod solutum est : liberatio contingit, rati enim habitio 13 mandato comparatur. 13. JULIANUS lib. 54. Digestorum. TJAtum autem habere dominus debet, cum primum certior factus v est; sed hoc it tt/.utsi 14 [id est, cum laxamento cis amplitudine,'] & cum quodam spatio temporis accipi debet, sicut in legato cum de repellendo quaereretur , spatium quoddam temporis adsumitur, nec minimum, nec maximum: & quod magis intellectu percipi, quam ex locutione exprimi posset. 14. ULPIANUS lib. 30. ad Sabinum. Q Uod si forte quis ita 19 solvat, ut, niß ratum habeatur , condi- ■cat; si dominus solutionem ratam non habuerit: condictio ei, qui solvit, competit. §. 1. Sunt quidam tutores, qui honorarii 16 appellantur; sunt, qui rei notitia 17 gratia dantur; sunt, qui ad hoc dantur, ut gerant 18: L hoc, vel pater 19 adjicit, ut tinus (puta) gerat, vel voluntate 20 tutorum uni committitur gestus, vel Prxtor 21 ita decernit, f Dico igitur, cuicunque ex tutoribus fuerat solutum , etsi honorariis (nam & ad hos periculum pertinet) recte 22 solvi: nisi interdicta eis fuerit a Praetore administratio. nam fi interdicta est, non recte solvitur, i Idem dico, & si quis sciens suspectis postulatis solvat: nam iis interim 23 videtur interdicta administratio. §. 2. Quod fi remoto solvit, ei [solvit], qui tutor esse desierat: [& ideo] non liberabitur. §.3. Quid ergo, si ei solvit, in cujus locum curator erat constituendus : utputa relegato in perpetuum, vel ad tempus ? Dico , fi antefolvit, quam substitueretur curator, oportere liberari. §.4. Sed etsi abfuturo Reipublica causa solvit, recte solvit, quin- imo Scsi absenti: fi modo non est alius in locum ejus substitutus. §. 9- Sive autem legitimi sunt, sive testamentarii, sive ex inquisitione dati: recte vel 24 uni solvitur. §.6. Ei, qui notitiae 25 (1. Immo vide l. 2. §. i.supr. d. t. (2. d. I. 2. §. 1. U 2. s §. 4. supr. d. t. (3. I. 72. inpr. iitfr. h. t. (4. I. 10. supr. de novat. (5. I . 12. §. 1. I . 59. infr. b. 1 . 1 . 56. §. i.supr. de verb. I. 23. supr. deßdejujs. §. 4. vers. plane. Inft. de inutil. fiipul. (C. I. 34. §. 3. infr. h. t. (7. I. 17. §. 16. infr. de injur. I. 86. vfr.h.t. (8. I. 10. I. ii. supr. eod. (9. Eae. I. 38. §. I. infr. eod. 1. 17. supr. de osse, praßd. 1. 41. supr. dereb. cred. I. 12. supr. de SC. Maced. I. i^.supr. mandati. §. 10. Inft. de mandato. (10. Im- movide 1 . 4. in pr.supr. de manum- 'vindici. (11. I. 106. infr. h. I §. 4. Inft. de inutil. ftipul. (12. /.98. infr.h.t. (13. 1.6. §. 9- supr. de negot. I, 56. supr. dejudic. /.!.§. 14. supr. de vi (fi vi armat. 1.6 o. I. 152. §. 2. infr. de reg.jur. (14. I. 12. §. 2. infr. ratam rem haberi. (15. I. cq.supr. de condici, cuus. dat. (16.1.3. §• i.supr. de admin. is peric. tut. (17. §. 6. infr. hic. I. 32. §. 1. Jupr. de testam, tut. I. I. C. de peric. tut. (l8- l- 3. §. 1. 1. 47. in pr. Ius. de admin. (fi peric. tut. §. 1, Jnst, desatisd. tut, (19. dd. II. _ I546 gratia datus est, an recte solvatur, videndum est: quia ad instruendos contutores datur ? Sed cum tutor sit, nisi prohibitum fuerit ei solvi, puto liberationem contingere. H. 7. Curatori quoque furiosi recte solvitur; item curatori fibi non sufficientis, vel per 26 aetatem , vel per aliam justam causam : sed & pupilli curatori recte solvi constat. §. 8. Pupillum fine tutoris auctoritate nec 27 solvere posse palam est: sed fi dederit nummos, non 28 fient accipientis, vindicarique poterunt, plane si fuerint consumpti, liberabitur. 19. PAULUS lib. 6. ad Sabinum. pUpillo 29 solvi sine tutoris auctoritate non potest. Sed nec delegare 30 potest: quia nec alienare 31 ullam rem potest, fi tamen solverit ei debitor, & nummi salvi 32 sint, petentem pupillum doli mali exceptione debitor summovebit. 16. POMPONIUS [lib. 19. ad Sabinum.] CUb conditione debitori fi 33 acceptum feratur, postea conditione existente intelligitur jam olim liberatus. Et hoc etiamsi solutio re fiat, accidere Aristo dicebat, scripsit enim : si quis, [qui] sub conditione pecuniam promisit, dedit eam ea conditione, ut, fi conditio exstitisset, in solutum cederet: existente conditione liberari eum: nec obstare, quod ante ejus pecunia facta est. 17. IDEM [lib. 19. ad Sabinum.] P’Affius ait: si cui pecuniam dedi, ut 34 eam creditori meo sol- veret, si suo 39 nomine dederit, neutrum liberari: me, quia non meo nomine data sit; illum, quia alienam 36 dederit, exterum mandati eum teneri, sed si creditor eos nummos sine dolo malo consumpsisset, is, qui suo nomine eos solvisset, liberatur: ne, si aliter observaretur, creditor in lucro versaretur. IS. ULPIANUS [lib. 41. ad Sabinum,] CI quis fervo pecuniis exigendis pneposito solvisset post 37 manu- o missionem: si quidem ex contractu domini, sufficiet, quod ignoraverit 38 manumissum. Quod fi ex causa peculiari, quamvis scierit manumissum : st tamen ignoraverit, ademptum ei peculium, liberatus erit. Utroque autem casu manumissus, si intervertendi causa id fecerit, furtum domino facit. 39 Nam & fi debitori meo mandavero , ut Titio pecuniam solveret , deinde Titium vetuero accipere, idque ignorans debitor Titio simulanti se procuratorem solverit: & debitor liberabitur, & Titius furti actione tenebitur. 19. POMPONIUS lib. 21. ad Sabinum. CUgitivus meus, [cum pro libero se gereret], nummos mihi "*■ subreptos credidit tibi, obligari te mihi Labeo ait: & , si eum liberum existimans, solveris ei, liberari te h me. sed si alii solvisses jussu ejus, vel is ratum habuisset: non liberari: quia priore casu mei nummi facti essent, & quasi mihi solutum intell geretur. Etideo servus meus, quod peculiari nomine crediderit, exigendo liberabit debitorem : delegando autem , vel novando 40, non idem consequeretur. 20. IDEM lib. 22. ad Sabinum. CI rem meam, qua: pignoris 41 nomine alii esset obligata, debi- ^ tam tibi solvero, non liberabor: quia avocari tibi res polnt ab eo, oui pignori accepisset. 21. PAULUS lib. 10. ad Sabinum. CI decem stipulatus ä Titio, deinde stipuleris i Sejo, quanto 42 ^ minus ab itio consecutus Jis : etsi decem petieris a Titio , non tamen absolvitur Sejus, quid enim , si condemnatus Titius nihil facere potest ? sed etsi cum Sejo prius egeris , Titius in nullam par- (20. d. §. I. Inft. desatisd. tut. (21. d. §. I. (22. /.46. V 5- supr. de admin. (fi peric. tut. (23. §. 7. Inft. I. 7. C. desiopeä. tut. (ia. l.p. §. fin. supr. de curat, furios. (29. §. 1 .supr.b.l. (.26. /. 4. in fin. infr. rem pupiliu (27. /. 9. §- 2- S’£ r -‘ le ““(*" ’ (28. 1. 29. supr. de condidi, indeb. §. uit. in pr. (fi fin. Inst. qntb. ali en. licet. (29. I. i%. in pr. supr. de faci. d. §. ult. (30. /.20. in fin. supr. de novat. (31. d. §. ult. Inft. qitib. - §. ult. vers. si autem aliter, adde l. 4 - §■ 4 -J«pr. de doli malt & met.except. (33- i- I-- h si r - de acceptil. (34- Adde I. 29. supr, dedenats (35- h 82 .supr. dejuredot. (36. /. 47. §■ y sitp ■ »>«>■- dati. (37. 1. Pi. infr. h.t.l.4i-f & debitor constituerit, se mibi soluturum : quamvis mihi competat dc constituta actio „ potest 25 adhuc adjecto solvere, f Etsi i filiofimi- lias mihi aut 20 Titio stipulatus sim : patrem posse Titio solvere, quod in peculio est: scilicet si suo , non filii nomine solvere vctit. Dum enim adjecto solvitur , mihi solvi videtur. Et ideo fi indebitum 27 adjecto solutum fit , stipulatori posse condici Julianus putat: ut nihil intersit, jubeam [te] Titio solvere , an ab initio stipulatio ita concepta fit. 60. IDEM [ lib. 4. ad Piantium. ] IS, qui alienum hominem in solutum dedit, usucapto 28 homine 1 liberatur. 61. IDEM lib. 5. ad Plautium. [TN perpetuum] quotiens id , quod tibi debeam , ad te pervenis, L tibi nihil abiit, nec quod ielutum est, repeti possit: competit liberatio. (19. I. 47. I. i~6.Jupr.de verb.fgn. (;o. Imm» vide /. 33. §. 1 . supr. de donat. (21. I. 49.supr. I. 64. I. 66. infr. I. I. 17. C.h.t. L 180. infr. de reg.jur. Infl. quib. mod. toll. oblig. inpr. (22. b ls>> supr. de duob. reis. (23. I. 34. §. 4 .supr. b. t. (24. /. 12 .infin. i. 34. §. 6. 1. 49. supr. I. 12. C. eod. I. 9. supr. de negot. I. l^.jupr. f condici, canf. data. (25. Immo vide l. 8. in fin.fupr. de conflit, p?- cun. (26. /. 10. supr. b. t. (27. 1. 34.2» pr.supr. eod. (28.1.4 7. in fin, supr. mandati. I. 54. in pr. supr. de evici. $ 1 . IDEM 1555 De solutionibus & liberationibus. 6r. IDEM [-üb. 8- ad Plautium.] TAlspenfatorem meum testamento liberum elfe juisi, & peculium ' L/ ei legavi: is post mortem meam a debitoribus pecunias exegit: an heres meus retinere ex peculio ejus, quod exegit, possit, quaeritur? Et ii quidem post aditam hereditatem exegerit pecuniam, dubitari non debet, quin de peculio eo nomine retineri nihil debeat, qua liber factus incipit debere, si liberantur solutione debitores. Cum vero ante aditam hereditatem pecuniam accepit dispensator , siquidem liberantur debitores ipsa solutione : non est dubium , quin de peculio id retinendum sit: quia incipit debere hic heredi quasi negotiorum gestorum, vel mandati actione. Si vero non liberantur, illa qmeftio est : cum negotium meum gerens, ä debitoribus meis acceperis, deinde ego ratum non habuero, & mox agere velim negotiorum gestorum actione : an utiliter agam , si caveam te indemnem futurum? Quod quidem ego non puto: nam sublata est negotiorum gestorum actio, eo quod ratum non habui, & per hoc debitor mihi constituitur. 63. IDEM [ lib. 9. ad Plautium.] HI debitor sit servi fructuarius, potest is servus per acceptilationem t liberare eum : videbitur enim ex re ejus adquirere. idem in pacto 2 dicemus. 64. IDEM [ lib. 14. ad Plautium. ] 'PUm jussu 3 meo id , quod mihi debes, solvis creditori meo : & u tu ä me , & ego a creditore meo liberor. 65. POMPONIUS [lib. 1. ex Plautio. ] CI filia furiosi ä viro diverterit: dictum est , vel adgnato curatore voluntate fili* , vel fili* consentiente adgnato solvi dotem. 66. IDEM [ lib. 6. ex Plautio. ] CI pupilli debitor, jubente eo sine tutoris auctoritate pecuniam 0 creditori ejus numeravit: pupillum quidem ä creditore liberat, se.l ipse manet obligatus , sed exceptione se tueri potest, f Si autem debitor pupilli non fuerat, nec pupillo condicere potest , qui sine tutoris auctoritate non obligatur ; nec creditori, cum quo alterius juilu contraxit : sed pupillus , in quantum 4 locupletior fastus est, utpote debito liberatus , utili actione tenebitur. 67. MARCELLUS [lib. 13. Digestorum.-] CI quis duos homines promiserit, & Stichum solverit: poterit ejusdem 5 Stichi dominium postea consecutus, dando liberari, f In nummis minor, vel prope nulla dubitatio est. nam &apud Alfenum Servius . eum , qui minus a debitore luo accipere , & liberare eum vellet, respondit, rosse siepius aliquos nummos accipiendo ab eo, eique retro dando, ac rursus accipiendo, id efficere: velati si centum debitorem, decem acceptis, liberare creditor velit, ut, cum decem acceperit, eadem ei retro reddat, mox ab eo accipiat, ac navissime retineat: etsi in dubitationem a qui- buldam hoc male deducatur ; quod non possit videri is, qui ita accepit, ut ei, i quo accepit, retro reddat, solvisse potius, quam decessisse. 68. IDEM lib. 16. Digestorum. gErvus decem dare jussus pupillo, & überesse, si heres sit pupillus, " live tantum conditio in eum collata sit; an absente quoque tutore, piuullo dando , libertatem consequatur? moveris comparatione cdMutionis, quae constitit in facto : vcluti, Ji pus illo servierit, qu® potest impleri citra interventum quoque tutoris: & quid (inquit; si curatorem habeat, & si furioso dare jussus sit? an curatori dando liberetur ? & finge alicui fundum legatum, si dedisset pupillo6 , furiosove. Et sciendum est, in omnibus istis casibus tutori 7 quidem, vel curatori utiliter dependi; ipsis autem , id est, furioso vel pupillo , non recte persolvi, ne datio ex illorum imbecillitate pereat: nes enim hoc egit testator, ut, quoquo modo esset datum , expleta videretur conditio. 69. CELSUS lib. 24. Digestorum. HI hominem, in 8 quo ususfructus alienus est, vel qui erat pignori 9 Titio obligatus, nox® dedisti: poteritis, cui con- demnatus-es, tecum agere judicati 10. nec expestabimus, ut cre- 1554 (i. I. ii. inpr. infr. de acceptil. I. 24. /. 23. in pr.supr. de usufr. ÖS-supr. de paci. (3. v. I. ^G.sttpr. h. t. (4. I. \o.supr.de institor. I. 1. §. iq.supy, depositi. (3. i. 66. §. z. fupr. de legat, z. y- L 95- §- 7- infr, h.t. (7. I. 22. fupr. de manumijs. teftum. (8. I. 4. inf.n. fupr. de re judic. (9. I. 20. fupr . h. t. (10. im- mo vide /. 9. §. 4. fupr. de dolo malo. (11. /. 38. §. 16. fupr. ieverb.oblig. (12. I . 137. §. z.supr. d.t. (13. /.9. infin.l. T O ,M. 1. ditor evincat, sed si ususfructus interierit, vel dissoluta fuerit pignoris obligatio : existimo processuram liberationem. 70. IDEM lib. 26. Digestorum. (~)Uod certa 11 die promissum est, vel statim 12 dari potest: to- v '-~ tum enim medium tempus ad solvendum promissori liberum relinqui intelligitur. 71. IDEM lib. 27. Digestorum. QUm decem mihi aut Titio dari stipulatus, quinque accipiam : reliquum promissor recte Titio dabit. §. 1. Si fadejussor procuratori creditoris solvit, & creditor post tempus , quo liberari fidejussor poterit, ratum habuit; tamen quia fidejussor , cum adhuc ex causa fidejussionis tenetur, solvit, nec repetere potest, nec minus agere adversus reum mandati potest, quam si tum praesenti dedisset. §. 2. Item si ignorans creditor procuratori suo solutum , servo debitoris, filiove acceptum fecerit; postea autem rescierit, & ratum habuerit: confirmetur solutio : & quod acceptum latum lit, nullius momenti est. & contra ii ratum non habuerit: quod acceptum fecerit, confirmatur. §. e. Sed si ignorans solutum , litem contestatus est: si pendente judicio ratum habuit, absolvi oportet illum, cum quo actum est: si ratum non habuit, condemnari. 72. MARCELLUS lib. 20. Digestorum. Q Ui decem debet, fi ea obtulerit creditori, & ille sine Justa causa -ea accipere recusavit, deinde debitor ea sine sua culpa perdiderit 13 : doli mali exceptione 14 potest se tueri, quanquam aliquando interpellatus non solverit.etenim non est®quucn teneri pecunia amissa : quia non teneretur, si creditor accipere voluisset. Quare pro soluto id, in quo creditor accipiendo moram fecit, oportet esse, f Et sane si servus erat in dote, cumque obtulit maritus, & is servus decessit : aut nummos obtulit, eolque non accipiente muliere perdiderit: jpso jure desinet teneri. §. 1. Cum Stichum mihi sicheres , & in solvendo moram fecisses, sub conditione eum promisisti; pendente ea Stichus decessit: videamus, an, quia novari prior obligatio non potest, petitio fervi competat ea , qu® competeret, si non intercessisset stipulatio ? Sed in promptum contradictio est, debitorem, cum stipulanti creditori sub conditione promisit, non 13 videri in solutione hominis cessasse: nam verum est, cum, qui interpellatus dare noluit, osserentem postea periculo liberari. §. 2. Sed quid, si ignorante debitore ab alio creditor emn stipulatus est? Hic quoque existimandus est periculo debitor liberatus : quemadmodum si quolibet nomine ejus fervi.in offerente, stipulator accipere noluisset. §. 3. Idem responsum est, si quis , cum subreptus sibi servus esset, sub conditi..ne stipulatus fuerit, quicquid furem dare facere oportet: nam & fur condictione 16 liberatur, ii dominus oblatum sibi accipere noluit. Ii tamen, cum in provincia forte servus esset, intercesserit stipulatio ; & finge, prius quam fatuitatem ejus nanciiccretur fur, vel promissor , decessisse * servum : non poterit ratieni, quam supra reddidimus, locus esse": non enim obtulisse eum propter absentiam intelligi potest. 17 §. 4. Stichum aut Pamphilum stipulatus sum , cum 18 esset incus Pamphilus: uec si meus esse desierit, liberabitur promissor Pamphilum dando: neutrum enim v.detur in Pamphilo homine constitisse , nec obligatio, nec solutio. Sed ei , qui hominem dari stipulatus est, urium etiam ex bis, qui tunc stipulatori servierant, dando promissor liberatur, vi quidem ipsa & hic ex his dari stipulatus est, qui ejus non erat, fingamus ita stipulatum, hominem exhis, quos Sempronius reliquit , dare spondes l cum tres Sempronius reliquisset, eorumque aliquem stipulatoris fuisse: num mortuis duobus, qui alterius erant, supererit ulla obligatio, videamus? L magis est deficere stipulationem: nisi ante mortem duorum desierit esse reliquus servus stipulatoris. §. 3. Qui hominem debebat, Stichum, cui 19 libertas ex causa fideicommissi pr®standa est, solvit: 11011 videtur liberatus, nam vel minus hic servum dedit, quam ille , qui servum nondum noxa lolntum. f Num ergo & si vispellionem , aut alias turpem dederit hominem, idem sit ? Et sane datum negare non possumus. Sed differt 30. L 39. fupr. h.t. I. 6. fupr. de doli mali & mct.except, (14. I. 84. tz. 3 .fupr. delegat, t. I. 73. §• ult.fupr. de verb. oblig. (13. /. 14. in pr. fupr. de novat, immo vide /. 36. in sin. fupr. de verb* öblig. I. 31. in pr. fupr. de novat. (16. /.17- fupr- de condici, fur* tiv'. (17. Immo vide d. L 17. (18. V. 1 . 16. in pr.supr. de verb. oblig. (19. t. 63. Jupr. de condici, indeb. F f f Ff hsc Digestorum Lib. XLVI. Tit. III. hsc species ä prioribus : habet enim servum , qui ei auferri non possit. H. 6 . Promissor servi eum debet hominem solvere, quem, ss velit stipulator , possit ad libertatem perducere. 73. IDEM [ lib. 31. Digestorum. ] rYB triginta nummos pecunias credita;, tidejussorem in viginti de- di, & pignus in decem; ex venditione autem pignoris creditor decem consecutus est: utrum ex universitate id decedit, (ut quidam putant) si in solvendis decem nihil debitor dixisset, an (sicut ego puto) in totis decem fidejussori contingit liberatio? quia hoc dicendo potuit hoc efficere debitor, ut ubi non dixit, id potius soluturum existimetur, quod satisdato debeatur? Magis tamen existimo, licuisse 1 creditori in id, quod solus debebat reus, ac- cppto referre. 74. MODESTINUS lib. 3. Regularum. ID, quod poenae 2 nomine ä debitore exactum est, lucro debet cedere creditoris. 75. IDEM lib. 8- Regularum. CIcut acceptilatio in eum diem praecedentes peremit actiones , ita & confusio, nam si debitor heres creditori extiterit, confusio 3 hereditatis peremit petitionis actionem. 76. IDEM lib. 6. Responsorum. 711 Odestinus respondit : si post solutum sine ullo pacto omne, quod 1 ex causa tutela debeatur, actiones post aliquod intervallum eessr sint: nihil ea ceflione actum , cum 4 nulla actio superfuerit, quod si ante solutionem hoc fastum est; vel cum ; convenisset, ut mandarentur actiones , tunc solutio facta esset, mandatum subsecutum est: salvas esse mandatas actiones : cum noviffimo quoque casu pretium 6 magis mandatarum actionum solutum , quam actio, qiiL fuit, perempta videatur. 77. IDEM [ lib. 7. Pandectarum. ] JN liberto antiquior contractus operarum esse non potest, sine quo libertas ei data non esset. 78. JAVOLENUS [lib. 11. ex' Cassio.] CI alieni nummi inscio vel invito domino soluti sunt, manent ejus, cujus fuerunt, si mixti essent, ita ut discerni non possent: ejus fieri, qui accepit, in libris Gaji scriptum est: ita ut actio domino cum eo, qui dedisset, furti competeret. 79. IDEM [lib. 10. E.filiolarum. ] "pEcuniam , quam mihi debes, aut aliam rem, fi in conspectu 7 meo ponere te jubeam : efficitur, ut & tu statim libereris , & mea esse incipiat, nam tum , quod a nullo corporaliter ejus rei pos-, sessio detineretur, adquisita mihi, & quodammodo manu longa tradita existimanda est. 80. POMPONIUS [lib. 4. ad Quintum M ntinm. ] pRout 8 quidque contractum est, ita & solvi debet: Ut, cum re contraxerimus, re solvi debet: veluti cum mutuum dedimus , ut retro pecuniae tantumtem solvi debeat, f Et cum verbis aliquid contraximus , vel re, vel verbis obligatio fulvi debeat: verbis , veluti cum acceptum promissori fit: re , veluti cum solvit, quod promisit, f ffique cum emptio , vel venditio, vel locatio 9 contracta est: quoniam consensu nudo contrahi potest, etiam dissensu 10 contrario dissolvi potest. 81. IDEM [lib. 6. ad Quintum Mucium.] CI stipulatus sim mihi aut Titio duri , fi Titius decesserit, heredi 11 ejus solvere non poteris. §. 1. Si lancem deposuerit apud me Titius, & pluribus heredibus relictis decesserit: si pars 12 heredum me interpellet, optimum quidem esse, si Praetor aditus julsisset me parti heredum eam lancem tradere; quo casu depositi me reliquis coheredibus non teneri, sed etsi fine Prxtore fine dolo malo hoc fecero, liberabor; aut, quod verius est , non incidam in obligationem : optimum autem est, id per Magistratum facere. 8a. PROCULUS [lib. 5. Epistolarum. ] *>I cum Cornelius fundum suiun , nomine Sejce , viro ejus doti de- (1. /. 101. infin. infr. h. t. (2. L 22. in fr. gf §. i.fupr. de p ignorat. I. 79. infr. defui t. (3. /. 95. §. 2. infr. h. t. (4. /. 1. C. de concrur.jujic. tut. (5. d. I. 1.1. 11. C. defidej uf. (6. i. 5. .§■ * /np 1 '. quih. mod. pign. I. 21. in fin.supr. de tutel. $'f ration. I. 30. in fin. fupr. de sidejujf. (7. I. ,. h. 21. I. 18. § e.fupr. de adqim-. iielunntt.pojs. (8. /. 33. /. ico. i. iSg. infr. de reg. jur. >'* r m °d. toll. oblig. (10. I. 95. in fin. inss '. h. t. - i-Jnpr. de rescind. vendit. /.3;. infr. de reg. jur. §. uit. Infi, __ 1556 disset, nec de eo reddendo quicquam cavisset, fecit, ut inter se vir & Seja paciscerentur , ut divortio facto is fundus Cornelio redderetur : non puto divortio facto virum vetante Seja eum fundum Cornelio [ tuto ] redditurum esse, sicut! si cum pactum conventum nullum intercessisset, divortio facto mulier jussit eum fundum Cornelio reddi, deinde, antequam 13 redderetur, vetuisset, non tuto redderetur: sed si antequam Seja vetaret, Cornelio eum fundum reddidisset, nec causam habuisset existimandi, id invita Seja facturum esse: nec melius, nec sequius esse existimarem, eum fundum Sejce reddi. 83. POMPONIUS lib. 14. ex variis Lectionibus. CI tuo fervo credidero , euinque redemero, & is manumilfas O mihi solverit: non repetet. 14 84. PROCULUS [lib. 7. Epistolarum.] CGisti de peculio 15 servi nomine cum domino : non esse libera. tos fidejussores ejus respondit, at si idem servus ex peculio suo permissa administratione peculii nummos solvisset: liberatos esse fidejussores ejus recte legisti. 85. CALLISTRATUS lib. t. Edicti monitorii. COlidum non solvitur, non minus quantitate, quam die. 16 0 86. PAULUS lib. 8. ad Edictum. LIOc jure utimur , ut litis 17 procuratori non recte solvatur: 11 nam & absurdum est, cui judicati actio non datur, ei ante rem judicatam solvi posse, si tamen ad hoc datus sit, ut & solvi poffit: solvendo eo liberabitur. 87. CELSUS [lib. so. Digestorum.] Q Uodlibetdebitum 18 solutum a procuratore meo, non repeto: - quoniam cum quis procuratorem omnium rerum suarum constituit, id quoque mandare videtur, ut creditoribus luis pecuniam solvat: neque postea expectandum est, ut ratum habeat. 88. SCiEVOLA lib. Digestorum. UUiie intestato patri heredis negotia mater gestit, &resvenden- r das per argentarios dedit: idque ipsum codice conscriptum est: argentarii universum redactum venditionis solverunt: & post solutionem novem fere annis , quicquid agendum erat, .nominepupillae mater egit, eamque marito nuptum collocavit: & res ei tradidit: Quaesitum est, an puella cum argentariis aliquam actionem habeat: quando non ipsa stipulata sit pretium rerum, qus in venditione datre sunt, sed mater? Respondit, si de eo qusreretur, au jure ea solutione argentarii liberati essent: responderi jure liberatos. Claudius: Subestenim illa ex jurisdictione pendens qus- stio, an pretia rerum , quae sciebant esse pupilhe, bona fide solvisse videantur matri, quae jus administrationis 19 non habebat? ideo- que, si hoc sciebant, non liberantur: scilicet si mater solvendo non sit. 20 89. IDEM lib. 29. Digestorum. CX pluribus 21 causis & chirographis creditor ita cavit: Titius ^ Mmvius dico me accepijfe , N habere, es accepto tulife (aj Gajo Titio reliquum omne, ratione posita ejus pecunüe, quam inibi Stichus Gaji Titii servus caverat. Quiesitum est , an ex csteris chirographis, qua: non Stichus cavit, sed ipse debitor, integra manet actio ex reliquis chirographis per ipsum debitorem cautis? Respondit, eam solam obligationem dissolutam, ex qua solutum proponeretur. §. 1. Lucius Titius ex duobus chirographis, quibus quadringenta eiäSejo debebantur, altero centum, * altero trecentum*,_icri- psit Sejo , ut unius chirographi centum per Maevium & Septicium libi mitterentur : Quaero, an Sejus, li Maevio & Septicio ex trecentum quoque solvisse se dicat, liberatus lite 1 Respondit: si nec mandavit. ut ex trecentum solveretur, nec solutum ratum habuit: non esse liberatum. §. 2. Lucius Titius duabus stipulationibus, una quindecim sub usuris majoribus, altera viginti sub usuris levioribus Sejum eadem die obligavit, ita ut viginti pri us solverentur '• quili, mod. tali, oblig. I. I. C. quando liceat ah 'empt. (ii. /. f{ fupr. deverb. oblig. (12. I. I. §. 36 .fupr. depojiti. (13. I. 106. infr. h. t. (14. /. 13. in pr.fupr. de condidi, indeb. I. 21. §. 2. verj. quod ß hic. Jttpr. de sidejujf 1 .10 fupr. de oblig. & aci. (i;. /. 3H §• *• fupr. h. t. (16. /. 12. in fin. infr. de vcrb.Jign. (17. 1.13. fupr. ' de paci. (18. /.6. in pr. fupr. de condici, indeb. (19- l.q inS». C. de curat, furios. (20. /. 31. §. 6. fupr. de negot. (21. Adde l. i8. in pr. infr. de aeceptil. id est, y 5 57 _ De solu f ionibn s id tit. Idibus Septembribus: debitor post diem utriusque stipulationis cedentem , solvit viginti sex: neque dictum eft ab altero , pro qna stipulatione solveretur. Quxro, an quod solutum est, eam stipulationem exoneraverit, cujus dies ante cessit i, id est, ut viginti sortis soluta videantur, & in usuras eorum fex dati? Respondit, magis id accipi, ex usu esse. '■ 90. IDEM lib. 26. Digestorum, rllius, qui administrabat ut heres paterna bona, pecuniam ex his Sempronio mutuam dedit, & eandem particulatim recepit: deinde se abstinuit, quia minor annis erat, ab ea hereditate. Quaesitum est, curator bonorum patris constitutus , an adversus Sempronium utilem actionem habet? Respondit, nihil proponi, cur nonis, qui solvisset id, quod mutuum ita acceperat, liberatus esset, r 91. LABEO [lib. 6. Pithanon a Paulo Epitomatorum.] 01 debitor tuus non vult a te liberari, & praesens est: non potest 0 invitus a te solvi. Paulus : Imo debitorem tuum etiam praesentem , etiam invitum 3 , liberare ita poteris, supponendo 4, ä quo debitum novandi causa stipuleris, quod etiam fi acceptum non feceris; tamen statim , quod ad te attinet, res peribit: nam & petentem te doli mali prtescriptio excludet. 92. POMPONIUS [lib. 9. Epistolarum.] 01 mihi alienum servum dari promiseris, aut testamento dare jussus fueris, isque servus, antequam 5 per te staret, quominus dares, ä domino manumissus sit: hxc manumissio morti 6 similis fit; si autem decessisset 7 , non tenearis. §. 1. Sed & si quis servum , quem dari promisit, heres i domino scriptus statuliberum 8 dederit, liberatur. 9 93. SC/EVOLA [lib. fingul. Quaestionum publice tractatarum.] 01 duo rei sint stipulandi , & alter alterum heredem scripsit: vi- ^ dendum, an confundatur obligatio ? Placet non re- confundi. Quo bonum eft [hoc] dicere? Quod si intendat duriJibi oportere: vel ideo dari oportet i si , quod heres extitit; vel ideo, quod proprio nomine ei deberetur, atquin magna est hujus rei differentia, nam si alter ex reis pacti conventi temporali exceptione summoveri poterit, intererit, is , qui heres extitit, utrumne suo nomine , an hereditario experiatur: ut ita possis.animadvertere , exceptioni locus sit, necne. §. 1. Item fi duo rei sint promittendi, & alter alterum heredem scripsit: confunditur 11 obligatio. §. 2. Sed [&] si reus heredem fidejussorem scripserit: [non 12] confunditur obligatio: & quasi generale quid retinendum est, ut ubi ei obligationi, qux sequelx locum obtinet, principalis accedit, confusa fit obligatio; quotiens diuc sint principales, altera alteri potius adjicitur ad actionem , quam confusionem parere. §. 3. Quid ergo si fidejussor reum heredem scripserit? confundetur 13 obligatio secundum Sabini sententiam , licet Proculus dissentiat. 94. PAPINIANUS [lib. 8. Quxstionum.] Ciis, cui nummos debitor solvit alienos, nummis integris pergat petere, quod sibi debeatur, nec offerat, quod accepit: exceptione doli summovebitur. §. 1. Sin autem communes 14 nummos credam, aut solvam: confestim pro parte mea nascetur & actio, & liberatio: sive in singulis nummis communionem pro indiviso quis esse intelligat, sive in pecunia non corpora cogitet, sed quantitatem. §. 2. Sed &fi fidejussor alienos nummos in causam fidejussionis dedit; consumptis 15 his, mandati agere potest; & ideo si eam pecuniam solvat, quam subripuerat, mandati aget, postquam furti, vel ex causa condictionis prastiterit. §. 3. Ea vius Januarius Papiniano salutem. Cum Titius Gajo Sejo deberet ex (1. /. 5. inpr, l. 24. supr. I, 97. circa fin. insr. b. t. (2. I. 6. §. T ■ sttpr. de reb. auclor. judic. I. 22. /.31. supr. de minor. {3. I. tf.stipr. de pecun. conflit. I. 53. sttpr. h. t. (4. I. 8- in sin.supr. itnovat. i. 13. §. 10. insr. defurt. (;. I. ; I. supr. de verb. oblig. (5. 1. 46. inpr. insr. de acceptil. (7. I. 33. sttpr. de verb. oblig. (8. /.9. §. ;. supr. de flatnlib. (9. Immo vide/. 33. inpr. supr. b. t. I. 63. in sin. supr. de condici, indeb. (10. I. 5. in fin.supr. de Mejujs. (: 1. Immo vide d. I. esi l. 13. supr. de duob. reis. (12. Immo vide /.95. §. 3. insr. b. t. I. ;. I. 21. §. 3. sttpr. defidejujs Ü3- l. 38. §. fin. supr. h. t. 1 . 14. supr. de sidejujs. excip. I. 21. §. 2. supr. d. t. de sidejujs. (14. I. 13. in fin, supr. de reb. cred. A libe rationibus. 155g causa fideicommissi certam quantitatem, & taiitundem eidem ex alia causa, quae peti quidem non poterat, ex solutione autem petitionem non praestat: Titii servus actor absente domino solvit eam . summam , qux efficeret ad quantitatem unius debiti: cautumque est ei, solutum ex universo credito. Quaero, id, quod solutum est, in quam causam acceptum videtur? Respondi: Si quidem Titio Sejus ita cavisset, ut sibi solutum ex universo credito significaret , crediti appellatio solam fideicommissi pecuniam demonstrare videtur 16 ; non eam, qux petitionem quidem non habet: solutione autem facta repeti pecunia non potest, cum vero servus Titii actor absente domino pecuniam solverit; ne dominium quidem nummorum in eam speciem obligationis, quae habuit auxilium exceptionis , translatum foret, si ex ea causa solutio facta proponeretur: quia non est vero simile, dominum ad eam speciem solvendis pecuniis servum praeposuisse, quae solvi non debuerunt: non magis, quam ut nummos peculiares ex causa fidejuffionis , quam servus non ex utilitate peculii suscepit, solveret. 9;- IDEM lib. 28. Quaestionum. (jTichum aut Pamphilum , -atrum ego velim , dare spondes ? altero 17 mortuo, qui vivit solus petetur: nisi [fi] mora facta fit ineo mortuo, quem petitor elegit, tunc enim perinde solus ille, qui decessit, praebetur, ac si solus in obligationem deductus fuisset, §. 1. Quod si promissoris fuerit electio: defuncto altero , qui superest, aeque peti poterit. Enimvero si facto debitoris alter fit mortuus, cum debitoris esset electio: quamvis in teri m non alius peti possit, quam qui solvi etiam potest; neque defuncti offerri aestimatio potest, fi forte longe fuit vilior; quoniam id pro petitore in pcenam promissoris constitutum est: tamen fi & alter servus postea fine culpa debitoris moriatur, nullo modo ex stipulatu agi poterit: cum illo in tempore, quo moriebatur, non commiserit stipulationem. t Sane quoniam impunita 18 non debent esse admissa, doli actio non immerito desiderabitur, aliter quam in persona fidejussoris, qui promissum hominem interfecit 19: quia tenetur ex stipulatu actione fidejussor, quemadmodum tenebatur, si :o debitor sine herede decessi i'et. §. 2. Aditio hereditatis non- ntmquam jure confundit 21 obligationem: veluti 22 si creditor debitoris, vel contra debitor creditoris adierit hereditatem, aliquando pro solutione cedit, si forte creditor, qui pupillo fine tutoris auctoritate nummos crediderat, heres ei extiterit: non enim quanto locupletior pupillus fastus est, consequeretur, sed insolidum creditum suum ex hereditate retinet. Aliquando evenit, ut inanis obligatio aditione hereditatis confirmetur : nam si heres, qui restituerit ex Trebclliano hereditatem, fideicommissario heres extiterit; vel mulier, quae pro Titio intercesserat, eidem 23 heres extiterit: incipit obligatio civilis propter hereditatem ejus, qui jure tenebatur, auxilium exceptionis amittere, etenim inconditum est subvenire sexui mulieris , qua: suo nomine pcriclitetur. §. 3. Quod vulgo jactatur 24 fidejussorem, qui debitori heres extitit , ex causasidejusiionis liberari: totiens verum est, quotiens rei plenior promittendi obligatio invenitur. Nam si reus duntaxat fuit obligatus, fidejussor liberabitur: e contrario non potest dici, non tolli fidejussoris obligationem , si debitor propriam & personalem habuit defensionem. nam fi minori viginti quinque annis bo- nx fidei pecuniam credidit, isque nummos acceptos perdidit, & intra tempora in integrum restitutionis decessit herede fidejullbre : difficile est dicere causam juris honorarii, qux potuit 25 auxilio minori esse, retinere fidejussoris obligationem, qurc principalis fuit, & cui fidejussor is accessit sine contemplatione Juris Prxtorii. Auxilium igitur restitutionis fidejussori, qui adolescenti heres extitit, intra constitutum tempus salvum erit. §. 4- Naturalis obligatio , ut pecunis numeratione, ita justo pacto 26, vel jureju- (1;. d. I. 13. I. 19. in fin. supr. d. t. I. ;6. §. 2 .supr. defidejujs. (16. v. I. 16. §. 4. in fin.supr. d. t. defidejujs. (17. I. 2. §. 3 .supr. de eo , quod certo loco. i. 34- § (t. supr. de contrah. empt. I. 10. in fin. supr. de jure dot. (18. I■ 51. §• nlt. vers. quodsi qnis.supr. ad leg. Aquil. 1 . 70. §. fin.supr. de fidejns. (19. I. 32. infin.supr. de ttsur. (20. /. 1. tz. 14. in fin. supr. depositi, immo vide l. 3. in pr. supr. ut legator. (21. I. 34- §• 8- /• 75 .supr. h. t. I. 21. §. 3. /. 71. in pr. supr. de sidejujs. I. 3. C. de fideicom. (22. I. 7. C. depaäis. (23. I. 8- §. 13. supr. ad SC. Vellej. (24. I. 93. §. 2. supr. h. t. (25. I. 7. §. i.supr. de minor. (26. Immo vide l. 27. §. 2 .supr. de faii ' Ekfff 2 rando *559 D^eslorum T b XLVI. Tit, ITT. rando i ir so jure tollitur: quod vinculum xquitatis, quo solo sustinebatur, conventionis xquitatc dissolvatur, ideoque 2 bdejullor, quem pupillus dedit, ex istis causis liberari dicitur. §. Qux- situm est, an ita stipulari quis possit, mihi aut filio meo decem dari? vel ita; mihi aut patri? Sed non incommode potest adhiberi disiinctio ? ut filio quidem stipulante , patris tunc adjiciatur persona, eum stipulatio ei adquiri non possit: e contrario autem nihil prohibeat, patre stipulante, filii personam adjici, cum totiens quod pater filio stipulatur, sibi Z stipulatus intelligitur, cum ipse sibi stipulatus non est: & in proposito manifestum est, non obligationis, sed solutionis gratia filii personam adjectam. §. 6. Usum- fructum mihi aut Titio dari stipulatus Ium: Titio capite deminuto, facultas solvendi Titio non intercidit 4: quia & lic stipulari possumus, mihi aut Titio, cum cupite minatus erit, dari? §.7. Nam fi furiosi 5 vel pupilli persona adjecta fit, ita tutori vel curatori pecunia recte dabitur, si conditionis quoque implendae causa recte pecunia tutori, vel curatori datur, quod quidem Labeo & Pegasus putaverunt utilitatis causa recipiendum. Idque ita recipi potest, si pecunia in rem vel pupilli, vel furiosi verla est. f Quomodo si domino jussus dare, fervo dedisset, ut domino daret. exterum , qui fervo dare jussus est, domino dando non aliter implesse conditionem intelligendus est, quam 11 ex voluntate lervi dedit, f Idem respondendum est in solutione , si stipulato Sempronio libi aut Sticho Mxvii servo decem dari , debitor Maevio domino pecuniam solverit. §. 8- Si creditor debitoris hereditatem ad se non pertinentem possedit, & tantum ad eum pervenit, quantum si quilibet alius bonorum possessor ei solveret, liberaret heredem : non potest dici fidejussores liberari, neque enim ipsum sibi solvisse pecuniam credendum est, ä quo hereditas evincitur. §. 9. Dolo 6 fecisti, quominus possideres, quod ex hereditate ad alium pertinente adprehemleras? Si poffeflor corpus aut litis sstimationem prxstitit, eares tibi proderit: quia nihil petitoris sinterest. exterum si tu ante conventus, ex prxterito dolo prxstite- ris : nihil eares possessori proderit. §. 10. Si mandatu meo Titio pecuniam credidisses, ejusmodi contractus similis est tutori, & debitori pupilli: & ideo mandatore convento & damnato, qtianqnam pecunia wluta sit, non liberari debitorem ratio suadet: led & praestare 7 debet creditor actiones mandatori adverins debitorem , ut ei satisfiat, f Et huc pertinet, tutoris & pupilli debitoris nos fecisse comparationem, nam cum tutor pupillo tenetur ob id , quod debitorem ejus non convenit, neque judicio cum altero accepto, liberatur alter: nec si damnatus tutor solverit, ea res proderit debitori: quin etiam dici folet tutelae contraria actione agendum , ut -ei pupillus adversus debitores actionibus cedat. §. 11. Si creditor a debitore culpa sua causa ceciderit: prope est, ut actione mandati nihil a mandatore consequi debeat; cum ipsius vitio acciderit, ne mandatori possit actionibus cedere, h. 12. Si inter emptorem & venditorem convenerit, prius quam aliquid ex alterutra parte solveretur ,. ut ah emptione 8 discedatur : fidejus.or eo nomine acceptus soluto contractu liberabitur. 56. IDEM lib. 11. Responfornm. pUpilli debitor tutore delegante pecuniam creditori tutoris sol- vit: liberatio contigit, fi non malo consilio cum tutore habito, hoc factum esse urubetnr: sed & Interdicto fraudatorio tutoris creditor pupillo tenetur,, fi eum consilium fraudis participasse constabit. §. 1. Cum pupilla magistratui, qui per fraudem pupillo tutorem dedit, heres cxtitiilet: tutores ejus cum adolescente transegerunt: eam transactionem pupilla ratam habere noluit: nihilominus erit, tutorum pecunia, liberata, nec tutores contra adolescentem actionem, nec utilem habebunt, qui suum recuperavit, plane si adolescens pecuniam restituere tutori pupillae maluerit, rescissa quod gestum est , actionem utilem in pupillam , heredem magistratus, accipiet. §.2. Soror, cui legatum ah herede fratre debebatur, post motam legati q.ivestionem transegit, ut nomine debitoris contenta legatum non peteret: placuit, quamvis nulla de- I560 (1. /. .ult, iu pr. vers.eamrem. supr.de jure,jur. (2. fin. infr. h.i. (3. 1. $6. S. 1. supr. de verb. oblig. (4. Immo vide l: 38. in pr.supr, h. t. ( 5. /. 68. supr. eod. I. 13. supr.. de condit. U de- mov.str. (6. /. ,q. §_ pen. supr. de bered, petit. (7.. /. 18. §. $. in "Ps-fsnil. crcijc. L 36. supr. de fidejus. N~ov. 4. c. I. in fin. (8- i. 80. m fin. supr. h. t. (9. I. 97. in fin. infr. eod. (io. i 7. i-.fr. to . (i i.. I. 4. l . 7. in fin. supr. eoi. (12. i. 73. supr. eoi. legatio facta , neque liberatio secuta esset, tamen nominis periculum ad eam pertinere. Itaque si legatum contra placitum peteret 'exceptionem pacti non inutiliter opponi. §. 3.. Cum eodem tempore pignora duobus contractibus obligantur, pretium eorum pro modo pecuniae cujusque contractus creditor accepto facere debet: nec in arbitrio ejus electio erit, cum debitor pretium pignoris consortioni subjecerit, quod si tenv oribus discretis superfluum 9 pi" gnorum obligari placuit: prius debitum pretio pignorum jure solvetur, fecundum superfluo compensabitur. §.4. Cum institutus deliberaret, substituto pecunia per errorem soluta est: ad eum hereditate postea devoluta, causa condictionis evanescit: qua ratio facit, ut obligatio debiti solvatur. 97- IDEM [lib. 2. Definitionum.] QUm ex pluribus caulis debitor pecuniam solvit, iitrinsqne demonstratione ccflantc , potior habebitur causa ejus pecunia qtve 10 lub infamia debetur: mox ejus, qux-n poenam conti- 1'urum fuisse, ii nihil eorum interveniat: vetustior 14 contractus ante solvetur. Si major pe.unia numerata sit, quam ratio singulorum expolcit: nihilominus primo contractu soluto, qui pofior erit, superfluum 1; ordini secundo, vel in totum, vel pro parte minuendo videbitur datum. 98. PAULUS [lib. 1;. Quaestionnm ] QUi res suas obligavit, postea aliquam possessionem ex his pro fi- '— lia sua dotem promittendo obligavit 16, L solvit: si ea res i creditore evicta 17 est, dicendum est, maritum ex dotis promissione agere poste , ac ii statuliberum , remve sub 18 conditione legatam , dotis nomine pro filia pater solvisset, harum enim rerum solutio non potest, nisi ex eventu, liberare: scilicet, quo casu certum erit remanere eas. §. 1. Diversum respondetur in ea pecunia, sivere, quam patronus post mortem liberti per Favianam aufert: hxe^nim actio, cum sit nova, partam liberationem non potest revocare. §. 2. Huic adalicatur minor viginti quinque annis , qui ;i creditore circumscriptus, in rem ex causa debiti solutam restituitur. . h. 3. Rem autem castrensis peculii solventem patrem, perinde accipere debemus, ac u alienam dedisset: quamvis possit residere apud eum, cui follita est, prius mortuo intestato filio, sed tunc adquiuta creditur, cum filius decesserit. & utique cujus fuerit, eventus declaret: sitque & hoc ex bis, qux post Fastis, in r: potest i ter stipulatum: nam cum in diem sit ea quoque obligatio, etiam mihi iolvi potest ante 21 Februarias: igitur & illi f, Ivi poterit. §- v Qui stipulatus sibi aut Titio , fi hoc dicit, si Titio non solveris, dari sibi: videtur conditionaliter stipulari. Et ideo etiam sic facta stipulatione , mihi decem, aut quinque Titio dari? quinque Titio folutis, liberabitur reus a stipulatore. Quod ita potest admitti, ii hoc ipsum expressim agebatur, ut quasi poena adjecta sit in persona stipulantis, fi Titio solutum non esset, f At ubi simpliciter Jibi aut Titio stipulatur, solutionis tantum causa adhibetur Titius: & ideo quinque ei solutis, remanehuntreliqua quinque in obligatione. f Contra fimihi quinque, illi decem stipulatus sim : quinque Titio solutis, non facit conceptio stipulationis , ut 22 ä me liberetur. porro si decem solverit, non quinque repetet, sed mihi per mandati 23 acrionem decem debebuntur. §. 6. Mihi Roma, aut Ephesi Titio, dari stipulor, an solvendo Titio Ephesi ä me liberetur, videamus? nam si diversa facta sunt, ut Julianus rutat, diversa res est. sed cum prxvalet causa dandi, liberatur: liberaretur enim , & fi mihi Stichum, illi Pamphilum dari stipulatus essem, & Titio Pamphilum solvisset. Atubi merum factum stipulor,puta adde /. 4. in fin. I. 5. in pr. supr. eod-. (13. d.l. 4. (14. d.l. 5. in pr. I 89- i» fin. supr. eod. (15. Adde l . 96. §. Z. in fin supr. eod. (tfi. I. 10. supr. eod. (17. /.33. infr. supr. eod. I. lf>. supr, de jure dot.. (18. I. 83. §. 6. supr. de verb. oblig. (19. /. ult. §• 7 - s“pr. d. t. (20. d.l. ult. §.6. (21. /. 137. §. 2. infin.supr. d. t. (21. d. I. ult. §. 5. (rz. K. 4, Infi, de inutil. fiipuL tnsulam i)6l De acceptilatione. 1562 insulam in meo solo atdificari, aut in Titii loco : numquid, fi in Titii loco sdificet, non contingat liberatio: nemo enim dixit Facto pro facto soluto liberationem contingere? sed veritis est liberationem contingere : quia non factum pro facto solvere videtur, sed electio promissoris completur. §. 7. Si servus fructuarius 1 ex re fructuarii domino proprietatis aut fructuario stiouletur, inutilis est stipulatio: at ex re proprietarii, si ipsi domino aut fructuario stipuletur , recte stipulatur :• tantum enim solutionis capax est fructuarius hoc casu,_ non etiam obligationis [quoque.] §. 8. Aream promisi alienam: in ea dominus insulam aedificavit: an stipulatio cxtincta fit, quxsitnm est? Respondi: si alienum r hominem promisi, & is a domino manumissus est, liberor, f Nec admissum est, quod Celsus 3 ait, si idem rursus Lege aliqua servus effectus sit, peti eum posse : in perpetuum enim sublata obligatio restitui non 4 potest : & si servus effectus sit, alius 5 videtur esse. t Nec simili argumento usus est, [ut] si navem, quam tu promisisti, dominus dissolverit, deinde iisdem tabulis compegerit, teneri fi te: hic enim eadem navis est, quam te daturum spopondisti: ut videatur magis obligatio cellare, quam extincta esse. f Homini autem manumisso simile fiet, si ea 7 mente dissolutam esse navem postiens, [ut] in alios usus converterentur tabui®, deinde mutato consilio easdem compositas: alia enim videbitur esse posterior navis, sicut ille alius homo est. f Non est his similis area, in qua redificium positum est: non 8 enim desiit [in] I re- tunc 17, cum'solvebat, compelli poterit ad solutionem nun natura esse, imo & peti potest area , & aestimatio ejus solvi debebit: pars 9 enim insulte area est, & quidem maxima, cui pars 9 etiam superficies cedit, -f Diversum dicemus*: si servus promissus, ab hostibus captus fit: hic interim peti non potest, quasi ante diem : sed si redierit postliminio, recte tunc petetur, cessavit enim hic obligatio: area autem extet , sicut extera, ex quibus redificium constitit, f Denique Lex xil. Tabularum 10 tignum tedibus jun- av.m vindicari poste scit: sed interim id solvi prohibuit, pretiumque ejus dari voluit. 99. PAULUS lib. 4. Responsorum respondit. ryEbitorcm non esse cogendum in aliam formam nummos acci- ^ pere, si ex ea re damnum aliquod passurus sit. 100. IDEM lib. 10. Responsorum. Q U:«ro, an curatoribus vel tutoribus in Provincia datis, Rom® -pecunia solvi possit, qu® in Provincia ita ab hisfmnerata esset, ut Romae solveretur, cum iidem curatores vel tutores rerum Italicarum administrationem non sustinent: an fi solverit, debitor liberetur? Paulus respondit, [bis] tutoribus vel curatoribus recte pupillo pecuniam debitam solvi, qui negotia ejus administrant: eos autem, qui Provincialium rerum curatores vel tutores sunt, Italica negotia administrare non 11 solere; nisi specialiter tutores Pro. vincialium rerum, ut sibi Roma: redderetur, promitti curaverunt. 101. IDEM lib. 15. Responsorum. pAulus respondit, non ideo eos, qui virilem portionem ex causa fi- deicommijsi inferre debuerant, liberatos videri, quoniam quidam ex collegis per errorem plus debito intulerunt. §. 1. Paulus respondit, aliam causam este debitoris solventis , aliam creditoris pi- pr.us 1- distrahentis. Nam cum debitor solvit pecuniam , in potestate ejus 13 esse commemorare, in quam causam solveret: cum autem creditor pignus distraheret, licere 14 ei pretium in acceptum referre, etiam in eam quantitatem , qu® natura 1$ tantum debebatur; & ideo deducto eo debitum peti posse. 102. SCsEVOLA lib. 9. Responsorum. QR editor oblatam a debitore pecuniam , [ut] alia die accepturus, distulit; mox pecunia, qua illa Respublica utebatur, quasi aerosa jussu Prafidis sublata est; item pupillaris pecunia, ut possit idoneis nominibus credi, servata, ita interempta est. C*u®sitiim est, cujus detrimentum esset? Respondisecundum ea, qu® proponerentur , nec creditoris, nec tutoris detrimentum esse. §. 1. Cum de forte debita constaret, de usura litigatum esset: novissime ex appellatione pronunciatum est, solutas quidem usuras non repeti , in' futurum vero non deberi ; Quvro pecunia data utrum usuris cedere deberet, quod petitor defenderet: an vero forti proficeret? Respondi, si qui dabat, in fort em se dare dixisset, usuris non debere proficere. §. 2. Valerius Lucii Titii servus scripsit: accepi t\Mario /Marina ex summa majore tot aureos: q lucro , an haec summa in proximum annum ei accepto ferri debeat, cum superioris anni sit reliquator ? Respondi, videri in primam quamque summam liberationem proficere. §. 3. Titius mutuam pecuniam accepit, & quincunces usuras spopondit, easque paucis annis solvit, postea nullo pasto interveniente , per errorem & ignorantiam semisses usuras solvit: Qu®ro , an patefacto errore , id , quod amplius usurarum nomine solutum esset, quam in stipulatum deductum, sortem, minueret? Respondit, si errore plus in usuris solvisset, quam deberet, habendam rationem in 16 sortem ejus , quod amplius solutum est. 103. M/ECIANUS lib. 2. Fideicommissorum. QUm ex pluribus causis debitor pecuniam solvit , Julianus elegantissime putat, ex ea causa eum solvisse videri debere, ex que 104. IDEM lib. 8. Fideicommissorum. ANte restitutam hereditatem solutiones & liberationes facta: ab herede, rat® habebuntur. 105. PAULUS lib. fing. ad Legem Falcidiam. (i. 1. r. §. 5. supr. de stipiti, fervor, (r. I. 51. supr. de verb. ‘llig. (3. I. 79. in sin. supr. de legat. 3. (4. I. 27. §. I. supr. de fall. I. 10. §. 9. in sin. supr. de in rem verso. (;. I. 27. in sin. supr. de adim. vel transfer, legat. (6. /. 83- §. ;. supr. de verb. °M‘g. (7. d. I. 83- §. ;. circa sin. (8. I. 44. §. 4. supr. de le- tot. 1. 1. 39. supr. de legat. 2. immo vide 1. 79. §. r. supr. de le- £ at - 3- 1‘l.infin.supr.quib.ntod.ususfr. (9. I. 20. §. r. in sin. Jupr. de servit, prad. urban . I. 2i.supr. de pignorat. (10. /. r. infr. de tigno Junii, (n. /. 3. §, 7, infr. judicat.solvi, (ia. 1 . 3;. in QUod dicimus in eo herede, qui fidejussori testatoris id , quocL '''—ante aditam hereditatem ab eo solutum est, debere statim solvere , cum aliquo scilicet temperamento temporis intelligendum est : nec enim cum sacco adire debet. 106. GAJUS lib. 2. de Verborum obligationibus. ALiudest, jure stipulationis Titio solvi posse; aliud, postea permissu meo id contingere. Nam cui jure stipulationis recte solvitur , ei etiam prohibente 18 me recte solvi potest: cui vero alias permisero solvi, ei non reste solvitur , si , priusquam solveretur , denunciaverim 19 promissori, ne ei solveretur. 107. POMPONIUS lib. 2. Enchiridii. TfFrborum obligatio ,. aut naturaliter resolvitur, aut civiliter. f Naturaliter , veluti 20 solutione, aut cum 21 res in stipulationem deducta , sine culpa promissoris in rebus humanis esse desiit, f Civiliter, veluti acceptilatione 22, vel cum 23 in eandem personam jus stipulantis promittentisque devenit. 108. PAULUS lib. 2. Manualium. X?I, qui mandatu meo post mortem meam stimlatus est, recte solvitur : quia talis est lex obligationis, ideoque etiam invite me recte ei solvitur. Ei autem, cui jussi debitorem meum post mortem meam solvere , non recte solvitur 1 [quia mandatum morte 24 dissolvitur.] T I T. IV. DE ACCEPTILATIONE. 2? T. MODESTINUS lib. 2. Regularum, JCceptilatio est liberatio 26 per mutuam interrogationem, qua: utrilisque contingit ab eodem nexu absolutio. 2. ULPIANUS lib. 24. ad Sabinum. pUpillum per acceptilationem etiam sine tutoris auctoritate libe— *' rari posse placet. pr.supr. de pignorat. (13. L i.supr. h. t. (74. I. 7%. supr. eoi. (15. /. 5. §. 2.supr. eod. [ifi. /. 2fi. in pr.supr. de condici, indeb. I. 26. §. I. vers. f quis autem. C. de ufur. (17 • l. 3- in fin. supr. h. t. (rg. I. Ii- §. 'i-supr. eod. (19. /. i,2.supr. eod. (20. Jnfl r quib. mod. toll. oblig. in pr. (21. /. 23. I. 33 .supr. de verb. obliga (22. I. 1. infr. tit. prox. §. I. Jnst. quib. mod. toti, oblig. (23. I. 95. §. 2. supr. h. t. (24. t. 26. inpr. supr. mandati. (25. Lib. 8. C44. §. I- Inst- quib. mod. toll. oblig. (26. i. 107, supr. tit. prox. * FffffJ 3- PAU- 156? Digestomm I.tb, XI,VI. Tit. IV. 1564 3. PAULUS lib. 4. ad Sabinum. F ; r procuratorem nec liberari , neo liberare 1 quisquam acceptilatione sine mandato potest. 4. POMPONIUS lib. 9. ad Sabinum« ACceptilatio sub conditione fieri non potest, 2 A ;. ULPIANUS lib. 34. ad Sabinum. TN diem acceptilatio facta nullius est momenti Z : nam solutionis 4 4 exemplo acceptilatio solet liberare. 6. IDEM lib. 47. ad Sabinum. pLuribus stipulationibus factis, si promissor ita accepto rogasset, r quod ego tibi promisi, habefne acceptum ? si quidem apparet, quid actum est: id solum per acceptilationem sublatum est. [si non apparet, omnes stipulationes solutae sunt.] dummodo illud sciamus, fi ego aliud accepto tuli, aliud tu rogasti, nihil valere acceptilationem. 7. IDEM lib. 50. ad Sabinum. CAne & sic acceptilatio fieri potest, accepta facis Aectm ? ille re- 0 spondit, facio. 8. IDEM lib. 48. ad Sabinum. AN inutilis acceptilatio utile habeat pactum, quaeritur? Et nisi ** in hoc quoque contra sensum est, habet 5 pactum. Dicet aliquis, potest ergo non esse consensus, cur non possit? Fingamus eum, qui accepto ferebat, scientem, prudentemque, nullius esse momenti acceptilationem, sic accepto tulisse : quis dubitat non esse pactum, cum consensum paciscendi non habuerit? §. r. Servus communis sicut uni 6 ex dominis stipulari potest, ita etiam acceptum rogare uni 7 ex dominis potest, cumque in solidum liberat: & ita Octavenus putat. §. s. Accepto liberare servus communis alterum ex dominis etiam ab 8 altero domino potest: id enim & Labeoni placuit, denique libro Pithanon scripsit, si a Primo do mino, Secundo socio domino suo stipulatus fuerit, posse Secundum accepto rogare, L per acceptilationem Primum liberare, quem Ipse obligaverit: sic fieri, ut per unum atque eundem servum & constituatur, & tollatur obligatio. §.3. Acceptum fieri non potest , nisi 9 quod verbis colligatum est. Acceptilatio enim verbo rum obligationem tollit, quia & ipsa verbis fit: neque enim potest verbis tolli, quod non verbis contractum est. §.4. Filiusfa- milias promittendo, patrem civiliter non obligat, sed se obligat, propter quod accepto rogare filiusfamilias potest; ut se liberet, quia ipse obligatus est : pater autem acceptum rogando, nihil agit: cum non fit ipse obligatus, sed filius, f Idem erit & in fervo dicendum. nam & servus accepto liberari potest; & tolluntur etiam honorarix obligationes, si qu* sunt adversus dominum : quia hoc jure utimur, ut Juris 10 gentium fit acceptilatio. Et ideo puto, {■> Grxce 11 posse acceptum fieri, dummodo sic fiat, ut Latinis verbis solet: XaSsJv Sevafi* tcv« ; ex puto recte accepto latum, & pro supervacuo Pamphili mentionem factam : quemadmodum si is , qui decem promisit, ita interroget, quod tibi decem promisi, viginti habesne accepta ? etiam decem nomine erit liberatus. - 16. ULPIANUS lib. 7. Disputationum. Cl ex pluribus obligatis uni 5 accepto feratur, non ipse solus 6 0 liberatur, sed & hi, qui fecum obligantur, nam cum ex duobus pluribusque ejusdem obligationis participibus uni accepto fertur, exteri quoque liberantur : non, quoniam ipsis accepto latum est, sed, quoniam velut 7 solvisse videtur is , qui acceptilatione solutus est. §. 1. Si judicati fidejussor sit datus, acceptus , eique accepto latum sit: liberabitur & judicatus. 17. JULI INUS lib. 54. Digestorum. iUi hominem aut decem stipulatus est , fi quinque accepto fecerit: < partem 8 stipulationis peremit, & petere quinque , aut partem hominis potest. IS- FLORENTINUS lib. 8- Institutionum. UT, uno & pluribus 9 contractibus , vel certis, vel incertis , vel 1-1 quibusdam, exceptis exteris, & omnibus ex causis una acceptilatio & liberatio heri potest. §. 1. Ejus rei stipulatio , quam acceptio sequatur , ä Gallo Aquilio talis 10 expolita est : Quidquid te mihi ex quacunque causa dare facere oportet , oportebit , prresens , in iiemve : quarumque rerum mihi tecum actio , quaque adversus te petitio, vel adversus te persecutio efl, eritve: quodve tu meum habet, tenes , poj/ides: quanti quaque earum rerum res erit, tantam pecuniam daristipulatus est Aulus Agerius,spopondit Numerius Negidius. quen Numerius Negidius Aul' Agerio (promijit, ) spopondit: id ha- her:tr> a se acceptum, Numerius Negidius Aulum Agerium rogavit: Aulus Agerius Numerio Negidio acceptum fecit.' 19. ULPIANUS lib. 2. Regularum. §1 accepto latum fuerit ei, qui non verbis, sed re obligatus est: u non 11 liberatur quidem, sed exceptione doli mali, vel pacti 12 conventi se tueri potest. §. 1. inter acceptilationem & apocham hocinterest, quod acceptilatione omnimodo liberatio contingit, licet pecunia soluta non sit: apocha non alias, quam 13 si pecunia soluta fit. 20. IDEM lib. 77. ad Edictum. §1 accepto fuerit lata obrem judicatam 14 clausula , Marcellus " ait, exteras partes stipulationis evanuisse; propter hoc enim tantum interponuntur, ut res judicari possit. 21. VESULEJUS lib. i >. Stipulationum. j^I sub conditione is legatum mihi datum novandi causa stipulatus sum, & ante existentem conditionem acceptum fecero : Nerva filius ait, etiamsi conditio extiterit, neque ex testamento competituram actionem , quia novatio facta fit; neque ex stipulatu, qus acceptilatione soluta fit. (i. I. 91 fttpr. de solutio». (2. I. 31. §• l.fitpr. de novat, immo vide l, 27. in pr.supr. de paci. (3. I. 13. §. 2. est 5. in fin.supr. h.t. (4. I. z. §. 3. fttpr. eo i. (5. /. 2. infin.supr. de duob. reis. (6. Immo vide l. 2. 3. in fin.supr. deverb. oblig. (7. 1. q.fttpr. h.t. i- 7- §. I sapr. de libe- at. legat. ( 8. Immo vide l. 2. §. i.supr. dr verb. oblig. (9. I. b.jupr. h.t. (10. §. 2. Inst. quib. mod. toll. °Wg- (11 . t. o,.supr. b. t. (12. d.l.%. in pr. (13. /. 89. supr. 1 .13. C. de solutio». (14. 1 . 6. infir.j udicat.,solvi. (1/. 12. Jap-.h.t. (1 l. q. in pr.supr. de rescind. vend. immo vide/. ;6. sapr. de paci. (17. Lib. 3. Inst. 19. (18. Adde /. ;. in pr.supr. de verb. oblig. 22. GAJUS lib. 3. de Verborum obligationibus. CErvus nec jussu domini acceptum facere potest. 23. LABEO [lib. p. Pithanon ä Paulo Epitomatorum. ] £JI ego tibi acceptum feci, nihilo magis ego ä te liberatus sum. Paulus: Imo cum locatio, conductio, emptio, venditio conventione facta est, & nondum res interceffit: utrinque 16 per acceptilationem, tametsi ab alterutra parte duntaxat intercessit, liberantur obligatione. T I T. V. DE 17 STIPULATIONIBUS PRLTORII8. 1. ULPIANUS lib. 70. ad Edictum. pRxtoriarum stipulationum tres videntur esse species: judiciales , cautionales, communes. §. 1. Judiciales 18 eas dicimus, qux propter judicium interponuntur, ut ratum fiat: ut judicatum solvi, & ex operis novi nunciatione. §. 2. Cautionales sunt autem, quxinstar actionis habent, & ut sit nova actio , intercedunt: ut de 19 legatis stipulationes , & de tutela, & ratam rem haberi, & damni infecti. §. 3. Communes sunt stipulationes, qux fiunt judicio sistendi causa. §. 4. Et sciendum est, omnes stipulationes natura fui cautionales esse: hoc enim agitur in stipulationibus , ut quis cautiorfit , est securior interposita stipulatione. §. ;. Stipulationum istarum Prxtoriarum , quxdam sunt, qux satisdationem exigunt, quxdam nudam repromissionem : sed perpauca: sunt, qux nudam repromissionem habent: quibus enumeratis, apparebit, exteras non esse repromissiones, sed satisdationes. §. 6. Stipulatio itaque ex operis novi nunciatione, alias satisdationem, alias repromissionem habet. Ex qua [igitur] operis novi nunciatione satisdare oporteat? quemadmodum satisdetur? namque de eo opere, quod in privato 20 factum erit, satisdatio est : de eo , quod in publico 21, repromitti 22 oportet, sed hi quidem, qui suo 23 nomine cavent, repromittunt: qui alieno 24, satisdant. §. 7. Item ex causa damni infecti interdum 25 repromittitur , interdum satisdatur. nani , si quid in 26 flumine publico fiat, satisdatur: de xdibus autem repromjttitur. tz. 8- Stipulatio duplx, repromissio est; nisi [si] convenerit 27, ut satisdetur. §. 9. Quod si sit aliqua controversia: utputa si dicatur per calumniam 28 desiderari, ut stipulatio interponatur: ipse Prxtor debet super ea re summatim cognoscere, & cautum jubere aut denegare. §. 10. Sed & fi quid vel addi 29, vel detrahi, vel immutari in stipulatione oporteat 30, Prxtorix erit jurisdictionis. 2. PAULUS lib. 73. ad Edictum. pRcetoritestipulationes, aut rei restitutionem continent, aut incertam quantitatem. §. 1. Sicuti stipulatio ex operis novi nuncia- tione, qua cavetur, ut opus restituatur: ideoque sive actor , sive reus decesserit pluribus heredibus relictis, uno vincente, vel victo , totum opus restitui debebit: quamdiu enim aliquid superest, tamdiu non potest videri opus restitutum. §. 2. Incertam quantitatem continet stipulatio judicatumsolvi 31, & rem ratam dominum habiturum, & damni infeci i, L bis similes: in quibus respondetur, scindi eas in personas heredum, quamvis 32 poffit dici ex persona heredum promissoris non posse descendentem ä defuncto stipulationem diversam conditionem cujusque facere : at in contrarium summa ratione fit, ut uno ex heredibus stipulatoris vincente, in partem 33 ejus committatur stipulatio: hoc enim facere verba stipulationis : Quanti ea res est. Sed si unus ex heredibus promissoris totam rem possideat, in solidum 34 eum damnandum Julianus scribit. In quantum autem ipse ea stipulatione, vel fidejussores , an omnino teneantur , dubitari potest: & videndum ait, ne non committatur? Sed si lite contestata possessor decesserit: unum ex here- 1. Inst. de fttpr. de oper, l. 8 - §• 3 - (-Z- L 5 >. §• pofef (24. infeci. (26. empt. (28. judic. (30. mo vide l. 9. verb. obiig. rei vini. divis, stipiti.jr (19. §. 2. Inst. d t. (20. /. 8. §. 3. , novi nunc. I. 30. §. i.supr. de damno infeci. (21. d. (22. Immo vide /. 16. §. i.supr. de damno infeci. 4. est ult.Jiipr. d. t. I. ;. in fin.supr. quib ex catis in d. §. 4. est d- §• uit. (25. i. 30. §. i.supr. dedamno l. 7. in pr.supr. d. t. (27- l. 72. fttpr. de contrak. t. 3. §. i.supr. ut in pojs. legat. (29. /. 14. fttpr. de re Iinmo vide l. $ 2. in pr.supr. de verb, oblig. (31. Im- infr. judicat, solvi. (32. /. 2. $>. 2 .in pr.supr. de (33. /. 27.supr.de damno inseii. (34. I. 55. supr. de dibus 1567 Digestorum Lib. XLVI.-Tit. V. VI. dibus non maiore exparte damnandum , licet totum Fundum pos sulcat, quam ex ^ ^ E(Ifctmn> pEneraliter in omnibus Praetoriis stipulationibus 1 & procurato- ^ 1 ribus satisdatur. 4. PAULUS lib. 73. ad Edictum. piLetorisi stipulationes siepius interponuntur, cum sine culpa fti- putatoris cautum este deiiit. 2 3. IDEM lib. 48. ad Edictum. IN omnibus Prxtoriis stipulationibus hoc servandum [est , ut,si -*■ procurator meus stipuletur , mihi causa cognita ex ea stipulatione actio competat, f Idem est, fecum institor in ea causa este coepit, ut interposita persona ejus dominus mercis rem amissurus 3 sit, veluti bonis ejus venditis : succurrere enim domino Prcetor debet. 6. IDEM lib. 14. ad Plautium. TN omnibus Prxtoriis stipulationibus, in quibus primo fieri ali- A quid, deinde, si factum non sit, poenam inferimus: poena: nomine stipulatio committitur. 7. ULPIANUS lib. 14. ad Edictum. pRxtorix satisdationes personas desiderant pro se intervenien- r tium : & neque pignoribus quis, neque pecunix , vel auri , vel argenti depositione in vicem satisdationis fungitur. 8. PAPINIANUS lib. 3. Quxstionum. pAulus notat: Qui sub conditionem institutus est, ndgnita bono- rum possessione cogitur 4 substituto in diem cavere longiorem. Pr.ctor enim beneficium suum nemini vult esse captiosum : & potest videri calumniose satis petere , quem alius antecedit. §. I. Cum sub contrariis 3 conditionibus Titio & Mxvio legatum sit, utrique cavetur : quia uterque ex voluntate defuncti sperat legatum. 9. VENULEJUS lib. 1. Stipulationum. TN Praetoriis stipulationibus, si ambiguus sermo acciderit, Prxto- A ris 6 erit interpretario : ejus enim mens testhnanda est. 10. ULPIANUS lib. 1. Responsorum Valeriano respondit. CI Prxses, qui ante in triennium caveri jusserat, postea in lon- ^ gnm tempus caveri praecepit: quia a prima stipulatione prorsus discedi voluerat, exceptionem primae stipulationi obligatis pepe- risse videtur. 11. VENULEJUS lib. g. Actionum. TN ejusmodi stipulationibus , qux quanti 7 res est , promissionem A habent, commodius 8 est, certam summam comprehendere: quoniam plerumque difficilis probatio est , quanti cujusque interiit, & ad exiguam 9 summam deducitur. 1568 T I T. VI. REM PUPILLI VEL ADOLESCENTIS SALVAAI foke. i. PAULUS lib. 24. ad Edictum. QUm pupillo rem solvam fore satisdatum sit, agi ex ea tunc po- test, cum & tutelae potest. 10 2. ULPIANUS lib. 79. ad Edictum. CI pupillus absens 11 fit, vel fari non possit: servus 12 ejus sti- O pulabitur. si servum non habeat: emendus ei Icrvus est. sed fi non sit, unde ematur, aut non sit expedita emptio : profecto dicemus , servum publicum 13 apud Praetorem stipulari debere ; 3. IDEM lib. 35. ad Edictum. A Ut dare aliquem Praetor debet, cui caveatur: **■ 4. IDEM lib. 79. ad Edictum. ICOn quasi ipso jure pupillo adquirat (neque enim adquirit) , sed utilis actio ex stipulatu pupillo detur. §. 1. Cavetur autem pupillo hae stipulatione per satisdationem. §. 2. Illud sciendum (1. /.!.§. 4 .supr. ut legator. (2. I. 8- §• 3- L >0. insin.supr. quisutisd. cog. I. n-supr. ni in pos. legat, (z. /. I. infin. I. 2.supr. de infiiter. I. 13. §. 25. supr. icafl. empt. (4. /. 12. supr. qui satisll. cog. (3. I. 3.supr. ut legator. (6. 1. 32. in pr. supr. de verk. oblig. (7. I. 3- C.de contrab. is committ. fiipul. I. 8. in sin. infr. ratam rem haberi, (g. §. ult. In fi. de verb. oblig. (9. I. 13. inpr.supr. de rejudic. (10. I. 4. §. 4. infr. h. t. I. 4. in pr.supr. de tutela; is rationib. •n" ^ l - inpr.supr. de verb. oblig. (12. I. I. §. 13. supr. de ma- gifir. conven. (13.4. §. (,4. /. u lt, Q. de divid. tut. I. ult. C. est , hac stipulatione teneri tam eum, qui tutor est, quam eum qui pro tutore negotia gessit, vel gerat, & fidejussores eor,um. ' §. 3- Sed enim, qui non 14 gestit, omnino non tenebitur: »am nec actio tutela: eum , qui'non gestit, tenet, sed utili actione cou- veniemhis est, quia suo periculo cessavit: & tamen ex ftimilatu actione, neque ipse, neque fidejussores ejus tenebuntur. Compellendus igitur 15 erit ad aduiinistrationem propterea, ut stipulatione quoque ista possit teneri. §. 4. Hanc stipulationem placet finita 16 demum tutela committi: & fidejussoribus diem exinde incipere cedere. In curatore aliud est. f Sed L in eo, qui pro tutore negotia gessit, aliud dicendum est. f Itaque ista: stipulationes' si quidem quis tutor fuit, finita demum tutela committentur: si vero pro tutore negotia gessit: conveniens est dicere , statim 17 atque quseqnc res salva non esse c cepisset, committi stipulationem. §. 3. Si tutor ab hostibus captus iit, an committatur stipulatio videamus: movet, qui* 18 linita tutela est, licet recuperari spei retur : & puto posse agi. §. 6. Generaliter sciendum est: Ex qui- bus causis diximus tuteUe agi nonpojje,cx iisdem causis ne ex stipulatu rem salvum fore agipose , dicendum est. §. 7. Si quis curator datus 11011 gesserit curam : consequens erit dicere, stipulationem non committi, sed eadem hic erunt dicenda, qux in tutore diximus: i i lo secus, quo hxc stipulatio statim 19 , atque quid salvum esse delinit, committitur, fe fidejussoribus dies cedit; sed in se revolvitur. §. 8- Eertinet autem hxc stipulatio ad omnes 20 curatores, sive puberibus, sive impuberibus [datos, ] propter statis infirmitatem 21, sive prodigis , vel furiosis, vel quibusdam aliis [ut fieri adsolet) dati sint. 5. PAULUS lib. 76. ad Edictum. CI silius , qui in potestate furiosi erit, rem salvam fore stipuletur, adquirit patri obligationes. 6. GAJUS lib. 27. ad Edictum provinciale. CErvum 22 pupilli stipulari ita liecesse est, si pupillus abest, aut 0 fari [11011] potest 23. nam si prxsens sit, & fari potest: etiam fi ejus statis erit, ut non intelligat, quid agat: tamen propter utilitatem receptum est, recte eum stipulari 24, [agere]. 7. MODESTINUS lib. 6. Regularum. TTAtivns vel testamentarius 25 tutor live curator 11011 petit fatis u a collega suo : sed offerre ei poterit, utrum satis accipere velit , au dare. 8- ULPIANUS lib. 2. ad Edictum. pTsi ad species curator datus sit, rem salvam fore stipulatio in- ■ Ll terponetur. 9. POMPONIUS lib. 15. ad Sabinum. QUm pupillus a tutore stipulatur rem salvant fore : non solum, qiiL in patrimonio habe: , sed etiam , qus in nominibus sunt, ea stipulatione vitientur contineri, quod enim in tutelx judicium venit, hoc & ea stipulatione continetur. 10. AFRICANUS lib. 3. Quxstionum. CI posteaquam pupillus ad pubertatem pervenerit, tutor in restituenda tutela aliquamdiu moram fecerit: certum est, & fructuum nomine, & usurarum medii temporis tam fidejussores ejus, quam ipiutn teneri. 11. NER ATIUS lib. 4. Membranarum. QUm rem salvam fore pupillo cavetur, committitur stipulatio, si, quod ex tutela dari fieri oportet, non prxstetur: nam etli salva ei res sit; ob id non est, quia , quod ex tutela dari fieri oportet, nou solvitur. 12. PAPINIANUS lib. i». Quxstionum. CI plures fidejussores ä tutore pupillo dati sunt, non esse eum distringendum , sed in unum dandam actionem : ita ut ei, qui conveniretur , actiones proritarentur, nec quisquam putaverit ob si tut. vel curat, non geis. I. 8. C. de admin. tut. (t;. I. 3. §. i.supr. deudmin.es pcric.tut. I. 2. C. de bered. tut. (16. /. i.supr. k.t. I. 16. in sin. pr.supr. de tutcl. is rution. (17. §. 7. infr. b. t. (18. I. 14. §. 2.supr. de tut. I. 7. §. i.supr. de tutel. is rat ion. §- 2- Infi.de Atii. tut. (19. §.4 ‘supr. h. I. (20. I. 19. infin. I. 20. L21.supr.de reb. ausior, judic. (21. /.14. §.7 .fypr. de sojntien. (21. 1 l. §. 19.supr. de magiftr. conven. (23. t. 70. insin.supr. dt verb. oblig. (24. §. 10. inst. de inutil.fiipul. (ii- L 17- * n t r ’ supr, de testam, tut. jure 1569 Judicatum solvi. 70 jure discessum : postquam pro 1 ea parte placuit tutores condemnari, quam administraverunt; & ita demum in solidum, si res dexteris non fervetur, & idonea culpa detegatur, quod suspectum facere supersederit, nam aequitas arbitri atque officium viri boni videtur eam formam juris desiderasse. Cxterum fidejussores civiliter in solidum obligati, exteris quidem agentibus , ut dividatur 2 actio, impetrare possunt: pupillo vero agente, qui non ipse contraxit 3, sed in tutorem incidit, & ignorat omnia, beneficium dividenda: actionis injuriam habere visum est; ne ex una tutelx causa plures ac varix quxstiones apud diversos judices constituerentur. T I T. vn. JUDICATUM SOLVI. T. PAULUS lib. 24. ad Edictum. TNstipulatione Judicatum solvi, post rem judicatam statim dies cedit: sed exactio in tempus reo principali indultum 4 differtur. 1. IDEM [ lib. 71. ad Edictum. ] PUm lite mortua 3 nulla res sit: ideo constat, fidejussores ex sti- v pnlatu Judicatum solvi non teneri. 3. ULPIANUS lib. 77. ad Edictum. CIquis apud 6 aliquem judicem iturus, stipulatus est Judicatum o solvi, & agit apud 7 alterum, non committitur stipulatio: quia non hujus judicis sententix fidejuunres se subdiderunt. §. 1. Stipulationem Judicatum solvi, & procurator, & tutor , & curator stipulari possunt. §. 2. Procuratorem e um accipere debemus, cui mandatum est , sive hujus rei tantum mandatum susceperit, sive [etiam] universorum nonorum. | Sed & si ratum fuerit habitum, procurator videtur. §. 3. Sed [&] li forte ex liberis 8 vel parentibus aliquis interveniat, vel vir uxoris nomine , ä quibus mandatum non exigitur, an committatur stipulatio, quxri- tur? Vtagisiue erit, ne committi debeat: nisi fuerit ei mandatum, vel ratum habitum, quod enim eis agere permittitur Edicto Prx- toris, non Facit eos procuratores. Itaque ii talis persona interveniat, ex integro erit caventium. §. 4. Sed [&] quod de tutore diximus, ita accipiendum est, [ut] si is fuerit, qui tutelam administrabat , cum tutor 11011 esset: tutoris appellatione eum non contineri. §. 5. Sed etsi quidem tutor sit, non tamen quasi tutor negotia administret, vel dum ignorat, vel ex alia causa ; dicendum erit, non committi stipulationem, nam Edicto Prxtoris illi tutori agendi facultas datur, cui a parente 9, majore ve 10 parte tutorum, eorumve, cujus 11 ea jurisdictio fuit, tutela permissa erit. §. (>. Sed & curatorem accipiemus furiosi, furiosx: item pupilli, pupillae, exterorum quoque [curatores] , puta adolescentis: vel si alterius cujus curator sit, committi puto stipulationem. §.7. Si tutor esse proponatur regionis ir alicujus , vel provincix, vei rerum Italicarum : consequens erit dicere, stipulationem ita demum committi, si ex ea causa egerint, qux ad administrationem eorum pertinebat. §. 8- Si reus, postquam Judicatum solvi promisit, demens factus sit: an stipulatio committatur ob rem non defensam, quxritur ? magifque est, ut committatur, si nemo eum defendat. §. 9. Obrem 13 non defensam stipulatio non committitur, quaindiu potest exiftere , qui defendat. §. 10. Si plures fuerint fidejussores, posteaquam cum uno lis contestata est, ex clausula ob rem neu defensam , ipso reus potest suscipere defensionem. 4. JULIANUS lib. Digestorum. TS autem , cum quo actum fuit, absolvi debet. 5. ULPIANUS lib. 77. ad Edictum. TAm tamen fidejussore, qui judicium acceperat, damnato, sm- ■-* fira defensionem reus suscipit: exterum etsi solutum Fuerit, posteaquam judicatum est, repetitionem 14 constituerimus ejus, quod solutum est. §. 1. Unus ex sidejussoribus vel heredibus pluribus , alio cessante , suicipere defensionem potest. §. 2. In it ac stipulatione , quia plures causa? sunt una quantitate conclnsx 14 , si committeretur statim stipulatio ex uno casu , amplius ex alit > committi non potest. §. 3. Nunc videamus, qualis defensio exigatur, ne committatur stipulatio , & quarum personarum. f Et ii quidem ex personis enumeratis in defensionem quis succedat: paiam est, recte rem defendi, nec committi stipulationem, si vero extrinsecus persona defensoris interveniat, xque stipulatio non committetur ; si modo ille paratus sit, rem boni viri arbitratu 16 defendere, hoc est, satisdare, sic enim videtur defendere, si 17 satisdet, exterum si simpliciter paratus sit intervenire, nec admittatur : committetur ita stipulatio ob rem 11011 defensam, quod si quis eum, vel cum satisdatione, vel sine satisdatione admiserit: consequens erit dicere, stipulationis istius nullam partem committi; quia sibi imputari 18 debet, quia talem defensorem admisit. §- 4. Si ex fidejulsoribus, qui judicatum solvi caverant, existat defensor: placuit, ob rem judicatam stipulationem non committi; txteraque eadem esse, atque si extraneus defensor existat. §. ;. In hac stipulatione hoc tractatur, an hi, qui fidejusseriut, [si defensionem omiserint] , mandati judicio teneantur ? Et est verius, non teneri: hi enim in quantitatem intervenerunt, & hoc illis fuit mandatum, non in defensione. §. 6. Quid tamen , si & hoc sibi adfumpserint, ut defendant: an mandati possint agere ? Et si quidem victi sunt, utique quod ob rem judicatam prxstiterunt, con- sequeiKur: sumptus tamen litis minime petent 19. si autem obtinuerunt, poterunt sumptus litis consequi, quasi juxta mandatum, etsi non mandatum fecerint. §. 7. Si tamen plures fidejussores defendere fuerint parati : videamus, utrum unum defensorem debent dare? An vero sufficiat, ut unusquisque eomm pro parte sua defendat, vei defensorem suf.stituat ? Et magis est, ut, nili unum dent procuratorem, desiderante scilicet hoc actore , committatur stipulatio obrem non defensam. Nam & plures heredes [re ] ne- cesse 20 habebunt linum dare procuratorem , ne defensio per plures scissa 21, incommodo aiiquo adficiat actorem, f Aliud est in heredibus actoris, quibus necessitas non imponitur , ut per unum litigent. §. 8. Illud sciendum est, ibi rem esse defendendam, ut recte defendatur, ubi debet agi. 6. IDEM lib. 78. ad Edictum. J Udicatum solvi stipulatio tres 22 clausulas in unum collatas habet: de re judicata, de re defendenda, de dolo malo. 7. GAJUS lib. 27. ad Edictum provinciale. CI ante acceptum judicium prohibitus fuerit procurator k domino , & actor ignorans prohibitum eum esse, egerit: an stipulatio committatur ? & nihil aliud dici potest, quam committi. Quod si quis sciens prohibitum esse egerit: Julianus non putat stipulationem committi, nam ut committatur , non sufficere ait cum ea persona acceptum esse judicium, qux stipulationi comprehensa est : sed oportere etiam causampersonx eandem esse, qux stipulationis interponeudx tempore fuit. Et ideo si is , qui procurator datus est, heres extiterit domino, atque ita acceperit judicium, sive etiam prohibitus acceperit: non committitur stipuiatio. t Nam & alias responsum esse, Ii quis absentem defendens satisdederit , deinde vel procurator ab eo natus, vel postquam heres 23 ei exti- tit, judicium acceperit: fidejussores non 24 teneri. 8. PAULUS lib. 74. ad Edictum. CI petitor post satisdationem ante judicium acceptum heres possessori exstiterit: extinguitur stipulatio. 9. ULPIANUS lib. 14. ad Edictum. | Udicatum solvi stipulatio expeditam 15 habet quantitatem: in ■J tantum enim committitur, in quantum judex pronunciaverit. 10. MODESTINUS lib. 4. Pandectarum. Sf ad defendendum procurator datus fuerit, satisdate jubetur Ju- (1. I. I. §. a.supr. detutel. ssi ration. (2. /. 51. in pr.supr. iesidejuf. (3. I, 5. §. 1 .supr. de oblig. N ail. (4. v. I. 31. supr. de rejudic. 1. 13. in sin. pr. I. 1;. insiti, insr. b. t. (6. v. I. .20. insr. eod. (7. /. 64- in fin. supr. dcjudic. (8. I. 35. in pr. supr. I. 12. C. de procur. (9. I. 3. §. l.supr. de aimin. U peric. tut. (jo. §. I. Infl. desatisd. tut. I. 19. §. l.supr. de teflam.tut. 1. 14. §. l.supr. desolution. (11. §. 1. in fin. Infi. dtsatisd. tut. I. 3. §. 7 .supr. deudmin. esi peric. tut. (12. I. 100. s“pr. de solution. (13. i. 13. in pr. insr. h. t. (14. 1. 14. in pr.infr. M d. (15. l, 6, /. 12. iu pr, insr. eod. 16. /. 12 . 1 . 17. 1 . 18. insr. Tom. I. eod. I. 33. in sin. supr. dcfidcjujs. I. 73. insiti, insr. dcverb.jign, (17. I. Cq.supr. dcjudic. (iS- Adde /. 3. in fin.supr. de fidejujs. (19. Vide tamen l. 10. in sin. supr. de negot. I. 4. C. mandati. [20. I. 38 .supr. de procur. I. 48.supr.sumit, ercisc. I. 31. §. $.supr. de adii, edidi. I. 1. in sin. I. 2. supr. de exercit. i mmu vide l. 31. §. r. supr. de procur. I. 4. in fln.supr. di tutel. (ri. I. 38 .supr. de pro - CIO-. (22. /.$■.§. 2. supr. I. 13. in pr. I. 17. insr. b. t. l. 20. supr. de acceptil. (23. Fac. /. 25. supr. de except. rei judic. (24. l.\. §. ult.supr. quib. tnod.pigu. (2;. Imulo vide /. 2 §.2 .supr.de jlipul. prator. G g g g § dicatum 1571 Digestorum Lib. XLVT. Tit. VII. VIII. dicatum solvi stipulatione , qua non ab lplo procuratore , leil a domino litis interponitur, f Quod si procurator aliquem defendat inse i cogitur satisdare Judicatum solvi stipulatione. ’ ii. PAULUS lib. 74. ad Edictum. CI servus, qui 2 in rem actione petebatur, lite contestata deces- O f er it, deinde possessor litem deseruerit: quidam fidejustbres ejus pro lite datos non teneri putant, quia mortuo homine nulla jam res sit. quod falsi; m 3 est : quoniam expedit, dc evictione actionis conservandae causa, item fructuum nomine , rem judicari. 12. POMPONIUS lib. 26. ad Sabinum. CI reus post Judicatum solvi ab co datum in magistratu sit, nec o invitus 4 in jus vocari postit: tamen, nisi res boni vixi ; arbitratu defendatur , sidejustores tenentur. 13. ULPIANUS lib. 7. Disputationum. pUm qusrebatur, fi interposita Judicatum solvi stipulatione, cum quis rem non defenderit, postea ex eremodico sententiam e stet passus , an ob rem judicatam clausula committatur: dicebam unam 6 clausulam in stipulatione. indicatum solvi , & ob rem non iefensam , & obrem judicatam , inse habere, cum igitur Judicatum solvi stipulatio una claudatur clausula, sive res judicetur, sive res non defendatur: merito quaeritur, si altera 7 causa committatur, an ex altera rursum committi postit? eccecnim, si quis stipuletur, fi navis ex Afia venerit, autfi Titius Consul fuerit , constat, sive navis prior venerit, sive Titius Consui ante factus sit, committi stipulationem : sed ubi commissa est ex priore caula , ex altera, licet existat conditio, amplius.non committitur: altera causa enim, non utraque inhaeret stipulationi. Proinde videndum, .stipulatio ob rem 8 non defensam, utrum commista est re non defensa : an non prius creditur commissa , nisi 9 ex stipulatione lis fuerit contestata ? quod magis est. & ideo nec fidejussoribus videtur statim dies cedere, ubi res coeperat non defendi, proinde, si forte lis finita 10 fuerit, ad quam defensio erat necessaria , vel solutione, vel transactione, vel acceptilatione , vel quo ali»modo: consequenter placuit evanescere ob rem non defensam clausulam. §. 1. Si fuero ä fidejussrre procuratoris ltipulatus Judicatum solvi, quasi in rem acturus , & postea in personam egero; vel alia -actione acturus, aliam autem dictavero [actionem]: non committitur stipulatio , qnia.de alia 11 actum videtur-, de alia stipulatio interposita. 14. JULIANUS lib. Digestorum. CI ex duobus fidejussoribus, qui Judicatum solvi spoponderant, alter ob rem non defensam partem suam solverit: nihilominus res defendi poterit, nec tamen is, qui solverit, repetet 12: stipulat >0 enim pro parte ejus perempta est, perinde ac si acceptum ei factum fuisset. §. . Quotiens ex stipulatione Judicatum solvi os. rem non defensam agitur cum fidejussoribus , non est iniquum caveri , dominum priore judicio absolvi : quia omissa cautione fidejussores mandati judicio non consequentur: aut certe cogantur , dominum priore judicio desenuere. 15. AFRICANUS lib. 6. Questionum. U/Ec stipulatio, quamdiu'res non defendatur, fiinul atque defendi n coeperit, aut des. ndi 13 debere desierit, resolvitur.. 16. NEKATIUS lib. 3. Membranarum.. "pX judicatum solvi stipulatione oh rem non defensam ,. cum uno ex fidejussoribus agere volo : (is) quod pro parte ejus sit, solvere mihi paratus 14 est: N011.debet mihi in eum dari judicium, neque enim »quum est, aut judicio distringi, aut ad inficiationem compelli eum , qui sine judice dare paratus est, quo non amplius adversarius ejus per judicem ab eo consecuturus est. 17... VENULEJUS lib. 6. Stipulationum; "CXiclausula 15 re indica a, dolo malo, ob rem non defensam, in ^ solidum committitur stipulatio, non enim videbitur defensa, res boni viri arbitratu . qu.e non in solidum defensa sit.. >8. IDEM lib. 7. Disputationum. X/ Irbonus non arbitratur indefensam esse rem, de qua ?retor judicium accipere non cogat. (1. I. 4/S. §. 2. jupr de procar. (2. L. 21. in pr. fupr. de e vici. (3;. I. \b. in pr. fupr. de rei vind. !. ft.fupr. de re judici- (4. I. 2. fupr. de in jus voc. /. 18. infr. h.-t. (6. /. 6 .fupr. eod.. (7. [■^■?-r;.supr..l.!tlt.infr..eod.- (/}-. /,.3. §". q^pupr. eod.. (9. /.5.. ifißu- p. decantriih.firf committ.Jlipul.. (10. L z. fupr.b. t. (u. —• 4 r tn J} n -Jupr..de judic. (12. I. in pr. fupr. L ult, infr.h.U. 19. IDEM lib. 9. Stipulationum. NTOvissima clausula Judicatum solvi ili ulationis , dolum malum L ' abeste alfuturumque ese, & in futurum 16 tempus permanens Factum demonstrat, itaque etsi forte decesserit is, qui dolo fecerit tenebitur heres ejus : verbum enim abfutnrumque ejse, pleniffimurn est, & ad omne tempus refertus: ut, si aliquo tenip‘. de condiii. ind.b. (13. /. 2 .fupr. h. t. (14. I. de procur-at. l.zi. fupr. de judic. (>;-/. 6. fupr. h. t. (16. /. 38. §. 13. fupr. de verb. oblig.. (17. I . 14. infr. de reg. jur. (l8- I.I 4 - inpr.Jhpr. h. t. 719. I. 13. in pr. fupr. eod.. (20. Immo vule L 13. in sin. pr. infr, h.t,. s. IDEM 157 ? Ratam rem haberi, & de ratihabitione. 5- IDEM lib. 5. Responsorum respondit. ■^On tantum verbis ratum haberi posse, seJ etiam actu, denique ti eam litem, quam procurator -nchoasset, dominus comprobans persequeretur : non esse commissam stipulationem. 6. HERA 10 GEN 1 ANUS lib. 1. Juris Epitomarum. 'TUtore 1 suspecto postulato , defensor, si velit respondere , cautionem, ratam rem dominum habiturum, cavere compellendus est. 7. PAULUS lib. 3. Sententiarum. CI is, cui ignoranti 2 petita est bonorum posscflio , decesserit: hc- 13 res ejus intra tempora petitionis ratam eam habere non potest. 8- VENULEJUS lib. 15. Stipulationum. pRocurator ad exhibendum egit, & adversarius absolutus est, quia non posiidebat: [at] cum possessionem ejusdem rei nactus esset, agit cum eo dominus ad exhibendum. Sabinus ait, fidejussores non teneri, quoniam hic alia res Iit. nam etsi dominus egisset; mox absoluto adversario, quia non possideret, ex integro ageret: non obstaturam rei judicata: exceptionem. §. 1. Si procurator a debitore pecuniam exegerit, & satisdederit, dominum ratam rem habere, mox dominus de eadem pecunia egit, & litem amiserit; committi stipulationem. & si procurator eandem pecuniam domino sine judice solverit, condicturum, sed'cum debitor ex stipulatu agere coeperit: potest dici dominum, si defensionem procuratoris suscipiat, non inutiliter doli mali exceptione adversus debitorem vti: quia naturale debitum manet. §. 2. Si quis 3 procuratore status 3 controversiam patiatur, fatis accipere debet a procuratore, ne impune saepius pro suo statu conveniretur. & si dominus . venientesque ab eo personae, ratum non habuerunt, quod procurator eum in servitutem petierit, vel adversus procuratorem ex servitute in libertatem petitus fuerit: quanti ea res est, ei prxite tur, scilicet cum de libertate ejus constiterit: id est, quanti interfuerit ejus, de statu suo rursus non periclitari, & propter impendia, qua in litem fecerit. Sed Labeo certam 4 summam comprehendendam existimabat, quia aestimatio libertatis ad infinitum extenderetur : ex quo autem dominus ratum non habuerit, committi videtur stipulatio: sed non ante ex ea agi poterit, quam de libertate judicatum fuerit; quia si servus sit judicatus, inutilis fit stipulatio, cum & si qua sit actio , eam domino aduuisiisse, intelligitur. 9- ULPIANUS lib. 9. ad Edictum. ACtor q ä tutore datus omnimodo cavet: actor civitatis nec ipse cavet, nec magister universitatis, nec curator bonis consensu «editorum datus. 10. IDEM lib. 80. ad Edictum. JNterdum ex conventione 7 stipulatio ratam rem interponi solet: 1 utputa, si quid procurator aut vendat, aut locet 8 , aut si ei solvatur; 11. HERMOGENIANUS lib. 6. Juris Epitomarum. VEI paciscitur, vel quodlihct aliud nomine absentis gerit. 11. ULPIANUS lib. 80. ad Edictum. QUo enim tutiore 9 loco sit, qui contrahit, de rato solet stipula- ^ ri. §. 1. Rem haberi ratam , hoc est , comprobare adgnoscc- reque, quod actum est a falso procuratore. §. :. Julianus ait, interesse, quando dominus ratam habere deberet solutionem in procuratorem factam : an tunc demum, cum primum certior factus esset? Hoc autem £, ■»>, <’r:i 10 , id est, cum laxamento usnpli- tuibie accipiendum , & cum spatio quodam temporis nec minimo , nec maximo, [&] quod magis intellectu percipi, quam elocutione exprimi postit, f Quid ergo, si quod primo ratum non habuit, postea habebit ratum ? Nihilo magis proficere ad impediendam Jcstionem suam : & ob id , quod primo non habuit ratum , actionem salvam habere ait: ideoque fi quod procuratori fuerat solutum, exegerit: agi perinde ex ea stipulatione potent, ac si ratum habere le postea non dix isset. Sed ego puto, exceptionem doli mali lo- (1. I. 39- infin.supr. de procur. (2. I. 3. §. 7 supr. de hon. pojs. U- i. 39. §. v supr. de procur. (4. §. ult. Inft. cis verb. oblig. ( 5 ' I. II. C. de procur. (6. 1 . 6. §. 3. supr. quod cujuscunque univers. y • i. 5. vers. conventionales, supr. de verb. oblig. (8. Adde l. 20. j k '. t ' ( 9 - L 1. §. 4. supr. de flipul. prator. (10. I. 13. supr, »esolution. (11. /. 2.supr. I. 19. infr. h.t. (12. I. 2. infin.supr. dc eo, quod certo loco. I. 33. in fin.supr. locati. I. un, C. desentent. qua »574 -um habituram, h. 3. Sive quis petat, sive compensatione utatur, committitur statim, ratam rem dominum habiturum, stipulatio: nam qualiter quis eundem actum retractet, quia procuratore actus est, committi stipulationem oportet. 13. PAULUS lib. 76. ad Edictum, commissa est stipulatio , ratam rem dominum habiturum ; in tantum competit, in quantum mea 11 interfuit: id est 12, quantum mihi abest, quantumque lucrari potui. §. i- Si sine judice procuratori legatum solvatur; cavere debere, Pomponius ait. 14. IDEM lib. 3. ad Plautium. J^I quis uni ex reis promiserit, rem rutam dominum habitm mu, aut amplius 13 eam non peti: dicendum est, stipulationem committi, si ab eo petatur, qui ejusdem obligationis socius est. 1;. IDEM lib. 14. ad PlautiuLi. ^Mplius non peti 14 verbum Labeo ita accipieaat , si judicio petitum esset. Si autem in jus eum vocaverit, & fatis judicio sistendi oausa acceperit, judicium tamen coeptum non fuerit: ego puto 11011 committi stipulationem amplius non peti, hic 19 enim non petit, sed petere vult. Si vero soluta esset pecunia, licet sine judici >: committitur stipulatio, nam & si quis adversus petentem compensatione deductioneve usus sit : recte dictum est, petiisse eum videri, & stipulationem committi amplius non peti: nam & heres, qui damnatus non peteret, C horum quicquam fecisset, ex testamento tenetur. 16. POMPONIUS lib. 3. ex Plautio, gl indebitum 16 procuratori solutum sit, agi statim ex hac stipulatione adversus procuratorem potest, ut ratum habeat dominus : ut possit dignosci, utrumne domino condici debeat id , quod indebitum solutum sit, si is ratum habeat: an vero procuratori condicendum sit, fi dominus ratum non habeat. §. I. Si procurator Fundum petiisset & cavisset, [uti adsolet) , ratam rem dominum habiturum , deinde dominus postea eundem fundum vendidisset , eumque emptor peteret: stipulationem Ratam fern haberi committi, Julianus scribit. 17. MARCELLUS lib. 21. Digestorum. QUm debitore decem creditoris nomine Titius egit; partem petitionis ratam habuit dominus: dicendum est, obligationis partem consumptam : quemadmodum si decem stipulatus esset aut exegisset, creditorque non totum , sed partem gestae rei compro- basset. Idcirco si ex stipulatu decent aut Stichum , utrum ego voluero , absente me Titius domino quinque petiisset, insecuta ratihabitione, recte actum videri. 18 . POMPONIUS lib. 26. ad Sabinum. C^I procurator ratam rem dominum heredemve ejus habiturum caverit, & unus ex heredibus domini ratum habeat, alter non habeat: fine dubio committetur stipulatio pro 17 ea parte, pro qua ratum non habebitur: quia in id committitur, quod stipulatoris intersit. Nam etsi ipse dominus pro 18 parte ratum habuerit, pro parte non habuerit: non ultra , quam in partem, committetur stipulatio : quia in id committitur, quod intersit agentis. &ideo sie- pius ex ca stipulatione agi potest, prout intersit agentis, quod litigat , quod consumit , quod advocat, quod damnatus solvit, sicut 19 in stipulatione damni infesti accidere potest, ut is, qui stipulatus sit, subinde agat: cavet enim fi quid ibi ruet , scindetur , fodietur , aedificabitur. Finge ergo subinde damnum dari ? Non erit dubium, quin agere postit: nam si , toto damno computato, 'tunc agendum est, propemodum non ante aget, quam dies stipulationis praeterierit , intra quem si damnum datum sit, stipulationi cautum erit, quod verum non est. 19. PAULUS lib. 13. ad Sabinum. |N stipulatione, qua-,'rocurator cavet, ratam rem dominum habiturum , id continetur, quod 20 intersit stipulatoris, j Idem- que juris est in clausulis omnibus de dolo malo. 20. ULPIANUS lib. I. Disputationum. 11 solum iu actionibus, quas procurator intendit: ,verum in Non pro eo. (13. I. 1;. infr. h. t. (14. I. 14- L 23. infr. eod. I . 2. supr. ut legat. I. 27. §. 14. supr. ad leg. Aquil. I. 4. tz. i.supr, deverb. oblig. (15. /. 16. §. %.supr. dc hon. libert. (16. /. 22. in pr. infr. h.t. (17. Imino vide l . 9. §. I. supr. siquis cautionib. (18. Immo vide /. 4. §• infin.supr. de verb. oblig. (19. I . 28', supr. de damno infici. (20. I. 13. in pr.supr. b. t. \ Ggg gg s stipula- ' 157 ? Dieestonim Libb. XLVT. Tit. VIII XLVIL Tit. I. 1576 stipulationibus 1 quoque, quas interponi'desiderat, fi vice re-' priesentat actionum , cavere eum de rato oportet, (innre ii dupla stipulationem procurator interponat, de rato cavere debet. Sed & st damni infecti stipulatio ä procuratore interponatur; de rato debet procurator cavere. ai. IDEM lib. 1. Opinionum. "VfE satisdatio ratam rem dominum habiturum exigatur in bis, qua ^ nomine ejus ageret, qui eum 2 se fecisse procuratorem libello Principi dato professus est, prodest." Quod si judicatumsolvisatis ab eo procuratore postuletur, necesseest, ut juri manifesto pareatur. 22. .JULIANUS bb. $6. Digestorum. CI sine judice non ; debitam pecuniam exegerit procurator, & ^ dominus ratam solutionem non habuerit, sed eandem pecuniam petere instituerit; fidejussores tenentur: & condictio , qua procurator teneretur, fi stipulatio interposita non Fuisset, perimitur, quotiens enim procuratori pecunia solvitur, & dominus eam solutionem ratam non ha h et: existimo id agi, ut condictio perimatur, & sola actio ei , qui indebitum solvit, adversus procuratorem ex stipulatu competat, f H'C amplius prsst.int fidejussores impensas, qua in judicium facta fuissent, f Quod si dominus ratam habuisset: fidejussores quidem liberantur, sed ab ipso domino eadem pecunia per condictionem peti potest. § 1, Quod fi procurator debitam domino pecuniam sine judice exegisset, idem juris est: boe secus , quod si dominus ratam rem habuisset: nulla ejus pecunia repetitio futura est. §.2. Quod si procurator per jtuiicem non debitam pecuniam exegisset: dici potest, sive ratum dominus habuisset, sive non habuisset, fidejussores non teneri: vel quia nulla res esset, quam dominus ratam habere pofiit; vel quia nihil stipulatoris filterest, ratum haberi, adficietur ergo injuria is, qui procuratori solvit: magis tamen est, m, si dominus ratum non habuerit, fidejussores teneantur. §. 5. Quod si debitam pecuniam procurator per judicem , cui nihil mandatum fuerit, petierit: magis est, ut in solidum fidejussores teneantur, si dominus ratum non habuerit. §. 4. Cum autem procurator recte petit, dominus perperam : non debet procurator prsstare, ne injuria 4 judicis dominus aliquid consequatur, nunquam enim propter injuriam judicis fidejussores obligantor, verius tamen est , hoc casu fidejussores nonnisi in impensas litis teneri. §. 5. Marcellus: Si dominus ratam rem non habuerit, sed lite mota rem amiserit: nihil prater impendia in stipulatione Ratam rem deducitur. §. 6. [Julianus: ] Si procuratori ejus, qui mortuus erat, fine judice soluta fuerint legata, stipulatio committetur, nisi heres ratum habuerit; utique si debita fuerint: tunc enim non dubie filterest stipulaturis, ratam solutionem ab herede haberi, nc his eadem preestet. §.7. Si in stipulationem Ratam rem haberi hactenus comprehensum fuerit, Lucium Titium ratum habiturum , cum id aperte ageretur, ut heredis c.vterorum- que persnnx, ad quos ea res pertineret, omitterentur: difficile est existimari, doli clausulam committi, f Sane cum per imprudentiam h* persona omittantur, actio ex doli clausula competit. §. 8- Si procurator judicium de hereditate ediderit, deinde domi- (l. I. 40. §. l.supr. de procnr. (2. Adde /. 6$. supr. d. t. (z, J. 16. supr. h. t. (4. /. 5.I. 51. in fr, supr. de eviti. I. 67. supr. de omitt.hercd. (<). I. ult. in pr,supr. quis ordo in possess. fidejujs. ($. /. 5. §. 6. infir. de injvr. (j. I. 15. supr. h. t. (7, l. [supr. de bon. pqjjejs. nus Fundum ex ea hereditate petierit: stipulatio Ratam rem haberi committetur, quia rssverus procurator; fuisset, exceptio rei judicat* dominum summoverät. t Plerumque autem stipulatio Ratam rem haberi, his casibus committetur , quibus, si' verus procurator egisset, domino aut ipso jure, aut propter exceptionem actio inutilis esset. §. 9. Qui patris 5 nomine, injuriarum agit ob eam rem quod filius ejus verberatus pulfatusve sit, in stipulatione cogendus estfilii quoque personam comprehendere: praesertim cum fieri possit, ut pater ante decedat, quam sciret procuratorem suum egit, se, & ita injuriarum actio redeat ad filium. §. 10. Sed & fi nepo. ti injuria facta fuerit, & procurator avi propter hanc causam injuriarum aget: non solum filii, sed etiam nepotis persona comprehendenda erit in stipulatione. quid enim prohibet, & patrem, & filium, antequam scirent procuratorem egisse, decedere? quo casu iniquum est, fidejussores non teneri, nepote injuriarum agente. 23. IDEM lib. 5. ex Minicio. pRocurator eum peteret pecuniam , satisdedit amplius 6 non peti; post judicium acceptum extitit, qui & ipse procuratorio nomine eandem pecuniam peteret: quaesitum est, cum is, qui postea peteret , procurator non esset, & propter hoc exceptionibus procuratoriis excludi posset, nnm fidejussores prioris procuratoris tenerentur. Julianus respondit: Verius est, non obligari fidejussores. nam in stipulatione cavetur, non petiturum eum, cujus de ex re atiio 7, petitio, persecutio Jit , os ratum habituros omnes, ai quos ea res pertinebit: hic autem , qui procurator non est, nee actionem , nec petitionem habere intelligendus est. 24, AFRICANUS lib. 5. Quaestionum. IJOnorum posseljionem 8 ah alio adgnitam, ratam haberi oportere . eo tempore, quo adhuc in ea causa fit, ut peti possit. Itaque post centesimum 9 diem rata haberi non potest. §. t. An autem & si mortuus fuisset, qui petiisset, vel Furere 10 coeperit, ratum haberi possit, videamus, nam si in universum perinde haberi decet, ac si tunc, cum ratum habeat, per eum bonorum possessionem petat; frustra bis casibus ratum habetur, sed illud consequens futurum, etiam si posniteat illum petiisse, ratum haberi non posse: quod utique sit absurdum. Rectius itaque dicitur, neutram eorum causam impedire ratihabitionem. 2;. IDEM lib. 6. Qusstionum. DAter dotem a se datam absente filia petit, & ratam rem habitu- 1 ram eam cavit; ea, prius quam ratum haberet, mortua est. Negavit committi stipulationem : quia & fi verum fit, ratum eam non habuisse, nihil tamen mariti intersit, dotem restitui, cum patri, etiam mortua filia fulva esse dos debeat. §. 1. Procurator, cum ab eo aes alienum exegerat, qui tempore liberaretur, ratam rem dominum habiturum cavit; deinde post tempus liberato jam debitore, dominus ratam rem habet. Posse debitorem agere cum procuratore existimavit, cum jam debitor liberatus sit: argumentum rei, quod si nulla stipulatio interposita sit, condictio locnm adversus procuratorem habitura sit; in locum autem condictionis interponi stipulationem. 178- §. 2. infr. de verb.fign. (8. I. 6. §. 1. supr, de adquir. vel (10 .Luit. LIBER QUADRAGESIMUS SEPTIMUS. c TIT. I. B E PRIVATIS DELICTIS, i. ULPIANUS lib. 41. ad Sabinum. Ivilis constitutio est, pcenalibus actionibus I heredes non teneri, nec catcros quidem successores, 2 Idcirco nec furti conveniri possunt, f Sed quamvis furti actione non teneantur; atta- , ('' L 1 - §• 23.. in fin.supr. de tuti la ts ration. I. pß.shpr. de oblig. p act. l.z. inf.n. infr. vi bon.rapt. I. irr. §. I. irfr. dcreg.jur. >. Insl. de serpet. U temporal, aci. §. 9. in fin. Inft. de lege Aquil. <2. /.7. inf.n.Jupr. de condici, fm-1. (z. I. iZi. stfr. de reg. jur. men ad exhibendum actione teneri eos oportet, si possideant, aut dolo fecerint, quominus possideant. 3 f Sed enim & vindicatione tenebuntur, re exhibita, f Item condictio 4 adversus eos competit. §. r. Heredem? autem furt-i tigere posse aeque constari exsecutio enim quorundam delictorum heredibus data est. Ita« Legis Aquili* (j actionem heres habet. Sed injuriarum 7 a ™.° heredi non competit. §. 2. Non tantum in furti, veru m in castens (4. /. 7. $. ult. supr. de condiet, fnrt. §. ult. Insl. de oblig. q>“t ex dclicl. (;. I. 47. infr. defurt. (6. /. 23. §. 8- A 36- §- t.sf. ai leg. Aquil. (7. /.13. in pr. infr. de injur. quoque De furtis, 1578 Is77 quoque actionibus, quas ex delictis oriuntur, sive civiles sunt, sive honoraris, id placet, ut noxa i caput sequatur. 2. IDEM.lih. 43. ad Sabinum. VTUnquam plura delicta concurrentia faciunt, ut ullius inipuni- s' tas detur: neque enim delictum ob aliud delictum minuit 2 poenam. §. 1. Qui igitur hominem subripuit 3, & occidit: quia subripuit, furti; quia occidit, Aquilia tenetur, neque altera harum actionum alteram consumit. §. 2. Idem dicendum, fi rapuit & occidit: nam & vi honorum raptorum , & Aquilia tenebitur. §. 3. Qua litum est, fi condictus fuerit ex causa furtiva, an nihilominus Lege Aquilia agi possit. Et scripsit Pomponius, agi posse: quia alterius xstimationis est Legis Aquili» actio, alterius condictio ex causa furtiva, namque Aquilia eam xstimationem complectitur, quanti 4 eo anno plurimi fuit: condictio autem ex causa furtiva non egreditur retrorsum judicii accipiendi tempus. Sed si servus sit, qui hac admisit: quacunque actione noxx fuerit deditus, perempta est altera actio. §. 4. Item si quis subreptum flagello ceciderit , duabus 5 actionibus tenetur; furti, & injuriarum. & fi forte hunc eundem occiderit, tribus actionibus tenebitur. tz. 5. Item fi quis ancillam alienam subripuit & flagitaverit: ntraqtie 6 actione tenebitur: nam & servi corrupti agi poterit, & furti. §. 6. Item si quis servum vulneravit 7, quem subripuerat , »que dux actiones locum habebunt, Aquilis, & furti. 3. IDEM lib. 2. de officio Proconsulis. CI quis actionem, qux ex maleficiis oritur, velit exequi: liqui- o dem pecuniariter agere velit, ad jus ordinarium remittendus erit; nec 8 cogendus erit [in] crimen subscribere, enim vero fi rxtra ordinem ejus rei poenam exerceri velit , tunc subscribere eum [in] crimen oportebit. T I T. I I. DE FURTIS. 9 1. PAULUS lib. 39. ad Edictum. TUrtum ä Furvo 10, id est, nigro, dictum Labeo ait, quod clam 1 & obscuro fiat, & plerumque nocte: vel a fraude, ut Sabinus ait: vel a ferendo, & auferendo: vel ä Grxco sermone, qui appellant fures : imo & Gr.rci doro tS , id est, h/emido, ßi’- ;x; dixerunt. §. 1. Inde sola cogitatio furti faciendi non facit furem. 11 §.2. Sic is, qui depositum 12 abnegat, non statim etiam furti tenetur: sed ita fi intercipiendi 13 causa occultaverit. §. 3. Furtum est 14 contrectatio rei fraudulosa lucri faciendi gratia, vel ipsius rei, vel etiam usus 15 ejus, poflselfionisve 16: quod lege naturali 17 prohibitum est admittere. 2. GAJUS lib. 13. ad Edictum. pFrtorum genera duo 18 sunt: manifestum 19, & nec manifestum. 20 3. ULPIANUS lib. 4T. ad Sabinum. pUr est manifestus 21, quem Grxci ceoTc$i appellant, hoc est, eum , qui deprehenditur cum furto. §.' r. Et parvi refert. ä quo deprehendatur 22, utrum ab eo, cujus res fuit, an ab alio. §. 2. Sed utrum ita demum ft.rsit manifestus, li in faciendo deprehendatur: an vero & fi alicubi fuerit deprehensus ? Et magis est (ut & Julianus scripsit) & si non ibi deprehendatur, ubi furtum Fecit, attamen esse furem manifestum, si eum re furtiva fuerit apprehensus, prius quam eo loci rem pertulerit, quo destinaverat. 4. PAULUS lib. 9. ad Sabinum. QUo destinaverit quis auferre, fic accipiendum e£: quo destina- ^verit eo die manere cum eo furto. (1. I. 18. infr. de furt. I. 17. §. 7. infr. de injur. I. I. §. 18- supr. depnßti. §. 5. }»st. Je twxul. aci. (2. /. 2". i» pr.supr. ad leg. Aquil. 1- >t. §. ult. supr. ile servo corrupto. I. 1. §. 22. I. 2. §. \.supr. de tutela £-7 ration. I. 60. supr. de oblig , £7 aci. I. 21. in fi'n. pr. ivfir. de furt. L 8. §. 2. infr. arbor, furtim casar. I . 25. 1 . 41. infr. de in fur. immo vide l. 6. in f.n.supr. nauta , caupon. I. 34. in pr. I. 53. in pr. supr. de oblig. £cf aci. (3. I . 27. in pr.supr. ad leg. Aqril. (4. H. 9. Infl. delcge Aquil. (5. I. 13. §. 46. L 17. §. 2. infr. dtinjur. (6. L II. in fin. supr. defervo cerrus t. (7. I. 27. in pr.supr. ad leg. Aquil. (S. /. ult. infr. de furt. (9. Lib. 6. 2. Lib. 4. Inst. I. (10. §. 2. Inst. de oblig. qua exdf.iil. (11. I. 3. §. iR.supr. de udquir. vel cmitt.pqjs. (12.1I. 3- §. >8. (13. I. 67. in pr. infr. h. t. (14. §. I. bist. de oblig. qua ex delici. (15. /. 40. I . 54. infr. b. t. §. 6. Infl. deoaltg.qua exdelici. (16. 1. I. circa fin.supr. de diftraci.pign. I. I. §. 1;. infr. \ji is , qui trstarn. liber. (17. I. 42. infr. de verb . fign . I. e 4. supr. de ' condici, intieb. (lg. §. 3. Infl. de oblig. qua ex delici. (19. l.p,. /.4. I . 3. I. 7. infr . h. t. (20. I. 8. infr. cod. (21. §. 3- Infl. de oblig. „ T . . .5- ULPIANUS lib. 41. ad Sabinum. O 1 !? ltur 111 Publico, sive in privato deprehendatur, antequam ■c a r lim Elimatum rem perferret: in ea causa est , ut fur ma- niteitus fit-, fi cum re furtiva deprehendatur. & ita Cassius scripsit. S- 1. Sed si pertulit, quo destinavit, tametsi deprehendatut cum re furtiva, non est manifestus fur. _ Tr . . 6- PAULUS lib. 9. ad Sabinum. (UJamvis enim fcpe furtum contrectando fiat: tamen initio, id est, faciendi furti tempore, constituere visum est, maiiife- ltus, necne , fur esset. 01 . . 7- ULPIANUS lib. 41. ad Sabinum, s^l quis 111 servitute furtum fecerit, & manumissus deprehenda- tur, an fur manifestus sit, videamus. & ait Pomponius libro Xix. ex Sabino , non poste eum manifesti conveniri: quia origo furti 111 Iwvitute facti non fuit manifesti. §. 1. Ibidem Pomponius eleganter lcripfit, deprehensione fieri manifestum furem, exterum ii cum tibi furtum facerem de domo tua, abscondisti te, ne te occidam : etiam li vidisti furtum fieri, attamen non est manifestum. X- -• Sed Celsus deprehensioni hoc etiam adjicit: si cum vidisses s“? * 1 * 3 sohnpieiitcin , & ad comprehendendum eum accurrisses, abjecto furto effugit: furem manifestum esse. §. 3. Parvique rz referre putat, dominus an vicinus - an quilibet transiens apprehendat. 8* GAJUS lib. 13. ad Edictum provinciale. )Y hc manifestum furtum quid sit, apparet: nam quod manifesturn non est, hoc scilicet nec manifestum est. . 9- POMPONIUS lib. 6. ad Sabinum. JiI, qui furti actionem habet, alsidua contrectatione furis non magis furti actio nasci potest: ne in id quidem, in quod crevif- ^ postea res subrepta. §. 1. Sed si eam ä fure vindicassem, condictio mihi manebit, sed potest dici, officio Judicis,, qui de proprietate cognoicit, contineri, ut non aliter jubeat restitui, quam h condictionem petitor remitteret, quod si ex condictione ante ur 1 ! lat:US reus ’ sstiniationem sustulerit, ut aut omnimodo aMolvat reum , aut (quod magis placet) si paratus esset petitor xstimationem restituere, nec restitueretur ei homo: quanti in litem jurasse t, damnaretur ei possessor. . io. ULPIANUS lib. 29. ad Sabinum. (jU jus interfuit 24 non subripi, is actionem furti habet. 11. PAULUS lib. 9. ad Sabinum. [ 'T'Um ] is, cujus interest, furti habet actionem, si honesta r; causa interest. 12. ULPIANUS lib. 29. ad Sabinum. JTaque fullo 26, qui curanda, polienda vestimenta, accepit, semperagit: prxstare enim custodiam 27 debet, fi autem solvendo 28 non est, ad dominum actio redit: nam qui non habet, quod perdat, ejus periculo nihil est. §. 1. Sed furti actio mahe 29 fidei possessori non datur: quamvis 30 interest ejus, rem non subripi, quippe cum res periculo ejus fit. sed nemo de improbitate fu a consequitur actionem: & ideo soii bonx 31 fidei possessori, non etiam malx fidei furti actio datur. §. 2. Sed [&] fi res pignori 32 data sit, creditori quoque damus furti actionem, quamvis in bonis ejus res non fit. Quinimo non solum adversus extraneum dabimus, verum [& contra] 33 ipsum quoque dominum furti actionem: & ita Julianus scripsit. Necnon & ipsi domino dari placet; & sic fit, 111 non teneatur furti, & agat, f Ideo autem datur utrique, quia utriusque interest. f Sed utrum semper creditoris interest, an ita demum, si debitor solvendo non est? & putat Pomponius, *'(//.*. « » • ^'1 . W> 1V11. J1 * 3 . — v . ex delici. (11. I. 23. infr. dereg.jur. (ir. I. 11.sufr. h. t. (13. I. 76. §. I. infr. eod. excip. I. 48. §. 4. infr. eod. (14. Immo vide §. ult. vers. ideo, infr.h.l. (19. Adde l. 85. in fin. infr. eod. (16. I. 14. sufr. de precario. (17. /. 1. §. 1. supr. d. t. (l8- /. 98. infr. h. t. (19. I. 37. infr. eod. (20. i. 1. §, 2. sufr. de rei vini. Qu. s 68-, infr.h.t. (22. I.10.supr. eod. (23. /.9 §.9. sufr. commodati. (24. §. 19 .supr. h. I. (29. I. 89. infr. h. t. (26. I. 22. infr.sufr. de pignorat. act. I. 12. §. ult. supr. h. t. (27. I. 1. sufr. de conditi, furtiva. (2t. §. 9. Infl. fer quas ferson. cuique. (29. Immovide §•9 .sufr.b.l. (30. l.un.%. 4. infr. furti advers. traut. ( 3 >- ^ 87. infr.h.t. (32. I. 24. §. 2. supr. des ignorat. (33. /. 20. in fi«, infr.h.t. (34. I. 99. infr. eod. (39. /.20. infin.supr.deudquir. vel ainitt. fojs. immo vide l. ult. C. commodati. (36. /. 17. I- ?*■ §. 4. infr. h. t. I. 7. supr. de oblig. N aci. I. I. C. denoxal. §. I»- Infl. de oblig. qute ex delici. §. 6, Infl. de noxal, his, I5SJ De furtis. 1582 his, quos in potestate habemus , quam nobiscum ipii agere possumus. 17. ULPIANUS lib. 39. ad Sabinum. CErvi & filii nostri furtum quidem nobis faciunt, ipsi autem furti o non 1 tenentur: neque enim, qui potest in furem statuere, necesse habet adversus furem litigare idcirco nec actio ei a Veteribus prodita est. §. 1. Unde est quKlitum , si fuerit alienatus vel jnaiiumiffus: an furti actione teneatur? Et placet non 2 teneri: aeque enim actio, quae non fuit ab initio nata, oriri potest adversus hunc furem. i Plane si manumilfus 3 contrectavit, dicendum erit, teneri eum furti judicio: quia hodie furtum fecit. §. 2. Cum autem servus, quem emi, traditusque mihi est, a me redhibeatur 4, non est in ea causa, ut perinde habeatur, atque fi meus nunquam fuisset: sed [ & ] fuit, & desiit, idcirco dicit Sabinus eum , si furtum fecit, in ea esse causa , ut furti ejus nomine is, qui redhibuit, agere non postit: sed & si non postit: attamen ratio haberi debet ejus ; quod fecit, cum redhiberi cceperit. idque «ctione redhibitoria c-mtinetur. §. 3. Illud quoeiitum est, ficum in fuga esset servus, furtum domino fecisset: an aeque posset habere actionem adversus eum , qui in potestatem domini non regressum bona fide possidere cceperit ? Movet qusltionem , quod quamvis polhdere servum eo 6 tempore, quo in fuga est, videor; attamen furti a;rione non 7 teneor: quasi non 8 sit in mea potestate. quod enim v.deor possidere , ad usucapionem tantum mihi proficere Julianus scribit. Dicit igitur Pomponius libro XVII. ex Sabino, competere furti actionem huic domino , cujus servus in fuga fuit. 18. PAULUS lib. 9. ad Sabinum. QUod dicitur 9 , noxam caput sequi, tunc verum est , ut qui ''--initio adversus aliquem nata est , caput nocentis sequatur, ideoque si servus tuus furtum mihi fecerit, & dominus ejus effectus eum vendidero 10: non poste me agere cum debitore, Cassiani putant. 19. ULPIANUS lib. 40. ad Sabinum. TN actione furti sufficit rem demonstrari , ut possit intelligi. §. 1. De pondere autem vasorum non 11 est neceffe loqui. Sufficiet igitur ita dici, lancem, vel discum , vel pateram. Sed ad- feribenda etiam materia est, utrum argentea, an aurea, analia qiiTfit. §. 2. Quod si quis argentum infectum 12 petat: & massam argenteam dicere pondus debebit ponere. §. 3. Signati argenti numerum 13 debebit complecti, veluti, aureos tot, plu- resve furto ei abesse. §. 4. De veste 14 quaeritur» an color ejus dicendus sit? Et verum est, colorem ejus dici oportere : ut quemadmodum invasis dicitur patera aurea, ita & in veste color dicatur. Plane si quis juret, pro certo se colorem dicere non posse : remitti ei hujus rei necessitas debet. §. ;. Qui rem pignori dat, eam- que subripit 1;: furti actione tenetur. §.6. furtum autem rei pi- gnorat® dominus non tantum tunc facere videtur, cum possidenti, sive tenenti creditori aufert: verum & si eo temnoreabstulerit, quo non possidebat: utputa si rem pigrtoratam vendidit >6. nam & hic furtum eum facere constat: & ita & Julianus scripsit. 20. PAULUS lib. 9. ad Sabinum. QUm is pignori datur, etiam 17 si aurum este dicitur: turpiter fit, furtum non fit. sed si datum est aurum , deinde cum dixisset se ponderare, aut obsignare velle, is subjecit : furtum fecit; rem enim pignori datam intervertit. §. 1. Si bona fide rem meam emeris, eamque ego subripuero ; vel etiam tuus 18 ususfructus sit, & eam contrectavero: tenebor tibi furti actione, & fi dominus rei sum. sed his casibus usucapio quasi furtiva: rei non impedietur: quoniam & si alius subripiat, & in mea potestate reversa res fuerit, usucapiebatur. 21. ULPIANUS lib. 40. ad Sabinum. yUigarisestquistio, anis, qui ex acervo frumenti modium sus- tulit, totius rei furtum faciat, an vero ejus tantum , quod (i. I. \ 6 .supr. b. t. (2. I. 1 . §. I. htfr. fi is , qui testam, liber. u- I. I. C. denoxal. aci. I. ult. C. tmserv. pro suo facio. (4. i. 67. §•3 .infr. h.t. ($..l. 23. §. l.supr. de.tcdil. edici. (6. L 13. in f* - . I. 1$. in sin.supr. de adquir. vel amitt.pojs. (7. Obst. I. 27. l.supr, ad leg. Aquil. (8- /. n. §. 3-/«pr. de noxal. (9. I. 1. tu sin. supr. de delici, privat. (10. I. 37. supr. (>. Inst. de noxal. y *■ Immo vide l. i. §. 40 .supr. depojiti. (12. d. §. 40. 1. b.supr. «e rtt vind. (13. I. 92. §. 23. infr. h. t. (14. d. L 6. (1$. I. abstulit. Ofilius totius acervi furem este putat: nam & qui aurem alicujus tetigit, inquit Trebatius, totum eum videri tetigisse: proinde & qui dolium aperuit, & inde parvum vini abstulit : non tantum ejus, quod abstulit, verum totius videtur fur este. Sed verum est, in 19 tantum eos furti actione teneri, quantum abstulerunt. f Nam & fi quis armarium , quod tollere non poterat, omnes res, qux in eo erant, contrectaverit, atque ita discesserit, deinde reversus unam ex his abstulerit, & antequam se reciperet, quo destinaverat, deprehensus fuerit: ejusdem rei & manifestus, & nec manifestus fur erit. Sed & qui segetem luce l e ^ a s» & con t s ectat: ejus , quod secat, manifestus, & nec mani- - festus fur est. §. 1. Si is, qui viginti nummorum saccum depo- liustet, alium saccum , in quo scit triginta este, errante eo , qui dabat, acceperit; putavit autem illic sua viginti este : teneri furti decem 20 nomine placet. §.2. Si quis aes subripuit, dum aurum lc subripere putat, vel contra: ex libro vm. Pomponii ad Sabinum, [ aut] minus esset, cum plus estet: ejus, quod subripuit, furtum committit, idem Ulpianus. §. 3. Sed & si quis subripuit furto duos sacculos , unum decem, alterum viginti, quorum alterum suum putavit, alterum scit alienum : profecto dicemus tantum 21 unius, quem putavit alienum, furtum eum facere, quemadmodum ii duo pocula abstulerit, quorum alterum suum putavit, alterum scit alienum : nam & hic unius fit furtum. H. 4. Sed si aulam in poculo suam putavit, vel vere fuit: totius poculi eum furtum facere, Pomponius scripsit. §. 5. Sed si de navi onerata furto quis sextarium frumenti tulerit: utrum totius oneris, an vero sextarii tantum furtum fecerit ? facilius hoc quiri tur in horreo pleno. & durum est dicere, totius furtum fieri. Et quid , si cisterna vini sit? quid dicet ? aut aqux cisterna? quid deinde? si nave vinaria, ut sunt multae , in quas vinum effunditur ? quid dicemus de eo, qui vinum hausit ? an totius oneris fur sit ? Et magis est, ut L hic non totius 22 dicamus. §. 6. Certe si proponas, in apotheca amphoras elfe vini, easque subtractas: singularum furtum fit, non totius apothecx: quemadmodum ii ex pluribus rebus moventibus in horreo reclusis unam tulerit. §. 7. Qui furti faci-, ndi causa conclave intravit, nondum fur est, quamvis furandi causa intravit.- Quid ergo? qua actione tenebitur? utique injuriarum 23 , aut de vi accusabitur, ii per vim introivit. §. 8- Item si ma joris ponderis quid aperuit, aut refregit, quod tollere non possit, non est omnium rerum cum eo furti actio; sed earum tantum , quas tulit: quia totum tollere non potuit, proinde si involucrum , quod tolLre non potuit, solvit, ut contrectet, de.nde contrectavit quasdam res: quamvis singulas res , qui in eo fuerunt, tollere potuerit, si tamen totum involucrum tollere non potuerit: singularum rerum, quas tulerit, fur est : exterarum non est. quod fi totum vas tollere potuit: dicimus eum totius elfe furem , licet solverit, ut singulas vel quasdam tolleret: & ita [&] Sabinus ait. §. 9. Siduoplu- resve unum tignum furati sunt, quod 24 singuli tollere non potuerint: dicendum est, omnes eos furti in solidum 25 teneri;- quamvis id contrectare, nec tollere solus pulset. & ita utimur, neque enim potest dicere, pro parte furtum fecisse singulos, sed totius rei universos : sic fiet, singulos furti teneri. §. 10. Quamvis autem earum quoque rerum, quas quis non abstulit, furti teneatur ;■ attamen condici ei non potest : idcirco quia condici ea res, quas ablata est, potest. & ita [&] Pomponius scribit. 22. PAULUS lib. 9. ad Sabinum. CI quid fur fregerit, aut ruperit, quod 11011 etiam furandi causa o contrectaverit: ejus nomine cum eo furti agere non potest. 26- §. 1. Si eo consilio arca refracta sit, ut uniones jjnita] tollerentur, hique furti faciendi causa contrectati sint: eorum tantummodo furtum factum videri : [quod] est verum, nam exteri res ,- qua seponuntur, ut ad uniones perveniatur, non furti faciendi- causa contrectantur. §. 2. Qui lancem ralit, totius 27 fureit: & furti tenetur ad id , quod domini interest. 66. inpr. infr. h. t. (16. d. I. 66. inpr. (17. I. f-supr. de p:gno- rat. [18. l. I?. §• I- supr. b. t. (19. tz- ;. §. 8. infr. b. I. immo vide §. ult. infr. hic. 1 . 22. instn. infr. b. 1 . 1 . 3- infin. infr. de inceni. ( O. I. 18. supr. de condici, furt. (21. tz. 1. Inst. de vi bon. rupt. (22. In pr.supr. b. I. (23. I. 23. infr. de injur. (24. I. $1. infin. supr. ad leg. Aquil. (25. /. 7. in sin.supr. dejurijd. L. 6. in pr. infr. arbor, furtim casar. (26. I. 3. §. 18 .supr. de adquir. vel amitt. pol]'. (27. Immo vide U 21. in pr.supr. b. t. Lg. ÜL- MS? Digestorum Lib. XLVTI. Tit. II.' »3. ULPIANUS lib. 41. ad Sabinum. TMpuberem Furtum facere posse , Ii 1 jam doli capax sit, Jnlia- -*• mis libro xxii- Digestorum scripsit. Item polle cum impubere damni injuria agi, quia id furtum ab impubere fit : sed modum elfe adhibendum ait; nam in infantes id noii cadere, nos putamus, cum impubere culpx capace , Aquilia 2 agi polse. f Item verum est, quod Labeo ait, nec ope 3 impuberis furto facto teneri eum. 24. PAULUS lib. 9. ad Sabinum. ■\[Ec minus etiam condici ei polle Julianus scripsit. ^ ’ 2;. ULPIANUS lib. 41. ad Sabinum. TsErum est , quod plerique probant, fundis furti agi non posse. v §. 1. Unde quaritur, fi quis de fundo vi dejectus sit, an condici ei posst, qui dejecit? Labeo negat, sed Celsus putat, posse condici ; posselfionem: quemadmodum potest, re mobili subrepta. §. 1. [Eorum, qux de fundo tolluntur , utputa] arborum, rei lapidum , vel arenx , vel fructuum 6, quos quis fraudandi animo decerpsit, furti agi posse nulla dubitatio est. 2f>. PAULUS lib. 9. ad Sabinum. CI apes7 fers in arbore fundi tui apes fecerint, fi quis eas vel favum abstulerit, eum non teneri tibi furti: quia non fuerint tus; eafque constat captarum terra, mari, coelo numero esse. §. 1. Item constat, colonum 8, qui nummis colat, cum eo, qui fructus 9 stantes subripuerit, acturum furti: quia ut primum decerptus esset, ejus esse coepisset. 27. ULPIANUS lib. 41. ad Sabinum. Q Ui tabulas 10 vel cautiones amovet, furti tenetur non tantum -pretii ipsarum tabularum, verum ejus , [quod 11 interfuit: quod ad xftimationem refertur ejus ] summa:, qux in his tabulis continetur : scilicet si tanti interfuit; utputa si chirographa aureorum decem tabui* fuerint, dicimus hoc duplicari. Qiiod si jam erant inanes 12 , quia solutum proponebatur: nunquid ipsarum tantum tabularum pretii videatur esse lestimatio facienda ? quid enim interfuit hujus? Sed potest dici, quia nonnunquam debitores tabulas libi restitui petant, quia nonnunquam calumniantur debitores, quasi indebito soluto ab his : intercise creditoris tabulas habere, ne forte controversiam super ea re patiatur, f Et generaliter dicendum est, [in] id, quod interest, duplari. §. 1. Inde potest quxri, si quis , cum alias probationes , mensxque scripturam haberet, chirographi furtum passus sit, an xstimari duplo chirographi quantitas debeat: & nunquid nen, quasi nihil intersit, quantum enim interest, cnm possit debitum aliunde probare ? quemadmodum si in binis tabulis instrumentum scriptum sit: nam nihil videtur deperdere, si futurum est, ut alio chirographo salvo securior sit creditor. §. 2. Apocha quoque, si fuerit subrepta , Eque dicendum est , furti actionem in id, quod interest, locum habere : sed nihil [mihi] videtur intercise, si sint & alix probationes soluta: pecunix. §. 3. Sed si quis non amovit hujusmodi instrumenta, sed interlevit 13, non tantum furti actio locum habet, verum etiam Legis Aquili*: nam rupijse videtur , qui corrupit. 28. PAULUS lib. 9. ad Sabinum. CEd si subripuit, priusquam deleat: tanto tenetur , quanti domini ^ interfuit non subripi, delendo enim nihil ad poenam adjicit. 29. ULPIANUS lib. 41. ad Sabinum. XJOc amplius ad exhibendum agi potest , & Interdicto Quorum 14 bonorum agi poterit : 30. IDEM lib. 9. ad Sabinum. CI hereditati* tabulx delet* sint. 0 31. IDEM lib. 41. ad Sabinum. CEd & si imaginem quis , (vel librum) doleverit, & hic tenetur 0 damno injuri*, quasi corruperit: §. 1. Si quis tabulas instru- (l- infr. (2. I. (4. L supr. i. 27. (7- /. (9- I- I. -8- supr. I. 4. §. 16.supr. de doli mali & met.except. l.m.inpr. dereg.jur. I. 7. C. depten. §. 18. Inft. de oblig. qua cx delici. , §. 2. in fin.supr. ad leg. Aquil. (3. /. 90. in sin. infr. b. t. ■ 38- in fin.supr. de usurp. §. 7. Infl. de usucup. (;. /. 2. de condidi, tritic. (6. I. 26. in fin. I. 67. §. ult. infr. b. t. §. 2^. supr. ad leg. Aquil. I. 7. §. supr. quod, vi aut clam. S- §• 3 -supr. de adquir. rer. domin. (8. /. 82. §. 1. infr. b. t. 2$. infin. supr. eod. (10. I. 32. 1. 82- in fin. infr. eod. (11. h 32. in fin. pr. infr. eod. I. 10. §. ult. supr. de edendo. I. 41. ad leg. Aquil. (ir. I. lü.supr. ad exhib. (13. /.28./.29. mentorum Reipublicx municipii aiicujus, aut subripuerit, aut interleverit: Labeo ait, furti eum teneri, f Idemque scribit & de exteris rebus publicis, deque societatibus. 32. PAULUS lib. 9. ad Sabinum. Q Uidam tabularum duntaxat xstimationem faciendam in furti -actione existimant: qua, si judici, apud quem furti agatur, possit probari, quantum debitum fuerit, possit etiam apud eum judicem eadem probare, apud quem pecuniam petat: si vero in furti judicio probare non potest, ne illud quidem posse ostendi, quanti ejus interfit 15 : sed potest, post furtum, factum, tabulas nactus esse actor, ut ex eo probet, quanti 16 sili interfuerit, si tabulas nactus non esset. §. 1. De Lege Aquilia major qusstio est, quemadmodum polsit probari, quanti ejus intersit? nam si potest alias probare, non patitur damnum. Quid ergo, si forte pecuniam sub conditione credidit, & interim testimonia , quorum probationem habeat, qui possunt mori pendente conditione ? aut puta me petiisse creditum : & quia testes , & signatores, qui rem communillent, präsentes non haberem, victum rem amisisse: nunc vero, cum furti agam , eorum memoria , & prssentia ad fidem credit* pectini* uti polium. 33. ULPIANUS lib. 41. ad Sabinum. 'PUtoradministrationem quidem rerum pupillarium habet: intercipiendi autem potestas ei non datur. & ideo, si quid furandi animo amoverit 17, furtum facit, nec usucapi res potest, sed & rurti actione tenetur, quamvis & turei* agi cum eo possit. + Quod in tutore Icriptum est , idem erit & in curatore adolescentis , exterisque curatoribus. 34. PAULUS xib. 9. ad Sabinum. ' 8, qui opem furti faciendi fert, nunquam manifestus est: itaque accidit, ut is quiitcm , qui opem tulit, furti nec manifeiti; is autem, qui deprebeufus est, ob eandem rem manifesti teneatur. 3;. POMPONIUS lib. 19. ad Sabinum. CI quis perferendum acceperit, & scierit furtivum esse ; constat, si deprehendatur, i pium duntaxat furem manifestum ede; si nescierit, neutrum: hunc , quia fur non sit; furem , quia depre- lienius 11011 sit. §. 1. Si unus servus tuus hausiliet & abstuliffet, alter hauriendo deprehensus esset: prioris nomine nec manifesti, [ alterius manifesti ] teneberis. 36. ULPIANUS lib. 41. ad Sabinum. LAUi fervo persuasit 18, ut fugeret, fur non est. nec 19 enim, qui alicui malunt consilium dedit, furtum facit, non magis, quam si ei persuasit, ut se prxeipitet, aut manu;sibi inferret: hxc enim furti non admittunt actionem. Sed si alius ei fugam persuaserit , ut ab alia subripiatur , furti tenebitur is, qui persuasit: quasi ope 20 consilio ejus furtum factum sit. f Plus Pomponius scripsit, cnm, qui persuqfit , quamvis interim furti non teneretur, tunc 21 tamen incipere teneri, cum quis fugitivi fur esse ctepe- rit: quasi videatur ope , consilio ejus Furtum factum. §. 1. Item placuit, cnm, qui 22 filio, vel fervo , vel uxori 23 opem fert, furtum facientibus 24, furti teneri: quamvis ipsi furti actione non conveniantur. §. 2. Idem Pomponius ait, si cum rebus aufugerit fugitivus , posse furti actione sollicitatorem conveniri rerum nomine: quia opem, consilium contrectatori tulit: quod & Sabinus significat. §. 3. Si duo fervi invicem sibi perluaserunt, & ambo simul aufugerunt: alter alterius fur non est. f Quid ergo , si invicem fe celaverunt 26 ? fieri enim potest , ut invicem fures sint. & potest dici, alterum alterius furem esse, quemadmodum si alii singulos subripuissent, tenerentur, quasi alter alterius nomine opem tulisset, quemadmodum rerum quoque nomine teneri eos furti, Sabinus scripsit. l. 30. I. 31. I. 32. infr. b. t. I. 41. supr. ai leg. Aquil. I. IO. infin. \supr. de edendo. (14. Vide tamen l. 1. §. 1. supr. quor. honor. (ij. Adde /. 27 . supr.b.t. (16. /.10. §. ult. supr. de edendo. (17. 1 .2. §. l.supr. de tutela; fis ration. (18. Adde l. 62. infr. b. t. (19. §. II. infin. Juft. dc oblig. queo cx delici. (20. 1-S°- §• I- infr. h. t. (21. I. 53. infin. infr. de verb.ßgn. (22. §. is- Infi. de oblig. qu,e. cx delici. (23. I. 52. in pr. infr. h. t. (24. Immo vide./. 1. /. 21. §. l.supr. rer. umot. (25. d.l. {*• §- 1 • csf 2. d, l. i. /. 2. supr. rer. umot. d. §. 12. (26. Adde 1 . 4- in fin. C. b. t. 37- POM- -585 I^e furtis. 37. POMPONIUS Iib. 19. ad Sabinum. Olpavonem meum mansuetum, cum de domo mea effudi (Ter, per- ^ secutus sis, quoad is perit: agere tecum furti ita potero, Ii aliquis eum habere coeperit. ' E PAULUS. Ol filiusfamilias r subreptus iit, patrem 2 habere furti actionem ^ palam est. ] 38. IDEM Iib. 9. ad Sabinum. NI Ater 3 filii subrepti furti actionem non habet. §. 1. Libera- rum [. 'Miarum nomine licet furti actio Iit, condictio tamen nusquam elt. 39. ULPIANUS Iib. 41. ad Sabinum. ■yErum elf , li meretricem 4 alienam ancillam rapuit quis vel ' celavit, furtum non eile : nec enim factum quseritur, sed causa faciendi: cauta autem faciendi libido fuit, non furtum, f Et ideo etiam eum, qui fores 3 meretricis effregit libidinis causa, ct fures non ab eo inducti, sed alias ingressi, meretricis res egesserunt: furti non teneri, f An tamen vel Fabia teneatur, nui suppressit scortum libidinis causa ? Et non puto teneri. & ita etiam ex facto cum incidisset, dixi, hic enim turoius facit, qmm qui subripit: sed fecum facti ignominiam compensat, certe fur non est. 40. PAULUS Iib. 9. ad Sabinum. Q Ui jumenta sibi commodata longius 6 duxerit, alieu >ve re invito domino usus 7 iit, furtum facit. 41. ULPiANUS lib. 41. ad Sabinum. CI, cum quis in hostium potestate eilet , furtum ei fastum fit, & postliminio redierit: poterit quis dicere, eum furti habere actio nem. §. 1. Adiogatorem posse forti agere, scilicet ejus furti nomine, quod factum est ei 8 , quem adrogavit, antequam [ eum ] tdrogaret, certum est: csterunufi] postea, nulla erit dubitatio. §. 2. Quamdiu vivitis, qui furtum fecit, non perit furti actio : aut enim fui juris est is , qui furtum fecit, «S, cum ipso actio est ; aut alieni juris eile coepit, L actio furti eum 9 eo est , cujus potestati subjectus est : [& boc est], quod dicitur, Nuxa caput sequitur. §. 3. Si quis post noxam admissam hostunn servus fuerit factus: videndum est, an extinguatur actio ? E' Pomponius scripsit, extingui actionem : Si, fi fuerit reversus postliminio, vel quo alio jure, renasci eam actionem debere: & ita utimur. 42. P.ULUS iib. 9. ad Sabinum. CI servus navem exerceat non 10 voluntate domini: de eo, quod 0 ibi perit, vulgaris formula in dominum danda est: ut quod alter admisit, dimtaxat de peculio; quod ipse exercitor , adjiciatur , ut noxie dederet. + Igitur si manumissus sit, persecutio quidem in peculio manebit adversus dominum intra annum : noxalis ipsum sequetur. §. 1. Interdum & manumissus, & qui eum manumisit, ob furtum tenetur, si deo manumisit, ne furti cum eo agi poisit: sed si cum domino actum fuerit: ipso jure manumissum liberari, -Sabinus respondit, quali decisum iit. 43. ULPIANUS lib. 41. ad Sabinum. pAlsus creditor (hoc estis, qui fe simulat ri creditorem) si quid acceperit, furtum facit, nec nummi ejus fient. §. r. Falsus' procurator 12 furtum quidem facere videtur. Sed Nerarius videndum esse ait, an hxc sententia cum distinctione vera fit. ut, filiae mente ei dederit nummos debitor, ut eos creditori perferret, procurator autem eos intercipiat, vera iit: nam & manent 13 nummi debitoris, cuin procurator eos non ejus nomine accepit, cujus eos debitor fieri vult: &, invito domino eos contrectando, ime dubio furtum facit, quod si ita det debitor, ut nummi procuratoris fiant: nullo modo eum furtum facere ait, voluntate domini eos accipiendo. §. 2. Siis, qui indebitum accipiebat, delegave- ritfolvemlum : non erit furti actio , [ si ] cum eo absente solutum sit. exterum si praesente , alia causa est, & furtum fecit. §■ 3- Si quis nihil in persona Iu a mentitus est, sed verbis fraudem adhibuit: faliax est magis , quam furtum facit, utputa, si di- (l. /.14. §. 13.supr. eod. §. 9. Infl. de oblig. qua ex delici. (2. 1. 38 .itipr. infr. b. t. (3. I. $7.supr. eoi. (4 l. g2. §. infr. eod. v5-si 53- i« pr. infr. eod. §. 11. ver/, sedji quid. hiß. de oblig. qiuc txAc.ici. (6. §. 6. Infl. i. t. (7. /. I. infin.supr. b. t. (g. I . 47. in fin. infr. coi. (9. 1,61. infr. infr. eod. (io. l.l. §.20. 1.6.infr. supr. de exercitoria, (t 1. Adde l. 52. §. n. I. 80. §. 6. infr. h. t. (12. d. §. 6. (13. Immo vide /. 13. in fin.supr. dc donat. (14. /. 3. Ul P-infr.de incend. §. ult. Infl. de rer. divis. (15.Immo vide l.l. Tini.l x:t fe locupleteth, fi in mercem fe collocaturum, quod accepit, si fiiiejusibres idoneos daturum , vel pecuniam, conscirim fe soluturum. nain [ex] his omnibus magis decepit, quam furtum fecit; & ideo furti non tenetur, sed quia dolo fecit: nisi fit alia adversus eum actio, de dolo dabitur. §. 4. Qui alienum quid jacens 14 , lucri faciendi causa sustulit, furti obstringitur 13 , sive scit cujus sit, sive ignoravit; nihil enim ad furtum minuendum facit, quod cuius sit, ignoret. §. 5. Quo 1 si dominus id dereliquerit: furtum non fit ejus, etiamsi ego furandi animum habuero, nec enim furtum fit, nisi 16 iit, cui fiat, in proposito autem nulli fit: quippe cum placeat Sabuli & Caiiii sententia exiftiinantium , statim 17 nostram essedefinete rem, quam derelinquimus. §. 6. Sed si non fuit derelictum , putavit tamen derelictum : furti non tenetur. §. 7. Sed ii neque fuit, neque putavit, jacens tamen tulit, no» ut lucretur, sed redditurus ei, cujus fuit: non tenetur furti. §. 8. Proinde videamus , si nescit, cujus esset: sit tamen tulit, •, nasi redditurus ei, qui desidorasset, vel qui ostendisset rem sium, an furti obligetur ? Et non puto obligari eum. Solent plerique etiam boc facere, ut libellum proponant continentem invenisse, & redditurum ei, qui desideraverit: hi ergo ostendunt, non furandi animo se fecisse. §. 9. Quid ergo , ii ev^T (u (id est, inventionis pramia) qux dicunt, petai? Nec hic videtur furtum facere, etsi iion probe petat aliquid. §. 10. Si quis sponte rem jecit vel jactavit; [non • quasi pro derelicto habiturus, tuque hanc rem tuleris: an furti tenearis, Cellus lib. xil. Digestorum quaerit. & ait, si quidem putasti pro derelicto habitam, 11011 teneris: quod si non putasti, hic dubitari posse ait; & tamen magis defendit, non teneri: quia (inquit) res non intervertitur ei., qui eam sponte rejecit. §. 11. Si jactum ex nave factum alius tulerit, an furti teneatur ? Qmestio in eo est, an pro derelicto habitum fit. Etsi quidem derelinquentis animo jactavit (quod plerumque 18 credendum est; cum sciat periturum), qui invenit, suum fecit, nec furti tenetur. Si vero non hoc animo, sed hoc, ut, si salvum fuerit, haberet: ei, qui invenit, auferendum est. & si scit hoc, qui invenit, & animo furandi tenet, furti tenetur. . Enimyero ii hoc animo , ut salvum faceret domino , furti non tenetur, quod si putans simpliciter jactatum : furti similiter non tenetur. §. 12. Etiamsi partis dimidiae nanciscar ‘dominium inservo , qui mihi antea furtum fecerat: magis est, ut extinguatur actio etiam parte redempta, quia etsi ab initio quis partem in fervo habebat, furti agere non poterat. Plane si ususfructus meus in eo fervo esse coeperit: dicendum est, furti actionem non extingui, qua fructuarius dominus non 19 est. 44. POMPONIUS lib. 19. ad Sabinum. Cl jussu debitoris ab alio falsus 20 procurator creditoris accepit: debitori iste tenetur furti, & nummi debitoris erunt. §. i. Si rem meam quasi tuam tibi tradidero scienti meam esse : magis est, furtum te facere, si lucrandi animo id feceris. §. 2. Si servus hereditarius, nondum 21 adita hereditate, furtum heredi fecerit, qui testamento domini manumissus est: furti actio adversus eum competit, quia nullo tempore heres dominus ejus factus est. 43. ULPIANUS lib. 41. ad Sabinum. CI socius 22 communis rei furtum fecerit, (potest enim communis rei furtum facere) indubitate dicendum est, furti actionem competere. 46. IDEM lib. 42. ad Sabinum. TNter omnes constat, etiamsi extincta 23 iit res furtiva: attamen furti remanere actionem adversus furem. Proinde mortuo quoque homine, quem quis furto abstulit, viget furti actio, f Sed nec manumiffio furti actionem extinguit: nec 14 enim d ffimilis est morti manumissio, quod ad subtrahendum domino servum. f Apparet itaque , qualiter qualiter domino sit servus subtractus ; attamen fuperessc adversus furem furti a" donem : eoque i"’ r e utimur, competit enim actio, non ideo, quia nunc abest; sed qn. (16. d}§. 1;. (17. I. 1. §. 1 e,, infr. fi is , qui tefitmento liber. supr. pro der elici. (18- Immo vide /. 2. in fin. 1. S-supr. de lege Rboi. I. 9. in fin. supr. de Kdqnir. rer. domin. §. ult. Infl. de rer. divis. (19. Immo vide /. 8- in pr. supr. de reb. auilor. judic. (20. /. 18. insin.Jupr. desolution. (21. /.64. infr.h.t. (22. L 45. /. $1. in pr. supr. pro socio. _ (23. I. ;c>. inpr. infr. L 9. C. h. t. (24. I. 92. in pr. supr. de solution. Hhhhi Vnquant ;i587 Digestorum Lib. XLVII. Tit. II. 1588 unquam beneficio furis abfuerit, i Hob iiiem in condictione quoque placet: nam condici furi potest , etiam i fi res fit aiiqua ratione extincta. f Hoc idem dicendum , si res in jioteila em hostium pervenerit: nam constat posse de ea furti agi. f Sed & si q:ro derelicto sit postea a domino habita , furti nihilominus agi poterit. §. i. Si iervus fructuarius subreptus est : uterque, & qui fruebatur , & dominus , actionem furti habet. Dividetur igitur actio inter dominum & fructuarium : fructuarius aget de fructibus , vel quanti interfuit ejus, furtum fastum non esse , [ejus] dupli: proprietarius vero aget, quod interfuit ejus, proprietatem non esse subtractam. §. 2. Quod dicimus Dupli , sic accipere debemus , etiam quadrupli [ competere actionem ] , si manifestum furtum sit. §.3. Haec actio, etsi sit, qui in eo fervo habet uium tantum, poterit ei competere. §. 4. Etsi quis proposuerit, hunc servum etiam pignoratum esse : eveniet, ut etiam is , qui pignori accepit, habeat furti actionem. Hoc amplius, etiam debitor, si modo plus valeat, quam pro pignore debetur : habet furti actionem. tz. 5. Usque adeo autem diversa: sunt actiones, qute eis competunt ; ut si quis eorum pro fure damnum deciderit, dici oporteat, solummodo actionem sibi competentem amisisse eum, csteris vero superesse. f Nam & si proponas communem servum subreptum , & alium ex dominis pro fure damnum decidisse : is, qui non decidit, habebit furti actionem. §. 6. Proprietarius quoque ngere adversus fructuarium potest judicio furti, si quid celanda' proprietatis , vel lubprimendx causa fecit. §. 7. Recte dictum est, qui 2 putavit se domini voluntate rem attingere , non esse furem. ■Quid enim dolo facit, qui putat dominum consensurum fuisse, sive falso id , sive vere putet? is ergo solus fur est, quiaetrecta- vit, quod invito domino se facere scivit. §. 8- Per contrarium •quaeritur: si ego me invito domino facere putarem , cum dominus vellet, an furti actio sit? & ait Pomponius, furtum me facere Z : verumtamenest, ut, cum ego velim eum uti, licet ignoret, ne furti fit obligatus. §. 9. Si furtiva res ad dominum rediit, & iterum 4 contrectata est: competit alia furti actio. 47. PAULUS lib. 9. ad Sabinum. ^1 dominium rei fuoreptae quacunque ratione mutatum 9 sit , domino furti actio competit: vel uti heredi 6 , & bonorum possessori, [& patri] adoptivo 7 , & legatario. 8 48. ULPIANUS lib. 42. ad Sabinum. Q Ui vas argenteum perdiderat, eo [que] nomine furti egerit, de -pondere vasis controversia cum esset, & actor majus fuisse diceret, fur vas protulit: id is, cujus erat, abstulit 9 ei, qui subripuerat : dupli nihilominus condemnatus est. rectissime judicatum est: nam in actionem poenalem non venit ipsa res, quat subrepta est : sive manifesti furti, sive nec manifesti agatur. §. 1. Qui furem novit, sive indicet eum, sive non indicet, fur non est: cum multum intersit, furem quis celet, an non indicet: qui novit, furti non tenetur; qui celat, hoc ipso tenetur. ß. 2. Qui ex voluntate domini servum recepit, quin neque fur , neque plagiarius sit-, plus quam manifestum est: quis enim voluntatem domini habens fur dici potest ? §. Z. Quod si dominus vetuit, L ille suscepit: siquidem non celandi animo , non est fur: si celavit , tunc fur esse incipit. Qui igitur suscepit, nec celavit, etsi invito domino , fur non est. f Vetare autem dominum accipimus etiam eum, qui ignorat, hoc est, eum , qui non consensit. §. 4. Si ego tibi 10 poliendum vestimentum locavero, tu vero inscio aut invito me commodaveris Titio , & Titio furtum fastum sit: & tibi competit furti actio , quia 11 custodia rei ad te pertinet. & mihi adversus te, quia non debueras rem commodare, & id faciendo furtum admiseris, ita erit casus 12, quo fur furti agere possit. §. 5. Ancilla fi subripiatur praegnans, vel apud furem concepit: partus furtivus est, sive apud furem edatur, sive apud (i. I. ult.supr. de 1 otidicl. furt. (2. I. 76. inpr. infr. h. t. §.7. fnft. de vbiig. qure ex dciitl. (3. Obst. §. 8- In fi. d. t. (4. I. 47. I. $6. in pr. infr. h. t. d. I. >6. in pr. 1 . 66. §. I. infr. eod. (6. /. I §. l.supr. de privat, delici. (7. I. 4,. §. i.supr. h. t. (8- t. 66. §. I. infr. eod. (9. /. 54. §. Z. infr. eod. (10. I. 32. §.9 .infr. eod. (, 1. I. 12. inpr.supr. eod. (12. /. 14. §. 4. Jupr.eod. (iZ. Inimo vide /. iO.$.fin. supr. de usurpat. (14. /. 33 - inpr.supr. d. t. (t;. Irrnmi vide §. 6. infr. hic. I. 48. §. ult. supr. de adquir. rer. domin. I. 4. §. 19. supr. de ttjurp. (t6. I. 27. in pr. supr. de hered. petit. I, 68. in pr. supr. de tisufr. I. zz. bonae fidei possessorem 13. sed in hoc posteriore casu, furti actio cessat, sed si concepit 14 apud bonae fidei possessorem , ibique pc- percrit: eveniet, ut partus furtivus non sit, verum etiam usucapi possit.' f Idem 1; & iu pecudibus servandum est, & in factu eorum, quod in partu. §. 6. Ex furtivis equis nati ftatim ad boiiK fidei emptorem pertinebunt: merito, quia in fructu numerantur: at partus ancillae non j 6 numerantur in fructu. §. 7. Cum fur rem furtivam vendidisset, eique nummos pretii dominus rei per vim extorsit; furtum [tum] nummorum fecisse, recte responsum est. idem etiam vi bonorum raptorum actione teneu-Mr: quod enim ex re Furtiva redigitur, furtivum non esse, nemini dubium est: nummus ergo hic, qui redactus est ex pretio rei furtiv* non est furtivus. 49. GAJUS lib. 10. ad Edictum provinciale. iNterdum accidit, ut non habear furti actionem is, cujus interest, 1 rem salvam esse. Uteece, creditor ob rem debitoris subreptam furti agere non potest: etsi aliunde creditum servare non possit, loquimur autem scilicet de ea re, quae pignoris jure obligata non sit. §. 1. Item rei dotalis nomine, quae periculo mulieris est, non mulier furti actionem habet, sed 17 maritus. 50. ULPIANUS lib. 37 ad Edictum. TN furti actione non quod interest, quadruplabitur, vel duplabi- ± tur: sed rei verum is pretium. 19 Sed & si res rebus humanis elfe desierit 20 , eum judicatur: nihilominus condemnatio facienda est. Idemque etsi nunc deterior sit, Kitimatione relata in id :s tempus , quo furtum factum est. Quod si pretiosior facta sit: ejus duplum quanti 22 tunc, cum pretiosior facta sit, fuerit, asstima- hltur: quia & tunc Furtum ejus factum esse, verius est. §. I. Ope 23 conjilio furtum factum , Celsus ait, non solum si idcirco fuerit factum, ut f cii furarentur: sed etsi non ut fotii furarentur, inimicitiarum amen causa fecerit. §. 2. Recte Pedius ait: sicut nemo furtum facit sine dolo malo , ita nec consilium, vel opem ferre sine dolo malo posse. 3. 3. Consilium autem dare videtur, qui persuadet, & impellit, atque instruit consilio ad furtum faciendum. Opem fert, qui ministerium atque adjutorium ad subripiendas res praebet. §. 4. Cum eo, qui pannum rubrum 24 ostendit, fugavitque pecus, ut in fures incideret: siquidem dolo malo fecit, furti actio est. sed etsi non furti faciendi causa hoc fecit, non debet impunitus esse lusus 2; tam perniciosus: idcirco Labeo scribit, in factum dandam actionem. 51. GAJUS lib. 13. ad Edictum provinciale. ■^Am & praecipitata 26 sint pecora: utilis actio damni injuriae, quasi ex Lege Aquilia dabitur. 52. ULPIANUS lib. 37. ad Edictum, quis uxori res mariti subtrahenti opem consiliumve accommodaverit : furti tenebitur. 27. §. 1. Sed etsi furtum cum ea fecit, tenebitur furti, cum ipsa non 28 teneatur. §. 2. Ipla quoque si opem furi tulit, furti non tenebitur : sed rerum amotarum. 29 §. 3. Servi vero sui nomine furti eam 30 teneri, nequaquam ambigendum est. §. 4. Idem dicendum est, & in siliofamilias milite : nam ipse patri furti non tenebitur 31 ; fervi autem fui nomine castrensis tenebitur, si patri servus furtum fecerit. §. 5. Sed si filius meus , qui habet castrense peculium , furtum mihi fecerit: an poffim actione utili adversus eum agere , videndum est, cum habeat, unde satisfaciat? & potest defendi agendum. §. 6. An autem pater filio teneatur , si rem ejus castrensis peculii subtraxerit, videamus? Et putem teneri, non tantum igitur furtum faciet filio, sed etiam furti tenebitur. 32 §. 7. Eum creditorem , qui post solutam pecuniam pignus non reddat, teneri furti Mela ait, si celandi animo retiv—-it: qu<>d verum esse arbitror. §. s. Si fnlphu- in fin. supr, de usur. §. 37. Injl. de rer. divis. (17. l.il.C. de jure det. (18. I. $2. §. 29. infr. h. t. (19. I. 8°. §. I. infr. eod. (20. 1 . 46. in pr.supr. eod. (si. I. pen. supr. rer. amat. (22. 1 . 67. §.2. infr. h. t. (23. I. 93. §. ult. infr. deverb. Jign. (24. §- >>- bist. deoblig. qua; ex deliti. (2;. I. 10. supr. ud leg. Aquil. 1.26. §. ult. Jnfl. de leg. Aquil. (27. 1 . 36. §. l.supr. h. t. (28. d. 1.36. §. 1. (29. /. 19. /. 20. supr. I. 2. C. rer. amotar. (30. I. 3. §• I- snpr. d. t. (31. I. 16. Jupr. h. t. vide tamen §. ;. infr. b. I. ('-2- Immo vide l. 5. I. 6. /. 7.supr. de obseq. junci. I. I. /. C.supr. de hu qui not. insum. rari* 1589 De furtis. 1590 rariie sunt in agro, & inde aliquis terram egessisset, abstulissetque: dominus furti aget: deinde colonus conducti [actione] confeque- tur, ut id ipsum sibi prx staretur. §. 9. 8i servus tuus vel filius polienda 1 vestimenta susceperit, an furti actionem habeas, quaeritur. L si quidem peculium fervi solvendo sit, potes habere furti actionem: si non fuerit solvendo, dicendum est, non competere furti actionem. §, 10. Sed etsi rem furtivam imprudens i quis emerit, & ei subrepta fit: habebit furti actionem. §. 11. Apud Labeonem relatum est, si siliginario quis dixerit, ut quisquis nomi- ni ejus siliginem ( petiijset ) , ei daret i & quidam ex tranfeunti- bus3, cum audiisset, petiit ejus nomine, & accepit: furti actionem adversus eum , qui suppetet > siliginario competere, non mihi: non enim mihi negotium, sed sibi filiginariuh gestit. §. 11. Si fugitivum meum quis quasi suum a Duumviro, vel ab aliis, qui potestatem habent, de carcere vel custodia dimitteret, an is furti teneatur ? Et placet, si fidejussores dedit, in eos domino actionem dandam, ut hi actiones suas mihi mandent, f Quod si non acceperint fidejussorem, sed tanquam suum accipienti ei tradiderint: dominum furti actionem adversus plagiarium habiturum. §. 13. Si quis de manu alicujus nummos aureos , vel argenteos , vel aliam ren excusserit 4: ita furti tenetur, si ideo fecit, ut alius tolleret, ifque sustulerit. § 14. Si quis massam meam argenteam subripuerit, & pocula 3 fecerit: possum vel poculorum, vel mali» furti agere; vel condictione, f Idem est & in uvis, & in musto, $: in vinaceis: nam & uvarum , & musti, & vinaceorum nomine furti agere potest; sed & condici. 6 §. 1;. Servus, qui ie liberum adfirmavir, ut sibi pecunia crederetur, furtum non facit: namque hic nihil amplius, quam idoneum se debitorem adfirmat. t Idem est & in eo , qui se patremfamilias finxit, cum esset filiusfamilias, ut sibi promptius pecunia crederetur. §. 16. Julianus libro xxii. Digestorum scripsit: si pecuniam qnis a me acceperit, nt creditori meo solvat, deinde, cum tantam pecuniam eidem creditori deberet, suo 7 nomine solverit: furtum eum facere. §. 17. Si Titius alienam rem vendidit, & ab emptore accepit nummus, non videtur nummorum furtum fecisse. §. 18. Si ex duobus sociis omnium bonorum unus rem pignori acceperit, eaque | eo tutore , qui diligentiam praestare debeat, vel liti qui 21 ex plu- fubrepta sit: Mela scripsit, eum solum furti habere actionem , quijribus tutoribus testamento datis, oblata satisdatione foliis admini- pignori accepit; socium non habere. §. 19. Neque verbo 8 , ne -1 strationem suscepit. §. 4. Si ex donatione alterius rem meam te- uestriptura quis furtum facit: hoc enim jure utimur, ut furtum ; neas , & eam subripiam: ita demum furti te agere mecum posse Une 9 contrectatione non fiat, quare & opem ferre, vel Consilium Julianus ait, si intersit tua retinere possessionem, veluti ii homi- dare tunc nocet, cum 10 secuta contrectario est. §. :o. Si quis i nem donatum noxali judicio defendisti, vel xgrum curaveris, ut afinum meum coegisset, & in equas suas r?; ynr: duntaxat adversus vindicantem justam retentionem habiturus sis. subrepte sint, t Si vasa subrepta sint, numerus 12 erit dicendus. §. :6. Si servus meus, qui habebat peculii administrationem liberam, pactus iit cum eo non donationis causa, qui rem ejus peculiarem subripuerat: recte 13 transactum videtur, quamvis enim domino quaeratur furti actio, attamen in peculio fervi est. f Sed. [&] si tata pinna furti dupli fervo soluta fit, non dubie fur liberabitur. f Cui consequens est, ut si forte a fure acceperit servus, quod ei rei fatis esse videatur, similiter recte transactum videatur. §.27. Si quis juraverit se furtum non fecisse, deinde rem furtivam contrectet, furti quidem actio perimitur, rei tamen persecutio domino servatur. 14 §. 28. Si servus subreptus heres 15 institutus fuerit, furti judicio actor consequetur etiam pretium hereditatis: si modo servus, antequam jussu domini adeat, mortuus fuerit, condicendo quoque mortuum, idem consequetur. §. 29.' Si statuliber iubreptus iit, vel res sub conditione legata; deinde antequam adeatur, extiterit conditio: furti jam agi 11011 potest, quia desiit Interesse heredis. Pendente autem conditione, tanti xfti- mandus est, quanti 16 emptorem potest invenire. §. 30. Iden* libro XXXVIII. Si quis ex domo, in qua nemo erat, rapuerit: actione de bonis raptis in quadruplum convenietur, furti non 17 manifesti, videlicet si nemo eum deprehenderit tollentem. 53. PAULUS lib. 39. ad Edictum. Q Ui injurix causa januam effregit, quamvis inde per alios re, -amote sint, non tenetur furti: nam * maleficia voluntas & propositum delinquentis 18 distinguit. §. r. Si servus iq commodatoris rem subripuerit, & solvendo fit is, cui fusireptum est: Sabinus ait, posse & commodati agi cum eo, & contra dominum furti fervi nomine. Sed ii pecuniam , quam dominus exegit, reddat: evaneloete furti actionem. Idem , & si remittat commodati actionem. §. 2. Quod si servus tuus rem tibi commodatam subripuerit: furti tecum actio non est , quia tuo periculo res sit; sed tantum commodati. §. 3. Qui alienis negotiis gerendis se obtulit 20, actionem furti non habet, licet culpa ejus res perierit: sed actione negotiorum gestonnn ita damnandus est, ii dominus actione ei cedat. | Eadem sunt ineo, qui pro tutore negotia gerit: vel in l (id est, genitura suscipiendiqtie f cetus gratia) admisisset: furti non tenetur, nisi furandi quoque animum habuit: quod & Herennio Modestino studioso meo de Dalmatia consulenti rescripsi , circa equos, qui'-us cjusilem rei gratia subjecisse quis equas suas proponebatur:^ furti ita demum teneri, si furandi animo id fecisset; si minus, in factum agendum. §. 21. Cum Titio honesto viro pecuniam credere vellem, subjecisti 11 mihi alium Titium egenum, quas: ille esset locuples, & nummos acceptos cum eo divisisti: furti tenearis, quali ope tua conhlioque furtum fastum iit. Sed & Titius furti tenebitur. §. 22. Majora quis pondera tibi conimoda- rit, cum emeres ad pondus : furti eum venditori teneri Mela scri- wt; te quoque, si scisti, non ex voluntate venditoris accipis, cum erret in pondere. §. 23. Si quis fervo meo persuaserit, ut nomen suum ex tust-, -umento [puta) emptionis tolleret: & Mela scripsit, & ego puto , furti agendum. §. 24. Sed si fervo persuasum fit, ut tabula meas describeret: puto , fi quidem servo persuasum fit, servi corrupti agendum : si ipse fecit, de dolo actionem dandam. §•:?. Si linea margaritarum subrepta sit, dicendus est numerus. _T Sed & si de vino furti agatur, necesse est dici, quot amphorx ((; !■ 43. §. 4, supr. h. t. (2. I. 74. infr. eod. (3. Adde /. 43. in fr.jupr. eod. I. 3. S. p tt ,, j, ; sin,supr. de donat, inter vir. et/ uxor, '•j- ?■ 't- Init, de oblig. qtuc ex deiiei. I. 27. §. 21. supr. ad leg. yV'ü. I. 3z. H, e..supr. de noxal. I. 13. supr. de condici, furt. ptq. infin.supr. d. t. (7. I. ly.supr. desolution. (8. /. 67. in pr.n./r. b. t. (9. I, 3. H 18. supr. de adquir ,-veiamiet. pojs. (10. I. * fr. de verb.Jigu. (1 r. /. 66. §. 4. infr. h. i. (12. I. 3 -supr. eod. I, 6.supr. de rei find. (13. I. 28. infin.supr. de r ct \ I- 7-ß‘pr. de donationibus. (14. Immo vide L 13. §. 2 .supr. de juretur. (,3. /, 23. in pr. supr. ad leg. Aquil. I. I I. in pr.supr. ml txbib. • s 3 -supr. de condici, furt. (16. I. 50. in pr.supr. b. t. (17. l.\surt. (29. §. II 54. GAJUS lib. 13. ad Edictum provinciale. CI pignore creditor 22 utatur, furti tenetur. 23 §. 1. Eum, o qui quid utendum accepit, iple alii commodaverit, furti obligari responsum est. f Ex quo fatis apparet, furtum fieri, etsi quis usum alienae rei in suum lucrum convertat: nec movere quem debet , quasi nihil lucri fui gratia faciat. * Species enim lucri est, ex aiieno largiri, & beneficii debitorem sibi adquirere. Unde & is furti tenetur, qui ideo rem amovet, ut eam alii donet. §. 2. Furem interdiu 24 deprehensum non aliter occidere I.eXXlI. Tabularum permisit, quam st telo setiefeiidat. f Teli 25 autem appellatione & ferrum , & fustis, & lapis ,& denique omne , quod nocendi causa habetur, significatur. §. 3. Cum furti actio ad poenx 2 6 persecutionem pertineat, condictio vero, & vindicatio ad rei recuperationem : apparet, recepta re, nihilo 27 minus salvam esse furti actionem: vindicationem vero, & 28 condictionem tolli: ticut ex diverso post solutam dupli aut quadrupli poenam , salva est vindicatio & condictio. §. 4. Qni 29 ferramenta sciens commodaverit ad effringendum ostium , vel armarium , vel Icalam sciens l. infr. fi bon. rapt. immo vide l. 80. §. 3 * infr. b. t. (18. I. 25. in sin. I. 50. §. 2. supr. eod. L 41. in sin. Jupr. ai leg. Aquis l. 37. in pr.supr. de usiurp. §.7. in sin. Inst. de oblig. qua: ex deliti. (19. I. 21 . §. I. supr. commodati. (20. I. 82- infr. b. t. (ri. I. 4. f. de tat. vel curat, qni satis non dedit. (22. §. 6. Inst. de oblig. qua ex d'hci. (23. Immo vide l. 23. in pr.supr. depignonb. (24. I. 4. infin.supr. adleg. Aquil. (2;. I. 9. /. II. §. I. infr. ad leg. Jul. de vi pubi. I. 233. §. utt. infr. de verb.sign. §. versi telum. Inst. de pubi, juiic. (26. /. 7. §. I. supr. de condici, furt. (27. I.48-/M pr.supr. I. 12. C. h. t. ( 8- Adde l. 10. in pr. supr. de conditi. circa sin. Inst. de oblig. qua ex delici. II h h h h 2 commo- 1 59 f Dkeslorum Tib. XLVIT. Tit. IT. 1592 commodaverit ad ascendendum : licet nullum ejus tm.lilium principaliter ad Furtum faciendum intervenerit, tamen hirti actioue tenetur. §. ?• Si tutor, qui negotia gerit, aut curator, transegerit 1 cum fure : evanescit furti actio. 55. ULPIANUS lib. 3. Disputationum, pUm creditor rem sibi pigneratam aufert, non 2 videtur contre- ctare : sed pignori suo incumbere. 3 56. JULIANUS lib. ss. Digestorum. INterdum fur, etiam manente poenae obligatione, in quibusdam casibus rursus obligatur. ut cum eo saepius ejusdem rei nomine furti agi postit. Primus casus occurrit, si posiestionis causa mutata esset: veluti si resin domini potestatem rediisset 4 , eandemque idem subrideret, vel eidem domino , vel ei, cui is commodasset, aut vendidisset. Sed, L si persona domini mutata ; esset, altera poena obligatur. §. :. Qui furem deducit ad Profectum vigilibus 6 , [vel] ad Praesulem 7, existimandus est elegisse viam, qua rem persequeretur : & li negotium ibi terminatum , & damnato Fure recepta est pecunia lublata , in simplum videtur furti qusstio sublata ; maxime si non solum rem furtivam fur restituere jussus suerit, sed amplius 8 aliquid in eum judex constituerit. ] Sed etsi nihil amplius , quam furtivam rem , restituere jussus fuerit, [nec amplius aliquid in eum judex constituerit:] ipso, quod in periculum majoris parnae deductus est fur, [ intelligendum est,] quicstionem furti sublatam este. §. 2. Si res peculiaris subrepta in potestatem servi redierit 9 : solvitur furti vitium , & incipit hoc casu in peculio esse , & a domino polsideri. §. 3. Cum nutem servus rem suam peculiarem furandi consilio amovet: quam- diu eam retinet, conditio ejus non mutatur; nihil enim domino abest: sed li alii tradiderit 10, furtum Faciet. §. 4. Qui tutelam gerit , transigere cum fure potest 11 : & si in potestatem suam redegerit rem furtivam , desinit furtiva esse: quia tutor domini 12 loco habetur, f Sed & circa curatorem furiosi eadem dicenda sunt: quia adeo personam domini sustinet, ut etiam tradendo rem furiosi alienare existimetur, f Condicere autem rem furtivam tutor & curator Furiosi eorum nomine possunt. §. ;. Si duo servi tui vestem & argentum subripuerint, & alterius nomine tecuni de veste actum fuerit, alterius de argento agetur : nulla exceptio dari debebit ob eam rem , quod jam de veste actum suerit. 57. ALFENUS [ lib. 4. Digestorum k Paulo Epitomatorum. ] ■ol cretae Fodiumte causa specum quis fecisset, & cretam abstulisset, fürest: non quia fod.fiet, sed quia abstulisset. ;8- JULIANUS [ lib. 4. ad Ursejum Ferocem.] ■CI filiofamilias furtum factum e !et: recte is paterfamilias factus 0 eo nomine aget, f Sed & ii res ei locata subrepta fuit, paterfamilias factus, itidem agere poterit. y) i DE M lib. 3. ex Minicio. CI is, qui rem commodasset 13 , eam [ren ] clam abstulisset, Fur- o ticumeo agi non potest : quia Ilium recepisset, & ille commodati Uberatus esiet. hoc tam n ita accipiendum est , si nullas relinendo causas , is, cni commodata res erat, habuit: nam si im- penlas necessarias in rem commodatam Fecerat: interfuit ejus potius per retentionem eas iervare, quam ultro commodati agere: ideoque furti actionem habebit. 60. AifilCANUS lib. 7. Quast. ANeilla fugitiva quemadmodum sui 14 furtum facere iutelligi- tur, ita partum quoque contrectando, furtivum facit. 6j. IDEM lib. 8- Qnxstionum. CI servus communis uni ex dominis furtum fecerit, communi di- O vii.undois agi debe'e placet: & arbitrio judicis contineri, ut ant damnum pr -stet, aut parte cedat, f Cni consequens videtur esie, ut, etiamsi alienaverit luam partem, similiter & cum empto (1. i. ;6. §. pen. infis. b. t. (2. Immo vide l. 3. C. vi bon. rast. (3. Immo vide L l^-suf r. quod met. caus. I. 7. C. unde vi. (4. /. 4 e. in fin. r npr. h.t. (5. I. 47. supr. eod. (fi. I. 3- §. I .supr. de offic. prafedt. vigil. (7. I. 13. in pr.supr. de offic. prafid. (8. /. 1 ■>- fi »I. supr, h, t. (12./. posse emptorem furti agere cum venditore ob id , quod is servus post emptionem , antequam redderetur, subripuisset. §. 4. Quod furi ipsi furtum Fecerit furtivus servus : eo nomine actionem cum domino Furem habiturum placet; ne facinora talium servorum non solum ipsis impunitatem [praestent, ] sed dominis quoque eorum quaestui erunt, plerumque enim ejus generis fervorum furtis pecu« lia eorundem augentur. §. 3. Si colonus post lustrum conductionis anno amplius fructus invito domino perceperit, videndum , ne messis & vindemiae furti cum eo agi possit ? Et mihi dubium non videtur, quin fur [sit,] etsi consumpserit 16 rem subreptam , repeti ea ab eo possit. 68. MARCELLUS lib. 8- Digestorum. JJEreditaria 17 rei furtum fieri Julianus negabat, nisi forte pi- - gnori dederat defunctus, aut commodaverat: 18 69. SG 7 EV 0 L A lib. 4. Quaestionum. A Ut in qua ususfructus 19 alienus est. 70. MARCELLUS lib. 8. Digestorum. Uls enim casibus putabat hereditariarum rerum fieri furtum, & usucapionem impediri : idcircoque heredi quoque actionem furti competere posse. 71. JAVOLENUS lib. 13. ex Cassio. Ciis, cui commodata res erat, furtum ipsius admisit: agi cum 0 eo & furti, & commodati 20 potest. & si furti actum est, commodati actio extinguitur 21 : si commodati, actioni furti exceptio objicitur. §. 1. Ejus rei, qute pro herede possidetur, 'furti actio ad possessorem non pertinet, quamvis usucapere quis possit: quia furti agere potestis, cujusinterest 22, rem non subripi. Interesse autem ejus videtur, qui damnum passurus est: non ejus, qui lucrum facturus esset. 72. MODESTINUS lib. 7. Responsorum. CEmpronia libellos composuit, quasi datura Centurioni, ut ad officium transmitterentur, sed non dedit; Lucius pro tribunali eos recitavit, quasi officio traditos. Quaero: non sunt inventi in officio, neque Centurioni traditi : quo crimine subjiciatur, qui ausus est libellos de domo subtractos pro tribunali legere, qui non sint dati ? Modestinus respondit, si clam subtraxit, furtum eom- missum. . 73. JAVOLENUS [lib. 13. ex Cassio.] CI is , qui pignori rem accepit, cum de vendendo pignore nihil O convenisset, vendidit; aut, antequam dies venditionis veniret, pecunia non soluta, id fecit: furti se obligat. 74. IDEM [ lib. 4. E-sistolarum. ] CUrtivam ancillam bona fide duorum aureorum emptam cum pos- r siderem, subripuit mihi Attius, cum quo & ego 23, & domi-, nus, furti agimus. Quaro, quanta aestimatio pro utroque fieri, debet? Respondit: Emptori duplo, quanti ejus interest, aestimari debet; domino autem duplo, quanti ea mulier fuerit, nec nos movere debet, quod duobus pcena furti pr» stabitur; quippe, cum ejusdem rei nomine praestetur, emptori, ejus possessionis; domino , ipsius proprietatis causa pr»standa est. 75. POMPONIUS lib. 21. ad Quintum Mucium. CI is , qui simulabat, fe procuratorem esse, effecisset, ut vel sibi, o vel cui me delegavit, promitterem: furti cum eo agere non possum, quoniam nullum corpus intervenisset, quod furandi animo contrectaretur. 76. IDEM lib. 38. ad Quintum Mucium. Q Ui re sibi commodata, vel apud fe depolita , usus est aliter 24 , - atque accepit: fi existimavit 23 , fe non invite domino id facere , furti non tenetur; sed nec depositi ullo modo tenebitur. Commodati an teneatur, in culpa aestimatio erit, id est, an non debuerit existimare id dominum permitiorum ? §. t. Si quis olterl l*.supr. I. 83. in fin. infr. cod. (13. l■ I- tz- 2- 1 .$-■ §-1 9 .supr. cod. (14. I. 30. in pr. supr. eod. I. 13- in fin. supr. de condici. furt. (13. /. 17. §. 2.supr. h. t. (16. I. ult.supr. de condici.furt. (17. I. 40. in fin. stipr. de bered, petit. I. 40. in fin. supr. de noxal. I. I. tz. 13. infr.si is , qui testam, liber. I. 2. /. ult. infr. expilatio bered. (18. I. 14. tz. sq.supr. h. t. (l9- /- %^-sapr. de usurp. (20. I. 18. §. 1 .supr. commodati. I. 29. inpr.supr. depositi. I. 42. I. 43 . supti. locati . (21. Adde l. 88- infr. b. t. (22. I. 10 . J.u.supr. eod. (23. L 34. tz. 10 .supr. eod. (24. 1. tz. 8 .supr. commodati. (25. I. 46. tz. 7 .supr. b. t . 4 H h h h h 3 furtum 1595 Digestorum Lib. XLVII. Tit. II. *596 E ftirtiztn fecerit; &id, quod subripuit, alius ab eo subripuit: cum posteriore fure dominus ejus rei furti agere potest; fur prior non potest: ideo quod domini interfuit, non prioris furis, ut id, quod subreptum est, salvum esset. Haec Quintus Mucius refert, & vera sunt, nam licet i intersit furis rem salvam esse , quia condictione tenetur; tamen cum eo is, cujus enterest, furti habet actionem , fi honesta 2 ex causa interest. nec utimur Servii sententia, qui putabat, si rei subrepta: dominus nemo exstaret, nec exstaturus esset: furem habere furti actionem, non magis enim tunc ejus esse intel- ligitnr, qui lucrum 3 facturus tit. dominus igitur habebit cum utroque furti actionem , ita ut ii cum altero furti actionem inchoat, adversus alterum nihilominus duret: sed & condictionem, quia ex diversis factis tenentur. 77. IDEM lib. 13. ex variis Lectionibus. ,Ui faecum habentem pecuniam subripit, furti etiam sacci nomine tenetur, quamvis non sit ei anitnus sacci subripiendi. 78. PAPINIANUS lib. 8- Quxst. T>Em inspiciendam 4 quis dedit: ii periculum spectet eum, qui accepit, ipse furti agere potest. 79. IDEM lib. 9. Qnxstionum. CI debitor pignus subripuit, quod ; actione furti solvit, nullo O modo recipit. 80. IDEM lib. 12. Quxstionuin. <71 vendidero , neque tradidero servum , & is siue culpa mea sub- ^ ripiatur : magis est, ut mihi Furti competat actio. & mea videtur intercise , quia dominium apud me fi it, vel quoniam ad prostandas 6 actiones teneor. §. i. Cum autem jure dominii defertur furti actio , quamvis non alias, nisi nostra interiit, competat: tamen ad aestimationem 7 corporis, si nihil amplius intersit, utilitas mea referenda est. f Idque & in statuliberis, & in legato sub conditione relicto probatur, f Alioquin diversum probantibus statui facile quantitas non potest. Quia itaque tunc sola utilitas xsti- mationem facit, cum cessante dominio furti actio nascitur: in istis «ausis ad aestimationem corporis furti actio referri non potest. §. 2. Si ad exhibendum egissem 8 , optaturus servum mihi legatum , & unus ex familia servus subreptus: heres furti habebit actionem, ejus interest: nihil enim refert, cur prxstari custodia debeat. §. 3. Cum raptor omnimodo furtum facit, manifestus fur existimandus est. 9 §. 4. Is autem, cujus dolo fuerit raptum, furti quidem non tenebitur, sed vi bonorum raptorum. §. 5. Si Titius, cujus 10 nomine pecuniam perperam falsus n procurator; accepit, ratum habeat: ipse quidem Titius negotiorum gestorum; aget, [&] ei vero, qni pecuniam indebitam dedit, adversus Titium erit indebiti 12 condictio , adversus falsum procuratorem furtiva durabit, electo Titio, non inique per doli exceptionem, uti praestetur ei furtiva condictio , desiderabitur. Quod si pecunia fuit debita , ratum habente Titio, furti actio evanescit: quia debitor liberatur. §.6. Falsus 13 autem procurator ita demum furtum pe -1 cunix faciet, si 14 nomine quoque veri procuratoris, quem creditor habuit, adsumpto, debitorem alienum circumvenerit, f Quod 1 teque probatur & in eo, qui sibi deberi pecuniam , ut heredi Sempronii creditoris, adseveravit, cum esset alius. §. 7. Qui rem Titii agebat, ejus nomine falso procuratori creditoris solvit, & Titius ratum habuit: non nascitur ei furti actio, qux statim , cum pecunia soluta est, ei, qui dedit, nata est; cum Titii nummorum dominium non fuerit, neque possessio, sed condictionem indebiti quidem Titius habebit; furtivam autem, qui pecuniam dedit: qu;e, It negotiorum gestorum actione Titius conveniri ca'perit, arbitrio judicis ei prxstabitur. 8r. IDEM lib. 1. Refponsonim. pecuniam civitati subtractam, actione furti, non crimine peculatus tenetur. 1; o B „ 82. PAULUS lib. 2. Sententiarum. CUllo & sarcinator, qni polienda vel sarcienda vestimenta accepit, r st forte his utatur, ex contrectatione eorum furtum fecisse videtur: quia non in eam causam ab eo videntur accepta. §. 1. Frugibus ex Fundo subreptis : tam c&lonus 16, quam dominus, furti agere possit; quia utriufque interest, rem persequi. §. 2. Qui ancillam non 17 meretricem libidinis causa subripuit, furti actione tenebitur: & si fuppreffit, poena Legis Favis coercetur. §. 3. Qui tabulas 18 cautionesve subripuit: in adseriptam summam furti actione tenebitur. nec refert, cancellata, necne sint: quia ex his debitum magis solutum esse comprobari potest. 83. NERAT 1 US lib. 1. Responsorum. CI quis ex bonis ejus, quem putabat mortuum , qui vivus erat, 0 pro herede res adprehenderit, eum furtum non facere. §. 1. Ei, cum quo suo nomine furti actum est, si servi nomine de alia 19 re adversus eum agatur: non dandam exceptionem furti una facti. 84. PAULUS lib. 2. ad Neratium. QUamvis res furtiva, nisi ad dominum redierit, usucapi non pof- sit: tamen si eo nomine lis xstimata 20 fuerit, vel fari dominus eam vendiderit 21 ; non interpellari jam usucapionis jus, dicendum est. 8;. IDEM lib. 2. Manualium. | S, cujus interest 22 non subripi, furti actionem habet, fi L rem 1 tenuit domini voluntate, id est, veluti is, cui 23 res locata est. f Is autem, qui sua voluntate, vel etiam pro tutore negotia gerit, item tutor vel curator, ob rem sua culpa subreptam non habet furti actionem. 24 f Item is , cui ex stipulatu 25 , vel ex testamento servus debetur, quamvis intersit ejus, non habet furti actionem: Sed nec is, qui fidejussit 26 pro colono. 86. TRYPHONINUS lib. 9. Disputationum. CI ad 27 dominum ignorantem pervenerit res furtiva, vel vi O possessa: non videtur in potestatem domini reversa, ideo nec si post talem domini posseflioneni bona fide ementi venierit, usucapio sequitur. 87. PAULUS lib. 1. Decretorum. pReditori 28 actio furti in summam pignoris, non debiti com- v “ / petit, sed ubi debitor ipse subtraxisset pignus, contra probatur, ut in summam pecunix debita, & usurarum ejus, furti conveniretur. 88- IDEM lib. fing. de Concurrentibus actionibus. CI quis 29 egerit Vi bonorum raptorum, etiam furti agere non 0 potest. Quod si furti elegerit in duplum agere, potest & Vi bonorum raptorum agere sic, ut non excederet quadruplum. 89. IDEM lib. singul. de Poenis paganorum. CI libertus 30 patrono, vel cliens, vel mercenarius ei, qui eum 0 conduxit, furtum fecerit: furti actio non nascitur. 90. JAVOLENUS lib. 9. ex Posterioribus Labeonis. CUllo actione locati de domino liberatus est: negat eum furti reste acturum Labeo. Item si furti egisset, prius quam ex locato cum eo ageretur, & antequam de furto judicaretur, locati actione liberatus esset: & fur ab eo absolvi debet, quod si nihil eorum ante accidisset, furem ei condemnari onortere. Hxcidcirco, quoniam furti eatenus habet actionem , quatenus ejus interest. §. 1. Nemo opem , aut consilium alii prxstare potest, qui 31 ipse furti faciendi consilium capere non potest. 91. LABEO [lib. s. Pithanen ä Paulo Epitomatorum.] CI quis, cum sciret quid libi subripi, nor. prohibuit: non poteft 0 furti agere. Paulus: Imo contra, nam si quis scit sibi rapi, & quia non potest prohibere, quievit: furti agere potest. At si po(1. I. 12. §. i.supr. eod. (2. I. I i.supr. cod. (3. /.71. insin. supr. eod. (4. I. 10. §. i.supr. commodati. I. 17. §. 2 .supr. de prec- script. verb. (;. /. 22. insin. pr. supr. depignorat. I. 74 .supr. de solution. (6. I. 14. in pr. supr. h. t. /. 3;. §. 4. insin. supr. de con- trah. empt. §. 3. Jnst. dc enipt. Sf vendit. (7. /. ;o. in pr. supr. h. t. (8. I. 3. §.6. supr. adexhib. (9. Immo vide /.52. in fin. fupr.h.t. (10. /. 23. supr. de negot. (Tt. I. 1^. supr. de condi(l. caus. dat. (12. 1 . 6 . §. 9. supr. de negat. (13. V. I. > 8- in fin. supr. de,solution. 1 . 19. C. h.t. (14. /. 43. supr. eod. (1;. Obst. i. 4. tnfln. infr. ad leg. Jul.pecv.iat. (16. I. 14. §. 2. 1. 26. insin. fupr.h.t. (17. /. 39. supr. eod. (18. /. 27. supr. eod. [19./. 3i- in fin. /. 56. rnsin. supr. eod. (20. /. 4. §. 13. supr. de usurp. (21. I. 32. in pr.supr. d. t. I. 6. §. 3. in sin.supr. deprecar. (22. i. 10. /.ii, supr. h.t. (23. /.14. §. 16. supr. eod. (24. /- 53 - §• 3 - supr. eod. (25. /. 13. i. 66. in sin.supr. cod. (26. Adde l. 14- ilio. supr. cod. (27. /. 4. §. ir. supr'. de usurp. (28. /. Ii- inpr. supr. h. t. (29. /. I. infr. vi bon. rapt. V. /. 71. in pr.supr. h. t. (30. Adde /. if.supr. eoi. I. 11. §. 1. infr. de p teil. (31. L 23. in sin. i. 53. in pr. supr. h. t. tuit 1597 De tigno juncto, 1598 tuit prohibere , neo prohibuit: nihilominus furti aget, f Et h c modo patronus quoque liberto , &is, cujus magna verecundia, ei, quem in prassentia piulor ad resistendum impedit, furtum facere solet. 92. ULPIANUS lib. 38. ad Edicthm. MEniinisse oportebit , nunc furti.fler uni que criminaliter agi , U eum, qui agit, in crimen subscribere 1 : non quasi publicum sit judicium, sed quia visum est , temeritatem agentium etiam c extraordinaria animadversione coercendam. Non ideo tamen minus, si qui velit, poterit civiliter 3 attere. T I T. III. DE TIGNO JUNCTO. 1. ULPIANUS lib. 37. ad Edictum. T Ex XII. Tabularum 4 neque solvere permittit tignum furtivum ^ x.libus vel vineis junctum , neque vindicare: md providenter Lex effecit: ne vel aedificia sub hoc proetextu diri,...,tur, vel vinearum cultura turbetur , sed in eum, qui convictus est junxisse , in duplum dat actionem. §. 1. Tigni autem appellatione continetur omnis s ma.erta, ex qua aedificium constet, vineaeque necessaria. Unde quidam ajunt, tegulam quoque & lapidem, & testam, coe- teraque , si qiue aedificiis sunt utilia : tigna enim a tegendo dicta sunt, hoc amplius', & calcem , L arenam tignorum appellatione conuneri. f Sed & in vineis necessaria continentur , utputa per- tic" 6, pedamenta. §. 2. Sed & ad 7 exhibendum danda est actio, nec enim parci oportet ei, qui sciens alienam rem adificio inclusit, vinxit ve : non enun sic eum convenimus , quasi poffidentem, sed ita, quasi dolo malo fecerit, quominus poffideat. 2. IDEM [Lb. qr. ad Sabinum.] OEd si proponas, tigni furtivi nomine sedibus juncti actum : deli- 0 berari poterit, an extrinsecus sit rei vindicatio ? Et esse non dubito. T I T. IV. SI 18 , QUI TESTAMENTO LIBER ESSE JUS- SUS EB.IT , POST MORTEM DOMINI ANXE ADITAM HEREDITATEM SUBRIPUISSE , AUT CORRUPISSE QUID DICETUR. ' . i. ULPIANUS [ iib, 38. ad Edictum.] CI dolo malo ejus, qui liber esse jussus erit, post mortem domini, 0 ante 8 aditam hereditatem, in bonis , quae ejus fuerunt, qui eum liberum esse jusserit, factum esse dicetur , quominus ex his bonis ad heredem aliquid perveniret: in eum intra annum utilem dupli judicium datur. §. 1. Haec autem actio (ut Labeo scripsit) naturalem potius in se , quam civilem habet aequitatem : siquidem civilis deficit actio, sed natura aequum est, non este impunitum eum, qui hac spe audacior factus est: quia 9 neque ut servum se coerceri posse intelligit, spe 10 imminentis libertatis: neque ut liberum damnari, qnia hereditati furtum fecit, hoc est, dominae 11. dominus autem dominave non 12 possunt habere furti actionem cum fervo suo, quamvis postea ad libertatem pervenerit, vel alienatus sit: nisi 13 [si] postea quoque contrectaverit. E re itaque esse Pnetor putavit, calliditatem & protervitatem horum, qui hereditates depopulantur, dupli actione coercere. §. 2. Non alias tenebitur iste libertus , quam si dolo quid dilsipasse proponatur. Culpa autem negligentiaque fervi post libertatem excusata est: sed culpa dolo 14 proxima dolum reprssentat. Proinde si quid damni dedit sine dolo , celiabit ista actio, quamvis alias Aquilia tenetur ob hoc, quod damnum qualiter qualiter dederit, f Habet itaque certum finem ista actio, ut [&] dolo fecerit iste, & post mortem domini, & ante aditam hereditatem. Coeterum si fine dolo, aut dolo quidem , verum vivo domino : non tenebitur hac actione, i Qninimo etsi post mortem, post aditam [tamen] hereditatem , cessabit actio i nam ubi adita hereditas est, jam quasi liber conveniri potest. §- 3. Quid tamen si sub conditione accepit libertatem ? ecce nondum 1$ liber erit, sed ut 16 servus potest coerceri: idcirco dicendum est, cessare hanc actionem. §. 4. Sed ubi libertas competit, continuo dicendum est, posse & debere hanc actionem dari adversus eum, qui pervenit ad libertatem. §. Si servus pure legatus ante aditam hereditatem quid admiserit in hereditate: dicendum est , quia dominium in eo mutatur, huic actioni locum esse. §. 6. Et generaliter dicimus, quo casu in servo dominium vel mutatur, vel amittitur, vel libertas competit post intervallum modicum aditae hereditatis: eo casu hanc actionem indulgendam. §. 7. Sed si fideicommissaria libertas fervo data sit, quidquid in hereditate maleficii admisit, nunquid non prius cogatur heres manumittere , quam si. satisfecerit ? Est autem fcpissnne , & ä Divo Marco , & ab Imperatore nostro cum patre rescriptum , non impediri fideicommissariam libertatem, qn» pure data est. D. sane Marcus rescripsit, arbitrum ex continenti dandum , apud quem ratio ponatur: sed hoc rescriptum ad rationem 17 ponendam pertinet actus, quem servus administravit: arbitror igitur, & hic posse hanc actionem competere. §. 8. Ante aditam hereditatem, sic accipere debemus, antequam vel ah uno 18 adeanir hereditas : nam ubi vel unus adiit,competit libertas. §. 9. Si pupillus heres institutus , & a substituto ejus libertas data, medioque tempore quxdam admittantur : si quidem vivo pupillo quid fuerit factum , locum non esse huic actioni: sin vero post mortem, antequam quis pupillo succederet, actionem istam locum habere. §. 10. Hxc actio locum habet non tan. um in rebus, quae in bonis fuerunt testatoris , sed & fi heredis interfuit dolum malum admissum non esse, quominus ad se perveniret, f Et ideo Scsvola plenius tractat, etsi eam rem subripuisset servus, quam defunctus pignori acceperat : hanc actionem honorariam locum habere, plenius enim causam bonorum hic accipimus pro utilitate. Nam ii in locum delicientis furti actionis propter servitutem , hanc actionem substituit Praetor: verisimile est in omnibus causis eum , in quibus furti agi potuit, substituisse. t [Et] in summa probatur, hanc actionem [&] in rebus pi- gnoratis, & in rebus alienis bona fide possessis locum habere. t Idem & de re commodata testatori. §. 11. Item si fructus post mortem testatoris perceptos hic servus, qui libertatem prospicit, contrectaverit: locus erit huic actioni, f 8 cd & si partus , vel foetus post mortem adgnatos : tantundem erit dicendum. §. 12. Ptstereasi impubes post mortem patris quxsietit rei dominium , eaqne antequam impuberis heredibus adeatur, subripiatur: locum habere istam actionem, dicendum est. §. 13. Sed & in omnibus, qiue interfuit heredis non esse aversa, locmn habet hse actio. §. 14. Non tantum autem ad sola furta ista actio pertinet, sed etiam ad omnia damna, quacunque hereditati servus dedit. §. 15. Scaevola ait, possessionis furtum fieri 19 : denique si 10 nullus sit possessor, furtum negat fieri. 21 Idcirco autem hereditati 23 furtum non fieri, quia posselfionem hereditas non habet, qua fasti est& animi, sed nec heredis est poiiefiio, antequam possideat : quia hereditas in enm id tantum transfundit, quod eit hereditatis; non autem fuitpossessio hereditatis. §. 16. Illud verum est , si potest alias 23 heres ad suum pervenire, non esse honorariam [hanc] actionem tribuendam : cum in id, quod intersit, condemnatio nat. §. 17. Praeter hanc actionem, esse & vindicationem rei, constat, cum haec actio ad similitudinem furti competat. §. 18- Item heredi 24 csterisque successoribus competere istam actionem dicendum est. §. 19. Si plures fervi libertatem acceperunt, & dolo malo (1. l.ult.fupr. deprivat. delici. (2. I. 3. infr. ad SC. Turpili. °(Z. d. I. ult. (4. I. 23. §. G.fupr. de rei vind. I. 6.fupr. ad exhib. I. 7. §. 10. fiipr. de udquir. rer. domin. I. 9:,. in fin.fupr. defioiution, §. 29. Infl. derer, divis. (;. I. 7. in pr. fiipr. ad exhib. I. 7. §. 10. vers. appellatione. supr. de adquir. rer. domin. I. 62. infr. de verb.Jign. §. 29. Inst. derer, divis. (6. I. 168. infr. de verb.Jign. (7. 1. 23. §.6 fiipr. deni vini, immo vide l. 6. supr. ad exhib. §. 29. Infl. de rer. divis (8. 1. q%.supr. ad leg. Aquil. l.z~. §. 1. fiipr. depecnl. (9. I. pen. supr.Ji txnoxali. (10. I. ult.supr. d. t. I. 26. in fin.pr.supr. de fi- deiem. liiert. (11. 1. zi.insin.supr.de bered, infiit. (12. /. 17. in pr. I. sii. in pr. fiipr. ds fürt. I. i. C. de. noxal. (13. i. I. 17. §. 1. (14. 1. I. §. l.Jupr.Jt mensor fals. mod. I. 29. in pr.supr. mandati. I. 226. infr, de verb.Jign. (1 5. i. 23. in fin.fupr, de manum, testum. (16. Immo vide /.14. infr. de qtuestion. I. 9. inf.n. infr. depeen. (17. I. 53- in sin. supr. dejudic. I. 50. supr. de condit. & demonflr, /.5. in fin.fupr. denumuimjs. i. 37 l. 47. §.2 .supr. defideicom. libert. (18. I. 3. §. q.supr. de bon. libert. I. u. in fin. I, 23. insin. supr. de manum, testam. (19. 1. I. in fin. I. 43. §. q.fiipr, defurt. (20. I. uit. infr. expil. bered. (*l. I. 43. §. l-supr. de fur t. (22. I. OS-fiipr'. ,d.t. I. 33. §. 1 .supr. ie udquir. rer. domin. (23. I. 16. in pr. supr, i de minor. (24. §. 1. Infl,.de per f et, & temporal, aci, traid * 599 Digestorum Lib. XLVII. Tit. IV. V. VI« VII- 1600 admiserint: singuli 1 convenientur in solidum , hoc est , in dunlum t Et cum ex delicto conveniantur , exemplo s Furti, nullus eorum Uberetur , etsi unus conventus prastiterit. 2. GAJUS lib. 13. ad Edictum provinciale. Ol paulo ante, 'quam statuta libertas obtigerit, amoverit aliquid ,o servus aut corruperit: ignorantia domini 11011 introducit hanc actionem, ideoque licet maxime ignoraverit heres a statulibero, aut quilibet alius dominus ä fervo suo amotum aliquid, cornsptumve •elfe : 11011 impetrat post libertatem ejus ullam actionem : quamvis in pluribus aliis causis justa ignorantia excusationem mereatur. 3. ULPIANUS lib. 13. ad Edictum. T Abeo putavit, sub conditione lnaniimisiiiin res amoventem, si cito «onditio extitit, hac actione conveniendum. FURTI ADVERSUS STA- T I T. V. NAUTAS , CAUPONES, BULARIOS. \ i. ULPIANUS lib. 13. ad Edictum. . JN eos, qui naves, cauponas, stabula exercebunt, si quid a quoque eorum, quosveibi habebunt, furtum factum elfe dicetisr, judicium datur: sive Furtum ope , consilio exercitoris Factum sit: sive eorum cujus, qui in ea navi navigandi causa e stet. §.l. A T aviga>tdi autem causa accipere debemus eos, qui adhibentur, ut navis naviget, hoc est, nautas. §. 2. Et est in duplum 3 actio. §. 3. Cum enim in caupona, vel in navi, res perit, ex Edicto Praetoris obligatur exercitor navis vel caupo: ita ut in potestate sit ejus, cui res subrepta sit, utrum mallet cum exercitore honorario jure, an cum Fure Jure civili experiri. §. 4. Quod si receperit 4 salvum fore caupo vel nauta: Furti actionem non dominus rei tub- reptx, sed ipse habet, qui recipiendo periculum ctistodix subiit. §. ;. Servi vero sui 5 nomine exercitor noxx dedendo le liberat, eur ergo non exercitor condemnetur, qui servum tam malum in navi admisit ? & cur liberi quidem hominis nomine tenetur in solidum , servi vero non tenetur ? nisi forte idcirco, quod liberum quidem hominem adhibens statuere debuit de eo, qualis esset: in fervo vero suo ignoscendum fit ei, quasi in domestico malo , si noxae dedere paratus sit. si autem alienum adhibuit servum , quasi in libero tenebitur. §. 6. Caupo prxstat factum eorum , qui in ea caupona ejus cauponx exercenda: causa ibi sunt : item eorum, qui habitandi causa ibi sunt: viatorum autem factum 6 non prxstat; namque viatorem sibi eligere caupo vel stabularius non videtur, nec repellere potest iter agentes: inhabitatores vero perpetuos ipse quodammodo elegit, qui non rejecit, quorum factum oportet eum praestare. In navi quoque vectorum factum non p ne statur. SI T I T. VI. FAMILIA FURTUM FECISSE DICETUR. 1. ULPIANUS (lib. 38. ad Edictum.) T 'iTiliismuim id Edictum Prxtor proposuit, quo dominis prospice- ret adversus maleficia servorum : videlicet ne, cunrplures furtum admittunt, evertant domini patrimonium, si omnes dedere, aut pro singulis xstimationem litis offerre cogatur, f Datur igitur arbitrium hoc Edicto, ut, ß quidem velit dicere noxios servos, postit egnnes dedere, qui participaverunt furtum, cnimveroji maluerit aifti- tnationem offerre : tantum offerat, quantum 7 Ji unus g liber furtum fcciffct , cf retineat familiam suam. §. 1. ILec autem facultas domino tribuitur totiens , quotiens ignorante eo furtum fastum est. f Cxterum si sciente, facultas ei non erit data : nam L suo nomine, L singulorum nomine conveniri potest noxali judicio, nec una aestimatione, quam homo liber sufferret, defungi poterit, f Is autem accipitur scire 9, qui & scit & potuit prohibere : scientiam enim spectare debemus, qux habet & voluntatem, exterum si icit, nt'/vV.iKiiif tniion • «lirantium usurum Rflicti hf*npfiris>. 6. » Si aliorum nomine actio sustineri debebit, quamdiu priore judici» potest actor consequi, quantum io consequeretur, si liber id furtum fecisset 7 2. JULIANUS [lib. 23. Digestorum. ] TD est , (&) pecnx nomine duplum , & condictionis simplum A 3. ULPIANUS (lib. 38. ad Edictum.] LAUotiens tantumprxstat dominus, quantum prxstaretur, si unus '<■£'liber fecilTet: cessat exterorum nomine actio, 11011 (tantum) adversus ipsum, verum etiam adversus emptorem duntaxat, li forte quis eorum, qui simul fecerant, venierint, f Idque & st fuerit manumissus, f Quod si prius fuerit ablatum a manumisso, tunc dabitur adversus dominum familiie nomine: nec enim potest dici, quod ä manumisso prxstitum est, quasi a familia esse prxlli- tum. f Plane si emptor prxltiterit, puto denegandam in venditorem actionem: quodammodo enim hoc i venditore prxstitum est, ad quem nonu;:uquam regressus est ex (hac) causa, maxime si furti noxaque solutum esse promisit. §. 1. Sed an, si legati fervi nomine , vel ejus, qui donatus est, astum fit cum legatario, vel eo, cui donatus est: agi possit etiam cum domino exterorum, qua. ritur ? quod admittendum puto. §. 2. Hujus Edicti levamentum non-tantum ei, qui servos poffidens condemnatus prxstitit tantum, quantum, si unus Uber fecisset, datur: verum ei quoque, qui idcirco condemnatus est, quia dolo fecerat, quominus possideret. 4. JULIANUS (lib. 22. Digestorunr.-] pTiam heredibus ii ejus, cui plures ejusdem familix furtum *"* fecerint, eadem actio competere debet, qux testatori competebat : id est, ut omnes non amplius consequantur , quam consequerentur , si id furtum liber fecisset. 5. MARCELLUS (lib. 8- Digestorum.] pAmilia communis sciente altero furtum fecit, omnium nomine A cum eo, qui scit, furti agi poterit: cum altero ad eum modum, qui Edicto comprehensus est: quod ille prxstiterit non totius familix nomine, ab hgo socio partem consequeretur, f Etsi servus communis alterius jussu damnum dederit: etiam quod prxstiterit alter, si modo cum eo quoque ex Lge Aquilia, vel ex xil. Tabulis agi potest , repetat a socio : sicuti cum communi rei nocitum est. Si ergo duntaxat duos habuerim (ervos communes,-cmn eo, quo non ignorante factum est: agetur utriusque servi nomine; sed non amplius consequetur a socio, quam si unius nomine prxstitisset. quod si cum eo , quo ignorante factum est , agere volet, duplum tantum consequetur. f Et videamusan jam in socium, alterius fervi nomine, nun Ut dandum judicium quemadmodum si omnium nomine socius decidisset, nisi forte hoc casu severius a Prxt.-re constituendum est, nec servorum conscio parcendum est. 6. SC/EVOLA (lib. 4. Quxstionum.] f Abeo putat, si coheres meus, quod furtum familia cujus fecis- *"'* let, duplum abstulisset, me non impediri, quominus dupli agam : coque modo fraudem Edicto fieri; esseque iniquum , pius heredes nostros ferre, quam ferremus ipsi, item si defunctus minus duplo abstulit, adhuc singulos heredes recte experiri (Scsvola respondit. ) verius puto partes ejus heredes persecuturos: sed & cum eo, quod defunctus abstulit, uterque heres non plus duplo ferat. prohibuit tamen: dicendum est, usurum Edicti beneficio. §. 2. Si plures fervi damnum culpa dederint, aequissimum est , eandem facultatem domino dari. §. 3. Cum plures fervi ejusdem rei furtum faciunt, & unius nomine cum domino lis contestata sit: tam diu (1. I. 1. C. decondiB.furt. (2. I. 21. §. 9 .fupr. defurt. (3. 1 . 7. §. i.fupr, nautie, caitpon. (4. I. 4. inpr.fupr. d. t. I. 14. in fin. fupr. defurt. (;. d. I. 7. §. 4. verf. servorum. (6. I. 6. §. %.fvpr. naut. caupon. immo vide 1.2. fupr. eod. , (7. L 2. infr. b. t. (8. §. ull. infr. hic. I. q.fnpr. dejurifd. I. 32. fr.fupr. ad leg. stquil. t. 31 .fupr. de noxal. I. $,in ßn.fupr. de h.l. publican. (9. /. 3. /. q.fupr. de noxal. (to. lnfn.pr.sup- (11. §. 1. Inß. de perpet. & temporal, aci. (12. I. 5. §. I. infr. h. t. I. 28- §• 6. fupr. de jurejur, l. 13 fupr. quod vi aut clam. (13. j. Feudar. 10. circa fn. (14. 1. I- §. 3 .fupr. de arbor, oedend. s on- u ■st 2 M ::[k /an L T I T. VII. ARBORUM FURTIM C/ES ARUM. 1. PAULUS lib. 9. ad Sabinum. Qlfurtimarborescafcjint , & ex Lege Aquilia 12, &ex XII. Tabularum , dandam actionem, Labeo ait. Sed Trebatius, ita utramque dandam, ut judex in posteriore deducatid, quod ex prima consecutus fit, & reliquo condemnet. 2. GAJUS lib. 1. ad Leg. XII. Tabularum. CCiendnm est autem , eos, qui arbores, & maxime vites 13 , cs- 0 ciderint, «tiam [ tanquam latrones puniri. ] 3. ULPIANUS lib. 42. ad Sabinum. X7Itcm 14 arboris appellatione contineri, plerique veterum existi- ’ maverunt. §. 1. Hederx quoque, & arundines., arbores non »ale l6or Vi honoram raptorum, & de turba. i 602 maledicentur. §. 2. Idem ile silisteto dicendum est. §. 3. Sedsi quis saligneas virgas instituendi salicti causa defixerit, hieque, antequam radices coegerint, succidantur, aut evellantur : recte Pomponius scripsit, non posse agi de arboribus succisis, cum nulla arbor proprie dicatur, qux radicem non conceperit. §. 4. Quod li quis ex seminario , (id est, ) stirpitus arborem transtulerit: eam , quamvis nondum comprehenderit terram, arborem tamen videri, Pomponius lib. xix. ad Sabinum probat. §. 5. Ideo ea quoque arbor esse videtur, cujus radices desinent vivere, quamvis adhuc terra contineatur: quam sententiam Labeo quoque probat. §. 6. Labeo etiam eam arborem recte dici putat, qux subversa a radicibus. etiam nunc reponi potest: aut ( qua ) ita translata est, ut poni possit. §. 7. Stirpes olex, arbores esse magis est : sive jam egerunt radices, sive nondum. §. z. Omnium igitur harum arborum, quas enumeravimus, nomine agi poterit. 4. GAJUS lib. |_i] ad Leg. xil. Tabularum. pErte non dubitatur, si adhuc adeo tenerum sit, ut herbae loco sit, non debere arboris numero haberi. 5 - PAULUS lib. 9. ad Sabinum. QiEdere est, 11011 solum succidere, sed etiam ferire exdendi causa. f Cingere est deglabrare, subsecare est subsecuisse : non enim poterat excidisse intelligi, qui serra secuisset. §. 1. Ejus actionis eadem causa est, qux est Legis Aquilix. 1 §. 2. Is, cujus ususfructus est in fundo , hanc actionem non habet. §. 3. Qui autem fundum vectigalem habet, hanc actionem habet: sicut aquata pluvix arcendx actionem, & finium 3 reeundorum. 6. POMPONIUS lib. 30. ad Sabinum. CIplures eandem arborem furtim exciderint, cum singulis in solidum agetur. §. 1. At si eadem aroor plurium fuerit, universis duntaxat una & semel prena prxstabitur. §. 2. Si arbor in vicini fundum radices porrexit, recidere eas vicino non licebit: agere autem licebit, non esse ejus, ficuti tignum, aut protectum, immitium habere, -j- Si radicibus vicini arbor aletur , tamen ejus «st, in cujus fundo origo eius fuerit. 7. ULPIANUS lib. 38 - ad Edictum. UUrtim exsx arbores videntur, quw ignorante domino, celandi- que ejus causa cxdvmur. §. 1. Nec esse hanc furti actionem , scribit Pedius: cum & sine furto fieri polsit, ut quis arbores fur- tim cadat. §. 2. Si quis radicitus arborem evellerit, vel extirpa- verit, hac actione non tenetur : neque enim vel exdit, vel succidit, vel subsecuit. Aquilia tamen tenetur, quasi ruperit. §. 3. Etiam si non tota arbor exsa fit, recte tamen agetur, quasi exsa. §. 4. Sive autem quis inis manibus, sive dum imperat fervo arbores cingi, subsecari, exdi: hac actione tenetur. Idem & si libero imperet. §. 5. Quod si servo suo non prxeeperit dominus, sed ipse sua voluntate id admiserit, Sabinus ait, competere noxale, ut in exteris maleficiis, qux sententia vera est. §.6. Hxc actio , etiam si pcenalis fit, perpetua est: sed adversus heredem non datur: heredi exterisque successoribus dabitur. §. 7. Condemnatio autem ejus duplum continet. S. PAULUS lib. 39. ad Edictum. pAcienda xstimatione, quanti domini intersit 11011 lsdi, ipsarum- que arborum pretium deduci oportet: & ejus , quod superest, aeri »fumationem. §. 1. Furtim arborem exdit, qui clam exdit. 2 - Igitur si exciderit, & lucri faciendi causa contrectaverit, etiam furti tenebitur lignorum causa, & condictione, & ad exhibendum. H. 3. Qui per vim sciente domino exdit, non incidit in hanc actionem. 9 - GAJUS lib. 13. ad Edictum provinciale. Jsjl colonus sit, qui exciderit arbores, etiam 4 ex locato cum eo agi potest: plane una actione contentus s esse debet actor. . io- JULIANUS lib. 3. ex Minicio. gemma arbor enet, & supra terram junctura ejus emineret, una arbor videtur esse : sed fi id, qua jungeretur, non exstaret, to tiaem arbores su nt, quot species earum supra terram essent. ✓ ( l ' h. t. (2. L. 23. §. l.sufr. de aqua cy aqua flitv. U. /.4. §.9 ■ snpr.fir.. regund. (4. /.28. §.6 .sttpr. de jurejur. 1. 25. ?• locati. (9. I. %q.supr. de oblig. & aci. (6. I. 9. in fin. JKpr. h.t. (7. Fac. I. 9. infin.supr. defervo corrupt. I. 1. §. 24. S I- ii- §• 8 -fi‘pr. quod vi aut clam. I. tf.fupr. aiobhg. ef aci. 1. 29. infr. de injur. (z. Immo vide l. 6. §. 4 .Jupr. * e »?--» cf? aqua pluv. T Ü M. I. II. PAULUS lib. 22. ad Edictum. ^Ed fi 6 de arboribus cxlis (ex) Lege Aquilia actum sit: Inter- dicto, Quod vi aut clam, reddito absolvetur, fi satis prima condemnatione gravaverit reum ; manente nihilominus actione ex Lege XII. Tabularum. ii. JAVOLENUS lib. 15. ex Caflio. QUi agrum vendidit 7 , nihilominus furtim arborum exfarum ^ agere potest. 8 pRxtor: T I T. VIII. VI BONORUM RAPTORUM 9. ET DE TURBA. i. PAULUS iib. 2 ( 2.) ad Edictum. QUi rem rapuit, & furti nec manifesti tenetur in duplum , &' v '- Vi bonorum raptorum :n quadruplum io. sed sili ante actum, sit Vi bonorum raptorum, deneganda est furti: si ante furti actum est, non est illa deneganda ; ut tamen id, quod 12 amplius in ea est , consequatur. 2. ULPIANUS lib. 56. ad Edictum, ait: Si cui dolo malo 13 , hominibus coactis damni quid factum eße dicetur,Jive cujus bona rapta ese dicentur : in eum, qui idfecijfe dicetur, judicium dabo, itemJt servus fecijse dicetur,in dominum judicium noxale dabo. §. 1. Hoc Edicto contra ea, qux vi committuntur, consuluit Prxtor. nam fi quis fe vim passum docere possit, publico judicio de vi potest experiri, neque 14 debet publico judicio privata actione prxjudicari, quidam putant. Sed utilius visum est, quamvis prxjudicium Legi Jubx de (vi) privata fiat; nihilominus tamen non esse denegandam actionem eligentibus privatam persecutionem. §. 2. Dolo autem malo facere potest, quod Edictum ait, non tantum is, qui rapit, sed & qui praecedente consilio, ad hoc ipsum homines colligit armatos, ut damnum det, bonave rapiat. §. Z. Sive igitur iple quis cogat homines , sive ab alio coactis utitur ad rapiendum , dolo malo rV.csre videtur. §. 4. Homines coactos accipere debemus, ad hoc coactos , ut damnum daretur.' §. 9. Neque additur, quales homines ; qua- lescunque.(igitur,) sive liberos, sive servos. §. 6. Sed & si unus homo coactus sit, adhuc 1; dicemus, homines coactos. §. 7. Item si proponas, solum damnum dedisse, non puto deficere verba : hxc enim , quod ait, hominibus coaclis , ut sive solus vim fecerit, sive etiam hominibus coactis , (sic accipere debemus) etiam hominibus coactis , vel armatis, vei inermibus, hoc Edicto teneatur. §. 8- Doli mali mentio hic & vim in fe habet, nam qui vim facit, dolo malo facit 16 : non tamen qui dolo malo facit, utique & vi facit, ita dolus habet in fe & vim : & sine vi, ii quid callide admissum est, seque continebitur. §. 9. Damni, Prxtor inquit Omnia ergo damna continet & clandestina. Sed non puto clandestina, sed ea, qux violentia permixta sunt: etiam quis recte definiet, fi qui,i solus admiserit quis non vi, non contineri hoc Edicto: & si quid hominibus coactis , etiam si sine vi, dummodo dolo sit admissum, ad hoc Edictum spectare. §. 10. Cxterum neque furti actio, neque Legis Aquilix, contributa: sunt in hoc Edicto : licet interdum communes sint cum hoc Edicto, nam Julianus scribit eum, quivi rapit, furem esse improbiorem 17 : & si quid damni coactis hominibus dederit, utique etiam Aquilia poterit teneri. H. ii. Vel cujus bona rapta ejse dicuntur, quod ait Prxtor bona rapta, sic accipiemus, etiamsi una 18 res ex bonis rapta fit. §. 1 2. Si quis non homines ipse coegerit, sed inter coactos ipse fuerit , & quid aut rapuerit, aut damni dederit: hae actione tenetur. J Sed utrum hoc solum contineat Edictum, quod dolo malo hominibus a reo coactis damnum datum sit, vel raptum : an vero quod dolo malo rei raptum , vel damnum datum sit, licet ab alio homines sint coacti, quaeritur? Et melius esse dicitur, etiam hoc contineri, ut omnia hxc contineantur, & quod ex coactis ab alio damnum datum sit: ut & is, qui coegit, & si qui coactus est , contineri videatur. (9. Lib. 9. C 33. Lib. 4. Injl. 2. (io. InJL h. t. infr. t. 2. §. i 3. infr. eoi. (11. t. 88. f«pr. defurt. (12. /. 1 S-fapr. quod met. cauf (13. I. 4. §. 6. infr. tz. I. Injl. h. t. (14. L 2Z. §. 9. Jupr. adleg.Aquil. (19. /. I. §. Vp.supr. de viis vt armat. (16. Vale tamen l. 3. in fin. Jupr. ne quis eum, qui in jus. (17. Injl. h. t. in pr. I. 14. tz. 11.fi ipr. quod met. cauf. (18. Injl. h. t. in pr. fac. I. 3. §. i.supr. denegot. Ii i i i K. iz. In i6o$ §. 13. In hac actione intra annum utilem x verum 2 pretium rei quadruplatur , non etiam quod interest. §• ]4- H;ee actio etiam familia nomine competit: non imposita necessitate ostendendi, qui sunt ex Familia homines, qui rapuerunt, vel etiam damnum dederunt. Familia: autem appellatio servos 3 continet, hoc est , eos, qui in ministerio sunt, etiam si liberi este proponantur , vel alieni bona fide nobis servientes. §. 15. Hac actione non puto posse actorem Ciigulorura servorum nomine agere adversus dominum eorum : quia sufficit dominum semel quadruplum offerre. §. 16. Ex hac actione noxae deditio non totius Familiae, sed eorum tantum , vel ejus, qui dolo Fecisse comperietur, fieri debet. §. 17. Haec actio vulgo tibi bonorum raptorum dicitur. §. 18. Hae actione is demum tenetur, qui dolum 4 malum adhibuit. Si quis igitur suam ; rem rapuit, Vi quidem bonorum raptorum non tenebitur, sed aliter multabitur. f Sed & li quis fugitivum suum, quem bona fide aliquis poffidebat, rapuit, seque hac actione non tenebitur: quia rem suam aufert, f Quid ergo si sibi obligatam 6 ? Debebit teneri. §. 19. Vi bonorum raptorum actio in impuberem, qui doli mali capax non 7 est, non dabitur ; nisi servus ipsius, vel familia ejus admisisse proponantur. & fervi & familix nomine , noxali Vi bonorum raptorum actione tenetur. §. 20. Si publicanus 8 pectis meum abduxerit, dum putat contra Legem vectigalis aliquid a me factum: quamvis erraverit, agi tamen cum eo Vi bonorum raptorum non posse, Labeo ait: sane dolo caret, si tamen ideo inclusit, ne pascatur, & ut fame 9 periret: etiam utili Lege Aquilia. §. 21. Si per vim abductum pecus incluserit quis, utique Vi bonorum raptorum conveniri poterit. §. 22. In hac xo actione non utique spectamus rem in bonis 11 actoris esse, sive in bonis sit, sive non sit: [si] tamen ex bonis sit, locum haec actio habebit. Quare sive commodata res sit, sive locata , sive etiam pignorata proponatur , sive deposita apud me , [ sie ] ut intersit mea eam non auferri, sive bona fide * me poflideatur, sive iitiimsructum in ea habeam , vel quod aliud jus , ut intersit mea non rapi : dicendum est, competere mihi hanc actionem , ut non dominium accipiamus, sed illini solum ex bonis meis, hoc est, ex substantia mea res ablata esse proponatur. §. 23. Et generaliter 12 dicendum est, ex quibus causis furti mihi aclio competit in re clam salia , ex iisdem canjis habere me hanc ultionem, f Dicet aliquis : atquin ob rem depositam furti actionem non 13 habemus. Sed ideo addidi, ß interfit noflra non ejse raptum: nam & furti actionem habeo. §. 24. Si in je deposita culpam quoque repromisi , vel pretium depositionis non quasi mercedem accepi, utilius dicendum est, etsi cesset actio furti ob rem depositam, esse tamen vi bonorum raptorum actionem, quia non minima differentia est inter eum, qui clam facit, &eum, qui rapit: cum ille celet suum delictum, hic publicet, & crimen etiam publicum admittat, f Si quis igitur interdie sua vel modice 14 docebit, debethabere Vi bonorum raptorum actionem. §. 2t. Si fugitivus meus quasdam res. instruendi sui causa , emerit 1;, ea- que rapta? sint: quia in bonis [ meis ] hx sunt [res,] postum de his Vi bonorum raptorum actione agere. §. 26. Rerum raptarum numine, etiam furti 16, vel damni injuris , vel condictione 17 agi potest, vel certe singulae res vindicari possunt. §. 27. Hxc actio heredi coetcrifqne successoribus dabitur, f Adversus heredes autem , vel 18 csteros successores , non dabitur : quia poenalis 19 actio in eos non datur, f An tamen in id , quod locupletiores 20 facti sunt, dari debeat, videamus ? Et ego puto , ideo Pnetorem non esse pollicitum in heredes in id , quod ad eos pervenit, quia putavit sufficere c ndictionem. 21 3. PAULUS lib. 54. ad Edictum. 7)1 servus rapuerit, & cum libero agatur, etiam si exim domino (1. Luit. C.h.t. (2. I. 50. mpr.supr.de furt. (3. I. 2J.§. 2. supr. de redii, edici. I. I. §. 16. ifj.supr. ile vi U vi armat. (4. Inpr.supr. h. I. §. I. Infl.h. t. (5. Adde /. 21. §. 3. supr. Je furt. (6. /. 3. C. h. t. (7. I. 13. §. I. I. 14 .supr. de dolo malo. I. 3. infin. supr. de tributor. /.!.§. 6. supr. ne vis fiat ei. I. 23. supr. de furt. I. 3. §. I. infr. desepulchro violat. I. zz. in pr. insr. ad irg. Corn. de fals. I. 1. in fin. C. de f ais. monet. (8. Adde /. 1. §. 2. supr. depubiican. (9. I. 9. §. 2. I. 29. §. 7. Jupr. ad leg. Aquil. /.4. supr. Ac agnosc. U aler.d, liber. I. 5. C. ad leg. Aquil. §.fin. Infl. de hg. Aquil. (10. §. ult, Infl. h. t. (x I. v. I. 49. infr. de verb. (12. §. ult. in sin. Infl. h. t. (13. I. 14. §. $.supr. de furt. '- * I 4- dnß. h.t. in pr. Isov. 63. c. X. (1$. Fac, l, IS-supr, tje fu- 16O4 experiundi potestas fuit, non recte cum manu missa post annum agetur: quia cum quocunque experiundi potestas fuerit, excluditur actor: [ & ] si cum domino intra annum actum sit, deinde cum mamtmiffo agatur , rei judicatas exceptionem nocete Labeo ait 4- ULPIANUS lib. ;6. ad Edictum. pRastor ait: Cujus dolo malo in turba damnum quid saltum ejse dicetur : in eum in anno , que primum de ea re experiundi poleftas fuerit, in duplum 22 : post annum , in simplum judicium dabo. §. I. Hoc Edictum de eo damno proponitur, quod quis in turba dedit. §. 2. Turbam autem appellatam Labeo ait ex genere tumultus: iilqtie verbum ex Gneco tractum , «Vc rS ctsceouv, id est a tumultuando. §. 3. Turbam autem ex quo numero admittimus? Si duo rixam commiserint, utique non accipiemus in turba id fa". stnm: quia duo turba non proprie dicentur. Enimvero siphires fuerunt, decem, aut quindecim homines, turba dicetur, f Quid ergo si tres, autquatuor? turba utique non erit. Et restifiime Labeo inter turbam L' rixam multum Interesse ait: namque turbam , multitudinis hominum esse turbationem & coetum; rixam , etiam duorum. §. 4. Hoc autem Edicto tenetur non solus, qui damnum [in] turba dedit, sed & is, qui dolo malo fecerit, ut in turba damni quid daretur : sive illo venerit, sive non fuerit prasens. dolus enim malus etiam absentis 23 este potest. §. Hoc Edicto dicendum est, etiam cum teneri, qui venit, & in turba fuit auctor damni dandi: si tamen & ipse inter turbam fuit, eum damnum daretur , & dolo malo fuit: nam L hujus dolo malo in turba damni uid factum esse negari non potest. §. 6. Si quis adventu suo wt. am concitavit, vel contraxit, vel clamore, vel facto aliquo , vel dum criminatur aliquem, vei [dum] misericordiam z^ provocat: si dolo malo ejus damnum datum sit, etiam li non habuit consilium turbae cogendx, tenetur. Verum est enim dolo malo ejus in turba damni quid datum: neque enim exigit Praetor, ut ab ipso sit turba convocata : sed hoc , ut dolo alicujuj in turba damnum datum fit, f Eritque luec 25 disserentia inter hoc Edictum & superius :6: quod ibi de eo damno Prator loquitur , quod dolo malo hominibus coactis datum est, vel raptum etiam non coactis hominibus. Atkie de eo damno , quod dolo malo in turba datum est , etiam si non ipse turbam coegit , sed ad clamorem ejus , vel dicta £ vel] misericordiam 27 turba contracta est: vel si alius .contraxit, vel ipse ex turba'fuit. §. 7. Idcirco illud quidem Edictum, propter atrocitatem 28 facti, quadrupli pmnam comminatur: at hoc, du- pii. 29 §. 8- Sed & ime, & illud, intra annum tribuit experiun- di facultatem : post annum in simplum competit. §. 9. Loquitur autem hoc Edictum de damno dato, & de amisso : de rapto non. sed superiori Edicto , Vi bonorum raptorum agi poterit. §. 10. Amissa autem dicuntur 30 ea, qu e corrupta alicui relinquuntur, scissa forte vei fracta. §. 11. tbre autem actio in factum est, & datur in duplum , quanti 31 ea reserit: quod ad pretium verum 32 rei refertur, & prxsentis temporis fit lestimatio, & semper in duplum intra annum est. §. 12. Doeereque actor in turba damnum esse datum debet: exterum si alibidatumsit, quam in turba, cessabit hxc actio. §. 13. Si cum fervam meum Titius pulsaret, turba Fuerit collecta, isque servus in ea turba aliquid perdiderit: cum eo , qui pulsabat, agere possum , quippe cum in turba dolo malo damnum datum sit. sic tamen , si ut damnum daret, ideo c ceperat niedere : exterum si alia causa verberandi fuit, cessat actio. §. 14. Sed & li quis ipse turbam convocasset, ut turba coram servum verberaret, injurix facieudx causa , non damni dandi consilio; locum habet Edictum, verum est enim, eum, qui perinjuriam verberat, dolo facere; eum , qui causam prxbuit damni dandi, damnum dedisse. §. 1;. In servum autem , & in familiam , blician. (16. hiß. h. t. in pr. (17. 1. 10. §. l.supr. de condici furt. 1. 1. in fin. supr. de condici, tritic. (18. l.l. inpr.supr. de privat, detict. (19. I. Infl. de perpet. cjj tempor. act. (20. /.>.*'» pr.supr. de calumniat. I. x. in fin. supr. de vi & vi armat, (ri. l.l. in pr.supr. de privat, delici. (22. §. 7. §. II. insr. h. I. (rZ. v. /. 1$. §. 7. infr. deinjur. (24. In fin. insr. h. §. (25. Adde §-7- §. 9. ins-, h. I. (26. l.z.supr.h. t. fizp. In pr.supr.b.§. (28 .Infi. h. t. in pr. (29. In pr.supr. h. I. (30. 1. 9. infr. de verb.figis (31. I. 7. §. z.supr. quodfalso tut. I. 38. §. z.supr. de verb. oblig. l. 179.L 193- infr. de verb.fi^n. (32. /. a. §. IZ-snpr. h. t.U 52. inpr.supr. liefurt. Digestorum Lib. XLVII. Tit. VITI. PxstW i6of De Incendio, ruina , naufragio, rate, nave expugnas«. 1606 Praetor dat actionem. §. 16. Qu» de heredibus cacterilque successoribus in Vi honorum raptorum actione diximus i, & hic erant repetita. ;. GAJUS lib. si. ad Edictum provinciale. TVOn 2 prodest ei, qui vi rapuit, ad evitandam poenam , fi ante judicium restituat rem, quam rapuit, 6. VENULEJUS lib. 17. Stipulationum. Q Uod vi possessum raptumve 3 fit, antequam in potestatem do- j mini heredisve ejus pervenit, usucapi lex vetat. pR; T I T. IX. DE INCENDIO, RUINA, NAUFRAGIO, RATE, NAVE EXPUGNATA. 1. ULPIANUS lib. g6. ad Edictum, retor ait r In cum , qui ex incendio 4, ntina 3 , naufragio 6, rate 7, «ave expugnata 8 quii rupuije 9, recepife doto malo rc, iamnive quid in his rebus dcdijse dicetur: in quadruplum 1 1 in anno, quo primam de ea re experiundi potestas fuerit : post annum, in fint- plv.nt , judicium dabo: item in servum , U in familiam judicium du- fo. §. r. Hujus Edicti utilitas evidens, St justissima severitas est: fi quidem publice interest, nihil rapi ex hujusmodi casibus. & quanquam sint de his facinoribus etiam criminum exeeutibhes, attamen rectePrxtor fecit, qui forenses quoque actionis criminibus istis praeposui:. §. s. Ex incendio quemadmodum accipimus? utrum ex ipso igne, an vero ex eo loco, ubi incendium fit ? & melius fic accipietur, propter incendium , hoc est, propter tumultum incendii , vel trepidationem incendii, rapit: quemadmodum solemus di- eere in bello amijpr.11 , quod propter causam belli amittitur, f Proinde fi ex adjacentibus prsediis, ubi incendium fiebat, raptum quid iit, dicendum fit, Edicto locmn este: quia verum est ex incendio lapi. §.3. Item ruina appellatio refertur ad id tempus, quo rui- näfit: non tantum si ex his, quae ruerunt, tulerit quis: sed etiam li ex adjacentibus. §. 4. Si fu ibici0 fuit incer.dü yel ruinae, in- «entlium vel mina non fuit: videamus, an hoc Edictum locum habeat? ct' magis est, uehabeat: quia neque ex ifcccndio, neque ex suilia quid raptum est. §. Item ait Pneri-r, Si quid ex naufrtt- L‘°< hic illud quaeritur : utrum si quis eo tempore tulerit, quo naufragium fit? an vero & si alio tempore, hoc est, post naufragi um- que? nam res ex naufragio etiam ha? dicuntur, qus: in littorepost naufragium jacent ? Et magis est, ut [de] eo tempore, 2. GAJUS lib. 21. ad Edictum provinciale. UT loco 12, 3. ULPIANUS lib. 56. ad Edictum. Jo naufragium fit, vel Factum est. li quis rapuerit: incidisse in hoc Edictum videatur. Qui autem rem in littore jacentem, postea 13 quam naufragium factum est, abstulit: in ea conditione äst, ut magis fur sit, quam hoc Edicto teneatur, quemadmodum is, qui, quod de vehiculo 14 excidit, tulit, nec rapere videtur, qui in littore jacentem 1; tollit. §. i. Deinde ait Prxtor, rate, navi expugnata. Expugnare videtur , qui in ipso quasi prslio & pugna adversus navem & ratem , aliquid rapit: sive expugnet, sive praedonibus expugnantibus rapiat. §. 2. Labeo scribit: aequum fuiflse, ut, sive de domo, sive in villa expugnantis aliquid rapiatur, huic Edicto locus sit. nec enim minus in 16 mari, quam in villa, per latrunculos inquietamur, vel infestari possumus. ! Z. Non tantum autem qui rapuit, veram is quoque, qui recepit, ex caulis supra scriptis tenetur: quia receptores 17 non minus delinquunt, quam adgressotes. Sed enim additum est, Dolo malo: quia iz non omnis, qui recipit, statim etiam debnquit; sed qui dolo malo recipit, quid enim si ignarus recipit? aut quid, si ad hoc recipit, ut custodiret 19 , salvaque faceret ei, qui amiserat? uti- 0- l.i.§.fin. si:pr. h.t. (2. l.h^.supr. desuet. (3. I. 48. in P'.. pr. fnpr. de adqvir. rcr. dontin. I. 4. §. 12. I. 24. infin.supr. de tfurp. §. j. Inst. de usucap. (4> §. 2. infr. h.l. (g. 3. infr. h. L (6. §. ult. infr. h. I. {7-1. 3. §. 1. infr. h. t. (8. I. 6. infr. eoi. (9. I. 3. §. 4. £fseq. I. 4- *. 5. I. 7. infr. cod. i. q. in pr. fnpr. deferiis. X.10. i. 3. §. 3. infr. yt. (li. /. 44. verfidetn ait. ftipr. de adquir.rer. domin. I. T8. C. defurt. (12. I, g. inpr. infr. h. t. (13. I. 2. infin.supr. de lege Khoi. I, 43. , i.supr. de furt. §. ult. Inst. de rer. divis. -(14. d. ult. in sin. (i5- 4. /.43. §.4. N/cz«. (16. I. 35. §. t^.fupr. de que non debet teneri. §. 4. N011 solum autem qui rapuit, sed & qui abstulit, vel amovit, vel damnum dedit, vel recepit 20 . hao actione tenetur. §. ;. Aliud autem esse rapi, aliud amoveri, palam est: si quidem amoveri aliquid etiam sine vi postit; rapi autem sine vi non potest. §.6. Qui ejecta nave quid rapuit, hoc Edicto tenetur. Ejecta, hoc est, quod Grsci ajunt If;& l&r,. §. 7. Quod ait Prxtor dedamno dato, ita demum locum habet, si dolo [malo] damnum datum fit: nam si dolus malus absit, cessat Edictum. . t Quemadmodum ergo procedit quod Labeo scribit, si defendendi mei causa vicini aedificium orto incendio 21 d isti paverim: & meo nomine, & familia» judicium in me dandum ? cum enim defendendarum mearum restium causa fecerim, utique dolo careo : puto igitur non esse verum, quod Labeo scribit, f An tamen Lege Aquilia agi cum hoc possit? & non puto agendum: nec enira injuria hoc fecit, qui se tueri voluit, cum alias non posset. & it* Celsus icribit. , §. 81 Senatusconsultum Claudianis temporibus factum est: L tjlquis ex naufragio clavos , vel unum ex his abstulerit: omnium a ■•erum nomine teneatur. Item alio Senatusconsulto cavetur, eos , quorum fraude aut consilio naufragi fnpprejji 23 per vim fuissent, ne navi vel iis periclitantibus opitulentur, Legis Cornelia , qua: 24 de ficariis 'lata est , panis adjiciendas. Eos autem , qui quid ex miserrima naufragiorum fortuna rapuissent, lucrative fuijjint dolo taust : in quantum Eiicio Pratoris aciio daretur , tantum fisco dare debere. 4. PAULUS lib. 54. ad Edictum. _ pEdius, posse etia.a dici ex naufragio rapere, qui, dum naufragium fiat, in ilia trepidatione rapiat. §. 1. Divus Antoninus de his, qui praedam ex naufragio diripuissent, ita rescripsit: Quod, de naufragiis navis U ratis scripsisti mihi , eo pertinet , ut explores , qunptena afficiendos eos putem , qui diripuisse aliqua ex illa probantur : £9 facile sit opinorj constitui potest. Nam plurimum interest , perituro, collegerint, an , qua servari pojjint, flagitiose invaserint. ideoque fi gravior pmdu vi adpetita videbitur: liberos quidem fustibus *5 casos in triennium relegabis; aut , fi sordidiores erunt , in opus publicum ejusdem temporis dabis : servos flagellis 26 casos in metallum damnabis, fi nen magna pecunia res fuerint: liberos fustibus , servos flagellis casos dimittere poteris. Et omnino , ut in c a teris , ita hujusmodi cmifis , ex personarum 27 conditione , rerum qualitate , N diligenter sunt aftimania , ne quid aut durius , aut remijjius constituatur , quam causa postulabit. §. 2. Hae actiones heredibus dantur : in heredes eatenus dandae sunt, quatenus ad eos pervenit. 5. GAJUS lib. ri. ad Edictum provinciale. CI quis ex naufragio, vel ex incendio, ruinave servatam rem, & 0 alio 28 loco positam subtraxerit aut rapuerit: furti scilicet, aut alias Vi bonorum raptorum judicio tenetur, maxime si non intelii- gebat, ex naufragia vel incendio ruinave eam esse, f Jacentem quoque rem ex naufragio, quae fluctibus expulsa fit, fi quis abstulerit: plerique idem putant, quod ita verum est, si aliquod tempus post naufragium intercesserit, alioquin si in 29 ipso naufragii tempore id acciderit, nihil interest, utrum ex ipso mari quisque rapiat, an ex naufragiis, an ex littore. Dc eo quoque, quod ex rate, nave expugnata raptum iit, eandem interpretationem adhibere debemus. 6. CALLISTRATUS lib. 1. Edicti monitorii. pXpugnatur navis, cum spoliatur, aut mergitur, aut dissolvitur, aut pertunditur, aut funes ejus prociduntur, aut vela conscinduntur, aut ancorae involantur de mare. 7. IDEM lib. 2. Qusestionum. "VTE quid ex naufragiis deripiatur, vel quis extraneus interveniat ^ colligendis eis, multifariam prospectum est. Nam & Divus mort. cauf. donat. (17. §.4. infr. h:c. l.l. infr. de receptator. (iS. I. 5. in pr. fnpr. de fervo corrupi. (19- L 43- §• 7-s'-t r - de furt. (20. §. 3 .fupr. b. I. (21. /.49. in sin. fnpr. ad leg. Aquil. 1. 7. §. 4 .fnpr. quod vi aut clam. (22. Innuo : siste /.21. in pr. fupr. de furt. (23. /. 3. §. 4. infr. ad leg. Corti, deficar. (24. d. §. 4. i»si». (-5- l- -8- §. 2. infr. de pan. (26. I. 70. infr. infr . d, t. (27. I. 15, in siit, fupr. denegat. 1. 72. infin.supr. de judiciis, i. 34. §. 8- fupr. dejuretur. L 2. fupr. de rejudic. I. 1?. §- -8- in sin. infr. de injur . I 9. §. ii. I. 11. I. 16. tz. 3. infr. dt pan. I. ;. C. de naufrag. lib. 11. tit. 5* (28. Adde-?. I. in sin. L 2, fupr. h. t. (29. d. L 1. in sin. I 5 i i i 2 . Hadria- Digestorum Lib. XLVII. Tit. IX. X. Hadrianus Edicto praecepit: ut hi, qm juxta littora maris possident scirent, st quando navis vel inhcta, vel tracta inter lines aeri cuiusque [Fuerit, ne] naufragia deripiant, in ipsos judicia Praesides his , qui res suas direptas queruntur, reddituros: ut quicquid probaverint ademptum libi naufragio, id h possessoribus recipiant. D«; his autem , quos deripuisse probatum sit, Prxsidem, ut de latronibus, gravem sententiam dicere, f Ut facilior sit pro- batio'hujusmodi admissi , permisit his , & quidquid passos fe hujusmodi queruntur, adire Prxfestos, & ad eum te Itari, reofque petere , ut pro modo culpa: vel vincti, vel sub fidejulforibus ad President remittantur. A domino quoque possessionis, in qua id admissum dicatur, fatis accipi, ne cognitioni desit, praecipitur, f Sed nec intervenire naufragiis colligendis ant militem , aut privatum, *ut libertum servum ve Principis, placere ubi ait Senatus. 8. NERATIUS lib. 2. Responsorum. T? Atis vi fluminis in agrum meum delatae, non aliter potestatem tibi faciendam , quam I fi de praeterito quoque damno mini cavisses. 9. GAJUS lib. 4. ad Legem xii. Tabularum. 1'YUi 2 ades acervumque frumenti Juxta domum positum combusse- ''i-rit, vinctus, verberatus, igni necari jubetur: li modo sciens prndenfqne id commiserit, si vero casu Z, id est, negligentia, aut nixiam sarcire jubetur, aut si 4 minus idoneus sit, levius castigatur. 3 f Appellatione autem atdium omnes species aedificii continentur. 10. ULPIANUS lib. 1. Opinionum. "^E piscatores nocte, lumine ostenso, fallant navigantes, quasi ’ in portum aliquem delaturi, coque modo in periculum naves, & qui in eis sunt, deducant, fibique exeerandam praedam parent: Praesidis provincia: religiosa consta«,tia efficiat. 11. MARCIANUS lib. 14. Institutionum. OI fortuito 6 incendium fastum sit, venia indiget: liisi tam lata O culpa fuit, ut luxuriae aut dolo sit proxima. 12. ULPIANUS lib. 8. de Officio Proconsulis. T Icere unicuique 7 naufragium suum impune colligere constat: ^ idque Imperator Antoninus cum Divo patre suo rescripsit. §. 1. Qui data opera in civitate incendium fecerint, si humiliore loco sint, bestiis 8 objici solent: si in aliquo gradu id fecerint, capite puniuntur , aut certe in insulam deportantur. I608 matnfamilias sit injuria, per alias, cum per consequentias fi;; cma tit liberis 17 meis, vel servis 18 meis, vel uxori 19, nuruive- spectat enim ad nos injuria, quae [in] bis fit, qui vel potestati nol ftrx , vel affectui subjecti lint. §. 4. Et si forte cadaveri to defuncti fit injuria, cui heredes bonorumve posseffores exstitimus: injuriarum nostro nomine habemus actionem, spectat enim ad'existimationem nostram , si qua ei fiat injuria, f Idemque & si fama ejus, cui heredes exstitimus, lacessatur, §.5. Usque adeo autem injuria, qua fit liberis nostris, nostrum pudorem pertingit,'ut etiam si volentem filium quis vendiderit, patri suo quidem nomine competit injuriarum actio; filii vero homine non competit, quia nulla injuria est, qua in *i volentem fiat. §.6. Quotiens autem funeri 21 testatoris, vel cadaveri 23 nt injuria: si quidem post aditam hereditatem fiat, dicendum est, heredi quodammodo factam : * ien-.ptr enim heredis filterest , defuncti existimationem - purgare, ouctiens autem ante aditam hereditatem , magis hereditati; & sic heredi per hereditatem adquiri. f Denique Julianus 1'cribit, si corpus testatoris ante aditam hereditatem detentum est: "dquiri hereditati actiones, dubium non esse, f Idemque putat,' i li ante aditam hereditatem fervo hereditario injuria facta fue- LI- T I T. X. DE INJURIIS 9 ET FAMOSIS 10 BEI.IIS. I. ULPIANUS lib. 56. ad Edictum. "INjuria ex eo dicta est, quod non jure fiat: omne enim , quod non jure fit 11, injuria fieri dicitur, hoc generaliter. Specialiter autem injuria dicitur contumelia, interdum injurix appellatione damnum culpa datum significatur: ut in Lege 12 Aquilia dicere solemus. Interdum iniquitatem, injuriam dicemus, nam cum 13 [quisj inique vel injuste sententiam dixit, injuriam ex eo dictam, quod jure & justitia caret, quasi n««n jnriasn : contumeliam autem, ä contemnendo, tz. 1, Injuiam autem fieri Labeo ait aut re, aut verbis: re, quotiens manus inferuntur: verbis autem, quotiens non manus inferuntur , convicium 14 fit. §. 2. Omnemque injuriam aut in cor ns inferri; aut ad dignitatem , aut ad infamiam pertinere. In corpus fit, cum quis pulsatur. Ad dignitatem, cum «omes iq/matron* abducitur, ad infamiam, cum pudicitia 16 ad- tentatur. §. 3. Item aut per semetipsiim alicui fit injuria. aut per alias personas, persemet, cum directo ipsi, cuipatrifamilias, vel jLlud (1. I. 5. §. 4. supr. ad exhib. I. 9 . §. 3. supr. de damno infeLl. I. uit. §. 1. infr. b.t. Lio. infr. ad leg. Corn. deßcar. L 28- §. 12. infir. depeen. (3. I. 11. hfr. b. t. d. I. 28- §■ 12. (4. /. I. in fin. infr. de pten. (3. 1 . 3. §. I. supr. de oßte. prrefeci, vigil. (6. I. 9. supr. h. t. (7. i. I. C. de Haufrug. lib. II. tit. 5. (fi. Immo vide I. 9. supr. b. t. (9. Lib. 9. C. 35. IAb. 4. Ivst. 4. (to. Lib. 9. C. 36. (11. Inß. h.t. in pr. (12. I. §. I. supr. ad leg. Aquil. (13. Infl. h. t. ln Zs' 1 -Dnll. e °d. (19. I. 15. §. l6> infr. end. (16. §. I. jn fin. Inst. eod. (17. I. ig. / a fi n . /. ^ It infr. §. 3. Inft. eod. supr. hic. adde i. 17. infr. b. t. I. 3. in pr.supr. de religiös. (24 Hfj r,(, ; S t5 rit: nam per hereditatem actio heredi adquiretur. Z. 7. Labeo scribit, si quis servum hereditarium testamento manumissum 14, ante aditam hereditatem verberaverit: injuriarum heredem agere posse, at si post aditam hereditatem verberatus sit: sive scit se liberum, sive ignorat, ipsum agere posse. §. 8. Sive autem sciat 23 quis filium meum este, vel uxorem meam, sive ignoraverit : habere me meo nomine actionem, Neratius scripsit. §.9. Idem ait [Neratius] ex una injuria interdum tribus oriri injuriarum actionem , neque ullius actionem per alium consumi: utputa uxori meie fi.lixfamilias 26 injuria facta est: & mihi, L patri ejus , & ipsi injur arum actio incipiet coni« etere. 2. PAULUS lib, 50. ad Edictum. QUod 27 si viro injuria facta fit, uxor non agit: quia defendi uxores a viris , non viros ab uxore aequum est. 3. ULPIANUS lib. 30. ad Edictum, relatum perieque est, eos, qui injuriam pati possunt, & facere posse. §. 1. Sane iunt quidam, qui facere non possunt: ut puta furiosus, & impubes, qui 28 doli capax non est: nam.- o ue. hi p ati injuriam s olent, non f acere, c um enim injuria« assertu 29 Facientis conssssat, conTeqoTns erit dicere, bos, sive pulsent, sive convicium dicant, ini« riam fecisse non videri. H- Itaque pati quis injuriam, etiam si non sentiat, potest: facere nemo, nisi qui scit se injuriam facere, etiam si 30 nesciat, cui faciat. §. 3. Quare si qisis per jocum 31 percutiat, aut dum certat: injuriarum non tenetur. §. 4. Si quis hominem liberum cuderit, dum putat servum suum : in ea causa est, ne injuriarum teneatur. 4. PAULUS lib. 30. ad Edictum. CI cum fervo meo pugnum ducere vellem, in proximo te stantem invitus percusserim : injuriarum non teneor. 3. ULPIANUS liF. 56. ad Edictum. T Ex Cornelia de injuriis competit ei, qui injuriarum agere volet ob eam rem, qttodse pulsatum , verberatumve, domumvefmm vi introitum tjse dicat. Qua Lege cavetur, ut non judicet, (qui) ei, qui agit, gener, socer, vitricus, privignus , sobrinufve est, pro- piusve eorum qtsenquam ea cognatione afiinitateve attinget: quivt (eorum) ejus, parenti) ve, cujus eorum patronus erit. Lex itaque Cornelia ex tribus 32 causis dedit actionem: quod quis pullatus, verbera tusve , domtisve ejus vi introita sit. t Apparet igitur, omnem injuriam, qu:e manu fiat, Lege Cornelia contineri. §. 1. Inter pulsationem & verberationem hoc filterest, nt Ofiliusscribit: verberare est , cum dolore caedere: pulsare, sine dolore. §. 2. De- i::d« CIiM io. E t j/iji M (18. §. 3- Injl. eod. 0 9- §• 2. Inß l. 1. C. eod. (20. §. 6. ir.fr. b.l, (21. /. 9. §. I. supr. de aqua (fi aqua pluv. I. II. supr, fi quii infruui. putron. I. 34. C. de transaci, (22. Adde l. 3. /»?>'- dein jus vueand. I. 4. §. 2. fiupr.ß quis cautionib. Nov. (o. (23. §• 4 - 30. in pr. infr. b. t. (25. I. 18 . in fin. infr. eod. (20. §■ 2. l”jl- L 30. in fin. infir. I. 2. C.cod. (27. d. §. 2. ver . contra. (28. Adde l. 2. §. 19. supr. vi bon. rupt. (29. /. 5. C. b. t. I. 34. 11> pr.supf, de oblig. (fi ail. (30. I. 18. §. 3. infr, b. t. (31. L Is- §• 23 - i n f r - eod. (32. §. z. Inß, eod, munt 1 6og De injuriis & famosis libellis. 1610 titiiM accipere debemus, non proprietatem domus, sed domicilium. i Quare sive in propria domo quis habitaverit, sive in conducto , vej gratis, sive hospitio receptus : hiec lex locum habebit. §.3. Quid fi quis in villa habitet, vel in hortis? Idem erit probandum. §. 4. Et si dominus fundum locaverit, inque eum impetus factus sit: colonus aget, non dominus. §.5. Si tamen iri fundum alienum, qui domino colebatur , introitum sit: Labeo negat esse actionem domino fundi ex Lege Cornelia : quia non 2 possit ubique domicilium habere , hoc est, per omnes villas suas. Ego puto ad omnem habitationem , in qua paterfamilias habitat, pertinere hanc Legem: licet ibi quis domicilium non habeat, ponamus enim studiorum causa Romae agere: Romae utique domicilium non 3 habet; & tamen dicendum est, si vi domus ejus introita fuerit, Corneliam locum habere. Tantum igitur ad meritoria vel stabula non pertinebit, f Caeterum ad hos pertinebit, qui inhabitant non momenti causa: licet ibi domicilium non habeant. §. 6. Illud quaeritur , an pater filiofamilias injuriam pasto , ex Lege Cornelia injuriarum agere postit? Et placuit non poste: deque ea re inter omnes constat, sed patri 4 quidem Praetoria injuriarum actio competit, lilio vero Legis Corneri». §. 7. In Lege Cornelia filiusfamilias agere potest ex omni causa, nec cavere debet, ratam rem patrem habiturum: nam nec alias agentem filium injuriarum ad cautionem de rato 5 compellendum, Julianus scribit. §.8. Hac Lege permittitur actori jusjurandum 6 deferre , llt reus juret, injurium se nonfecijse: sed Sabinus in adsestorio, etiam Praetores exemplum Legis secuturos ait: & ita res fe habet. §. 9. Si quis librum ad infamiam alicujus pertinentem scripserit, composuerit, ediderit, doiove malo fecerit, ano quid eorum fieret: etiam si alterius nomine ediderit, vel sine nomine, uti de ea re agere liceret; & si condemnatus fit, qui id f«-eit; intestabilis 7 ex Lege esse jubetur. §. 10. Eadem poena ex Senatusconsulto tenetur [etiam] is, qui (Ti>ftc.u,uxrx. id est, inscriptiones aliudve quid fine scriptura in notam aliquorum produxerit: item qui emendum vendendumve curaverit. §. 11. Et ei, qui indicasset 8, sive liber, sive servus Iit: pro modo substanti» accusat» personae, aestimatione judicis, pretium constituitur: fervo forsitan & libertate praestanda: quid enim, si publica utilitas ex hoc emergit? 6. PAULUS lib. 55. ad Edictum. Q Uod Senatusconsultum necessarium est, cum nomen adjectum non est vjus , :n quem factum est , tunc ei, quia difficilis probati» est. voluit Senat:. s publica quaestione rem vindicari. 9 f Cx- terum 1; nomen a jectnm sit, & jure communi injuriarum agi poterit. Nec enim prohibendus est pr.vato agere judicio, quod publico indicio pryjudi'atur : quia ad privatam 10 causam pertinet. Plme li astum sit publico judicio, denegandum est privatum: similiter ex diverso. 7 ULPIANUS lib. 57. ad Edictum. pRator edixit: Qui «git injuriarum, certum 11 dicat, qvidinju- r ite faciunt Jit: uuia . qui famosam x 2 actionem intendit, non debet vagari cum discrimine allen» existimationis, sed designare, & certum socialiter dicere, quam se injuriam passum contendit. §. 1. Si dicatur homo injuria occisus, num quid non debeat permittere Frietor, privato judicio Legi Corneli» praejudicari ? idem- que, & fi ita quis agere velit, quod tu 'venenum dedisti hominis occi- ierdi causa} Rectius igitur fecerit, fi hujusmodi actionem non dederit. Atquin solemus dicere, ex quibus causis publica sunt judicia , ex Iris causis non esse nos prohibendos, quominus & privato agamus Esthoc verum: sed ubi non 13 principaliter de ea re agitur , qu» habet publicam exeeutionem. f Quid ergo de Lege Aquilia dicimus ? nam & ea actio principaliter hoc continet: hominem occisum n-n principaliter, nam ibi principaliter de damno agitur , q:i"d domino datem est; at in actione injuriarum de ipsaexde, vel veneno , ut vindicetur, non ut damnum sarciatur, f Quid ergo, si quis idcirco velit injuriarum agere , quod gladio caput ejus percussum est? Labeo ait non esse prohibendum: neque enim utique hoc (inquit) intenditur, quod publicam habet animadversionem, quod verum non est. cui enim dubium est , etiam hunc dici posse Cornelia conveniri ? §. 4, prsterea illo spectat, dici certum de injuria , quam passus quis sit: ut ex qualitate injuri» sciamus, an in patronum liberto reddendum sit injuriarum judicium. Etenim me- minisie oportebit, liberto adversus 14 patronum non quidem sem- per, verum interdum injuriarum dari judicium , fi atrox sit injuria, quam passus fit, (si sua), (puta) si servilis, exterum levem coercitionem utique patrono adversus libertum dabimus: nec patietur eum F netor querentem , quasi injuriam passus fit, nisi atrocitas eum moverit: ne; enim ferre Pnetor debet heri servum , hodie liberum conquerentem , quod dominus ei convicium dixerit, vei quod leviter pulsaverit, (vel emendaverit.) Sed si flagris, si verberibus, (si) vulneravit non mediocria: »quissiimim erit,Pr»- torem ei subvenire. §. z. Sed & fi quis ex liberis , qui non sunt in potestate , cum parente velit experiri: non temere injuriarum- actio danda est, nisi atrocitas suaserit, certe his, qui sunt iu potestate , [prorsus] nec competit, etiam f fi atrox fuerit. §. 4. Quod autem Pnetor ait 1;, Quid injuria fastum ßt, certum dicat, quemadmodum accipiendum sit? certum eum dicere Labeo ait, qui dicat nomen injuri», neque sub alternatione , puta illud, aut illud, sed illam injuriam se pastum. §. 5. Si mihi plures injurias feceris, puta turba & coetu facto domum alicujus introeas, & hoc facto efficiatur, ut simul & convicium patiar, & verberer: an possim separarim tecum experiri de singulis injuriis, qu»ritur? & Marcelliis fecundum Neratii sententiam hoc probat, cogendum injurias, quas simul passus est, conjungere. §. 6. Posse hodie de omni injuria, sed & de atroci civiliter 16 agi, Imperator'noster rescripsit. §.7. Atrocem injuriam quasi contumeliosiorem & majorem accipimus. §. 8. Atrocem 17 autem injuriam , aut persona, aut tempore, aut re ipsa fieri, Labeo ait. Persona atrocior injuria fit, ut cum magistratui, cum parenti, patrono fiat. Tempore, si ludis, & in conspectu, nam Pratoris in conspe&u, an in solitudine injuria facta fit, multum interesse ait: quia atrocior est, quae in conspectu fiat, f Re atrocem injuriam haberi Labeo ait, [ut] puta si vulnus illatum, vel os 18 alicui percussum. 8- PAULUS lib. ad Edictum. ■yUlneris magnitudo atrocitatem facit, & nonnunqnam locus vul- v neris, vcluti oculo 19 percusso. 9. ULPIANUS lib. 57. ad Edictum. CEd e Ii quKstionis, quod dicimus Re injuriam atrocem fieri, utrum 0 si corpori inferatur, atrox sit? an & si non corpori, ut puta vestimentis leiisis, comite eo abducto, vel convicio 21 dicto? Et ait Pomponius, etiam fine pulsatione posse dici atrocem injuriam , persona 22 atrocitatem faciente. §. 1. Sed & ii in theatro 23 , vel in foro exdit, & vulnerat, quanquam non atrociter: atrocem injuriam facit. §. 2. Parvi 24 autem refert, utrum pa- 'trifamilias, an filiofamilias injuria facta sit: nam & h»c atrox xstimabitur. tz. 3. Si atrocem injuriam servus fecerit, si quidem dominus pralens fit, potest agi de eo: quod si abfuerit, Prxfidi offerendus est, qui eum flagris rumpat. §. 4. Si quis tam feemi- nam , quam masculum, sive ingenuos, sive libertinos, impudicos 25 facere adtentavit: injuriarum tenebitur. | Sed & si fervi pudicitia ad tenta ta fit, injuriarum locum habet. 10. PAULUS lib. 55. ad Edictum. jDtentari pudicitia dicitur, cum id agitur 26, ut ex pudico impudicus fiat. 11. ULPIANUS lib. 57. ad Edictum. ATOn 27 solum is injuriarum tenetur, qui fecit injuriam , hoc * est, qui percuff.t: verum ille quoque continetur , qui 28 dolo fecit; vel qui curavit, ut cui mala 29 pugno percuteretur. (t. d §. 8. I, !. §. i. supr. de aleator. I. I. §. 2. supr. de agnosc. £5 *li-d. l’b'r. I. 4. §. supr. de damno infeci. I. 8- in fin. I. 22. §. 2. i«sr. ad leg. Ja.l. de ad.ulc. I. 203. ir.fr. de verb. fign. (2. Immo Vile /. 5. in jin. I. 6. §. 2. infr. ai municipal. (3. I. 1. C. de incolis. [4. /, 39, §. 4. supr. ’c procur. I. 22. tz. pen. U ult.supr. rutam rem haberi. (5. d j 4. (6. /.11. §. 1. in fin. infr. h. t. (?• l. 2'. inpr.supr. di ’r-srik. I. 18- in fin. I. 26. supr. qui testam, facere. H. (,. Inst. detiscam. ' g. /. ,97. infr. de re b.fign. (9. Vide tamen 1. 15. §. 9. infr. h. t. (10. I. ult. htpr. C. eod. (11. §. 4. infr. h. I. (12. I. i.supr. de his, qui not. infam. (13. I. 23. §. 9. supr. ad leg. A quii. I. 2. tz. 1. supr. vi hon. rapt. I. 1;. infr. de accusat. I. ttn. C. quando civil, ctclio crimin. (14* L 6. C. h.t. I. IO. §. \t.supr. de injusvocand. (iv Inpr.supr. h.l. (16. /. 37- in fin. infr.h.t. (17. §. 9. Inst. eod. (18. I. II. in pr. infr. eod. (19. §. 9. Inst. eod. (20. I. t. H. a. supr. eod. (21. d. I. 1. §. 1. (22. I. 17» tz. 3. infr. eod. (23. I. 6. tz. ult.supr. §. 9. List. eod. (24. i. §. 9. in fin. (25. /. 10. /. 15. tz- 22. infr. eod. (26. d. 1. 1;. §. 20. §. 22-- (27. §. II. Inst. eod. (28. vi armat. C7. I. z.Jhfr. ieobseq. (8- tz. 2. In fi. b t. (9. I. 7. §.2. supr. coi. ( xo. I. 12. infr. i. 9. I. IO. C. eoi. (ri. I. 16. sttpr. ie liberali catis. (12. 1, 1;. tz. 14. infr. h. t. I. 10. tz. ult. sttpr.Ji quis cautionib. I. 32. in pr.jupr. ad leg. Falcii. I. I. tz. >. in sin. supr. ie privat. delill. §. 1. Inst. ie perpet. cfi temporal, aci. (13. j. «». C. ex delici, de- funcl. I. ult. in sin. C. de revocanti, donat. (14. I. 28. infr. b. t. §• i- insin. Inst. de perpet. Qf tetnpor. aci. (!<;. §. 6. infr. h. I. §- *• supr. b. I, (17. Limita ex /. 32. infr. h. t . (18. I. 2. tz. 9. supr. ne quid in loco pubi. (19. d. §. 9. (20. I. 24. infr. b. t. l. 8. tz. 5. in fin.supr.fi servit, vini. I. 25. supr. de aci. empt. 1. 11 .supr, de vi cc vi armat. I. 3. tz. 2. supr. uti pofjli. I. 9- G. de Judaeis. (21. /. un.supr. de loco pubi, frumi. (2 2. §. 1 .Inst.it rer. divis. /. 13. in pr. supr. coimnun. prauL (23. I. 16. supr.it servit, prted. rttfiic. L 3. §. 1. /. 5. tz. 3. supr. de adquir. rer. iomin. §. 14. Inst. dc rer. divis. (24. Abrog. Nov. Leon. 56. (25. I. 8- tz- ;. insin. supr. fi servit, vind. (26. Immo vide /. I. in pr.sufr. de interi. (27. Adde l. 38. infr. h. t. (28. /. ;. in pr. supr. nequii eum , qui iujtts. I. 4. §. 4. supr . vi hon. rxpt. (29. Vide tarne« l. 6. in pr.supr. h. t. fest« De injuriis & famosis libellis. ie Tabulis exhibendis.- pag. 1419. * 43. j. de Termino moto. 162$. * 47. si. Testamente quemadmodum aperiantur. 901. * 2% de Testamentaria tutela. 768. ’ 26. 2. de Testamento militis. 879- * 29. I. de Testibus. K88- * 22. de Tigno juncto. 1597. * 47. 3. de Transactionibus. 191. * 2. 15. de Tributoria actione. 493. * 14. 4. de Tritieo, vino, vel oleo legato. 1014. ¥ 33. 6. de Tutelre Sr rationibus distrahendis. 81?. * 27. Z< de Tutelis. 76;. * 26. i. de Tutoribus & Curatoribus datis. 776. * 2(5. Digestorum Lib. XLVII. Tit. X. 1612 de Tabulis exhibendis, pag. 1419. * 43 - 5 - ie Termino moto. 16:;. * 47. 21. Testamenta quemadmodum aperiantur. 901. * 29. 3 - Je Testamentaria tutela, 768. * 26. *• de Testamento militis. 879- * 29. I. de Testibus. 688. * 22. ;. de Tigno juncto. 1597. * 47. 3- de Transactionibus. 191. * 2. 15; de Tributoria actione. 49;. * 14. 4. de Tritico, vino, vel oleo legato. 1014. * 33. 6 . de Tutelae & rationibus distrahendis. 81;. * 27. 3 - de Tutelis. 76;. * 26. 1. de Tutoribus & Curatoribus datis. 776. * 26. ;> i6i 5 _ De injuriis & famosis libellis. 1614 tur. convicium non proprie dicitur, sed infamandi causa dictum. §. 13. Si quis Astrojogus , vel qui aliquam illicitam divinationem pollicetur, conluitus aliquem furem dixisset, qui non erat: injuriarum cum eo agi non potest, sed Constitutiones eos tenent. §. 14. Injuriarum acti», qure ex convicio nascitur, in .1 heredes non est reddenda: ied neo heredi. §. 15. Si quis virgines appellas- seti, fi tamen ancillari veste vestitas, minus peccare videtur, multo minus, fi meretricia veste fceminre, non matrum familiarum vestit® fuissent. Si igitur non matronali habitu focmina fuerit, & quis eam appellavit, vel ei comitem 3 abduxit: injuriarum tenetur. §. 16. Comitem 4 accipere debemus eum , qui comitetur & sequatur: &(utait Labeo) sive liberum, live servum, sive masculum, sive foeminam. Et ita comitem Labeo definit, qui frequentandi cujufque causa, ut sequeretur destinatus in publico privatove abductus fuerit. Inter comites utique & predagogi erunt. §. 17. Abduxisse videtur, (ut Labeo ait) non qui abducere comitem erepit, sed qui perfecit 5 , ut comes cum eo non esset. §. 18. Abduxisse autem non tantum is videtur , qui per vim abduxit: verum is quoque, qui persuasit 6 comiti, nt eam desereret. §. 19. Tenetur hoc Edicto non tantum , qui comitem abduxit, verum etiam si quis eorum, quem appellavisset, adsectatus 7 est. §. :o. Appellare 8 est blanda oratione alterius pudicitiam adtenta- re :hoc enim non est convicium [facere ] , sed adversus bonos mores adtentare. §. 21. Qui turpibus [verbis] utitur, nontentat pudicitiam : sed injuriarum tenetur. §. 21. Aliud est appellare, aliud adsectari. appellat 9 enim , qui sermone pudicitiam adtentat: dseciatur 10, qui tacitus frequenter sequitur; assiduo enim frequentia quali praebet nonnullam infamiam. §. 23. Meminisse autem oportebit, non omnem, qui adsectatus est, nec omnem , qui appellavit, hoc Edicto conveniri posse : neque enim si quis colludendi ii, si quis officii honeste faciendi gratia id facit, statu» in Edictum incidit: sed qui contra bonos mores hoe facit. §. 24. Sponsum quoque ad injuriarum actionem admittendum puto: etenim spectat ad contumeliam ejus injuria, qurecunque sponsis ejus fiat. §. 25. Alt Prretor : Nequii infamandi causa fiat: s> qtiis adversus ea fecerit, prout quaque res erit, animadvertam. §. 26. Hoc Edictum super vacuum esse , Labeo ait; quippe cum ex generali injuriarum agere possumus: sed videtur & ipsi Labeoni. & ita fe habet, Praetorem eandem causam secutum, voluisse etiam specialiter 12,de ea re loqui: * ea enim, qure notabiliter fiunt, nisi specialiter notentur, videntur quasi neglecta. §. 27. Generaliter vetuit Prretor, quid ad infamiam alicuius fieri. Proinde, quodeunque quis fecerit vel dixerit, ut alium infamer, erit actio injuriarum, f Hrec autem fere sunt, qureadinfa- irixn alicujus fiunt utputa ad invidiam allen jus veste 13 lugubri utitur, aut squalida : aut fi barbam demittat, vel capillos submit- t?.t, aut si carmen conscribat, vel proponat, vel cantet 14 aliquod, qaoc pudorem alicujus lredat. §. 28. Quod ait Praetor : Si quis sit e sus ea fecerit, prout quaque re erit , animadvertam : sic in- lehigendum est, ut plenior esset Praetoris animadversio: id est, c-idcunque cum moverit, vel in persona 14 ejus, qui agit injuriarum actione , vel ejus, adversus quem agitur , vel etiam in re itta . in qualitate injuriae : audiat eum , qui agit. §. 29. Si quis :::dato vel Principi, vel alicui famam alienam infestatus suetu. injuriarum erit agendum , Papinianus ait. §. 30. Idem ait, cui eventum sententiae (vehit daturus pecuniam) vendidit, t-mrr.sä Praeside ob hoc castigatum , injuriarum damnatum vide- : utique autem apparet, hunc injuriam ei fecisse, cujus ienten- ; ttu venditavit. §. 31. Si q.ui.s bona alicujus, vel rem unam per :r.;:rts3! occupaverit: injuriarum actione tenetur. §. 32. Item u jv.s pignus proscripserit, venditurus , tau quam a me acceperit, it.nr.tr.di mei causa, Servius ait injuriarum agi posse. §. 33. Si r.-.r. debitorem quasi 16 debitorem appella veritin juris facien- rrrsa, injuriarum tenetur. §. 34. Praetor äit: Qui servum ■ ■ •• 13. in fr. supr. eod. (2. §. 20. §. 22. infr. h. I. (3. §. ■'f .h.l. (4, l. 1. §. 2.supr. h. t. (5. Fac. l.l.infin.supr. "'.r.sque juris. I. §, 2. supr. ne quis eum, qui in jus. (6. I. v -'.supr.h.t. (7. §.22 .infr.h.l. (8. d. §. 22. (9. §. b.l, (10. §. I. in sin. Inst. b. t. (11. I. Z. §. 3 .supr . t s z - (12. I. 1. §. 2. supr. iepublican. (13. I. pft.insr.b.t. s~ - 5 §. 10. supr. eod. (15. /, 4. §. 1. in sin.supr. deincend. i- - i-*ii§.i.lnjt.h.t. (17. §. 38. infr. b.l. (18. §. 45. alienum adversus bonos mores 17 verberavisse, deve eo, injusti domini qiuestionem habuisse dicetur, in eum judicium dabo itemfi quid aliud f adsum esse dicetur , causa cognita , judicium dabo. §. 35. Si quis sic Fecit injuriam fervo , ut :>8 domino faceret, vide® dominum injuriarum agere posse suo nomine : fi vero non ad suggillationem domini id fecit, ipsi servo facta injuria , inulta a Praetore relinqui non debuit: maxime li verberibus, vel qurestione fieret: hanc enim & servum sentire palam est. §. 36. Si communem quis servum verberaverit, utique hac actione non tenebitur , cum jure 19 domini id fecerit. §. 37. Nec fi fructuarius id fecerit, dominus cum eo agit, vel si proprietarius fecerit, fructuarius eum conveniet, §. 38. Adjicitur, Adversus bonos mores : ut non omnis omnino, qui verberavit, sed qui adversus bonos mores verberavit, teneatur : cretorum si'quis corrigendi animo, aut si [quis] emendandi 20, non tenetur. tz. 39. Unde qureritLabeo, si magistratus municipalis servum meum loris ruperit: an possim cum eo experiri, quasi adversus bonos mores verberaverit ? Et ait, judicem debere inquirere, quid facientem servum meum verberaverit: nam si honorem, ornamentaque petulanter adtentantem creeiderit, absolvendum eum. §. 40. Verberasse dicitur abusive : & qui pugnis creeiderit. §. 41. Qurestionem intelligere debemus tormenta, & corporis dolorem ad eruendam veritatem. Nuda ergo interrogatio, vel levis territio non pertinet ad hoc Edictum. + Qurestionis verbo etiam ea, quam malam mansionem dicunt, continebitur- Cum igitur per vim, & tormenta habita qurestio est, tunc qurestia intelligitur. §. 42. Sed & si jussu domini quis qurestionem habeat, modum tamen excesserit: teneri eum debere , Labeo ait. §. 43. Prretor ait: Si quid aliudfutium esse dicetur, causa cognita judicium dabo, proinde si quidem verberatus fit servus, vel tormentis de eo qurestio habita [est: ] sine causae cognitione judicium in eum competit: sivero aliam injuriam passus sit, non aliter competit, quam (fi) causa cognita. §. 44. Itaque Prretor non ex omni, causa injuriarum judicium servi nomine promittet, nam si leviter 21 percussus fit, vel maledictum ei leviter: non dabit actionem, at si infamatus sit vel facto aliquo, vel carmine scripto, puto causre cognitionem Prretoris porrigendam & ad fervi qualitatem r etenim multum interest, qualis servus sit, bonre frugi, ordinarius» dispensator; an vero vulgaris vel mediastinus, an qualisqualis: & quid, fi compeditus, vel male notus , vel notre extrem®? habebit igitur Prretor rationem tam injuri® , qure admissa dicitur, quam persona: servi, in quem admissa dicitur : & sic ant permittet, aut denegabit actionem. §. 45. Interdum injuria fervo facta ad dominum redundat, interdum non : nam si pro 22 libero se gerentem, ant cum (eum) alterius potius , quam meum existimat 2.» quis , non cresurus eum , si meum Icisset: non posse eum , quali (mihi) injuriam fecerit, sic conveniri, Mela scribit, §. 46. 8i quis servo verberato injuriarum egerit, deinde postea damui inju- rireagat: Labeo scribit, eandem 24 rem non esse : quia altera accio ad damnum pertineret culpa datum , altera 2? ad contumeliam. §. 47. Si iiiumfructum in servo habeam, tu proprietatem, iique verberatus lit, vel qurestio de eo habita: injuriarum actio magis 26 proprietario, quam mihi competit, f Idemque probatur , & si servum meum, quem bona fide possidebam , crecideris : domino enim magis competit injuriarum actio. §. 48. Item si 27 liberum hominem, qui mihi bona fide serviebat, quis creeiderit , distinguendum est : ut, fi in contumeliam (meam) pullatus sit; competat mihi injuriarum actio, f Idem ergo & si in servo 28 alieno bona fide mihi servienti; ut totiens admittamus injuriarum actionem, quotiens in meam contumeliam injuria ei facta sit: nam ipsius quidem fervi nomine, domino dabimus injuriarum actionem, f Si autem me tangat & pulset: injuriarum mihi quoque est. -f Ergo & in fructuario idem distingui potest. §• 49- ® lemun complurium crecidero , competere injuriarum actionem ommous, plus quam manifestum est. _ infr. h. I. (19. I. 51. in sin. pr. supr.pro socio. (20. l.%. in sin. supr. ai leg. Hquil. (21. §. Z. Inst. h . t. _ (22. I. 4?. p. 2.Jupr. ad leg. Aquil. (23. Vide tamen I. 18* §■ 3* infr. h. t. (24. Aude l. 12. /. 13. 1. 14.su.pr. deexcept. rei judic. I. 2. §. 4.supr. de privat, deliti. (*<• L 2. §. 4 .supr.de eoilation. adde/. 34 .supr. de oblig. & aci. (26. §. J .Jnst.h.U (27. §. k-ii. (-8. d. §. 6. in sin. 16 . PAU- lßl$ Digestorum Lib. XLVII. Tit. X. 1616 16. PAULUS lib. 4;. ad Edictum. I causa cognita translationem filio competere, f Idem & si emanci- C*Ed non esse xqmim, pro 1 majore parte, quam pro qua domi- patusfilius esse proponatur, §. 15. Procuratorem partis praetulit o .Umnatio n -' --'- „„„ r..... .. mis est / damnationem fieri, Pedius ait: & ideo officio, judicis «ortiones xstimandx erunt. P 17. ULPIANUS lib. 57. ad Edictum. CEd si unius permissu id fecero , si quidem solius ejus esse putavi, nulli competit injuriarum actio, plane fi scivi plurium: ei quidem, qui permiserit, non competiti injuriarum actio, exteris compent. §. 1. Si jussu tutoris aut procuratoris vel curatoris, quxltio habita sit, consequens erit dicere, cessare injuriarum actionem. tz. 2. Servus meus opera vel querela tua, flagellis caesus est a Magistratu nostro: Mela putat, dandam mihi injuriarum adversus te, in quantum ob eam rem xquum judici videbitur; & Ii servus decesserit, dominum ejus agere posse, Labeo ait: quia de damno, quod per injuriam factum est, agatur. & ita Trebatio placuit. §. 3- Quxciam injuri« d liberis hominibus fast« levis nonnullius momenti videntur : enimvero a servis , graves sunt: Praetor ipsis personis, quae injuriam passe sunt. Si tamen procurator aut negligat, aut colludat, aut non sufficiat ad verfug personas qus injuriam fecerunt: ipsi potius , qui passus est injuriam , actio injuriarum competit. tz. 16. Procuratorem autem accipere dedemus, non utique eum, cui specialiter mandata est procuratio actionis injuriarum: verum sufficit 19 eum esse, eui omnium rerum administratio mandata est. §. 17. Quod autem ait Prxtor, causa cognitu [ ipfi, qui injuriam accepisse dicetur, judicium permitti ] ; ita accipiendum est, ut in cognitione caufsr hoc versetur , quam longe pater absit, & quando superventurus; &nunquidis, qui injuriarum vult actionem movere , [segnitior] vel inutilis admo- dum, qui non sufficiat ad rei cujus administrationem, ac per hoc nec ad actionem. §. I8- Quod deinde ait 20 , qui injurium accepit : interdum ita accipiendum est, ut patri ejus competat actio, utputa nepoti 21 facta injuria est, pater praesens est, avus abest: crescit 3 enim contumelia ex persona eius, qui contuteliam 1 scribit Julianus, patri potius dandam injuriarum actionem quam o c __ r_ _ :_7-_U- ' 1. ___— - 1—• r._ ^j.: . -.1 —:_ :_ zx. _m _ _ _1..' _ •* fecit. §• 4- Cum servus injuriam facit, maleficium eum admittere palam est. Merito igitur , sicuti ex exteris delictis, ita & ex hoc 4 injuriarum noxalis actio datur. Sed in arbitrio domini est, an velit eum verberandum exhibere, ut ita satisfiat ei, qui injuriam passus est. neque erit nccesse domino utique eum verberandum proeliare: sed dabitur ei facultas praestare ei servum verberandum ; aut 11 de eo verberibus latis non fiat, noxre dedendum , vel litis xstimationem sufferendam. §. ;. Ait Prxtor, Arbitrutu judicii: utique quasi 5 viri boni, ut ille modum verberum imponat. §. 6. Si ante judicem dominus verberandum servum exhibuerit , ut satis verberibus ei fieret, & erit factum arbitratu alicu- jus, postea actor agere injuriarum perseverat: non est audiendus, qui enim accepit satisfactionem , injuriam suam remisit. Nam & si nuda 6 voluntate injuriam remisit, indubitate dicendum est , extingui injuriatum actionem, non minus. quam si tempore7 abolita fuerit injuria. §. 7. Si jussu domini servus injuriam fecerit, utique dominus conveniri poterit , etiam luo nomine. Sed si proponatur servus manumissus, placet Labeoni dandam in eum actionem: quia & noxa 8 caput sequitur , nec 9 in omnia servus domino parere debet, exterum, & si occiderit jussu domin i, Cornelia eum eximemus. §. 8- Plane si defendendi domini gratia aliquid fecerit, rationem ci constare apparet: inque eam rem adversus agentem exceptio objicienda erit. §. 9. Si servus, in quo ususfructus meus est , injuriam mihi fecerit : adversus dominum noxali judicio experiri potero, neque 10 debeo deterioris conditionis ob hoc esse , quod usumfructum in eo habeo , quam si non haberem. Aliter atque si servus communis esset: tunc enim non daremus socio actionem, ea propter , quia & ipse injuriarum actione tenetur. §. 10. Ait Praetor: Si ei, qui in ulterius poteftaic erit , injuria fall« ejfe dicetur : & neque is , cujus in potestate efl , pnesens 11 erit: neque procurator 1 j quisquam exijlat, qui eo nomine agat: causa 13 cognitu, ipsi, qui injuriam acccpijse 14 dicetur, judicium dabo. §. n. Filiofamilias injuriam passo , si prxfens sit pater, agere tamen non poffit propter furorem , vel quem alium easum dementi«, puto competere 1$ injuriarum actionem: nam & hic pater ejus absentis 16 loco est. §. 12. Plane si prxfens agere nolit, vel quia differt, vel quia remittit atque donat 17 injuriam : magis est, ut filio actio non detur, nam & cum abest , id- ciroo datur 18 filio actio, quia verisimile est, patrem, fi prx- sens fuisset, acturum fuisse. tz. 13. Interdum tamen putamus, etsi pater remittat, injuriarum actionem filio dandam: utputa fi patris persona vilis abjectaque sit, lilii honesta: neque enim debet pater viliffimus filii fui contumeliam ad suam utilitatem metiri, ponamus, esse eum patrem, cui jure meritoque curator a Prxtore constitueretur. §. 14. Sed si pater, lite contestata, e ceperit abesse; vel etiam negligere exeeutionem pater vilis : dicendum est, (1. tz. 4. Infl. cod. (1. I. I. §. 5. infin. supr. eod. (3. §. 7. fers, nant secundum. Infl. eod. (4. §. 4. Infl. de noxalib. (;. I. 137. §. 2. supr. de verb. oblig. (6. I. II. §. I .supr. h. t. (7. i. 5. C.cod. (8. I. i. in fin.supr. de privat. dclUl. (9. /. II. §.7. supr. quod vi aut clam. (10. I. 18. supr. dc noxalib. (i I. §. 12. infr.h.l. (12. §. 15 .infr.h.l. (13. §. 17. infr. h. I. (14. §. 18 • infr.h.l. (1;, l. 9. supr. dt oblig. & ali. (16. i. 2. §. 3. ipsi nepoti; ad cujus, inquit, officium pertinet, etiam vivente avo, filium siium in omnibus tueri, tz. 19. Item Julianus scribit, filium non tantum ipsum agere uebere, verum procuratorem dare 22 posse: alioquin, inquit, nisi ei permiserimus procuratorem dare: futurum est, ut, fi valetudine impediatur, neque sit, qui injuriarum actionem exequatur, impediatur actio, tz. :o. Idem ait, & si nepoti 23 facta Iit injuria, & nemo 24 sit, qui avi nomine agat, permittendum esse patri experiri , & is procuratorem dabit: omnibus enim , qui suo nomine actionem habent, procuratoris dandi esse potestatem ; intelligi autem filium , inquit, familias luo nomine agere , cum patre cessante Praetor ei agere permittat. tz. 2i. Si filiusfamilias injuriarum egerit: patri adri non competit, tz. 22. Idem ait, filiofamilias injuriarum nomine a:ho- nem dari, quotiens 25 nemo est, qui patris nomine experiatur, & hoc casu quasi patrem familix constitui, quare sive emancipatus sit, sive ex parte heres scriptus fuerit, vel etiam exheredatus, sive paterna hereditate abstinuerit, exeeutionem litis ei dandam, effe enim perabsurdum, quem Praetor manente patria potestate ad actionem admittendum probaverit, ei patrifamilias ultionem injuriarum suarum eripi, & transferri ad patrem, qui euin , quantum in ipso est, omiserit; aut (quod est indignius) ad heredes patris, ad quo« non pertinere injuriam filiofamilias factam procul dubio est. 18. PAULUS lib. 53. ad Edictum. 'pUm , qui nocentem infamavit, non esse bonum xqmim ob eam rem condemnari; peccata enim nocentium nota esse, & oportere, & expedire. tz. 1. Si servus fervo fecerit injuriam, perinde agendum , quasi fi domino fecisset. tz. 2. Si nupta filia familia injuriam acceperit, & vir 26 , & pater injuriarum agant: Pomponius recte putat, tanti patri condemnandum esse reum , quanti condemnetur, si ea vidua esset; viro tanti, quanti condemnaretur, fi ea in nullius potastate esset: quod sua cujusque injuria propriam xstimationem haberet. L ideo, si nupta in nullius potestate sit, non ideo minus eam injuriarum agere posse, quod & vir [in] suo nomine agat. tz. 3. Si injuria mihi fiat ab eo , cui sim ignotus 17; ant fi quis putet, me Lucium Titium esse, quum sim Gajus Sejus: prsvalet, quod principale est, injuriam eum mihi facere velle, nam certus ego sum , licet ille putet me alium esse, quam sum. & ideo injuriarum habeo. 28 tz. 4. [At] cum aliquis filiumfamilias, patremfamilias putat": non potest videri injuriam patri facere, non magis, quam viro, si mulierem viduam esse credat, quia neque 111 personam eorum confertur injuria, nec transferri per persoux putationem ex persona filiorum ad eos potest: cum affectus injuriam facientis in hunc, tanquam in patremfamilias consistat, tz. 5- Quod si fcisset, filiumfamilias effe, tamen si nesciffet, cujus filius esiet: dicerem, inquit , patrem suo nomine injuriarum agere posse: nec minus virum, si ilie nuptam esse scire t, nam qui hxc non igno- supr. de jure codiciU. immo vide l.i.^.l.supr. de proettr. C 1 7- P) 1 ) 1. 5. in fin. infr. ad leg. Jul. de vi pubi. (18. I. 9 -s u P r - de oblig. v aci. I. 30. infr. h. t. (19. 1. 12, in pr.supr. desolut. (20. §. io. ,S fin.supr. h. I. (21. tz. 20. infr. h. I. (22. I. 11. §- t. (13. §. 18 supr.h.l. (24.5.10 .supr.b.l. (23. §. U-Jtflr. «> >■ (2s>. I. i. in fin.supr. \b. t, (27. L 3. tz. 2. in sin. supr. eod. (-8- Vide tamen l. 15 . §. 4 %.supr. cod. ^ i6r 7 Dg extfnnr.linariis' criminibus. rat, cuicimque patri, cuicunque marito, peri fiiium, per uxo rem a vult xacere injuriam. ly. GAJUS lib. as. ad Edictum provinciale. CI creditor meus, cui paratus sum solvere, in injuriam meam u fiaejuflbres meos interpellaverit 3 : injuriarum tenetur. ;o. MODESTINUS lib. ia. Reiponsornm. CI injuria facienda gratia Seja domum absentis debitoris 4 Cgnas- 0 setlineauctoritate ejus , qui concedendi jus, poteihtemve habuit: injuriarum actionem intendi posse, respondit. 21. JAVOLENUS lib. 9. Epistolarum. ■JNjuriarum sstimatio nor. ad id tempus , quo judicatur, sed ad id , quo facta est, referri debet. 22. ULPIANUS lib. t. ad Edictum Prxt. CI Uber pro fugitivo apprehensus erit, injuriarum cum eo agit. 23. PAULUS iib. 4. ad Edictum. Q Ui in domum alienam >nnto domino introiret, quamvis in jus vocati, actionem injuriarum in eum competere , Ofiiius ait. 24. ULPIANUS lib. 15. ad Edictum Prxt. CI quis proprium 3 servu n distrahere prohibetur a quolibe , injuriarum experiri potest. 2;. IDEM lib. iz. ad Edictum. QI stuprum serva pasta Ut: injuriarum 6 actio dabitur, aut si ce- 0 iavit mancipium , vel quid aliud furandi qnimo fecit: etiam funi, vel si virginem immaturam stupraverit, etiam Legis Aquilix scheuem competere [quidam] putant. - 26. PAULUS lib. 19. ad Edictum. CI quis servum meum vel filium ludibrio habeat, licet consentien- 0 tem 7 : tamen ego injuriam videor accipere, velnti fi in popinam duxerit illuin , si aleam Inserit. Sed hoc utcunque tunc lo- aum habere potest, qu. tiens ille, qui suadet, animum injuria Fieiendx habet. Atquin potest malum consilium dare, & qui dominum ignoret: & ideo incipit fervi corrupti actio necessaria esse. 27. IDEM lib. 27. ad Edictum. CI statua patris tui in monumento posita, saxis exsa est: sepulchri 0 violati agi non posse, injuriarum posse, Labeo scribit. 28- ULPIANUS lib. 34. ad Sabinum. TNjuriarum actio in bonis nostris non computatur, antequam 8 1 litem contestemur. 29. PAULUS lib. 10. ad Sabinum. CI servum, cujifs nomine-injuriarum actio tibi competit, manumiseris aut alienaveris 9: siiperest tibi injuriarum actio. 30. ULPIANUS llb. 42. ad Sabinum. CErvo autem manumissi 10 non competere actionem ob injuriam, quam in servitute passus est, quis dubitet ? §. 1. Si filio injuria tacta sit : cum utrique 11 , tam filio , quam patri, adquisita addo sit: non eadem utique facienda xstimatio est 12 ; 31. PAULUS lib. 10. ad Sabinum. PUm possit propter filii dignitatem 13 major ipsi , quam patri , v injuria facta esse. 32. ULPIANUS lib. 42. ad Sabinum. ^Ec Magistratibus licet aliquid injuriose facere. Si quid igitur 16m 34- GAJUS lib. 13. ad Edictum provinciale., Cjl plures fervi iimul aliquem exciderint, aut convicium'alicui' fecerint : singulorum ifc proprium est maleficium , & tanto major injuria , quanto a pluribus admissa est ; imo etiam tot injii- rix lunt, quot & perlbns injuriam Facientium. ,35- ULPIANUS lib. 3. de Omnibus tribunalibus. SI IMS injuriam atrocem fecerit, qui contemnere injuriarum judicium possit r,b infamiam suam & egestatem : Prxtor acriter exequi hanc rem debet, & eos , qui injuriam fecerunt, coercere. 36. JULIANUS lib. 43. Digestorum, filii nomine eum patre injuriarum agere velim, & is procuratorem det: non 17 intelligitur filius defendi, nisi judicatum solvi satisdqtur.. & ideo actio adversus filium , tanquam ä patre nou defendatur, danda erit. 37- MARCIANUS lib. 14. Institutionum. jQOnstitutionibusPrinciiaiibus cavetur, ea, qux infamandi alterius causa in monumenta publica posita sunt, tolli de medio. §_• i- Etiam ex Lege Cornelia injuriarum actio civiliter 18 moveri potest , condemnatione xstimatione judicis facienda. 38. SCrEVOLA lib. 4. Regularum. Q^Enatusconsulto cavetur , ne quis imaginem 19 Imperatoris in invidiam alterius portaret; & qui contra fecerit, in vincula publica mittetur. 39. VENULEJUS lib. 2. Pubi. Jud. 'yEstem sordidam rei nomine »n publico habere, capillumve sum- mictere, nulli livet :o; niti ita conjunctus est adfinitate, ut invitus in reum testiinonium dicere cogi non possit. 40. AI AC ER lib. 2. Public. Judic. jjlviis Severus Dionysio Diogeni ita scripsit : Atrocis injuria damnatus, in Ordine Decurionum ejse non potet 21 nec prodejse tibi debet error srivjid ni , aut ejtis , qui de te aliquid pronuncia- vit, aut eorum, qui contraformam juris mar.fijfe te in ordine decurionum putaverunt. - 41. NERATIUS lib. 3. Membran. , pAter, cujus filio facta est injuria, 11011 est impediendus, quominus duobus 22 judiciis, & suam injuriam persequatur, & filii. 42. PAULUS lib. 5. Sententiarum. J Udici ab appellatoribus 23 convicium fieri non oportet, alio- quin infamia notantur. 43. GAJUS lib. 3. Regularum. Q Ui injuriarum actionem per calumniam instituit, extra ordinem -damnatur : id est , exilium , aut relegationem, aut Ordinis amotionem patiatur. 44. JAVOLENUS lib. 9. ex Poster. Labeonis! CI inferiorum dominus xdium , superioris vicini fumigandi causa o fumum faceret; aut si superior vicinus in inferiores xdesquid aut projecerit, aut infuderit: negat Labeo, injuriarum agi pude;: quod falsum puto , li tamen injurix faciemix causa immittitur. 4;. HERMOGENIaNUS lib. $. Epit. TAE injuria nunc extra ordinem cx causa & persona statui solet. Et ^ servi quidem flagellis 24 cxli dominis restituuntur : liberi ve- per injuriam Fecerit Magistratus, vel quasi privatus , velfidu-jro, humilioris quidem loci fustibus 23 subjiciuntur; exteri autem cia Magifr.atus : injuriarum potest conveniri, sed utrum posito vel exilio tempo-ali, vel interdictione certx rei coercentur. Magistratu , an vero & quamdiu est in Magistratu ? sed verius est, li is Magistratus est , qui sine 14 fraude in jus vocari non potest, _ , ^ . : in jus vocari non exfnectandum esse , quod Magistratu abeat, quod -& fi ex minori busMagistratibus erit, id est, qui sine imperio aut potestate sunt Magistratus, & in ipso Magistratu posse eos conveniri. 33. PAULUS lib. 10. ad Sabinum. QUod Reipublicx 13 venerandx causa secundum bonos mores fit, ^-etiamsi ad contumeliam alicujus pertinet; quia tamen non ea mente Magistratus facit, ut injuriam faciat, sed ad vindictam Majestatis publicae refpiciat: actione injuriarum non tenetur. (i.l. i.§. 2-fupr. cod. (2. d. §. 3. 1.2. C.§. 2. Infl. eod. (3.Fac. *; 13- §. 3- L 1;. §. 29. fupr. eod. I. 5. in sin. fupr. qui fatisid. cog. (4- Adde l. 13. §. %p ) .fupr. §. l.Infl. b.t. (3. /. 13. §. ult. circa fr-supr. eod. (6. L 6. inpr. infr. ad leg. Jul. de adult. (7. i.l.§.3. fupr. b.t. (8. I. 13. inpr. fupr. eoi. (9. Fac. /. 11. §. %.supr. vi aut clam. i. ult. fupr. arbor, ft.rtim aesar, (10. /. 1. §. 7. supt.b.t. (ii. d. I. 1. infin. [. 2. C. eod. (12. I. 31. infr. eod. Vi' §. 7. circa sin. Injl. eod, (14. Fac. l.-t. fupr.de in jus voc. Tom. L T I T. XI. DE EXTRAORDiNARIIS CRIMINIBUS. I. PAULUS lib. 4. Sententiarum. CO »licitatores alienarum nuptiarum, itemqne matrimoniorum in- O terpellatores, etsi effectu sceleris potiri non poliunt , propter voluntatem perniciosx libidinis extra ordinem puniuntur. §. 1. Fit injuria contra bonos mores : vcluti, ii quis fimo corrupto aliquem perfuderit, como, luto "Minuerit, aquas spurcaverit, fistulas, lacus, quidve aliud ad injuriam publicani c ontaminaverit: in quos (15. I. 13. §. 6. I. 13. §. 39. /«/>»•- h. t. I. tut. C. desumas libett. (16. I. 9. fupr. de juris d. (i?- l - 14- fupr. qui JatiJd. cog. I. 5. in sin. fupr. ex quib. cauf. inpojfejf. (i 8 l- 7- §- !>• fupr. §. 10. Inst. h. t. (19. L 28. §- 7- infin- inf r - ^pan. (20. /. 15. §. 27. Jupr. b.t. 521. arg. l. 8- C. de decur. I. z.C. de dignis, juncta l. 1 .fttpr.de his , qui notant. (22. I. I- §• 3 -fupr. §. 2. Injl h. t. t. 30. in pr. jupr. de paci. (23. l. %. infr. de appellat. (24. L io. in pr. infr. de pten. (25. i. 28. §- 2. infr. d t. Rkkkk graviter i6 19 Digestorum Lib. XLV 1 I. Tit. XL XII. 1620 graviter animadverti solet. §. r. Qui puero stuprunl, abducto ah eo vel corrupto comite, persuaserit, aut mulierem puellamve interpellaverit, quidve impudicitia gratia Fecerit, domum fdebuerit, pretiumve, quo is persuadeat, dederit: perfecto ftagitio, punitur 1 capite ; imperfecto, in insulam deportatur, corrupti comites summo supplicio adficiuntur. 2. ULPIANUS lib. 4. Opinionum. ^JUb prxtextu religionis, vel sub specie solvendi voti, coetus illi- ^ citos nec ä veteranis tentare oportet. 3. IDEM lib. 3. de Adulteriis. CTellionatus vel expilata hereditatis judicia accusationem qui- " dem habent: sed non sunt publica. 2 4. MARCIANUS lib. 1. Regularum. TAlvus Severus & Antoninus rescripserunt, eam , qua data opera abegit, ä Praside in temporale exilium 3 dandam: indignum enim videri potest, impune eam maritum liberis fraudasse. 5. ULPIANUS lib. v. de Officio Proconf. TN eum , cujus instinctu ad infamandum dominum servus ad statuam 4 confugisse compertus erit, prster corrupti fervi actionem , quse ex Edicto perpetuo competit, severe animadvertitur. 6. IDEM lib. 8- de Officio Procons. j^Nr.onum adtemptare & vexare , vel maxime dardanarii solent: quorum avaritia obviam itum est , tam Mandatis, quam Constitutionibus. Mandatis denique ita cavetur : Praterea debebis custodire , ne dardanarii ullius mercis sint: ne aut ab his, qui coemptas merces supprimunt ;, aut ä locupletioribus, qui fructus suos aquis pretiis vendere nollent, dum minus uberes proventus expe- ctant, [ne] annona oneretur. Poena autem in hos varie statuitur: nam plerumque, si negotiantes sunt, negotiatione eis tantum interdicitur, interdum & relegari solent, humiliores ad opus publicum dari. §. 1. Onerant annonam etiam statera adulterina , de quibus Divus Trajanus Edictum proposuit , quo Edicto poenam Legis Cornelia in cos statuit, perinde ac fi Lege testamentaria, quod testamentum falsum scripsisset, figuassct, recitasset, damnatus esset. §. 2. Sed & D. Hadrianus eum , qui falsas mensuras 6 habuit, in insulam relegavit. 7. IDEM lib. 9. de Officio Proconsulis. CAcculurii 7, qui vetitas in sacculo artes exercentes, partem subducunt, partem subtrahunt; item, qui directarii 8 appellantur , hoc est, hi, qui in aliena cumaeula se dirigunt furandi animo: plus quam fures puniendi sunt, idcircoque aut ad tempus in opus dantur publicum , aut fustibus castigantur, & dimittuntur, aut ad tempus relegantur. 8. IDEM eodem libro. CUnt praeterea crimina , quae ad exeeutionem Proesidis pertinent, 0 utputa , si quis instrumenta sua u'.odita esse dicat, nam hujus Tei exeeutio Prsfecto Urbis a Divis Fratribus data est. 9. IDEM eodem libro. CUrtt quaedam, qua: more Provinciarum coercitionem solent ad- ° mittere : utputa in Provincia Arabia ay.oTtO.ut.aiv , id est , Infidum positionem , crimen appellant, cujus rei admissum tale est : Plcrique inimicorum solent praedium inimici .t^r. de religiös (17. I. 10. C. d. t. (is. I. 38. fupr. d. t. (19. 1 . 12. C. d. t. abrog. Nov. Leon. 53. (20. hipr.Jupr.h. I. potest i6i\ De concuflione. 1622 U Ti ' potest . cenitentia [acta, ] antequam lis ab alio contestetur, dicere , vehe se agere: & audiemur. §. 11. Si servus in lepulchro habitat , vel xdilicavit: noxalis actio cessat, & in eum Praetor hanc actionem pollicetur. Si tamen non habitet, sed domunculam ibi habeat iervus: noxale judicium erit dandum, si modo habere posse videtur. §.12. Hxc actio popularis est. 4- PAULUS lib. 27. ad Edictum Prxt. CEpulcbra hostium 1 religiosa nobis non sunt, ideooue lapides 0 ink sublatos, in quemlibet nsiim convertere possumus: non sepulchri violati actio competit. ;. POMPONIUS lib. 6. ex Plautio, simur eo jure, ut dominis fundorum, in quibus sepulchra fecerint, etiam post 2 venditos fandos adeundorum fepulchro- rum fit ius. Legibus namque pnediorum vendundornm cavetur, Ut aA sepulchra ., qux in fundis sunt , iter ejus aditus , ambitus funeris faciendi Jit. 6. JULIANUS üb. 10. Digestorum. CEpulchri violati actio in primis datur ei, ad 3 quem res perti- 0 net. Quo cessante , fi alius egerit, quamvis Reipubticae causa abfuerit dominus , non debebit ex integro adversus eum , qui litis aeftimadonem sustulerit, dari. Nec poteltvideri deterior fieri conditio ejus, qui Reipublics causa abfuit: cum hsc actm non ad rem Familiarem ejusdem , [sed] magis 4 ad ultionem pertineat. 7. MARCIANUS lib. 3. Institutioni,rn. CEpulchri deteriorem conditionem fieri prohibitum est: sed cor- 0 ruptum & lapsum monumentum corporibus non contactis licet reficere. 8. MACER lib. 1. Public. Judicior. CEpulchri violati crimen potest dici ad Legem Juliam de vi publi- O ca pertinere ex illa parte, qua de eo cavetur, qui fecerit quid , quo 5 minus aliquis funeretur , fepeliaiur ve: quia & qui lepul- chrum violat, facit, quo quis minus se -ultus fit. 9. IDEM lib. 2. Public. Judic. T\E sepulehro violato actio quoque pecuniaria 6 datur. 10. PAPINIANUS lib. 8- Quaestionum. Q Uffisitum est, an ad heredem necessarium, cum se bonis non -miscuisset, actio sepulchri violati pertineret? Dixi, recte eum ea actione experiri, quae in bonum a quum concepta est. Nec tamen, si egerit, hereditarios creditores timebit: cum etsi per hereditatem obtigit hsc actio, nihil tamen ex defuncti capiatur voluntate , neque id capiatur, quod in rei persecutione, sed in sola 7 vindicia sit constitutum. 11. PAULUS lib. Sententiarum. 71 Ei sepiilchrorum violatorum, si corpora ipsa extraxerint, vel ossa eruerint, humiliores quidem fortunae summo supplicio ad- ficiuntur; honestiores in infulam deportantur: alias autem relegantur , aut in metallum damnantur. T I T. XIII. DE CONCUSSIONE. 1. ULPIANUS lib. 5. Opinionum. CI simulato Prxsidis jussu concussio intervenit: ablatum ejusmodi o terrore restitui Prxses Provincia jubet, & delictum coercet. 3 2. MACER lib. 1. Public. Judic. POncuflionis judicium publicum non est. sed si ideo pecuniam quis accepit, quod crimen minatus sit: potest judicium publicum esse ex Senatusconsultis , quibus poena Legis Cornelia teneri jubentur, qui in accusationem innocentium coierint, quive ob accusandum , vel non accusandum , denuntiandum 9 , vel non de- ounciamlum testimonium , pecuniam acceperint. T I T. XIV. DE ABIGEIS. 10 1. ULPIANUS lib. 8- de Officio Proconf. J)E abigeis puniendis ita Divus Hadrianus Conflio Beticeo rescripsit : Abigei cum durissime puniuntur, ad gladium damnari solent : puniuntur autem durissime non ubique, sed ubi frequentius (1. Adde l. 36. supr. de religiös. (2. I. 10 .supr. d. t. (3. i. 3. inpr.supr. h. t. (4. I. ao.'in fin.supr. de adquir. vel omitt. bered. (;. I. ult. C. h. t. I. f&.supr. de religiös. (6. I. 3. inpr. supr. h. t. (7- i.6. in fin.supr. cod. I. 20. in fin.supr. de adquir. vel omitt. hered. (8. v. Nov. 24. c. 2. adde l. 8. supr. decalumniut. (9. I. I. §. 2. infr. ad leg. Cara, des als. I. 17. in fin. C. de tefiib. est id genus maleficii: alioquin [&] in opus, & nonnunquam temporarium dantur. §. 1. Abigei autem proprie [hi] habentur, qui pecora ex pascuis, vel ex armentis subtrahunt, & quodammodo dcprsdantur, & abigendi studium, quasi artem exercent, equos de gregibus, vel boves de armentis abducentes. Cxterum si quis bovem aberrantem, vel equos in iolitudine relictos abduxerit, non eftabigeus, sed fur potius. §.2. Sed & qui porcam , vel capram, vel vervecem abduxit, non tam graviter , quam qui majora animalia abigunt, plecti debent. §. 3. Quanquam autem Hadrianus metalli piEnam, item operis, vel etiam gladii prxstituerit: attamen qui honestiore loco nati sunt, non debent ad hanc pcenam pertinere, sed aut relegandi erunt, aut movendi ordine. Sane qui cum gladio 11 abigunt, non inique bestiis objiciuntur. §.4. QuE oeeora, de quorum proprietate faciebat controversiam, abegit, ut Saturninus quidem ferioit, ad examinationem civilem remittendus est: sed hoc ita demum probandum est, fi non color abigeatus- quxsitus est, sed vere putavit sua justis rationibus [ductus,] 2. MACER lib. r. Publicorum Jud-ciorum. ABigeatus crimen publici judicii non est: quia furtum magis est. sed quia plerumque abigei & ferro 12 utuntur, si deprehendantur, ideo graviter & puniri eorum admissum solet. 3. CALLISTRATUS lib. st. de Cognit. EJVes pro 13 numero abactorum, aut furem, aut abigeum faciunt. quidam decem oves gregem esse putaverunt; porcos etiam quinque , vel quatuor abactos : equum, bovem vel unum abigeatus crimen facere. §. 1. Eum quoque plenius coercendum , qui a stabulo abegit domitum pecus, non ;tsy ! va, nec grege. §. 2. Qui fxpius abegerunt, licet semper unum vel alterum pecus subripuerint, tamen abigei sunt, §.3. Receptores abigeorum , quapeena plecti debeant, epistola D. Trajani ita cavetur, ut extra terram /taliam decem annis relegarentur. T I T. XV. DE PRAEVARICATIONE. 1. ULPIANUS lib. 6. ad Edictum Prset. pRxvaricator est 14 quasi varicator, qui diversam partem adjuvat prodita causa sua. Quod nomen Labeo a varia certatione tractum ait. Nam qni prxvaricatur, ex utraque parte constitit, qninimo ex altera, tz. 1. Is autem praevaricator proprie dicitur, qui publico judicio accusaverit: Caterum Advocatus non proprie praevaricator dicitur. Quid ergo de eo fiet, sive privato judicio, sive publico praevaricatus sit, hoc est, [prodiderit causam ? ] hie extra ordinem solet puniri. 2. ULPIANUS lib. 9. de Officio Proconf. CCiendum est, quod hodie iis, [qui] praevaricati sunt, poena O injungitur extraordinaria. 3. MACER lib. 1. Publicorum Judiciorum. pRaevaricationis judicium aliud publicum, aliud moribus indu- 1 ctum est. §. 1. Nam si reus accusatori publico judicio ideo praescribat, quod dicat, se eodem crimine ab alio accusatum , £gf absolutum: cavetur Lege Julia publicorum , ut non prius accusetur, quam de prioris accusatoris praevaricatione constiterit, & pronun- ciatum fuerit, hujus ergo praevaricationis pronunciatio publici judicii intelligitur. §. 2. Quod si Advocato praevaricationis crimen intendatur, publicum judicium 11011 est: nec interest, publico, an privato judicio praevaricatus dicatur. §. 3. Si ideo quis accusetur , quod dicatur crimen judicii publici destituisse : judicium publicum non est. quia neque Lege aliqua de hac re cautum est: neque per Senatusconsultum, quo p«na quinque auri librarum in desistentem statuitur, publica accusatio inducta est. 4. IDEM lib. 2. Publicorum Judiciorum. ^1 is , de cujus calumnia agi prohibetur, praevaricator in cauta ^ judicii publici pronunciatus sit, infamis 1? erit. 5. VENULEJUS (SATURNINUS lib. 2. . Publicorum Judiciorum,) Accusator in prae varicatione convictus, postea ex Lege non apciuat. — (10. Lib. 9. C. 37. (11. /. 2. infr. h. t. (12. I. I. §. 3. in fin. supr. eod. (>3- L 16- §• 7- i”s r - depcen. (14 l 4. §. 4. supr. de his qui notant, infam. L I. tz. I. tz. 6. Infr. c.dSC. Turpili. I. 212. infr. de verb.Jign. (1;. I. l.supr. de his qui notant; insum. K k k k k s 5 . PAU- 1625 Digestorum Lib. XLVIL Tit. XVI usque XX. 6. PAULUS lib fing. de Jud. pubi. A B Imperatore .nostro & patre ejus rescriptum est, ut in crimini- A buS * qua! crstra ordinem objiciuntur , provaricatores eadem -poena adficiantur, qua tenerentur, fi ipsi.in Legem comminent, i,,, reus ver praevaricationem absolutus est. qua rem> p t ^ ULPIANUS. lib. 4. de Censibus. F l omnibus causis , prieterquam in sanguine 1 , qui delatorem corrupit 2 , ex Senatusconsulto pro victo habetur. I624 T I T. XVI. DE RECEPTATORIBUS. 3 1. MARCIANUS lib. -. Pubi. Judic. pEffimum genus est receptatorum , sine quibus nemo latere diu potest. 4 Et proripitur, ut perinde puniantur atque latrones. In pari j causa habendi sunt: quia , cum apprehendere latrones possent, pecunia accepta, vel subreptorum parte, demiserunt. 2. PAULUS lib. sing. de pcenis Paganorum. T70s, apud quos adfinis vel cognatus latro conservatus est, neque • Lj absolvendos, neque severe admodum puniendos: non enim par cft eorum delicium, Sc eorum , qui nihil ad se pertinentes latrones recipiunt. 2. PAULUS lib. singulari de Officio Profesti Vigilum. JNtcr effractores varie animadvertitur, atrociores enim sunt no- 1 sturni effractores: & ideo hi fustibus exsi in metallum dari solent: diurni vero effractores, post fustium castigationem, j n opus perpetuum vel temporarium dandi sunt. T I T. XVII. DE FURIBUS BALNEARIIS. 1. ULPIANUS lib. 8. de Officio Proconsulis. ■pUres nocturni extra ordinent audiendi sunt, & causa cognita pu- niendi, dummodo sciamus , in poena eorum operis publici temporarii modum non egrediendum. Idem & in balneariis furibus. Sed si telo se fures defendunt, vel effractores, vel exteri his similes, nec euiquam percusserunt: metalli pcena, vel honestiores Ificiendi erunt. 2. MARCIANUS lib. 2. Judiciorum publicorum. CEd si interdiu furtum fecerunt, ad jus ordinarium remittendi ^ sunt. 3. PAULUS lib. singulari de poenis Militum. TVIIles, qui in furto balneario adprehenfus est, ignominia mitti iU debet. T I T. XVIII. DE EFFRACTORIBUS ET EXPILATORIBUS. 1. ULPIANUS lib. 8- de Officio Proconsulis. "IAE his 6, qui carcere effracto evaserunt, sumendum supplicium, ■*"' Divi fratres iEmilio Tironi rescripserunt. Satupniuns otiatu probat [in] eos, qui de carcere eruperunt, sive effractis foribus, live conspiratione cura exteris , qui in eadem custodia erant, capite puniendos; quod si per -egligentiam custodum evaserunt, lenius puniendos. §. 1. Expilatores , qui sunt atrociores 7 fures (hoc •enim est expilatores), in opus publicum, vel perpetuum, vel tem pornrium dari solent: honestiores autem Ordine ad tempus moveri, vel fines patris juberi excedere, quibus nulla specialis poena Re- feriptis Principalibus impolita est: idcirco causa cognita liberum erit arbitrium statuendi ei, qui cognoscit. §.2. Simili modo & saccularii 8 & detrecfariiy erunt puniendi, item effractores, t Sed enim D. Marcus effractorem equitem Romanum , qui effracto per- foratoque pariete pecuniam abstulerat, quinquennio abstinere juifit Provincia Africa (unde erat), & Urbe, & Italia, f Oportebit auctem xque, & iit effractores, & in exteros siipras riptos causa cognita statui, prout amissum suggerit: dummodo nequis !u plebejo «peris publici p cenant, vel in honestiore relegationis exedat T I T. XIX. EXPILAT® 10 HEREDITATIS. 1. MARCIANUS lib. 3. Institutionum. CI quis alienam hereditatem expilaverit, extra ordinem solet • coerceri per accusatioBem expilatx hereditatis, sicut [&] Oratione Divi Marci cavetur. 2. ULPIANUS lib. 9. de Officio Proconsulis. CI expilatx hereditatis crimen 11 intendatur, Prsfes 12 Provin- cix cognitionem suam accommodare debet: cum 13 enim furti agi non potest, solum supereft auxilium Prxsidis. §. 1. Apparet autem , expilatx hereditatis crimen eo casu intendi posse, quo casu Furti agi non potest: scilicet ante aditant hereditatem; vel post aditant , antequam res ab herede possessx sunt, nam in hunc caium furti actionem non competere palam est: quamvis ad exhibendum 14 agi posse, si qui vindicaturus i; exhiberi desideret, palam iit. 3. MARCIANUS lib. 2. Publicorum Judiciorum. JAlvus Severus & Antoninus rescripserunt, electionem este, utrum quis velit crimen expilatx hereditatis extra ordinem apud Profectum Urbi, vel apud Proficies 16 agere: an hereditatem ä possessoribus jure ordinario vindicare. 4. PAULUS lib. 3. Responsorum. T?Es hereditarias omnium heredum fuisse communes: & ideo eum, qui expilatx hereditatis crimen objicit, & obtinuit, etiam coheredi profuisse videri. 5. HERMOGENIANUS lib. 2. Juris Epitomarum. TjXor 17 expilatx hereditatis crimine idcirco non accolatur, quia 18 nec furti cum ea agitur. (>. PAULUS lib. t. ad Neratium. CI rem hereditariam, ignorans in ea causa esse, subripuisti: fur- 0 tum te facere respondit. Paulus: Rei 19 hereditarias furtum [non] fit, sicut 20 nec ejus, qux sine domina est: & nihil mutat existimatio subripientis. (t. /.1. infr. de bon. cor. qui ante sentent. I. 18. C. de tr anfiel. (2. I. 29. in pr. infr. de jure fisci. (3. Lib. 9. C. 39. (4 l. 13. in fili. pr. supr. de offic. prufiid. / 9. i. I. C. de his , qui latrones. I. 3. §. 3. supr. de incend. I. 3. 4. 1 't-fupr. de SC. Silun. I. 9. C. ad leg. Jul. devi pubi. I. un. C. de orimii:t peeulut. (6. /. 13. infr. decufiod. I. 38. §. pen. infr. depeen. I. 13. §. pen. * infr. de re milit, (7. /. 16, §. <>. infr. de pcen. I. 12. C. exquib. tauf. infam. (8. t. 7. supr. de exhaord. crimin. 9; rf./. 7. (io. Lib. 9. C. 32. (ii . l.ult. C.b.t. (12. l.^.infr.eod. (13. T I T. XX. STELLIONATUS. 21 1. PAPINIANUS lib. 1. Responsorum. A Ctio stellionatus neque publicis 22 judiciis, tieque privatis " acti, itibus continetur. 2. ULPIANUS lib. 8. ad Sabinum. CTellionatus judicium famosum quidem 11011 23 est, sed coercitionem extraordinariam habet. 3. IDEM lie. 8- de Officio Proconsulis. CTcllionatus accusatio ad Prxsidis cognitionem spectat. §. 1. Stellionatum autem objici posse his, qui dolo quid fecerunt, sciendum est : scilicet si aliud crimen non sit, quod objiciatur, quod enim i 11 privatis judiciis est de dolo actio, hoc in criminibus stellionatus persecutio. J Ubicunque igitur titulus criminis deficit, illic stel- 1 ourttns objiciemus. Maxime autem in his locum habet, li quis forte rem alii obligatam , diffimulata aqpbligatione, per calliditatem alii distraxerit, vel permutaverit, vel in solutum dederit: 6n. supr. de furt. (14. I. x. circa fin. C.h.t. (15. /. 17. in /in. C. de furt. (16. /. 2. in pr.Jupr. b. t. (17. /. 4. C. e--.d. I. %1,-snpr. denegot. I. 17. C. de furt. (18. /. I. /. i. supr. rer. a aotar. (19. 1- 68. supr. de furt. (20./. 1. §. 1 $.supr.Ji is, qui te jiam, liber. (21. Lib. 9. C. 34. adde l. 29. §. 9. supr. mandati. I. I. in fin. supr. de pignorat. I. 7. §. >. infr ad SC. TurpiU. (22. /. 3- C.b.t. t. 13. in fin. supr. de bis qui notantur. I. %.fupr. de extraord. crimin. (23. Obst. d. I. 13. in fin. (24. /. uL. C. h. t. I. 16. > e ftatiilib, adde /. 2. C. h. t. nam 1*25 De termino motö. 1626 nam lis omnes species stellionatum continent, f Seil L si quis merces supposuerit, vel obligatas averterit, vel [li] corruperit , Eque stellionatus reus erit, f Item Ii quis imposturam fecerit, vel collusionem in necem alterius, stellionatus poterit imstulari. |Et [ut generaliter dixerim] deficiente titulo criminis, hoc crimen locum habet: nec est opus species enumerare. §. 2. Pana autem stellionatus nulla legitima est, cum nec legitimum crimen fit. solent autem ex hoc extra ordinem plecti; dummodo non debeat opus metalli hac pana in plebejis egredi: in his autem , qui sunt in aliquo honore positi, ad tempus relegatio, vel ab ordine motio remittenda est. §. 3. Qui merces suppreffit 1 , specialiter hoc crimine postulari potest. 4. MODESTINUS lib. 3. de Panis. V^Eperjurio, si sua pignora esse quis in instrumento juravit, crimen stellionatus fit, & ideo ad tempus exulat. T I T. XXL DE TERMINO MOTO. 1. MODESTINUS lib. 8- Regularum. 'TErminorum avulsorum non multa pecuniaria est 2 , sed pro 3 conditione admittentium coercitione transigendum. 2. CALLISTRATUS lib. 3. de Cognitionibus. |]L iis Hadrianus in li.ee verba relcripsit: jQtiin pejjhnum fastum Jit eurum , qui terminos ßnium cuiifu pojitos propulerunt, dubitari non potejl. de pana tamen modus cx 4 conditione persona1, st mente facientis magis statui potejl: nam Ji Jplendidio/es persome sunt, qute convincuntur , -non dubie occupandorum alienorum finium causa [hi] admiserunt: st possunt in tempus, ut cuiusque patiatur atas , relegari: id ejl, Ji juvenior , in longius: ß senior, recisius. Ji vero alii negotium gesterunt, ist ministerio functi sunt: castigari, st ad opus biennio dari, quodji per ignorantiam aut fortuito lapides furati sunt: susticiet eus ve. her ibus decidere. 3. 10 EM lib. 5, de Cognitionibus. T Ege Agraria , quam Cajus Cassar tuiit adversus cos, qui terminos iLtucos extra suum gradum sinesve moverint dolo malo: pecuniaria poena constituta elt ;. nam in terminos singulos, quos eje- eerint, loci.ve moverint, quinquaginta aureos in publici) dari jubet: & ejus actionem-, petitionem ei, qui volet, esse jubet. §- t. Alia quoque 1 ege Agraria, quam D. Nerva tulit, cavetur , ut ii iervus seivave , inicieiite domino, dolo malo fecerit, ei capital elfe : mii dominus dominave multam sufferre maluerit. §.,r. IL quoque, qui hnalium qusstionum oblcuranilarum causa faciem locorum convertunt, ut cx arbore arbustum , aut ex syiva novale aut aliquid ejusmodi faciunt: pana plectendi sunt [pro] persona, & conditione, & factorum violentia. T 1 T. XXII. DE COLLEGIIS ET CORPORIBUS. I. MARCIANUS lib. 3. Institutionum. J^Andatisö Principalibus prtecipitur Praesidibus Provinciarum, ne patiantur esse [collegia] sodalitia, neve milites collegia in caitns habeant, sed permittitur tenuioribus 7 stipem nicnstruam conferre : dum tamen semel in mense coeant, ne sub praetextu hu- jusinodi illicitum collectum coeat, quod non tantum in Urbe, sed st in Italia , ist in provinciis, locum habere, Divus quoque Severus relcrsplit. §. i. Sed religionis causa coire non prohibentur: dum tamen per hoc non fiat contra Senatusconsultum , quo illicita collegi* arcentur. §. 2. Non licet autem amplius , quam unum eoiiectum licitum habere , ut esteonstitutum & a Divis Fratribus. &h quis in dim us fuerit: rescriptum est, eligere cum "portere , insilio magis esse velit: accepturum 8 ex eo collegio, ä quo recedit , id , q 110,1 ei competit ex ratione , qiuc communis fuit. 2. ULPIANUS lib. 6. de Officio Pro- .consulis. QUisquis illicitum collegium usurpaverit, ea pana tenetur, qua tenentur , qui hominibus armatis loca publica 9 vel templa occupasse judicati siint. 3i .i] 4 ARCIANUS lib. 2. Judiciorum . publicorum.. QOllegla si qua fuerunt illicita , Mandatis 10, & Constitutionibus 11, & Senatusconsultis 12, dissolvuntur. Sed permittitur eis, cum dissolvuntur, pecunias communes, si quas habent, dividere, pecuniamque inter se partiri. §. 1. In summa autem , nisi ex Senatusconsulti auctoritate, vel Cassaris, collegium, vel quodcunque tale corpus coierit: coiitra Senatusconsultum, & Mandata , & Constitutiones Collegium celebrat. §. s> Servos quoque licet in collegio tenuiorum 13 recipi, volentibus dominis : ut curatores horum corporum sciant, ne invito aut ignorante domino in collegium tenuiorum reciperent: & in futurum pana teneantur , in singulos homines aureorum centum. 4. GAJUS lib. 4. ad Leg. xn. Tabularum. ^Odales sunt, qni ejusdem collegii sunt; quam Graece hxiolxv vocant. His autem potestatem facit Lex, pactionem, quam velint, sibi ferre: dum ne quid ex publica Lege corrumpant. f Sed luee Lex videtur ex Lege Solonis translata esse: nam illuc ita est: ’Ectv- Sl , Ä (SfctrsfE;, i? opytaiv ,' il vuvtxi , r, 7 W 7 IT 0 I, ri inoT-etQsi , ? SiucZtxi, ii irrt >Jxv oi%5,«£Vci, fi 1; SM 52 sfiitv- 0 Tt xv Ttstoty ciy.stcyTXi rtts , v.vpiov dveei , ixv ict anuyiszvcr tSx.uinx ytx/j./j.xrx. Id est, Si autem plebs, vel fratres, vel facramentales, vel nautis , vel confrumentales , vel qui in eodem fepulchro sepeliuntur , vel sodales , qui st multum simul habitantes sunt: enim vero ad negotiationem, aut quid, find : quidquid hi disponent ad invicem , firmumst, nis hoc publicis Leges prohibuerint. , T I T. XXIII. DE POPULARIBUS ACTIONIBUS. ' I. PAULUS lib. 8- ad Edictum. tuetur. ■pAm popularem actionem dicimus, quie suum jus populi 4-1 2. IDEM [lib. 1. ad Edictum.] OI plures simul agant populari actione , Praetor eligat idone'io- 0 rem. 14 3. ULPIANUS lib. 1. ad Edictum. CEd si ex eadem causa si.-pius agatur , cum idem factum sit, ex- O ceptio vulgaris rei 15 judicata: opponitur. §. i. In popularibus actionibus is , cujus 16 interest, profertur. 4. PAULUS lib. 3. ad Edictum. pOpularis actio integra Persona permittitur : hoc est, cui pes Edictum postulare licet. 5. IDEM lib. 8. ad Edictum. Q Ui populari actione convenietur , ad defendendum procurato- - rem dare potest : is autem , qui eam movet, procuratorem dare non 17 potest. 6. ULPIANUS lib. 2;. ad Edictum. AlUlieri & pupilio. 18 populares actiones non dantur, mii 19 A cum ad eos [ res ] pertineat. 7. PAULUS lib. 41. ad Edictum. nOpnlares actiones non transeunt ad eum, cui restituta est here- L ditas ex Trebelliano Senatusconsulto. §. i Item, qui habet has actiones, non inteliigitur esse locupletior. 20 8. ULPIANUS lib. , i. ad Edictum. /AMnes populares actiones neque in heredes dantur , neque supra annum extenduntur. (i. I. 6 m pr.supr. de extruord. crimin. (2. Iinn.o vide l. ult. in pr, infr. h. t. (3. I. 2. 1. ult. infin. infr, eoil. (4. t. 1 .Jupr eod. ($. immovideb 1 .Jupr.eod. (6. /. 3; infr. b. t. I. 1. jupr. quod cujuscunque univers. (7. d ., I. 3. §. ult. ,8. -i. 3. in pr. (9. I. 1. §. i. infr. ad leg. Jul. (10 l. i in pr.supr. h. t. (n I. t. in pr.supr. quod tujuscunque univers. (12. L I. §. 1. jupr. h. t. I. 1. in pr.Jupr. quod cujuscvnque univers. (iZ. I■ I• in pr.supr. h.t. (14. I. 3. tz. 1. infr. h. t. I. ;. §. 5 -supr. de his, qui effud. I. ult. ir.fin.supr. deccUuf. deteg. I. 3. §. 12.si1pr.de homine libero exhib. (^15. supr. de except.rei judic. (16. v. I. 2.supr. h. t. [17. A 4 2 * in pr.supr. de procurat. (18. l- in pr.supr. de oper. novi nun- ciat, (19. li. I. 5. inpr. I. II. in pr. infr. de accusat. I. 12. C. qui accusare. (30. /. X2. inpr. infr. deverb.Jign. Kkk kk LIBER 1627 Digestorum Lib. XLVUi. Tit. I. II. 1628 liber quadragesimus octavus. TIT. I. DE i PUBLICIS JUDICIIS. MACER lib. I. de Publicis JiUliciis. to. PAPINIANUS lib. 2. Definitionum. TNter accusatorem & reum cognitione suscepta, excusatio 14 I. MAOK.K lib. I. de ruoncis jmucus. pro absente justis 15 rationibus admittitur: nec per trullium ON omnia Judicia , in quibus crimen vertitur, [&] publica jjer singulos dies ter citatus reus damnetur: vel de accusatoris sunt: sed ea tantum , qu« ex Legibus Judiciorum publi-' absentis , präsente reo , calumnja prenuncietnr. MARCIANUS lib. 10. de Judiciis eorum veniunt: ut 2 Julia majestatis , Julia de adulteriis, Cornelia de sicariis & veneficiis, Pompeja parricidii, Julia peculatus, Cornelia de testamentis , Julia de vi privata, Julia de vi publica, Julia ambitus , Julia repetundarum , Julia de annona. 2. PAULUS lib. i?, ad Edictum Praetoris. TJUblicorum judiciorum quadam capitalia sunt, quadam non capitalia, f Capitalia 3 sunt, ex quibus poena, mors, aut exilium est, hoc est, aquae & ignis interdictio; per has enim pcenas eximitur caput de civitate : nam extera, non exilia, sed relegationes proprie dicuntur; tunc enim civitas retinetur. -j- Non capitalia sunt, ex quibus pecuniaria , aut in corpus aliqua coercitio , poena est. z. ULPIANUS lib. 35. ad Sabinum. T)Ublica accusatio reo vel rea ante 4 defunctis permittitur. 1 4. PAULUS lib. 37. ad Edictum. INterdum evenit, ut prxjudicium judicio publico fiat: sicut in -*• actione Legis Aquilis , & Furti, & vi bonorum raptorum , & Interdicto Unde vi, & de tabulis testamenti exhibendis: nam in his 5 de re familiari agitur. ;. ULPIANUS lib. 8- Disputationum. Cl quis reus factus est , purgare 6 se debet: nec 7'ante potest ac- ^ culare, quam fuerit excusatus. Constitutionibus enim observatur , Ut non relatione criminum , sed innoeentia reus purgetur. §. 1. Illud incertum est, utrum ita demum accusare potest , si fuerit liberatus , an & fi poenam subierit: est enim constitutum ab Imperatore nostro, & Divo Patre ejus, post % damnationem, accusationem quem inchoare non pofe. Sed hoc puto ad eos demum pertinere, qui vel civitatem, vel libertatem amiserunt. §. 2. Inchoatas plane delationes ante damnationem implere 9 eis , & post damnationem permissum est. 6. MARCIANUS lib. 14. Institutionum. TjEFuncto 10 eo, qui reus fuit criminis , & poena extincta , in quacunque causa criminis extincti debet is cognoscere, cujus dq pecuniaria re 11 cognitio est. 7. MACER lib. 2. Judiciorum publicorum. INfamem non ex omni crimine sententia facit, sed ex eo , quod ■*- judicii publici causam habuit, itaque ex eo crimine, quod judicii publici non fuit, damnatum infamia non sequetur: nisi id crimen ex ea actione fuit, qux etiam in privato judicio infamiam condemnato importat; veluti furti 12, vi bonorum rapto- xum, injuriarum. 8. PAULUS lib. sing. de Judiciis publicis. fARdo exercendorum publicorum capitalium in usu esse desiit: Jurante tamen poena Legum, cum extra ordinem crimina probantur. 9. MARCIANUS lib. 1. de Judiciis publicis. CCiendum est, si capitali causa suum servum reum crimine fa- « ctum , quis non 15 defenderit, non eum pro derelicto haberi: & ideo , si absolutus fuerit, non liberum fieri, sed manere domini._ 11. publicis. gErvus [etiam] per 16 procuratorem domini aeque, ac per 17 dominum , defendi potest. 12. MODESTINUS lib. 3. de Pomis. PUstodias auditurum tam Clarissimos Viros, quam patronos causarum , si omnes in civitate provincia , quam regit, agunt, adhiberi debere , & feriatis 18 diebus custodias audiri posse rescriptum est: ita ut innoxios dimittat, & nocentes, qui duriorem animadversionem indigent, differat. 15. PAPINIANUS lib. 15. Responsorum. ACcusatore 19 defuncto, res ab alio , judicante Prafide provin. cix , peragi potest. §. 1. Ad crimen judicii publici persequendum frustra procurator intervenit: multoque magis ad defendendum 20, sed excusationes absentium ex SC. judicibus allegantur: & si justam rationem habeant , sententia differtur. 14. IDEM lib. 16. Responsorum. r'Eneri servis ä socero ‘veneficii accusatis , Prxses Provincis pit- u trem calumniam intulisse pronuntiaverat, inter infames 21 patrem defunct« non habendum relnondi, quoniam , etsi publicum judicium inter liberos de morte filiae constitiffet, citra periculum pater vindicaretur. (1. IAb. 4. Inft. ult. (2. §.3 .cfiseqq. Inft.h.t. (3. §. z.Inft. eoi. I. 13. supr. de honor, poseff. I. 28. in pr. infr. de pteu. I. 103. infr. deverb.Jign. (4. v. /. 6. infr.b. t. (5. /. un. C. quando civilis aci io criminali. (6. 1.1.1.19- C. qui accusare non pojsunt. (7. d. I. 19. (8. I. 4. infr. de accusat. I. 18- §• -- N 3- de jure JiJci. (9. d. I. 18. §• 4- (10- L o-ßipr. h. 1.1. 1. 1. 2. I. 3. l.sin. C. fi reus vel accusator. I. 20. infr. de accusat. I. ult. infr. ad leg. Jul. majest. I. 20. infr. de pten. (n. I. 5. in pr.supr. de caiumniat. I . 12. infr. ad leg. Corn. des als. I. 4. C.Ji reus vel accusator. (12. I. 4. infin.supr. dehis, qui notantur. (13. I. 13- supr. dcstatu ho- •min. 1. 9. §.l .supr. qui & « quib. manumissi. (14. A13. infin. infr. T I T. II. DE ACCUSATIONIBUS 22 ET INSCRIPTIO. NIBUS. 1. POMPONIUS lib. 1. ad Sabinum. XTOn 23 est permiffum mulieri , publico judicio quemquam reum ^ facere : nisi 24 scilicet parentum , liberorumque , & patroni, & patronae, & eorum filii, sili«, nepotis, neptis mortem exe- quatur. 2. PAPINIANUS lib. 1. de Adulteriis. pErtis 2; ex causis concessa est mulieribus publica accusatio: v " / veluti si mortem exequantur eorum, earutnque, in quos ex Lege 26 testimonium publicorum invitx non dicunt, idem & in Lege Cornelia testamentaria Senatus statuit. Sed & de testamento paterni liberti vel materni mulieribus publico judicio dicere permiffum est. 1 Pupillis cx consilio 27 tutorum patris mortem, item pupill« avi fui mortem exequi concessum est: Lege [autem] testamentaria. nam de patris quidem testamento pupillis agere D. Vespasianus permisit: sed quasi non exhibeantur tabui«, per Interdictum possunt experiri. 3. PAULUS lib. 3. de Adulteriis. T Ibellorum inscriptionis conceptio talis est: Consul & dies : afui ^ J illum Pratorem , vel Proconsulem , Lucius Titius profijsus est , se fflavium Lege Julia de adulteriis ream deferre ; quod dicat , eam cum Gajo Sejo in civitate illa, domo illius, m nsc ito 28, Consulibus illis adulterium commistjse. Utique enim & locus designandus est, in quo adulterium commissum est: & persona, cum qua admissum dicitur : & mensis, hoc enim Lege Julia publicorum cavetur ; & generaliter prxeipitur omnibus,qui reum aliquem deferunt, f Neque autem diem, neque horam invitus comprehendet. §. i- Quod h. 1.1. 33. §. 2.supr. deprocur. (l$. Fac. I. I. infr. derequir. vel absent. damnand. (16. Adde l. 19. infr. de pan. (17. l.2,C.de accusat. (18- l. 9. infin.supr. deferiis. (19. 1.2. §. ult. infr. de accusat. (20. Immo vide L 3. C. d. t. (21. I. 2. C. dc calumma- torib. (22. Lib. 9. C. I. L? 2. (23. I. 8. infr. h. t. (24. I. l. 11. in pr. infr. eod. i. I. 12. C. qui accusare, adde /. 13. infr. k. 1.1. 8. infr. ad leg. Jul. majest. (25. I. l.supr. h. t. _ (26. I. 4■ l. 5.supr. de teftib. (27. I. 5. in pr.supr. de oper. novi nunc. L 4 ’ C. de audior, prastania. (28. L 16. C. b. t. fi' 1629 De accusationibus & inscriptionibus. 1633 I s S E fi libelli inscriptionum legitime ordinati non fuerint, rei nomen aboletur: & ex integro repetendi remn potestas fiet. §. 2. Item subscribere I debebitis, qui dat libellos, se professum esse: vel alius pro 2 eo , si literas nesciat §. 3. Sed & si aliud crimen objiciat: veluti, quod domum suamprabuit, ut stuprum materfa- milias pateretur; quod adulterum deprehensum dimiserit; quod' pretium pro comperto stupro acceperit, & si quid simile : idipium libellis comprehendendum erit. §. 4. Si accusator decesserit 3 , abave qnte causa ei impedierit, quo minus accusare possit, & si quid simile : nomen rei aboletur , postulante reo. idque & lege Julia de vi, & Senatusconsulto cautum est, ita ut liceat alii 4 ex integro repetere reum; sed intra quod tempus , videbimus. & utique triginta dies utiles observandi sunt. 4. ULPIANUS lib. 2. de 'Adulteriis. , qni judicio publico damnatus est 5 , jus accusandi non habet, nisi liberorum vel patronorum suorum mortem eo judicio , vel rem suam exequatnr. -j- Sed & calumnia 6 notntis 7 jus accusandi ademptum est. J Item his, qui eum bestiis depugnandi causa in arenam intromissi sunt! quive artem ludicram 8, vel lenocinium 9 fecerint: quive pravaricationis 10 calumniave 11 causa quid fecisse judicio publico prommciatus erit: quive ob accusandum , negotiumve cui facessendum 12, pecuniam accepisse judicatus erit. 5. IDEM lib. 3. de Adulteriis, rvos 13 quoque adulterii posse accusari, nulla dubitatio est. t Sed qui prohibentur adulterii liberos homines accusare, iidern servos quoque prohibebuntur, f Sed exRescripto D. Marci etiam adversus proprium servum accusationem instituere dominus potest. 14 Post hoc igitur Rescriptum accusandi neceilitas incumbet domino servum suum, cscterum juste mulier nupta.pra- fcriptione utetur. si. IDEM lib. 2 de Officio Proconsulis. T Evi a crimina audire & discutere de plano Proconsulem oportet; ■ Ll & vel liberare eos, quibus objiciuntur, vel fustibus castigare, vel flagelsis servos verberare. 7. IDEM lib. 7. de Officio Proconsulis, cui crimen objiciatur , pnecedere 15 debet [in] crimen subscriptio. qua res ad id inventa est, ne facile quis prosiliat ad accusationem, cum icint inultam sibi acpiisationem non futuram. §.l. Lavent itaque singuli, quod crimen objiciunt. pratereu perseveraturos se in crimin° usque adsententiam. §. 2. Iisdem criminibus, quibus quis liberatus est, non debet Präses pati eundem accusari & ita Divus Pius Salvio Valenti rescripsit. Sed hoc utrum ab eodem, an nec ab alio accusari postit, videndum est? Et putem, quoniam res inter 16 alios judicatae alii non pnejudicant, siis, qui nunc ai culator exstitit, suum dolorem persequatur, doceatque, ignora ! e se accusationem ab alio institutam: magna ex causa admitti eum ad accusationem debere. §. 3. Si tamen alio crimine postuletur ab eodem , qui in alio crimine eum calumniatus est: puto non,Facile admittendum eum, qui semel calumniatus fit: quamvis fili,sin accusatoris admitti oportere , aliam accusationem instituentem adversus eum , quempater accusaverat, D. Pius Julio CandiJo rescripsit. §. 4. Idem Imperator rescripsit, servos ibi puniendos , ubi 17 deliquisse arguantur : dominurrique eorum , fi velit eos defendere , non posse revocare in provinciam suam; sed ibi niortere defendere , ubi deliquerint. §. 5. Cum sacrilegium admissum esse: in aliqua provincia , deinde iri alia minus crimen : Divus Pius Pontio» Proculo rescripsit , postquam cognoverit de crimine in sua Provincia admisso , ut reum in eam Provinciam remitteret, ubi sacrilegium admisit. S 1 (1. /. 7. inpr. infr. eod. (2. ?Vor.'. 73. e. 8- (3. C.sircusvel accusator. (4. I. n. infin. infr. b. t. ($. I. §. l.szpr. de pubi, judic. (si. /. 9, infr. h. t. (7. I. 8- infr. eod. I. 15. C. qui accusare. excip. /. 13. infr. b. 1.1. 7. infr. ad leg. Jul. muieft. (8. I. 1. /. t. in fin, l.y.supr. debis , qui notant. (9. d.l.i. I. 4. §. 2. fupr. i- L (10. d. I. I. I. q.supr. de prtevuricat. (n. supr. h. I. d. I. 1. 0-- V. I. 6 . in pr. infr. ad leg. Jul. repetund. (13. I. 12. §. 3. s 20. C. ad leg. Jul. de adulter. (14. I. 1. §. %.supr. de aße.prufecl. urbi. (15. I. ult.supr. de privat, delici. I. ult.supr. de f“s c . I- 3. C. qni accusare. I. ult. C. h. t. (isi. Tit. C. inter alios ach. (17. I, n lt. infr. h. t. I. 28. §• 1$. infr. de pcen. I. I. cfAuth. /fJ.C. ubi de erimin. (18. /. 9. /. 10. infr. h. t. restringe ex 1. n. 8- MACER lib. 2. de Publicis Judiciis. QUi accusare possunt intelligenuis , fi scierimus , qui non pos- f itaque prohibentur iq accusare alii propter sexum 19, ■vehetatem , ut mulier, ut pupillus, f Alii propter sacratnentum , ut qui stipendium merent. 26 f Alii propter Magistratum, pote- statemve, in qua agentes sine fraude in jus: eyoeari non possunt. f Alii propter delUlum proprium, ut infames. 21 f Alii propter turpem qtuestum, ut qui duo 22 judicia adversus ‘duos reos subscripta habent, nummosve ob accusandum , vel 23 non accusandum acceperint, f Alii propter conditionem suam , ut libertini 24 contra patronos. 9- PAULUS lib. Sententiarum. A Lii propter suspicionemie,- calumnia , ut illi,.qui falsum testimonium subornati dixerunt. 10. HERMOGENIANUS lib. 6. Juris Epitomarum. ^Onnulli propter paupertatem : ut sunt, qui minus quam quinquaginta aureos habent. 11. MACER lib. t. de Publicis Judiciis. JJI tamen omnes, fi siiam 26 injuriam exequantur , mortemve propinquorum defendant, ab accusatione non excluduntur. §. 1. Liberi libertique non sunt prohibendi, suarum rerum defendendarum gratia, de facto.parentium patronorumve queri: veluti st dicant, vise ä possessione ab his expulsos , scilicet non 27 «t crimen vis sis intendant,sed ut pojsejfionem recipiant. Nam & filius non quidem prohibitus est de facto matris queri , fi dicat, suppositum ab ea partum , quo mugis coheredem haberet ; sed rem eam Lege Cornelia facere permissum ei non est. §. 2. Ab alio 28 delatum alius deferre non potest: sed eum, qui abolitione publica, vel privata interveniente, aut desistente accusatore, de reis exemptus est , asius deferre non 29 prohibetur. 12. VENULEJUS [SATURNINUS lib. 2. de Judiciis publicis.] IJOs accusare non sicet: Legatum Imperatoris, id est, Prafidem provincia , ex sententia Lentuli dicta Sulla & Trione Consulibus. f Item Legatum Provincialem ejus duntaxat criminis, quod ante commiserit, quam in legationem venerit, f Item Magistratum populi Romani eumve, qui reipublica causa abfuerit 30 , duin non retractanda Legis causa abest. §. 1. Hoc beneficio etiam in. reos accepti uti possunt, si abolitione interveniente repeti icnon debere contendant, fecundum epistolam D. Hadriani ad Glabrionem Consulem scriptam. §. 2. Lege Julia judiciorum publicorum, cavetur, ne eodem tempore de duobus 31 reis quis quereretur , nisi suarum injuriarum causa. §. 3. Si servus 3 2 reus postnla/oitur: eadem observanda sunt, qua, si liber esset, ex Senatusconsulto Cotta & Messala Consulibus. §. 4. Omnibus autem Legibus fervi rei fiunt, excepta Lege Julia de vi privata: quia ea Lege damnati partis 33 tertia bonorum publicatione puniuntur: qua poena in servum non cadit, f Idemque dicendum est in caterisjLegibus , quibus pecuniaria poena irrogatur , vel etiam capitis , qua servorum poenis non convenit: sicuti relegatio. 34 Item nec Lex Pompeja parricidii: quoniam caput primum eos adprehemlit, qui parentes, cognatosve aut patronos occiderint; qua in servos , quantum ad verba pertinet, non cadunt, sed cum natura est communis , similiter & in eos animadvertetur. J Item Cornelia injuriarum servum non debere recipi reum, Cornelius Sulla auctor fuit: sed. durior ei poena extra ordinem imminebit. 13. MARCIANUS lib. 1. de Publicis jVT Judiciis. i’iUIierem propter publicam utilitatem ad ann onam 3; pertmen- infr. h. t. (19. 1 . l.fupr. eod. I. 12. C. qui accusare. (20. i. 8. C. •d. t. qui accusare. (21. I. 4. supr. h. t. (22. I. 12. §. 2. infr. eod. I. Isi. C. qui accusare. (23. /. 4. in sin.supr, h. 1. 1 . si. ir.sr. ad leg. Jul. repetund. (24. I. ult. C. qui accusare, excip. I. 38. §. 9. infr. ad leg. Jul. de adult. (25. I. q.supr.h. t. (26. , 1 . i. 4. (27. /. V. C. ad leg. Corn. de fals. (28. /. 9- C - h - *■ ("9- L Z. infin.supr. eod. (30. I. 15. §. 1. infr. ad leg. Jul. de adult. (31. I. 8. in fin. supr. h. t. immo vide l. 6. §. ult. infr. ad leg. Jul. de adulter. I. isi, C. qui ac cusure. (32. /. 5. supr. h. t. (33. /. I. in pr. infr. ad leg. Jul. de vi privat, (34. Immo vide 1 . 2. supr. qui U a quib. manam. I: 2. C. desepulchrt viol. (35. I . ult. in fin. infr. ad leg. Jul. de annona. te® r6zi Digestorum Lib. XLVIII. Tit. IT. HT. fcm "aucsiri ä Prxfecto annonx deferentem , D. Severus & Antoninus rescripserunt, f Famosi quoque accusantes sine ulla dubitatione admittuntur, f Milites i quoque, qui causas alienas deferre non possunt, qui pro pace excubant, vel magis ad hanc accusationem admitterdi sunt. f Servi quoque deferentes au- «luntur. pAULUS lib. 2. de Officio Proconsulis. jgEnatus icnsuit, ne qtiisob idein crimen pluribus legibus reus ' ' i?. ULPIANUS lib. 5fi. ad Edictum. TNeum, cujus dolo malo hominibus'coactis damni quid datum esse dicatur, non debet cogi actor, omissa actione civili, crimen intendere. ’ . _ ’ . ifi. IDEM lib. 2. de Officio Cojrsuhs. . CI plures existant, qui reum in.publicis judiciis accusare volunt: ^ index eligere debit eiim , qui accuset; caissa scilicet cognita, resti.inatis, accusatorum personi?, vel de dignitate, ,vel xx eo, quod interest, 1 vel xtate, 'vel moribus , vel alia jussa de causa. 17. MODESTINUS .lib. fi. Disseren- tiarum. CI servum 3 dominus in crimine capitali defendat, sistendum o satisdato promittere jubetur. iz. IDEM lib. 17. Responsorum. fUm Titia testamentum Gaji fratris fui falsum arguere minare- ^ tur, L solemnia accusationis non implevit intra 4 tempus a Prxfide prxfiiiitum.: Prsses [Provincix] iterum pronpneiavit, nonpojfe illam amplius dc falso testamento dicere. adversus quas sententias Titia non provocavit, sed dixit, se post finitum tempus de irrito testamento dicere. (luxro , an Titia , qux non appellavit adversus sententiam Prxsidis , postit ad falsi accusationem postea reverti? Respondit, nihil aperte proponi , propter quod adversus, sententix auctoritatem de falso agens audienda sit. 19. CALLISTRATUS lib. 5. de Cognationibus. TAIviFratres rescripserunt, non debere cogi heredes ficcufatortm I ' exequi crimina. §. I. Item non oportere compelli accusatorem plures reos facere 5, D. Hadrianus rescripsit. 20. POMPONIUS lib. 2. dc Poenis. PX judiciorum publicorum admissis non 6 alias transeunt adver- ■*-' sus heredes prense bonorum ademptionis, quam si lis. contestata , & condemnatio fuerit secuta: excepto 7 repetundarum , & majestatis judicio , qux etiam mortuis reis,' cum quibus nihil actum est, adhuc'exerceri placuit, ut bona eorum fisco vindicentur : adeo ut D. Severus & Antoninus rescripserint, ex nuo quis aliquod ex his catists crimen contraxit, nihil S ex bonis suis alienare, aut manumittere cumpqfe. f Ex exteris very delictis poena incipere ab herede ita demum potest, si vivo reo accusatio 9 mota est, licet non fuit condemnatio secuta. 2i. PAPINIANUS lib. i;. Responsorum. fApitis reus, suspenso crimine, causam fisco deferre non pro- '“ / siibetur. 22. IDEM lib. ifi. Responsorum. ALterius provincia: reus apud'eos accusatur & damnatur, apud quos 10 crimen contractum ostenditur: quod etiam'in militibus 11 esse observandum optimi Principes nostri generaliter rescripserunt. T 1 T. >iIII. DE CUSTODIA 12 ET EXHIBITIONE 13 . REORUM. I. ULPIANUS lib. 2. de Officio Proconsulis. TNE custodia reorum Proconsul xstiir.are solet, utrum in carcerem ^ recipienda sit persona , an militi tradenda , vel fidejussoribus committenda, vel etiam sibi. Hoc autem vel pro criminis , quod (1. I. S-fnpr. h. t. (2. I. 52-ß‘pr. dejudic. I. x.infr. ad leg. Jul. de annona. (3. I. 2. C. h. 1 . 1 . 2. in pr. infr. tit. prox. (4. I. 7. C. qui acctsare. I. ult. C. ut intra certum tempus. (9. I. un. C. ut ne- mEinv itus agere, (fi. I. i.fupr. de privat, delici. (7. I. ult.ihfr. ad leg. Jul. majest l. 2. infr. ad leg. Jul. repeliind. I. 15. §. 3. infr. ad SC. Turpili. !g. /. $. §. 4. C. ad leg. Jul. majest. (9. §. 1. in fin.lnft. deserpet, (f tempor. aci. (ro. I. II. infr. tit.prox. I. I. objicitur, qualitate, vel propter honorem, aut propter ampfiffi. mas facultates, vel pro innocentia persona:, vel pro dignitate ejus qui accusatur , facere solet. * 2. PAPIM »NUS lib. 1. de Adulteriis. CI servus capitali crimine postuletur: Lege publicorum cavetur, ^ Ut sistendum vel ab. extero satisdato promittatur; quod h non defendatur, in vincula 14 publica conjici jubetur , ut ex vinculis caidam dicat. §. 1: Solet itaque tractari, an postea domino permittendum sit, oblata satisdatione servum suum vinculis liberare'? dubitationem auget Edictum Domitiam, quo cantum est, abolitiones ex Senatusconsulto facias ad hujusmodi servos non 1; pertinere. Nam &Lexitia prohibet eum absolvi , priuiquam de eo judicetur. Sed haec interpretatio perdura, pernimium severa estin eo, cujus dominus abiens-fuit, vel quod per inopiam illo no mento temporis (fatildationciji implere non potuit, neque enim pro indefense dere- L l'(tus recte dici r-oteit. qui dominum praesentem iion habuit: vel habuit paratum defendere, pauperem tamen : quod utique facibus admitti poteritsi 11-01 post languui temporis spatium hoc deficeretur. §. 2.' Qui exhibendi postulati sunt, proptei aliam causam alterius criminis , .quod ante admissum est, rei non recipiuntur ex Senatusconsulto, f Quod in privatis quoque [caulis,] & hominibus sub fidejt.ss.re factis observatur; nisi ex hoc temporalis actiö in periculum cadat. 3. LLPiAMib lib. 7. de Officio Proconsulis, jjptvus Pius au epdbilam- Antioeheniium Grxce rescripsit, nor. esse m vir...ulac. endum eum, qui fidejussores dare paratus est: nisi si tar,. grave ferius admisisse eum constet, ut neque fiiiejuisiri- bus, ne.ue militibus committi debeat: verum hanc ipsam carceris pcenam ifi ante supplicium sustinere. 4. IDEM lib. 9. de Officio Proconsulis. CI quis reum criminis, pro pro i.itinlcuit, non exhibuerit: pmna pecuniaria plectitur, puto ra-neu, si dolo non exhibeat, etiam extra ordinem esse damnandum, sed si neque in cautione, neque in decreto Prxsidis certa quantitas comprehensa est , ac ne consuetudo ostenditur, qux certam formam habet: krasses de modo pe* cunix , qux inferri oporteat, statuet. . . s- VENULEJUS [ SATURNINUS lib. 2. de Judiciis publicis. ] CI confessus 17 fuerit reus, donec de eo pronuncietur, in vincula publica conjiciendus est. fi. jilARCIANUS. lib. 2. de Judicii» publicis. TAlvus Hadrianus Julio Secundo ita rescripsit: Et alias rescriptum ejl , non ejfe utique epistolis eorum credendum, qui quafidamnatos ad Trajßdem remiserint. Idem dc Irenarchis prxeeptum est, quia non omnes ex fiJe.bona elogia scribere compertum est.' §. 1. Sed & caput illaudatorum exstat, quo Divus Pius, cmn Provincia Asis praeerat, sub Edicto proposuit, ut irenarcha 18, cum apprehenderint latrones, interrogent eos de sociis & receptatoribus; &. interrogationes literis inclusas atque obsignatas ad cognitionem .Magistratus mittant. Igitur qui cum elogio mittuntur, ex integro audiendi fnnt, etsi per literas misil fuerint, ve! etiam per Ireriarchas perducti. Sic- & D. Pius , & alii Principes rescripserunt, ut etiam de his, qui requirendi adnotati sont, non quaii pro damnatis, sed quali re integra quxratur , si quis erit, qui eum arguat. Et ideo cum quis y.i-j.Y.-.ira :, id est, quxstionent seu inquisitionem faceret, juberi oportet, venire Irenarchen , & quod scripserit, exequi: &s' diligenter ac fideliter hoq Fecerit, conlaudan.ium eum ; si parum prudenter, non exquisitis argumentis: simpliciter denotare , Irenarchen minus retulije. sed si quid maligne interrogasse, aut non dicta retulisse prodistis eum compererit; ut vindicet in exemplum, ne quid & aliud postea tale facere moliatur. 7. MACER lib. 2. de Officio Prxsidis. COlent 19 Prxsides provinciarum, in quibus delictum est, scribe* ^ re 20 ad collegas suos, ubi factores [facinoro si ] agere dicun- C.ubi dc criminib. Nov. 134. c. 5. (11. I. 9. infr. tit. prox. !• pen. C. de iurifd. omn. judic. (12. Lib. 9. C. 4. (13. lib. 9. C. 3. (14. I- §. xjupr.de SC. Silan. (15. I. ifi. infr. adSC. Turpili, (ifi. /• 2. C. >'■ t- «n- mn vide /.8. §. 9. infr. depeen. (17. Adde /. 2. inpr. C. deexbib. v icunsmitt. reis. (18. /. 18 . §.7. infr. de muncrib. I. un-. C. de Iremtrcb. lib. 10. tit. 75. (19. Nov. 17. c. 14. (20. Nov. 134. e. i6z; Ad Legem Juliam majestatis, 1614 tur, & desiderare, ut cum prosecutoribus ad ie remittamur: & id quoque quibusdam Rescriptis declaratur. 8. PAULUS lib. fing. de pteriis Militum. PArceri prepositus si pre-tio corruptus, sine vinculis agere ensi0- v diam, vel Ferrum, venenumve in carcerem inferri palliis est : officio judicis puniendus est : si nelcit, ob negligentiam removendus est officio. 9. VENULEJUS SATURNINUS lib. i. de Officio Proconsulis. £)E militibus ita servatur, ut ad eum remittantur, fi quid deliquerint, subi quo militabunt: is autem, qui exercitum accipit, etiam jus animadvertendi in milites caligatos habet. 10. IDEM lib. 2. de Officio Proconsulis. jWE quis receptam custodiam sine causa demittat, mandatis ita cavetur : Si quos ex bis , qui in civitatibus sunt, celeriter , U fine causa solutos ii magistratibus cognoveris , vinciri jubebis : is his, qui solverint, multam dices, nam cum scierint sibi quoque mo- lestite futurum magistratus , fi facile solverint vinctus: non indifferenter de ceetero facient. 11. CELSUS [lib. 37. Digestorum.] ^On est dubium , quin , cujuscimque est provinene homo, qui ex custodia producitur, cognoscere debeat is, qui ei proviiumr praest, in qua 2 [provincia] agitur. §. 1. Illud a quibusdam observari solet, ut , cum cognovit & ccmstrtoit, remittat ilium cum elogio ad eum, qui provinciae praeit, unde is homo est. quod ex causa faciendum est. 12. CALLISTRATUS lib. ;. de Cognitionibus. Milites 3 si amiserint custodias, ipsi in periculum deducuntur. A nam Divus Hadrianus Statilio Secundo Legato rescripsit, quotiens custodia miliubus evaserit, exquiri oportere, utrum nimia n-gligentia militum evaserit, an casu; & utrum Unus ex pluribus , an una plures: & ita demum afficiendos supplicio milites , quibus custodis evaserint, fi culpa eorum nimia deprehendatur : alioquin pro modo culpae in eos statuendum, f Sai vio quoque Legato Aquitanis idem Princeps rescripsit : in eum , qui custodiam dimisit, aut ita sciens habuit, ut poisit custodia evadere, animadvertendum : ii tamen per vinum aut desidiam custodis id evenerit: castiguuium eum , & in deteriorem militiam dare, si vero fortuito amiserit, nihil in eum statuendum. §. 1. Si pagani evaserit custodiam , idem puto exquirendum , quod circa militum personas explorandum retuli. 13. IDEM lib. si. de Cognitionibus. JN eos, qui, cum recepti essent in carcerem , conspiraverint, ut ruptis vinculis & effracto carcere evadant, amplius 4, quam causa, ex qua recepti sunt, reposcit, constituendum est : quamvis innocentes inveniantur ex eo crimine, propter quod impacti sunt in carcere , tamen puniendi sunt. Eos vero, qui conspirationem eorum detexerint, relevandos. 14. HERENNIUS MODESTINUS lib. 4. de pcenis. ^"On est facile tyroni custodia credenda: nam ea prodita , is culpa reus efi, qui eum ei commisit. §. I. Nec uni, sed duobus custodia committenda est. §. 2. Qui si negligentia amiserint, pro modo culpa: vel castigantur, vel militiam mutant. ; Quod si levis persona cuftodixlfuit, castigati restituuntur. Nam si miseratione custodiam quis miserit, militiam mutat: fraudulenter autem fi fuerit versatus in dimittenda custodia, vel capite 6 punitur, vel in extremum gradum militis datur. Interdum venia datur: nam cum custodia cum altero custode simul sugillet, alteri venia data est. §. 2. Sed si se custodia interfecerit vel prscipitaverit: militi ciilps adseribitur, id est, castigabitur. §. 4. Quod fi ipse custos custodiam interfecerit , homicidii reus est. §. 5. Ergo si casu custodia defuncta dicatur , testationibus id probandum est : & sic venia dabitur. §. si. Solet prsterea amissa culea custodia , fi tamen intersit eam adprehendi, tempus causa cognita militi dari ad eam requirendum , applicito ei alio milite. §. 7. Quod fi fugitivum domino reddendum prodiderit: si Facultates habeat, domini) pretium reddere juberi, Saturninus probat. T I T. IV. AD 7 LEGEM JULIAM MAJESTATIS. 1. ULPIANUS lib. 7. de Officio Proconsulis. pRoximum sacrilegio crimen est , quod majestatis dicitur. §. i. Majestatis autem crimen illud est, quod adverius populum Romanum , vel adversus securitatem ejus committitur, quo tenetur is , cujus opera dolo malo consilium initum erit, quo obsides injufiu Principis interciderent; quo armati homines cum telis iapidibulve in Urbe sint, conveniantve adversus Rempublicam ; locave occupentur. vel templa 8; quove coetus conventusve fiat, hominesve ad seditionem 9 convocentur : cnjusve opera , consilio, [dolo] malo consilium initum erit, quo quis Magistratus io populi Romani, quive imperium potestatemve habet, occidatur; quove quis contra Rempublicam 11 arma ferat: quive hostibus popuii Romani nunciutn literalve miserit, fignumve dederit, feceritve dolo malo, quo hostes populi Romani consilio 12 jubentur adversus Rempublicam : quive milites sollicitaverit, coaeitaveritve, quo seditio tumultusve adversus Rempublicam fiat: 2. IDEM Lb. 8- Disputationum. LJUive de provincia, cum 13 ei succeüurn eiset, non discessit: aut '-qui exercitum deseruit, vel privatus ad hostes perfugit 14: quive sciens falsum conscripsit, ve! recitaverit in tabulis publicis : nam & hoc capite primo Lege Majestatis enumeratur. 3. MARCIANUS lib. 14. Institutionum. J Ex XII. Tabularum jubet, eum, qui hostem concitaverit, quive civem hosti tradiderit, capite puniri, f Lex autem Julia majestatis praecipit, eum, qui majestatem publicum Leser it, teneri : quae iis cft ille, qui in bellis cesserit, aut arcem tenuerit, aut castra concesserit, f Eadem Lege tenetur, & qui injussu Principis bellum gesserit, dilectumve habuerit, exercitum comparaverit: quive , cum ei in Provincia successum esset, exercitum successori non 15 tradidit: quive Imperium , exercitumve populi Romani deseruerit : quive privatus pro potestate Magistratuve quid sciens dolo malo gesserit: quive quid eorum, qua supraicripta sunt, facere curaverit. 4. SC/EVOLA lib. 4. Regularum. PUjusque dolo malo jurejurando quis adactus est, quo adversus Rempublicam faciat: cujuive dolo malo Exercitus populi Romani in insidias deductus , hostibnsve proditus erit: factum ve dolo malo cujus dicitur, quo minus hostes in ,-otestatem populi Romani veniant : cnjusve opera dolo malo hostes populi Romani commeatu 16, armis, telis, equis, pecunia, atiave qua re adjuti erunt: utve ex amicis hostes populi Romani fiant: cujuive dolo malo factum erit, quo Rex exter» nationis Populo Romano minus obtemperet: cnjusve opera dolo malo factum erit, quo magis obsides, pecunia , jumenta hostibus populi Romani dentur adversus Rempublicam. f Item, qui confessum in judicio reum , & propter hoc 17 in vincula conjestum emiserit. §. 1. Hoc crimine liberatus est ä Senatu , qui statuas Imperatoris reprobatas conflaverit. 9. MARCIANUS lib. 5. Regularum. VjOn contrahit crimen majestatis, qui statuas Cssaris vetustate corruptas reficit. 18 §. 1. Nec qui lapide jactato incerto, fortuito 19 statuam attigerit, crimen majdstatis commisit: & ita Severus & Antoninus Julio Cassiano rescripserunt. §. 2. Iidem Pontio rescripserunt, non videri contra majestatem fieri ob imagines Cxsaris, nondum consecratas, venditas. 6. VENULEJUS [SATURNINUS lib. 2. de Judiciis publicis. ] / 4 Ui statuas aut imagines Imperatoris jam consecratas conflaverint, alitulve quid simile admiserint , Lege Julia majestatis tenentur. (1. I . 4. §. $. §. 6 infr. de re milit. I . ult.supr. tit. prox. (2. /. 7 - §• pen. N ult. Jupr. de accusat, i. 3. supr. de ojstc. prafid. (3. I. 14-§.2 .infr.b.t. (4. I. 1. inpr. supr. de effractor. I. 38. §. II. >nfr. de pten. I . 13. §. 5. infr. de re milit. i. 12. in fin. pr.supr. *• L (6.- d. I. 12. in pr. (7. Lib. 9. C. 8- §. 3 .Inst. depubl.judic. (8. I. i.supr. de col- T 0 N. I. legiis. (9. I. 1. 1.2. C. de feditios (10. Adde/. 5. inpr. C.h.t. (ii /. 4. infr. eod. (12. /. 38. §. I. infr. deptenis. 1.6. §. 4. infr. de re milit. (13. I. 3. in fin. infr. h. t. v. I. un. §.l.C. ut omnes judices. (14. /. 3. infr. h t. (15. /. 2 .supr. eod. (16. Adde /. !./. 2.C. qnee res exportari. Nov. Leon. 63. (17- L 6.supr. de custodia. (18. Eae. /. 7.supr. desepuichro viol. (19. Fac. I. 4.supr. deinjur. 7 ^ L1 111 7 . AIO- Digestorum lib 163$_ 7. MODESTINUS lib. 12. Pandectarmn. f'Amoß , qui jus accusandi non habent i , sine ulla dubitatione * admittuntur ad hanc accusationem. §. 1. Sed & milites,'qui causas alias defendere non possunt: nam qui pro pace excubant, magis magisque ad hanc accusationem admittendi sunt. §. 2. Servi quoque deferentes audiuntur 2, & quidem dominos silos , & liberti patronos. 3 §. 3. Hoc tamen crimen ä judicibus non in occasionem ob Principalis majestatis venerationem habendum est, sed in veritate: nam & personam spectandam esse, an potuerit facere, & an ante quid fecerit, & an cogitaverit, & an fame mentis fuerit, nec lubricum 4 lingua; ad fanum facile trahendum eft : quamquam enim temerarii digni poena sint, tarnen ut insanis illis parcendum est, si non tale sit delictum, quod vel ex scriptura Legis descendit, vel ad exemplum Legis vindicandum est. §. 4. Crimen majestatis facto, vel violatis $ statuis, vel imaginibus , maxime- exacerbatur in milites. 8. PAPINIANUS lib. 13. Responsorum. IN questionibus larix majestatis etiam mulieres audiuntur : conjurationem denique Sergii Catilina: [Julia] mulier detexit, & Marcum Tullium Consulem indicium ejus instruxit. 9. HERMOGENI ANUS lib. 5. Juris Epitomarum. pOrum, qui majestatis crimine damnati sunt, libertorum 6 bona liberis damnatorum conservari Divus Severus decrevit: & tunc demum fisco vindicari , si nemo damnati liberorum exi stat. 10. IDEM lib. 6. Juris Epitomarum. jVlAjestntis crimine accusari potest, cujus ope , consilio, dolo 1 malo provincia , vel civitas hostibus prodita est. 11. ULPIANUS lib. 8. Disputationum. IS, qui in reatu decedit, integri status decedit, extinguitur 7 enim crimen mortalitate : nisi forte quis majestatis reus fuit, nam hoc crimine, nisi ä 8 successoribus purgetur , hereditas fisco vindicatur. Plane non quisque Legis Julix majestatis reus est, in eadem conditione est: sed qui perduellionis reus est, hostili diendum animojidverlns Rempublicam vel Principem animatus: exterum si quis ex alia cauta Legis J ullae majestatis reus sit, morte crimine liberatur. XLVIII. Tit. IV. V. 1636 AD T I T. V. JULIAM 9 DE LEGEM JULIAM 9 DE ADULTERIIS COERCENDIS. i. ULPIANUS lib. 1. de Adulteriis. Ic Lex lata est a Divo Augusto. 2. IDEM lib. 8- Disputationum. pX Lege Julia servatur, ut cui necelse est ab adultero incipere > quia mulier ante 10 denunciatione.n nupsit, non alias ad mulierem postsit pervenire , nisi reum peregerit: pereqisse autem non alias quis videtur , nisi & condemnaverit. §. 1. Marito jure mariti accusanti illa proscriptio objicitur . Si Legem prodidi Je dicatur ob hoc, quod adgrejsus accusationem adulterii defl.t t. , 1 §. 2. Lenocinii quidem crimen Lege Juba de adulteriis proscriptum est: cum sit in eum maritum poma 12 statuta, qui de adulterio uxoris sure quid ceperit; item in eum, qui in adulterio deprehensam reti nuerit. §. 3. Lxterum qui patitur uxorem suam delinquere, nu- trimouiumque suum contemnit, quique contaminationi non indignatur, poena adulterum neu infligitur. §.4. Qui hoc dicit, lenocinio mariti se Fecisse, relevare quidem vult crimen suum , seu non est hujusmodi compensatio admissa 13 : ideo si maritum velit Teus adulterii lenocinii reum facere, semel delatus 14 non audietur. §. ;. Si in publico judicio maritus uxorem ream faciat, an lenocinii allegatio repellat maritum ab accusatione ? & putem non jepellere : lenocinium igitur mariti ipsum onerat, non mulierem excusat. §. si. Unde quxri potest, an is , qui de adulterio cognoscit, statuere in maritum ob lenocinium posiitY Et puto posse. (j. I.4. /. 8 .fupr. de accusat. (2. I. 20. infijt. C. qui accusare. l.ult.§.l. C.h.t.l. $%.supr. de indiciis. (3. Adde Nov. 1;. c. 3. §. 3. (4./. tur, C.Ji quis Imperatori maledixerit. (;. l.b.fupr. h. t. (si. I. 4. fupr. de jure patro;:, immo vide /.I. infin.C. de bonis libert. 1 . 5. §. 1. C. h. t. (7. /. si, fupr. de pubi, judic. tit. C.Ji reus , vel accusator, (s. I. pen. &' ult. C. h. t. (9. Lib. 9. C. 9. §. 4. Tnfi je pub!. judic. (10. I. 17. §. si. ittfi-. h. t . (11. I. 1 si.C. eod. I. 2. infr. ad. SC. Turpili, (iz. 4 29. §. 3. Nam Claudius Gorgus vir clnrisii.hus uxorem accusans, ciim detectus est , uxorem in adulterio deprehensam retinuisse, & fi ne accusatore lenocinii damnatus est i Divo Severo. §. 7. Extraneus autem nequaquam lenocinium objiciens, posteaquam reus factus eft, se relevabit, nec maritum poena: subjiciet. §. 8. Si simul ad accusationem veniant maritus & pater mulieris, quem prieferri oporteat, quieritur? Et magis est, uti; maritus prxferatiir: nam & propensiore ira, & majore dolore exeeuturum eum ascusatio- nem credendum est: in tantum , ut etsi pater provenerit, & li- bellos inscriptionum deposuerit, marito non negligente , nec retardante , sed accusationem parante , & probationibus instituente atque muniente, ut facilius judicantibus de adulterio probetur ic.ein erit dicendum. §. 9. Sed & quotiens alii, qui post isi maritum & patrem accusare possunt, ad accusandum prosiliunt Lege expressum est, ut is, cujus de ea re notio eft, de justo 17 accusatore constituat. 3. IDEM lib. 2. de Adulteriis. Adlsi igitur pater maritum infamem aut arguat, aut doceat, col- ‘ ludere magis cum uxore, quam ex animo accusare: postponetur marito. 4. IDEM lib. 8. Disputationum. CI maritus provenerit, accusareque instituerit: tempora non cedunt patri, quo accusationem instituere non potest, sic tamen , ut quoad unus occupet, utrique tempora cedant: ubi vero maritus occupavit, residua tempora ei, qui occupare non potest, non cedant. f QuoJ & in eo dici potest, qui ab adultero , vel adultera coepit: nam adversus eum, adversus quem non coepit, desinunt ei tempora cedere. Hxc in maritis & patribus dicta sunt. §. 1, Extraneis autem, qui accusare possunt, accusandi facultas post maritum Spätrem conceditur, nam postsexaginta dies quatuor menses extraneis dantur, & ipsi utiles. §. 2. Si ante extraneus instituerit accusationem , an superveniente marito permittatur accusatio, quieritur?. & magis arbitor, hoc quoque casu maritum au- lum, si non negligentia proventus est. Et ideo, & fi accusatione 'instituta , absoluta fit mulier extraneo accusante; tamen marito debet permitti restaurare accusationem , si idoneas causas allegare postit, quibus impeditus non instituit accusationem. 5. JULIANUS lib. 86. Digestorum. XlUptam mihi adulterii ream postulari posse in priore 18 matri- L monio commissi, dubium vo.i est: cum aperte Lege Julia de adulteriis coercendis caveatur; si quidem vidua sit, de cujus adulterio agetur, ut accusator liberum arbitrium 19 habeat, adulterum an adulteram prius accusare malit; ii vero nupta sit, ut prius adulterum peragat, tunc mulierem. si. PAPINIANUS lib. 1. de Adulteriis. j^Nter liberas tantum personas adulterium stuprumve passas Lex Julia locum habet, quod autem ad servas pertinet , & Legis Aquili:e actio facile tenebit, & injuriarum 20 quoque competit; ncc erit deneganda Protoria quoque actio de fervo corrupto :i: nec propter plures actiones parcendum erit in hujusmodi crimine reo. §. 1. Lex stuprum & adulterium promiscue & xurxyjy-t- vjLny.v , id est, abusive , apg^liat. seit proprie adulterium in nupta 2-2 committitur , propter par: um ex altero conceptum composito nomine: stuprum vero in virginem vidnamve 23 committitur; quod Groci id est, corruptionem appellant. §. 2. Filiusfa- mibas maritus ab eo , qui fui juris est, in ea Lege non separatur. Divus quoque Hadrianus Rosiano Gemino rescripsit, & invito 24 patre filium hac Lege reum facere [ posse. J §. 3. Maritus, etii duos 25 reos ex asto crimine habeat, poterit jure viri tertium acciture : quoniam ea causa non cedit in numerum csterarum. 7. MARCIANUS lib. 10. Institutionum. Q Ui pupillam suam duxit uxorem contra 26 Senatusconsultum: - nec matrimonium est s hoc: ] & potest adulterii accusari, qui infr. h. t . (13. /. 5. inpr.Jiipr. de pubi, judic. immo vide i. 13. §■?• infr. I. 28. C. h. 1. 1 . 47. infin. fupr. soluto matrim, (14. I. 1$. §• ?• infr.h.t. (t;. i. 3. iv.fr. I. 30.C. eod. (16. d. I. 30. (17 . I. '6. fupr. de accusat. (18- Immo vide /. 14. C.h.t. (19. 1 . 13. §• 8. infr, eod. (20. /. 2$. fupr. de injur. (21. I. 2. fupr. defervo cor- rupt. (22. /. 34. tz. r. infr. h. t. (23. I. 101. inpr. infr.de verb. fign. (24. I. 37. infr. h. t. (23. I. 12. §. 2. fupr. de accußL (26. /. $9. fupr. dtritu nupt. /. 4. C. de exfusat. tut. l6?7 Ad "Miam de adulteris coercendis.. tutor & curator ‘mit x infra ; vicefic:a.-i. sextum annum t urnr-.-w non a patre dclpnnsatri vel destinatam r, vil testamento denominatam. $. i. !n lib ii. ile adulteriis Fapiisiaai Marci au • s notat: Incesti 3 commune crimen adversus duos sivnnl intentari potest. 8. PAPINIANUS lib. 2. de Adulteriis. Q Ui domum 4 siutin, ut stuprum , adulterinum- cum aliena ma- trefamilias, vel cum ma'cnio fieret, sciens pnebtierit, vel qnastnin ex adulterio uxoris lnre fecerit: cujuieunqtie sit conditionis , quasi adulter ; unitur. §. t. Appellatione ; domus habitationem quoque significari, palam est. 9. ULPI V-US lib. 4. de Adulteriis. pTsi amici quis domum praebuisset. tenetur. H. t. Sed & si quis ■*-' in agro balneove stuprimi fieri prxbu isset: comprehendi debet. §. 2. Sed & si in domum aliquam soliti fuerint convenire ad tractandum de adulterio: etsi eo loci nihil Fuerit admissum; ve- rumtameii videtur is domum suam, ut Itu; rmn adultenutnve committeretur, prie.uisse: quia sine colloquio illo adulterium non committeretur. 10. PAPINIANUS lib. 2. de Adulteriis. MAter autetn familias significatur non tantum nupta, sed etiam x vidua. §. t. Mulieres quoque hoc capite Legis, quod 6 domum prsebuerunt. vel pro 7 comperto stupro aliquid acceperunt, tenentur. §. 2. Mulier, quie evit.ui.lx posnw adulterii gratia lenocinium Fecerit, aut operas suas in seenam locavit, adulterii ac- »11 fari damnarique ex Senatusconsulto potest. 11. IDEM lib. sing. de Adulteriis. 11 ,/files, qui cum adultero uxoris fuce pactus est, solvi sacramento deportarique debet. § r. Militem, qui sororis 8 filiam in contubernio habuit, licet non in matrimonium , adulterii pcena teneri reftius dieeuir. §. 2. Ea, qua-inter reas adulteri; recepta esset, absens defendi non potest. 9 §.3. Socer, euan nurum adulterii accusaturum J'e libellis Praesuli datis testatus fuisset, maluit accusatione desistere , & lucrum ex dote magis petere : quaeritur, an hujusmodi commentum ejus admitti existimes ? Respondit -. Turpissimo exemplo is , qui nurum suam accusare instituisset, postea desistere maluit, contentus lucrum ex dote retinere , tanquam culpa mulieris dirempto matrimonio: quare non inique recelletur, qui commodum dotis vindictae domus siiae -neponere non erubuit. §.4. Adulterii reum intra quinque annos continuos 10 d die criminis admisti , defuncta ti quoque muliere, postulari poste palam est. §. ;. Quidam accusare volebat adulterii mulierem , & postulabat , nefibi »amputarentur dies , quos in cu}}odium fecisset; me hoc admittente extitit, qui mihi contradiceret: cujus opinionem an tu probes, rogo maturius mihi scribas ? Respondit: Opinionem tuam fcverba Legis, & sententia adjuvant: cui placuit, utiles 12 dies accusatori computandos este , id est, quibus potuit accusationis ss- lemnia implere: quare sine dubio dies, quibus quis in custodia fuit, extra computationem utilium dierum existimanti tibi constitutos, contradici non debuit. §. 6. Sexaginta 13 dies , qui marito accusante utiles computantur , feriatis quoque diebus , si nio- dofacultatem PrxsiAis adeundi accusator habuit, numerari certum est: quoniam de plano quoque libellus dari potest, quod privilegium fi amisit, non prohibetur intra alios quatnor menses querelam fnam apud judicem deferre. §. 7. Querebatur, an jure mariti possit accusare viream soeminam , que, cum ei desponsa flösset, alii in matrimonium h patre suisset tradita ? Respondit: Novam rem instituere hujusmodi accusatorem existimo, qui adulterii crimen objicere desiderat propter hoc tantum, quod priori sibi desponsa puella, a patre in matrimonium alii fuerit tradita. §. %. Desim st- marito . adulterii rea mulier postrlatar. §.9. Qute propter impuberem filium vult dilationem 14 ab accusatore impetrare , an debeat audiri? Respondi: Non videtur mihi confugere ea mulier ad iustam defensionem, qu« aetatem filii praetendit ad eludendam legitimam arcufationem : nam non utique crimen adulterii, quod (1. I. 66. supr. de ritu nupt. (2. I. 36. I. GG.Jnpr. d. t. (3. /. 39 - §- 7 - infr. b. t. (4. I. IO. §. I. infr. eod. I. 37. in sin. supr. de titinn. s;. /. ,. §. 2, supr. de aleatorii. /. §. 2. supr. de injur. (6. /. 8. supr. h. t. (7. I. 29. §. 2. infr. eod. (%. i. $ 6 . supr. de ritu nupt. (9. Jmmo vide l. 3. C. de accusat. (10. I. 31. 'nsr. h, 1 . 1 . I. § 10. infr. ad SC. Turpili. (11. i. ldt. infr. h. t. (12. I. si. C. eod. I. 1. supr. de divers, temporal, profer. (13. I. 6. C. h. t. mulieri onjicitur, infanti praejudicat: cum possit & illa adultera este, & impubes riefimstmn patietti habuisse. Aj. io. Volenti mihi ream adulterii postulare eam , quae post commi'inn adulterinam in eodem nutrnnonio perseveravi?, contradictum est: Quaero au juste responi.iin Iit? Rcl.imdit- Ignorare non debuisti, durante eo matrimonio, in quo adulterium dicitur gsse commissum, non l 5 f polie tnuli-.-rem ream adulterii fieri, sed nec adulterum interim 1 accusari posse. §.11. Li-et ei mulier, qui in suspicionem 16 adulterii incidit, nupsisse dicatur: non ante accusari poterit, quam, adulter fuerit convictus; alioquin ad hoc vel maxime viri confugient, votent-.s bene concordatum sequens matrimonium dirimere, m dicant, cum adultero mulierem nuptias contraxisse. §. 12. Mulier , cum absentem virum audisset vita Functum esse , alii se junxit: mox maritus reversus est : Quiero, quid adversus eaih mulierem stafuendum sit? Respondit, tam juris, quam facti quxstionem moveri. Nam, !i longo 17 tempore transacto , sine ullius stupri probatione fallis rum-.rbns inducta, quasi soluta priore vinculo , legitimis nuptiis fecundis juncta est : quod verihmile est, deceptam tara fuisse, nihil vindicta dignr.m videri potest, quod si ficta mariti mors argumentum faciendis nuptiis probabitur prvftitisse, ciini hoc fasto pudicitia laboretur, vindicare debet pro admissi criminis qualitate. §. 13. Ream adulterii uxorem duxi: eam damnatam mox reuidiavi: Quxro, an causam dissidii praestitisse videor? Respondit: Cum per Legem Juliam hujusmodi uxorem recinere prohibearis, non videri causam te dissidii prccstitisse , palam est: quare ita jus tractabitur , quasi culpa mulieris- facto divortio. ■ ir. ULvlANUS lib. 1. de Adulteriis. JJ-pF.e verba Legis , Ne quis poftbac ftuprw.11 , adulterium facito x sciens dolo malo , & ad eum , qui suasit 18 , & ad eum , qui stuprum vel adulterium intulit, pertinent. 13. IDEM lib. 2. de Adulteriis. QI uxor non fuerit in adulterio , concubina tamen fuit: jure quidem mariti accusare eam non poterit, qua; uxor non Fuit; jure tamen extranei accusationem instituere non prohibebitur: si modo ea sit, quoe in concubinatu se dando , matrona: nomen non amisit: ut puta quie ,9 patroni concubina fuit. §. I. Plane sive justa uxor fuit, sive injusta: accusationem instituere, [vir] poterit, nam & Sextus Ciccili.us ait: Hxc Lex ad omnia matrimonia pertinet: & illud Homericum adfert. [nec enim soli (inquit) Atridae uxores suas amant.] ’ 0 v fj.ivoi tlihits' ochoxxs jusposs-ajv «vS-foIanev ’ArftÄxi. id est, Non soli amant uxores diverfivocorum hominum Atridae. §. 2. Sed & in ea 20 uxore potest maritus adulterium vindicare, quae vulgaris fuerit: quamvis, si vidua esset, impune in ea stuprum committeretur. §.3. Divi Severus & Antoninus rescripserunt, etiam in sponsa 21 hocid-. m vindicandum : quia neque matrimonium qualecunqne 22 , nec spem 23 matrimonii violare permittitur. H. 4. Sed etsi ea sit mulier, cum qua incestum commissum est; ve! ea, qua:, quamvis uxoris animo haberetur, uxor tamen esse non potest : dicendum est, jure mariti acculare eam non posse, jure extranei posse. §.5. Judex aduit.rii ante oculos habere debet, & inquirere , an maritus publice vivens, mulieri quoque bonos mores colendi auctor suerit? periniquum enim videtur esse , ut pudicitiam vir ab uxore exigat, quam ipse nun exhibeat: qua: res potest & virum damnare, non rem ob compensationem -4 mutui criminis inter utrasque communicare. § 6. Si quis uxorem suam velit accusare, dicatque , eam pduherium commisisse, antequam 2S sibi nuberet: jure viri accusationem instituere non poterit: quia non , cum ei nupta est, adulterium commisit, f Quod & in concubina dici potest, quam uxorem quis postea habuit: vel in siliafamiiias cujus conjunctioni pater postea concesiit. §. 7. Si quis plane uxorem suam , cum apud hostes esset, adulterium commisisse arguas, benignius dicetur, posse eum aecusare jure viri, sed ita demum adjilterium maritus vindicabit, si vim 26 hostium (14. /.41. infr. eod. (15. /. 26. infr. I. 11. cum Auih. feq. C. eod. (16. I. 40. inpr. infr. eod. (17. Nov. 117. c. II. (18. arg. 1. i. §. t2. supy. devi c?" vt ciYVftut. ^19* 4^* §■ i^supy. de vitu nupt. I. 1. supr. de concubiti. (20. Obst. I. 22. C. h. t. (21. §. §. infr. b. I. (22. §. I .snpr.b.l. (23. i. 6 .supr. desponsui. (24. 1 . 2. §. 4. supr. b. t. (2;. 1 . 7. C. eod. (26. I. 39. in pr. infr. L 20. C. eod. _ L11 11» passa L11 lia i6?9 _ pa!sa non esset. exterum qux vim patitur , non est in ea causa, ut adulterii vel stupri damnetur. §. 8- Si minor duodecim annis in domum deducta adulterium commiserit^ mox apud eum xtatem excesserit, coeperitque i esse uxor: non poterit jure viri accusari ex eo adulterio, quod ante xtatem nupta commisit, sed vel quasi 2 sponsa poterit accusari ex Rescripto Divi Severi, quod supra relatum est. §.9. Sed & si qua repudiata, mox reducta sit, non quasi eodem matrimonio durante, sed quasi alio interposito: videndum est, an ex delicto, quod in priore matrimonio admisit, accusari postit? Lputo non posse: abolevit enim prioris matrimonii delicta, reducendo eam. §. 10. Idem dicendum est, si stupri velit accusare eam , quam postea duxit uxorem: sero Z enim accusat mores, quos uxorem ducendo probavit. 14. SCsiEVOLA lib. 4. Regularum. IS, cujus ope, consilio 4, dolo malo factum est, ut vir, focmi- 1 nave in adulterio deprehensa, pecunia, aliave qua pastione se redimerent, eadem pcena damnatur, qux constituta est in eos, qui lenocinii crimine damnantur. §. 1. Si vir infamanda uxoris fux causa adulterum subjecerit, ut ipse deprehenderit: & vir & mulier adulterii crimine tenentur ex Senatusconsulto de ea re facto. §. 2. Marito primum 5, vel patri eam filiam, quam in potestate habet, intra dies sexaginta 6 divortii 7 accusare permittitur: nec ulli alii in id tempus agendi potestas datur: ultra eos dies neutrius voluntas expectatur. §. 3. Jure mariti qui accu- Diffestorum Lib. XLVIII. Tit. V. i6jo sant, calumnix periculum non evitant. 8 15. ULPIANUS lib. 2. de Adulteriis. Cl maritus sit in Magistratu, potest proveniri ä patre: atqui non ^ oportet : & putat Pomponius debere dici, quo ad maritus Magistratum gerit, patris quoque accusationem impediendum, ne praeripiatur marito jus, quod cum eo aequale habet, igitur non cedent lexaginla dies patri, cum accusare non potest. §. i. Legis Julis de adulteriis capite septimo ita cavetur , ne quis inter reos referat eum ,. qui tum fine detrectatione Rcipuhlica causa aberit 9. neque enim aequum visum est, absentem Rcipiihlicx causa inter reos referri, dum Reipublicx operatur. §. 2.'Necessario adjiciturJ/Ke detr citatione. exterum si quis evitandi criminis id egit, Ut Reipublicx causa abesset, nihil illi commentum hoc proficiat. §. 3. Quod fi quis prxiens sit, vice tamen absentis habetur: utputa qui in vigilibus vel urbanis castris militat: dicendum est, deferri hunc posse, neque enim laborare habet, ut se repraesentet. §.4. Et generaliter dicendum est, eorum demum absentiam excusatam esse, qui in alia Provincia Reipublicae causa absunt, quam in ea, in qua deferuntur. Proinde si quis in Provincia, in qua agit, adulterium commiserit, accusari poterit: nisi sit ea persona, quae ad Praefidis cognitionem non pertinet. §. Si negaverint se pater & maritus accusaturos intra diem sexagesimum : an statim incipiant tempora extraneo cedere? Et primus Pomponius putat, admitti ad accusationem extraneum posse statim , atque isti negaver.nt: cui adsen- tiendum puto, fortius enim dicitur, eum, qui se negaverit actu- Tum, postea 10 non audiendum. §.6. Lex Julia de adulteriis specialiter quosdam adulterii accusare prohibet: ut minorem annis AXV. nec enim visus est idoneus accusator, qui nondum robusta: aetatis est. quod ita verum est, si non matrimonii fui injuriam exe- quatur. exterum li suum matrimonium Vindicare velit, quamvis jure extranei ad accusationem veniat, tamen audietur : nec enim ulla proscriptio objicitur suam injuriam vindicanti. Sane si juvenili facilitate ductus, vel etiam fervore statis accensus, ad accusationem prosiliit: accusanti ei non Facile calumniae pcena irrogabitur. f Minorem XX V. annis etiam eum accipimus, [ut] qui vicesimum quintum annum statis agit. §. 7. Prsscriptiones, qus «bjici solent accusantibus adulterii, ante solent tractari, quam 11 quis inter reos recipiatur., csterum posteaquam semel receptus est, non potest proscriptionem objicere. §. 8- Si in viduitate mulier perseverat: in accusatoris est arbitrio 12, Ü quo velit incipere, utrum ab adultero, an ab adultera. §. 9. Si quis & adulterum, & adulteram simul detulit, nihil 13 agit: poteritque, quasi neutrum detulerit, rursus, a quo velit, initium facere; quia nihil agit prima delatione. lsi. IDEM lib. i. de Adulteriis. QUi uxori repudium miserit, potest ei denunciare 14, ne Sejo ^nuberet: & si denunciaverit, & ab ea incipere potest. 17. IDEM lib. 2. ad Legem Juliam de Adulteriis. £jEnunciajse qualiter accipiamus? utrum ad judicem, an vero simpliciter? Ego, etsi non denunciavit adjudicem, sufficere credo , ii adulterii se acturum denunciaverit. §. 1. Quis, enm si non quidem denunciavit, verum libellos accusatorios dedit .antequam nuberet? eaque cum id cognovisset, nupsit vel ignorans? Puto non videri ei denunciatum : idcirco non posse accusatorem ali ea incipere. §. 2. Quid ergo, ii tantum denunciavit, ne nuberet, sedium addidit, quare? num recte nupsisse videatur? Sed melius est illud sequi, ut ejus denuntiatio videatur electionem accusaturi releryare, qui crimen denunciavit: omnino igitur si fecit adulterii criminis commemorationem in tienunclationej ctfi jiulicein non monstravit, magis putamus mulierem, quasi denuntiationem prx- cesserit, posse accusari. §.3. Quid tamen, si specialiter, cum quo adulterium fecerit, denuntiatione complexus est, mox velit eam ex alterius persona accusare ? magis est, ut non debeat audiri; neque enim crimen, quod denunciavit, objicit. §. 4. Sed etsi per procuratorem denunciaverit, puto posse eum accusationem, Ii velit , instituere: iufficereque procuratoris denuntiationem. §- 5- Ergo et!: per actores denuntiaverit, id est, per servum dominus denunciaverit: rata erit denuntiatio. §.6. Quxritur, an alius adulteram , alius adulterum postulare poßit : ut quamvis ab eodem ambo simul postulari non pofiint, ä diversis tamen singuli poflint ? Sed non ab re est, hoc probare, diversos accusatores admitti posse: dum si ante 15 denuntiationem nupserit, prior mulier accusari 11011 possit. Expectabit igitur mulier sententiam de adultero latam. Si absolutus fuerit, mulier per eum vincet, nec ultra accusari potest. Si condemnatus 16 fuerit, mulier non est condemnata, sed aget causatn suam : fortassis & obtinere vel gratia, vel justitia, ve' Legis auxilio postit. Quid enim, si adulter inimicitiis oppressus est, vel falsis argumentis, testibusque subornatis apud Praesulem gravatus: qui ant noluit, aut non potuit provocare? mulier vero judicem religiosum sortita, pudicitiam suam defendet? §. 7. Sed si antequam condemnetur, 18. MACER lib. 1. de pubi. Judic. VI EI antequam eum eo agi e ceperit, 19. ULPIANUS lib. 2. ad Legem Juliam de Adulteriis. ADulter diem suum obierit: constitutum est, etiam mortuo 17 1 adultero, sine proscriptione mulierem posse accusari. §. 1. Sed etsi non mors, sed poena alia reum subtraxerit: adhuc dicimus, posse ad mulierem veniri. §. 2. Si eo tempore, quo eligebatur reus, adultera nupta non fuit; quo autem absolvatur, nupta invenitur: dicendum est, banc absoluto quoque adultero posse accu- sari: quia eo tempore, quo adulter eligebatur, nupta non fuit. §.3. Nupta non potest accusari, 11011 tantum ab eo, qui adulterum accusavit, nec obtinuit: sed nec ab alio quidem, si adulter absolutus est. J Proinde ii per collusionem cum adultero consti- 1 tuent, fueritque absolutus: dedit mulieri nuptae adversus omnes [securitatem, f Plane si nupta esse desierit, accusari reterit: ne- ' que enim aliam Lex tuetur, quam eam , qux nupta est, quamdiu nupta erit. 20. PAPINIANUS lib. 1. de Adulteriis. DAtri 18 datur jus occidendi adulterum cum tilia, quam in potestate habet. Itaque nemo alius ex patribus idem jure faciet Sed nec filiusfamilias pater. 21. ULPIANUS lib. 1. de Adulteriis, gle eveniet. ut nec pater, nec avus possint occidere, nec immerito: in sua enim potestate non videtur habere, qui non est lu* potestatis. (1. I. 4. supr..de ritu mipt.. (3. §. 3. supr. hic. I. 7. C. h. t. (z. L 9‘ supr. de negot. I. 47. supr.soluto matrim. (4. I. 32. in fin. ir.fr. h. t.. ($v 2. §. g. Jupr. I. 30. C. eod. (fi. I. n. §.6. supr. 1 . (y. C.eod. (7. /..09. §. 5. p §. 1. infr. eod. (8- Immo vide 37- §■ t. supr. de minor, (y. I. n, in pr.supr. de accusat. (10. /. S> 3- supr- de. adii., edici. L i., infr. tid SC. Turpili.- (.11, l. i, §. 4. in sin. supr. h . t. (12, l . e ,, supr. eod. (13. 1 . 32. §. I-/- 39 ' §. 6. infr. I. 8- C. eod. (14. 1 . 14. /. 28- C. eod. (1;. /. 1. infr- supr. L 39. §. 3. infr. L 14. C. eod. (16. 1 . 12. C. eod. (17- Adde /.ii. §. 4 .supr, eod. (i8- Adde Li 1. /. 22. /. 23. L 2;. i»fi- »■ 4 * C. eod- ii. PA- 1641 Ad Legem Juliam de adulteriis coercendis. 22. PAPINIANUS lib. 1. de Adulteriis. "MEc in ea Lege naturalis ab adoptivo pater separatur. §. 1. In accusationem vidua: filiae non habet pater jus precipunm. §. 2. Jus occidendi patri conceditur domi 1 sus, licet ibi filia non habitat, vel in domo generi. Sed domus, & pro domicilio accipienda est, ut in Lege Cornelia de injuriis. 2 §. 3. Sed qui occidere potest adulterum, multo magis contumelia poterit jure adficere. §. 4. Ideo autem patri, non marito mulierem, & omnem adulterum permissum est occidere, quod plerumque pietas paterni nominis consilium pro liberis capit: exterum mariti calor & impetus facile decernentis fuit refrenandus. 23. ULPIANUS lib. i. de Adulteriis. Q Uod ait Lex, in filia adulterum deprehenderit , non otiosum vide- -tur: voluit enim ita demum hanc potestatem patri competere, fi in ipsa turpitudine 3 filiam de adulterio deprehendat. Labeo quoque ita probat. & Pomponius scriplit, in ipsis rebus Veneris deprehensum occidi: & hoc est, quod Solo & Draco dicunt iv 'ijyp §. I. Sufficit patri, fi eo tempore habeat in potestate, quo occidit, non quo in matrimonio collocavit: finge enim postea redactam in potestatem. §. 2. Quare non ubicunque deprehenderit pater, permittitur ei occidere, sed ^ do mi sue gen eri ve sui tantum: illa ratio redditur, quod majorem injuriam putavitlegisla- tor, quod in domum patris aut mariti ausa fuerit filia adulterum inducere. §.3. Sed li pater alibi habitet, habeat autem & aliam domum, in qua non habitet: deprehensam illo filiam , ubi non habitat, occidere non poterit. §.4. Quod ait Lex, in continenti filiam occidat , sic erit accipiendum , _ne_qcciso hodie adulte ro rese rvet. & post dies filia m occidat; v el contra : debet enim prope uno ictu , & uno impetu utrumqne occidere j , aequal i ira a dversus utrumque sumpta, quod Ii non affectavitT'seridum alterum occidit , profligit filias & interpositis horis deprehensa est ä patre, qui persequebatur: in continenti videbitur occidisse. 24. MACER lib. 1. Publicorum. MArito quoque adulterum uxoris sue occidere permittitur 6: 1 1 sed non quemlibet, ut patri 7. nam hac Lege cavetur, ut liceat viro deprehensum domi siue, non etiam soceri, in adulterio uxoris occidere eum , qui leno fuerit; quive artem iudricam ante fecerit, in scenam saltandi cantandive causa prodierit; judiciove publico damnatus , neque in integrum restitutus erit; quive libertus , ejus mariti, uxorifve patris, matris , filii, filiae, utrius eorum fuerit. (Necinterest, proprius cujus eorum, an cum alio communis fuerit.) quive servus erit. §. 1. Et pnecipitur, ut is maritus, qui horum quem occiderit, uxorem sine mora dimittat. §. 2. Ceterum sui juris, an filiusfamilias fit maritus, nihil intercise a picrisque dictum est. §. 3. Illud in utroque ex sententia Legis quaeritur, an patri Magistratum occidere liceat 9 item si filia ignominiosa sit, aut uxor contra Leges nupta, an id jus nihilominus pater maritusve habeat ? Et quid, si pater, maritus leno, vel aliqua ignominia notatus est? Et rectius dicetur eos jus occidendi habere, qui jure patris maritive accusare possunt. 25. ULPIANUS lib. 2. ad Legem Juliam de Adulteriis. PApite quinto Legis Juli® ita cavetur, ut viro adulterum in uxore sua deprehensum , quem aut nolit, aut non liceat 8 occidere, retinere horas diurnas , noEiurnafique continuas non plus , quam viginti testemdte ejus rei causa, fine fraude sua jure liceat. §. 1. Ego arbitror, etiam in patre id servandum , quod in marito expressum est. §. 2. Sed etsi non in domo sua deprehenderit maritus, poterit retinere. §. 3. Sed semel remissus adulter, reduci non potest. §.4. Quid ergo si evaserit? an reductus custodiri viginti horis possit? Et putem, hic magis dicendum , reductum retineri posse [testande rei gratia. §. 5. Quod adjicitur,] teftandx (ejus rei gratia, ) ad hoc pertinet, ut testes inducat testimonio futuros accusatori, deprehensum reum in adulterio. 26. IDEM lib. 3. Disputationum. QOnstante 9 matrimonio ab eo, qui extra maritum ad accusationem admittitur, accusari mulier adulterii non potest: probatam , enim, ä marito uxorem , & quiescens matrimonium non debet alius l642l (1. I. 23. §. 2. infir. eod. (2. /. 5. §. i.fiupr. de injur. (3. /.29. in sin. pr. infir. 1b. t. ( 4. I. 22. §. 2. supr. eod. §. 3. infir. h. I. ($• l. 32. inpr. infir. h. t. (6. I. 25. inpr. infir. I. 4. C. eod. Nov. 1I 7 - c. 1;. in pr. (7. I. 22. §. ult.supr. h. t. (8- l. 24. in pr. /“fr, eod. (9. I. ii. §, 10.supr. eod. (10. Vide tamen l. 39. turbare , atque inquietare, nisi 10 prius lenocinii maritum accusaverit. §. 1. Derelictam vero a marito accusationem etiam ab alio excitari utile est. , 27. IDEM lib. 3. de Adulteriis. J^jl postulaverit 11 accusator, ut quaestio habeatur 12 de servo adulterii accusato: live voluit ipse Interesse, sive noluit, jubent judices eum lervum aestimari: & ubi aestimaverint, tantam pecuniam , & alterum tantum eum , qui nomen ejus fervi detule- rit, ei, ad quem ea res pertinet, dare jubebunt. §. 1. Sed de- ipiciamus, cui ista poma praestanda sit: quia Lex eum nominavit, ad quem ea res pertinebit? Igitur bone fidei emptorem, quamvis ab eo emerit, qui dominus non est, recte dicemus eum esse, ad quem ea res pertinet. §. 2. Eum quoque, qui pignori accepit, magis admittimus in eadem causa esse: scilicet, quia intererat ejus , questionem non haberi. §. 3. Sed & si ususfructus Jn fervo alienus sit, inter dominum & fructuarium dividi debet estimatio. §. 4. Et si communis plurium servus erit, utique inter eos quoque erit ®stimatio dividenda. §.5. Si liber homo, dum servus existimatur , tortus sit, quia & ipse conditionem suam ignorat:' magis admittit Cecilius, actionem utilem ipsi dandam adversus eum , qui per calumniam appetit: ne impunita sit calumnia ejus ob hoc, quod liberum hominem quasi servum deduxit in questionem. §.6. Haberi questionem Lex 13 jubet de servis, ancillisve ejus, de quo, vel de qua quereretur, parentisve utriusque eorum, si ea mancipia ad usum ci a parentibus data sunt. Divus autem Hadrianus Cornelio Latiniano rescripsit, & de exteris servis questionem haberi. §.7. Questioni interesse jubentur reus, reave, & patroni eorum , & qui crimen detulerit, interrogandique facultas datur patronis. §. 8- De coque fervo, in quo usutnfructum reus habuit, magis est, ut questio haberi possit, licet enim servus ejus non fuerit, in servitute tamen fuisse videtur: nectam proprietatis causa ad questionem , quam ministerii pertinet. §. 9. Ergo & si bona fide serviat reo servus alienus, admittit quis, interrogari eum per questionem posse. §. 10. Sed & si servus [sit,] cui fideicommissa 14 libertas debetur, & statuta 15 speratur: torqueri eum posse magis est. §. 11. Jubet Lex eos homines, de quibus qtueßio ita habita est , publicos ejfe. proinde in communi partem publicamus : in proprio, cui ususfructus alienus est, nudam proprietatem: in quo tantum usumfructum habuit reus, magis est, ut perceptio ususfructus ad publicum incipiat pertinere : alienum servum utique non publicabimus, f Ratio autem publicandorum servorum ea est, ut fine ullo metu verum dicant: &ne, dum timeant se in reorum potestatem regressuros, obdurent in questione. §. 12. Non tamen prius publicantur, quam questio de illis habita fuerit. §. 13. Sed etsi negaverint, nihilominus publicantur, ratio enim adhuc eadem est, ne, dum hi sperant se in potestatem dominorum reversuros, si negaverint, spe meriti collocandi in mendacio perseverent. §. 14. Sed & servi accusatoris, fi de his questio habita sit, publicentur : ejus enim fervi ne mentiantur, merito ä dominio ejus recedunt. Extranei vero non habent, cui gratificentur. §. 15. Si reus vel rea absoluti fuerint: estimari per judices Lex damnum voluit; sive mortui fuerint, quante pecunie [ante questionem] fuerint; sive vivent, quante pecunie in his damnum datum fue-- rit, factumve esset. §. 16. Notandum est, quod capite quidem nono cavetur, fi servus adulterii accusetur, & accusator qutcjlionem in eo haberi velit, duplum 16 pretium domino prxftari [Lex jubet :]i at hic simplum. 28. MARCIANUS lib. 1. de Judiciis Pubi. LAUod ex his causis debetur, per condictionem, que ex Lege 17 ' s --descendit, petitur. 29. ULPIANUS lib. 4. de Adulteriis. ilTAriti lenocinium 18 lex coercuit, qui deprehensam uxorem iit D i adulterio retinuit, adulterumque dimisit, debuit enim uxori quoque irasci, que matrimonium ejus violavit: tunc aiuem puniendus est maritus;, cum excusare ignorantiam suam non potest,, vel adumbrare patientiam pretextu incredibilitatis: idcirco enim & 1 infr.eod. fu. l.ult. supr, de calumnias. I. 17- inpr.infr.de quaflion. (12. /. 13. infir. d. t. (- 3 - M*. C- »• §6- C. de repud. (14. I. 19. infir. de quxftion. (1;,. /. 8. tnfin. infir. d. t. (16. /. ult.supr. de calumniat. (17. I• «»• J u pr. de condici, ex lege. (38. l.z. C.h.t. m 11 i lex 1643 Digestorum Lib. XLVITT. Tit. V. 1644 lex ita locuta est, Adulterum in domo deprehersum dimiserit , quod! veritatem requirit, voluerit in tplä turpitudine 1 deprehendentem maritum coercere. « I Quod ait lex, adulterii damnatam 2 si' quis duxerit uxorem , calcv,e teneri, an & ad stuprum referatur, videamus: quod magis est. Certe st ob aliam causam ea lege sit condemnata, imp une uxor ducetur. §. r. Plectitur, & qui pretium 3 pro comperto stupro acceperit. Nec interest, utrum maritus sit, qui acceperit, an alius quilibet, quicunque enim ob conscientiam stupri accepit aliquid , poena erit plectendus, f Cxtcrum si gratis quis remisit, ad Le lT cm non pertinet. §. Z. Qui qusstum ex adulterio uxoris lux Fecerit, plectitur, nec enim mediocriter delinquit, qui lenocinium 4 in uxore exercuit. §. 4. Qusstum autem ex adulterio uxoris facere videtur, qui quid accepit, ut adulteretur uxor: sive enim sxpius, sive semel accepit, non est eximendus, quidum enim de adulterio uxoris facere pro,.rie ille existimandus est, qui aliquid accepit, utuxorem pateretur adulterari meretricio quodam genere. Quod si patiatur uxorem delinquere non ob qusstum, sed negligentiam, vel culpam , vel quandam patientiam , vel nimiam credulitatem: extra legem politus videtur. §.5. Sex mensium hxc fit separatio, ut in nupta quidem ex die divortii sex menses computentur; in vidua vero ex die commisti criminis, quod signifi- cari videtur Rescripto ad Tertyllum & Maximum Consules. Praeterea si ex die $ divortii sexaginta 6 dies sint; ex die vero commisti criminis 7 quinquennium prxteriit, debuit dici, nec mulierem posse accusari; ut, quod dantur sex menses utiles, sic sitac- ciniendum: ne crimen quinquennio continuo sopitum excitetur. '§.6. Hoc quinquennium observari legislator voluit, si reo, vel rex stuprum, adulterium, vel lenocinium objiciatur, quid ergo, si aliud crimen fit, quod objiciatur, quod ex Lege Julia descendit? ut sunt, qui domum 8 suam stupri causa prxbuerunt, & alii similes? & melius est diiere, omnibus admistis ex Lege Julia venientibus quinquennium esse prsstitutum. §. 7. Quinquennium 9 autem ex eo die accipiendum est, [ex] quo quid admissum est, & ad eum diem , quo quis postulatus , poftulatave est: & non ad eum diem, quo judicium de adulteriis exercetur. §. 8- Hoc amplius Senatusconsulto adjectum est: ut si plures eundem postulaverint: ejus, qui perseveraverit reum reamve facere, postulationis dies prima exigatur: scilicet ut qui accusat, suos libellos accusatorios expectet, non alienos. §.9. Eum autem, qui per vim 10 stuprum intulit vel mari, vel fannins, sine 11 prxfinitione hujus temporis accusari posse, dubium non est j cum eum publicam vim committere nulla dubitatio est. 30. PAULUS lib. I. de Adulteriis. P Ater fine periculo calumniae non potest agere. §. 1. Sexaginta dies a 11 divortio munerantur: in diebus autem sexaginta [&] ipse scxagesirnus est. 3J. IDEM lib. r. de Adulteriis. fAUinquennium non utile, sed continuo 13 numerandum est. Vi. | Quid ergo fiet, Ii jarior mulier rea facta fit, L ideo adulter eodem tempore, reus fieri non potuit, & diu tracta lite quin quennium transierit? quid, si is, qui intra quinquennium quem postulaverat, non peregerit? aut praevaricatus est, & alius eundem repetere velit, & quinquennium transactum sit? aequum est computationi quinquennii eximi id tempus , quod per postulationem praecedentem consumptum si' 31. MACER lib. 1. de Publicis Judiciis. ATIhil interest, adulteram filiam prius pater occiderit, an non, ■CV dnm utrumque 14 occidat: nam fi alterum occidit, Lege Cornelia reus erit. quod si altero octiso, alter vulneratus fuerit: verbis quidem Legis non liberatur, scd Divus Marcus & Commodus rescripserunt, impunitatem ei concedi: quia licet interempto adultero mulier supervixerit post tam gravia vulnera, qux ei pater inflixerat: magis fato , quam voluntate ejus servata est; quia Lex parem in eos, qui deprehensi sint, indignationem exigit, L fest. /. 13. in pr.fiepr. eod. (2. /. 9. C. eod. (3. L 10. C. ead. L 8. in pr.supr. quod metus catis. (4. I. 2. §.2. /. 8. /.II. in pr. supr. I. 33. in sin. infr. b.t. /.30. §. I. infr. eod. (6. I. 11. §. 6 .supr. eod. (7. I. $. C. eod. (8- L. S.stpr. eod. (9. §. 5. §. si. supr. hic. i. 7, C.eod. (10. /. 3. §.4. infir. a i leg. Jul. de vi pubi. (ll. I. 5. in sin. infr. d. t. (ir. I. 29. §. e,.supr. h. t. (13. I. 11. §• 4- /• *9- §• 7- supr. eod. (14. /. 23. §. ult.supr. eod. (15. /.8. C. eoi. (16. /. 29. §. si. supr. eod. (17. I. 14. in pr. supr. eod. §. 1. Cum altenim ex ainlteris elegerit maritus : alterum non ante accusare potest, quam prius judicium finietur: quia duos simul ab eodem accusari non licet, non tamen prohibetur acculato' fi mu! cum adultero-vel adulem eum quoque accusare, qu: domum 16 suam prxbuit, vel consilio 17 fuit, ut crimen redimeretur. 1 33. MARCIANUS lib. 1. de Pubi. Judiciis. CI quis adulterium a servo suo commissum dicat in eam, quam uxorem habuit: D. Pius rescripsit, accusare potius mulierent eum debere, quam in prctjudiciiun ejus servum [suum] torquere. , §. 1. Si quis adulterum non dimiserit, sed retinuerit, forsan filium in noverca, vel etiam libertum ve! servum in uxorem: ex sententia Legis tenetur, quamvis verbis non continetur. Qus autem retinetur, punitur. Sed si dimissam 18 reduxerit, verbis non tuetur: scd tamen dicendum est, vt teneatur, nefrausfiat. §. *. Si uxor ex adulterio viri 19 pretium aoeeperit, Lc^e Julia quasi adultera tenetur. a 34- MODESTINUS lib. 1. Regni. jgTuprtim 20 committit, qui liberam mulierem consuetudinis causa non matrimonii continet: excepta videlicet concubina. §. 1. Adulterium in nupta admittitur : stuprum 21 in vidua, vel virgine, vel puero committitur. 55- IDEM lib. 8. Regularum. ^Ccusaturus adulterii, i> quid circa inscriptionem erraverit, si tempora largiancur , emendare non prohibetur, ne causa aboleatur. 36- PAPINIANUS lib. 5. Quast. CI minor annis adulterium commiserit, Lege Julia tenetur: quoniam tale crimen post pubertatem 22 incipit. 37- IDEM lib. Qiiarstionum. piliumfamilias publico judicio adulterium ia uxorem sine 23 voluntate patris arguere [posse] constitutum est: vindiciam enim proprii doloris consequitur. 38. IDEM lib. 36. Quxstionum. CI adulterium cum incesto committatur, utputa cum privigna 24, - nuru, noverca: mulier similiter quoque punietur, id enim remoto etiam adulterio eveniret. §. 1. Stuprum in sororis filiam fi committatur, an adulterii poena sufficiat mari, considerandum est? occurrit, quod hic duplex admissum est: quia multum interest, errore matrimonium illicite contrahatur., an contumacia juris, & sanguinis contumelia concurrunt. §. z. Q:are mulier tunc demum eam poenam 2; , quam mares , sustinebit, cum incestum jure gentium 2si prohibitum admiserit: nam si sola juris nostri observatio interveniet, mulier ab incesti crimine erit excusata. §. 3. Nonnunquam tamen & in inaribus incesti crimina, quan- qnain natura graviora sunt, humamus, quam adulterii tractari solent : si modo incestum per matrimonium illicitum contractum sit. §. 4- Fratres denique Imperatores Claudise crimen incesti propter xtatem 27 remiserunt: sed distrahi 28 conjunctionem illicitam jusserunt. cum alias adulterii crimen, quod pubertate 29 delinquitur, non excusetur state 30. nam & mulieres in jure errantes, incesti crimine non teneri, supra31 dictum est: cum in adulterio conmiiffo nullam habere possint excusationem. §. 3. IiJem Imperatores rescripserunt, post divortium, quod cum noverca bon» fide privignus fecerit, non esse crimen admittendum [incesti]. §. si. Iidem Pollioni in hsc verba rescripserunt: Incest nupti* confirmari non solent: N ideo abstinent i tali matrimonio ptenam prx- tcriti delicii ,Ji 32 nondum reus postulatus est, remittimus. §. 7. Incestum autem , quod per illicitam matrimonii cniiinnctionem admittitur, excusari solet sexu, vel state, vel etiam puniendi correctione, qux bona fide intervenit: utique si error allegetur: & facilius, fi 33 nemo reum postulavit. §. 8- Imperator Marcus Antoninus & Commodus filius rescripserunt: si maritus uxorem in adulterio deprehensam, impetu tractus doloris interfecerit: non (18. /. 9. inßn. C. eod. (19. Adde /. 29. §. "d.supr. eod. (20. /.Z. in pr. supr. de concubiti, (21. I. 6. §. i.supr. k. t. (22. /. 3 S ■ § - 4- infr. eod. (23. /. si. §. 2. supr. eod. (24. /. I“. C. de nstpt. (2;. /. ;. infr. de quastion. (26. I. ult.supr. de ritu nupt. (27. /• 4- C. deincest. est inutil.nupt. (28. d. L 4. in sin. (29. l.jh.supr. h. t. (30. /. 37. §. i.supr. de minor. (31. §. 2.supr. h. I. (j 1 - §• 7. in sin. infr. h. I. (33. §. si. in sin. supr. h. I. Utique i645 Ad Legem Juliam de vi publica. 1646 .. „ 1 supplici .. mitti potest 2 , eunt Jit dijjic ili imum . qustum dolorem temperare : £7 quia plmt fecerit , nucem quia vindicare se non debuerit, puniendus st: fasciet igitur , Jt humilis locijit , in opus perpetuum eum tradi: Ji qui honestior , in infulam relegari. §. 9. Libertos patroni famam lacessere non facile conceditur, f Sed 11 jure mariti velit adulterii accnsare, permittendum elf ; quomodo, si4 atrocem injuriam passus esset. Certe si patronum, qui sit ex eo numer.o, qui deprehensus ab alio interlici potest, in adulterio uxoris deprehenderit: deliberandum est, an impune postit occidere? quod durum nobis esse videtur: nam cujus fama , multo magis vitae parcendum est. §. 10. Si quis in honore ministeriovepublico sit: - reus quidem postulatur, sed differtur $ ejus accusatio, & cautione judicio sistendi causa promittitur in finem honoris: & hoc ita Tiberius Caesar rescripsit. 39. IDEM lib. 15. Responsorum. T/Im 6 passam mulierem, sententia Pnesidis Provinciae continebatur. in Legem Juliam de adulteriis non commisisse respondit: licet injuriam suam , protegendae pudicitia: causa, eonfestim marito remmeiari prohibuit. §. 1. Nupta quoque muliere , tametsi lenocinii 7 vir prior non postuletur : adulterii crimen contra adulterum ab extraneo poterit inferri. §. 2. In matrimonio quoque defuncta uxore, vir jure adulterum inter reos recipi postulat. §. Z- Nupta prius, quam adulter damnetur, adulterii non postulatur : si nuptias denuneiatio 8 , vel ad domum mulieris missa non praceffit. §. 4. Mulierem ob latronum societatem exulare jussam , citra pcenx metum in matrimonio retineri posse respondi : quia non fuerat adulterii damnata. §. 5. Proscriptione quinque annorum crimen incesti conjunctum adulterio 11011 excluditur. §. 6. Duos 9 quidem adulterii, marem & fceminam, propter commune crimen, linuil non jure, nec ä viro postulari convenit. Cmn tamen duobus denunciatum fuisset ab eo, qui postea desistere volebat: abolitionem esse necessariam in utriusque personam respondi. §. 7. Incesti 10 commune crimen adversus duos simul intentari potest. §. 8- De servis quxstionem 11 in dominos incesti postulatos ita demum habendam respondi, si per adulterium incestum xsse contractum dicatur. 40. PAULUS lib. 19. Responsorum. QUxsitum est, an ea, quam maritus adulterii crimine se nccusa- v '- turum minatus est, nec quicquam egit vel jure mariti , vel jure publico, nubere postit ei, quem iu ea reum adulterii destinavit? Paulus respondit, nihil 12 impedire, quominus ei, quem suspectum maritus habuit, ea , de qua qusritur, nubere postit. §. 1. Item qusritur , an idem maritus destitisse videatur, vel lenocinium commisisse, qui eandem reduxit uxorem? Paulus respondit, eum , qui post crimen adulterii intentatum eandem uxorem reduxit, destitisse videri : & ideo ex eadem Lege postea accusandi ei jus non superesse. 41. IDEM lib. 1. Sententiarum. |N crimine adulterii nulla danda dilatio 13 est : nisi ut persona: exhibeantur, aut judex ex qualitate negotii motus, hoc causa cognita permiserit. 42. TRYPHONINUS lib. 2. Disputat. AI it, qui jus annulorum impetravit, adulterium commisit in patroni uxorem, aut in patronam suam, aut in ejus, ei ve, cujus libertus patris , aut matris , filiifiliave fuit: an ut libertus puniri debeat ? & fi deprehensus sit in adulterio, an impune occidatur? & magis probo, subjiciendum poena libertinorum : quoniam Lege Julia de adulteriis coercendis ad tuenda matrimonia pro libertinis eos haberi placuit, & deteriorem causam per istud beneficium patronorum haberi non oportet. q 43. GAJUS lib. 3. ad Leg. xn. Tabui, ol ex Lege repudium missum non fit, & idcirco mulier adhuc nu- (l. I. 1. §. fin. infr. ud leg. Cora, de ßcar. I. 3. §. 3. fupr.fie SC. Silun. (2. I. 4. in fi n . C. h. t. (3. I. 8. in fin.supr.de accusat. (4. 1 . 7, §. 2. supr. de injur. (;. I. 12. in pr. fupr. de accusat. I. 48. ßtpr. de judiciis. ( 6 . I. 13. §. •j.ftpr. I. 20. C. h. t. (7. I. 26. fupr. eoi. (z. I. 77. §. C.fupr. eoi ., (9. I. 1. §. 10. / verf atquin siem. infr. ad SC. Turpili. I. 15. in fin.Jupr. h. t. (10. I. 7. in fin. l‘ ! pr.eod. (h. 1, 5. in fin. jnfir. de qvtefiion. (12. /. II. §, 11. pta esse videatur : tamen si quis eam uxorem duxerit, adulter non erit, idque Salvius Julianus respondit : quia adulterium [inquit] sine dolo malo non committitur: quanquam dicendum, ne is, qui sciret eam ex Lege repudiatam non esse, dolo malo committat. 44- PAPINIANUS lib. 4. Responsorum. ryEfuncta quoque socru, gener incesti postulabitur, ut adulter 14 post mortem mulieris. T I T. VI. AD 1? LEGEM JULIAM DE VI PUBLICA. 1. MARCIANUS lib. 14. Institution, f Ege Julia de vi publica tenetur, qui arma, tela domi fu», agrove , in villa prxter usum venationis , vel itineris , vel navigationis coegerit. 2. SCrEVOLA lib. 4. Regularum. PXeipiuntiir autem arma, qute quis promercii causa habuerit, hereditateve ei obvenerint. 3. MARCIANUS lib. 14. Institutionum. JN eadem causa sunt, qui turbarseditionisve faciendas consilium inierunt, servosve 16 aut liberos homines in armis habuerint. §. 1. Eadem Lege tenetur, qui pubes eum telo in publico fuerit, §. 2. In eadem causa sunt, qui pessimo exemplo , convocata seditione villas 17 expugnaverint, & cum telis, & annis bona rapuerint. §. 3. Item tenetur, qui ex Incendio rapuerit aliquid pneter materiam. §. 4. Pneterea punitur hujus Legis poena, qui puerum 18, vel fceminam , vel quemquam per vim stupraverit. §. 5. Sed & qui [in] incendio cmn gladio , aut telo rapiendi causa fuit, vel prohibendi dominum res ibas lervare, eadem poma tenetur. §. 6. Eadem Lege tenetur ,_qui hominibus armatis possessorem domo agrove 19 suo, aut navi sua dejecerit, expugnaverit [concursu.] 4. ULPIANUS lib. <9. ad Edictum. TTTive id staret, homines commodaverit. _ 5. MARCIANUS lib. 14. Institut. (~)Di coetu, conversu, turba, seditione, incendium fecerit: qni- que hominem dolo malo incluserit 20, obsederit: quive fecerit, quominus sepeliatur, quo magis funus diripiatur, distrahatur: quive per vim sibi aliquem obligaverit; nam eam obligationem Lex rescindit. §. I. Si de vi, & possellione , vel dominio quxratur: ante 21 cognoscendum de vi, quam de proprietate rei D. Pius, rf v.oi ti riet Pino i>.vti , id est, Uuiverjhuti~Thefidorum [Grxce] rescripsit, sed & decrevit, ut prius de vi quxfatur, quamde jure dominii, sive posselfionis. §. 2. Qui vacantem mulierem rapuit, vel nuptam 22 : ultimo supplicio punitur. & si pater injuriam suam precibus exoratus remiserit, tamen extraneus sine 23 quinquennii prsescrietiorte reum postulare poterit: cum raptus crimen Legis Julii: de adulteris potestatem excedat. 6. ULfiANUS lib. 7. de Officio Proconsulis. TPT eum , qui puerum ingenuum rapuit, puniendum D. Pius J rescripsit in hxc versa : Exemplum libelli dati mihi ä Domitio Silvano, nomine Domitii Silvani patrui , subjici jnsfi, motus querela ejus , qua significavit fili uni suum ingenuum juvenem admodum raptum, atque conclusum 24 , [wo.rj verberibus ac tormentis usque ad summum periculum adsliiium : Gemine carissime, velim audias eum , & fi campereris heee ita admista , rem severe exequaris. 7. IDEM lib. 8. de Officio Proconsulis, f Ege Julia de vi publica tenetur, qui, cum imperium potesta- temve haberet, civem Romanum adversus provocationem necaverit , verberaverit, jusscritve quid fieri, aut quid in collum injecerit, nt torqueatur, f Item quod ad legatos 2;,^ oratores, comitesve attinebit, si quis eorum [quem] pulsasse , & live injuriam fecisse arguetur. fupr. h.t. (13. I. II.§. 9. fupr. cod. (14- C n- §- 4 -fupr. eod. (15. Lib. 9. C. 12. §. 8. List, de pubi, judic. (16. I. ult. C. h. t. (17. 1 . 11. in pr. infr. eoi. (,8- l. 29- fin. fupr. ad leg. Jul. de adulter. (19. I. infr. th.prox. (20. I. 6 . infr. 1 . 3. C. h. t. (21. /. 7. C. eod. I. 37. fupr. de judiciis. (22. I. nn. in pr. vers. ques multo. C. de raptu virg. (23. 1 . 29. in fin. Jupr. 'ad leg. Jul. de ad ult. (24. i. inpr.fupr. h. t. (25. I. ult , infr. de legation. 8. MiE- 1647 Digestorum Lib. XLVIIT. Tit. VI. VII. VIII. z. MUCIANUS lib. Publicor. T Ege Julia de vi publica cavetur, ne quis reum vinciat, impe- diatve quominus Roma intra certum tempus adiit. 9. PAULUS lib. 7. ad Edictum. A limatos non utique eos intelligere debemus, qui tela habuerunt: sed etiam quid aliud , quod nocere potest. 10. ULPIANUS lib. 68. ad Edictum. Q Ui dolo malo fecerit, quominus judicia tuto exerceantur ; aut judices, ut oportet, judicent; vel is, qui potestatem impe- riumve habebit, quam ei jus erit, decernat, imperet, faciat, qui ludos, pecuniamve ab aliquo invito polliceri publice, privatimve per injuriam exegerit, item qui cum telo dolo malo in concione fuerit, [aut] ubi judicium publice exercebitur: exceptus est, qui propter venationem habeat homines, qui cum bestiis pugnent, ministrosque ad ea habere conceditur. § 1. Hac lege tenetur, & qui convocatis 1 hominibus vim fecerit, quo quis verberetur & pulsetur , neque homo occisus iit. §. 2. Damnato de vi publica, aqua & igni interdicitur. 2 ii. PAULUS lib. 5. Sententiarum. UT, qui aedes alienas, aut villas expilaverint, effregerint, ex- pugnaverint: si quidem in turba cum telo fecerint , capite puniuntur. §. 1. Telorum autem appellatione 3 omnia, ex quibus singuli homines nocere possunt, accipiuntur. §. 2. Qui telum tutandae salutis suae causa gerunt , non videntur hominis occidendi causa portare. 12. IDEM lib. fingul. ad Senatusconsultum Turpillianum. |Ui nova 4 vectigalia exercent, Lege Julia de vi publica tenentur. 1648 tem 11, ut quidquid ex condemnatione in rem ipsius redactum fuerit, inter eos communicaretur: Lege'Julia de vi privata tenentur. 7. CALLISTRATUS lib. 5. de Cognit. pReditores , si adversus debitores suos agant, per judicem id, quod deberi sibi putant, reposcere debent. Alioquin si in rem debitoris sui intraverint, id nullo concedente: Divus Marcus decrevit, jus crediti eos non 12 habere. Verba decreti brec 13 sunt: Optimum efl , utsi nuas putes te bahr re petitiones , ultionibus experia~ ris. interim itie in pofcjfione debet morari, tu petitor es. & cum Marcianus diceret, vim nullum feci: Caesar dixit, Tu vim putas esc so ■ lum, fi homines vulnerentur ? vis ejl U tunc, quotiens quis id, quod deberifibi putat, non per judicem reposcit, n n puto autem nec verc- cundite , nec dignitati tute convenire , quicquam non jure facere. Quisquis igitur probatus mihi fuerit rem ullam debitoris non ab ipso \ fibi traditam fine ullo judice temere possidere, eumque fibi jus in em rem dixiste , jus crediti non habebit. 8. MODESTINUS lib. 2. de Pomis, m creditor sine auctoritate judicis res debitoris occupet, hac Lege O tenetur, & tertia 14 parte bonorum multatur, & infamis 15 fit. Q. u AD ; T I T. VII. LEGEM JULIAM DE VI PRIVATA. MARCIANUS lib. 14. Instit. 1* lunnvinai wu »*»/• ii|< iiiiuv [VE vi privata damnati pars tertia 6 bonorum ex Lege Julia pu- blicatur : & cautum est, ne Senator sit, ne Decurio , aut ullum honorem capiat, neve in eum ordinem sedeat, neve judex sit. & videlicet omni honore, quasi infamis, ex Senatusconsulto calebit. §. 1. Eadem pcena adficiilntur, qui ad pcenam Legis Julii de vi privata rediguntur; & si quis ex naufragio 7 dolo malo quid rapuerit. §. 2. Sed & ex Constitutionibus Principum extra ordi- nem, qui de naufragiis aliquid diripuerint, puniuntur, nam & D. Pius rescripsit, nullam vim nautis fieri debere; & si quis fecerit, ut severissime puniatur. 2. SCiEVOLA lib. 4. Regularum. TJAc lege tenetur, qui convocatis 8 hominibus vim fecerit, quo ■* quis veberaretur , pulsaretur : neque homo occisus erit. 3. MACER lib. 1. Publicorum. "VTEc interest, liberos, an servos : & suos, an alienos quis ad vim faciendam convocaverit. §. 1. Nec minus hi, qui 9 convocati sunt, eadem Lege tenentur. §. 2. Sed si nulli convocati, nullique pulsati sint; perinjuriam tamen ex bonis alienis quid ablatum fit: hac Leve teneri eum , qui id fecerit. 4. PAULUS lib. ad Edictum. T Egis Juliae de vi privata crimen committitur , cum coetum ali- quis, & concursum fecisse dicitur , quo minus quis in jus produceretur. §. 1. Et si quis quaestionem de alterius fervo habuisset , i't ideo moderatius Edicto Praetoris de injuriis utendum esse , Labeo ait. ULPIANUS lib. 69. ad Edictum. CI quis aliquem dejecit ex agro 10 suo hominibus congregatis sine " armis, vis privatae postulari possit. »-> 6. MODESTINUS lib. 8- Regul. fc,X Senatusconsulto Voluliano, qui improbe coeunt in alienam li- AD LEGEM SICARIIS 16 TIT. VIII. CORNELIAM DE ET VENEFICUS. i. MARCIANUS lib. 14. Institutionum [ Ege Cornelia de sicariis & veneficiis tenetur , qui hominem occi- -- -i .-u .1.1-1--■- j:— c - ju ... derit, cujusve dolo malo incendium factum erit; quive hominis occidendi, furtive faciendi causa cum telo 17 ambulaverit; quive, cum Magistratus esset, publicove judicio praeesset, operam dedisset, quo quis falsum judicium profiteretur, ut quis innocens conveniretur, condemnaretur. §. 1. Praeterea tenetur, qui hominis necandi 18 causa venenum confecerit, dedent; quive falsum testimonium dolo malo dixerit, quo quis publico judicio rei capitalis damnaretur; quive Magistratus judexve quaestionis sub capitalem causam pecuniam acceperit, ut publica lege reus fieret. §. 2. Et qui hominem occiderit, punitur, non habita differentia, cujus conditionis hominem interemit. §. 3. Divus Hadrianus rescripsit, eum, qui hominem occidit, si 19 non occidendi animo hoc admisit, absolvi posse: & qui hominem non occidit, sed vulneravit, ut occidat; pro homicida damnandum; & ex re constituendum hoc. nam si gladium strinxerit, & in eo percusserit: indubitate occidendi animo id eum admisisse, sed si clavi pccussit, aut cuccuma in rixa : quamvis ferro percusserit, tamen non occidendi animo , leniendam poenam ejus , qui in rixa causa magis, quam voluntate homicidium admisit. §. 4. Item D. Hadrianus rescripsit, eum, qui stuprum sibi vel suis per vim inferentem occidit, dimittendum. §. ;. Sed & in eum , qui uxorem deprehensam in ;o adulterio occidit, Divus Pius leviorem poenam irrogandam esse scripsit: & humiliore loco positum in exilium perpetuum dari jussit; in aliqua dignitate positum, ad tempus relegari. 2. ULPIANUS lib. 1. de Adulteriis. [Nauditum filium pater occidere non 21 potest: sed accusare eum ^ apud Praefectum Praesidcmve provinciae debet. 3. MARCIANUS lib. 14. Instit. lern Legis Corneliae de sicariis & veneficiis rapite quinto, qui venenum necandi hominis causa fecerit 22, vel vendiderit, vel habuerit, plectitur. §. 1. Ejusdem Legis poena adfieitur, qui i» publicum mala medicamenta vendiderit, vel hominis necandi causa habuerit. §. 2. Adjectio autem ista, veneni mali, ostendit esse quaedam & non 23 mala venena, f Ergo nomen medium est, & tam id, quod ad sanandum , quam id, quod ad occidendum paratum est , continet, sed & id, quod amatorium 24 appellatur. Sei. hoc solum notatur in ea lege, quod hominis necandi causa habet, f Sed ex Senatusconsulto relegari jussa est ea, quae non quidem £Jusd< (i. I. 2. infr. t.prox. I. 4. C. h. t. (2. §. 8- Inft. de pubi, judic. (3. /. 9 .supr. h. t. I. 54. §- i.supr. de fürt. I. 233. §. «It. infr. de verb.fign. §. ;. Tust. de pubi, judic. (4. 1. un. §. 3. infr. ad leg. fui. ambit. ($. Lib. 9. C. 12. §. 8- Infi. de pubi, judic. (6. I. ult. infr. I. 2. C. h. t. d. §. 8. (7. I. 4. §. i.supr. de incendio. (8. I. 10. §. 1. supr. tit. prox. (9. I. 2. §. n.supr. vibon. rapt. I. I. §. 13. infr. adSC. TurpiU. I. 5. C. de accusat. (10. /. 3. infin.fupr. tit. prox. Cii. Adde i. 1. §. 1. infr. ad leg. Corn. des als, (12. /. 12. §. sin. 'tfi t.:. -hi« ibp rt: . :mii 2,1 h nitet emi c:te -id blsfup.. quod met. cauf. adde l. ult. infr. I. c. I. 7. C. h.t. irnmo vide l. 48. in pr.fnpr. defurt. (13. d. I. isfupr. quod met. cmf, '*9' I. x.inpr. supr. h. t. (1;. Nov. 60. c. I. in pr. (.16. Lib. 9. C. 6. §. ;. Inst. de pubi, judic. Cl7. I. 7. C.b.t. S -}■ de pubi, judic. (ig. /. z. j„ pr . infr. h.t. (19. 1. 14. infr. eod. C20. /. 38. §. i.supr. ad leg. Jul. de adult. C21. l.un.C.dt emendat, propmqu. I. 3. C. de patria potest. (22. 1. I. §. l.supr.h.t. l. 3S- §■ 2. supr. de contruh. empt, l. 236. infr. de verb.fig »• 24. I■ 38. §. 5. infr. de pten. 1 |S '"*1 mal» jö49 De Lege Pompeja, de pamtfcfä&' i6«[o malo animo , sed malo exemplo medicamentum ad conceptionem dedit, ex quo ea, qua acceperat, decesserit. §. 3. Alio Senatusconsulto effectum est, ut pigmentarii, si cui temere cicutam, sk- lamandram , aconitum , pitiiocampas, aut bubroftim , mamtra- goram, Lid, quod lustramenti causa dederint cantharidas, pcena teneantur hujus tegis. §. 4. Item is, cujus familia sciente eo adipiscenda, recuperanti* pesseffionis causa arma sumpserit: item, qui auctor seditionis fuerit, &'qui naufragium suppresserit I : & qui fassa indicia confessus fuerit, uonfitendave curaverit, qno quis innocens circumveniretur : [&J qui hominem 0 tibidiius, vel promercii causa castraverit, Senatusconsulto 3 poena Legis Corneli* punitur. §.5. Legis Corneli* de sicariis & veneficiis pcena, infui* deportatio est , & omnium bonorum ademptio, sed tolent hodie 4 capite puniri, nist honestiore ioco positi fuerint, ut poenam Legis sustineant: humiliores enim solent, vel bestiis subjici; sitiore, vero deportantur iu infulam. tz. 6 . Transfugas licet, ubicunque inventi fuerint, quasi hostes interficere. 4- ULPIANUS lib. 7. de Officio Proconsulis. T Ege Cornelia de[ficariis tenetur, qui, cum in Magistratu esset, eorum quid fecerit contra hominis necem , quod Legibus permissum non sit. §. 1. Cum quidam per lasciviam 5 cautam mortis prsbuisset, comprobatum est fastum Ignatii Taurini Proconsulis Vetics ä D. Hadriano, quod eum in quinquennium relegalfet. §. 2. Idem D. Hadrianus relcripiit: Confiitutum 6 quidem eft, 8f fpudones fierent: eos autem , qui hoc crimine arguerentur , Corneille Legis ptena teneri , ecrumqttc bona merito fisco meo vindicari debere : sed & in servos , qui spadones fecerint , ultimo supplicio mimadverten Attin esse : £? qui hoc crimine tenentur , fi nor. adfuerint , de absentibus quoque , tanquum Lege Cornelia teneantur , pro- ttunciandum ejse. 3- slane fi iiji , qui hunc injuriam pujfi junt, proclamaverint: audire eos Lrafes Arovincite debet, qui virilitatem amiserunt. Nemo enim lib>rumservumve, invitumfinentemve lustrare debet: neve quis se sponte castrandum pnebere [ debet. J Acfi quis adversus Edi ihm meum fecerit , medico quidem, qui exciderit, lapitaieq erit: item Mi, qui je sponte excidendum prabuit. PAULUS lib. 2. de Officio proconsulis. LII quoque, qui thlibias faciunt, cx Constitutione D. Hadria- " ni ad Ninitim Hastam, in eadem causa sunt, qua hi, qui Castrant. 6. VENULEJUS SATURNINUS lib. 1. de Officio Proconsulis. IS, qui servum castrandum tradiderit, pro parte dimidia bonorum A multatur cx Senatusconsulto S , quod Neratio Prisco & Annio Vero Consulibus factum est. 7. PAULUS lib. sing. de pubi. Jtid. JN Lege Cornelia dolus pro facto accipitur: nec 111 hac Lege culpa x lata pro dolo accipitur. Quare si quis alto fe praecipitaverit, & super alium venerit, eum que occiderit; aut putator 9 ex arbore, cum ramum dejiceret, 11011 praeclamaverit, & praetereuntem occiderit: ad hujus Legis coercitionem non pertinet. 8- ULPIANUS lib. 33. ad Edictum. JsJI mulierem visceribus suis 10 vim intulisse , quo partum abigeret, constiterit: eam in exilium Präses provinciae exiget. 9. IDEM lib. 37. ad Edictum. pUrem nocturnum, si quis occi 'erit , ita 11 demum impüne feret , fi parcere ei sine periculo suo non potuit. 10. IDEM lib. 8- ad Sabinum. AI quis dolo 12 infulam meam exusserit, capitis pcena plectetur, quasi incendiarius. u. MODESTINUS Iit. 6. Regularum. Qlrcumcidere Judicis filios suos antuin Rescripto Divi Pii permittitur: in nen ejusdem religionis, qui hoc fecerit, castrantis pcena irrogatur. §. 1. Servo sine judice ad bestias dato, nonfo- (1. I. 3.§. fi.ti.jupr.de incendio. Nov. Leon. 64. (2. I. 4. § v.lt. infr. h.t. I. 1. C. de etintich. Ncv. 142. Nov. Leon. 60. (3. 1.6. infr. h. t. (4. /. 16. infr. eoi. tz.;. Inft. dcpuhl.judic. v.JVov. 2. Constantini I J -rphyrogcneitv in sin. (6. I. 3. §. 4. supr. h. t. (7. Vide tamen A T ov. Leon. 60. in sin. (8- Adde l. 3. §. 4. supr. h. t. (?- i. al.Jupr. ad leg. A quii. (10. I. 4 .supr. deextraord. crim.l. 39. infr.depten. (11. /.4 §.1. /.45. §.pen.Jupr. adleg.Aquil. (12. I. i.inpr.supr. h. t. L 9. supr ne ittiendio. (13. I. I. §. 3. t. j.supr. It 1. 1. 5. C. h. 1.1. pq.infr. de reg.jur. (14. Immo vide l. 16. tz. 8. Tom. I« lu.n, qui vendidit, pcena,, verum & qui comparavit, tenebitur. §. 2. Post Legem Petroniam & Senatuiconfalta ad eam Legem pertinentia, dominis potestas ablata est ad bestias depugnandas fn» arbitrio servos tradere : oblato tamen judici fervo , si justa sit domini querela , sic pcena tradetur. 12. IDEM lib. 8- Regularum. J_Nfans vel furiosus, si hominem occiderint, Lege Cornelia non tenentur: cum alterum innocentia consilii tuetur ; alterum fati infelicitas excusat. 13. IDEM lib. 12. Pandectarum. pXSenatusconfiiko ejits Legis pcena damnari jubetur, qui mali sacrificia fecerit, habuerit. 14. CALLISTRATUS lib. 6. de Cognitionibus. jsNlvus Hadrianus in hac verba rescripsit: In maleficiis voluntas IJ speblatur , nen exitus. 14 15. ULPIANUS lib. 8- ad Legem Juliam & Papiam. j^Ihil 15 interest, occidat quis , an causam 16 inertis Pnebeat- §- I- O c t:,). s//. vo; ti. 1 tpoievtsxi, ot; $asvg ufivtrxi. Id est«. Mandator 17 cct.Us pro homicida habetur. 16. MODESTINUS lib. 3. de Pcenis. (AU i eadem admiserunt sponte dolo ve malo, in honore aliquo positi, deportari solent; qui secundo gradu sunt, capite puniuntur. facilius hoc in decuriones fieri potest : sic tamen , ut 18 consulto prius Principe , & jubente id fiat: nisi 19 forte tumultus aliter sedari non postit. 17. PAULUS lib. 5. Sententiarum. CJI in rixa percussus homo perierit, ictus uniuscujusque in hoc collectorum contemplari oportet. T I T. IX. DE LEGE POMPEJA , DE PARRICI- mis. 20 1. MARCIANUS lib. 14. Institutionum. ] Ege Pompeja de parricidiis cavetur, {Utjfi quis patrem, ma- tret», avum, aviam, fratrem, sororem, patruelem, matruelem, patruum , avunculum, amitam, consobrinum , cottsabrinatn, uxorem, virum, generum, socrum, vitricum, privignum, privignam, patronum, patronam occiderit, cujusve dolo malo id sablum erit: ut ptena 21 ea teneatur , qua eft Legis Cornelia de ficariis- f Sed & mater, qua filium silfamve occiderit, ejus Legis poenaadneitur. f Et avus , qui nepotem occiderit. Et praeterea, qui emit venenum, ut patri daret, quamvis non potueris stare. 2. SC/EVOLA lib. 4. Regularum. rRater autem ejus, qui cognoverat 22 tantum, nec patri indiea- 1 verat, relegatus est: & medicus sup.iiie/o affectus. 3. MARCIANUS lib. 14. Institutionum. CEd sciendum est, Lege Pompeja de consobrino comprehendi: 0 [sed] non etiam eos pariter complecti, qui pari propriove gradu sunt. Sed & novercae, & sponsae personae omisse sunt: sententia tamen Legis continentur. 4. IDEM lib. 1. de Publicis Judiciis. pUm pater & mater sponsi , sponsae, socerorum, ut liberorum sponsi, generorum appellatione continentur. 23 9. JDE.M lib. 14. Institutionum. ■pvlvus Hadrianus fertur, cum in venatione filium 24 suum quidam necaverat, qui 2; novercam adulterabat, in insulam eum deportafie: quod latronis magis, quam patris jute eum- interfecit: nam patria potestas in pietate debet, non atrocitate , consistere. i TT 6. ULPIANUS lib. 8. de Officio Proconsulis. jUTrum, qui occiderunt parentes: an etia m conscii, pcena parrj- ! infr. de pten. (1;. Immo vide l. 7. tz. 6. i. 9. i« pr.stpr. ad leg. \Aquil. (16, /. 51. infr. supr. d. t. (17- Adde l. q. C. de accusat. 'siz. /. 27. tz. I. infr. de pten. L 1. infin. pr. infr. quando appe/L 19. I. k. tz. 9 .supr. de injust. rupt. irrito sablo testam. (20. Lib. 9. C. 17. tz. 6. Inst. de publ.ju-Xic. (21 l. 9. infr. h, t* ■ (22. I. 6. 1. 7. infr. eud. tz. 6. Inft. de pubi, judit. (23. /. 6. tz. \l.%.supr. de eradib. immo vide tz. 9. Inft. de nupt. (24. v. /. 3. [supr. ai leg. Curn. dejicar. iVW. Leon. 105. (25. v. Nqv. iis, 1 c. Z. tz. 6. ' M m m m ni eidi» i6zl Dteeftoram lib. XLVIII. Tit. IX. X. 1652 culiia.ifieiant.ir, quaeri potest? Et ait Marianus , etiam conscios 1 eadem poena adticiendos, non solum parricidas: proinde conica etiam extranei eadem roein adficiendi sunt. 7. IDEM lib. 2. [9] ad Edictum. CI sciente 2 creditore, ad scelus committendum pecunia fit fub- ministrata, (utputa, Ii ad veneni mali comparationem, vel etiam ut latronibus adgressoribusque daretur, qui patrem interficerent);: pa-ricidii poena tenebitur, qui quadi urit pecuniam , quique eorum ita crediderint, aut ä quo ita caverunt. 8. IDEM lib. 8- Disputationum. pArricidii postulatus, si interim decesserit, si quidem sibi mor- tem conscivit, successorem sisoum 3 habere debebit: fi minus, tum, quem voluit, si modo testamentum Fecit: si intestatus decessit, eos heredes habebit, qui Lege vocantur. 9. MODESTINUS lib. 12. Pandectarum. pOena parricidii more majorum hac instituta est, ut parricida vir- r gis sanguineis verberatus, deinde culeo 4 insuatur cum cane, gallo gallinaceo, [&] vipera, & simia: deinde in mare profundum culeus jactetur, hoc ita, si mare proximum sit: alinquin bestiis objicitur, fecundum D. Hadriani Constitutionem. §. 1. Qui alias q personas occiderint , prxter matrem & patrem , & avum & aviam , quos more majorum puniri supra diximus , capitis poena plectentur, aut ultimo supplicio mactantur. §. 2. Sane si per furorem 6 aliquis parentem occiderit, impunitus erit, ut Divi fratres rescripserunt super eo , qui per furorem matrem necaverat: nam sufficere, furore ipso eum puniri; diligentiusque custodien- duna esse , aut etiam vinculis coercendum. io. PAULUS lib. singulari de poenis omnium Legum. pOrum , qui parricidii poena teneri possunt, semper 7 accusatio " Lj permittitur. T 1 T. X. DE 8 LEGE CORNELIA DE FALSIS, [ET DE SENA- TUSCONSULTO LIBONIANO]. I. MARCIANUS lib. 14. Institutionum. pOena 9 Legis Cornelia: irrogatur ei, qui Falsas testationes Facien- A das, testimoniave falsa inspicienda , dolo malo curaverit. §. 1. Item ob instruendam advocationem 10 testimoniave pecuniam acceperit 11, pactusve fuerit, societatem coierit ad obligationem innocentium, ex Senatusconsulto coercetur. §.2. Sed & si quis «b renunciandum , remittendumve testimonium , dicendum vel non dicendum, pecuniam acceperit, poena Legis Corneli» adfici- tur: & qui 12 judicem corruperit, corrumpendiimve curaverit. §. 3. Sed & si judex Constitutiones Principum neglexerit, punitur. §. 4. Qui in rationibus 13, tabulis, cereisve, vel alia qua re, 'sine consignatione falsum fecerint, vel rem amoverint : perinde ex siis causis, atque fi erant falsarii, puniuntur, sic & Divus Severus Lege Cornelia de falsis damnavit Prasscctiun lEgypti, quod instrumentis suis, cum prserat Pro vinci», falsum fecit. §. 5. Is, qui Aperuerit 14 vivi testamentum , Legis Corneli» poena tenetur. §. L. Is , qui deposita 15 inst.ruir.euta apud alium, ab eo prodita esse adversariis suis d : cit, accusare eum falsi potest. §.7. Ad testamenta militum Senatusconsultum pertinet, quo Lege Cornelia tenentur, qui 16 sibi legatum fideicouiinissumve adscripfcrint. §. S- Inter filium & servum , & extraneum, testamentum seri hentes, hoc filterest : quod in extraneo, si specialiter subscriptio 17 fasta cis, Quod illi dictavi cy’ recognovi, pcEna cestat, & capi potest; insilio, vel servo , vel generalis subscriptio sufficit, & ad poenam evitandam, & ad capiendum. §. 9. Ex illa quoque causa falsi poena quis siibjicitur, ut Divi quoque Severus & Antoninus constituerunt, ut Ultores & curatores, & qui officio deposito non ' (i. Nov. Leon. 70. 1 . i.fupr. h. t. (2. d. /. 2. (3. I. ult. infr. de ibvn, eor. qui antssentent. (4. I. un. t\ de his , qui parent, vel liberos occid. (;. §. 6. infin. l. ift. de pubi, judic. (6. /.14. fiibr.de nffic. prefid . (7. I. 13. in fin.fupr, de SC. Silan.jmii. 1 . 12. C. ad feg. Cora. de f als (8. Lib. 9. C. 22. §. 7. Inst. depiibl. judic'. (9. v. §. uH. infr. L (10. Adde l. 20. infr. h. t. (11. 1 . tiU.fupr. de concujfione. f. 17. C. de testibus. (12. /. 21. bi fin. infr. h. t, (13. L 16. §. ult. £*47 i.3L. §<7. infr. ieftm. (1 j. (L/.38. §.9. (16.I.6. tn/r. t. jfi tit. C. de his quijibi adferib. in testam . (17. 1 . 15. restituerunt tutelam vel curationem iz : cum fisco contrahere non possint, at S quis adversus hanc Legem profectus , icrario obrepserit : ut perinde puniatur , ac si falsum commisisset. §. 10. Sedad illos hoc non pertinet (ut iidem Principes rescripserunt) qui, antequam tutelam susciperent, hac gesserunt: nec enim excusationes admisisse, sed fraudes exclusisse [videntur]. §. 11. Iidem Principes rescripserunt, ita demum eum , qui rationem tutelae vel curs nondum reddidit, cum fisco contrahere non debere, si vivatis cujus tutela administrata est : nam si decesserit, licet nondum heredi ejus rationem reddiderit, jure eum contrahere. §. j-, § e( | si 19 jure hereditario successerunt in fiscalem contractum tutor vel curator , licet ante rationem redditam : non puto poenam locum habere, licet adhuc vivat is, cujus tutela vel cura administrata est. §. 13. Poena 20 falli vel quasi falsi deportatio est, & omnium bonorum publicatio: & si servus eorum quid admiserit, ultimo supplicio affici jubetur. 2. PAULUS lib. Z. ad Sabinum. QUi testamentum amoverit21 , celaverit, eripuerit, deleverit, v "-interleverit, subjecerit 22, resignaverit; quive testamentum falsum scripserit 23, signaverit , recitaverit dolo malo; cujusv« dolo malo id fastum erit: Legis Corneli» poena damnatur. 3. ULPIANUS lib. 4. Disputationum. QUi ignorans 24 falsum esse testamentum , vel hereditatem adjit, vel legatum accepit, vel quoquo modo agnovit: salsum 25 testamentum dicere non prohibetur. 4. IDEM lib. 8. Disputationum. CI quis , cum falso sibi legatum adseribi cnrasset, decesserit: id 0 heredi 26 quoque extorquendum est. §. 1. Inde Divus quo- que Marcus, cum quidam ä patre heres institutus codicillos intercidisset, & decessisset: sileo tantum esse putavit vindicandum, quantum per codicillos erogari posset: id est, usque ad dodrantem. 5. JULIANUS lib. 86. Digestorum. CEnatns pwnam remisit ei, qui legata a se testamento data, codi- o cillis sua manu scriptis ademerat 27. sed quia & jussu 28 patris id fecerat, & annorum viginti quinque erat, hereditatem quoque ei capere permissum est. 6. AFRICANUS lib. 3. Questionum. CI quis legatum sibi 29 adscripscrit, tenetur pcena Legis Corne* 0 li», quamvis inutile legatum sit. nam & eum teneri constat, qui’4o testamento, quod postea ruptum , vel etiam quod initio non jure fieret, legatum sibi adseripserit. Hoc tamen tunc verum est. cum perfectum testamentum erit, catertun, si non 30 signatum fuerit, magis est, ut Senatusconsulto locus non 31 fit: sicuti nec Interdictum de tabulis testamenti exhibendis locum habet 32. prius enim oportet esse aliquod testamentum, vel non jure fastum, ut Senatusconsulto locus sit. nam falsum testamentum id demum reste dicitur, quod si adulterinum non esset, verimtameu testamen- tum recte dicetur : similiter igitur c? non jure salium testamentum id appellatur, in quo, si omnia rite fasta essent, jure factum diceretur. §. 1. 8> institutus heres exheredationem nominarim filii, vel aliarum personarum adseribit: Senatusconsulto tenetur. §. 2. Similiter & is, qui libertatem sua manu ademit33 fervi testatoris, & maxime, cui a se legata vel fideicommissa data erant: Senatusconsulto tenetur. §. 3. Si patronus testamento liberti legatum sibi scri*fierit, & venia impetrata abstinere legato jussus est: an emolumentum bonorum posseffionis contra tabulas habere postit? Et magis placet, non posse, nee tamen huic consequens est, ut & si uxor dotem, vel creditor id, quod in diem sibi deberetur, sibi adseripserit, & similiter venia impetrata abstinere se legato jubeantur : aut mulieri dotis, aut creditori actio sua denegari debet : ne eorum uterque merito debito careat. §. I. infr.h.t. 1 . 2.C. dekisqui fibi uiferib. (iS- I. 49. fupr. locati. 1 . un. C. ne tutor vel curator, vcllig. conducat, excip. §■ JJ. cfi li. infr. h.l. (19. fac. 1 . 9. in fin. infr. de re milit. I. 4. infr. dedecur. (20. §. 7. in fin. Lnst. de pubi, judic. I. 22. in fin. C. h. t. Nov. Leon. 77- (21. 1 . 14. C. h. t. (22. §. 7. Lnst. de pubi, judic. (23. d.§. 7. (24. 1. 3. C. h. t. (25. 1. inpr.fupr. de his, que ut indign. (26. /. 12. infr. k.t, l. 5. in fr.fupr. de calumn. (27. L 22. §. 7. infr. h.t. (28. Adde/. 15. §. 3. infr. eod. (29. /. 1. §. p.fupr. eod. (30.1.21. in sin. pr.C. de testam. (31. Adde i. 38. §. 6. infr. depstu. (Z2. /. I> §-* tab. exhib. ( 33 . 7 . infr. b. t. i653 JÖeTege Cornefk de folfis, &c. 7- MARCIANUS lih. 2. Institutionum. ‘W'UUo i modo lern cum dominis suis confidere poliunt, ciun ^ ne quidem omnino Jure civilis, neque Jure praetorio 3 , fteque extra ordinem computantur: praeterquam quod Favorabiliter l654 8. ULPIANUS iib. 7- de Officio Proconsulis. QUicunque nummos aureos partim raserit, partim tinxerit vel ^-finxerit: fi quidem liberi sunt, ad bestias dari; II fervi, summo supplicio affici debent. 9. IDEM Iib. 7. de Officio Proconsulis. JJEge Cornelia cavetur, ut qui in aurum vitii quid addiderit, qui argenteos nummos adulterinos flaverit,-falli crimine teneri. §. 1. Eadem poena afficitur etiam is, qui $ , cum prohibere tale quid posset, non prohibuit., §. 3. Eadem Lege exprimitur, ne quis nummos stagneos, plumbeos. emere, vendere dolo malo vel- let. §. 3. Pana Legis Cornelia: irrogatiir ei. qui quid aliud , quam 6 in testamento, sciens dolo malo falsum fignaverit, signa- rive curaverit: item qui faisas testationes faciendas, teltimoniave falsa invicem dicenda dolo malo coierint. -§. 4. Qui delatorem sum- misitincauta pecuniaria, eadem poena tenetur, qua tenentur hi, qui ob instruendas 7 lites pecuniam accecerunt. 10. MACER iib. t. Publicorum. J)E eo , qui ei, in 8 cujus potestate est , eique, qui in eadem potestate est, adlcripserit, nihil Senatusconsultis cavetur: sed hoc quoque casu committitur in Legem, quia hujus rei emolumentum ad patrem dominumve pertinet, ad quem pertineret, si filius feryusve sibi adscripsissent. §. 1. [Illud ] constat, fi extraneo quis adlcripserit legatum : licet postea vivo testatore in potestate eura habere caperit, Senatusconsultis locum non este. 11. MARCIANUS lib. 1. de Judic. publicis. £JI pater filio suo militi, quem habet in potestate , testamento commilitonis filii aliquid adlcripserit, quem commilitonem in militia novit: quia patri non adqiiiritur, extra poenam est. §. 1. Et cum matri filius adseripserat: Divi Fratres rescripserunt , cum jussu testatoris hoc scripsit, impunitum eum esse , Biatremque capere poste. 12. PAPINIANUS lib. 13. Responsorum. £Um falsi reus ante crimen illatum , aut sententiam dictam , vita decedit9, cessante Cornelia, quod scelere quaesitum -st, heredi 10 non relinquitur. 13. IDEM Iib. 1;. Responsorum. pAlsin nominis vel cognominis adseveratio pana falsi coercetur. §. 1. Ordine decurionum decem anms Advocatum motum, qui falsum instrumentum cognoscente Praeside recitavit, posti: finem temporis dignitatem respondi recuperare : quoniam in Corneliam, falso recitato, non facto, non incidit, eadem ratione plebejum ob eandem causam exilio temporario punitum , decurionem post reditum recte creari. 14. PAULUS lib. Quxstionum. pllius emancipatus , cum scriberet patris testamentum , jussu patris fervo communi Titii & fui legatum adseripsit: Qusro, quis exitus qmestionis sit? Respondit: Plures quxftiones conjunxisti. & quidem quantum ad Senatusconsultum, quo prohibemur , nobis Vel bis , quos in potestate habemus , adseribere legatum , emancipatus quoque filius eadem pana tenebitur , licet jussu patris scripserit. Excusatus 13 enim is videtur, qui in potestate est, sicut servus; fi tamen jussum ex subscriptione 14 testatoris a-parcat, sic enim inveni Senatum censuisse. §. 1. Sequens qu.vstio est, an , quoniam placet id, quod illicite scriptum est, pro non scripto esse, quod servo communi scribentis, & alterius adferiptum est , utrum (1. I. I. §. %.j'upr. de ojfic. profeci, urbi. I. 4. supr. de judiciis. I. 10. C. qui accusare. (2. I. :o. §. 7 .supr. qui tejlam. facere pojs. L Z:. infr. de reg. jur. ( 3. d. I. 20. §. 7. (4. 1 . %%.Jupr. de judiciis. IS. v. I. 1. C. de falsa moneta. (6. I. 16. §. 1. infr. b. t. (7. I. I. §•1 -supr.eod. (8. /. 15. in pr. vers. scrjbere. infr. eod. (9. 1.6. s“(r. de pubi, judic. (10. /. tp.supr/h. t. (n. Tit. C. demutat, tominis, (ir. /. 2. in pr. vers. alia cutfa. infr. de deeurion. I. I. C. in totum pro non scripto iit, an quantum ad eum tantum , qui adseripsit, exterum socio totum debeatur? Et inveni Marcellum apud Julianum adnotasse. nam , cum Julianus scripsisset, si sibi & Titio scripsisset, aut servo communi; cum pro non scripto sit, facillime qiiaari posse, quantum Titio & socio adquiratur. ita adjicit iste Marcellus: Quemadmodum socio debebitur, si quasi salium nomen fervi subducitur ? quod & in prxsenti quaestione observandum est. §. :. Maritus servum dotalem manumisit, & in testamento ejus legatum sibi adseripsit. Quxsitnm est, quid mulier ex Lege Julia consequi pollit? Respondi: Et patronum incidere in sanam Edisti Divi Claudii dicendum est , & filium emancipatum , licet prxteriti pofiint petere bonorum [ posseffionem ]. ergo si nihil habet patronus cx bonis liberti, non tenebitur mulieri. An ideo teneri potest, quod adjectum est in Lege, Alit dolo 17 fecit , quominus ad cum perveniat! sed nihil perfecit in fraudem mulieris : non enim adversus illam hoc excogitavit. An ideo non denegamus huic actiones, quoniam 16 alii restituturus est? atquin cumis, qui sibi jussu testatoris legatum adseripsit, etiamsi fidei suae similiter jubente testatore commisisset, uti id alii restitueret : Senatus julsit eum nihilominus legato abstinere , id que apud heredem remanere cum onere fideicommissi. 1;. CALLISTRATUS lib. 1. Qme- ftiomun. sjlvus Claudius Edicto prscepit, adjiciendum Legi Cornelia:, ttl Ji quis , cum ali erius testamentum vel codicillos scriberet , legatum 17 sibi sua manu.scripserit , proinde teneatur, ac Ji commifijset in Legem Corneliam, Pjf ne vel iis venia detur , qui se ignorasse Edidit severitatem protendant, f Scribere autem sibi legatum videri non solum eum, qui manu sua id fecit: sed etiam qui per servum IZ suum, vel filium , quem in potestate habet, dictante testatore , legato honoratur. §. 1. Plane Constitutionibus Principalibus cavetur, ut fi testator specialiter 19 subscriptione sua declaraverit, diclujsesejrvo ulicujus, ut domino ejus legatum ab heredibus suis daretur : id valere, nec generalem subscriptionem testatoris valere adversus Senatusconsulti auctoritatem : & ideo legatum pro non scripto habendum : & servo, qui etiam sibi legatum adseripsit, veniam dari, ego tutius esse puto , veniam petendam ab Imperatore : scilicet eo, quod relictum est, abstinentibus. §. 2. Item Senatus censi.it : Ut si servus 10 , domini fui jussu , testamento codicillifve libertatem sibi adlcripserit, ob eam rem , quod ipsius manu adscri- ptum est, minus liber fit: sed libertas ei ex fideicommitti causa prxstatur, fi :i modo post eam scripturam manu sua testator testamento codicillifve subscripserit. §. 3. Et quatenus de sola specie fideicommissi 1 .: libertatis hoc Senatusconsulto continebatur, D. Pius rescripsit, sententiam magis sequendam esse hujus Senatusconsulti, quam scripturam : nam servos, cum dominis suis parent, necessitate potestatis excusari: si tamen accedat domini auctoritas subscribentis ::, se ea diclaje est recognovisse, videri.enimlait, ipsius domini manu scripta , cujus voluntate ea scripta sunt. Quod tamen (inquit) ad liberas personas , in quas nullum jus testator habuerit, extendi non debet, quxri tamen debet, [an] seque subsequendi necessitas, & honesta excusatio est non Facientibus , quod non sit concessum. §. 4. Matri quoque, cui per servum suum, dictante filio, legatum scriptum esset, veniam tribuendam Legis Cornelia, placuit. §. ;. Idem in filiam, quxdictante matre sua per igno- rantiam juris legatum sibi scripserat, Senatus censuit. § 6. Si quis, duobus heredibus institutis, adjecerit, utfi alteruter heres fine liberis decefiijset , ei, quisuperejset , N liberos haberet , hereditas redderetur ; vel fi uterquefine liberis decefiifet , hereditas deinde alia manu scriptori testamenti restitueretur : placet testamentario panam Legis Cornelix remitti: scd benignius est, ut [etiam]ea, q> 'uprascripta sunt, simili modo conlequatur, 16. PAULUS lib. 3. Response respondit.. TNstrumentorum subreptorum crimen non este publici judicii, ni- si 23 testamentum alicujus subreptum arguatur. §. i. Paulus de his, qui in exilium. (13. I- supr. ad leg. Fulcid. l.ult.C.dehis, quifibiadserib. (14. I. 1. §■ %-supr. h. t. (15./. 64. §. 7.supr. so- luto matrhn. (16. I. ult.sufr. de his, quo pro nonscnpt. (17. /. I. supr. d. t. I. 4. C. de his, quifibi adserib. (18. l 10. supr. h. t, (19. I. I.§. 8 .supr. eod. (20. I. 14- infr.supr. eod. (:i. §. 3. infr. h. I. (22. $. 1 .supr. hic. I. I. §. 8- l. 14. infr.supr. I. 22. §. 9. infr. h. t. i. ult. C. de his, quifibi adserib. (23. 1 . i.supr. h. t. M m m m m s respon- i6i; Disertorum lib. XI.VIII. Tit X. rescondit De-'!-- Comelix poena omnes teneri, qm etiam extra i testamenta , cStera Falsa (ignassent. §. -- Sed & exteros - , qui in rationibus , tabulis, literis publicis , aliave qua re line consignatione Falsum Fecerunt; vel, ut verum non appareat, quid celaverunt, subripuerunt, subjecerunt, resignaverunt: eadem pce- na astici solere , dubium non elfe. 17. IDEM lib. 3. FideicommitT. pUm quidam sua manu servum libi legatum scripsisset, & eum ^ manumittere rogatus esset : Senatus censuit, ab omnibus heredibus eum jnanuuiitteiidum. IS. IDEM lib. 3. Sententiarum. TTXori legatum in alieno testamento scribere non prohibemur, ^ §. t. Qui 3 se filio testatoris impuberi tutoremadseripsit, & si suspectus elfe prxlumitur, quod ultro tutelam videbitur affectasse ; tamen fi idoneus elfe adprohetur , non ex testamento, sed ex decreto tutor dandus est. nec excusatio ejus admittetur , quia consensisse videtur voluntati testatoris. 19. IDEM lib. 5. Sententiarum. TVUi falsam monetam percusserint, si id totum formare noluerunt, suffragio jnstx pcenitentix absolvuntur. 4 §. i. Accusatio suppositi partus nulla ; temporis prsscriptione depellitur: nec interest, decesserit necne, ea, qux partum subdidisse contenditur. so. HERMOGENIANUS lib. 6. Juris Epitomarum. pAlsi poena coercentur & qui ad 6 litem instruendam advocatione, testibus , pecuniam acceperunt 7 ; obligationem , pactionem fecerunt; societatem inierunt; ut aliquid eorum fieret, cura, verunt. si. PAULUS lib. fing. ad Senatusconsultum Turpilliamim. fYUi duobus in solidum eandem rem diversis contractibus vendi- dit, poma Falsi coercetur : & hoc & Divus Hadrianus constituit. f lis adjungitur & is, qui judicem corrumpit, sed & re miflius puniri solent, ut ad tempus relegentur, nec bona illis auferantur. ss. IDEM lib. fingul. ad Senatusconsultum Libonianum. IMpubercm 8 in hoc Edictum incidere , dicendum non est: quo- A niam falsi crimine vix postit teneri, cum dolus malus in eam 9 statem non cadit. §. 1. Si ei filio, qui apud hostes est, adscripsc- rit pater legatum : dicendum est , reverso ee incidere in poenam Senatusconsulti: quod si ibi decesserit, innocens pater existimatur. §. 2. Sed & si emancipato filio adseribit, recte id faciet: item in adoptionem dato. §. 3. Item si servo, cui moram Fecit in fideicommissaria libertateprxstanda, adseripserit: dicendum est, extra sententiam Senatusconsulti eum esse: quoniam placet, omne, quod per hujusmodi servum adquifitum est, restitui oportere manumisso. §. 4. Et Ii ei servo, qui bona fide servit, aliquid aisscriplit: quod ad cogitationem animi, nocens est : quia ei adseribit, quem suum putat: sed quoniam neque legatum, neque hereditas bonx fidei pos sessori adquiritur, dicamus, eum poena eximendum este. §.5. Si dominus adseripserit fervo legatum, Cum liber erit: dicimus, Senatusconsulto dominum excusatum este, qui compendio suo nullo modo prospexerit, f Eadem & dc filio postea emancipato. §. 6. Qni codicillus ante testamentum Factos , in quibus legatum ei adseri- ptum erat, confirmat, in Senatusconsultum incidit: quod & Julianus sc- ibit. §. 7. Adimendo 10 quoque aliquid incidere in poenam debet, quali libi aliquid dederit: veluti fi servo legato sibi codem- que manumisso, libertatem sua manu ademerit, hoc ita, si voluntate testatoris ademeris: nam si ignorante eo, libertas valet. Item fi rogatus restituere legatum sibi adseriptum , fideicommissum , venierit. §. 8. Qui liberti adfignationem sua manu 3dscripsit, non verbis, sed sententia Senatusconsulti tenetur. §. 9. Item non continetur verbis servus, qui alieno testamento fideicommissam libertatem sibi adicripsit. sed de hoc potest hxsitari: quoniam (ut supra diximus) 11 Senatus ita demum ei, qui [sibi] libertatem fideicommissam in testamento domini adicripsit, prunam remistt, li dominus subscripsit, f Imo magis dicendum [esc] , hunc contra Senatusconsultum facere, quam eum, qui legatum sibi adseribit: cmn libertas omnimodo ipsi competitura sic, legatum autem domino ad- quirl possit. §. 10. Si testamentarius fervo suo fideicommissam libertatem dederit, videamus, ne extra prenam fit, quoniam nullmn ipsius commodum est : nisi ideo adseripserit, ut fur: us magno me- tio redimatur ab eo, & manumittatur, tz. 11. Sed & ille, qui cmn Titio fundus legaretur, adjecit sua manu conditionem pecn- iiix sibi dandae, in voluntatem Senatusconsulti incidit. §. ,2. Qui autem voluntate patris se 12 exheredat, vel legatum sibi adimit, neque verbis Senatusconsulti, neque sententia continetur. 23. IDEM lib. sing. de poenis Paganorum. QUid sit falsum quaeritur ? & videtur id esse , si quis alienum chi- rographum imitetur 13 , aut libellum , vel rationes 14 intercidat, vel describat: non qui alias in computatione , vel in ratione mentiuntur. 24. SC/EVOLA lib. 22. Digestorum. Altnales servus, cui testamento Vetiti Callinici [domini] per 1 fideicommissum libertas, & portio hereditatis relicta erat, ab his , qui ex undecim portionibus heredes erant instituti, professus est indicium apud Maximillam filiam testatoris ex parte duodecima heredem scriptam, se posse probare falsum testamentum Vetiti Callinici : & apud Magistratus interrogatus ä Maximrila, professus est probaturum , quemadmodum falsum fit factum testamentum: & cum in crimen falsi subscripsisset Maximilla in scriptorem testamenti & Proculum coheredem: acta causa, Traf eant urbi falsum testamentum non esse pronunciavit: & Maximillac partem duodecimam ä fisco cogi jussit. Quxsitum est, an Aithaleti libertas & sideicommissum post haec facta debeantur ? Respondit, secundum ea, quee proponerentur, deberi. 1; 2;. ULPIANUS lib. 7. ad Edictum. QUi nomine Praetoris literas 16 Falsas reddidisse, Edictumvei? v '— falsum proposuisse dicetur : ex causa, actione in factum pcena- li tenetur; quanquam Lege Cornelia reus sit. 26. MARCELLUS lib. 30. Digestorum. CI quis patris fui testamentum aboleverit, & quasi intestatus di- ceffisset, pro herede gesserit, atque ita diem suum obierit: justissime tota hereditas paterna heredi ejus eripietur. 27. MODESTINUS lib. 8- Regularum. COs, qui diversa inter se testimonia praebuerunt, quasi fiilsum ‘ fecerint , & praescripto legis teneri pronunciat. §. 1. Et eum, qui contra signum suum salium praebuit testimonium , poena falsi teneri pronunciatum est. De impudentia ejus , qui diversa duobus testimonia prabuit, cujus ita anceps fides vacillat: quod crimine {alsi teneatur, nec dubitandum est. §. 2. Qni se pro milite gestit, vel illicitis insignibus usus est, vel falso diplomate vias commeavit: pro admisti qualitate gravissime puniendus est. 28. IDEM lib. 4. Responsorum. CI a debitore, prxlato dit, pignoris obligatio mentiatur: falsi ^ crimini locus est. 29. IDEM lib. fing. de enucleatis casibus. Cl quis obrepserit Prxsidi Provinciae, tam per acta, quam per 11- O belli interpellationem, nihil agit: imo fi accusatus fuerit, p cenam temeratoris luit: proinde etiam punitur, atque si fassum fecerit. sunt enim Rescripta de ea re: sufficit autem unum argumenti causa referre , cujus verba haec sunt: Alexander Augustus Jnlio Maryllo. Si libello dato adversarius tuus veritatem in precibus ab eo datis non adjecit , subscriptione uti non potest : imoji accusatus fuerit , <£ stemmt inferre debet. 30. IDEM lib. 12. Pandectarum, f Ege Cornelia testamentaria obligatur, qui signum 18 adulterinum fecerit, sculpserit. §. 1. De parui supposito soli accusant parentes, aut hi, ad quos ea res pertineat: non quilibet ex populo , ut publicam accusationem intendat. (1. I. 9. §. %.supr. eod. (2. /. 1. §. 4.fupr. eod. (3. /. zq.Jupr. de testam, tut. (4 Inimo vide /. 8. C. h. t. I. 6$.supr. desurt. (v l. 12. C. b. t. (6j l. i. §. l.supr. eod. I. 4. infin. I. 8. in sim lupr. de accusat. (7. I. (,. infr. nd leg. Jul. repetuud. (8. Adde r *? , i b- de falsa moneta. (9. Vide tamen L 13, in fin. I. 14. supr. de dolo malo. 1. 2. §. 19. s u p r . vi bon. rast. (10. /. $. I. 6. §. i.supr. h. t. (11. 1. 1;. §. $.supr. eod. (12. I. 8- §• 6. supr. de bon. pojs. contra tab. (13. Nov. 73. inpr. (14. /. 16. §• -. supr. h. t. (1;. Obst./. §. 1$.supr. de bis, qua ut indiga. 16. Adde /. 4. C. h. t. (17. Adde l. pen. in pr. I. ult. infr, eod. 18- §. 7. Jnst. de pubi. juik. £i. CAL- i657 De Lege Julia repetundarum. 1658 de 31. CALLISTRATUS lib. Cognitionibus. TVIvus Pius Claudio refer i pii t, pro 'mensura cuiusque delicii con- fiituendum in cos , qui apud judices instrumenta protulerunt , qiuc probari non pojjint ‘, autji plus meruisti -videatur , quam ex forma jurifdiciionis pati pojjint: ut Imperatori describatur , lestima- turo , quatenus coerceri debeant. Sed D. Marcus cum fratre suo pro sua humanitate hanc rem temperavit: ut, si (quod plerumque evenit) per errorem hujusmodi injlrumeuta proferantur , ignoscatur tis, qui tale quicquani protulerint. 3J. MODESTINUS lib. 1. de Pcenis. VOdie, qui Edicta proposita dolo malo corrumpunt, Falsi poma plectuntur. §. 1. Si venditor mensuras publice probatiis Vini, frumenti, vel cujnslibet rei, aut emptor corruperit, dolove malo fraudem fecerit: quanti ea res est , ejus dupli condemnatur: Decretoque Divi Hadriani praeceptum est, in insiliam eos relegari, qui pondera aut mensuras fassassent. 1 33. IDEM lib. 3. deFcenis. CI quis falsis Constitutionibus 2, nullo auctore habito utitur, Lege Cornelia, aqua & igni ei interdicitur. T I T. XI. DE LEGE JULIA REPETUNDARUM, 3 1. MARCIANUS lib. 14. Institutionum. TEx Julia repetundarum pertinet ad eas pecunias , quas quis in ^ Magistratu , Potestate 4, Curatione, [ Legatione] , vel quo alio officio, munere 5 , ministeriove publico cepit, vel cum ex cobo>te6 cujus eorum est. §. 1. Excipit Lex, a quibus licet accipere 7, (i sobrinis , proprioreve gradu cognatis fetis , uxore. 2. SC/EVOLA lib. 4. Regularum. TAAtur ex hac Lege, & in heredes S actio intra annum , duntaxat k morte ejus , qui arguebatur, 3. MACER lib. x. Publicorum. T Ege Juba repetundarum tenetur, qui , cum aliquam potestatem 9 haberet, pecuniam ob 10 judicandum , decerneniumve acceperit: 4. VENULEJUS SATURNINUS lib. 3. publicorum Judiciorum. A/EI quo magis aut minus quid ex officio suo faceret. * s. MACER lib. i. Publicorum. IN Comites 11 quoque Judicum ex hac lege judicium datur. 1 £6. VENULEJUS SATURNINUS lib. 3. publicorum Judiciorum. ] rAdem lege tenentur, qui ob denunciandum 12, Vel non denun- “ cianjum testimonium , pecuniam acceperint. §. 1. Hac lege damnatus, testimonium j 3 publice dicere , aut judex esse , postu- larevei4 prohibetur. §. 3. Lege Julia repetundarum cavetur, Ne quis ob militem legendum mittendumve tss accipiat: ne-ve quis ob sententiam in Senatu Consiliose publico dicendam, pecuniam accipiat: vel ob accusandum, -vel non accusandum : utque Urbani Mugiflratus ab omni sorde se abstineant, ne-ve plus doni , muneris in anno accipiant , quam quod sit aureorum centum. 7. MACER lib. 1. Publicorum Judiciorum. J^Ex Julia de repetundis praecipit, Ne quis abjudicem arbitrum- ve dandum , mutandum, jubendumve , ut judicet, ne-ve ob non dandum, non mutandum, non jubendum, ut judicet: ne-ve ob hominem in vincula publica conjiciendum, ‘vinciendum, vincirive jubendum , ixve vinculis dimittendum : ne ve quis ob hominem condemnandum, abfolvendumve: neve oh litem aestimandam, judiciumve cupitis pecu- (1. I. 6. infin. supr.de extraord. crimin. (2. I. 4. 1. 1 \ i. adde h 15. supr. eoi. (3- Lib. 9. C. 27. §. ii. Inst. de publ.judic. (4. I. 3. infr. h. t. (?- l.ult. infr. eod. (6. 1. 5. infr. eoi. (7. /. 7. §. I. infr. eod. (8. I. 2. C. eod. I. ult. infr. ad leg. Jul. pecul. I. 20. supr. de accu- sst- (9. 1 . 1, inprsupr. h. t. (10. I. 6. §.sin. infr. eod. (11. 1 . 1. i” fin. pr. supr. I. 1. C. eod. (12. I. I. §. 1. 1 . 20. supr. ad. leg. Corn. defals. I. 4. infin. 1. 8. insin.supr. de accusat. (13. 1. 15. supr.de testib.l. 20. §. 5. supr. qui testam, facere. (14. Fac. Li. S -h.supr.de postul. (15. I. I. §. l.fitpr. h. t. (16. /. I. §. ult. '• 13’ infr. de pgn. (17. /, 6. §. ult. supr. de qjstc. procans. nimve faciendum vel non faciendum, aliquid acceperit. §. I. Apparet autem, quod Lex ab exceptis 15 quidem in infinitum capere permittit, ab bis autem, qui hoc capite enumerantur, q nullo neque ullam quantitatem capere permittit. §. 2. Illud quoque cavetur : Ne in acceptum feratur opus publicum faciendum , frumen- tum publice dandum, praebendum, adprehendeuitlm, farta testa tuenda , antequam perfecta , probata, -prastita lege erunt. §. 3- Hodie ex Lege repetundarum extra 16 ordinem pu niuntur , & plerumque vel exilio puniuntur , vel etiam durius , prout admiserint. Quid enim, si ob hominem necandum pecuniam acceperint? vel licet non acceperint, [calore tamen inducti interfecerint] vel innocentem , vel quem punire non debuerant? capite plecti debent, vel certe in insulam deportari, ut plerique puniti sunt. 8. PAULUS lib. 54. ad Edictum. r)Uod contra Legem repetundarum Proconsuli 17 vel Prxtori 18 donatum est , non poterit usucapi. §. 1. Eadem Lex Venditiones 19, locationes ejus rei causa pluris minorifve salias , irritas facit: impeditque usucapionem , prius quam in potestatem ejus, » ' quo prosecia res sit, heredifve ejus veniat. 9. PAPINIANUS lib. 15. Responsorum. QUi munus 20 publice mandatum accepta pecunia ruperunt, cri- mine repetundarum postulantur. T I T. XII. DE LEGE JULIA DE ANNONA. 21 1. MARCIANUS lib. 2. Institutionum. QOnfistit inter servum & dominum judicium, st 22 annonam publicam fraudasse dicat dominum. 2. ULPIANUS lib. 9. de Officio Proconsulis. T Ege Julia de annona ptsna statuitur adversus eum, qui contra J y annonant fecerit, societatemve coierit, quo annona carior fiat. §. 1. Eadem Lege continetur, ne quis navem naiitamve retineat, aut dolo malo faciat, quo magis detineatur. §. 2. Et poma vi> ginti aureorum statuitur. 3. PAPYRIUS JUSTUS lib. 1. de Constitutionibus. jMperatores Antoninus & Verus, Augusti, in hac verba referipse- L nmt: Minime lequum est , decuriones civibus suis frumentum vilius 23 , quam annona exigit, vendere. §. I. Item scripserunt, jus non 24 este ordini cujufque civitatis pretium grani , quod invehitur , statuere. §. 2. Item in hac verba rescripserunt: Esi non solent hoc genus nunciutionis mulieres 2$ exercere, tamen quiu demonstraturam te , qua; ad utilitatem annonis pertinent, polliceris , Prsefestum annoiue docere potes. T I T. XIII. AD LEGEM JULIAM. PECULATUS 26, ET DE SACRI- LEGIIS, ET [DE] EESIDUIS. i. ULPIANUS lib. 44. ad Sabinum. 1" Ege Julia peculatus cavetur, Ne quis expecuniafacra 27, reli- giosa 28, publicave 29 auferat , neve intercipiat: neve in rem suam vertut : neve faciat, quo quis auferat, intercipiat, [ve!] in rem suam vertat, nisi cui utique Lege licebit: neve quis in aurum, argentum, as publicum quid indet: ne-ve immiscent, neve, quo quid indatur , immisceatur , faciat sciens dolo malo, quo idpejus jiat. 2. PAULUS lib. ii. ad Sabinum. T Ege Julia de residuis tenetur, qui publicam pecuniam delega_ tam 30 in usum aliquem retinuit, neque in eum conlumpsit -t, 3. ULPIANUS lib. 1. de Adulteris. JTEciilatus poena aqua & ignis Interdictionem , in quam hodie (18. Adde l. njupr. de offic. pnesid. (19. I. tf.fupr. deconlrah empt. I. 46. §. 2. infr. de jure fisci. L un. §. 2. C. de contradi, judic. (20. 1.1. in pr. supr. h. t. (21. §. 11. Inst. de publ.judic. (22. l.q-j.supr. de judic. I. 13. supr. de accusat. (23. /. 8- infr. ad municipal. (24. arg. l. 9.supr. rer. amot. immo vide/. 1. §.11 .supr. de ojjfic. fräsest. uni. (25, L I. /.13. supr. de accusat. (26. Lib. ). C. 28. tz. 9 - List, de publ.judic. (27. I. 4. in pr. infr. h. t. d. §. 9. (28. d. I. 4. in pr.. d. §. 9. (29. I. 2. I. 4. §. 4, infr. h. t. (30. d. I. 4- §- 4- L 9 - §• ™ß'- Mmm mm 3 tneeti- i6'59 Digestorum Lib. XLVIIL Tit. XIII. XIV. XV. 1660 riiegii poenam debebit Proconsul pro 9 qualitate personse, prone rei conditione, & temporis, & aetatis, & sexus, vel severius, fucceflit denortatio i , continet. Porro qui in eum statum deducitur fient omnia pristina jura, ita & bona amittit. ’ 4. MARCIANUS lib. 14. Institutionum. T Eee Julia peculatus tenetur , qui pecuniam sacram 2, religio- '*-> f am abstulerit, interceperit. §. i. Sed etsi donatum 3 Deo immortali abstulerit, peculatus pmna tenetur. §. 2. Mandatis autem cavetur de sacrilegis , ut Prassides 4 sacrilegos, latrones, plagiarios conquirant, & ut [prout] quisque deliquerit, in eum animadvertant. Et sic Constitutionibus cavetur, ut sacrilegi extra 5 trdinem digna pcena puniantur. §. 3. Lege Julia de residuis tenetur is, apud quem ex locatione , emptione, alimentaria ratione , ex pecunia , quam accepit, aliave qua causa, pecunia publica resedit. §. 4. Sed & qui sublicum pecuniam in usus 6 aliquos acce- £ tam retinuerit, nec erogaverit, hac Lege tenetur. §. Qua ege damnatus, amplius tertia parte , quam debet, punitur. §. 6. Non fit locus religiosus, ubi thesaurus invenitur: nam etsi in monumento inventus Fuerit, non quasi religiosus tollitur : quod enim sepelire quis prohibetur , id religiosum facere non potest : at pecunia sepeliri non potest, ut & mandatis Principalibus cavetur. §. 7. Sed, & fi de re Civitatis aliquid subripiatur , Constitutionibus Principum Divorum Trajani & Hadriani cavetur, peculatus 7 crimen committi. & hoc jure utimur. ;. IDEM lib. ;. Regularum. TA Ivi Severus & Antoninus Castio Festo rescripserunt, res priva- d-' torum, si in xdein sacram deposita:, subreptx fuerint: furti actionem , non sacrilegii este. 8 6. ULPIANUS lib. 7. de Officio Proconsulis. S Acr que . vel clementius statuere : & scio multos & ad bestias damnasse fu crilegos: nonnullos etiam vivos exussisse , alios vero in furca suspendisse. Sed moderanda pcena est usque ud bestiarum damnationem eorum, qui manu facta templum effregerunt, & dona 10 Dei noctu tulerunt: exterum , si quis interdiu modicum aliquid de templo tulit, poena metalli coercendus est; aut si honestiore loco natus sit, deportandus 11 in insulam est. §. I. Qui cum in moneta publica operarentur, extrinsecus sibi signant pecuniam forma publica, vel signatam furantur: hi non videntur adulterinam monetam exercuisse: sed furtum publicae moneta: fecisse, quod ad peculatus crimen accedit. §, 2. Si quis ex 12 metallis Caesarianis aurum, argentumve furatus fuerit, ex Edicto Divi Pii, exilio vel metallo, prout dignitas persona, punitur. Is autem, qui furanti signum prtebuit, perinde habetur , atque si manifesti furti condemnatus esset, & famosus efficitur. Qui autem aurum ex metallo habuerit illicite, & constaverit, in quadruplum condemnatur. 7. VENULEJUS SATURNINUS lib. 2. Judiciorum publicorum. ■pEculatus crimen ante quinquennium admissum objici non oportet. 8- IDEM lib. 3. Publicorum Judiciorum. Q Ui tabulam aeream Legis, formamve agrorum , aut quid aliud - continentem refixerit, vel quid inde immutaverit, Lege Julia peculatus tenetur. §. i. Eadem Lege tenetur, qui quid in tabulis publicis deleverit vel induxerit. 9. PAULUS lib. fing. de Judiciis publicis. CAcrilegi [capite] puniuntur. §. 1. Sunt autem sacrilegi, qui " publica sacra compilaverunt: at qui privata sacra, vel aediculas incustoditas tentaverunt, amplius quam fures , minus quam sacrilegi , merentur. Quare quod sacrum , quodve admissum , in sacrilegii crimen cadat, diligenter considerandum est. §. 2. Labeo libro XXXVIII. posteriorum, peculatum definit, pecunis publicae aut sacra furtum non ab eo factum , cujus periculo fuit: & ideo adituum in his, qua ei tradita sunt, peculatum non admittere. §.3. EcUem capite inferius scribit; non solum pecuniam publicam, sed etiam privatam crimen peculatus facere, si quis, quod fisco debetur, simulans se fisci creditorem , accepit, quamvis privatam pecuniam abstulerit. §. 4. Is autem, qui pecuniam trajiciendam suscepit, vel quilibet alius , ad cujus periculum pecunia pertinet, peculatum non committit. §. Senatus jussit Lege peculatus teneri eos, qui injussu ejus , qui cr rei preerit' tabularum publicarum inspiciendarum describendarumque potestatem fecerint. §. (>. Eum [quoque] , qui pecuniam publicam in usus 13 aliquos retinuerit, nec erogaverit, hac Lege teneri Labeo libro xxxvm. posteriorum scripsit. Cum eo autem, qui cum provincia abiret, pecuniam, qux penes fe esset, ad srarium professus retinuerit, non esse residua: pecuniae actionem: quia eam privatus fisco debet: & ideo inter debitores eum ferri: eam- que ab eo is, qui hoc imperio utitur, exigeret, id est, pignus capiendo, corpus retinendo, multam dicendo: sed eam quoque Lex Julia residuorum post annum residuam esse justi t. 10. MARCIANUS lib. 1. Judiciorum publicorum. IJAc lege tenetur , qui in tabulis publicis minorem pecuniam, 1 quam quid venierit aut locaverit, scripserit: aliudve quid simile commiserit. §. 1. Divus Severus & Antoninus quondam Clarissimum Juvenem., cum inventus esse arculam in templum ponere , ibique hominem includere, qui post clufum templum, de arca exiret, & de templo multa subtraheret, & se in arculam iterum referret j convictum in insulam deportaverunt. 14. 11. ULPIANUS lib. 68. ad Edictum. QUi perforaverit muros, vel inde aliquid abstinent , peculatus actione tenetur. §. 1. O io ä-jtsix^tt- 1 'fi ilriuv fv rus:a r visier) , vi, ruo fv u’jss tsf-Zv ri <*£ai:#.ucvs; , tvZKiss Sv 5 di 't%u rS stmtx-risa in rs aAs vxs «®eXov.£vc;, tuuto/Mm?) 'j, xsf.oo- ,u=vo;, ictositsisst-u. Hoc est, Qui sacrarium ingrcjsus interdia vel nociti, sacrorum aliquid inde aufert, exccecator: qui vero extra sacrarium i templo reliquo aufert , verberatus est tonsus exilio multator. 12. MARCELLUS lib. 25. Digestorum. pEculatus nequaquam committitur, si exigam ab eo pecuniam, qui & mihi & filco debet: non enim pecunia fisci intercipitur, quae debitori ejus aufertur, scilicet qui manet debitor fisci nihilominus. 13. MODESTINUS lib. 2. de Poenis. TS, qui praedam ab hostibus captam subripuit, Lege peculatu» L tenetur, &in quadruplum 15 damnatur. 14. PAPINIAMUS lib. 36. Quxstionum. pUblica judicia peculatus, & de residuis , repetundarum 16, r i- infr. hic. I. 18. §. 2. 1. 20. infr. I. 8- §. I. C. h. t. (15. l.fin. infr. eod. (16. Adde l. 18. inpr. infr. eod. (17. I. 20. insin. infr. eod. I. 9. C. detefiib. (18. t. 7. C. h. t. (19. §. 19. infr. hic. I. 18. §• S- infr. eod. (20. I. 2. infr. eod. v. I. 13. C. eod. (21. 1 , 6. §. I. supr. de rer. divis. (22. I. 6. C. h. t. (23. Adde l. 13. C. qui accusare. (24. 1. 4. supr. de teftib. (25. I. 1. §. li.Jupr. de SC. Silan. (26. I. l. C. h. t. (27. I. 9. §. 1. infr. eoi. (28. §. 22. infr. h. I. N n n n n lioriJs 1667 Digestorum Lib. XLVIII. Tit. XVIII. __ __ J 668 trahere non potest , corruperit, in insulam deportandus est. qui a duplex 14 crimen est: [&] incestum, quia cognatam violavit contra fas; & adulterium vel stuprum adjungit, denique hoccasii icrvi in persona domini torquentur. 1; 6. PAPINIANUS lib. 2. de Adult. DAtre vel marito de adulterio agente, & postulantibus de servis L rei ut quaestio habeatur, st [vere] causa perorata, testibus prolatis, absolutio secuta fuerit: mancipiorum , qua mortua sunt aestimatio habetur, secuta vero damnatione : qua: supersunt, pul blicantur. §. l. Cum de falso 16 testamento quxritur, hereditarii servi poliunt torqueri. 7. ULPIANUS lib. 3. de Adulteris. QUxstionis modum 17 magis est judices arbitrari oportere, itaque 'k-> questionem habere oportet: ut servus salvus Ct vel innocentis , vel supplicio. 8- PAULUS lib. 2. de Adulteris. JCDictum D. Augusti , quod proposuit Vi vio Avito & Lucio Aproniano Consulibus, in hunc modum extat: Qiuestiones neque semper in omni causa £r persona desiderari debere arbitror: & cum capitalia cf atrociora maleficia non aliter explorari U in. vestigari pojiint, quam per servorum questiones , efficacißms ( eas) este ad requirendam veritatem existimo, habendus censeo. §. 1. Statuliber 18 in adulterio postulari poterit, ut questio ex eo habeatur, quod servus heredis est: sed spem suam retinebit. 9. MARCIANUS lib. 11. de Judiciis publicis. FAIvus Pius rescripsit, posse 19 de servis haberi questionem ia , pecuniaria causa , si aliter veritas inveniri non postit: quod & aliis Rescriptis cavetur, sed hoc ita est, ut non facile in re pecuniaria quoestio habeatur: sed si 20 aliter veritas inveniri non possit, nili per tormenta, licet habere quxsti-mem, ut & Divus Severus rescripsit. Licet itaque & de servis alienis haberi questionem , si ita res suadeat. §. 1. Ex quibus causis quxstio deservis adversus dominos haberi non debet, ex his caulis ne quidem interrogationem valere: & multo minus indicia servorum contra dominos admittenda sunt. 21 §. 2. De eo 22, qui in insulam deportatus est, questio habenda non est, ut Divus Pius rescripsit. §. 3. Sed nec de statulibero in pecuniariis causis questio habenda est, nisi deficiente conditione. 10. ARCADIUS [qui &] CHARISIUS lib. singul. de testibus. F)E minore 23 quatuordecim annis questio habenda non est, iit & Divus Pius Cxcilio Jubentiano rescripsit. §. 1. Sed omnes omnino in 24 majestatis crimine, quod ad personas Principien attinet, si ad testimonium provocentur, cum res exigit, torquentur. §. 2. Potest queri, an de servis filii castrensis peculii in caput patris questio haberi [non] possit? nam patris non debere torqueri in filium, constitutum est. & puto recte dici, nec2; filii servos in caput patris esse interrogandos. §. 3. Tormenta autem adhibenda sunt, non quanta accusator postulat: sed ut moderat® :6 ratior,is temperamenta desiderant. §. 4. Nec debet initium probationum de 27 domo rei accusator sumere , dum aut libertos ejus, quem accusat, aut servos in testimonium vocat. §. ?- Plurimum quoque in excutienda veritate etiam vox ipsa, L cognitionis subtilis diligentia adfert: nam & ex sermone, & ex eo , qua quis constantia, qua trepidatione quid diceret, vel cujus existimationis quisque in civitate sua est, quaedam ad illuminandam veritatem in lucem emergunt. §. 6. In causis quoque liberalibus 28 non oportet per eorum tormenta, de quorum statu queritur, veritatem requiri. 11. PAULUS lib. 2. de Officio Procons. 'pTiamfi redhibitus fuerit servus, in caput emptoris 29 non torquebitur. tiones posteriores 1 ostendunt. §. 20. In causa tributorum 2 (in quibus esse Reipublicx nervos nemini dubium est) periculi quoque ratio, quod fervo fraudis conscio capitalem poenam denunciat, ejusdem professionem exstruat. §. 21. Qui questionem habiturus est, non debet specialiter interrogare, an Lucius Titius homicidium fecerit: sed generaliter, quis id fecerit, alterum enim magis suggerentis, quam requirentis videtur: & ita D. Trajanus rescripsit. §. 22. D. Hadrianus Calpurnio Ceieriano in htec verba rescripsit: Agricola Pompeji Valentis servus, de se 3 potest interrogari: Ji, dum questio habetur, amplius dixerit; rei fuerit indicium, non interrogationis culpa. §. 23. Quxstioni fidem nonsemper , nec tamen nunquam habendam, Constitutionibus declaratur : etenim res est fragilis , & periculosa , & que veritatem fallat. Nam pleri que patientia sive duritia tormentorum ita tormenta contemnunt, ut exprimi eis veritas nullo modo possit: alii tanta sunt impatientia, ut [in] quovis mentiri, quam pati tormenta velint. Ita fit, ut etiam vario modo fateantur, ut non tantum se, verum etiam alios comminentur. §. 24. Prxterea inimicorum 4 questioni fides haberi non debet, quia facile mentiuntur: nec tamen sub pretextu inimicitiarum detrahenda erit fides quxstionis. §. 25. Causaque cognita, habenda fides , aut non habenda. §. 26. Cum quis latrones tradidit, quibusdam Rescriptis continetur, non debere fidem haberi cis 5 in eos , qui eos tradiderunt : quibusdam vero , que sunt pleniora , hoc cavetur , ut neque districte [non] habeatur, ut in ceterorum persona solet: sed causa cognita estimetur, habenda sides sit, necne, plerique enim , dum metuunt, ne forte apprehensi eos nominent, prodere eos solent, scilicet impunitatem sibi captantes: quia non facile eis indicantibus proditores suos creditur. Sed neque paflim 6 impunitas eis per hujusmodi proditiones concedenda est: neque transmittenda allegatio dicentium idcirco se oneratos, quod eos ipsi tradidissent: neque enim invalidum argumentum haberi debet mendacii, sive calumnie in se instructe. §. 27. Si quis ultro de maleficio fateatur , non semper ei fides habenda est: nonnunquam enim aut metu , aut qua alia de causa in se confitentur. Et extat epistola Divorum Fratrum ad Voconium Saxam , qua continetur liberandum eum , qui in se fuerat confessus, cujus post damnationem de innocentia constitisset. Cujus verba haec sunt: Prudenter , & egregia ratione humanitatis, Su- xa carissime , Primitivum servum , qui homicidium in se confingere metu ad dominum revertendisuspeHus effiet , perseverantem falsu demonstratione, damnasti, queejiturus de consciis ; quos eque habere fe commentitus fuerat , ut ad certiorem ipstus de se confefiionem pervenires. nec frustra fuit tam prudens consilium tuum : cum in tormentis constiterit, neque illos ei conscios fui jfe , N ipsum de se temere commentum. potes itaque decreti gratiam facere, cfi eum per officium distrahi 7 jubere: conditione addita , ne unquam in potestatem domini revertatur , quem pretio recepto certum habemus libenter tuli fervo sariturum. Hac epistola significatur, quasi servus damnatus, [si] fuisset restitutus , ad 8 eum pertinebit, cujus fui.:et, antequam damnetur : sed Freies Provinci» eum, quem damnavit, restituere non 9 potest; cum nec pecuniariam sententiam suam revocare pes- sit. Quid igitur? Principi eum scribere oportet, si quando ei [ejus,] qui nocens videbatur , postea ratio innocentis constitit. 2. ULPIANUS lib. 39. ad Edictum. IJEreditarii io fervi, quamdiuincertum est, ad quem bonaper- tineant, non possunt videri in caput domini torqueri. - 3. IDEM lib. 50. ad Edictum. /“'Onstitutione Imperatoris nostri & Divi Severi placuit, plu- rium 11 servum in nullius caput torqueri posse. 12 4. IDEM lib. 3. Disputationum. IN incesto (ut Papinianus respondit, & est rescriptum) servorum tormenta cessant 13 : miia& Lex Julia cessat de adulteris. MARCIANUS lib. 2. Institut. 75I quis viduam vel alii nuptam cognatam, cum qua nuptias con- (1. l.iiit.Jupr. de constitntion. prine. (2. I. I. C. h. t. (3. §. 19. ftipr. hip.l. 12. 1. 15. C. eod. I. ‘J.fupr. de probut. (4. /. 3. inpr, snpr. de testib. (3. 1. 4 C. h. t. (6. I. ;. in sin. jnfr. de re militari. „7- t . a.supr. de his, quisuivel alicn.jur. (8. 1 . 10. inpr. I . 28. §• 4 - L 34. inpr. infr. I. 13. C. de pcen. (9. /. 45. §. i.supr. de re judic. (10. I. 1. §. 6 .snpr. I. 6. in sin. L 17. §. 2. infr. I. 13. C. Cm. d.l. 13. (12. Excip. d. /. 17. §. 2.rn/h. (13, l. 39. mjin.Jupr. ad leg. fui. de adult. (14. I. qS.supr. i. t. (1;. ii. /. 39. in sin. (16. 1. IO. C. h. t. (17. I. 10. §. 3. infr. eod. (l8- 1 - 27. §. lo.supr. ad leg. Jul. de adult. (19. Immo vide l. 6. C. h. t. (20. /. %.supr. L 18. §. 4. infr. I. ult. C. ecd. I. ult. §. 10. C. de jure deliber. (21. /. 1. §. 16 Jiipr. h. t ; (22. /. 17. in sin. infr. eod. (23. I. 1;. §. I. infr. eod. I. 1. §. 32. §. qq.fupr.de SC. Silan. (24. /. i6.C.h. t. L 3. 1. 4. C. ai leg. Jul. majeft. (25. Vide tamen /. I. §.14 -s u i r ' deSC.Silan. (26. /. i.supr. h. t. (27. /. 7. C. de testib. (li.l.lt- infr. h. t. (29. Fac. I. 17, in sin. I. 18. §. 6. infr. eod. 12. Ub- 1669 De pcenis. 12. ULPIANUS lib. 54. ad Edictum. CIquis, nequssiiode eo agatur, liberum r. se dicat: Divus Ha- 0 drianus rescripsit, non esse eum ante torquendum, quam liberale judicium exneriatur. 13. MODESTINUS lib. Regul. PErto pretio servum teilimatum r in quaestionem dari interposita v stipulatione, receptum est. 14. IDEM lib. 8. Regularum. QTatuliber 3 in delicto repertus , speranda: libertatis prxrogati- u va, non 4 ut servus ob ambiguum conditionis , sed ut liber puniendus est. iv CALLISTRATUS lib. 5. de Cognit. JpX libero homine pro testimonio non Vacillante quaestionem haberi 5 non oportet. §. 1. De minore 6 quoque quatuordecim annis in caput alterius questionem habendam non esse, Divus Pius Maecilio rescripsit: maxime cum nullis extrinsecus argumentis accusatio impleatur, nec tamen consequens esse , ut etiam sine tormentis eisdem credatur: nam aetas (inquit) qux adversus asperita- 1670 terrogandus est. §. z. Sane quotiens quaeritur, an fervi in caput domini interrogandi sint, prius 23 de eorum dominio oportet inquiri. §. 9. Cogniturum de criminibus Prxsidem oportet ante diem palam facere , custodias se auditurum : ne hi, quidefenden- ^ £ Un )> subitis accusatorum criminibus opprimantur: quamvis defensionem quocunque tempore, postulante reo, negari non oportet s adeo ut propterea & differantur , & proferantur custodia:. §. 10. Custodia: non solum pro tribunali, sed & de plano 24 audiri possunt, atque damnari. 19. TRYPHONINUS lib. 4. Disputat. J[S , cui fideicommifla 29 libertas debetur , non aliter ut servus questioni applicetur, nisi aliorum quaestionibus oneretur. 20. PAULUS lib. 3. Decretorum. jyjAritus quidam heres uxoris sii* petebat a Suro pecuniam, quam apud eum deposuisse defunctam se absente dicebat, & in eam rem unum testem , liberti sui filium produxerat: apud procuratorem desideraverat & questionem habere de ancilla. Surus nega- r.at se accepisse, & testimonium non oportere unius 26 hominis tem qusstionis cos intertm tueri videtur, suspectiores Iquoque eos- admitti: ne"c solere ä qmestionibus incipi 27, etsi aliena ei et andern facit ad mentiendi facultatem. §. 2. Eum, qui vindicanti cilia: procurator qu*stionem de ancilla habuerat: cumexappel- fervum cavit, domini loco habendum, & ideo in caput ejus servos torqueri non posse, Divus Pius in hxc verba rescripsit: Causam tuam aliis probationibus instituere debes : nam de servis qiuefiio haberi non debet , cum pojsejfbr hereditatis , fui 7 petitori satisdedit , inierim domini loco habeatur. 16. MODESTINUS lib. z. de Pcenis. DEpeti posse 8 quaestionem, Divi Fratres rescripserunt. §. 1. Is, v qui de se confessus est, in caput aliorum 9 non torquebitur : ut Divus Pius rescripsit. 17. PAPINIANUS lib. 16. Refpons. pXtrario quoque accusante, servos in 10 adulterii quaestione con- ^ tra dominum interrogari placuit: quod I). Marcus, ac postea Maximus Princeps judicantes secuti sunt. §. 1. Sed L in questione stupri servi adversus dominum non torquentur. §. 2. De quaestione suppositi partus, vel si petat hereditatem , quem caeteri filii non esse fratrem suum contendunt, questio de servis hereditariis 11 habebitur: quia non contra dominos csteros filios , sed pro successione domini defuncti quaeritur, j- Quod congruit ei, quod Divus Hadrianus rescripsit: cum enim in socium caedis socius po- fiularetur, de communi 12 fervo habendam quxstionem rescripsit: quod pro domino fore videretur. §. 3. De servo 13 in metallum dzmnato quaestionem contra eum, qui 14 dominus fuit, non esse habendam respondi: nec ad rem pertinere, si ministrum se facinoris fuisse confiteatur. 18. PAULUS lib. Sententiarum. Nius facinoris plurimi rei ita audiendi sunt, ut ab eo primum w incipiatur, qui timidior est 15 , vel tener* aetatis videtur. §. 1. Reus evidentioribus argumentis oppressus, repeti 16 in quxstionem potest: maxime si in tormenta animum corpusque duraverit. §. 2. In ea causa, in qua nullis 17 reus argumentis urgebatur , tormenta non facile adhibenda sunt: sed instandum accusatori, ut id, quod intendat, comprobet atque convincat. §. 3. Testes is torquendi non sunt, convincendi mendacii aut veritatis gratia: nisi 19 cum facto intervenisse dicuntur. §. 4. Judex , cum de fide generis inserui non potest, poterit de servis hereditariis habere questionem. §. 5. Servo, qui ultro 20 aliquid de domino confitetur , fides non accommodatur: neque enim oportet salutem dominorum , servorum arbitrio committi. §. 6. Servus in caput [ejus] domini, ä 21 quo distractus est, cuique aliquando servivit, in memoriam prioris dominii interrogari non potest. §. 7. Servus nec si d domino ad tormenta offeratur 11 , in- (1. 1 . 10. in fin. supr. eod. (2. I. 27. in pr. supr. ad leg. Jul. de aiult. (3. I, 9. in fin. infir. depten. -(4. Obst. I. 29. in pr. supr. de fiatulib, (5. I. 18. §. 3. iy.fr. h. t. (6. i. 10. in pr.supr. eod. (7. L in pr.supr. de bered, petit. I. 6. in fin.supr. de Carbon, edidi. (8. 1 - 18 . §. 1. infr. h. t. (9. I. ult. in sin. C. de accusat. (10. I. I. C. b-t- (11. Adde/. 2.supr. eod. (12./. %.supr.eod. (13. /. 9. §. 2. supr. eod. (14. I. n.supr. eod. (1;. Adde l. I. §. i.supr. eod. yb. I. 16. supr. eod. (17. I. l. in pr.supr. eod. (l8- 1.1%. infr. supr. eod. (19. /. 21. §. 2.supr. de tefiib. Nov. 90. c. I. §. I. (20. £ l> §. i,-supr. h. t. (21. Adde /. 11 .supr. eod. (22. I. 7. C. eos. C* 3 - I 1. §. if.supr. eod. (24. /. 6. supr. de accusat. (29. /.27. V 10.supr. ad leg. Jul. de udult. (26. 1 . I. §. 4. supr. h. 1. 1 . 9. §. I. latione cognovisset Imperator, pronunciavit, qusltione illicite habita , unius 28 testimonio non esse credendum, ideoque recte provocatum. 21. IDEM lib. fing. de Pcenis Pagan. QUiestionis habend* causa neminem esse damnandum D. Hadria- nus rescripsit. 22. IDEM lib. 1. Sententiarum. Q Ui fine accusatoribus in custodiam recepti sunt, questio de bis ' habenda non [est,] nisi aliquibus suspicionibus urgeantur. T I T. XIX. DE PCENIS. 29 1. ULPIANUS [lib. 8- Disputat.] QUotiens de delicto queritur, placuit non eam poenam subire v '*- quem debere, quam conditio ejus admittit eo tempore, quo sententia de eo fertur: sed eam , quam sustineret, ii eo tempore esset senteniiam passus, cum 30 deliquisset. §. 1. Proinde si servus crirnen commiserit, deinde libertatem consecutus dicetur: eam prenam sustinere debet, quam sustineret, si tunc sententiam passus fuisset, cum deliquisset. §. 2. Per contrarium quoque, si in deteriorem conditionem fuerit redactus, eam poenam subire eum oportebit, quam sustineret, si in conditione priore durasset. §. 3. Generaliter placet, in Legibus publicorum judiciorum vel privatorum criminum, qui extra ordinem cognoscunt Prafecti vel Prtesides, ut eis, qui poenam pecuniariam egentes eiudimtqi , coercitionem extraordinariam inducant. 2. IDEM lib. 48. ad Edictum. J?Ei capitalis 32 damnatum sic accipere debemus , ex qua causa v damnato vel mors , [vel] etiam civitatis.amiffio , vel servitus contingit. §. I. Constat, postquam deportatio33 in locum aqua & ignis interdictionis successit, non prius amittere quem civitatem , quam 34 Princeps deportatum in insulam statuerit. Pr*fidem enim deportare non posse, nulladucitatio est. Sed Fr*fectns Urbi3; jus habet deportandi, statimque post sententiam Pr*secti amisisse civitatem videtur. §.2. Eum accipiemus damnatum, qni non provocabit 36: exterum, si provocet, nondum damnatus Videtur. f Sed & si ab eo, qui jus damnandi non habuit, rei capitalis quis damnatus sit: eadem causa erit. Damnatus enim ille est , ubi damnatio tenuit. P 3. IDEM lib. 14. ad Sabinum. T Regnantis mulieris consumend* 37 damnat* poena differtur , C. de tefiib. (27. /. 1. in pr.supr. h. t. 1^:8- d. I. 9. 9. 1. (29. Lib. 9. C. 47. Isov. 134. (30. Imino vide Lpen.supr.fi ex noxali causa. (31. I. 7. §. 3 .supr. d.e jurisd. I. ult. in fin. supr. de it jus vocand. I. 9. in fin. supr, de incen.l. I. ult. znfin. C. de modo mul- 'etar. I. 4. vers quod si. C. desugit. L 12. §. ;. in sin.%. ult. vers.fi autem penuria. C. de ecdific. privat. 2. Fcud. 53 * §• I. in fin. (32. I. 4. in pr.supr.fi quis cuutionib. I. \%.supr. de hon. poJJ. I. 28. in pr. infr. h. 1. 1 . 103. infr. de verb.jign. (33. I. 3. supr. ai leg. Jul. pe- cuiat. (34. I. 6. §. I. infr. de interdidi. £f releg. I. 1. §. 3. supr. de legat. 3. (3;. d. I. I. §. 4. d. I. 6. §. I. (36. I. 6. infr. de appellat. (37. 1 .18 .supr. deflatu hornin. Unii nn 2 quoad IÖ7I Digestorum Lib. XLVIII. Tit, XIX. 1672 quoad pariat. Ego quidem , & ne quxstio de ea habeatur, Lio observari, quamdiu prignans est. 4.. MARCIANUS lib. 13. Institutionum. "•"»Elegati sive in infulam deportati, debent locis interdictis absti- 2'. ne j.' c; & hoc jure utimur , ut relegatus interdictis locis non •excedat, alioquin 1 in tempus quidem relegato perpetuum exi- dium , in perpetuum relegato infnli relegationis, in infulam relegato deportationis, in infulam deportato poma capitis adrogatur: & hic ita , fi quis non excesserit in exilium intra tempus, intra quod debuit; sive etiam alias exilio non obtemperaverit: nam contumacia ejus cumulat pcenam : & nemo potest commeatum 2 , remeatum ve dare exuli, nili Imperator, ex aliqua causa. ;. ULPIANUS lib. 7- de Officio Proconsulis. A E sentem 3 in criminibus damnari non debere Divus Trajanus ^ Julio Frontoni rescripsit. Sed nec de suspicionibus debere ali quem damnari, D. Trajanus Assuluo Severo rescripsit: Satius 4 tnim ejje, impunitum relinqui fucinus nocentis, quam innocentem damnare. f Adversus contumaces vero , qui neque denunciationi- bus, neque Euictis-Prisidum obtemperassent, etiam absentes pro- nunciari oportet secundum morem privatorum judiciorum. Potest ■auis defendere , hic non esse contraria. Quid igitur est ? melius statuetur, in absentes pecuniarias quidem pamas, vel eas, qui «xiltimationem contingunt, si iipius admoniti per contumaciam desint, statui posse, & usque ad relegationem procedi: verum si quid gravius 5 irrogandum fuisset, puta in metallo, vel capitis -panam non esse absentibus irrogandam. §. 1. In accusatorem autem absentem uonnunquam gravius statuendum , quam Tnrpillia- mi Senatusconsulti pcena irrogatur , dicendum est. §. 2. Refert, •& in majoribus delictis , consulto6 aliquid admittitur, an casu: ■& sane in omnibus criminibus distinctio hic poenam aut justam •eligere debet, aut temperamentum admittere. 6. IDEM lib. 9. de Officio Proconsulis. -OI quis Forte, ne 7 supplicio adficiatur, dicat Je habere, quod ^ Principi referat salutis ipjius causa: an remittendum sit ad eum, videndum est ? Et sunt plerique Prifidum tam timidi, ut etiam post sententiam de eo dictam, poenam sustineant, nec quicquam .audeant: alii omnino non patiuntur quicquam tale allegantes: nonnulli neque semper, neque nonnunquam remittunt, sed inquirunt quid sit, quod allegare Principi velit, quidque [quod] pro salute ipsius habeat dicere; post qux aut sustinent poenam, aut non sustinent. Quod videtur habere mediam rationem : exterum , ut : mea fert opinio , prorsus eos non debuisse, posteaquam semel damnati sunt, audiri, quidquid allegent. Quis enim dubitat , eludenda: poenx causa ad lue eos decurrere ? magisque esse puniendos, qui tamdiu conticuerunt, quod pro salute Principis habere se dice- ,re jactant V nec enim debebant tam magnam rem tamdiu reticere. §. 1. Siquos.Comitum, vel Legati fui reos Proconsul invenerit: utrum punire eos debeat, an successori servare, quiri potest? Sed multa exstant exempla , qui non tantum officialium suorum, nec sub se agentium , verum suos quoque servos ptcm adfeceruut. Quod quidem faciendum est, ut exemplo deteriiti minus delinquant. §. 2. Nunc genera poenarum nobis enumeranda sunt, quibus Prisides adfieere quemque possint, f Et sunt poenx , qui aut vitam adimant, aut servitutem injungant, aut civitatem auferant aut exilium., aut coercitionem corporis contineant. 7. CALLISTRATUS lib. 6. de Cognitionibus. TsEIuti fustium admonitio, flagellorum castigatio, vinculorum * verberatio. 8- ULPIANUS lib. 9. de Officio Proconsulis. AUtdammimcum infamia, aut dignitatis aliquam depositionem, aut alicujus actus prohibitionem.. §. i. Vita adimitur, uts puta fi damnatur aliquis, tu gladio in eum animadvertatur. Sed animadverti gladio oportet, non securi, vel telo , vel fusti, vel (1. I. 28. §. 13. infr. h.t. (2. V. /. 31. in sin. infr. eod. (3. /. l.fupr. de requirenti, vel absientib. damit. (4. Fac. I. 47. fupr. de •oblig. U aci. d. I. 1. §. 1. (fi. I. 11. §. peri. infr. h. t. (7.1 . 18. C. eod. (z. I. 28. in pr. infr. eod. (9. /. 38. §. I. infr. eod. \io. i. pen.fupr. de qua-ftivn. (11. Mut. A r ov. 22. c. 8. (12. 1. 5. % tdt. infr. de extraord. cogit. I. 12. infr. de jure fisci. tz. 6. infr. »•■i. (.13, v. I. 6. §. 1. infr. deinttriiä. tfij r, relegat. (> 4 - ^ $• laqueo, vel quo alio modo. Proinde nec liberam mortis facultatem concedendi jus Psiiides habent: multo magis vel veneno necandi. Divi tamen Fratres rescripserunt, permittentes liberam mortis facultatem. §. 2.' Hostes autem , item transfugi9 , ea pnena adliciuntur, ut vivi exurantur. §. 3. Nec ea quidem poena damnavi quem oportet, ut verberibus necetur , vel virgis interimatur, nec tormentis 10: quamvis plerique, dum torquentur, deficere solent. §.4. Est pcena, qui adimat 1 r f libertatem, hujusmodi, utputa si quis in metallum 12, vel in opus metalli damnetur: metalla autem mu ita numero sunt: & quidam quidem Provincii habent, quadam non habent: sed qui non habent, iu eas Provincias mittunt. qui metalla habent, tz. Prisecto plane urbi specialiter 13 competere jus in meiullmn damnandi, ex epistola Divi Severi ad Fabium Cilonem exprimitur, tz. 6. Inter eos autem , qui in metallum, & eos, qui in opus metalli damnantur, differentia in vinculis tantum est, quod, qui in metallum damnantur, gravioribus vinculis premuntur ; qui in opus metalli, levioribus : quod ve refuga- ex opere metalli in 14 metallum dantur: ex metallo gravius 1$ coercentur, tz. 7. Quisquis autem in opus publicum damnatus refugit, duplicato tempore damnari solet: sed duplicare eum id temporis oportet, quod ei, [cum] iuperesset, fugit: scilicet ne illud duplicetur, quod adprehenfus in carcero fuit. Et si in decem annos damnatus iit, aut perpetuari ei debet ptena, aut iu opus metalli transmitti, f Plane si decennio damnatus fuit, & initio statim fugit: videndum est, utrum duplicari ei tempora debeant, an vero perpetuari , vel transferri in opus mctalii. Et magis est, ut transferatur, aut perpetuetur : Generaliter enim dicitur, quotiens decennium excelsura est duplicatio, non esse tempore poenam arctandam, tz. 8- In ministerium metallicorum famini io ip perpetuum, vel ad tempus damnari solent: simili modo & in salinas. 17 Et [si] quidem in perpetuum fuerint damnata, quasi servi pceni constituuntur: si vero ad tempus damnantur, retinent civitatem, tz. 9. Solent Prisides in careere continendos damnare , aut ut in vinculis contineantur : sed id eos facere non oportet: nam hujusmodi pceni interdicti sunt 18 r ettreer enim ai continendos homines, non 19 ad puniendos haberi debet, tz. io. In calcariam quoque, vel sulphurariam damnari solent, sed hi pffiii» metalli magis sunt. tz. 11. Quicunque in Ludum venatorium io fuerint damnati, videndum est, an servi pceni efficiantur. Solent enim Juniores [hac pcena adfici: utrum ergo servi ptemisti] efficiantur, an retineant libertatem, videndum est? & magis est, ut hi [quoque servi efficiantur: hoc enim] distat ä citeris, [quod infti- . tuuntur! -venatores aut pyrricharii, aut [inj aliam qnam voluptatem , gesticulandi, vel aliter se movendi gratia, tz. 12. Servos in metallum, vel in opus metalli, item in ludum vemaorium 21 dari solere, nulla dubitatio est: & si fuerint dati , servi pceni etficiun- tur : nec ad eum pertinebunt, cujus fuerint, antequam damnarentur. Denique cum quidam servus in metallum damnatus ^beneficio Principis esset jam pcena liberatus : Imperator Antoninus rectissime rescripsit, quia semel domini elfe desierat servus pcena fastus, non esse cum in potestatem domini postea reddendum. tz. 13. Sed live in perpetua vincula fuerit damnatus servus, sive in temporalia, ejus 22 remanet, cujus fuit, antequam damnaretur. 9. IDEM- lib. 10. de Officio Proconsulis. jVTOris est, Advocationibus 23 quoque Prisides interdicere, & 1 A nonnunquam in perpetuum interdicunt, nonnunquam ad tempus , vel annis metiuntur, vel etiam tempore, quo Provinciam regunt, tz. 1. Necnon ita quoque interdici potest alicui, «e certis personis adfit. tz. 2. Potest & ita interdici cui, ne apud tribunal Pr'- k *• (19. Vide tamen /. 3. infin. fupr. de cttftod. (20. §. 1 s.infr.h.l. (21. tz. 11 .fupr. h. I. (22. »ex. /. 1. infin. C. qui non post, ai libert. (23. I. 1. tz. 13. fupr. de ojfic. priesest: urbi. I. 6. in fu.fupr. &l. 1. C.de postulando. I. 6. tz. ult. in pr. fupr.mandati. (24. Adde in •. 7. fupr. de postulan.lt . jotiiS i673 De poenis. 1674 gotiis accommodare se non permittatur. Solet autem ita vel juris Pudiofisinterdici, vel Advocatis, vel tabellionibus pragmaticis. H. 5- Solet & ita interdici, Ne injlrumentu omnino forment, neve libellos concipiant, vei testationes consignent. §. 6. Solent & lic , Ne eo loci sedeant, quo in publico instrumenta deponuntur, archio forte , vel grammatophylacio. §. 7. Solet & sic, Ut testamenta ne ordinent, vel scribant, veljignent. §. g. Erit & illa peena, Ne quis negotiis publicis interveniat: hic tn/ni privatis quidem intercise poterit, publicis prohibebitur : ut solent, quibus sententia prx- cipitur Sjj.uoW&iv dniyn 5-<1, id est, publicis abdinrre. §. 9. Sunt autem & ali» pceme , si Negotiatione 1 quis abstinere jubeatur, vel mi conductionem eorum, queo publice locantur, accedere , ut ad veciigaiia publica. §. 10. Interdici autem negotiatione plerumque vel negotiationibus solet, f Sed damnare, ut quis negotietur, an possit, videamus? Et sunt quidem lix poenx, si quis generaliter tractare velit, inciviles, invitum hominem jubere facere, quod facere non potest. Sed si quis specialiter tractaverit, potest esse justa causa compellendi cujus ad negotiationem. Quod si Fuerit, sequenda erit sententia. §. 11. Iftx fere suut poenx, qus injungi solent. Sed enim sciendum est, discrimina esse plenarum , neque omnes eadem poena adsici posse. Nam in primis Decuriones 2 in metallum damnari non possunt, nec in opus metalli, nec Fures subjici, vel vivi exuri: & si forte hujuscemodi sententia fuerint affecti, liberandi erunt: sed hoc non potest efficere, qui 3 sententiam dixit: verum referre ad Principem debet, ut ex auctoritate ejus poena aut permutetur, aut liberetur. §. 12. Parentes quoque, & liberi 4 decurionum in eadem causa sunt. §.13. Liberos non tantum filios accipere debemus , verum omnes liberos. §. 14. Sed utrum hi [soli] qui post decurionatum suscepti sunt, his pomis non adficiantur: an vero omnes omnino liberi , etiam in plebeja familia suscepti, videndum est: & magis puto, omnibus 5 prodesse debere. §. 1$. Plane si parens decurio esse desierit: si quidem jam decurione fuerit editus , proderit ei, ne adsi- ciatur: enimvero, siposteaquam plebeiss factus est, tunc suscipiat filium, quasi plebejo editus, ita erit plectendus. §. 16. Statuliberum quasi 6 liberum eum jam puniendum , D. Pius Salvo Marciano rescripsit. 10. MACER lib. 2. de publicis Judiciis. 7N servorum persona ita observatur, ut exemplo humiliorum pu- niantur , & ex quibus causis liber fustibus 7 cwditur , ex his servus flagellis csdi, & domino reddi jubetur: & ex quibus liber fustibus essus, in [opus] publicum damnatur, ex his servus lub piena vinculorum ad ejus temporis spatium, flagellis essus domino reddi jubetur. Si sub poena vinculorum domino reddi jussus, non recipiatur, venundari: & si emptorem non invenerit, in opus publicum , & quidem perpetuum , tradi jubetur. §. 1. Qui ex causa in metallum dati sunt, & post hoc deliquerunt, in eos tanquam metallicos constitui debet: quamvis nondum in eum locum perducti fuerint, in quo operari habent: nam ftatim, ut de his sententia dicta est, conditionem suam permutant. §.2. In personis tam plebejorum , quam decurionum illud constitutum est, ut, qui 8 majori poena adScitur, quam Legibus statuta est, infamis non fiat: ergo & fi opere temporario quis multatus fit, vel tantum fustibus essus, licet in actione famosa, veluti furti: dicendum erit, infamem non esse: quia [&] solus fustium ictus gravior est, quam pecuniaria damnatio. 11. MARCIANUS lib. 2. de publicis Judiciis. pErspiciendum 9 est judicanti, ne 10 quid aut durius, aut remissius u constituatur, quam causa-deposcit: nec enim aut severitatis, aut clementis gloria affectanda est: sed perpenso judicio , prout qusque res expostulat, statuendum est. Plane in le (1. §. 10. infr. hic. I. I. §. 13 .supr. de offic. praifecti urbi. (2. I. Z. C.h. t. I. 3. infr. de Veteran. (3. /. 45. §. i.supr. de rcjudic. (4. L 9. C. h. t. I. ;. C. ex quib. caus.. infam. I. 2. §. 2. infr. de decurionib. (6. I. 14. Jupr. tit. prox. obst. I. 29. in pr.supr. de fiutulib. (7. I. 28. §. 2. infr. h. 1.1. 4. §. i.supr. de incendio. I. ult. supr. de injur.. (z. I. 13. §. 7 .supr. de his, qui notantur. I. 4. C. ex quib. caus. infam. I. 15. in pr. infr. ad municipal.. (9. t. 16: §. I. infr. h. 1.1. 4. §. 1. in sin.supr. de incendio, (io. Vide tamen l. >Z. §> t-supr.de his, qui notantur.. I. 3, C. ex quib. caus. infam. (11. v. vioribus causis proniores ad lenitatem judices esse debent r in gravioribus pcenis severitatem Legum cum aliquo temperamento: benignitatis subsequi. § 1. Furta domestica 12 , fi viliora sunt, publice vindicanda non sunt: nec admittenda est hujusmodi accusatio, cum lervus a domino , vel libertus a patrono , in cujus domo moratur, vel mercenarius ab eo, cui operas suas locaverat, offeratur quxstioni: nam domestica furta vocantur, qus fervi dominis, vel liberti patronis, vel mercenarii, apud quos degunt , subripiunt. §. 2. Delinquitur autem aut proposito , aut impetu, aut casu. + Proposito delinquunt latrones , qui factionem habent. f Impetu autem, cum per ebrietatem ad manus, aut ad ferrum venitur, f Casu vero, cum in venando telum in feram milium, hominem interfecit. §. 3. Capitis ptena est, bestiis 13 objici, vel alias similes poenas pati [vel] animadverti. 12. MACER lib. 2. de Officio Prsfidis. AUod ad statum damnatorum pertinet, nihil interest , judicium publicum fuerit, necne: nam sola lententia, non genus criminis spectatur: itaque hi, in quos animadverti jubetur, quive ad bestias dantur , confestim poenx 14 fervi fiunt. 13. ULPIANUS lib. 1. de Appellat. TJOdie licet ei, qui extra ordinem de crimine cognoscit, quam vult sententiam ferre, vel graviorem, vel leviorem : ita tamen, ut in utroque modo rationem non 1; excedat. 14. MACER lib. 2. de Re militari.. Q Uxdam delicta pagano aut nullam , aut leviorem poenam irro- -gant: militi vero , graviorem: nam similes artem ludicram fecerit, vel in servitutem 16 fe venire passus est, capite puniendum , Menander scribit. 15. VENULEJUS SATURNINUS lib. 1. de Officio ' Proconsulis. TAlvus Hadrianus eos , qui in numero decurionum 17 essent, capite puniri prohibuit: nisi si qui parentem occidifient: verum poena Legis Cornelix puniendos , Mandatis pleniffime cautum est. 16. CLAUDIUS SATURNINUS lib. sing. de pcenis Paganorum. A Ut facta puniuntur, ut furta 18 , cxdefque 19 : aut dicta 20, ^ ut convicia, & infida: advocationes: aut scripta, ut falsa , & famosi libelli 21 : miconsilia , ut conjurationes & latronum conscientia : quosque alios suadendo juvijse, sceleris est instar. §. I. Sed hxc quatuor genera consideranda sunt septem modis: causa, persona, loco, tempore, qualitate, quantitate & eventu. §. 2. Catt~ fu, ut in verberibus : qux impunita sunt ä magistro allata, vel parente: quoniam emendationis, non 22 injurix gratia videntur adhiberi. puniuntur , cum quis per iram ab extraneo pulsatus est. _ §. 3. Persona dupliciter spectatur : ejus, qui Fecit, & ejus, qui passus est. Aliter enim puniuntur ex iisdem 23 facinoribus servi, quam liberi: & aliter, qui quid in dominum parentemve aulsls est, quam qui in extraneum, in magiitrum vel in privatum. J I11 ejus rei consideratione xtatis 24 quoque ratio habeatur. §. 4. locus facit, ut idem vel furtum vel sacrilegium sit, & capite luendum, vel minore supplicio. H. 5. Tempus discernit emansorem a fugitivo : & effractorem , vel furem diurnum a nocturno. §. 6. Quali, täte, cum factum vel atrocius, vel levius est: ut hirta manifesta ä nec manifestis discerni solent, rixx a grassaturis , expilariones a furtis, petulantia ä violentia. Qua de re maximus apud Grxcos Orator Demosthenes sic ait : 'Ovyx; n nt.r.yn orxJr.Tivrr.t ü/'A r, KTifiix' tc T-jnTtsS-xt esi'j dsiue . x«i- V ‘ß$iV» TTC/k'i y'-io «V 'TTCt/KTSlSV 5 TVTTTWVj TrxS-tov ’kv ccvvyy; faxt hvvxtro ß)J,uy.u.Ti , ry QivV'fi orxv cr-uv , GTOtv msiSJxcjc ^ orciv z-x) y-tppy.C' ^ tocvtk Y.l- oiiS-savxZ ocvruv cotS’itS tu 'TfSTjsXst- N--S OV &/VÖV* CtfatC TC §2> 6Q XvSfC? ’AfavMOt ) wv 0 grcf&>, rxiifKXTt » rep 6jc , VSl . TUVTU Nov. 82. c. 10. circa fin. Nav. Leon. 61. iJpS- O ^*7-^89. fiipr. de fürt. (iZ. /. 8. §-/«. s»pr. testam, facere . I 6. §. 6. fiupr. de injust. rupt. irrito satio testam. I. 25. §. ^fiupr. de adqutr. velcmitt. bered. (14. v. I. vp.infr.h. t. (iq.Lii.inpr.supr. eod (16. v. I. 6. §. 5. supr. de injust. rupt. r/ntofaäo testam. (17 l 3.Cst.Kt. (18. supr.de flirt., (iq. supr. ad leg. Corncl. de sicar ' (20. supr.de injur. (21. C.defamos, lihell. (22. I. q. in fin. I. 6. supr. ad leg. Aquil. I. «». C. de emendat, propinqu. (23. L 9. §. 11. L 10. in pr.supr. h. t. (24. v. I. %. C. epiL sinn nn 3 Id 1675 t Digestorum Lib. XLVITI« Tit. XIX._1676 - Id est, Non enim plag* repraesentat contumeliam, sed dedecoratio : neque verberari liberis eft mulum , quamvis efl malum , si in contumeliam : tsulta enim Utique facit , qui verberat, 6 viri Athenienses , quorum ±ui patitur, quadam neque annunciare poterit alii, schemate, aspectu, voce: cum verberat ut contumeliam inferens, cum ut inimicus exigens, cum verberat fustibus, cum in pupilla : hac movent, hac ex- 'ti-afe constituunt homines eorum non afuetos existentes , ut conviciarentur. §. 7. Quantitas discernit furem ah abigeo : nam qui unum luem subripuerit, ut fur coercebitur: qui gregem i , ut abigeus. §. s. Eventus 2 spectetur , ut ä clementiifimo quoquo fasta. ( quanquam Lex non minus eum , qui occidendi hominis causa Z cum telo fuerit, quam eum , qui occiderit, puniat: ) & ideo apud Gracos exilio voluntario fortuiti casus luebantur, ut apud praecipuum Poetarum scriptum est : Evrc fj-i TVT S-5V livroc NlKITIK E? Ovil VT!J "llyoc/ty v.uhi[ci a' d-iOcou.Txoir' -jvo t.uyfic , 'H U.XTl TU> , a 1-5 VOClSX XS(T5XTXVSV 'AhQiSx/J.XVTO; , TKnvto: > £y. lorii.m , «V©' aqsx-yxX'uot yj'hxrril'. Id est, Quando me parvulum existentem Menoetius ex Opunto Duxit ad vestram ( domum ) parricidium ob trifte , Die illo , cum filium occidi Amphidamantis , Imprudens , invitus , circa talos iratus. $. 9. Evenit, ut eadem scelera in quibusdam Provinciis gravius plectantur, ut in Africa messium incensores, in Myiia vitium: ubi metalla sunt, adulteratores moneta. §. 10. Nonnunquam evenit, ut aliquorum maleficiorum supplicia exacerbentur, quotiens nimium multis personis grafiantibus exemplo opus fit. 17. MARCIANUS lib. 1. Institutionum. CUnt4 f quidam fervi poenae, ut sunt in metallum dati, & in " opus metalli: & fi quid eis testamento datum fuerit, pro non scriptis est 5 : quasi non 6 Castaris fervo datum , sed poena. §. 1. Item quidam dvMi; 7 sunt, [hoc est, fine civitate : ] ut sunt in opus publicum perpetuo dati, & in insulam deportati 8 : ut ea quidem , qua Juris civilis lunt, non habeant: quae vero juris gentium sunt, habeant. 18, ULPIANUS lib. 3. ad Edictum. fOgitationis 9 poenam nemo patitur. 10 19. IDEM lib. 57. ad Edictum. CI non defendantur fervi L dominis, non utique statim ad fuppli- ciurn deducuntur, sed permittetur eis defendi vel ab alio 11: & qui cognoscit, debebit de innocentia eorum quaerere. 20. PAULUS lib. 18. ad Plautium. Cl poena alicui irrogatur, receptum est commentitio jure, ne ad " heredes transeat: cujus rei illa ratio videtur , quod poena constituitur in emendationem hominum : quae mortuo eo, in quem constitui videtur, desinit. 21. CELSUS lib. 37. Digestorum. TlLtimumi2 supplicium [elfe] mortem solam interpretamur. *■* 22. MODESTINUS lib. 1. Differentiarum. TN metallum damnati, si valetudine, aut aetatis infirmitate inu- “■ tiles operi faciendo deprehendantur , ex Rescripto Divi Pii ä Prrelide dimitti poterunt, qui aestimabit de his dimittendis: si modo vel cognatos , vel adfines habeant, & non minus decem annis pcenae suae functi fuerint. 23. IDEM lib. 8. Regularum. ■CIne praefinito tempore in metallum dato, imperitia dantis , de- ^ cennii 13 tempora praefinita videntur. 24. IDEM lib. ii. Pandectarum. pOruin, qui relegati vel deportati sunt ex causa Majestatis sta. - L * tuas detrahendas scire debemus. 23. IDEM lib. 12. Pandectarum. CI diutino tempore aliquis in reatu fuerit, aliquatenus pcena ejus 0 sublevanda erit: sic enim constitutum est: Non eo modo puniendos eos, qui longo tempore in reatu agunt, quam eos, qui in recenti sententiam excipiunt. §. I. Non potest quis sic damnari , Ut de saxo praecipitetur. 26. CALLISTRATUS lib. 1. de Cognitionibus. PRimen vel pcena paterna nullam maculam 14 filio infligere po- te st. Namque unusquisque ex Tuo aumiffo forti subjicitur: nec alieni criminis 13 succellor constituitur: idque Divi Fratres Hierapolitanis rescripserunt. 27. IDEM lib. 5. de Cognitionibus. JTIvi Fratres Harruntio Siloni rescripserunt, non solere Prxsides Provinciarum ea, qua pronunciaverimt, ipsos rescindere. 16 Vetina quoque Italicensi rescripserunt, suam mutare sententiam neminem posse: idque insolitum esse fieri, f Si tamen de se quis mentitus 17 fuerit, vel , cum non haberet probationum instrumenta, qux postea repererit, prena afflictus sit: nonnulla exstant Principalia Rescripta, quibus vel pcena eorum minuta esi, vel in integrum restitutio concessa : sed id duntaxat 18 a Principibus fieri potest. §. I. De Decurionibus 19 & Principalibus civitatum , qui capitale admiserunt, Mandatis cavetur, Ut si quis (id) admisijjc videatur, propter quod relegandus extra provinciam ia infulam sit : Imperatori scribatur adjecta sententia u Frajiie. §. 2. Alio quoque capite Mandatorum in hac verba cavetur: Si qui ex Principalibus alicujus civitatis latrocinium fecerint, aliudve quod facinus, ut capitulem pcenum meruijfe videantur, com- mijerint: vinclos eos custodies , eft mihi scribes , eft adjicies, quii quisque commiserit. 28. IDEM lib. 6. de Cognitionibus. PApitalium 20 poenarum fere isti gradus sunt. T Summum 21 supplicium esse videtur ad furcam 22 damnatio: item vivi23 crematio , (quod quanquam summi supplicii appellatione merito contineretur , tamen , eo quod postea id genus pcena adinventnm est, posterius primo visum est: ) item capitis amputatio, f Deinde proxima morti poena metalli 24 coercitio, [f Post] deinde in insulam deportatio. §. 1. Catera poena ad existimationem, non ad capitis periculum pertinent, veluti relegatio ad tempus, vel in perpetuum, vel in insulam : vel cum in opus quis publicum datur, vel cum fustium ictu subjicitur. §. 2. Non omnes saltibus ca- di solent, sed hi duntaxat, qui liberi 23 sunt, & quidem tenuiores homines ; honestiores vero fiT.ibus non subjiciuntur: idque Principalibus Rescriptis specialiter exprimitur. §. 3. Solent quidam , qui vulgo se Juvenes appellant, in quibusdam civitatibus turbulentibus se acclamationibus popularium accommodare : qui si amplius nihil admiserint, nec ante sint a Pra- side admoniti: fustibus casi dimittuntur, aut etiam spectaculis eis interdicitur: quod si 26 ita correcti, in eisdem deprehendantur , exilio puniendi sint: nonnunquam capite plectendi: scilicet cum sapius seditiose, & turbulente se gesserint, & ali- quotiens ad prehensi, tractati clementius, in eadem temeritate propositi perseveraverint. tz. 4. Servi casi , solent dominis reddi. §. 3. Et (ut generaliter dixerim) omnes qui fustibus cadi prohibentur , eandem habere honoris reverentiam debent, quam decuriones 27 habent. Est enim incon- (l. I. o-supr. de abigeis. (2. Immo vide l. 14. fupr. ad leg. Carmel. desicar. (3. L 7- 0. d. t. (4. Abrog. Nov. 22. c. 8. (S- /. '*$• §■ 3- fupr. de adquir. vel omitt. hered. I. I. C. de bered, instit. excip. /. 11 .fupr. de aliment. I. 3. in pr.supr. de his r qua: pro non feript. (6. d. I. 3. in pr. (7. i.§. 2. in sin. fupr. delegat. 3. (z. /. 6. in pr. infr. de interdici. fft releg. (9. /. I .infin.Jupr. quod quisque juris. (io. Vide tamen /. 6. in pr. C. de his, qui ad ecclef.l. q.inpr. C. ad leg. Jul. mujest. (11. l. 11.fupr. de pubi, indic. (12. I. 28. inpr. I. 29. infr-. h.t. (13. Immo vide l. 10. C. eoi. (14. 1.1. §. 2. in sin. tz. 7. infr. de decurienib. excip. I. 3. 5. 1. C. «d leg. Jul. majeft. (13. I. 7. in sin. fupr. de senator. I. 8- infin.supr. de injus vocand. I. 34. in sin.fupr. de ritu nupt. C. ne sitius pro patre. (16. I. 15. C. h. 1.1. 43. §. 1. /. 55 .fupr. de rejudic. i. I. infin.Jupr. iequastion. (17. d. i. I> §. illt, (18. d. §. 1. 1. 9. §. ll.fupr. b. t. (19. L 1. in sin. pr. infr. quando appcll. (20./.2. in pr.supr. h. 1.1. 4. in pr. fupr.si quis cautionib. (21. I. 29. infr. h. t. (22. tz. 13. infr. hic. I. 38. tz. I. eft 2. infr. cod. (23. §. n. fft 12. infr. hic. I. 8. tz. 2. fupr. eod. I. 6. in pr.supr. ad leg. Jul. pe- culat. I. 3. in sin. C. ubi causa sifcal. L un. inpr. C. de mulierib. qua se propriis ferv. L 3. C. de maleficis, i. un. tz. ult. C. de raptu. I. 2. «n fin. C. de falsa moneta. I. 1. C. de immunit, nemini conced. I. 9. C. de remilit. (24. I. S. tz. 4. §. 6. fupr. h. t. (23. t. 10. in pr.supr. cod. I. 1. tz. 10. fupr. de ojfic. praefecti urbi. I. 4. tz. 1 .fupr. de inceni. I. ult. fupr. de injur. I. ?. C. ea qttib. cauf. infam. I. 3. infr. de Veteran. (26. Fac./. I. fupr. de jure patronat. l.%.infin, C. de episcopali audient. (27. /. 9. tz. 11. /. lq.fupr, L 3. C. h. t. /. 3. infide Veteran, L 16. C. de quaftion. Itans i677 De poenis, 167S stans dicere , eum , quem Principales Constitutiones Fustibus subjici prohibuerunt , in metallum dari poste. §. 6. D. Hadrianus in hM verba rescripsit: In opus metalli ad tempus nemo damnari debet: sed qui ad tempus damnatus est, etiamJi faciet metallicum opus, non in metaBum damnatus ese intclljgi debet: hujus enim libertas manet , qmmdiu etiam hi, qui Q1011) in perpetuum opus damnantur. Proinde & mulieres hoc modo damnat*, liberos pariunt. §. 7. Ad statuas 1 confugere vel imagines Principum, in injuriam alterius , prohibitum est : cum enim Leges omnibus hominibus aequaliter securitatem tribuant, merito visum est, in injuriam potius alterius, quam fui defensionis gratia , ad statuas vel imagines Principum confugere : nisi fi quis ex vinculis , vel custodia , detentus h po- tentioribus, ad hujusmodi praesidium confugerit: his enim venia tribuenda est. _ Ne autem ad statuas, vel imagines quis confugiat, Senatus ccnsiiit. Eumque, qui imaginem 2 Caesaris in invidiam alterius prxtulisset, in vincula publica coerceri, D. Pius rescripsit. §. 8- Omnia admissa in 3 patronum, patronive filium, patrem 4, propinquum, maritum, uxorem, csterasque necessitudines, gravius vindicanda sunt: quam in extraneos. §.9. Venenarii capite puniendi sunt: aut, si dignitatis respectum agi oportuerit, deportandi. §. 10. Grassatores, qui praedae causa id faciunt, proximi latronibus habentur: & si cum ferro adgredi, & spoliare instituerant: capite puniuntur 5 utique si saepius, atque in itineribus hoc admiserunt: caeteri in metallum dantur , vel in insulas relegantur. §. n. Igni cremantur plerumque fervi, qui saluti dominorum silorum insntiaverint: nonnunquam etiam liberi plebeji, & humiles personae. §. 12. Incendiarii 5 capite puniuntur, qui ob inimicitias, vel praedae causa incenderint intra oppidum : & plerumque vivi exuruntur. Qui vero casam aut villam, aliquo lenius, f Nam fortuita incendia, si, cum vitari poflint, per negligentiam eorum , apud quos orta sunt, damno vicinis fuerunt, civiliter 6 exercentur: ut qui jactura affectus est, damni disceptet, vel modice vindicaretur. §. 13. In exulibus gradus poenarum constituti Edicto Divi Hadriani: ut, qui ad tempus relegatus est, si redeat 7, in infulam relegetur: qui relegatus in infulam, excesserit, in insulam deportetur : qui deportatus evaserit, capite puniatur. §. 14. Ita & in custodiis gradum servandum esse, idem Princeps rescripsit: id est, ut qui a J tempus damnati erant, in perpetuum damnarentur: qui in perpetuum damnati erant, in metallum damnarentur : qui in metallum damnati id admiserint, summo supplicio afficerentur. §.15. Famosos latrones in 8 his locis, ubi grassati sunt, Furca figendos, compluribus placuit: ut & conspectu deterreantur alii ab iisdem facinoribus, Lsolatio sit cognatis & ad- finibus interemptorum eodem loco pcena reddita , in quo latrones homicidia fecissent: nonnulli etiam ad bestias hos damnaverunt. §. 16. Majores nostri in omni supplicio severius 9 servos, quam liberos: famosos, quam integr* famae homines . punierunt. 29- GAJUS lib. 1. ad Legem Juliam & Papiam. QUi ultimo 10 supplicio damnantur, statim & civitatem & liber- tatem perdunt: itaque praoccupat hic casus mortem , & nonnunquam longum tempus occupat: quod accidit in personis eorum, ?ui ad bestias damnantur, saepe etiam ideo servari solent post damnationem , ut ex his in alios quaestio habeatur. 30. MODESTINUS lib. 1. de Poenis. j^I quis aliquid fecerit, quo leves hominum animi superstitione numinis terrerentur , Divus Marcus hujusmodi homines in insulam relegari rescripsit. 31. IDEM lib. 3. de Pcenis. bestias damnatos, favore populi Frieses dimittere non 11 debet: sed si ejus roboris vel artificii sint, ut digne populo Romano exhiberi polsint, Principem consulere debet. §. 1. Ex provincia autem in provinciam transduci 12 damnatos sine permissu Principis non licere, Divus Severus & Antoninus rescripserunt. (i. I. %.supr. de extraord. crimin. I. un. C. de his, qui ad statuas. C J . Istü.snpr. de injur. (3. /. 16. §. p,.supr. h. t. (4. l.p.insm. fitpr. deinjur. (9. l.q. I. 12. in fin.supr. de incendio. (6. d. I. 9. 1.2 . C. de leg. A quii. (7. I. t\.supr.h. t. (8. l.%.infin.pr.infr. ieremilit. I. 7. §. 4.7 upr. de accusat. Nov. 8- c. 8- infn. Nov. 69. c - 1- (9. 1. isi. §. 3 .fitpr. h. t. immo vide l. 8. infin. C. de episcopis. (10. I. 12. I. n.Jupr. h. t. (11. v. I. 12. §. r. C. h. t. (12. I. 4. mjln.supr.eod. (13. /. i^.Jupr. devi £f vi armat. (14. I. I. C. ininon pojfuntadlibert. (19. I. %.supr. depofiul. /.3. C. ex quib. 32. ULPIANUS lib. 6. ad Edictum. jQJI Prceses vel Judex ita interlocutus fit, vim fecisti? si quidem ex Interdicto, non 13 erit notatus: nec pcena Legis Jlilise sequetur: fi vero ex crimine , aliud eft. Quid, si non distinxerit Pne- ses, utrum Julia publicorum, an Julia privatorum ? tunc ex crimine erit Kstimandum. Sed st utriusque Legis crimina objecta sunt, mitior Lex , id est privatorum , erit sequenda. 33- PAPINIANUS lib. 2. Qurestionum. pRatres Imperatores rescripserunt, Servos in temporaria vincula damnatos, libertatem & hereditatem, sive legatum, postquam 14 tempus expleverint, consequi: quia temporaria 15 coercitio, qua descendit ex sententia, poena est abolitio. Si autem beneficium libertatis in vinculis veniat, ratio juris , & verba Constitutionis , libertati refragantur, f Plane si testamento libertas data sit, & eo tempore, quo aditur hereditas, tempus vinculorum solutum fit: recte manumissus intelligetur : non secus ac fi pignori 16 datum servum debitor manumisisset, ejusque post liberatum pignus adita fuisset hereditas. 34. IDEM lib. 16. Responsorum. CErvus in opus publicum perpetuum 17 , ac multo magis temporarium non datur. Cum igitur per errorem in opus temporarium fuisset datus, expleto 18 tempore , domino servum esse reddendum, respondi. §. 1. Eos 19 quoque pcena Delatoris ,ex Sententia Senatusconsulti teneri respondi, qui per suppositam personam delatori causam dederunt. 35. CALLISTRATUS lib. i. •. Quastionum. ATAndatis Principalibus, quae Prielidibus dantur , cavetur : Ne A quis perpetuis 20 vinculis damnetur: idque etiam Divus Hadrianus rescripsit. 36. HERMOGENIANUS lib. 1. Epitomarum. IN metallum, [ sed ] & in ministerium metallicorum damnati, A servi efficiuntur 21 , sed pceme. 37. PAULUS lib. 1. Sententiarum. TN dardanarios, propter falsum mensurarum 22 modum , ob utilitatem popularis annonse, pro modo admiili extra ordinem vindicari placuit. 38. IDEM lib. 9. Sententiarum. CI quis aliquid ex metallo 23 Principis, vel ex moneta sacra furatus fit: poena metalli & exilii punitur.. §. 1. Transfuga: 24 ad hostes, vel consiliorum 29 nostrorum renunciatores , aut vivi exuruntur, aut fure* suspenduntur. §. 2. Actores seditionis 26 & tumultus, populo concitato, pro qualitate dignitatis, aut in furcam tolluntur, aut bestiis objiciuntur, aut in insulam deportantur. §. 3. Qui nondum viripotentes virgines corrumpunt, humiliores in metallum damnantur , honestiores in insulam relegantur, aut in exilium mittuntur. §. 4. Qui se suis 27 nummis redemptum non probaverit, libertatem petere non potest: amplius eidem domino sub pcena vinculorum redditur : vel, si ipse dominus malit, in metallum damnatur. §. 9. Qui abortionis , aut amatorium 28 poculum dant, etsi dolo non faciant: tamen, quia mali exempli res est, humiliores in metallum, honestiorqs in insulam , amissa parte bonorum relegantur : quod si eo mulier aut homo perierit, summo supplicio adficiuntur. §.-6. Testamentum, quod nullo jure valet, impune 29 supprimitur : nihil est enim , quod ex eo aut petatur'aut consistere postit. §. 7- Qui vivi 30 testamentum aperuerit, recitaverit, resignaverit, pcena Corneli* tenetur: & plerumque humiliores aut in metallum damnantur, aut honestiores in infulam deportantur. §. 8- Si quis instrumentum litis sine a procuratore adversario proditum esse convicerit: procurator, st humilior Iit, in metallum damnatur: Ii honestior, adempta parte bonorum dimidia, in perpetuum relegatur..: caus. infam. (16. I. 26. supr. qui £st u quib. manum. (17. I. I. C. h. t. (48. 1. 14. C. cod. (49. v. I. 24. infr. de jure fisci. . (20. /. 8. §. 9 .suor. I. 6. C. h. t. (si. Abrog. Nov. 22. c. 8. (22. Adde/. 6. §. pen. ‘est vlt.sunr. de extraord. crimin. I. feit. §. l.stfr. ad leg. Cor. nel. de fas. (23. /. 6. %.sin. sipr. ad leg. Jul. peculat. (24. 1.8. §. 2 .fitpr. h. t. I. 7. infr. de re milii. (29. I. 6. §. 4. infr. d. t. de remilit. (26. v. C. deseditios. (27. I. 9- /upr. de manumis. (28. Adde I. 3. L- 2. in sn.supr. ad leg. Corn. dejicar. (29. I. 6. in pr.supr. ad leg. Corn. desuis. (Z2- 1. 1- §• 5.7 'upr. d. t. Digestorum Lib. XLVIII. Tit. XIX. XX. »679 _ & q Instrumenta penes se deposita quicunque alteri altero absente reddiderit, vel adversario prodiderit: prout personx conditio est aut in metallum damnatur, aut in insulam deportatur. § 10. Judices pedanei, li pecunia corrupti dicantur, plerum- que'ä Prxfide, aut curia summoventur, aut in exilium mittuntur, aut ad tempus relegantur. §. n. Miles , qui ex carcero i , dato «ladio, erupit, poena capitis punitur. Eadem poena tenetur, & qui eum , quem custodiebat, deseruit. §. 12. Miles, qui sibi 2 manus intulit, nec factum peregit, nisi impatientia doloris, aut morbi, luctufve alicujus , vel alia causa fecerit, capite puniendus est: alias cum ignominia mittendus est. 39. TKYPHON1NUS lib. 10. Disputationum. {■"•Icero in Oratione pro Cluentio Avito scripsit, Milesiam quan- dam mulierem , cum esset in Asia, quod ab heredibus secundis accepta pecunia partum sibi medicamentis ipsa abegisset, rei capitalis esse damnatam. 3 Sed & si qua visceribus suis post divortium, quod prxgnans fuit, vim intulerit, ne jam inimico 4 marito filium procrearet: ut temporali exilio 5 coerceatur, ab Optimis Imperatoribus nostris rescriptum est. 40. PAULUS lib. 3. Decretorum. TMEtrodorum , cum hostem fugientem sciens susceperit si , in in- fui am deportari: Philoctetem , quod occultari eum non ignorans diu dissimulaverit, in insulam relegari placet. 41. PAPINIANUS lib. 2. Definitionum. CAnctio legum, quae 7 novissime certam poenam irrogat iis, qui ^ prxeeptis Legis non obtemperaverint, adeas species pertinere r.on videtur: quibus ipsa lege poena specialiter addita est: nec ambigitur, in extero omni jure speciem generi 8 derogare: nec saue verisimile est, delictum unum eadem lege variis xstimationibus coerceri. 42. HERMOGENIANUS lib. 1. Epitomarum. TNterpretatione legum pcenx mollienda: 9 sunt potius , quam asperanda:. 43. PAULUS lib. 1. Responsorum. TMperator Antoninus Aurelia Atiliano rescripsit: Präses ultra ad- miniftrationisj.sua: tempus interdicere alicui arte sua uti non io fotest. §. 1. Item respondit, ctim, qui solo suo udmiß’o decurionum honorem amisit , non poje in panis evitandis decurionis filii honorem vindicare. l680 T I T. XX. DE BONIS DAMNATORUM.n 1. CALLISTRATUS lib. 1. de Jure fisci & populi. TNAmnatione bona 12 publicantur, cum aut vita adimitur, aut •*“' civitas: aut servilis conditio irrogatur. §. 1. Etiam hi, qui ante concepti, & post damnationem nati sunt, portiones 13 ex bonis patrum damnatorum accipiunt. §. 2. Liberis autem ita demum portio tribuitur , si justis nuptiis nati sint. §. 3. Liberis ejus, cui pars dimidia duntaxat bonorum ablata est, partes non dantur. Id que & Divi Fratres rescripserunt. 2. IDEM lib. si. de Cognitionibus. "VTOn ut qais in carcerem ductus est, spoliari eum oportet: sed ^ post condemnationem. 14 Idque Divus Hadrianus rescripsit. 3. ULPIANUS lib. 33. ad Edictum. {■JUinque Legibus damnat« mulieri dos publicatur : majestatis , vis puhlicx, parricidii, [ veneficii ] , de sicariis. 4. PAPINIANUS lib. 2. de Adulteriis. 'omnis omnino maritus salvas actiones contra fiscum habet. Et« SEd fi alia lege capitis punita sit, qux [lex] dotem non publicat. ;. ULPIANUS lib. 33. ad Edictum quia prius serva pcenx efficitur 15 j-, verum est , dotem mariti lucro cedere, quasi mortua sit. Z. 1. Quod fi deportata sit filiafa- milias, Mar-ceUus ait, (qux sententia [&] vera est) non utique deportatione 16 dissolvi matrimonium : nam cum libera mulier remaneat, nihil prohibet, & virum mariti affectionem, & mulierem uxoris animum retinere. Si igitur eo animo mulier fuerit" ut discedere ä marito velit: ait Marcellus , tunc patrem de dote acturum: sed si materfamilias sit, & interim constante matrimonio fuerit deportata, dotem penes maritum remanere: postea vero dissoluto matrimonio, posse eam agere, quasi humanitatis intuita hodie nata actione. 6. IDEM lib. 10. de Officio Proconsulis. JAlvus Hadrianus Aquilio Eradux ita rescripsit: Pannicularia emi- sa quemadmodum intelligi debeat ex ipso nomine apparet, non enim bona damnatorum pannicularia significari quis probe dixerit: (_Nec) si zonam circa fe habuerit, protinus aliquis jibi vindicare debebit :sed vrsiem, quais fuerit indutus, aut nummulos in ventralem, quos vi- eius fui causa in promptu habuerit, aut leves annutos, id est, qux rem non excedunt aureorum quinque: AUoquin si quis damnatus digito habuerit, aut Sardonycba, aut aliam gemmam magni pretii, velji q uod chirographum magnas pecunia: insiv.11 habuerit: nullo jure illud in pannicularia ratione tenebitur. J Pannicularia sunt ea, qui ia custodiam receptus fecum attulit spolia : quibus indutus est, cum quis ad supplicium ducitur, ut & ipsa appellatio ostendit: ita neque Speculatores ultro sibi vindicent, neque Optiones ea desiderent, quibus spoliatur, quo momento quis punitus est. Hanc rationem non compendio suo debent Prxiides vertere : sed nec pati, Optiones', sive Cominentarienfes ea pecunia abuti: sed debent ad ea servari, qux jure Prxsidum solent erogari: ut puta Chartiaticum quibusdam Officialibus inde subscribere: vel si qui fortiter fecerint milites , inde eis donare: Barbaros etiam inde munerari venientes ad fe vel Legationis, vel alterius rei causa. Plerumque etiam inde eonrasas pecunias Prxsides ad fiicmn transmiserunt: Qiiod perquam nimia: diligentia est: cum sufficiat, si quis non in usus proprios verterit, sed ad utilitatem Officii patiatur deservire. 7. PAULUS lib. singul. de portionibus, qux liberis damnatorum conceduntur. p-Um ratio naturalis «7, quasi lex quxdam tacita , liberis paren- ^ tum hereditatem addiceret, ve!ut ad debitam 18 iiiccdhonem eos vocando, propter quod & injure civili 19 suorum heredum nomen eis indictum est, ae ne judicio quidem parentis, nisi meritis :o de causis 21 , sum moveri ab ea successione possunt: squiffimum existimatum est, eo quoque casu, quo propter panam parentis aufert bona damnatio , rationem haberi liberorum : nc alieno 22 admisso graviorem poenam lucrent, quos nulla contingeret culpa, interdum in summam egestatem devoluti, quod eum aliqua moderatione definiri placuit: ut, qui ad universitatem venturi erant jure sticcellionis , ex ea portiones 23 concedas haberent. §. 1. Si 24 in libertinum animadversum erit: patrono ejus id, quod in bonis illius habiturus esset, siis, in quem animadversum est, sua morte decessisset, eripiendum non erit: reliqua pars bonorum, qui ad manumissorem non pertinebit, fisco erit vindicanda. §. 2. Ex bonis damnatorum portiones adoptivis liberis, fi non fraudis causa fa cta est adoptio, non minus, quam naturalibus concedi squum est f Fraudis autem causa adoptio Fasta videtur, etiam ii non in rea tu, sed desperatione rerum per conscientiam metu imminentis accu fati .nis quis adoptet, in hoc, ut ex boni s, qux fe amissurum cogi tat, portio detrahatur. §. 3. Si plures filios damnatus habeat, fe runtur exempla, per qux pluribus liberis omnia bona damnati con cessa sunt: sed & D. Hadrianus in hac sententia rescripsit: Favorabilem apud me causam liberorum Albini filiorum numenu facit: cum ampliari imperium hominum 25 adjeciionc potius , quam pecuniarum (l. I. 1. inpr.supr. de ejsracfor. (2. I. 6. §. 7. insr. de re milit. (3. Vide tamen l. 4. supr. de extraord. crimin. I. 8. supr. ad leg. Cern.de sicar. (4. i. 78. §• 2. in sit:, supr. dejur.dot. (;. d. t. 4. «I. /. 8- (6. Adde l. 4. in pr.supr. ud leg. Jul. malest. (7. §. 10. Inst. I. 9. §. 3 .supr, de rcr. divis. (8- l. 99. infin.supr. delegat. 3. I. 80. insr. de reg.jur. (9. I. 10. in fin.Jiipr. de rcb. dub. I. l;;. in sin. insr. de reg. jur. (xo. Immo vide L I. §. 13 .supr. de ojfic. prafeili urbi. I. I. C.depostul. (n. Lib. 9. C. 49. Nov. 17. c. 12 .Nov. 134. e. ult. (12. v. /.3. insr. de interdiis. U releg. L 4. C. de hon. proscript. 1 . 7. infr.b.t. (13. §. 2. iv.fr. h. I. d. L 7. (14. I. 2. §. 1. /. 3- §- 7 - -«/-■- d[hn ' eorum. !. 45. §. 1. insr. de jure fisci. (1;. Abrog. Nov. 22. c. S. (16. I. I. C. de repud. Nov. 22. c. 13. (17. I. 7. infin.supr. undi liberi, adde l. 36. §. ult. C. de inojfic. testam. Nov. I. in /»'. §. ult. (l8. L 7. §. 2. C. de curat, furios. (19. §. 2. Inst. de herci. quakt. ^20. /. 19. D. de inojfic. testam. (21. Nov. 115. c. 3- supr. de pesu, (23. /. 10 .C.h.t. (24. /. 28. inpr.supr- de boa. libert. (2;. Fac. I. I. supr.soluto matrim. ^ 1 copia, i 68i De bonis eorum , qui ante sententiam ■&<£ 1682 ccpict, malim : idcoqv.e illis paterna sua concedi volo, que manis esta- bunt totpojsestbres, etiaufi acceperint universa. §. 4. Prastereaex his, qux per flagitium damnatus adquisiit, portiones liberorum non augentur: veluti fi cognatum suum interimi curaverit, & ejus hereditatem adiit, vel bonorum possessionem accepit: nam fidere debent, ita Divus Dius rescripsit. Cui consequenter illud idem Princeps r constituit, cum filiafamilias veneno 1 necafie convinceretur eum, ä quo heres instituta erat: quamvis jussu patris, cujus in potestate cjset, adierit, hereditatem , •vindicari eam fisco. §. 5. post 2 condemnationem adquifita, fi is, cujus bona publicata sunt, relegatus jit, tnl heredes ejus pertinent testamento scriptos, vel ad heredes ab intestato : nam relegatus in insulam , testamenti failionem habet, Jicut reliqua jura. Qiiodfi deportatusJit, quia civitatem amißt , sent: cujus verba haec sunt: Cum damnatus .nemo videri fojjit in hunc annum, antequam de eo forte judicium Rome redditum, $st pronunciatum cjset: neque cujusquam mortui bona , antequam de eo Rome pronuntiatum fit, publicatasunt 12 , eaque bonu heredes pos- MARCTANUS libro singulari de Delatoribus. QUi rei postulati, vel qui in scelere deprehensi, metu 13 crimi- biredem habere non potest , fij adquifita fiscus accipit. 8- MARCIANUS lib. " nis imminentis mortem sibi consciverunt, jieredem non habent. _ Papinianus tamen lib. XVI. Responsorum ita rescripsit, [ut], qui rei criminis 11011 postulati manus sibi intulerint, bona eorum fisco non vindicentur : non enim Facti sceleritatem esse obnoxiam , sed conscientias metum in reo velut confesso teneri placuit: ergo aut postulati esse debent, aut in scelere deprehensi, ut, si se in- bona eorum confiscentur. §. terfecerint. bona eorum confiscentur. §. 1. Ut autem D.Pius re- Tlberis etiam patronorum 3 integrum jus patronatusservcitur in bo- scripsit, ita demum bona ejus, qui in reatu 14 mortem sibi consci- nis paterni Liberti , cujus bona publicatasunt. Si filius patroni exiftat liberto , fisco locus non est in partemfilii patroni. §. !. Sed fi paironifilius, existente filio liberti excludatur: facilius dicemus, fisco locum -non este : quoniam patroni quidem filium excludunt liberti filii, isse autem excluditfiscum. §. 2. Sed & fi nolit filius patroni petere bonorum posseffionem, constat, fiscum excludi in partem ei debitam ex bonis paterni Uberti. §. Z. Bona relegati non publicantur, nifi ex sententia specialiter 4; sed jura libertorum, nec speciali sententia adimi possunt, quiajolus Princeps relegato ea adimere potest. §. 4. Si pater, qui pro filia dotem dedit, damnetur: nihil competit fisco, etiamfi in matrimonio postea filia decesserit, quo casu alias dos profedliiia rediret ad putrem , manebit erg j penes virum : 9. CALLISTRATUS lib./ \ljfi probetur , patrem metu condemnationis in fraudem fisci filiis prospexisti. 10. MARCIANUS lib. * CBi est fi pater dotem pro filia promiserit, U damnatus fit; viro dotis exaclio adversus fiscum ex bonis parris datur. §. I. Sisoluto filie matrimonio pater damnatus fit, fi quidem postea , quam filia ei consensit, ut dotem repeteret: fiscus eam repetet d marito , fin vero ante , quam consentiret: ipj'u ; filia dotis repetitionem habet. ,1. IDEM lib. * QOndemnatus fi appellaverit, est decesserit pendente appellatione , bona ejus non publicantur: nam & hujus secundum testamentum valet, f Idem dicendum ejl, est fi appellatio ejus non recipiatur. §.I. Reus, preterquam 6 majestatis, bonasua adminijlrare potest 7, Ist debita solvere , fst accipere,fi bona fide ei solvantur post condemnationem vero revocantur , ume in fraudem fisci alienavit. T I T. XXI. vit, fisco vindicanda sunt, si ejus criminis reus Fuit, ut 15, fi damnaretur , morte aut deportatione atificiendus esset. §. 2. Idem rescripsit, eum, qui modici furti reus fuisset, licet vitam suspendio finierit: non videri in eadem causa esse, ut bona heredibus adimenda essent: sicut neque ipsi adimerentur, si compertum in eo furtum Fuisset. §. Z. Ergo ita demum dicendum est, bona ejus , qui manus sibi intulit, fisco vindicari, si eo crimine nexus fuit, ut 16, lTconvinceretur, bonis careat. §. 4. Si quis autem taedio 17 vitas, vel impatientia doloris alicujus, velatio modo vitam finierit, successorem habere Divus Antoninus rescripsit. §. 5. Videri autem & patrem , qui sibi manus intulisset, quod diceretur filium suum occidisse, magis dolore filii amissi mortem sibi irrogasse: & ideo bona ejus non esse publicanda , D. Hadr. rescripsit. §. si. Sic autem hoc distinguitur, Interesse, qua ex causa quis sibi mortem conscivit: sicuti cum queritur, anis, qui sibi manus intulit, & non perpetravit, debeat puniri, quasi de se sententiam detulit? nam omnimodo puniendus est, nili, taedio 18 vitas, vel impatientia alicujus doloris coactus est hoc facere. Et merito , si sine causa sibi manus intulit, puniendus est: qui 19 enim sibi non pepercit, multo minus alii parcet. §. 7. Si qui autem sub incerto causte eventu, in vinculis, vel sub fidejussoribus decesserint 20 : horum bona non esse confiscanda, mandatis cavetur. K. 8- De illo videamus , si quis conscita morte, nulla justa causa prxcedente, in reatu decesserit: an, ii parati fuerint heredes causam suscipere, & innocentem defunctum ostendere, audiendi sint: nec prius bona in fiscum cogenda sint, quam si de crimine fuerit probatum : an vero omnimodo publicanda sint? Sed Divus Pius Alodefio Taurino rescripsit, si parati sint heredes defensiones suscipere: non esse bona publicanda, nisi de crimine fuerit probatum. DE BONIS EORUM, QUI ANTE SENTENTIAM [VEL] MORTEM S SIBI CONSCIVERUNT, [ VEL ACCUSATOREM CORRUPERUNT.] 1. ULPIANUS lib. 8- Disputat. TN capitalibus 9 criminibus ä Principibus decretum est , non nocere ei, qui adversarium corrupit: sed in his demum, quv poenam mortis continent, nam * ignoscendum censuerunt ei, qui sanguinem suum qualiter qualiter redemptum voluit. . 2. MACER lib. 2. Publicorum. TMperatores Severus & Antoninus Julio Juliano : Eos , qui ä la- A tronibus nominati corruptis accusatoribus diem suum obierint, ut confessis 10 de crimine , non relinquere defensionem heredibus, rationis est. §. 1. Siis, de cujus n poma Imperatori scriptum est, veluti quod decurio fuerit, vel quod in insulam deportari debuerit, antequam rescriberetur, decesserit: potest quaeri , lium ante sententiam decessisse videatur? Argumento est SC. quod factum est de his , qui Romam transmissi ante sententiam decessis- (1. I. 9. infr. de jure fisci. (2. I. 2. C. h. t. I. 22. §. in fin. supr. mandati, (z. Adde l. 7. §. 1 -supr. h. t. (4. /. 4./. 14 §. I. infr. de interdici, sst releg. (5. I. 42. in pr. supr.soluto matrim. (6- I. ult. in sin. pr. C. ad leg. Jul. majest. Is. I. 46. §. 6. infr. de jure fisci. (8. Lib. 9. C. 99. (9. l.ult. supr. de prevaricat. I. 18. C. de tranjuB. (10. I. 29. inpr. infr. de jure jisci. (11. /. 6. §. p.J'upr. ieinjuft. ruft. irrito facio te fiam. I. 27. §. I. est ult.Jupr. dc fnn. (12. v. I. a.supr. de bon. damnat. (13. 1 . 1. §. 23 .supr. de SC. Sili 0 M. i. T I T. XXII. DE INTERDICTIS , ET RELEGATIS , ET DE- PORTATIS. i. POMPONIUS lib. 4. ad Sabinum. QAput ex Rescripto D. Trajani ad Didium Secundum • Scio relegatorum bona avaritiasuperiorum temporum fisco vindicata: sed aliud Clementire mete convenit, qui inter cetera, quibus innocentiam rationum meorum temporum, hoc quoque remisi exemplum. 2. MARCIANUS lib. 13. Institut. MAnumittere deportatura 11011 21 posse , Divus Pius rescripsit. 3. ALFENUS lib. 1. Epitomarum. DUm, qui civitatem adimeret, nihil aliud juris adimere liberis, nisi quod ab ipso perventurum esset ad eos, si intestatus in civitate moreretur : hoc est , hereditatem ejus, & 22 libertos , & ii quid aliud in hoc genere reperiri potest : qua: vero non ä patre, sed a genere, a civitate, a rerum natura tribuerentur, ea manere, eis incolumia. Itaque & fratres fratribus fore legitimos heredes, & lan. I. 2. C. qui testam. (14. I. ult. C. h. t. (45. §. 3. iv.fr. h. I. (16. §. I .supr. hic. I. t.C.eod. (17. I. li. §. 3- J'upr. de his , qui notantur. I. 6. §. 7. supr. de iujuft. ruft. irrito sudo testam. I. 34. in pr.supr. de testam, milit. I. I.§. 23 . supr. de SC. 6'itan. I. 4;. §. 2. infr. de jure fisci. I. 6. §. 7. infr. de re milit. I. 2. C. qui tejlam. (r8. §• 4 .supr. h. I. (19. L 23- §- 3- insm.supr. de edil. edidi. (ao. /.45. tz. 1. infr. de jure fisci. (41. I. S.Jupr. de munumiss. (22. Immovide /. 4. supr. de jure patrouat. t, ;. C. de obsequ. patrono praftand. * 0 0 0 0 0 adgua- i6g'z _ Digeftomm Lib. XLVIII. Tit. XXII. 16&1 adgnatorum tutelas , & hereditates habituros: non enim haec patrem , sed majores [ejus] eis dedisse. 4. MARCIANUS lib. 1. Institution. T? Elegati 1 in infulam in potestate sua liberos retinent, quia & -*■*- alia omnia jura sua retinent: tantum enim insula eis egredi non licet, & bona quoque sua omnia retinent, praeterea, si qua cis adempta sunt. Nam eorum, qui in perpetuum 2 exilium dati sunt, vel relegati, potest quis sententia partem bonorum adimere. 5. IDEM lib. 1. Regularum. UXilium triplex est, aut certorum locorum interdictio, aut lata fuga, ut omnium locorum [interdicatur] prxter certum [lotum ] aut (in) insulae vinculum , id est , relegatio in insulam. 6. ULPIANUS lib. 9. de Officio Procons. TNter pcenas est etiam infulx deportatio, qux poena adimit 3 civitatem Romanam. §. 1. Deportandi autem in insulam jus Praedibus Provinciae non 4 est datum , licet Praefecto Urbi detur : hoc enim epistola D. Severi ad Fabium Ciloncm Pnefeclum Urbi expressum est. Praesules itaque Provinciae quotiens aliquem in insulam deportandum putent, hoc ipsum adnot^re debeant: nomen vero ejus scribendum Principi, ut in insulam deportetur: iic deinde Principi scribere, missa plena opinione, ut Princeps aestimet, an sequenda sit ejus sententia, dej ortarique in infulam debeat: medio autem tempore, dum scribitur, jubere eum debet in car- ccre esse. §. 2. Decuriones Civitatum propter capitalia crimina deportandos, vel relegandos. Divi fratres rescripserunt. Denique Priscum in homicidio , & incendio nominatim ante quaestionem confessum , in insulam deportari julserunt. 7. IDEM lib. 10. de Officio Proconsulis. VElegatorum duo genera sunt: quidam, qui in insulam relegan- v tur: sunt, qui simpliciter, ut provinciis eis interdicatur, non etiam insula adlignetur. §. 1. In insulam relegare Prxsides Provinciae possunt: sic tamen, ut si quidem insulam sub se habeant, id est, ad ejus Provincia formam pertinentem, quam administrant, & eam specialiter insulam adsignare poflint, inque eam relegare : sin vero non habeant, pronuncient quidem, in insulam se relegare : scribant autem Imperatori, ut ipse insulam adsignet: exterum non possunt damnare in eam insulam, quam in ea Provincia , eni praesunt, non habeant Interim, quoad Imperator insulam adsignet, militi tradendus est relegatus. §. 2. Hxc est differentia inter deportatos & relegatos, quod in infulam relegari, & ad tempus, & in perpetuum quis potest. §. 3. Sive ad tempus sive in perpetuum quis fuerit relegatus: & civitatem Romanam retinet, & testamenti factionem non ; amittit. §. 4. Ad tempus relegatis, neque tota bona, neque partem adimi debere Rescriptis quibusdam manifestatur, reorehensxque 6 sunt sententix eorum, qui ad tempus relegatis ademerunt partem bonorum, vel bona: sic tamen, ut non infirmarentur sententix, qux ita sunt prolatx. §. 5. Est quoddam genus quasi in infulam relegationis in Provincia iEgypto , in Ovasin 7 relegare. §. 6. Sicut autem relegare in infulam quisquam, qux non est sub se, non potest: ita ne in Provinciam quidem relegandi jus habet, qux 8 non est sub se. forte Prxses Syrix in Macedoniam non relegabit. §. 7. Sed extra Provinciam suam potest relegare. §. 8- Item in parte certa Provincix moraturum relegare potest: ut forte non excedat civitatem aliquam , vel regionem aliquam non egrediatur. §. 9. Sed &in eas partesFrovin- eix, qux sunt desertiores, scio Prxsides solitos relegare. §. 10. Interdicere autem quis ea provincia potest, quam regit: alia non potest , & ita D. Fratres rescripserant, t Unde eveniebat, ut qui relegatus esset ab ea provincia , in qua domicilium habuit: morari apud originem suam posset, sed Imperator noster cum Divo'patre suo huic rei providerunt. Mxcio enim Probo Frxsidi Provincix Hi'panix reseripsvrnnt: Etiam ea provincia interdici, undt quis oriundus est, ab eo, qui regit eam provinciam, ubi quis domicilium habet, f Sed <& eos, qui cum incolx [non] essent, in ea provincia quid admiserint, aequum est ad Rescripti auctoritatem pertinere. §. 11. Dubitatum est , an interdicere quis alicui postit provincia, in qua oriundus est, cum ipse ei provincix prxsit, quam in- colit, dum sua non interdicit: ut solent \_Italia~\ interdicere, qui (1. §. 2. Tnfl.quib.mod. jus pqtr. potest. (2. I. 7. §. 4. infr. h.t. (3. I. 2. §. 1 .1. 17. §. 1. supr. depieu. (4. d. I. 2. §. I. I. 8- S- 3 -Jupr. quitejtam. (ß. /. 4.supr. h. t. (7. /, ult. §. 2.C. depeen. putria non interdicunt; vel an per consequentias videatur etiam provincix interdixisse , cui prxest : quod magis erit probandum. §. ir. Per contrarium autem is, qui originis provincix prxest* non est nactus jus interdicendi ea provincia, quam incolitis, ,o,j relegatur. §. 13. Si quis eam sententiam admiserit, utis, qui m alia provincia commisit, possit relegari ab eo, qui ei provincix prxest: eveniet, ut relegatus iste .tribus provinciis (prxter Italiam) debeat abstinere : & in qua deliquit, & quam incolit, & originis & fi ex diversis provinciis oriri videatur propter conditionem vel suam, vel parentis, patronorum: vel pluribus provinciis consequenter interdictum ei dicemus. §. 14, Quibusdam tamen Prxsidibus, ut multis provinciis interdicere possint, indultum est: ut Prxsidibus Syriarum, [scd] L Daciarum. §. 15. Constitutum eum cui patria interdictum est, etiam urbe 9 abstinere debere: contra autem si cui urbe fuerit interdictum, patria sua interdictum non videtur. & ita multis Constitutionibus cavetur. §. 16. Si cui plane non patria sua, scd aliqua civitate interdictum sit: videndum est an etiam patria sua , itemque urbe interdictum dicamus, quod magis est. §. 17. His, qui relegantur, dies excedendi a Prxsidibus dari & potest, & solet: etenim moris est, ita pronunciari, Iilum provincia illa insulisque eis relego : excedereque debebit intra illym diem. §. 18. Relegatum plane libellum dare Principi posse, D. Fratres rescripserunt. §. 19. Solet prxterea interdici sententia quibusdam , ne intra patrite t rritorium, vel muros morentur : ne excedant patriam, vel in vicis quibusdam morentur. §. 20. Solet decurionibus ordine interdici, vel ad tempus, vel in perpetuum. §. 21. Item potest alicui poena injungi, ne honores adipiscatur, nec ea res facit, ut decurio esse desinat: cum fieri possit, ut quis decurio quidem sit, ad honores autem non admittatur: nam & Senator quis esse potest, & tamen honores non [re] petere. §. 22. Potest alicui is unus honor interdici: sic tamen, ut, si cui honore uno interdictum sit, non tantum eum honorem petere non possit, verum ne eos quoque, qui eo honore majores sunt: est enim perquam ridiculum , eum , qui 10 minoribus poenx causa prohibitus sit, ad majores adspirare: majoribus tamen prohibitus , minores petere non prohibetur. Sed muneribus si quis pcenx causa fuerit prohibitus, nihil valebit lententia : neque enim immunitatem pcena tribuere debet. Ergo estfi honoribus quis in p cenam fuerit prohibitus, poterit dici > ii notiores isti habuerunt mixtam muneris gravem impensam , infamiam illi ad hoc non profuturam. 8. MARCIANUS lib. 2. publicorum Judiciorum. JsJEd honore quidem iilum arceri puto: exterum impendia debere prxstare. 9. ULPIANUS lib. 10. de Officio Proconsulis. DOtest Prxses quendam damnare , ne domo sua procedat. L 10. MARO. lib. * XfOn etiam , ne utatur necefariis impensis. ^ 11. ULPIANUS lib. * lA T terdum pecuniariter damnantur, qui relegatos suscipiunt. L - 12. MARO. Lb. * ^ Sua civitate relegatus , fi non excedat, ad tempus a provincia relegatur. 11 13. PAULUS lib. * 2 y£Anumisfits a relegato non poteft Romam accedere , quod nec patrono ejus licet. 14. ULP. lib. * J?Elegatus est is, cui provincia, vel Roma, vel continentibus ejus perpetuo, vel ad tempus interdicitur. §. I. Magna differentia est inter deportationem est relegationem; nam deportatio civitatem £st bona adimit ,• relegatio neutrum tollit, nifispecialiter 12 bompublicentur. §. 2. Relegatur quis a Principe, Senatu, PnefecUs, est Preefidibus provinciarum, non d Consulibus. Qui civitatem umifit, Sst bona detinet, utilibus aclionibus tenetur. 15. MARO. lib. * JffEportatus civitatem amittit, non libertatem, (stspeciali quidem r jure civitatis non f ruitur, jure tamen gentium utitur, emit enim est vendit, locat, conducit, pi rmutat, fcenus exercet , U extera ji- (8- 1. ult.supr. dejurisd. (9. arg. I. 33. infr. ad municipal, (io. s 4-supr. desenatorib. l.q.supr. deserv. export. addes ',3. infin.supt . de sideicom. libert. (11. L 4. supr. de pten. (12. /. 8. C. d. t. ' 1 mdia. i6S5 De sententiam passis & restitutis, 1686 milia. U postea quafita pignori dare potest , nisi in fraudem I fisci, qui ei mortuo successurus efl, ca obliget. Priora enim bona, qua: publicata sunt, alienare non potest. §. l. Deportatus ä Prafidefine Principe, gf heres exiflerc, & legata ex testamento capere potest. 16. IDEM lib. * QUrn Ulpianus Damascenus roga fet Imperatorem , utsibi permitte- ^ rct matri relinquere ai viäum nece farta , & mater per libertum ut qitteiamfihi liceret filio deportato relinquere , Imperator Antoninus eis rejcripfit in hunc modum : Neque hereditas, neque legatum, neque fideicommissum contra mores , est jus publicum hujusmodi personis relinqui potejl, nec conditio harum personarum mutari debet. Quod vero pie rogastis, liceat vobis ultima voluntate eis ad vitium , £g? alios usus necessarios sufficientia relinquere , cisque ex hac causa relilla capere. 17. POMPON. lib. * 1 ?Elegatus statuis & imaginibus honorari non prohibetur, r v , 18 . IDEM * J>Elegatus integrum suunt statum retinet, U dominium rerum suarum , & patriam potestatem , five ad tempus, five in perpetuum relegatus fit. §. 1. Deportatio autem ad tempus non est. 19. CALLISTRATUS. ^Elegatus non potest Roma: morari , licet 3 hoc sententia comprehensum nonfit, quia omnium 4 est putria, -j- Red neque in civitate, iit qua versatur Princeps , vel per quam transit: eis enim dnntaxat Principem intueri licet, qui Romam ingredi possunt. Est enim Princeps pater patria. §. 1. Cum in liberos homines easententiafertur, qua publicat coram bona , qualis est in infulam deportatio, ftatim u sententia priorem conditionem mutant , & J tue pcenie traduntur, nifi quid majestatis infit, quod panum exasperari flagitet. T I T. XXIII. DE 5 SENTENTIAM PASSIS ET RESTITUTIS. i. ULPIANUS lib. 33. ad Edictum. AD succeffionem liberti patronus deportatus, & reltitutus admit- ^ titur. §. 1. Sed si in metallum damnatus restituatur, nun- quid servitus preme extinguat jus patronatus etiam post restitutionem ? & magis est, ut non 6 extinguat servitus jus patronatus. 2. IDEM lib. 5. Opinionum. §1 deportatus restitutus dignitatem quidem indulgentia Principis recuperaverit, in sua autem omnia bona non est restitutus: nec a, creditoribus 7, nec publico nomine conveniri potest. Sed cum ei facultas oblata eilet d Principe , bona quoque sua recuperandi, maluerit ea derelinquere : actionibus exuere se, quibus ante sententiam subjectus fuerat: non poterit. 3. PAPINIANUS lib. 16. Respons. JN infulam deportati bona fiscus prena z remista retinuit: credi tores ex ante gesto non habere cum eo, qui debitor quondar fuit, actiones, constitit. Quod si bona cum dignitatis restitution. concessa recuperaverit: utiles actiones necessarix non erunt, cuin & directx competunt. 4. PAULUS lib. 17. Qtisestionnm. JN metallum damnata mulier eum, quem prius conceperat 9 , edidit; deinde a Principe restituta est: humanius dicetur, etiam cognationis jura huic restituta videri. T I T. XXIVL DE CADAVERIBUS PUNITORUM. 1. ULPIANUS lib. 9. de Officio Proconsulis. QOrpora eorum, qui capite damnantur, cognatis 10 ipsorum neganda non sunt: & id se observasse etiam Divus Augustus lib. x. de vita sua scribit. Hodie autem eorum, in quos animadvertitur , corpora non aliter sepeliuntur, quam si fuerit petitum & permissum : & nonnunquam non permittitur, maxime majestatis eaiila damnatorum, f [Eorum] quoque corpora , qui exurendi damnantur, peti possunt: scilicet ut ossa & cineres collecta sepulturas tradi poffint. 2. MARCIANUS lib. 2. Public. CI quis in insulam deportatus vel relegatus fuerit, prena etiam post mortem manet: nec licet eum inde transferre aliubi, & sepelire inconsulto Principe: utsxpifsime Severus & Antoninus rescripserunt, & multis petentibus hoc ipsum indulserunt. 3. PAULUS lib. 1. Sententiarum. ("''Orpora animadversorum quibuslibet petentibus 11 ad sepulturam danda sunt. (i. /. 7. §. 2. I. q. supr. de bon. damnat. (2. Excip. I. 2$. supr. de pten. (3. /. 22. §. 4. supr.soluto matrim. (4. I. 33. infr. ad municipal. (5. Lib. 9. C. 31. (fi. I. zi.inpr.supr.de jurepatronat. (7. I. 3. infr. I. 4. C. h. t. I. 30 .supr. de obligat. & aci. (z. I. 4. C. de bon. proscript. (9. V. I. §. 2. /. 18. supr. de statu hornin. I. 4. C. de pcen. (10. Adde l. ult. infr. h. t. 1 . 11. C. de religiös. (11. v. I. 1. supr. h. t. LIBER QUADRAGESIMUS NONUS. T I T. I. DE APPELLATIONIBUS I ET RELATIONIBUS. 2 i. ULPIANUS lib. i. de Appellat. Ppellandi usus quam fit frequens, quamque necessarius, nemo est, qui nesciat: quippe cum iniquitatem judicantium , vel imperitiam [rei corrigat: licet nonnunquam bene latas sententias in pejus reformet, neque enim utique melius pronunciat, qui novissimus sententiam laturus est. §. I. .Quafitmn est, an adversus Rescriptum Principis provocari possit: Forte , ii Prxses provincix , vel quis alius consuluerit, & ad consultationem ejus fuerit rescriptum. Est enim quaesitum, an appellandi jus supersit? Quid enim si in consulendo mentitus est? de qua re extat Rescriptum Divi Pii Wfj; ri Ko,vov rxt &IXX.01V- i. e. ad communitatem Thracum, quo ostenditur provocari oportere: verba Rescripti ita se habent: ’E«r tou^siAf rij r,un , x Six xv.i oitriyixQuuet nuS% OTittt , vxrxp&i (1. Lib. 7. C. 62. Nov. 23. 75. 93. 11;. (it. Lib. 7. C. 61. rot? ßvAo ustoig hrixuAeitrB-xi ergo; ryiv xncQxtsn' el yxg Si t sevö'fi , $ Stic; e%ut roe imrxKuitx , soh vf ry.lt eitxt So|k 7Tysteyvtery.lt et, rtlit teg Irigte; eyetrit ro~c ycx(Ss?rit ecvr t- on^xAnirertt. id est, si scripserit qussqv.am ai nos, & illi aliquid rescripserimus, volenti ad sententianUnostram provocare, permissum erit: fi enim docuerint vel falso , vel non ita se habere , qurs scripta sunt: nihila nobis videbitur judicatum , priusquam contra scriptum fuerit, quemadmodum aliter res se habeat , quam nobis infinuatumfit. §. 2. Huic consequenter videtur rescriptum, ä consultatione judicis non esse appellandum , fi quis forte interlocutus fuit, Principem fe consultaturum: cum postit post Rescriptum provocare. §. 3. Si quis in appellatione erraverit, utputa, curri alium appellare deberet, alium appellaverit: videndum, an error ei nihil officiat? & si quidem , cum majorem judicem appellare deberet, ita erravit, ut minorem appellet: error ei nocebit: si vero majorem judicem provocavit, error ei nihil oberit: & ita multis Constitutionibus continetur, f Denique, cum quidam Judicem ex Rescripto Principis ä Consulibus accepisset, & Prtefeltum Urbi appellaf- let: errori ejus subventum est Rescripto Divorum Fratrum , cujus verba hxc sunt : Cum per error em salium dicas, ut a judice, quem 0 0 0 0 0 2 far i687 Digestorum Lib. XLIX. Tit. I. ex Kejcrtpto nostro ab amplißmis Consulibus acceperas , ad Junium Rusticum [amicum] nostrum Prxfttlum Urbi provocares , Consules amplissimi perinde cognoscant , atquesiad tpsosfaäa ejjet provocatio. Si miis ergo vel parem , vel majorem judicem appellaverit, alium tamen pro alio: in ea causa est, ut error ei non noceat: sed si minorem, nocebit. §. 4. Libelli, qui dantur appellatorii, ita sunt concipiendi, ut habeant scriptum, & ä quo dati sint, hoc est, qui appellet, & adversus quem, & a qua sententia. 2. MACER lib. 1. de Appellat. CEd si apud acta quis appellaverit, fatis erit, si dicat, Appello. 0 3. ULPIANUS lib. 1. de Appellat. CCio qussitum , si quis non addiderit in libellis , contra quem ad- " vcrlarium appellet: an prascriptioni subjiciatur? & puto, nihil oportere praescribi. §. I. Sed illud cecidit in quaestionem , fi plures habuerit adversarios, & quorundam nomina libellis sint plexa, quorumdam non: an mque praescribi ei polsit ab his, quorum nomina comprehensa non sunt, quasi adversus ipsos adquie- veritsententiae? Et cum una causa sit, arbitror, non esse praescribendum. §. 2. Certe si plures hi [sunt], adversus quos pronuntia tur. & quorundam nomina in libellis sint comprehensa , quorun dam non: hi soli appellasse videbuntur, quorum nomina libellis sunt comprehensa. §. 3. Quid ergo, si causam appellandi certam dixerit? an liceat ei discedere ab hac, & aliam causam allegare ? an vero quasi Forma quadam obstrictus sit? sinto tamen , cum ie- mel provocaverit, esse ei facilitatem , in agendo etiam aliam cau sam provocationis reddere, persequique provocationem luam, quibuscunque modis potuerit. 4. MACER lib. de Appellat. AB exeeutore sententiae appellare non licet. 1 §. I. Sed ab eo , qui sententiam male interpretari dicitur, appellare licet: ii tamen is interpretandi potestatem habuit, velut Praises Provinciae, aut Procurator Caelaris, ita tamen , ut in causis appellationis red dendis hoc solum quaeratur, an jure interpretatum iit? idque etiam Divus Antoninus rescripsit. ■ §. 2. Alio condemnato, is, cujus 2 interett, appellare potest, qualis est, qui per procuratorem expertus, victus est u nec procurator suo nomine appellet. §. 3. Item si emptor de proprietate victus est, eo cessante, auctor ejus appellare poterit. Aut si auctor egerit, & victus sit, non est deneganda emptori appellandi facultas: quid enim ii venditor, qui appellare noluit, idoneus non est? Quin etiam si auctor appellaverit, deinde in causie defensione suspectus visus est, perinde defensio causa: emptori committenda est, atque si ipse appeliaiset. §. 4. Idque ita constitutum est in persona rreditoris , cum debitor victus appel- lasset, nec ex fide causam defenderet. Qua: Constitutio ita accipienda est, si interveniente creditore debitor de pignore victus provocaverit : nam absenti 3 creditori nullum praejudicium debitor facit, idque statutum est. §. 5. Si procurator, qui judicio interfuit, victus fit: an ipse quoque per procuratorem appellare possit, videamus : quia constat, procuratorem alium procuratorem facere non 4 posse ? Sed meminisse oportet, quod procurator lite contestata dominus 5 litis efficitur. & ideo & per procuratorem appellare potest. 9. MARCIANUS lib. 1. de Appell. A Sententia inter alios dicta appellari non potest, nisi 6 ex justa causa: Yeluti, si quis in coheredum prsjudicium se condemnari patitur, vel similem huic causam : quamvis & sine 7 appellatione tutus est coheres. Item fidejussores pro eo , pro quo intervenerunt. Igitur & venditoris fidejussor emptore victo appellabit, licet emptor & venditor adquiefcant. §. r. Si heres institutus victus fuerit ab eo, qui de inofficioso testamejito agebat: leg-tariis 8, & qui libertatem acceperunt, permittendum est appellare, si querantur, per collusionem 9 pronuntiatum: sicut D. 10 Pius rescripsit. §. 2. Idem rescripsit, legatarios causam appellationis agere posse. §. 3. Sed & Ii 111 f- andern luam transactionem factam abeo, qui appellasset, dicerent: idem dicendtun est. §. 4. Sed (1. I. 21. C. b. t. I. 9. C. quor. appeil. (2. /. I. 14. infr. h. t. I. I. infr. de appellat. rccip. i. 2. §. I. infr. quando appeti. (3. I. 3. in fr.Jupr. de piguorib. (4 /. 8- §• 3 .siipr. mandati. I. II. in sin. I. 23. C. de procurat. (9. d. L 23. (6. /. 4. §. z.supr. h. t. (7. /. a ' fide infirum. (8- l. 29. in pr.Jupr. de inoffic. testam. (9. I. & line appellatione, si fuerit transactum, similiter rescriptum est. §. 5. Si quis ipso 11 die, inter acta, voce appellavit, hoc e! sufficit: sin autem hoc non fecerit, ad libellos appellatorios dandos biduum 12, vel triduum computandum est. % 6. ULPIANUS lib. 2. de Appellat. NJOn tantum ei 13, qui ad supplicium ducitur, provocare per- A mittitur: verum alii 14 quoque nomine ejus, non tantum fi ille mandaverit, verum quisquis alius provocare voluerit: neque distinguitur, utrum necessarius ejus sit, necne: credo enim huma, nitutis ratione omnem provocantem audiri debere: ergo & si ipse ad- quiescit sententiae, nec quierimus, cujus intersit, f Quid ergo si resistat, qui damnatus est, adversus provocationem ? Nec velit admitti ejus appellationem , perire festinans ? Adhuc putem differendum supplicium. 7. MARCIANUS lib. 1. de Appell. QUra quidam propter violentiam judicis non ipsi, ä quo appellavit, dedit libellos, sed publice proposuisset: D. Severus veniam ei dedit, & permisit [ei] causas appellationis agere. 8- ULPIANUS lib. 4. de Appellat. [Llud sciendum est, eum, qui provocavit, non debere convicia- A ri 15 ei, a quo appellat: cieterum oportebit eum plecti. & ita Divi Fratres rescripserunt. 9. MACER lib. 2. de Appellat. J Llud sciendum est, neque pupillum 16, neque Rempublicam 17, cum pro libertate judicatur, in integrum restitui posse: sed appellationem esse necessariam, idque ita rescriptum est. ic. ULPIANUS lib. 8. Disputat. CI qui separatim fuerint condamnati, quamvis ex eadem causa: pluribus eis appellationibus opus est. §. 1. Si qu.s cum una actione ageretur, quse plures species in se habeat, pluribus summis sit condemnatus; quarum singulx notionem Principis non faciunt , omnes autem conjunctae faciunt: poterit ad Principem appellare. §. 2. Sed cum adversus plures --robatie essent rationes, qua: cis nocerent-, sufficit eis una 18 appellatio: quia uno titulo comprobatarum rationum omnes conveniebantur. §. 3. Quoties autem plures in unam summam conde nuantur, utrum una sententia est: & quasi plures in unam summam rei sint promittendi, ut unusquisque eorum in solidum teneatur: an vero scinditur in perlonas s. utentia, quaeritur? & Papinianus respondit, scindi sententiam in personas, atque ideo eos, qui condemnati sint, viriles 19 partes debere. §. 4. Quod est rescriptum 20, in communi causa quotiens alter appellat, alter non I alterius 21 victoriam ei proficere 22 , qui non prov-.cavit: [hoc] ita demum probandum est, fi una eademque causa suit defensionis. Cxterum si diversae, alia caula est: ut in duobus tutoribus procedit, si aiter tutelam gesserat, alter non attigerat: & is, qui non gesserat, provocavit. Iniquum est enim, qui idcirco agnoverat sententiam, quoniam geffisse lelcit: propter appellationem ejus, qui non gesserat, obtinere. ii. IDEA! lib. 3. de omnibus tribtin. pUm ex causa judicati soluta esset pecunia ex necessitate judicis ab eo, qui appeil itione interposita meruerit meliorem sententiam: recipere eum pecuniam, quam solvit, oportebit. 12. iDEM lib. 2. Opinion. CI constet, nullo actu 23 ex lege habito duumvirum creatum, sed tantum vocibus popularium postulatum, eisque tunc Pro- conlnlein , quod facere non debuit, consensisse: appellatio in re aperta supervacua fuit. 13 !DEM lib. 2. Responsorum. ^Ppdlanti nihil obesse, quod in libellis, a qua parte sententiae appellaret, non significavit. §. 1. Non solere improbari appellationem eorum, qui vel unam causam appellandi probabilem habuerunt. . 14. IDEM lib. 14. ad Edictum. CI perlusorio judicio actum sit adversus testamentum, an jus faciat judex, videndum ? Et D. fius 24, cum inter conjunctas pei- 9. C. b. t. mutat. Nov. 23. c. 1. (13. I. 2. §,/». fiipr. de pten. (14. I. 29. C. h. t. (19. /, 42 .Jupr. de injur. (16. !• ult. C.Ji a.lvers. iibert. (17. v. L 3. C. de jure rcipuhl. (18. /. I. /. 2. C.stunusex plurib. appeil. (19. /. 43 jupr. de reiudic. I. I. C.sipiares unasm- tent. (20. l.l.l. 2. C.Jiunus ex plurib. appeil. (21. I. 4. §■ oJ u P r - 12. C. de testam, manumijf. Qo. I. 14. inpr. infr. h. t. d. L \z.\si J'ervi't.vind. (2:. Illimo vide l. un. C. fi in communi eademque cau- [II. L z.supr. I. 14, C.b ' ‘ " ‘ " ' - - - - - - * ' ' (12. /. i. §. z. infr. quando appeil, L 6. jfa. (23. I. 4. C. de lentent. cis interlocut. (24. /•§- sonas i 689 De appellationibus & relationibus. 1690 sonas diceretur, per collusionem in necem legatariorum 1 & libertatem actum , appellare eis permiiit. & hodie hoc jure utimur, ut poflint appellare : sed & agere causam apud ipsum judicem, qui de testamento cognoscit, li suspicantur non ex fide heredem causam agere. §. i. Quotiens, herede non 2,respondente, secundum adversarium sententia datur, rescriptum est, nihil nocere neque legatis, neque libertatibus: & hoc DD. Fratrum epistola continetur ad Domitium in haec verba : Q:od absente 3 poste fore, nec quoquam nomine ejus rejpondentepronuncmtum est: non habet rei judicatio auctoritatem ,nifi adversus eunt solum, qui adejse neglexerit: quare his, qui testamento libertates, vel legata , vel fideicommissa acceperunt , jalvte sunt attiones , Ji quas habuerunt, perinde ac ß nihil esset judicatum : ist ideo adversus eum, qui vicit, permittimus eis agere. 15. MARCELLUS lib. 1. Digestorum. CErvi appellare non poliunt: sed domini 4 eorum ad opem servo 0 ferendam possunt uti auxilio appellationis: & alius domini nomine id facere potest. Sin vero neque dominus, neque alius pro domino appellaverit: ipsi fervo, qui sententiam [tristem] passus est, auxilium libi implorare non denegamus. 16. MODESTINUS lib. 6. Differentiarum. POnstitutiones, qua de recipiendis, neenon, appellationibus lo- quuntur, ut nihil 5 novi fiat, locum non habent in eorum persona , quos 6 damnatos statim puniri publice filterest : ut sunt insignes latrones, vel seditionum concitatores, vel duces factionum. 17. IDEM lib. 8- Regularum. rssjm in una causa separatim duplex sententia divisa datur, veluti ^ una sortis, alia usurarum: duplex appellatio necessaria est, ne alteram adgnovisse, de altera provocasse intelligatur. §. 1. Tutor pupillo datus , li 7 provocet 8 , interim pupillo curator dabitur. Sed fi tutoris auctoritas fuerit necessaria, veluti ad adeundam 9 hereditatem , tutor ei necessario dabitur, quoniam curatoris auctoritas ad hoc inutilis est. 18- IDEM lib. 17. Responsorum. T Ucius Titius pro fervo suo , qui ad bestias datus est, provoca- ' L ' tionem interposuit, Quero , an hujusmodi appellationis causas per procuratorem reddere possit? Modestinus respondit, posse. 10 19. IDEM lib. fingul. de enucl. casibus. CI expreffim sententia contra juris rigorem data fuerit, valere o non debet: & ideo, & fine 11 appellatione causa denvo induci potest. Non jure profertur sententia , li 12 specialiter contra leges, vel SC. vel Constitutionem fuerit prolata. Unde fi quis ex hac sententia appellaverit, & prceferiptione lummotus sit: minime confirmatur ex hac praescriptione sententia : unde potest causa ab initio agitari. ;o. IDEM lib. fingul. de Praescriptionibus. Q Ui suspectum 13 tutorem facit, & qui de non recipienda tutela - excusationem agitat, alieno nomine agere intelligendus est. §. 1. Is vero, qui in rem suam procurator datus est, intra biduam 14 appellare debet, quia suam 15 causam agit. §. 2. Militibus appellandi tempora non remittuntur : & victi si non provocaverint, & solemnia fecerint, postea non audiuntur. 21. PAPIRIUS JUSTUS lib. 1. de Conifitutionibus. JMperatores Antoninus & Verus rescripserunt, appellationes, qiue recto ad Principem factie sunt, omissis bis, ad quos debuerunt fieri ex imo ord : ne, ad j 6 Pr^sides remitti. §. I. Iidem rescripserunt , ab judice, quem a Pridide Provinciae quis acceperat, non reste Imperatorem appellatum esse : ideoque reverti eum ad Prafi- dem debere. §. 2. Si Magistratus creatus appellaverit, collegam ejus incerim utriusque officium sustinere : si uterque appellaverit, alium interim in locum eorum creandum : & eum , qui 17 non iii- (1. d. I. 5. §. 1. L 29. in pr.snpr. de inostic. testam. (2. I. 50. §. l.supr. de legat. 1. (3. I. 47. in pr. I. 6%. supr. de rejudic. ' 4. I. 1%. infr. h. t. (5. infr. nihil innovari appellat, interpos. (6. 1.6. §. 9. s.pr. de injust. ruft. irrito facio testam. (7. I. l.supr. de tut. ist cu :■ at. dat. (g. I. 4. in pr.supr. de excusat, iinmo vide /. 1. §. I. infr. unando appeli. §. 16. Inft. de excusat, tut. (9. I. 13. in pr. supr. de tut. ist curat, dat. I. 19 .supr. de anclor, tut. (10. arg. I. II. supr. te nubi, judic. iinmo vide l. pen. in sin. supr. d. t. I. I. post mal. infr. an per alium caus. appeli. (l I. Iinmo vide l. 27. I. 32. supr. de re judic. (12. I. I. §. 2. infr. qmc seutent. sine appeli. ste appellaverit, damnum adgniturum, si quod Respublica passa fit: fi vero justa sit appellatio, & hoc pronuncietur, eos aestimaturos , cui hoc adseribendum iit. In locum autem curatoris, qui annonam administraturus est, alium interim adsumendum, quoad ulque appellatio pendeat. §. 3. Iidem rescripserunt: Quamvis usitatum non fit post appellationem fructus agri, de quo disceptatio fit, deponi: tamen , cum popularentur ab adversario , aequum sibi videri, fructus apud sequestres 18 deponi. 22. PAPINIANUS lib. 2. Responsorum. AD Principem remissa cognitio, ab eo circumduci potest, qui remisit. 23. IDEM lib. 19. Responsorum. üX consensu litigantium circa compromissum a Praeside Provinciae judice dato, victus potest provocare. §. 1. Cum Procurator 19 Caesaris , qui partibus Praefidis non fungebatur, in lite privatorum jus dandi Judicis non habuisset, frustra provocatum ab ea sententia constitit, quae non tenebat. 20 §. 2. Filiumfamilias , cum adversus patrem ejus de bonis , quae per ipsum poterant adquiri, pro- nunciatum esset, respondi, non nisi patris nomine potuisse provocare. §. 3. Eum, qui cognovit Edictum peremptorium fecundum ordinis causam dari, placuit, non recte provocasse: cum 21 in ejus potestate fuerit, ante diem prsstitutum pro tribunali respondentem , aut defensum, Edicti denuriciationem rumpere. 24. SC/EVOLA lib. 5. Responsorum. TVEgotiorum gestor, vel tutor, vel curator bona fide condemnati- x appellaverunt: & diu negotium tractum est. . Quefitum est, appellatione eorum injusta pronunciata, an, quia tardius judicatum fit, usurae 22 principalis pecuniae medii temporis debeqntur? Respondit , secundum ea, quae proponerentur, dandam utilem actionem. §. i. Curator juvenis adversus tutoris heredes judicio expertus, appellationem interposuit, eum implesset autem vicesimum quintum annum aetatis juvenis , & in militia ageret, exequi appellationem desiit. Quero , regressus a militia utrum ipse appellationem explicare deberet: an vero curatorem in eam rem conveniri oporteret? Respondit , ipsum 23 militem litem ad se pertfi nentem exequi debere, secundum ea, quae proponerentur. 2;. PAULUS lib. 20. Responsorum. V-Mperator Alexander communi eorum, qui in Bithynia sunt, Grae- eorum. Appellare quidem qualiter quis prohibeatur ii judicantibus, non video: quando licet aliam viam tenentem, idem facere, & celerius ad me pervenire, injuria autem & vi uti adversus eos, qui appellant, & custodia militari circumsistere, & ("ut simpliciter dicam) obstruere illis eam ad nos viam interdicimus curatoribus , L ducibus gentium : & obediaiit huic meae pronuneiationi, fidentes , quod tantum mihi curae est eorum , qui reguntur, libertas, quantum & iliorum benevolentia & ohedientia. 26. HERMOGENIANUS lib. 2. Juris Epitomarum. AD Imperatorem causam remissam partibus consentientibus, Pr»- ^ ses, si-ad ejus notionem pertinet, audire potest. 27. IDEM lib. 5.. Juris Epitomarum, vel curator in adulti: nec curator appellationis merita probare cogitur. 28. SCtEVOLA lib. 25. Digestorum. ff'Reditor cum fidejussoribus egerat,’ sed post judicium acceptum ^ ad agendam causam ipse non adfuit: & cum abioluti essent fidejnss.res, servus ejus appellavit. Qutefitum est, an appellatio, quam servus interposuit nomine domini, nullius momenti esset. Respondit, ejusmodi appellationem non esse obiervandam. §. 1. Jussus a judice exhibere fecundum praeceptum Pro Prtefidis (13. Adde I. I. ). 14. infr. quando appeli. (i4. Mutat. Mov. 23. c. 1. (15. /. 1. §. ii. infr. quando appeli. (16. Prcv. 17.. c. 3. in post pubert. adjit t . (2;. I. un. in fin. infr.fi pendente appeli. 0 0 o 00 3 Pro- 1691 Digestorum Lib. XLIX. Tit I. 1L III. IV. Provincix rationes, quas apud se esse caverat, instrumentorinn gratia data dilatione, nec postea exhibuit: ideoque secundum Constitutionem recitatam, quia per contumaciam instrumenta non exhibuerat, cum petitor, quanti 1 sua interesset exhiberi, jurasset, facta erat condemnatio. Qiitesitum est, an post jusjurandum appellationem interponere possit ? Respondit, nihil proponi, cur denegandum esset appellationis auxilium. §. 2. Substituti tutores in locum legitimi tutoris experti cum eo tutelce judicio, cum arbiter inique condemnavit, quam rei aequitas exigebat, a sententia ejus provocaverunt: pendente causa appellationis juvenes adoleverunt. shttcjittim est, cum omnis exeeutio hujus ad adultos pertineat, & eauljm ad se pertinentem idonee tueri possunt, an postulatio eorum, contra quos appellatum erat, dicentium illos debuisse causas appellationis reddere, qui primi sunt experti, admittenda non sit? Respondit , eos 2 , quorum tutela gesta esset, si vellent causam exsequi, non prohibendos, f Idem & in curatoribus observandum [est] , li interim adultus ad legitimam xtatem pervenit. T I T. II. A QUIBUS APPELLARI NON LICET. 1. ULPIANUS lib. 1. de Appellationibus. 'T'Ractandum est, ä quibus appellare non licet. §. 1. Et quidem "*■ stultum est, illud admonere, ä Principe appellare fas non esse , cum ipse lit, qui provocatur. §. 2. Sciendum est, appellari ä Senatu non posse Principem : idque Oratione D. Hadriani efficiunt. tz. 3. Si quis ante sententiam professus fuerit, se a judice non provocaturum, indubitate provocandi auxilium perdidit. §.4. Interdum Imperator ita solet judicem dare , ne liceret ab eo provocare $ ut scio siepilsime a D. Marco judices datos, f Au & alius possit ita judicem dare : videbimus? Et puto [non] posse. 2. PAULUS lib. sing. de Appellationibus. (iUcefitum est , in arbitros , qui ad sidejulfores probandos dantur, ^S^an appellare liceat 3? quamvis hoc casu & sine appellatione quidam putent ab eo, qui eum dedit, sententiam ejus corrigi posse. T I T. IIT. QUIS A QUO APPELLETUR. 1. ULPIANUS lib. 1. de Appellationibus. Q Uod dicitur, eum 4 appellari , qui dedit judicent, sic accipien- - dum est, ut & successor ejus postit appellari. Proinde & si Pme- fcSlus Urbi judicem dederit, vel Praetorio : ipse erit provocandus, .qui eum dederit judicem. §. 1. Ab eo, cui quis mandavit jurisdictionem, non ipse provocabitur: nam generaliter is erit provocandus ab eo, cui mandata est jurisdictio , qui provocaretur ab eo, qui mandavit jurisdictionem. 2. VENULEJUS SATURNINUS lib. 2. de Officio Proconsulis. A Ppellari d Legatis Proconsul potest, & ii multam dixerit, po- n test de iniquitate ejus Proconsul cognoscere, & quod optimum putaverit, statuere. 3. MODESTINUS lib. 8- Regularum. TAAto judice a Magistratibus Populi Romani cujuscunque ordi- nis, etiamsi ex auctoritate Principis, licet nominatim judicem declarantis, dederint, ipsi 5 tamen Magistratus appellabuntur. T I T. IV. QUANDO APPELLANDUM SIT, ET INTRA 6 Q VJE TEMPORA. i. ULPIANUS lib. 1. de Appellationibus. CI quidem in insulam deportandum adnotaverit 7 Prxses F ^ cise, & Imperatori scripserit, ut deportetur: videamus, do sit provocandum, utrum c«m Imperator scripserit, an cum ei feribitur? Et putem, tunc esse appellandum , cum recipi eum Praeses jubet, sententia prolata Imperatori scribendum , ut deportetur. Csterum verendum est, ne sero sit, ut tunc provocetur, Provin- quan- _1692 cum Imperator insulam ei adsignaverit :■ comprobata enim sententia Prcesidis, tunc solet insulam adsignare. Rursus illud verendum est, si mendaciis 8 apud Principem oneravit eum, quem deportandum laborabat, intercludi illi viam provocandi, f Quid ergo est? recte dicetur humanitate suggerente , ut & hoc, & isto tempore non frustra provocaretur, quia non adversus Principem , sed adversus judicis calliditatem provocavit, f Simili modo & in decurione erit probandum : quem punire sibi Prasses permittere non debet , scd recipere eum in carcerem, & Principi scribere de poma ejus. 9 tz. 1. Si quis tutor datus fuerit, vel testamento, vel 1 quo alio, qui jus dandi habet, non 10 oportet eum provocare: hoc enim D. Marcus effecit: sed intra tempora prostituta excusationem 11 allegandam habet, & si fuerit repulsa, tunc demum appellare debebit: exterum ante frustra appellatur. §. 2. Alia causa est eorum, qui ad aliquod munus 12, vel honorem vocantur, cum dicant sc habere excusationem : nam non aliter allegare possunt causas immunitatis sua, quam si appellationem interposuerint. §. 3. Solent plerumque Prxsides remittere ad ordinem nominatum , ut Gajum Sejum creent magistratum, vel alius quis honor, vel munus in cum conferatur : utrum igitur tunc appellandum est, cum ordo decretum interposuerit, an vero d remissione, quam Praeses fecerit, appellatio sit interponenda? Et magis est, ut tunc sit appellandum , cum ordo decreverit: magis enim consilium dedisse Präses videtur, quis sit creandus 9 quam ipse constituisse : denique ipse erit appellandus, non ab eo provocandum. §. 4. Sed & siPra- ses in ordine fuerit, (ut fieri adsolet) cum ab ordine crearetur quis: ipse erit provocandus, quasi ab ordine, non ab ipio fiat appellatio, §. ;. Biduum 13 vel triduum appellationis ex die lententia late computandum erit. Quid ergo, ii sententia fuerit lub conditione dicta? utrum ex die sententiae tempus computamus ad appellandum, an vero ex die, quo conditio sententia: extitit ? Sane quidem non 14 est sub conditione sententia dicenda, scd si inerit dicta, quid fiet? & est utile 15, statim tempora ad appellandum computari debere. §. 6. Quod in sententiis prxeephim est, ut vel altera die vel tertia provocetur, hoc etiam in citeris observandum, ex quibus sententia quidem non profertur, appellari tamen oportere, & posse, supra relatum est. §. 7. Dies autem istos, quibus appellandum est, ad aliquid utiles elfe, Oratio D. Marci voluit, si forte ejus, ä quo provocatur, copia non fuerit, ut ei libelli dentur: ait enim , Is dies servabitur, quo primo adeundi facultas erit. Quare si forte post sententiam statim dictam , copiam sui non Feceritis, qui pronunciavit, ut fieri adsolet, dicendum est, ipiliil nocere appellatori : nam ubi primum copiam ejus habuerit, poterit provocare. Ergo si statim se subduxit, similiter subveniendum est. §. 8- Quid igitur, si conditio horae effecit, ut se reciperet? st forte dicta fit sententia jam suprema hora ? utique non videbitur se subtraxisse. §. 9. Adeundi autem facultatem semper accipimus , siinpubhco fui copiam fecit: exterum si non fecit, an imputetur alicui, quod ad domum ejus non venerit, quodque in hortos non accesserit, & ulterius, quod ad villam suburbanam? magisque est, ut non debeat imputari: quare si in publico ejus adeundi facultas non fuit, melius dicetur, Facultatem non fuisse adeundi. §. 10. Si quis ipsius quidem , d quo appellavit, adeundi facultatem non habuit, ejus autem, quem appellavit, habeat copiam, videndum est, an ei prxfcribi possit, quod eum non adierit? & hoc jure utimur, ut si alterutrius adeundi fuit copia, prxfcriptio locum habeat. §. n. In propria 16 causa biduum 17 accipitur. Propriam causam ab aliena quemadmodum discernimus? & palam est, eam esse propriam causam , cujus emolumentum vel damnum ad aliquem suo nomine pertinet. §. 12. Quare procurator, nisi in suam rem datus est, tertium diem habebit; in luam autem rem datus, magis est, ut alterum diem observet: at si in partem proprio nomine, in partem [pro] alieno litigat: ambigi potest, utrum biduum, an triduum observetur: & magis est, ut suo nomine biduum, alieno triduum 18 observetur. §. 13. Tutores, item defensores rerum (1. I. <>$.supr. de rei vind. I. 53. inpr.fupr. de re judic. (2. /. 34. in fin.fupr. I. 9. I. to. C. h. t, (z. I. Cj.fupr. quisutisd. cog. (4. I. 32. §. 3. C. de appeU. (5. I. I. supr. h. t. I. 1. §. 3 .stipr. ile appell. (6. Lib. 7. C. f.3. Nov. 23. (7.1.6. §.l.Jupr. de interdici. est releg. (8- 1.1. §. 1 .supr. de appellat. (9. I, 6. §. 7. supr. de injtift. rtipt. irrito facio testam. I. 16. in fin.fupr. ad leg. Corn. deJicar. (to. 1. 16. supr. de excusat, immo vide l. pen.supr.de tut. est curatMt. 1.4. supr. de excusat. (11. /. 15.supr. §. 16. Inst. I. 18- C. de excusat, tut. ( 13. Mutat. Nov. 23. c. 1. (12. I. 1. iitfr. de vacat, mutier. v . -. - - , (14. I. 37. in pr.supr. de excusat. (15. /. 7- §> 4- pu.supt. ■ interd. est releg. ( 16. 1. 20. §. 1 .supr. I. 6. §. 5- C- " ' (17. Mut. NoV. 23. c. I. (18. I. r. infr. b. t. publica- 1695 De appellationibus recipiendis, vel non. 1694 publicarum, & curatores adolescentium vel furioli tertium diem habere debent, idcirco , quia alieno nomine appellant. Ex hoc apparet, tertio die provocandum defensori, si modo quasi defensor causam egit, non luo nomine : cum obtentu alieni nominis suam causam agens tertio die appellare postit. §. 14. Si quis suspectum 1 tutorem faciens , non obtinuerit, appellare eum intra triduum debere, Julianus libro quadragesimo Digestorum scripsit: profesto quasi pupilli defensorem. §. 1;. Si adversus absentem fuerit pronunciatum : biduum, [vel] triduum, ex quo quis scit, computandum est , non ex quo pronunciatum est. Quod autem dicitur , absentem pojse provocare , ex quo scit: sic accipit, si non in causa per procuratorem defensus est : nam si ille non provocavit , difficile est , ut hic audiatur. 2. MACER lib. 1. de Appellationibus. 01 procuratorio nomine egeris, & victus appellaveris, deinde in-i 0 justa appellatio tua fuerit pronunciata ; potest dubitari, num secundo 2 die appellare debeas; quia cum de tua appellatione injusta pronunciatum sit, tua interfuisse videtur? sed rectius dicetur, tertia 3 die appellare te posse : quia nihilominus alienam causam defenderis. §. 1. Sed si alius, quam qui judicio expertus est, appellet, qualis est, cujus 4 intereft, an etiam tertia die appellare possit, videamus? sed dicendum est, secunda die appellare eum debere : quia verum est, eum suam causam defendere, contrarium ei est, si dicat, idcirco sibi licere intra triduum appellare , quia videtur quasi alieno nomine appellare: quando , fi velit causam alienam videri, semctipsum excludit: quia in aliena causa ci, qui judicio expertus non est, appellare non liceat. §. 2. Si is, qui ex libertinitate 5 in ingenuitatem se defendebat, victus appellare omiserit, an pater ejus appellare possit, maxime si dicat eum in potestate sua esse, queritur? sed si potest, quod magis probatur, secunda die, ut propria causa appellare debet. §. 3. Si pro eo , qui 6 capite puniri jussus est, necessaria persona appellet, an tertia die audiri possit, Paulus dubitat ? Sed dicendum est , hanc quoque personam , ut in propria causa, secunda die appellare debere: quia qui sua intercise dicit, propriam causam defendit. 3. IDEM lib. 2. de Appellationibus. TLlud videamus, si cum Imperatori scriberetur, exemplum litera- x rum litigatori editum sit, neque is appellaverit, & postea contra eum rescriptum sit: an appellare a literis pridem sibi editis postit? quia [qui] tunc non appellavit, vera esse , quae scripta sunt, consensisse videtur: nec audiendus est, si dicat , eventum Rescripti sacri se sustinuisse. T I T. V. DE APPELLATIONIBUS RECIPIENDIS , VEL NON. 7 i. ULPIANUS lib. [ 29. ] ad Edictum. ^On solent audiri appellantes , nisi 8 hi, quorum intereft, vel quibus mandatum est, vel Mui negotium alienum gerunt, quod mox ratum habetur. §. 1. Sed & cum mater filii rem lententia eversam animadverteret, provocaverit, pietati dans , dicendum est, & hanc audiri debere: & fi litem prsparandam curare maluerit, intercedere non videtur, licet ab initio defendere non potest. 2. SC/EVOLA lib. 4. Regularum. ^Nte sententiam appellari potest 9, si qusffionem in civili negotio habendam judex interlocutus sit: vel in criminali, si contra leges hoc faciat. 3. PAULUS lib. sing. Regularum. INtra triduum appellare licet ei, qui de suspecto 10 tutore egit, victusque appellat. 4. MACER lib. 1. de Appellationibus. |?Jus, qui ideo causam agere frustratur , quod dicit se libellum Princi-pi dedisse , & sacrum Rescriptum expectare, audiri desiderium prohibetur: & si ob eam causam provocaverit, appellatio ejus recipi Sacris Constitutionibus vetatur. 5. ULPIANUS lib. 4. de Appellationibus. Jp/ > cujus appellatio non recipitur, sufficit, si possit dicere, appellationem suam non esse receptam : quod quaqua ratione doceat, admittetur ejus appellatio. §. 1. Non recepta autem appellatione , siquidem Principem appellari oportuit: Principi 11 erit supplicandum. Sin vero alius appellabatur, quam Princeps: ille erit adeundus. §. 2. Sed & si quid aliud post receptam appellationem impedimento factum fuerit: eum adiri oportet, quem appellare quis debet. §. 3. Planest appellatione non recepta 12 non iplum adierit, quem debuit, sed Principem: pro eo habebitur atque si is aditus est, qui adiri debuit 5 idque Rescriptis Imperatoris nostri Antonini declaratur. §.4. Planest alium pro alio adiit, non Principem: nihil ei hic error proderit, licet non videatur cessasse. §. 5. Intra constituta 13 autem appellatoria tempora debet is, cujus appellatio non eil recepta, vel competentem judicem , vel Principem adire. 6. MACER lib. 2. de Appellationibus. ^Ciendum est, cum appellatio non recipitur, praecipi Sacris Constitutionibus , omnia in eodem statu esse., nec quicqunm novari 14, etiam si contra fiscum appellatum fit: eum que , qui appellationem non, receperit, opinionem suam confestim per relationem manifestare, & causam, pro qua non recepit appellationem, ejus- que exemplum litigatori edere debere, Mandatis cavetur. 7. PAULUS lib. fing. de Appellationibus, gl res dilationem non recipiat, non permittitur appellare, ne 1; vel testamentum aperiatur: ut Divus Hadrianus constituit: ne frumentum 16 in usum militum in annonas subsidia contrahatur: neve scriptus heres in posseffionem inducatur. §. 1. Item si ex perpetuo Edicto aliquid decernatur : id quo minus fiat, non permittitur appellare. §. 2. Item quo minus pignus vendere liceat, appellari non potest. T I T. VI. DE LIBELLIS DIMISSORIIS, [QUI APOSTOLI 17 DICUNTUR. ] i. MARCIANUS lib. 2. de Appellationibus. pOst appellationem interpositam literas dandae 18 sunt ab eo, a L quo appellatum est, ad eum , qui de appellatione cogniturus est , sive Principem 19, sive quem alium: quas literas dimissorias, sive Apostolos appellant. §. 1. Sensus autem literarum talis est : appellasse ( puta) Lucium Titium ä sententia illius, quae inter illos dicta est. §. 2. Sufficit autem , petiisse intra tempus dimiflo- rias instanter & fepius, ut, [ & 3 si non accipiat, id ipsum contolletur : nam instantiam repetentis dimissorias, constitutiones desiderant. /Equum est igitur, si per eum steterit, qui debeat dare literas, quominus det: ne hoc accipienti noceat. _ _ NIHIL 20 INNOVARI APPELLATIONE INTER- POSITA. i. ULPIANUS lib. 4. de Appellationibus. APpellatione interposita , sive ea recepta sit, sive non, medio ^ tempore, nihil 21 novari oportet: si quidem fuerit recepta appellatio, quia recepta est: si vero non est recepta, ne prxjudicium fiat, quoad delib retur, utrum recipienda sit appellatio, an non fit. §. 1. Recepta 52 autem appellatione, tamdiu nihil erit innovandum, quamdiu de appellatione fuerit pronunciatum. §. 2. Si quis ergo forte relegatus fuit, & appellaverit: non arcebitur, neque in Italia, neque in Provincia , qua relegatus est. §. 3. Propter eandem rationem , & si quis deportatus fuit ab eo , cui deportandi jus est, vel adnotatus : neque vincula patietur, neque ullam aliam injuriam, quam patitur, qui sententias non adquieverat. integer euiiri (1. /.3. infr.tit.prox. (2. V. I. I. §. 5. supr. h. t. Nov. 23. in fr. (3. I. 1. §. 12. §. 14. supr. h. t. (4. I. 4. §. 2.supr. ile appellat. (5. I. x. supr. de liberali causa, adde l. 1. §. il infr. tit. prox. (6. 1. 6. supr. de appeU. (7. Lib. 7. C. 65. (8. I. 2. §. I. supr. tit. prox. (9. Immo vide l. 7. C. quor. appellat. (10. /. 20. inpr.fupr. de appellat. I. 1. §. 14. supr. tit. prox. (11. Adde/. 19. C. ile appellat. (12. l.x. §• 3 .supr. d. t. (13. I. 31. C. d. t. (14. I. ttn. inpr. infr. nihil innovari. I. 3, Q de appellat.. (1;. I, 6. C. quorum appellat. (16. 1.2. iufin.supr.de re judic. . (17. I. un. infr. h. t. I. 9. infr. de jure fisci. 1. 106. infr. de verb. sign. i. 32. §. 2. C. de appellat. (18. d. I. 106. il. I. 32. §. 2. (19. /. 1 3. supr. quib. ex cauf. inposs. (20. /. 16. supr. de appell. I. 6. supr. de appellat, recip. I. 1. in sin. supr. 'ailSC. Turpia. Edi (i. Justin. 8- c. I.tz. I. ('21. /. (s.fupr. de appeU. recip. I. 3. 0 . quando provocare. Nov. 134. c. 3. in sin. (22. Adde / 57. §. l.fupr. de adntin. & peric. tut. status w. 1695 . Digeftomm Lib. XLIX. Tit . V III. IX. X. XL XII. XIII. 1696 llatus esse videtur provocatione interposita, tz. 4. Ergo & abstinere ordine jussus sit, & provocaverit: eadem ratione potest coitum participare, cum hoc sit constitutum, & Iit juris , ne qmd pendente appellatione novetur, tz. ;. Si quis ex pluribus facinoribus condemnatus, propter quxdam appellavit, propter qimlam non : utrum disserenda poena ejus sit, an non, quaeritur ? L si quidem graviora sint crimina, ob qua: appellatio interposita est, levius autem id, propter quod non appellavit: recipienda est omnimodo appellatio , & differenda poena ; si vero graviorem sententiam meruit ex ea specie , ex qua non est appellatum : omnimodo poena imponenda est. QU/E TIT. VIII. SENTENTI/E SINE APPELLATIONE RESCIN- DANTUt. I. MACER lib. 2. de Appellationibus. TLlud meminerimus: Si quaeratur , judicatum sit, necne, & hu- -*- jus quiestionis judex non este judicatum pronunciaverit, licet fuerit judicatum: rescinditur, si provocatum non fuerit, tz. 1. Item £ calculi error in sententia esse dicatur, appellare necesse non est: veluti si judex ita pronunciaverit: Cum constet, Titium Sejo ex ilia specie quinquaginta, item ex iUaspecie viginti quinque debere : idcirco Lucium Titium Sejo centum condemno nam quoniam error computationis est , nec appellare necesse est , & citra provocationem corrigitur. 1 Sed & li hujus questionis judex sententiam centum confirmaverit, fi quidem ideo, quod quinquaginta & viginti quinque fieri centum putaverit: adhuc idem error computationis est, nec appellare necesse est: fi vero ideo , quoniam & alias species viginti quinque fuisse dixerit: appellationi locus est. tz. 2. Item cum 2 contra sacras Con'litutiones judicatur , appellationis necessitas remittitur. 3 Contra Constitutiones autem judicatur, cum de jure Constitutionis , non de jure litigatoris pronuneiatur. Nam si judex volenti se ex cura muneris , vel tutels, beneficio liberorum , vel »tatis 4, aut privilegii excusare , dixerit, neque filios, neque retatem, aut ullum privilegium ad muneris, vel tutela; excusationem prodeste: de jure constituto pronunciasse intelligitur. Quod side jure suo probantem admiserit, sed idcirco contra eum sententiam dixerit, quod negaverit, eum de aetate sua , aut de numero liberorum probasti : de jure litigatoris pronunciasse intelligitur. quo casu appellatio necessaria est. tz. 3. Item cum ex Edicto peremptorio, quod neque propositum est, neque in notitiam pervenit, absentis ; condemnatio fit: meilius momenti esse sententiam, Constitutiones demonstrant, tz. 4. Si apud eundem judicem invicem petamus, fi & mea & tua petitio sine usuris fuit, & judex me priorem tibi condemnavit, quo magis tu prior me condemnatum habeas: non est mihi necesse pro hac causa appellare , quando secundum sacras Constitutiones judicatum a me petere non possis , prius quam de mea quoque petitione judicetur: sed magis est, ut appellatio in terponatur. 2. PAULUS lib. 3. Responsorum. TI Aulus respondit, eum, qui in 6 rebus humanis non fuitsenten- thedictoe tempore, inefficaciter condemnatum videri, tz. 1. Idem respondit, adversus cum , qui in rebus humanis non esset, cum judex datus est: neque judicis dationem valuisse , neque sententiam adversus eum dictam vires habere. 3. IDEM lib. 16. Responsorum. P Aulus respondit, impossibile praeceptum judicis nullius esse momenti. tz. i. Idem respondit, ab ea sententia, cui pareri rerum natura non potuit, sine causa appellari. quae res in rebus pecuniariis , & in criminibus agitari consuevit? Et in rebus pecuniariis 7 sunt Rescripta, posse agi: verba Rescripti ita se habent: Divi FratresLongino : Si tibi, qui appellavit, mandavit , ut cum de appellatione , quam Pollia ad eum fecit , defenderes, N res pecuniaria est: nihil prohibet, nomine ejus te respondere: sin autem nonsit pecuniaria causa , sed capitalis : per procuratorem agi non licet. Sed efi si ea causa Jit, ex qua sequi solet ptena usque 8 ad relegationem, non oportet per alium causas agi; sed ipsumadese auditorio debere , sciendum est. Plane ii pecuniaria causa est, ex qua ignominia 9 sequitur: potest & per procuratorem hoc asi. f Idque erit probandum & in ipso accusatore, si appellaverit, vel si adversus eum lit appellatum. Et generaliter , que causa per alium agi non potest , ejus nec appellationem per alium agi oportet. 2. MACER lib. 2. de Appellationibus. Cl procurator absentis appellaverit, deinde rationes reddiderit: 0 nihilominus ipse respondere debet, f Sed an eo cessante dominus litis respondere possit exemplo adolescentis, videamus ? Magis tamen observatur, ut audiri debeat in causis appellationis reddendis is, cujus 10 absentis procurator appellavit. T I T. IX. AN PER ALIUM CAUS 7 E APPELLATIONUM REDDI POSSUNT. 1. ULPIANUS lib. 4. dc Appellationibus. (jUxri solet, an per alium causa: appellationis reddi possunt. (1. Imir.o vide l. un. C. de errore calculi. I. 2. C. de re judic. (2 . I. 1 q.supr. de appellat. 1 . 2 . C. quando provocare. (3. Excip. i. zx.supr.de re judic'. (4. I. 26 . j'upr. de tut. N curat, dat. ($. i 47. m pr. J'upr. de re judic. (fi. I. $9. insiu.supr. d. t. i. 74. tz- 2.Jupr. dc Judiciis, (7. I. 10. C. de appellat. I. 3. C, quor, oppeBat. (S- Itnmo vide l :.!v jiipr.de appellat. (9. I. 6, §. . Jupr. de bis , qui notant, inii T. X. SI TUTOR, VEL CURATOR, MAGISTRATUS CREATUS APPELLAVERIT. 1. ULPIANUS lib. 3. de Officio Consulis. CI, qui ad munera publica nominati ii appellaverint, nec causas probaverint: Icient, ad periculum suum pertinere, liquid lamni per inoram appellationis reipubliese acciderit: quod fi ao- paruerit, eos necessario provocasse, cui 12 adseribendum sit id damnum , Praeses, vel Princeps oestimabit. 2. HERMOGENIANUS lib. Juris Epitomatum. 'rUtor vel curator retentus, si provocaverit, & ante causam x actam moriatur: propter periculum medii temporis, iueceiTo- res 13 ejus causas .appellationis necesse habent reddere. T I T. XI. EUM , QUI APPELLAVERIT , IN PROVINCIA DEFENDI. i. ULPIANUS lib. 4. de Appellationibus. ■pUm , qui appellavit, oportere in provincia defendi in aliis 14 fnis causis, etiam si appellationis causa peregrinetur, D. Fratres Decimo Philoni rescripserunt. 2. MARCIANUS lib. 2. de Appellationibus. UsOc enim illis p testatur , ne necesse habeant fe defendere, qui reipublicx causa absunt. 15 T I T. XIL APUD EUM, A QUO APPELL '.TUR, ALIAM CAUSAM AGERE COMPELLENDUM. i. ULPIANUS lib. 4. de Appellationibus. CI quis ex alia causa appellaverit a judice : an in alia causa eno- 0 dem judicem habere necesse habeat, videamus ? & hodie hoc jure utimur: & tametsi appellatio interposita sit, tamen apud eundem judicem , ä quo quis provocavit; compelletur alias causas , fi quas habet, agere: nec litetur hoc praetextu , quasi ad offensum judicem non debeat experiri, cum postit denuo provocare. T I T. XIII. SI PENDENTE APPELLATIONE MORS 16 INTER- VtNERIT. 1 i. MACER lib. 2. de Appellationibus. »Ppellatore defuncto , si quidem sine herede, cujufcunque gene- fam. (10. I. ult. in fin.supr. de appellat. (ilj. /. si. tz. 2. fupr. de appellat. 12. v. /. un. in sin. C. di sumptuum recuperat. (iZ- hun. tz. 1. infr. I. ult. C. fi pendenti appellat. (14. /. 2(1. in fin. supr. ex qiiih. catis, masor. I. i. tz. 2 ’s u P r ' ^ judic. (15. v. /. 16. infr. de legation. (16. Lib. 7. C. 66. ris 1697 De jure fisci. 1698 ris appellatio Fuit, evanescit: quod ii appellatori heres i exrite- rit: fi quidem nullius alterius interest causas appellationis reddi , cogendus non est peragere appellationem : si vero fisci vel alterius, contra quem appellatum est, interest: heres causas appellationis reddere necesse habet, hi ullius autem interest , veluti cum fine ademptione bonorum relegatus est. Kam si ademptis bonis relegatus, vel in infulam deportatus, vel in metallum datus, provoca- . _ ..... tione interposita decesserit: Imperator noster Alexander Pletorio siit, nec hoc fraude possessoris factum esse probabitur: militi ita rescripsit : Quamvis pendente appeBatione merte rei cri- Hadrianus rescripsit, secundum poilessorem pronunciati men extinclumfit: datu tamen etiam de parte bonarum eius sententia ' " proponitur , adversus quam non aiiter is , qui emolumentum successionis haket , obtinere potest, quam fi in reddendis causis appellationis iniquitatem sententiae detexerit. H. I. Tutor quoque ili negotio pupilli appeilarione interposita si deeelierit, heredem 2 ejus causas appellationis reddere necesse est , etiamsi rationes tutelae heres reddiderit: quia sufficit, mortis tempore ad causiis appellationis reddendas obligatum fuisse : sed Divi Severus & Antoninus rescripserunt, non cogendum tutorem , post rationes redditas', causas appellationum reddere. 3 T I T. XIV. DE /DEE 4 FISCI. 1. CALLIS IRATOS üb. 1. de Jure Fisci, y Aria causae sunt, ex quibus nuntiatio ad fiscum fieri solet. Aut enim se quis, quod tacite 5 relictum est , profitetur capere non posse: vel ab alio praeventus defertur : vel quod, mors ab heredibus non 6 vindicatur: vel quod indignus quis heres nuntiatur: vel quod Princeps heres institutus , & testamentum sive codicilli subrepti esse nuntiantur : vel quod dicatur quis thesaurum 7 invenisse, vel magni pretii rem minoris ex fisco comparasse: vel pra- varicatione 8 fiscum victum esse, vel eum deceffisse, qui in capitali crimine esset, vel etiam post mortem »liquem reum esse: vel domum restructam esse , vel ab accusatione recessum, vel rem litigiosam venundari: vel poenam fisco ex contractu privato deberi: vel adversus leges coinmissum factum esse. §. 1. An bona, qua: solvendo non sint, ipso jure ad fiscum pertineant, quasitum est ? Labeo scribit, etiam ea, qua: solvendo non sint, ipso jure ad fiscum pertinere. Sed contra sententiam ejus Edictum perpetuum scriptum est, quod ita 9 bona veneunt, si ex his fisco adquiri nihil poffit. §.2. Divus Pius Calio Amaranto ita rescripsit, vacantium oenorum nuntiationem quadriennio 10 finiri: idque tempus :x die, quo certum esse ccepit, neque heredem , neque bonorum possessorem exstare, computari oportere. §. 3. Prascriptio autem vi- gmtin annorum, qua etiam circa requirendorum adnotatorum bona observatur, ex Constitutione Divi Titi solet ex eo numerari ex quo quid ad fiscum pertinere potuit. §. 4. Causa: autem , qure statim mote sunt, & tracta ultra vicesimum annum , differri possunt etiam post vicesimum annum. §. ;. Iliaque causa, qua a priore nuntiatore prodita dicuntur, etiam pest annos , quibus prasscribi diximus, fisco nuntiari possunt. 2. IDEM lib. 2. de Jure Fisci. JTX quibusdam 12 causis delationes suscipientium fama non ladi- tur: veluti eorum, qui non pramii consequendi, item eorum, qui ulciscendi gratia adversarium suum deferunt, vel quod [nomine] Reipublica 13 sua quis exsequitur causas : & hac ita observari , plurifariam Principalibus Constitutionibus pracipitnr. §. 1. Divus Hadrianus lia vio Arriano in hac verba rescripsit: Quin ei , qui inftrumenta 14 ad causam fisci pertinentia , cum pojfit exhibere, non exhibet, nocere Acbeai:fi verum aliter non invenitur , easubtraiiu elfe credantur , qua nocitura causa ejus fuerint, dubitatum non est : sed nec alias dubitari oportet , quin non in aliam rem nocere debeant, quam in eam , qua desideratasunt. §. 2. Item Dtvi Fratres ad libellum Cornelii Rufi rescripserunt, totiens edenda esse instrumenta, quotiens de jure capiendi, ve! de jure dominii, vel de aliqua causa simili, re nummaria quaeratur : non , si de capitali causa agatur. §. 3. Senatus oenluit, [ut,] si neque delator, neque possessor tribus Edictis is evocati adfuerunt: delatoris quidem fidejussores teneantur, & ei postea publicam causam deserendi jus adimatur : possessoris autem jus idem esset, quod, fi delatus omnino non esset. §. 4. Quotiens tamen/elator adesse jussus ces- f Divus oportre: ita ut sententia comprehendatur, etiam delatores Edicto id com- prehendiile. §. 5. Divus Pius Cacilio Maximo rescripsit, Constitutionem patris fui, qua compelleretur delator edere mandatorem 16 , ac, nisi edid.sset, ut in vincula deduceretur: eo pertinere, non ut delutor pcerne subduceretur , si mandatorem haberet: sed ut mandator quoque perinde, atque si ipse solus detulisset, puniretur. §. 6. Imperator noster Severus Augustus constituit, ne fervi delatores dominorum audiantur 17: sed ut poena coerceantur. Libertos quoque causae mandatores contra patronos ii Praesulibus Provinciarum p«na plectendos. §. 7. Complura sunt Rescripta Principalia, quibus cavetur, non obesse errorem 18 cuiquam, quod ignarus juris lui ipse se detulerit. Sed extat eorundem Principunt Rescriptum, ex quo videtur posse defendi , ita demum non nocere cuiquam se detulisse, ii ea persona sit, qua ignorare propter rusticitatem 19 , vel propter sexum femininum jus suum poffit. 3. IDEM lib. 3. de Jure Fisci. "VTOn intelligitur fraudem legi Fecisse, qui rogatus est palam resti- ^ tuere. Sed eum quidam testamento luo ita scripsisset, Vos rogo, ut in eo, qued d vobis petii, fidem prefletis : perque Deum, ut faciatis, rogo : &quxreretur, an id palam datum intelligeretur ? Julianus respondit, non quidem apparere, quid ab heredibus ex hujusmodi verbis petitum est; quari autem solere , quando intelli- gatur quis in fraudem legis fidem suam accommodare ? Et fere eo jam decursum , ut fraus legi fieri videatur , quotiens 20 quis neque testamento, neque codicillis rogaretur: sed domestica cautione et chirographo 21 obligaret se ad prastandum ei, qui capere non potest: ideoque dici posse, ex suprascriptis verbis non esse legi fraudem factam. §. 1. Si quis palam rogatus & tacite esset, agitabatur, quid magis pravaleret: utrum id ipsum noceret, quod tacite rogatus esset: an prodesset, quod palam petitum esset: [&] Divus Hadrianus rescripsit, ineo, quod cujusque fidei palam commissum est, non esse existimandum, fidem suam in fraudem legis accommodasse. §. 2. Quando autem fraus interposita videatur, agendum est, id est, utrum exitus spectari deberet, an Consilium? forte si tunc, cum tacite fideicommittebatur, non capiebat is, cui restitui jubebatur : mortis vero tempore capere poterat, vel contra? Et placuit, exitum esse spectandum. §. 3. Tacita autem fnleicommissa frequenter sie deteguntur, si proferatur chirographum, quo se cavisset, cujus fides eligitur, quod ad ehrn ex bonis defuncti pervenerit, restituturum. Sed L ex aliis probationibus manifestiffimis idem fit. §. 4. Cum ex causa taciti fideicommifli bona ad fiscum pertinent: omnia, qua in testamento utiliter data sunt, valent 22 : & ita Divus Pius rescripsit. §. s. Divi Fratres rescripserunt, in venditionibus fiscalibus fidem & diligentiam a procuratore exigendam : L justa pretia, non expraterita emptione, sed exprasenti 23 astimatione constitui : ßcut enim diligenti cultura pretiaprmdioruni ampliantur ; ita fi r.egligentius babitufint, minui ea neccjfe est. §. 6. Cum quinquennium 24, [in] quo quis pro publico conductore se obligavit, excessit: sequentis temporis nomine non tenetur, idque Principalibus Rescriptis exprimitur. Divus etiam Hadrianus in hac verba rescripsit: Valde inhumanus mos est iste, quo retinentur 2; conduciores veaigalium publicorum, N agrorum, fi tantidem locari non pqffint: nam cfi facilius invenientur con- duilores, fi scierint fore, ut fi peractu lustro discedere voluerint, non (t- 1. 1. 1. 3. C. h. 1.1. 9. in fin. infir. de jure fisci. I. ult. C.fireus, vel accusator. (2. I. ult. supr.fi tutor vel curator. I. 27. supr. de appellat. (3. d. I. 27. in fin. (4. lib. 10. C. 1. (5. /. un. C. de his, qui se deserunt. (6. I . I. C. ubi causa: fiscul. i. I. C. de his, quib. ut indign. (7. Vide tamen h 7: C. de delutorib. (8. I . 10. in pr. ßipr. de divers, temporal, prascr. I. un. C. desentent, udvers. fiscum. (9. I. 4. §. 20. supr. de fideicom. libert. (10. I. 1. C. de quadrien. pr^scr. I. 6. §. 7.supr.fi quis omiffa cauf. testam. (11. I. 2. §. 1. I . 4. §. i . Jupr. derequir. J T O M. i. velabsent. (12. Adde Lqq.mfr. h.t. I. 3. C. de delatorio. (13. /. 9. C ex quibo cauf,\ infam. I. 4. C. ile dehrortb. (44. V. I. Z. de edendo, adde l- 2. supr. de fide Instrument, (t,- >$• S- 8- 4- l. 42. §. 1. infir. h. t. (l6. J. -4- Cj7- C.deeleiuto- rib. (IS. /. 13. in fin. infr. b. t. (19. v. . 3 - §• n.supr. de SC. Si- lan. (20. /. 40. infr. b. t. I. 103. fifr. delegat 1. (21. I. 10. *». pr.fupr. de his, qua ut indign. (22. I. 14. infr. h. t. (23. I. 62, in sin.supr. ad leg. Falcid. (24- »• 7-0. de locato. (25 .1. 9. §. I Jupr. de publican. excip. I. II. inßn.jupr. eod. P pp p s 4 tene an - 1 699 D’^cftorum Ub. Xs.TX. Tit. XIV. T700 rS Tremitur « 7. Si posteriori creditori fiscus succeii'erit : eo I jnre utitur, quo is usurus erat, qui fuccetiit. §. 8. Multa Principalia sunt Rescripta, quibus cavetur, uon aliter fiicuin debitorum suornni. debitores convenire, uifi 2 principales debitores defecerint, vel ex ratione fisci nouiina faüa liquido probentur , vel ex contractu fiscali debitores conveniantur. §. 9. D. Hadrianus Flavio Proculo rescripfit, cum in libertatem proclamat, qui ex bonis ad fiscum pertinentibus esse dicitur, judicium dari prxscnti- bus Z , & agentibus etiam his , qui negotiis fisci solent intervenire : & hujusmodi liberales caufie, si non 4 interveniente fisci advocato decisx sint, in integrum restituuntur. §. 10. Si in locis 5 fiscalibus, vel publicis religiulifve , aut in monumentis thesauri reperti fuerint: Divi Fratres constituerunt, ut dimidia pars ex his fisco vindicaretur: item si in Caesaris possessione repertus fuerit, dimidiam aeque partem fisco vindicare. §. 11. Deferre autem se nemo cogitur , quod thesaurum invenerit, msi ex eo thesauro pars fisco debeatur. [Qui autem], cum in loco fisci thesaurum invenerit, & partem ad fiscum pertinentem suppresserit, totum cum altero tanto cogitur solvere. 4. ULPIANUS lib. 6. ad Edictum. IN fisci causis pasti cum delatoribus pro confeflis habentur, si modo pretium 6 vel modicum dederunt. 5. IDEM lib. 16. ad Edictum. S I Procurator Caesaris rem aliquam vendiderit, quamvis duplum , 0 vel triplum pro evictione promiserit: tamen fiscus simplum praestabit. §. i.Siabeo, cui jus distrahendi res fisci datum est, fuerit distractum quid fisci: statim fit emptoris, pretio tamen soluto. 6. IDEM lib. 3. ad Edictum. Tjlscus cum 7 in privati jus succedit, privati jure pro anterioribus suae iuccelfionis temporis utitur 8 : exterum posteaquam cucceffit, habebit privilegium suum. Sed utrum statim atque erepit ad eum pertinere nomen : an vero postea, quam convenit debitorem, an postea quam relatum est inter nomina debitorum, quaeritur. & quidem usuras exinde petit fiscales , etli breviores debeantur, ex quo convenit certum debitorem & confitentem. At in privilegio varie rescriptum est: puto tamen exinde privilegio esse locum , ex quo inter nomina debitorum relatum nomen est. §. 1. Quodcunque privilegii fisco competit, hoc idem & Cx saris ratio, & Augustae 9 habere solet. 7. IDEM lib. 52. ad Edictum. CI fiscus alicui status controversiam faciat, fisci io advocatus adesse debet, quare si 11 line fisci advocato pronunciatnm fit : Divus Marcus r. scripsit, nihil esse actum ; & ideo ex integro cognosci oportere. 8. MODESTINUS lib. Regularum. TlOnorum fisco vindicatorum actore:» 12 venundari a procuratoribus non possunt r & si distrahantur, irritam fieri venditionem rescriptum est. 9. IDEM lib. 17. Responsorum. T Ucius Titius Fecit heredes sororem suam ex dodrante, uxorem Mxviam L socerum ex reliquis portionibus: ejus testamentum posthumo nato ru. tum est: qui posthumus brevi & ipso decellit: atque ita omnis hereditas ad matrem posthumi devoluta est: soror testatoris Mxv:am veneficii in Lucium Titium accusavit: cum non obtinuisset,, provocavit, interca decessit rea. nihilominus tamen apostoli 13 redditi sunt. Qiuero , an putes extincta rea cognitionem appellationis inducendam , propter hereditatem quxsitam ? Modestinus respondit, morte 14 rex crimine extincto, persecutionem eorum , qux scelere adquisita probari possum, fisco competere posse. 10. IDEM lib. fing. de Prxscriptionibus. ^On puto delinquere eum , qui in dubiis quxstionibus contra 1; fiscum facile responderit. •M - 11. JAVOLENUS lib. 9. Epistolarum. - INQn possu nt ulla bona ad fiscum pertinere, uifi 16 qux'credito- (1. I. 6 -infr. h.t. (2. 1 . 2 . I. 4. C. quando fiscus , vel privat. (3- s 47. inpt.fipr. derejudic. (4. I. 7. infr. h. t. (;. §. 39. fst- de rer. divis.Nov. Leon. 51. (6. 1 . 19. inpr. infr. h. t. (7. Obst. t. 46. §. 4 .infr. h. t.. (ß. I. 60. in fin.supr. de condit, est demonstr. 1.9- L 3 i-supr. de legib. I. 3. C. de quadriennii pmscr. (10. I. 3. §. 9 -Jupr., h.t. (11. /. 47. in pr.fupr. de rc judicat.. (12. i. 30. infr. Hä- v. I. un.supr. de libell. dimijsor. (14. v. I. un.fupr.fi ribus siiperfutura sunt: jd 17 enim bonorum cujusque esse intelli- vitur, quod xri alieno superest. 12. CALLISTRATUS lib. 6. de Cognitionibus. IN metallum damnatis libertas adimitur, cum etiam verberibus A servilibus coercentur. Sane per hujusmodi personas fisco nihil adquiri , Divus Pius rescripsit : & ideo quod legatum erat ei 18 , qui postea in metallum damnatus erat, ad fiscum non pertinere rescripsit: magisque ait, prenx eos , quam fisci servos esse. 13. PAULUS lib. 7. ad Legem Juliam & Papiam. CDisto Divi Trajani, quod proposui, significatur , ut fi quis, an. ^ tequam causa ejus ad xrarium deferatur , professus esset eam rem, quam poliideret, capere libi non licere , ex ea partem 19 fisco inferret, partem ipse retineret. §. 1. Idem postea Edicto significavit , tit quxeunqiic professa esset vel palam , vel tacite relictum sibi, quod capere non posset, L probasset jam id ad fiscum pertinere: etiamsi id non possideret: exeo, quod redactum esset ä Prxfectis xrario , partem dimidiam ferat. §. 2. Nihil autem in- terest, qux causa impediat jus capiendi. §. 3. Id autem deferri debet, quod latet, non id, quod iitei est. §. 4. Ad heredes ejus, qui se detulerat, non videbatur prxmium transire : sed Divus Hadrianus rescripsit, ut licet ante decHJfisset is , qui se detulerat, antequam id, quod detulerat, fisco addiceretur: heredi ejus prxmium daretur. §. 5. Exstat ejusdem HaL i ani epistola, ut st is, qui le deferre poterat, morte praeventus fuerit, heres ejus, si detulerit, prxmium consequatur: li tamen, inquit, liquebit defunctum ejus animi fuisse, ut se vellet deferre: li vero idcirco dissimulaverit, dum rem occultari sperat: heredem ejus ultra vulgare prxmium nihil consecuturum. §. 6. Item Divi fratres rescripserunt, heredes eorum, quibus tacitum fideicommissum relictum est, ita demum [ex] beneficio Trajani deferre [se] posse: fi is, cui datum fuerat, morte prxventus esset, & ideo per angustias temporis deferre ie non potuerit. §. 7. Cum ante apertum testamentum, tacitum fideicommissum nunciatum esset ab his , qui fidem tacitam susceperunt, deinde post apertas a fideicommissario delatum esset: Divus Antoninus recipi professionem ejus jutlit: neque enim dignam esse prxmio tam prxeipitem festinationem prioris: & cum quis se nuntiet non capere , potius confiteri de suo jure, quam aliud deterre videtur. §. 8. Ad eos beneficium Trajani pertinet, qui ex defuncti voluntate relictum sibi capere non possunt: ergo nec illud quod servo meo relictum est , deferre potero. §. 9. Eos, qui quali indigni repelluntur, summovendos esse ab ejusmodi prxmio : id est eos, qui de inofficioso 20 egerunt, vel falsum dixerunt testamentum , qui usque ad finem litis oppugnaverunt testamentum. §. 10. Ei, qui per errorem 21 se detulit, cum capere solidum posset, non nocere hoc Divus Hadrianus, &D. Pius, & fratres rescripserunt. 14. GAJUS lib. ii. ad Legem Juliam & Papiam. sjlcitur, ex asse hereditates exSilaniano cum fiscus vindicasset, ut nec libertates , nec legata tueatur, quod aperte nullam habet rationem : cum ex quibuslibet aliis causis fisco vindicatis here- ditatious, & libertates 22 , & legata maneant. 15. JUNIUS MAUR1TIANUS lib. 3. ad Legem JuLam & Papiam. CEnatus censuit: si delator abolitionem petat, quod errasse 23 f* dicat: ut idem judex cognoscat, an justa causa abolitionis sit? & si errasse videbitur, det imprudentix veniam, li autem calu- mnix 24: hoc ipsum judicet, eaque causa accusatori perinde cedat , ac si causam egisset, & [prodidisset]. §. 1. Si quis delatorem subjecerit: tantum in xrarium deferat, quantum prxmii nomine delator consequnturus fuisset, fi vicisset. §. 2. Divus Hadrianus reseripiit: eandem prenam delatorem ferre debere, si citatus ad Edictum 25 non responderit, qua teneretur, fi causam non h.t. pendente appellat. (ig. Vide tamen Edici. Justi«. 4. c. 2. §. I. (16. v. I. 17. infr. h. t. (17. v. /. 72. in sin. pr.fupr. dejuredot. (18. l.li.fupr. de alimentis. L3.supr.dc his, qme pro non feript. (19. i. IS - §• 3. infr. h. t. I. un. C. de his , qui se deferunt. (20. I. 8- §.iq.fupr. de inoffic. testam. (21./.2. §.fn.fupr. h.t. (22. /. 2. §• 4- fupr. eod. I. q.fupr. de SC. Silan. [23. I. lo.fipr. de judiciis. (24- l. 9. C. de calumniat. (2 j. I. r. §. 3-supr. 1 . 42. §. I. infr. h. t. / 1701 De jure fisci. 1702 de Vacatione Sc excusatione, pag. 1736. * ;o. ?. Ubi‘pupillus educari. 814. * 27. 2. de Ventre in pofiess. mittendo. 1176. * 37- 9. de Verborum obligationibus. 1491. * 4$. 1. - - - significatione. 1753. ¥ 50. 16. de Veteranis. 1721. * 49. 18. de Veteranorum & militum success. 1*31. * Z8- 12, de Via publica & itinere. 1425. * 43. 11. ----- & si quid in ea. 1424. * 43. io. Vi bonorum raptorum. 1602. * 47. 8- de Vi & de vi armata. 1429. ¥ 43. 16. Unde cognati. 1219. * 38. 8- - - legitimi, irlg. * 38- 7. - - Vir & uxor. 1230. * 38. II. de Usu & habitatione. 341. * 7. -8- - - L Ufufructu. 1000. * 33. 2. de Ufufructu accrescendo. 331. * 7. 2. - - - - earum rerum, qux usu cons. 337. * 7. 5. - - - - L quemadmodum quis utatur. 317. * 7. I. Usufructuarius quemadmodum caveat. 344. * 7. 9. de Usuris & fructibus. 673. * 22. i. de Usurpationibus & usucapionibus. 1369. * 41. 3. Ut exlegibus, SCtis bonor. pofless. detur. 1231. ¥ Z8- 14. - in flumine publico navigare. 1428. * 43. 14.. - in poffefsionem legatorum. 1148. * 36. 4. - legatorum , seu fideicommiflor. 1144. * 36. 3. Uti possidetis. 1434. * 43. 17. de Utrubi. 1461. * 43. 31. de Vulgari & pupillari substitutione. 86;. ¥ 28. 6. 14 - Digestorii m Lib. XPX. Tit. XIV. de Vacatione & excusatione, pag. 1736. * 50. 5. Ubi pupillus educari. 814. * 27. r. tie Ventre in poHefis. mittendo. 1176. * 37 - 9- de Verborum obligationibus. 1491. * 45. 1. - - - lignificatrone. .1753. * 50. 16. ie Veteranis. 1721. * 49. 18. de Veteranorum & militum succedi 1*31. * J8- I£. de Via publica & itinere. 1425. * 43. II. Ii quid in ea. 1424. * 43, ie. Vi bonorum raptorum. 1602. * 47. 8. ie Vi & de vi armata. 1429. * 43. 16. Unde cognati. 1219. + 38. 8- - - legitimi. 1218. ^ 38- 7- - - Vir & uxor. 1.230. * 38. II. de Usu & habitatione. 341. * 7. 8. - - & Usufructu. 1000. * 33. 2, ie Usufructu accrescendo. 331. * 7. 2. - - - - earum rerum, quae usu cons. 337. * 7. • - - « & quemadmodum quis utatur. 317. * 7. 1. Usufructuarius quemadmodum caveat. 344. * 7. 9» ie Usuris & fructibus. 673- * 22. 1. ie Usurpationibus & usucapionibus. 1369. * 41. g. Ut ex legibusSCtis bonor. podess. detur.. 1231. * 3z. - in flumine publico navigare.. 1428. * 43. 14». - in possessionem legatorum. 1148. * 36. 4. -legatorum, seu fideicommittor. 1144. * 36. 3. Uti possidetis. 1434. * 43. 17. de Utrubi. 1461. * 43. 31. de Vulgari & pupillari substitutione. 86;. * sft. 6. 1702 1701 De jure fisci. probasset. §. Z. Senatus Hadriani temporibus censuit, cum quis fe ail xrarium detulerit, quod capere non potuerit, ut totum in xrarium colligatur: & exeo pars i dimidia sibi fecundum beneficium D. Trajani restituatur. H. 4. Quod si tribus 2 Edictis a Pnefecto xrario adesse delator jussus, venire noluerit: secundum possessorem sit pronunciandum : sed ab eo, qui ita ad esse jussus, respondente possessore non adfuerit, tantum exigendum, quantum apud xrarium ex ea causa, quam detulerit, remaneret, si ptofeffionem eam implesset. §. Senatus censuit, ut perinde rationes 3 ad aerarium deferat is, a quo tota hereditas fisco evicta est, vel universa legata: atque is deferre deberet, ä quo pars hereditatis vel legati evicta sit. §. 6. Si quis arguetur falsas rationes detulisse, de eo profestus aerarii cognoscat , quantam fraudem invenerit, ut tantam pecuniam in «rari um jubeat inferri. 16. ULPIANUS lib. 18. ad Legem Juliam & Papiam. Alt D. Trajanus , jQjiicunque professus fuerit, f Quicunque accipere debemus tam 4 masculum, quam feminam: nam feminis quoque, quamvis delationibus prohibentur 5, tamen ex beneficio Trajani deferre fe 6 permissum est. Nec non illud sque non intererit, cujus «tatis sit is, qui fe defert, utrum justx, an pupillaris : nam pupillis etiam permittitur deferre fe, ex quibus non caniunt. 17. MODESTINUS lib. 2. de Prenis. ]N summa sciendum est, omnium fiscalium pcenarum petitionem A creditoribus 7 postponi. ,8. MARCIANUS üb. fing. de Delat. TYEferre 8 non possunt mulieres 9 propter sexus infirmitatem , & ita Sacris Constitutionibus cautum est. §. 1. Item Clarisiimi vir! deferre non possuntl §. 2. feni damnati deferre non possunt. ut Divi Fratres de eo rescripserunt, qui fustibus essus in opus publicum erat datus. §. Z. Item Constitutionibus Prineipum prohibentur deferre illi, qui in metallum dati sunt, hoc ideo, ne desperati ad delationem facile possint fine causa confugere. § 4. §ed eas causas, quas ante damnationem coeperunt deferre, posse eos etiam post 10 damnationem exequi, rescriptum est. §. $. Veterani quoque sacris Constitutionibus delatores esse prohibentur, propter honorem utique, & merita militi«. §.6. Item Milites propter honorem stipendiorum , quae merent, deferre prohibentur. §.7. Sed communem causam sibi cum fisco quivis deferre potest: [hoc est, vindicsre:] nec per hoc famosus est, licet in causa [sua] non obtinuerit. §. 8- Item eos, qui tutores vel curatores fuerunt , non oportere deferre causa pupillorum vel adolescentum suorum , Divi Severus & Antoninus n rescripserunt. Quod consequens est observari & in eo , qui qttqfi-procurator negotia gessit. & itaiidem Principes rescripserunt. Iidem decreverunt, nulla Constitutione prohibitum esse, procuratorem interrogari: sed accusare eum, cujus negotia gestit. Et tutorem , qui aut detulit, aut mandavit, feveriffime puniendum rescripserunt. §. 9. Sed ne quidem is, qui aliquam vendidit rem , eandem deferre debet vel per se, vel per subjectam personam : ne alioquin poenam patiatur dignam suae personx , ut & constitutum esse refertur. §. 10. Papinianus tam libro sexto . quam undecimo Responsorum scribit, ita demum publicam auferri 12 pecuniam ei, qui cum erat creditor, in solutum pecuniam accepit, si aut sciebat, cum accipiebat, publicum quoque esse debitorem; aut postea cognovit, antequam consumeret pecuniam : sed placet, omnimodo ei pecuniam auferendam esse , etiam si ignoravit, cum consumeret: & postea quidem Principes directam actionem competere ablata pecunia rescripserunt , Ut & Marcellus libro septimo Distel lorum scribit. 19. PAPINIANUS lib. 10. Responsorum. TAEnique non esse prxstandas usuras 13, eum pecunia revocatur, convenit: quoniam res, non persona convenitur. 20. IDEM lib. 11. Responsorum. <^Ed revocata pecunia , in fidejussorem liberatum utilis acti® dabitur. 21. PAULUS lib. 3. Quxstionum. ' 'JTtjus, qui [mihi] sub pignoribus pecuniam debebat, cum esset fisci debitor, solvit mihi, qux debebat: postea fiscus jure suo usus , abstulit mihi pecuniam. Qnterebatur , an liberata essent pignora? Marcellus recte existimabat, si id, quod mihi solutum est, siscus abstulit: non competere pignorum liberationem: neque differentiam admittendam esse existimo intercise putantium, idipsum, quod solutum est, an tantundem repetatur. 22. MARCIANUS lib. fing. de Delatoribus. D Es, quae in controversia sunt, non debent a procuratore Uxsaris 1 distrahi: sed differenda est eorum venditio, ut Divus quoque Severus , & Atteninus rescripserunt. Et defuncto Majestatis reo, parato herede purgare innocentiam mortui, distractionem bonorum suspendi jusserunt. Et generaliter prohibuerunt rem distrahi ä procuratore, qux esset in controversia. §. 1. Res autem nexas pignori distrahere procuratores possunt. Sed si ante alii res obligatae sunt jure pignoris, non debet procurator jus creditorum lxdere. Sed si quidem superfluum est in re, permittitur procuratori vendere ea lege, ut in primis creditoribus procedentibus satisfiat: & si quid superfluum est, fisco inferatur autsi acceperit totum fiseus, solvat ipse: vel simpliciter si vendidit procurator, jubebit pecuniam,quam deberi creditori privato fuerit probatum, exsolvi ei: & ita Divus Severus & Antoninus rescripserunt. §. 2. Lites donatas 14 fe non suscipere D. Pilis rescripsit, licet bona reliftorumse quis profiteatur, vel partem bonorum donatam non suscipere: & adjecit, & illum dignum suisse puniri pro tam turpi, tamque invidioso commento : & , nisi durum esse videbatur, in ultro venientem poenam statuere. §. 3. Sicut renunciare causam nemo cogitur 15 , ita liberum arbitrium desistendi ei non datur, qui detulit, & ita Divi Severus & Antoninus rescripserunt, & idem esse, licet alieno mandato detulisset. Plane rescripserunt, delatorem audiendum , volentem ä lite desistere, si sibi mandatorem subtractum queratur. 23. CALLISTRATUS lib. 2. de jure Fisci. TYE eo delatore, qui causam solus agere instituerat, non habita ^ mentione mandatoris , fi postea desistat, praetendens mandatorem causae decessisse: puniendum Divi fratres rescripserunt. 24. MARCIANUS lib. sing. de Delatoribus. ^On tantum delator punitur, si non probaverit: sed & manda- tor l 6 , quem exhibere debet delator. 2;. ULPIANUS lib. 19. ad Sabinum. pSt & decretum ab Imperatore Severo, & constitutum, null® ■ L ' modo exigendum quem irobare, unde ha eat, circa delationes fiscales: sed delatorem probare debere, quod intendit. 2 (>. IDEM lib. 31. ad Sabinum. pUm quidam capitis reus emancipasset filium, ut hereditatem adiret, rescriptum est: non 17 videri in* fraudem fisci factum, quod adquisitum non est. 27. IDEM lib. 34. ad Edictum. pUm mortem ig maritus uxoris necate non defendit, Divus Severus rescripsit, dotem fisco vindicandam: prout ad maritum pertineat. 28. IDEM lib. 3. Disputationum. q?I, qui mihi obligaverat, qv.ee habet, kabiturusque efet , Ctl-ru o fisco contraxerit: sciendum est, in re postea adquilita fiscum notiorem esse debere , Papinianum respondisse : quod & constitutum est , prxvenit enim causam pignoris fiscus. 29. IDEM lib. 8- Disputationum. TTJus , qui delatorem 19 corrupit, ea conditio est, ut pro victo ^ habeatur: nam in fiscalibus causis id constitutum est. Sed enim hxc poena magis est , ut adversus ipsum locum habeat, qui delatorem redemit: exieroquin adversus heredem ejus transire non debet: (1. 1 .13 .supr. eod. (2. /. 2. §. 3 .supr. eoi. (3. I. 45. §. 4. infir. eed. (4, l 13. supr. eod. I. 1. I. 195. inpr. infr. de verb.fign. I. 3. §• 3 .supr. de neget, gest. (;. I. 18. inpr. infr. h. t. (6. I. un. C. de his, qui se deferunt. (7. I. 11 .supr. h. t. I. un. C. pten.fiscalib. creditor. praferri. (8. Adde l. ult. C. dedelatorib. (9. I. 16 .supr. h. t. (10. /. 5. infin.supr, depubl. judic. (11. /. 2. C. dehis, qui ac- iusare. (12. L 5. C. de privil. fisci. (13. i. L 5. (14. /. uit.Jupr. qui teßam.fucere. l.pen. supi . de hered. infiit. §. ult. Injt- quib. mod. teflam. I. 2. C. ne fiscus vel respubl. (>5- C. ut nemo invitus agere. (16. I. 2. §. 5. supr. h. t. I. j.§. \%.supr. adSC. 'Turpili. L 34. supr. de pan. (>7- Imino vide l. 45- inpr. infr. h. t. (18- 1. 20. supr. dt his, qua ut indign. I. I. C. de his, quib. ut indign. (19. /. 4. supr. h. t. L ult. supr. de pravaricat. I. 2. in pr. supr. de bonis eorum. P p p p p s nee 1 701 Digestorum Lib. XLIX. Tit. XIV. 1704 nee enim exffide perit causa, ex quo redempta est, vel actio perimitur vel condemnatio facta videtur: verum oportet constare prius 1, & de crimine pronunciare. f Plane li forte de retractanda causa agatur, quo- semel judicata est per delatoris corruptelam : jnortuus corruptor non efficiet, quominus agi poffit, atque retra- ctaricausii: hic enim non poenae, sed causic restitutio est. §. 1. Eum, qui falsum testamentum dixit, poste adire hereditatem constat: sed denegatis ei actionibus fisco locus erit: & obligationes , quas adeundo confudit 2, non restituuntur. §. 2. Nam in eo, qui post aditam hereditatem defuncti mortem non defendit , Imperator noster cum patre rescripsit, obligationes confusas non resuscitari. 30. MARCIANUS lib. 3. Institut. "VIE procuratores Olaris bonorum actores 3, quae ad fiscum devo- luta sunt, alienent, Imperatores Severus & Antoninus rescripserunt : & si manumiffi fuerint, revocantur ad servitutem. 31. IDEM lib. 4. Institutionum, f Alvus Commodus rescripsit, obsidum bona, sicuti captivorum 4, ■*“* omnimodo in fiscum esse cogenda. 32. IDEM lib. 14. Institutionum. CEd si accepto usu toga Romana , ut cives Romani femper egerint, o Divi fratres procuratoribus hereditatum rescripserunt, fine dubitatione jus eorum ab obsidis conditione separatum ejje beneficio principali: ideoqueidem jus eis servandum , quod habent, si ä legitimis civibus Romanis heredes instituti fuissent. 33. ULPIANUS lib. i. Responsi "pUm , qui debitoris fisci adiit hereditatem , privilegiis fisci cce- pisse esse subjectum. 34. MACER lib. 2. Publicorum. TMperatores Severus & Antoninus [Asclepiadi] ita rescripserunt: Tu, qui defensione omissu $ redimere sententiam maluisti, cum tibi .trimm objiceretur, non immerito quingentos solidos inferre fisco jujsus es; omiffa enim ipsus causa inquisitione, ipse tc huic panasubdidisti: obtinendum est enim , ut hi, quibus negotia fiscalia moventur, adde- feisones causa bona fide veniant: non adversarios , aut judices redimere tentent, 3;. POMPONIUS lib. ir. Epist. A Pud Julianum scriptum est: si privatus ad se pertinere heredita» ■ tem Lucii Titii dicat, altero eandem hereditatem fisco vindicante: quaritur, utrum jus fisci ante excutiendum sit, & sustinendae actiones caeterorum , an nihilominus inhibendae petitiones ■creditorum singulorum , ne publicae causae praejudicetur? idque Senatusconsultis expressum est. 36. PAPINIANUS lib. 3. Responsi ~pRa:diis ä fisco distractis, prateriti temporis tributum eorundem praediorum [onus] emptorem spectare placuit. 6. 37. IDEM lib. 10. Ilesponscrum. /"\Uod placuit, fisco non esc ponam petendam, nist 7 creditores 'w suum recuperaverint: eu pertinet, ut privilegium in poena contra creditores non exerceatur, non nt jus commune privatorum fiscus amittat. 38- IDEM lib. 13. Responsorum. TTlscns in quaestione falsi testamenti non obtinuit: priusquam autem ea qiuestio decideretur, alio nunciante bona postea vacare constitit; fructus post primam litem ablumi non oportuisse respondi : neque enim ad Senatusconsulti beneficium scriptum heredem pertinere controversia mota. §. 1. Delatoris opera non esse functum respondi, qui fisci pecuniam, quain alius tenebat, ad fui temporis administrationem pertinere, quamvis probare non potuisset, cbntendit: quoniam propriam causam egerat. 39. IDEM lib. 16. Responsorum. J^Ona fisco citra 1. cenam exilii perpetuam adjudicari sententia non oportet. §. 1. Eum, qui periculum communis 8 condemnationis dividi - ostulavit, quod participes judicati solvendo essent, revocatis alienationibus, quas fraudulenter fecerant, non videri causam pecunia; fisco nunciasse respondi. (1. v. I. 3. §. i.supr. de pravaricat. (2. /. S.supr. de his, qua kündign. (3. I. -i.supr. I. 46. §. 7. irsr. h.t. (4. L56.supr.de xeligioj. (5. I. 4.1 . zy.supr. h. t. (6. Mutat. I. alt. C. de cenfib. y- *■ *• §• i.supr. I. 48. in sin. infr. h. t. (8. V. I. 44. infr. eod. (5. 1. 3. infr. supr. eod. I. io. in pr.supr. de his, qua ut indign. v 10, *• l 3- §- 9 'f«pr. de bered, petit, (n. I. 15. §. 3. supr, b. t. \Jupr , 40. PAULUS lib. si. Quscstionum. I Ta fidei heredis commisit: Rogo fundum Titio des, de quo te ro- 1 gavi: si Titius capere non poffit, non evitabit heres ptenam taciti fideicommissi: non enim est palam 9 relinquere, quod ex testamento sciri non potest, cum recitatum est: quemadmodum nec ille palam dat, qui ita scribit: Rogo vos heredes , in eo , quod ii vobis petii, Jtdcm praftetis: imo in priore specie, majorem fraudem excogitasse videtur, qui non tantum legem circumvenire voluit, sed etiam interpretationem legis, qua circa tacitum fideicommissum habetur: ‘quamvis enim fundum nominaverit, 11011 tamen cognosci potest, de quo sit rogatus heres: cum diversitas rerum obscurum faciat legatum. §. 1. Patronus fi tacite in fidem suam recipiat, ut ex portione sua praestet, cessare fraudem dicitur: quia de suo largitur. 41. IDEM lib. 21. Responsorum. TTUm , qui bona vacantia 10 ä fisco comparavit, debere actionem, : qu» contra defunctum competebat, excipere. 42. V ALPIN 8 [lib. $. Fideicommiss.] A Rrianus Severus Prtefectus aerarii, cum ejus, qui tacite rogatus fuerat non capienti fideicommissum reddere, bona publicata erant: pronunciavit nihilominus jus deferendi ex Constitutione Divi Trajani habere eum, cui fideicommissum erat relictum. §. 1. Quia autem nonnulli ingrati adversus beneficium D. Trajani, post professionem quoque de tacito fideicommisso tactam, cum possessoribus transigunt, atque tribus 11 Edictis evocati non respondent: placuit Senatui, tantum ab eo, qui id fecisset, exigi, quantum apud aerarium ex ea causa, quam detulerat, remanere oporteret, si professionem suam implesset, &, si possessoris quoque fraus apud Praefectum convicta fuisset, ab eo quoque, quod convictus inferre debuisset, exigi. 43. ULPIANUS [lib. 6. Fideicommiss.] rMperator noster rescripsit, fiscum in rem habere actiones ex *■ tacito fideicommisso. 44. PAULUS lib. 1. Sententiarum. TAElator non est, qui 12, protegenda: causae suae gratia, aliquid ad fiscum nuntiat. 45. IDEM lib. ;. Sententiarum. £N fraudem fisci non solum per donationem, sed quacunque IZ A modo res alienat» revocantur: idemque 14 juris est, & u non quaeratur: aeque enim in omnibus fraus punitur. §. 1. Bona eorum, qui in custodia, vel in vinculis, vel compedibus 15 decesserunt, heredibus eorum non auferuntur, sive testato, sive intestato decesserunt. §. 2. Ejus bona, qui sibi mortem conscivit, non ante ad fiscum coguntur, quam prius constiterit, cujus criminis gratia manus sibi intulerit, t Ejus bona, qui sibi ob aliquod admissum stagitium mortem conscivit, & manus intulit, fisco vindicantur: quod fi id taedio 16 vits ant pudore aeris alieni, vel valetudinis alicujus impatientia admisit: non inquietabuntur, sed fu» succeffioni relinquuntur. §. 3. A debitore fisci in fraudem datas libertates retrahi placuit. Sane ipsum ita ab alio emere 17 mancipium, ut manumittat , non est prohibitum : ergo tunc & libertatem praestare possit. §. 4. Ex his bimis, qus ad fiscum delata sunt, instrumenta 18 vel chirographa, acta etiam ad jus privatorum pertinentia restitui postulantibus convenit. §. 5. Neque instrumenta, neque acta ä quoquam adversus fiscum edi oportet. §. 6. Ipse autem fiscus actorum suorum exempla hae conditione edit, ut [ne] is, cui describendi fit potestas, adversus se , vel Rem publicam, bis actis utatur: de quo cavere compellitur, ut fi usus is contra Interdictum fuerit, causa cadat. §. 7. Quotiens apud fiscum agitur, actorum potestas postulanda est, ut merito iis uti liceat, eaque manu commentariensis adnotanda sunt. Quod si ea aliter proferantur: is, qui ita protulerit, causa cadit. §. 8. Quotiens iterum apud fiscum eadem causa tractatur, priorum actorum, quorum usus non fuerat postulatus, ex officio recitatio jure poscetur. §. 9. Qui pro alio a fisco conventus debitu m exsolvit, non (12. I. 38. in fin. I. 39. in fin. supr. eod. I. 3. C. de delatorib. (iZ. I. 11. supr. qui ii ä qitib. manumisi. (14. Immo vide l. 26 .supr. h. t. (15. /. pcn. C. eod. I. i.supr. de bon. damnat. I. 2. §. i.supr. L ult. C. de bon. eorum , qui. (16. I. 3. §. 4 .supr. d. t. de bon. eor, qui antesentent. (17. I. 5. C. qui manumittere. (18. I- 15- §- 5- b, t. tniqu« 1705 De captivis & postliminio, & redemptis ab hostibus. 1706 inique postulat persecutionem bonorum ejus , pro quo solvit: in quo etiam adjuvari per officium solet. §. io. Fiscalibus debitoribus petentibus ad comparandam pecuniam dilationem negari non placuit: cujus rei xstimatio ita arbitrio judicantis conceditur : ut in majoribus summis non plus , quam tres menses: in minoribus vero non plus , quäm duo prorogentur; prolixioris autem temporis spatium ab Imperatore postulandum est. §. ri'. Si principalis rei bona ad fiscum devoluta sint, fidejussores liberantur, nili i forte minus idonei lint, & in reliquum non exsolute quantitatis accesserint. §. 12. Si plus 2 servatum est ex bonis debitoris ä fisco distractis, jure ac merito restitui postulatur. §. iz. Conductor ex fundo fiscali nihil transferre potest: nec cupressi materiam vendere , vel oliv» , non substitutis aliis, cxterasque arbores pomiferas cxdere: & facta ejus rei xstimatione, in quadruplum 3 convenitur. K. 14, Minoribus viginti quinque annis neque fundus', neque vectigalia locanda sunt: ne adversus 4 ea beneficio »tatis utantur. 46. HERMOGENIANUS lib. 6. Jur. Epit. A Ufertur ei quasi indigno succeffio, qui, cum heres institutus es- 11 set, ut 5 filius post mortem ejus, qui pater dicebatur, suppo- sitiis declaratus est. §. 1. Qui aliquid sciens in fraudem fisci suscepit, non solum rem, in qua fraudis ministerium suscepit, sed alterum 6 tantum restituere cogitur. §. 2. Quod 7 a Prxside, seu procuratore, vel quolibet alio in ea Provincia, in qua administrat, licet per suppositam 8 personam , comparatum est : infirmato contractu vindicatur, & xstimatio ejus fisco infertur: nam & navem in eadem Provincia, in qua quis administrat, xdifieare 9 prohibetur. H. Z. Fiscus semper 10 habet jus pignoris. §. 4. Qui compensationem opponit fisco, intra duos menses debitum sibi docere debet. §. Ut debitoribus fisci, quod fiscus debet, compensetur 11', sxpe constitutum est: excepta causa tributoria, &stipen-! diorum, item pretio 12 rei ä fisco empte, & quod ex causa annonaria debetur. §. 6. In reatu constitutus bona sua administrare potest: eique debitor recte bona fide solvit. 13 §.7. Actores 14, qui aliquod officium gerunt, in bonis, quae distrahunt, procuratores venundare inconsultis Principibus prohibentur: & si veneant, venditio nullas vires habebit. §. 8- Servus 15 C»faris, fi jussu 16 procuratoris adiit hereditatem, Caesari volenti adqui- rit. §. 9. Si multi fisco fraudem fecerint, non ut in actione furti, singuli solidum, sed omnes 17 semel quadrupli pcenam pro virili portione debent: sane pro non idoneis, qui sunt idonei, conveniuntur. 47. PAULUS lib. 1. Decretorum. ATOschis quadam fisci debitrix ex conduct'one vectigalis, heredes A habuerat: ä quibus post aditam hereditatemFaria Senilia, & ■alii praedia emerant: cum convenirentur propter Moschidis reliqua , & dicebant, heredes Moschidis idoneos esse, & multos alios ex iisdem bonis emisse : »quum putavit Imperator, prius 18 heredes conveniri debere : in reliquum , possessorem omnem : & ita pro- nunciavit. §. 1. jFmiliusPtolomxus conduxerat a fisco possessionem, eamquepaulatiin pluribus locaverat majore quantitate, quam ipse susceperat: conveniebat!:; ä procuratoribus Caesaris in eam quantitatem, quam ipse perceperit: hoc iniquum, & inutile fisco videbatur, ut tamen suo periculo ipse eos, quibus locaverat, conveniret: ideoque pronunciavit, in eam 19 solam quantitatem eum conveniri debere, qua ipse conductor extiterat. 48. IDEM lib. 2. Decretorum, CTatius Florus testamento scripto heredis fui Pompeji tacite fidei 0 commiserat, ut non capienti fundum & certam pecuni» quantitatem daret: & eo nomine cautionem a Pompejo exigi curaverat, fe restituturum ea , qux ei per prxeeptionem dederat: postea idem (i. I. 68. §. r. infin.sitpr. de sdejujs. (2. I. 6. in pr.supr. de bon. anclor, judic. (3. /. 8. C. h. t. i. 1. C. de his , qui ex pubi, ration. I. *n. C.pan. fiscnlib. creditor, prteferri. immo vide /.46. §. 1. infr. h. t- (4. I. I. C. Ji advers. fiscum. /. 5. C. de testam. i. 4. C. de bered, inflit. (6. §. uti. infr. hic. L 7. V. h. t. immo vide l. 45. §• iz. infin. supr. ead. (7. Adde/. 3. infr. de vacat, mtincr. (8. (• 8- §. l.sjipr. ad leg, Jul. repetund. (9. I. un. §,2. C. de contracf. judic. (10. 1. 3. C. de privileg. fisci. I. I. I. 2. C. inquib. citus, pign. immo vide l. 6. supr. h. 1.1. 10. in pr.supr. de pali. (11. /. 3. C. de tmpensat. (12. I. 7. C. d. t. (13. 1. ni.sttpr. desolationibus. (14. Florus facto secundo testamento, & eodem Pompejo & Faustino heredibus institutis, nullas prxeeptiones Pompejo dederat: h»c perlona, qua capere non poterat, se detulerat, consulti Imperatores ä procuratoribus rescripserant, si non probaretur 20 mutatam voluntatem efle, praestandum fideicommissum: atque ita Pompejus condemnatus desiderabat, onus esse id hereditatis oportere : quia prxeeptiones non acceperat, nec posse videri pro parte in prima voluntate testatorem perseverasse : sed in universo pronunciavit. nec testamentum prius exstare, nec fi dedisset in primo testamento , ex posteriore peti potuisse, nisi petitum esset: placuit, quia non probabat sibi datas prxeeptiones, ex sola sua cautione solum fideicommissum prsstare debere. §. r. Cornelio Felici mater scripta heres rogata erat restituere hereditatem post mortem suam : cum heres scripta condemnata esset a fisco , & omnia bona mulieris occuparentur: dicebat Felix, se ante 21 poenam esse: hoc enim constitutum est: sed si nondum dies fideicommiffi venisset, quia posset prius ipse mori, vel etiam mater alias res adquirere : repulsus 22 est interim a petitione. 49. IDEM lib. fing. de tacitis fideicommiss. QUm tacitum fideicommissum is , cui datum erat, capere se nihil posse detulisset, in quxstionem venit, dodrantis, an totius assis partem dimidiam ex beneficio D. Trajani recipere debeat? de qua re extat Rescriptum Imperatoris Antonini in hxc verba: Imperator Antoninus Julio Rufo : Qui tacitam fidem accommodavit , ut non cupienti restitueret hereditatem: fi dcdulta parte quarta restituit , nihil retinere debet: quadrans autem , qui heredi imponitur ipsus , eripiatur , & ad fiscum transferatur : unde dodrantis semissem solum cupit , qui se detulit. 50. IDEM lib. 3. Decretorum. ■yAleriusPatronius Procurator Imperatoris Flavio Stalticio prxdia certo pretio addixerat: deinde Facta licitatione 23 idem Stalti- cius recepta ea licitatione obtinuerat, & in vacuam possessionem inductus erat 5 de fructibus medio tempore perceptis quaerebatur ? Patronius fisci esse volebat: plane fi medio tempore inter primam licitationem , & sequentem adjectionem percepti fuissent, ad venditorem pertinere : fient solet dici, cum in diem addictio facta est, deinde melior conditio allata est. Nec moveri deberemus, quod idem fuisset, cui & primo addicta fuerant prxdia. Sed cum utraque addictio intra tempus vindemiarum facta fuisset, recessum est ab hoc tractatu: itaque placebat Fructus emptoris esse. Papinianus & Jlejfiiis novam sententiam induxerunt, quia sub colono erant prxdia, iniquum esse, fructus ei auferri universos: sed colonum quidem percipere eos debere: emptorem vero pensionem 14 ejus anui accepturum , ne fiscus colono teneretur, quod ei frni non licuisset, atque fi hoc ipsum in emendo convenisset: pronunciavit tamen secundum illorum opinionem, quod quidem domino colerentur, universos fructus habere: si vero sub colono, pensionem accipere. Tryphonino suggerente, quid putaret de aridis fructibus, qui ante percepti in prxdiis fuissent: respondit, si nondum dies'pensionis venisset, cum addicta sunt: eos quoque emptorem accepturum. T I T. XV. DE CAPTIVIS ET [ DE] POSTLIMINIO 25, ET B.EDEMPT1S AB HOSTIBUS. i. MARCELLUS lib. 22. Digestorum. Q Uod fi servus 26 ejus , qui ab hostibus captus est, postea stipu- ■ latus est, aut fi legatum sit servo ejus, posteaquam ille ad hostes pervenit: hoc habebunt heredes ejus: quia & ii captivitatis tempore decessisset, adquifitum foret heredi. 2. IDEM lib. 59. Digestorum, vibus longis atque onerariis propter belli usum postliminium /. 3 o.supr. h. t. (15. 1. r;. §. 2 .supr. de adquirend. vel mnittend, bered. (16. /. T. §. ult.snpr. de ojfic. procurat. Casar. d. I. 25. §. 2. (17. §. l.supr. hic. I. 8. C. h. t. (18. I. I. C. de conven. fisci debito- rib. (19. /3. C. de fundis rei privata;, lib. II. tit. 65. (20. L 3. supr. de probat. (21. l.tf.supr.h. t. l.ua. C.pcenis fiscalib. (2:. I. 121. §. i. supr. de verb. oblig. (23. Adde l. 6.supr. de in diem addici. (24. Obst. L 13. §. 11. L 53- in pr.supr. de ali. empti. (25. Lib. 8. C. ;i. (26. i. is- §- i- in fin. L 22. §. I. 3- *«/> h. t. PpP PP 3 e 1707 Digestorum Lib. XLTX. Tit. XV. 1708 a. non piscatoriis, aut si quas actuarias voluptatis causa paraverunt §. 1. Equus item, aut equa freni patiens, recipitur postliminio : liam fine culpa equitis proripere se potuerunt. §. r. Non idem in armis juris est: quippe nec 1 fine flagitio amittuntur: arma enim postliminio reverti negatur , quod turpiter amittantur. _ 3. POMPONIUS lib. 37. ad Quintum Mucium. lTem vestis. 4. MODESTINUS lib. 3. Regul. ■pOs, qui ab hostibus capiuntur, vel hostibus deduntur, jure ■*-' postliminii reverti, antiquitus placuit, f An qui hostibus deditus reversus, nec 2 ä nobis receptus, civis Romanus fit, inter Brutum & Scaevolam varie tractatum est? Et consequens est, ut civitatem non adipiscatur. 3. POMPONIUS lib. 37. ad Quint. Muc. postliminii jus competit aut in bello 3 , aut in pace. 4 §. 1. In r hclio , cum hi, qui nobis hostes sunt, aliquem ex nostris ceperunt, & intra praesidia sua perduxerunt: nam si eodem bello is re versus fuerit, postliminium habet, id est , perinde? omnia restituuntur ei jura, ac fi captus ab hostibus non eilet: antequam in prsesidia perducatur hostium , manet civis : tunc autem reversus intelligitur, fi aut ad amicos nostros perveniat, aut intra praesidia nostra esse coepit. §. 2. In pace quoque postliminium datum est: natr, si cum gente aliqua neque amicitiam, neque hospitium, neque foedus amicitiae causa factum habemus: hi hostes quidem non sunt: quod autem ex nostro ad eos pervenit, iliorum fit: & liber homo noster ab eis captusservus fi: eorum, f Idemque est, fi ab illis ad nos aliquid perveniat. Hoc quoque igitur casu postliminium datum est. §.3. Captivus autem , si a nobis manumissus fuerit, Cc pervenerit ad suos, ita demum postliminio reversus intelligitur, si malit eos sequi, quam in nostra civitate manere: & id.eo in Attilio Regulo, quem Carthaginenses Romam miserunt, responsum est, non esse [eum] postliminio reversum : quia juraverat Carthaginem reversurum, & non habuerat animum Romx remanendi. Et ideo in quodam interprete Menandro , qui, posteaquam apud nos manumissus erat, missus est ad suos, non est visa necessaria lex , qux lata est de illo, ut maneret civis Romanus. Nam sive animus ei fuisset remanendi apud suos, desineret esse civis: sive animus fuisset revertendi, maneret civis: & ideo lex esset supervacua. 6. IDEM lib. 1. ex variis Lectionibus. AlUlier in opus salinarum 6 ob maleficium data, & deinde a la- 1,1 trunculis exterae gentis capta, & jure commercii vendita ac redem. ta 7, in causam suam recidit. Coccejo autem Firmo centurioni pretium ex fisco reddendum est. 8 7. PROCULUS lib. 8- Epistolar. MOn dubito, quin foederati & liberi nobis externi sint: non inter "*■ nos atque eos rostliniir.ium esse: etenim quid inter nos atque eos postliminii opus est, eum & illi apud nos & libertatem suam , & dominium rerum suarum xque, atque apud se retineant: & eadem nobis apud eos contingant? § 1. Liber autem populus est is, qui nullius alterius populi potestati est subjectus, sive is foederatus est : item sive xquo foedere >11 amicitiam venit, sive foedere comprehenfiim est, ut is populus alterius populi majestatem comiter conservaret: hoc enim adjicitur, ut intelligatur, alterum populum suneriorem esse : non ut intelligatur, alterum non esse liberum : &: quemadmodum clientes nostros inrelligimus liberos esse, etiam si neque auctoritate, neque dignitate, neque (viri boni) nc-bis (prxsunt:) sic eos, qui majestatem nostram comiter conservare debent, liberos esse intelligendum est. §. 2. At fiunt 9 apud nos rei ex civitatibus foederatis, & in eos damnatos animadvertimus. 8 ; PAULUS lib. 3. ad Leg. Jul. & Pap. ^ On to ut a patre filius, ita uxor L marito jure postliminii recu- A perari potest: sed tunc cum & voluerit mulier: & adhuc alii post constitutum tempus nupta non est: qnod si voluerit, nulla causa probabili interveniente, poenis 11 dissidii tenebitur. 9. ULPIANUS lib. 4. ad Leg. Jul. & Pap. A Pud hostes susceptus filius si 12 postliminio redierit, filii jura ^ habet: habere enim eum postliminium, nulla dubitatio est post Rescriptum Imperatoris Antonini & Divi Patris ejus ad Ovidium Tertuttum Praesulem Provinciae Mysia: inferioris. 10. PAPINIANUS lib. 29. Quast. pAter instituto impuberi filio substituerat, & ab hostibus captus ibi deceffit: postea defuncto impubere legitimum admitti, quibusdam videbatur, neque tabulas secundas in ejus persona locum habere, qui vivo patre sui juris effectus fuisset: verum huic sententia refragatur juris ratio : quoniam fi pater, qui (non)rediit, jam tunc decessisse intelligitur, ex quo captus est, substitutio suas vires necessario tenet. §. 1. Si mortuo patre capiatur 13 impubes institutus , vel exheredatus : in promptu est dicere, Legem Corneliam de tabulis fecundis nihil locutam ejus duntaxat personam demonstrasse, qui testamenti Factionem habuisset. Plane captivi etiam impuberis legitimam hereditatem per Legem Corneliam deferri : quoniam verum est, ne impuberem [quidem] factionem testamenti habuisse: & idec non esse alienum, Praetorem subsequi non minus patris, quam Legis voluntatem, & utiles actiones in hereditatem substituto dare. 11. IDEM lib. 31. Quxstionum. LYUod si filius ante moriatur in civitate, nihil est, quod de secun- dis tabulis tractari possit, sive quoniam vivo patre filiussemi- lias mori intelligitur: sive quoniam non reverso eo, exinde sui juris videtur fuisse, ex quo pater hostium potitus est. §. 1. Sed si ambo apud hostes, ob prior pater decedat: sufficiat Lex Corne- iia substituto non alias, quam £ apud hostes patre defuncto poste» filius in civitate decessisset. i*. TRYPHONINUS lib. 4. Disputat. |N bello postliminium est. in pace 1? autem his, qui bello capti 1 erant, de quibus nihil in pactis erat comprehensum , quod ideo placuisse Servius scribit, quia spem revertendi civibus in virtute bellica magis, quam in pace, Romani esse voluerunt: verum in pnee , qui jjcrvcncrunr ad alteros, si bellum subito exarsisset, eorum fervi efficiuntur, apud quos jam hostes suo facto deprehenduntur : quibus jus postliminii est-tam in bello, quam in pace: nisi federe cautum fuerat, ne esset his jus postliminii. §. 1. Si quis capiatur ab hostibus, hi, quos in potestate habuit, in incerto 16 sunt, utrum fui juris facti, an adhuc pro filiis familiarum computentur : nam defuncto illo apud hostes, ex quo captus est, patres familiarum : reverso, nunquam non in potestate ejus fuisse credentur. ideo & de his, qux medio tempore adquirunt stipulatione, traditione, legato, (nam hereditate non possunt,) tractatum est, ubi non est reversus, [si forte] alii vel in totum, his exheredatis testamento, vel in partem instituti sunt heredes: utrum in hereditate captivi, qux Lege Cornelia inducitur, an propria 17 ipsorum sint? quod verius est: diverfumque in his , qux per servos 18 ad- quiruntur : merito; quia hi bonorum fuerunt, & esse perseverant: hi sui juris exinde , fibique ideo adquifisse intelliguntur. §. 2. Fasti >9 autem causx infectx nulla Constitutione fieri possunt: ideo eorum, qux usucapiebat per sem - psum possidens 20, qui postea nactus est, interrumpitur usucapio : quia certum est, eum possidere desiisse; eorum vero, qux per subjectas juri suo personas possidebat, usuque capiebat, vel si qua posea peculiari nomine comprehenduntur , Julianus scribit, credi suo tempore impleri usucapionem , remanentibus iisdem personis in possessionem. Marcellus nihil Interesse , ipse possedisset, an subjecta ei persona: sed Juliani sententia sequenda est. §.3. Medio tempore filius, quem habuit in potestate captivns 21, uxorem ducere potest: quamvis consentire nuptiis pater ejus non posset: nam utique nec dissentire: susceptus ergo nepos in reversi captivi potestate, ut redierit, erit, iuusque heres ei quodammodo invito, cum nuptiis noii consenserit: non mirum: quia illius temporis conditio neceffitasque faciebat, & publica nuptiarum utilitas exigebat. §. 4- Sed captivi (1. I. 3. §. 13. infr. de re militari. (2. Adde l. ult. infr. delegu- tionib. (3. I. i 2. infr. infr. b. t. (4. §.2 .infr.h.l. (?. /. 12. 5- I?. 1 . 16. I. 19. inpr. I. 24. infr. eod. (6. I. 8- §. 8- fnpr. sie pcett. (7. I . 12. 13. £? 1 7 infr. b. t. (8- Immo vide l. 23. C . de rei vind. J. 2. (’ de furt.iunii. I. 27. infr. h. t. (9. I. %.fupr. de offic. prrefid. (10 l. 14. §. 1. /. 23. infr. h. t. (ir. I. 8. §.4. C. de repudiis. (12. f. 2?. infr. k. 1 . 1 . 6. §. i.fupr. de statulib. (13. /. i%.fupr. de vttlg. N pupiU.subJlit. (14. I. -9 .supr. d. t. (1;. I. 5. inpr.supr. b. t. (16. /. 22. §. 2. infr. eod. §. 3. Inft. quib. mod. jus patria potest. (17. I. 9. infin. infr. de caftr njipecul. (18. I. l.fiipr. b.t. (19. /. 1. §. nJupr. de adquir. vel amitt.pojf. l. 31. infr. dereg.jter. (20. /. 1 y.fupr. ex quib. cauf. major. (21. I. 3. §. J. i. lO.Jupr. de ritu nupt. uxor, 1709 De captivis & postliminio, & redemptis ab hostibus." 1710 uxor, tametsi maxime velit, & in domo ejus sit: non i tamen in matrimonio est. §. Codicilli, si quos in tempore captivitatis scripserit, non creduntur jure subtili confirmari testamento, quod in civitate fecerat: sed nec fideicommissum exhis peti potest: quia non sunt ab eo facti, qui testamenti factionem habuit, sed quia merum principium eorum in civitate constituto captivo Factum est , id est, in testamento confirmatio codicillorum: & is postea reversus est, & postliminio jus suum recepit, humanitatis rationi congruum est, eos codicillos ita suum effectum habere , quasi 2 in medio nulla captivitas interceffisset. §. 6. Caetera , quae in jure sunt, posteaquam postliminio redit, pro eo habentur, ac fi nunquam iste hostium potitus fuisset. §. 7. Si quis servum captum, ab hostibus redemerit 3: protinus est redimentis: quamvis scientis alienum fuisse : sed oblato ei pretio , quod dedit, postliminio rediisse, aut receptus esse servus credetur. §. 8. Et si ignorans captivum, existimans vendentis esse redemit, an quasi usucepisse videatur, scilicet ne polst legitimum tempus offerendi pretii priori domino facultas sit, videamus? Nam occurrit, quod Constitutio , qua: de redemptis lata est, eum redimentis servum facit, & quod meum jam, usucapere me, intelligi non potest. Rursum cum Constitutio non deteriorem causam redimentium, sed si quo meliorem effecerit: perimi jus bonas fidei emptoris vetustissimum, & iniquum, & contra mentem Constitutionis est : ideoque transacto tempore, quanto, nisi Constitutio eum proprium fecisset, usucapi potuisset, nihil ex Constitutione domini superesse, recte dicetur. §. 9. Manumittetis do autem utrum desinit tantum dominus esse , & relictus ab eo servus in jus prioris domini redit: an & liberum eum fecit, neprxsta- tio libertatis dominii fiat translatio ? certe apud hostes manumissus liberatur : & tamen fi eum nactus dominus ipsius vetus intra prassi- dia nostra fuisset, quamvis non secutum res nostras, sed dum eo consilio venisset, ut ad illos reverteretur : servum retineret jure postliminii, quod in liberis aliter erat: non enim postliminio revertebatur , nili qui hoc animo 4 ad suos venisset, ut eorum res sequeretur: illosque relinqueret, ä quibus ablistet , quia (ut Sabinus scribit) de sua, qua civitate cuique constituendi facultas libera est: non de dominii jure. Verum hoc non multum onerat präsentem inspectationem: quia [in] hostium jure manumissio ob- esse civi nostro domino servi non potuit: at is , de quo quaeritur, lege nostra, quam Constitutio fecit, civem Romanum dominum habuit, & an ab eo possit libertatem adsequi , tractamus : quid enim fi nunquam ille pretium ejus offerat ? si nec conveniendi ejus sit facultas? liber erit servus , qui nullo merito suo poterit a domino libertatem consequi? quod est iniquum & contra institutum a Majoribus libertatis favorem. ; Certe & veteri jure , si ab hoc, qui sciens alienum esse redemisset, alius bona fide emisset: usucapere, ad libertatemque perducere potuit: & isto quoque modo prior dominus, qui ante captivitatem fuerat, jus suum amittebat: [quare] igitur iste 11011 habet jus manumittendi? §. 10. 8i statuliber fuerit, antequam ab hostibus caperetur, redemptus pendente conditione suam causam retinebit. §. ii. Quid ergo, si ita libertatem acceperas, si decem (millia) dederit? Quaesitum est, unde dare debebit? quoniam , & fi concessum est statulibero de peculio dare: hoc tamen, quod apud hunc, qui redemit, habet, nunquid vice illius sit, quod apud hostes quaesiisset ? Utique, fi ex re illius, aut ex operis suis quasitum est. ex alia autem causa parto peculio potest dare, ita ut conditioni benigne eum paruisse credamus. §. 1 2. Si pignori servus datus fuerat ante captivitatem , post dimissum redemptorem, in veterem obligationem revertitur : & si creditor obtulerit ei, qui redemit, quanto redemptus est, habet obligationem, & in propriorem debiti causam, & in eam summam , qua eum liberavit: quasi ea obligatione, quadam Constitutione inducta, ut cum posterior creditor priori satisfaciat confirmandi fui pignoris causa : nisi quod in hoc controversa res est, & posterior, qui apud nos esset prior, quia eum servum, ut apud nos esset, efficit, ab eo, qui tem-ore prior fuit, ut infirmiore dimittendus est. §. 1". Si plurium servus fuerat, & omnium nomine ei, qui redemit, restitutum pretium erit: in communionem redibit: fi unius tantum , vel quorundam , nec omnium : ad eum eosve, qui solverunt, pertinebit , ita ut in portione sua pristinum jus obtineant, & in parte eseterorum ei, qui redemit, succedant. §. 14. Si fideicommissa libertas debita captivo fuerit, redemptus nondum eam petere poterit, nisi 6 redemptori satisfecerit. §. 15. Si deportatum ab insula hostes ceperunt, redemptus , quibus casibus redit, in eam 7 causam veniet, in qua suturus esset, fi captus non fuisset: deportabitur igitur. §. 16, Sed siin captivo fervo talis pnecesseratcausa , quse ejus vel ad tempus, vel in perpetuum libertatem impediret : nec redemptione ab hostibus mutabitur: veluti si in legem 8 Faviam commisisse eum constiterat: vel ita venierat, ne manumitteretur : habebit autem interim sine poena sua , qui redemit. §. 17. Ergo de metallo captus redemptus in poenam suam reverteretur: ii 'tamen, ut transfuga 9 metalli, puniendus erit, sed redemptor a fisco pretium recipiet 10: quod etiam constitutum est ab Imperatore nostro, & Divo Severo. §. 18. Si natum ex Pam- phila legatum tibi fuerit, tuque matrem redemeris 11, & [ea] apud te pepererit: non videri te partum ex causa lucrativa habere : sed officio [arbitrioque] judicis; »ftimandum, constituto pretia partus, perinde atque si, quanto mater est empta, simul & partus venisset. Quod si jam natum apud hostes (quod eo tempore , quo capiebatur, utero gerebat,) cum matre redimatur ab eodem uno pretio: ablato [tanto,] quantum ex pretio , quod pro utroque unum datum est, sstimationem contingere partus: & videtur is postliminio reversus. Multo magis, fi diversi emptores utriusque extiterint, vel unius. Sed si suo quemque pretio redemerit: id offerri pro singulis oportebit redemptori, quod hosti pro quoquo datum est, ut separatim quoque postliminio reverti possint. 13. PAULUS lib. 2. ad Sabinum, CI me tibi adrogandum dedissem, emancipato me, reversum ab hostibus filium meum loco nepotis tibi futurum constat. 14. POMPONIUS lib. 3. ad Sabinum. rUm dua species postlimiini sint, ut nut nos revertamur, aut ali-- quid recipiamus : cum filius revertatur, duplicem in eo cautam esse oportet postliminii: & quod pater eum reciperet, & i,Te uis suum. §. 1. Non 12, ut pater 13 filium, ita uxorem maritus ;i.re postliminii recipit, sed consensu redintegratur matrimonium. i§. ULPIANUS lib. ii. ad Sabinum. Cl patre redempto, & ante luitionem defuncto, silius post tr.or 1 o ejus, redemptionis quantitatem offerat: dicendum - 1 ’ i ei posse exiliere : nisi forte quis subtilius dicat, liuno . duo. tur, quasi 14 jure pignoris finito, nictum posclimi.iit.iii. obligatione debiti obiisse , ut poterit luum habei e : quod nun üne ratione dicetur. 16. IDEM lib. 13. j^Etro 1; creditur in civitate fuisse, ad Sabimr 1. qui ab ho' .ibus advenit. 17. PAULUS iib. 2. a.I Sabinum, postliminio carent, qui armis victi hoicibns le dederant. 18- ULPIANUS iib. 35. ad Sabinum IN omnibus partibus jvris is , qui reversus non eit ab hostibus, A quasi tunc deceffisse videtur , cum captus est. 19. PAULi S lib. 16. ad Sabinum, postliminium est jus amissa: rei recipienda: ab excr .neo. & in statum pristinum reitituendx, inter nos ac liberos popums regesque, moribus, legibus, constitutum. Nam quod helln smiiunus , aut etiam Citra bellum : hoc si rursus recipiamus, dicimur poitiimi- nio recipere. Idque naturali aequitate introductu'.)' est , ut, qut per injuriam ab extraneis detinebatur , is , ubi in sines suos redus- set, pristinum jussuum reciperet. . §. 1. Judaei* sunt, cum in breve, & in praesens tempus convenit, ne invicem le lacelsant: quo tempore non est postliminium. §. 2. A piratis 16 aut latronibus capti, liberi permanent. §. 3. FojHimir.io 17 rediijse videtur, cum in fines nostros intraverit, sienti amittitur , ubi fines nostros- excessit. Sed & fi in civitatem sociam amicam ve, aut ad regem socium vel amicum venerit, statim poitliminio redime videtur: quia ibi primum nomine publico tutus esse incipiat. §• 4 - Transfuga: 18 nullum postliminium est: nam qui malo conliiio, & proditoris ani- (1. I. l.supr. de divort. (2. I. 5. §. l.supr. h. t. (3. /. 17. C. tod- (4. /. 5. §. ult.supr. eod. (;. I. 71. §. l.supr. de condii. U imonstr. (6. /. 2 C.h.t. (7. I. 6. supr. eod. (g. v. I. 12.supr. de numumijs. (9. /. g. §. supr. depetn. (10. /. 6 . in fin.sttpr. h.t. (u. I. H.supr. de legat. 2. (12. /. S-supr. b. t. (13. §. 5. Inft. quib. tnoi.jus patr. potest. (14- V. I. 2. C. h. i. i. 20. l.supr. qui teftam. facerepojs. I. 43. in ßn. supr. dc legat. I. /. 3. §. 3 .supr. de homine libero exhib. (1;. v. /. 5. §• l.supr. h. t. (16. /. 24./. 27. infr. eod. (17. /. 5. tz. l.supr. eod. (18. §- 7 - §- 8- infr. hic. I. 19. in sin. C. depostlim.1. 10,.supr. ex quib. caus. major. mo i7i« Digestorum Lib. XLIX. Tit. XV. 1712 „ reliauit, hostium numero habemhis est. Sed hoc in jXro transfugaV« est, sive foemina sive masculus sit. §. ?. Si vero servus transfugerit ad hostes: quoniam & , cum casu captus est dominus in eo postliminium habet: rectissime dicitur, etiam ei postliminium esse : scilicet ut dominus in eo pristinum jus recipiat: ne contrarium jus non tam ipsi injuriosum sit, qui servus semper permanet, quam domino damnosum constituatur. §. 6. Si statuliber transfuga reversus sit, existente conditione , postquam rediit, liber efficitur, f Diversum est, si conditio ex- titissct, dum apud hostes est: in eo enim casu neque sibi reverti potest, ut liber iit: neque heredi in eo jus postliminii est: quia non potest queri, cum nullum damnum patiatur, libertate jam obtingente, si non impediat, quod transfuga fastus est. §. 7. Filius quoque familias transfuga non 1 potest postliminio reverti, neque vivo patre : quia pater sic illum amisit, quemadmodum patria : & quia disciplina caftrorum antiquior fuit parentibus Romanis, quum cbaritas liberorum. §. 8. Transfuga autem non is solus accipiendus est, qui aut ad hostes , aut in bello transfugit: sed & qui per induciarum tempus, aut ad eos, cum quibus nulla amicitia est, fide suscepta transfugit. §. 9. Si is , qui emat ab hostibus , pluris alii jus pignoris , quod in redempto habet, cesserit: non eam quantitatem , sed priorem redemptus reddere debet: & emptor habet astionem adversus eum , qui vendidit ex empto. §. .0. Postliminium hominibus est, cujuscunque sexus, con- ditionisvesint. Necinterest, liberi, an servi sint: nec enim soli postliminio recipiuntur , qui pugnare possunt: sed omnes homines : quia ejus natura sunt, ut usui esse vel consilio , vel aliis modis possint. 10. POMPONIUS lib. 36. ad Sabinum. CI captivus, de quo in pace cautum fuerat, ut rediret, sua volun- O tate j a p U ,i hostes mansit: non est ei postea postliminium. §. 1. Verum est, expulsis hostibus ex agris, quos ceperint: dominia eorum ad priores dominos redire , nec aut publicari , aut prasdte loco cedere: publicatur enim ille ager, qui ex hostibus captus Iit. §• 2. Redemptio facultatem redeundi praebet, non jus postliminii mutat. v ii. ULPIANUS lib. ;. Opinionum. Cl quis ingenuam z ab hostibus redemptam eo animo fecum ha- ö huerit, ut ex ea susciperet liberos : & postea ex se natum sub titulo naturalis filii cum matre manumiserit: ignorantia mariti ejufdemque patris , neque statui eorum, quos manumisisse visus est, officere debet: & exinde intelligi oportet remissum matri pignoris vinculum, ex quo de ea suscipere liberos optaverat, ideoque eam, qux postliminio reversa erat libera & ingenua, ingenuum peperisse constat. Quod si publice praeda virtute 4 militum recuperata, nulli pretium matris pater numeraverit: portinus postliminio reversa, non cum domino, sed cum marito fuisse declaratur. §. 1. Incivilibus dissensionibus, quamvis saepe pereas Respublica lxdatttr, non tamen in exitium Reipublicae contenditur ; qui in alterutras partes discedent, vice hostium non sunt eorum , inter quos jura captivitatum, aut postliminiorum fuerunt: & ideo 5 captos, & venundatos, posteaque manumissos, placuit supervacuo 6 repetere ä Principe ingenuitatem, quam nulla captivitate amiserant. ii. JULIANUS lib. 6i. Digestorum. TJOna eorum, qui in hostium potestatem pervenerint, atque ibi ■D decesserint, sive testamenti factionem habuerint, sive non habuerint , ad eos pertinent , ad quos pertinerent, si in potestatem hostium nor. pervenissent: idemque jus in eadem causa omnium rerum jubetur esse Lege Cornelia 7 , quae futura esset, si hi, de quorum hereditatibus & tutelis constituebatur, in hostium potestatem non pervenissent. §. 1. Apparet ergo, eadem omnia pertinere ad heredem ejus, quae ipse, qui hostium potitus est, habiturus esset, si8 postliminio revertisset : porro, quaeeunque fervi 9 captivorum stipulantur , vel accipient, adquiri dominis intelligun- (l. §. 4 .fupr. h. I. (2. 1 . 19. in sin. V. de poftiim. (3. I. 2. I. z. C. d. t. (4. 1 . 12. C. d. t. Nov. 69. inpr. (5. 1 . 4. C. de ingen. manum. (6. I. 24. infr. h. t. (7. LzS.fupr.de vulg.ef pupiU. fub- fiit. 1. 1. inpr.fupr. de suis. I. 8. C. de legit, bered. (8- L 6. §. 12. fttpr. de injuft. rupt. irrito fatis teftam. (9. 1. i.fupr. h. t. fio. I. 9. infin. iv.fr. de castrensi pecul. (11. I. 12. §. F. infr. h. t.l. II. jupr. ds ■verb. oblig. (12. I. i.fupr. b. t. (13. L iq.fupr. de in- tur , cum postliminio redierint: quare necesse est, etiam ad eos pertineant, qui ex Lege Cornelia hereditatem adierint. Quod si nemo ex Lege Cornelia heres extiterit, bona publica sient. Legata quoque fervis eorum praesenti die, vel sub conditione ad heredes pertinebunt. Item si servus ab extero heres institutus fuerit, jussu heredis captivi adire poterit. §. 2. Quod [si] filius ejus, qui ia hostium potestate est , accipit, aut stipulatur: id, patre prius, quam postliminio rediret, mortuo 10 , ipsi adquisitusn iutelliri- tur: &, si vivo patre decesserit, ad heredem patris pertinebit: nam status hominum, quorum patres in hostium potestate sunt, ia jendentin esset: reverso quidem patre, existimatur nunquam sua: potestatis fuisse: mortuo, tunc paterfamilias fuisse, cum pater ejus in hostium potestatem perveniret. §. 3. Qux peculiari nomine fervi 12 captivorum poffident, in suspenso sunt: nam si domini postliminio redierint, eorum facta intelliguntur: si ibi decesserint , per Legem Corneliam ad heredes eorum pertinebunt. §. 4. Si quis, cum prägnantem 11 uxorem haberet , in hostium potestatem pervenerit, nato deinde filio & mortuo, ibi decesserit: ejus testamentum nullum est, quia & eorum, qui in civitate manserunt , hoc casu testamenta rumpuntur. 13. IDEM lib. 69. Digestorum. CI quis, pragnante uxore relicta, in hostium potestatem pervenerit : mox natus filius ejus , uxore ducta , filium vel filiam procreaverit, ac tunc postliminio avus reversus 14 fuerit: omni» jura, nepotis nomine, perinde capiet, ac.fi filius natus in civitate fuillet. 14. ULPIANUS lib. 1. Institutionum. tdOftes 15 sunt, quibus bellum publice Populus Romanus decre- "*■ vit, vel ipsi Populo Romano : exteri latrunculi velrnedones appellantur. Etidco, qui i latronibus 16 captus eft, lervus latronum non est : nec postliminium illi necessarium est. f Ab ho* stibus [ autem ] captus (ut puta i Germanis & Parthis) & servus est hostium , & postliminio 17 ftatmn priltinum recuperat. 25. MARCIANUS lib. 14. Institutionum, nivi Severus & Antoninus rescripserunt: li uxor eam marito ab hostibus capta fuerit , & ibidem cx marito enixa ig fit: si reversi fuerint, justos esse & parentes & liberos, & filium in potestate patris, quemadmodum jure postliminii reversus sit. quod si 19 cum matre sola revertatur: quali sine marito natus, spurius habebitur. 2«. FLORENTINUS lib. 6. Institutionum. 'VTIhil filterest, quomodo captivus reversus est: utruni.dimissus, an vi, vel fallacia potestatem hostium evaserit: ita tamen , si ea mente 20 venerit, ut non illo reverteretur: nec enim fatis eft corpore domum quem rediisse , si mente alienus est. f Sed & qui victis hostibus recuperentur 21, postliminio rediisse existimantur. 27. JAVOLENUS lib. 9. ex Posterioribus Labeonis. T Atrones tibi servum eripuerant, postea is servus ad Germanos pervenerat, inde in bello viciis Germanis , servus venierat: negant posse usucapi eum ab emptore, Labeo, Ofilius, Trebatius; quia verum esset, eum iubrepuim elfe , nec quod hostium fuisset, aut postliminio rediiliet, ei rei impedimento esse. 28. LAI5EO lib. 4. Pithanon d Paulo Epitomatorum. CI quid bello captum est, in prxda est , non postliminio redit. Paulus: Imo si in bello captus, pace facta, domum refugit, deinde renovato bello capitur : postliminio redit ad eum , ä quo priore bello captus erat, si modo non convenerit in pace, ut captivi redderentur. 29. IDEM lib. 6. Pithanon a Paulo Epitomatorum. CI postliminio rediisti, nihil , dum in hostium potestate fuisti, o usucapere potuisti. Paulus: Imo si quid servus tuus peculii nomine, dum 21 in eo statu esses , possederit: id eo quoque tem- 'juft. rupt. irrito facio teftam. (14. /. g. L 14. fupr. b. f._ (I S- L 118- infr. de •vcrb.Jsgn. (16. I. 19. §. z. l. zi. in fin.fipr.b.t. l. 13. in pr. fuvr. qui teftam. facere. (17. /.$.§. 1. fupr. (18. I. 16. C. de poftiim. (19. /. 1. C.d.t. '(20. L 5. §. ult.fufr. b. t. (21. i. II. C. de poftiim. §. ;. in fin. Inft. qtiib.mod.jus pttr. potest. (12. l. 23. §. 3 .fupr. ex quii. cauf. major. L 44> §•*“• fupr. de ufurp. tf ufucap. mi _ ' _ pore usucapere noteris : quoniam ea res etiam inscientes r usucapere solemus: & eo modo etiam hereditas i , nondum nato polt humo, aut nondum adita, augeri per servum hereditarium solet. 30. IDEM lib. 8. Pith.non ä Paulo Epitomatorum. Clid, quod noltrnm hoites ceperunt, ejus generis est , utpostli ^ minio redire postit: hmut atque ad nos redeundi causa refugit ab hostibus, & intra fines 3 imperii nostri este coepit, postliminio rediiiFe existimandum est. Paulus 3 Imo eum servus civis nostri ab hostibus captus, inde aufugit, & vel in Urbe Roma ita est, ut neque in domini fui potestate bt, neque ulli serviat: nondum postliminio rediiste existimandum est. De re militari. T?T4 XVI. DE 4 RE MILITARI. ULPIANUS lib. 6. ad Edictum. commeatu 5 agit, non videturReipublic*causa I T. 4 RE 1. Miles, qui in i '’*' abeste. r. ARR 1 US MENANDER lib. 1. de Re militari. jypiitiim delicta sive admista , aut propria sunt, aut cum caeteris communia : unde L persecutio aut propria, aut communis est. f Proprium militare est delictum , quod quis u ti miles admittit. §. 1. Dare se militem, cui 6 uon licet, grave crimen habetur; & angetur, ut m cateris deliciis, dignitate , gradu, specie militi*. 3. MODESTINUS lib. 4. de Poenis. J^Esertorem auditum ad Inum nucem cum elogio Profses mittit: praeterquam li quid gravius ille desertor m ea Provincia, in qua repertus est, admiserit: ibi enim eum plecti poena debere, ubi facinus admissum 7 est, Divi Severus & Antoninus rescripserunt. §■ I. Pena m: ii tum hujuscemodi sunt, castigatio, pecuniaria multa , imineium indictio , militi* mutatio, gradus dejectio , ignominiosa millio : nam in metallum, aut in opus metalli non dabuntur, nec torquentur. §. 2. Emansor est, qui diu vagatus, ad »astra regreditur. §. 3. Desertor ek, qui per prolixum tempus vagatus, [reducitur.] §. 4. Is , qui exploratione emanet, hostibus infistentibus, aut qui a fossato recedit, capite puniendus est. §. 5. Qui stationis munus relinquit, plus quam emansor est: ita- que pro modo delicti aut paitigatur, aut gradu militi* dejicitur. §. 6. Si Prttlidis vel cujufvis priepositi ab _excubatione 8 quis delistat, peccatum desertionis suhnut. §. 7. Si ad diem commeatus 9 quis non veniat, perinde in eum statuendum est, ac si eman- fiflet vel deseruisset, pro numero temporis: facta prius copia docendi , niun forte casibus quibusdam detentus lit, propter quos venia dignus videatur. §. 8- Qui militi* tempus in desertione implevit, emerito privatur. §. 9. Si plures simul primo deseruerint, deinde intra certum tempus reversi sint: gradu pulsi in diversa loca distribuendi sunt: sed tironibus 10 parcendum est, quili iterato 11 hoc admiserint, poena competenti adsiciuntur. §. 10. Is, qui aci hostem confugit & rediit, torquebitur, ad belliafque 12 vel in furcam damnabitur: quamvis milites nihil eorum patiantur. §. ii. Etis, qui volens transfugere adprehenfus est, capite punitur. §. 12. Sed si ex improviso, dum iter quin facit,.capitur ab hostibus: inspecto iz vira ejus procedentis actu , venia ei dabitur: & si expleto tempore militis redeat, ut veteranus restituetur, & emerita accipiet. §. 13. Miles, qui in bello arma ami- I fit 14, vel alienavit, capite punitur : humane, militiam mutat. §. 14. Qui aliena arma subripuit, gradu militiit pellendus est. §. 15. In bello , qui rem ä Duce prohibitam fecit, aut mandata non servavit, capite punitur: etiam ii res bene gesserit. §. 16. Sed qui agmen exc essit: ex causa vel fustibus csditur, vel mutare militiam ioletl §\ 17. Necnon & si vallum quis transcendat, aut per murum castra ingrediatur: capite punitur. §. 18 . Si vero quis fossam transiluit, militia rejicitur. §. 19. Qui sedi tionem i< atrocem mili tum c oncitavit, capite punitur. §. 20. Si intra vociferationem, aut ,levem, querelam seditio mota est : tunc gradu militi* dejicitur. §. , 1. Et cum multi milites in aliquod siagitium con- tpirent, vel fi legio deficiat: avocari militia solet. §. 22. Qui prs- politum suum protegere 16 noluerunt, vel deseruerunt: occis« eo, capite puniuntur. 4. AR.RIUS MENANDER lib. r. de Re militari. Q Ui cum uno testiculo natus est, quive amisit, jure militabit se- -cunduin Divi Trajani Rescriptum. Nam & Duces Sylla & Cotta memorantur eo habitu fuisse natur*. §. 1. Ad bestias datus si profugit, & militi* fe dedit: quandoque inventus 17 , capite puniendus est. Idemque observandum est ineo, qui legi se passus est. §. 2. In insulam deportatus, si effugiens militi* fe dedit, lectus vel Jissunulavit, capite puniendus est. §. 3. Temporarium exilium voluntario militi inlul* relegationem adsignat: dissimulatio perpetuum exilium. §. 4. Ad tempus relegatus, si expleto spatii' fug* militem se dedit, causa damnationis qusrenda est: ut, si contineat infamiam 18 perpetuam, idem observetur , si transactum de futuro lit: & in ordinem redire potest, & honores petere militi* non prohibetur. §. ;. Reus capitalis criminis, voluntarius miles iecundum Divi Trajani Rescriptum capit£ puniendus est: nec remittendus est eo, ubi reus postulatus lest :) sed 19 (ut) accedente causa militi* audiendus, si dicta causa sit, vei requirendus adnotatus. §. '6. Ignominia missus, ad judicem suum remittendus est: nec recipiendus postea volens militare, licet fuerit absolutus. §. 7. Adulterii vel aliquo judicio publico damnati , inter milites non sunt recipiendi. §. 8- Non omnis, qui litem habuit, & ideo militaverit, exauctorari jubetur : sed qui eo anima militi* se dedit , ut sub obtentu militi* pretiosiorem le adverlario faceret. Nec tamen facile indulgenduin (cfss extra ordinem judicationis , qui negotium ante habuerunt: sed si in transactione recidit, indulgenduin est. Exauctoratus eo nomine, non utique infamis erit : nec prohibendus , lite finita, miiiti* ejusdem ordinis fe dare: alinquin & si relinquat litem vel rianligat, retinendus eil. §. 9. Qui post desertionem in aliam militiam nomen dederunt, legive pasti sunt, Imperator noster rescripsit, & hos militariter puniendos. §. to. Gravius autem delictum est, detrectare munus militi*, quam adpetere : nam & qui ad delectum olim non respondebant , ut proditores libertatis, in servitutem redigebantur : sed mutato statu militi* recessum a capitis perna est : quia plerumque voluntario militi (numeri) supplentur. §. n. Qui filium suum subtrahit militi* belli tempore, exilio & bonorum parte mulctandus est: si in pace, fustibus exdi jubetur, & requisitus juvenis, veli patre postea exhibitus, in deteriorem militiam dandus est: qui enim fe sollicitavit ab alio , veniam non meretur. §. 12. Eum, qui filium debilitavit, delectu per bellum indicto, ut inhabilis miiiti* sit, praeceptum Divi Trajani deportavit. §. 13. Edicta Germanici Cxiaris militem desertorem faciebant, qui diu abfuisset, ut is inter remansores haberetur : sed live redeat quis , & offerat se , sive deprehensus offeratur, poenam desertionis evitat; nec internst, cui fe offerat, vei a quo deprehendatur. §. 14. Levius itaque delictum emansionis habetur , nt erronis in fervis : desertionis gravius , ut in fugitivis. §. 15. Examinantur .autem causa: femper emansionis , & cur , & ubi fuerit, & quid egerit: & datur venia valetudini, affectioni parentum, L adtinium : & fi servu.r; fugientem persecutus est, vel ii qua hujusmodi caula iit: sed & ignoranti adhuc disciplinam tironi 20 ignolcitur. v IDEM lib. 2. de Re militari. (1. /. 'i.fupr. tl. t. I. 2. §. I l.supr. pro emptore. (2. I. 44. §. 3. supr. deusurp. is usv.ceip. (3. /. 5. §. 1. I. 19. §. %.sttpr. b. t. (4. Lib. 12. C. 36. (5. /. 34. in pr.supr. ex quib. ctiuf major. (b. I. 8. 1. ii. infr. h. t l. im. C. negotiator, ne militent. (7. i. 28. §-1 i.supr. depeti. (8. Adde l. IO. in pr. infr. b. t. (9. I 14. in pr. infr. eod. (10. /. 4. in sin. infr. eod. (11. Kov. Leon. 67. cir- enfin. (12. Abrog, d. Nov. Leon. 67 - (13. L ;. in pr. £s §. 6. T O M. I. sed habetur & or- XTOn omnes desertores si militer puniendi sunt, dinis ftiperKlioruinTatio , gradus militi*, vel loci, muneris deserti, &anteact*ei vit*: sed & numerus, si solus, vel cum altero, vel cuin pluribus deseruit , aliudve 22 quid crimen deser- junxerit. Item temporis , quo in delertioiie fuerit, Sc infr. b . t. (14. /. 14. §. I. infr. eod. I . 2. insin.fupr. decaptiv. U poßlim. (15. I. ait. iit sin. infr. b. t. (16. I. 6. §. pcn. infr. eod. (17. /. 8. §. b . fupr. deptrn. (l8- /. Iv i»pr. infr. ad municipal. I. 5. infr. de decor. (19. 1. ult.Jupr. df uccnfat. I. 9. fltpr. de eußod. 1.6. C. dejurifi. omnium judic. I. I. C. de exbibend. (9 transmitte reis. (20. I . 3. §. 9-f‘pr. si- (21. d. L 5- §. 12. (-2. §. 2. infr. h. I. Qq q q q eorum, 171-5 Digestorum Lib. XLIX. Tit. XVI. QMr eorum quae postea gesta fuerint: sed & si fuerit ultro reversus , non cum lieceisitudine , non erit ejusdem sortis. §. i. Qui in pace deseruit, eques gradu pellendus est: pedes militiam mutat. In bello idem adnulsum capite puniendum est. §. 2. Qui desertioni aliud crimen adjungit, gravius puniendus est: & si furtum Factum fit, velnti alia desertio habebitur: ut si plagium fastum, vel ad- gressura, abigeatus, vel quid simile accesse-it. tz. 3. Desertor, fi in urbe inveniatur, capite puniri solet : alibi adprehensus , ex prima desertione restitui potest: iterum 1 deserendo, capite puniendus est. §. 4 Qui in desertione Fuit, si se obtulerit 2, ex indulgentia Imperatoris nostri in infulam deportatus est. §. ;. Qui .captus, cum poterat redire, non rediit, pro transfuga habetur. Item eum, qui in prasidio captus est, in eadem conditione este certum est. Si tamen ex improviso 3, dum iter facit, aur epistolam fert, capiatur quis : veniam meretur. §. 6. A Barbaris remissos milites ita restitui oportere Hadrianus rescripsit, fi probabunt, se captos evasisse , non transfugi ile : sed hoc, licet liquido constare nonpolsit, argumentis tamen cognoscendum est : & si bonus miles antea astimatus fuit, prope est, ut adfirmationi ejus credatur: Ii remansor, aut negligens suorum, aut segnis, aut extra contubernium agens: non credetur ei. §. 7. Si p-ost multum temporis redit , qui ab hostibus captus est , & captum eum, non transfugisse, constiterit: ut 4 veteranus , erit restituendus, & pramia, & emeritum capit. tz. 8. Qui transfugit, & postea multos latrones adpre- hendit, & transfugas demonstravit, posse ei parci D. Hadrianus rescripsit: ei tamen pollicenti ea, nihil permitti oportere. 6. IDEM lib. 5. de Re militari. Ine delictum est militis, quod aliter , quam disciplina communis exigit, committitur : veluti segnitia: ; crimen, vel contumacia 6, vel desidia. §. 1. Qui manu s 7 intulit prapoiito , capite puniendus est : augetur autem jietulantla crimen dignitate Prapositi. §. 2. Contumacia 8 omnis "adversus ducem vel Prasi- dem militis capite punienda est. §. 3. Qui in acie prior fugam fecit spectantibus militibus, propter exemplum capite puniendus est. §. 4. Exploratores, qui secreta nunciaverunt9 hostibus, proditores sunt, & capitis p ce nas luunt. §. 9. Sed & caligatus, qui metu hostium languorem simulavit: in pari caula eis est. §. 6. Si quis commilitonem vulneravit, si quidem lapide, militia rejicitur: si gladio , capital admittit. §. 7. Qui se vulneravit, vel alias mortem sibi conscivit: Imperator Hadrianus rescripsit, ut modus ejus rei statutus sit, ut si impatientia 10 doloris, aut taedio vitae, aut morbo, aut furore, aut pudore mori maluit: non animadvertatur in eum : sed ignominia mittatur: si nihil tale praetendat, capite puniatur. Per vinum 11, aut lasciviam la sis, capitalis poena remittenda est, & miscite mutatio irroganda. §. 8- Qui praepositum suum non 12 protexit, cum pollet : in pari causa fa ctori habendus est. fi resistere iu-n potuit, parcendum ei. §. 9. Sed & in eos . qui Praefectum Centuriae a latronibus-' circumventum delenierunt, animadverti placuit. 7. TARRLNTENUS P.tTERNUS lib. 2. de Re militari. PRoditore s 13 , transfugae, plerumque capite puniuntur, & ex- auctoratTtorquentüF: nam pro hoste, non pro milite habentur. 8- ULPIANUS lib. 8- Disputationum. )Ui status controversiam 14 patiuntur, licet revera liberi snnt, ^ non debent per id tempus nomen inibtix dare, maxime lite ordinata, sive ex libertate in servitutem, sive contra petantur. Nec hi quidem, qui ingenui bona fide serviunt. Sed nec , qu. ab hostibus redempti sunt, prius quam fe luant. 9. MARCIANUS lib. 3. Institutionum. Agilstes prohibentur praedia comparare 15 in his Provinciis, in quibus militant: praeterquam -6 si paterna eorum fiscus dis trahat, nam hanc speciem Sever-s & Antoninus remiserunt. 1716 Q.” (i- I■ 3' §- 9 -supr. b. t. (2. /. 13. in sin. insir. eoi. (3. L. 3. §. 1 i. supr. eoi. (4. ,!. I. 3. tz. ,2. (5. /. §. 6. insin.supr. eoi. (6. tz. 2. insir. h. I. (7. I. 13. tz. 4. in sin. insir. eoi. (z. In pr. supr. Hc. d. I. 13. tz. 4. j n fi n , (9. /. 38. tz. i.supr. depcen. (10. i. f Sed & stipendiis impletis emere permittuntur, f Fisco autem vindicatur praedium illicite comparatum, si delatus fuerit: si-d & si nondum delata causa, stipendia impleta sint, vel missio contigerit, delationi locus non est. tz. 1. Milites, si heredes 17 extite- rint, possidere ibi praedia non prohibentur. 10. PAULUS lib. sing. Regularum. QU i. excubias 1 8 pa latii deseruerit, capite punitur, tz. 1. Sed ex causa desertionis restitutus in militiam, non aliter medii 19 temporis stipendiuin & donativa accipit, nisi hoc liberalitasPrincipalis ei specialiter ihdulserit. 11. MARCIANUS lib. 2. Regularum. AB omni militia servi prohibentur 20: alioquin capite puniun- tur. 12. MACER lib. 1. de Re militari. QFficium regentis exercitum non tantum in danda, sed etiam in w observanda disciplina constitit. §. I. Paternus quoque scripsit , debere eum , qui se meminerit armato praesse, parciffime commeatum dare : equum militarem extra Provinciam duci non permittere : ad opus privatum , piscatum, venatum, militem non mittere: nam in disciplina Angusti ita cavetur: Etsi scio, Fabrilibus operibus exerceri milites, non esse alienum : venor tamen, si quicquam permisero, quod in usum meum aut tuum fiat, ne modus in ea re non adhibeatur, qui mihi iit tolerandus. tz. 2. Officium Tribunorum est, vel eorum , qui exercitui pra- funt, milites in castris continere, ad exercitationem , roducere, claves portarum suscipere, vigilias interdum circumire, frumentationibus commilitonum interesse , frumentum probare, mensorum fraudem coercere , delicta secundum sus auctoritatis modum castigare, principiis frequenter interesse , querelas commilitonum audire, valetudinarios inspicere. 13. IDEM lib. 2. de Re militari. Milites agrum comparare 21 prohibentur in ea Provincia, in A qua bellica opera peragunt: scilicet, ne studio cultura militia sua avocentur: & ideo domum comparare 11011 piqliibentur. f Sed & agros in alia Provincia comparare poliunt, j (luterum in ea Provincia > in quam propter prcelit cansa.n venerunt, ne sub alieno quidem nomine eis agrum comparare licet: alioquin fisco vindicabitur. tz. 1. Is autem , qui contra disciplinam agrum comparaverit: si , nulla de ea re qualtione mota, jnilliu- nem acceperit, inquietari prohibetur, tz. ;. Illud constat, hujus prjescriptionis commodum ad eos , qui ignoinini.e causa miisi iunt. non pertinere : quod pramii loco veteranis coneellum in- telligitur: & ideo & ad eum , qui causaria missus elt, potest dici pertinere: cum huic quoque pramium prxstatur. §. 3. Mißo- num -22 generales cuitsie sunt, tres, honesta, causaria, ignominiosa. Honest» est , qua tempore militi» impleto, datur. Cati- furia 23, eum quis vitio animi , vel corporis minus idoneus militi» renunciatur. Ignominiosa 24 causa est, cum quis propter delictum sacramento solvitur. Et is , qui ignominia miilus est, neque 25 Roma, neque in sacro Comitatu agere potest. Et si sine ignominia mentione missi sunt, nihilominus 26 ignominia miisi intelliguntur. tz. 4. Irreverens miles non tantum ä Tri- luiiio , vel Centurione , sed etiam a Principali coercendus est. nam eum , qui Centurioni, castigare se volenti, restiterit; veteres notaverunt: si vitem tenuit, militiam mutat: si ex industria fregit, vel manum Centurioni intulit, capite punitur. §.5. Ejus fugam , qui, cum sub custodia, ve! in 1 arcer e esset, discesserit, in mimJrodeiertoruin non computandam ,' Menander scripsit: quia custodia refuga, nou militia desertor est. Eum tamen, qui carccre effracto 27 fugerit, etiam fi ante non deseruerit: capite puniendum Paulus scripsit. tz. 6. Desertorem, qui 28 ä patre suo suerat oblatus, in deteriorem militiam Divus Pius dari julsit, ne videatur , inquit, pater ad supplicium obtulisse. Item Divus Severus & Antoninus eum, qui post quinquennium desertio- snpr.oileg. Coru. iefals (18. Adde i. 3. §. (i.supr. h. t. (19. i.;. C eoi. (20. Immo vide l. 6. L 7. C. qui milit. pojsunt. (21. t. 9 - supr. h. t. (22. I. 2. tz. z.supr. de his , qui not. infam. (23. §• 2. , „ e ,. s" V "■' n .r. . supr. bic. d. i. 2. §. 2. /. 8. §.5,/frr»-. ieexcusat. I. i.supr. ietestam. ' Z f:g: u rl k”-Adde l.un. C.si quis Imperatori mateiix, (12| milit. (24. d.l. 2. tz. 2.1. ult.fupr. iefurib. balnear. (25. i. L 2. ■oten ln (\/" IO. -/hpr. eoi. i. 38. §. X.siupp. de tz. 4. (26. Obst. i. I. 2. tz. 2. 'uerf. ignominiosa, sed junge vets. U: l.ltin fr.Zr. &?', iu / r ; b l *■ W. V/“™' (-7. '• r. * effi-aciorib. (-8. L 4. §. (17* Fac. /. 1. H. 12. | supr, nis 17*7 De castrensi peculio. i7*8 nis te obtulit, deportari jusserunt. quod exemplum & in exteris sequi nos debere, Menander scripsit. 14. PAULUS lib. fing. de Poenis militum. 1 QUi commeatus 1 spatium excellit, emansoris vel desertoris loco ' habendus est : habetur tamen ratio dierum , quibus tardius reversus est : item temporis navigationis vel itineris: & Ii se probet valetudine im -editum , vel i latronibus detentum , similive casu moram pastum, dum non tardius a loco profectum le probet, qua.n ut occurrere : ostet intra commeatum, restituendus est. §- r. Arma alienasse 2, grave crimen est, & ea culpa desertioni (exaequatur: utique 11 tota alienavit: sed & st partem eorum , nisi 'quod filterest, nam si tibiale vel humerale alienavit: castigari verberibus debet, si vero loricam, scutum, galeam, gladium: desertori similis est. Tironi in hoc crinune facilius parcetur : armorumque custodi plerumque ea culpa imputatur, si arma militi commisit 11011 suo tempore. 1;. PÄPINIANUS lib. 19. Res.-onsorum. causa desertionis notatus ac restitutus, temporis, quod in desertione fuerit, impendiis expuii'.,iair. quod si ratio constiterit , neque desertorem Fuisse apparuerit, omnia stipendia citra temporis finem red.iiintur. 16. JULIANUS lib. ;. Sententiarum. QUi metu criminis, in quo jam reus fuerat tostulatus, nomen ^militis dedit, statim sacramento solvendus est. §. 1. Miles turbator 3 pacis capite punitur. T I T. XVII. DE CASTRENSI 4 PECULIO, i- ULPIANUS lib. 14. ad Edictum, piliifamilias militis fi peculium apud patrem remansit, sine ; testamento filio defuncto, pater ipfi heres non fit: sed tamen heres iis fiet, quibus filius fuit. 2. IDEM lib. 67. ad Edictum. gl filiusfamilias miles decesserit, si 6 quidem intestatus, bona ejus non quali hereditas, sed quasi peculium patri deferuntur: fi autem testamento facto , hic pro 7 hereditate habetur castrense peculium. 3. IDEM lib. g. ad Legem Juliam & Papiam. AI mulier filio viri militi ad castrenses vel militares forte res comparanuas, reliquerit pecuniam , utique castrensi peculio ea, qus comparantur, adnumerari incipiunt. 4. TERTULLIANUS lib. fing. de Castr. peculio. ß|Ues prscipua g habere debet, qiis tulit fecum in castra, concedente patre. §. 1. Actionem persecutionemque castrensium rerum semper filius, etiam invito patre habet. §. 2. Si paterfa- milias militi® tempore, vel post miffionem, adrogandum se prs- bv.erit: videndum erit, ne huic quoque permissa inteHigatur earum rerum administratio, quas ante adrogationem in castris ad- qudierit: quamvis Constitutiones Principales de his loquantur, qui ab initio, cum essent filiifamilias , militaverint: quod admittendum est. 5- ULPIANUS lib. 6. ad Sabinum. j\llsts filiusfamilias ä commilitone 9, vel ab eo, quem per mi- litiam cognovit, heres institutus, & citra jutum patris, luo arbitrio recte pro herede geret. 6. IDEM lib. 32. ad Sabinum. AI militi filiofamilias uxor 10 servum manumittendi causa dona- verit, an suum libertum fecerit, videamus: quia peculiares & lervos & libertos potuit habere? Et magis est, ut hoc castrensi peil 11 * * 2 3 4 * 6 * * * 10 nan adnumemur : quia uxor ei [non] propter militiam nota esset. Plane si mihi proponas, ad castra eunti marito uxorem servos donasse, ut manumittat, & habiles ad militiam libertos habeat: potest dici, lua voluntate, sine n patris permissa, manumittentem ad libertatem perducere. 7. IDEM lib. 33. ad Edictum. AI castrense peculium maritus habeat, in 12 quantum facere potest, condemnabitur: quia etiam nun castrensibus creditoribus ex eo peculio, magis est, eum cogi respondere. 8- IDEM lib. 45. ad Edictum. AI forte uxor, vel cognatus, vel quis alius, non ex castris notus, filiofamilias donaverit quid, vel 13 legaverit, & expresserit nominarim , ut in castrenji pentlio habeat: an postit castrensi peculio adgregari ? Et non puto. Veritatem enim spectamus, an vero castrensis notitia vel affectio fuit, non quod quis finxit. 9 IDEM lib. 4. Disputationum. pRoponebatur filiusfamilias miles, testamento facto, extraneum heredem scripsisse, [patre] deinde superftite decessisse: pater, deliberante herede instituto, & ipse diem functus : deinde heres institutus repudiasse hereditatem. Qusrebatur, ad quem castrense peculium pertineret? Dicebam, castrense peculium filiifamilias, si quidem testatus deceifit, quasi hereditatem deferri heredi scripto, sive extraneum scripsit heredem, sive patrem. Sed cum 14 nihil de peculio decrevit filius : non nunc obvenisse patri, sed non esse ab eo profectum creditur. Denique si servo filii castrensi libertatem pater adseripserit, moxque filius, vivo 15 patre, defunctus lit: non impeditur libertas: cum, si filius patri supervixerit r6, impediatur libertas. Unde Marcellus putat, necessarium quoque heredem servum filii peculiarem patri existere jio'!e, si filio pater supervixerit, f Idem referebam, & si 17 rem peculiarem filii pater legaverit: nam eodem casu, quo libertatem competere diximus, legatum quoque vel debebitur, vel impedietur, f Quibus itaprsmistis, & in proposito dicebam, cum heres non adiit hereditatem , retro peculium patris bonis accestissc: unde posse dici, etiam aucta patris bona per hanc repudiationem: nec est novum, ut ex postfacto aliquis successorem habuisse videatur. Nam & si ig filius ejus, qui ab hostibus captus est, decesserit, patre captivo vivo : si quidem pater regrederetur, quasi filiusfamilias peculium haberet, enimvero si ibidem pater decesserit: quasi paterfamilias legitimum habebit successorem : & retro habuisse creditur ejus successor ea quoque, qux medio tempore filius iste quxsiit: ne* heredi patris, sed ipsi 19 filio quxlita videbuntur. 10. POMPONIUS lib. sing. Regularum. pX nota Marcelli constat, nec 20 patribus aliquid ex castrensibus- ■*-' bonis filiorum deberi. n. MACER lib. 2. de Re militari. sJAstrenfe 21 peculium efl , quod ä parentibus vel cognatis in mili- tia agenti donatum est: vel quod ipse filiusfamilias in militia adquisiit, quod , nili militaret, adquisiturus non fuisset: nam quod erat & line militia adquisiturus, id peculium ejus castrense non est. 12. PAPINIANUS lib. 14. Qusstionum. DAter, qui dat in adoptionem filium militem, peculium ei aufer- - re non potest, quod semel jure militis filius tenuit: qua ratione nec emancipando filium, peculium ei aufert, quod nec in familia retento potest 22 auferre. 13. IDEM lib. 16. Quaestionum. rjlvus Hadrianus rescripsit,in eo , quem 23 militantem uxor he- ^ redem instituerat, filium extitisse heredem : & ab eo servos hereditarios 24 manumissus, proprios ejus libertos fieri. 14. IDEM lib. 27. Quaestionum, plliusfamilias miles Ii captus apud hostes vita fungatur, Lex Cor- nelia subveniet 2? scriptis heredibus: quibus cessantibus, jure pristino peculium pacer habebit. §■ i. Proxima species videtur: ut » (i. I. 3. §. 7. supr. eoi. I. 2. C. de commeatu. (2. d. L 3. §. 13. «■ d. I. 3. §. 19. (4. Lib. 12, C. 31. U 37. I. 2. infr. h. t. (6. I. I.supr, l. 9. *• 14. v: pr. £7 §. 1. /. 19. §, 3 .infr. I. pen. C. cod. (7. i.l. 9. (g. n i b' I* t* §-1;, supr. de collatione. I. 4. C. fumil. ercisc. I. 12. t. de collationib. Infl. quib non efl permijs. facere testam, in pr. vers. e x hoc intilligerc. (9. /. 19. infr. I. 1. 1 . 4. C. b. t. (10. /. g./apr. , e jure patronut. (11. d. L g. (12. /. 6. in pr. I. 18. supr. de re Jmicat. (13. /. 5. supr. I. n. infr. b. t. (14. I. i. supr. eod. (i;. /. 19. §. 3. infr. eoi. 06 . I. \p.supr. de manumiff. (17. /. nn.inpr.fupr.de legat. 1. (ig. I. H-supr. dejuis & legit, bered.. (19. I. ir. §. 1. 1 . 22. §. i.supr. de captiv. (20. I. 3. C. h. t. (21. I. 1. C. eoi. I. 3. §. 4 .supr. de donat, inter vir. elf uxor, adde l. g. supr. h. t. (a. bsi. quib. non est permiff.fucere testam, in pr iinrno vide l. 4. in sin.supr. de doli mali elf met. except. (23. I. 16. in pr. infr. h. t. (24. l.%.inpr. supr. de jure putronat. (25. I. 3 <).supr. de testam, milit, Qq q q q 2 scriptis D'. supr. de jure patmiat. Cu. I. (iZ- I- so. PAU- 172 I De Veteranis. 1722 :o. PAULUS lib. fing. ad Regul. Caton. CEil fi ponas, filium testamentum fecisse, & patrem heredem in- o flituifie , eum utique pater testamento suo servo filii libertatem dedisset, qui ad eum ex testamento filii pertinere emperit: videndum est, numquid ei comparari debeat, qui, cum manumitteretur, alienus erat, deinde postea 1 adquisitus est. Sed.favorabile est, libertatem ii patie relictam admittere : & ab fi,itio patris eum esse videri-, ex hoc , quod postea contingit, ostenditi-r. T I T. XVIII. DE VETERANIS. 2 i. ARRIUS MENANDER lib. 3. de Re 1 militari. VEteranorum privilegium inter extera etiam in delictis habet * praerogativam, ut separentur a exteris in poenis: nec ad bestias 3 itaque veteranus datur, nec fustibus creditur. 2. ULPIANUS lib. 3. Opinionum. UOneste sacramento solutis data immunitas 4, etiam in eis Civi- 1 tatibus, apud quas incola: sunt, valet. Nec labefactatur, fi quis eorum voluntate sua honorem aut munus susceperit. §. 1. Ve- (l. I. 20. fupr. qui & a quib. manumijs. (2. Lib, 12. C. 47. (3. I. 3. infr. h. t. (4. I. I. C. eod. (9. Im- 10 vide d. I. 1. post med. (6. /. 7. infr. de vacat. I. 2. C. de ctigalia 5 , & patrimoniorum 6 onera solemnia, omnes sustiaetf oportet. 3. MARCIANUS lib. r. Regularum. ■yNteranis & liberis 7 veteranorum idem honor habetur, qfii & Decurionibus. 8 t Igitur nec in metallum 9 damnabuntur , nec in opus publicum, vel ad 10 bestias, nec fustibus credentur. 4. ULPIANUS lib. 4. de Officio Proconsulis. \^Iae 11 sternendae immunitatem veteranos non habere, Julio v Soffiano veterano rescriptum est. Nam nec ab intributionibus, quae possessionibus fiunt, veteranos esse excusatos, palam est. §. 1. Sed & naves eorum angariari posse, lElio Firmo & An» tonino Claro veteranis rescriptum est. 9. PAULUS lib. fing. de Cognitionibus. VEteranos, D. Magnus Antoninus cum patre suo rescripsit, st ' navium fabrica excusari. §. 1. Sed & ab exactione tributo» rum habent immunitatem, hoc est, ne exactores tributorum constituantur. §. 2. Sed veterani, qui passi sunt in ordinem legi, muneribus fungi coguntur. __ tnunerih. patrhnon. (7. /. 5. C. de pcen. (8. /, 9. §. II./. 28 -§• 5 » fupr. d. t. (9. d. 1. 9. §. 11, (io. t. i.supr. b. t. (n. Adde /. 7. ' C. de sacros, eccles. LIBER Q_U I N Q, U A G E S I M U S. AD T I T. I. 1 MUNICIPALEM , ET DE INCOLIS. 2 1. ULPIANUS lib. 2. ad Edictum. ' UNIC 1 PEM aut 3 nativitas 4 facit, aut manumissio 5, aut adoptio. 6 §. 1. Et proprie quidem municipes appellantur muneris participes, recepti in civitate, ut ouincra nobiscum facerent: sed nunc abusive municipes dicemus, suo> cujusque civitatis cives : utputa Campanos, Puteolanos. §. 2. Qui ex duobus igitur Campanis parentibus natus est, Campanus est. Sed si ex patre Campano , matre Puteolana , xque municeps Campanus est 7: nisi forte privilegio aliquo materna origo censeatur: tunc enim materna originis erit municeps. Utputa 8 Illiensibus concessum est, ut, qui matre IUicnst est , Jit eorum municeps. Etiam Delphis hoc idem tributum & conservatum est. Celsus etiam refert, Ponticis ex beneficio Pompeji Magni competere, ut, qui Pontica matre natus efet, Ponticus ejfet: quod beneficium ad vulgo 9 qualitos solos pertinere quidam putant: quorum sententiam Celsus non probat: neque enim debuisse caveri, ut vulgo qussitus matris conditionem sequeretur : quam 10 enim aliam originem hic habet ? sed ad eos, qui ex diversarum civitatum ■parentibus orirentur. 2. IDEM lib. 1. Disputationum. QUotiens filius familias voluntate 11 patris decurio creatur, ^ universis muneribus, qua decurioni filio injunguntur, obstrictus est pater, quasi fidejussor pro filio. Consensisse autem pater decurionatui filii videtur, si prasens nominationi non 12 contradixit. Proinde quidquid in Rcpublica filius gestit, pater, ut fidejussor, prastabit- §. I. Gestum autem in Rcpublica accipere debemus, pecuniam publicam tractare , live erogandam decernere. §. 2. Sed & si curatores operum, vel cujus alterius Reipublica creavit: tenebitur. §. 3. Sed & si successorem sibi nominavit, patrem obstringit. §. 4. Sed & si vectigalia [publica] locavit, pater erit obstrictus. §. 9. Sed fi filius tutores da- (r. Lib. 10. C. 38. C 2 - C. 39. (3. /. 7. C. de incolis. (4. I. 228. infr. dc verb.sign. §. !. infr. b. I. (9. /. 6. in fin. I. 7. infr. b. t. (6. I. 15. insin. I. 16. I. 17. §. 9. infr. eod. (7. /. 44. C. de decurion. I. 3. C. de mttnicipib. (g. Adde l. 22. C. de decurio- »ib. (9. /. 19 .fiipr. de statu bomin. (io. I. zq.fupr. d. t. (11. /.:o. §. 6. fupr. fmnil. ereife. I. 7. infr. de admin. rer. ad civit, per- im. (12. /. 7. §. sin. infr. de decurion. l.x.C. defiliisfam. U qttetn- ndm. lib. 10. tit. 60. (13. I. 3. in fin.fupr. de peculio, i. 1. in fin. re non curaverit, vel minus idoneos elegerit, nec 13 fatis exegerit, vel non idoneum acceperit: ipse quidem quin sit obstrictus , nulla dubitatio est: pater vero ita demum obligatur, si & fidejussores solent hoc nomine obligari, sed non solent 14. hoc enim & relatum & rescriptum est: quia fidejussores Rempuhlicam salvam fore promittunt: Reipublica autem nihil, quod ad rem pecuniariam attinet, filterest , pupillis tutores dari. §. 6. Is, qui ultra commeatum abest, vel ultra formam commeatui datam , ad munera vocari potest. 3. IDEM lib. 25. ad Sabinum. i Lacet etiam , filiosfamilias domicilium habere posse : 4. IDEM lib. 39. ad Edictum. ViOn utique ibi, ubi pater habuit, sed ubicunque 15 ipse do- micilium constituit. 9. PAULUS lib. 49. ad Edictum. T Abeo judicat, eum, qui pluribus locis ex xquo aegotietur, ■*“' nusquam domicilium habere: quosdam autem dicere refert, pluribus locis eum incolam esse, aut domicilium 16 habere: quod verius est. 6. ULPIANUS lib. 2. Opinionum. ADsumptio originis, qux 17 non est ,-veritatem naturs non pe- ^ remit: errore enim veritas originis non amittitur: nec mendacio dicentis, se esse, unde non sit, deponitur: neque recusando quis patriam, ex qua oriundus est, neque mentiendo de ea, quam non habet, veritatem mutare potest. §. 1. Filius civitatem, ex qua pater ejus naturalem originem ducit, non ix domicilium sequitur. §. 2. Viris prudentibus placuit, duobus 19 locis posse aliquem habere domicilium, si utrobiqu. 1 ita seinstrnxit, ut non ideo minus apud alteros se collocasse videatur. § 3. Libertini originem patronorum 20 vel domicilium sequuntur: item, qui ex bis nascuntur. 7. IDEM lib. 9. de Officio Proconsulis. CI quis a pluribus manumissus sit, omnium patronorum originem 0 sequitur. fupr. de magistr. conven . (1 A. I. 17* in sin. infr. b. t. d. I. I. inpr. 1. 68. in pr.fupr. de sidejuf. Um. C. de periculo eor. qui pro magistr at. (19. 1. 31. infr. h. t. (16. I. 6. §. per., infr. eod. immo vide /. 9. §. $.sup}\ de in\ur t (i 7 - AtLie 17* §* 20 . t. (iS* d. I. 17. §. II. (19./. 9. in fin. fupr. I. zj. §• 2 . infr. eod. (20. I. 22. in pr. I. 27. in pr.. infr. eod. I. tm. C. ad leg. Vifell . I. 3. §. 8- infr. de munerib, l, z. C. de municip. 0 1 <1 q <2 3 8- MARII 1 1725 Digestorum Lib. L. Tit. -MARCIANUS lib. i. de Judiciis publicis. . Tn „ C0ir i i decuriones vilius prxstare frumentum civibus N°to eb qSÄona exigit, DD. Fratres rescripserunt, & aliis „nocme Constitutionibus Principalibus id cautum est. q q o NERATIUS lib. z. Membranarum. T->Tus qui justum patrem .non habet, prima origo ä matre 2, -C' ennue die, quo ex ea editus est, numerari debet. ^ io 4 MARCIANUS lib. fing. de velat. Clmile privilegium fisco nulla Civitas habet in bonis debitoris, o ni ij 2 nominarim id a Principe datum fit. n. PAPINIANUS lib. 2. Questionum. TMperator Titus Antoninus Lentulo Vero rescripsit, 3 lagiftra- 1 tuum effictum individuum , uc periculum ese commune quod sic iistelligi oportet, ut ita demum Collega; 4 periculum adscribatur, si'neque ab ipso , qui gessit, neque ab bis , qui pro eo intervenerunt, res servari possit: L solvendo non fuit, honore deposito; alioquin si persona, vel cautio sit idonea, vel ; solvendo fuit , ouo'tempore conveniri potuit: unusquisque in id , quod administravit, tenebitur. §. 1. Quod fi forte is , qui periculo luo nominavit Magistratum, solvendo lit: utrum in eum pruis actio reddi, quasi fidejussorem debeat: an vero non alias, quam si res ä collega servari non potuerit? sed placuit fidejussoris exemplo priorem fi conveniendum, qui nominavit: quoniam Collega quidem negli- gentiK ac poenx causa , qui vero nominavit, fidei ratione conve- nitUr ' i2. IDEM lib. 1. Responsorum. tjt ei contra nominati Collegam actionem utilem dari non opor- " tet. 13. IDEM lib. 2. Quxstionum. flUid ergo, si alter ex Magistratibus toto anno abfuerit, aut forte VC praesens per contumaciam, sive ignaviam, vel xgram valetudinem , Reipublicx negotia non gesserit, & omnia Collega foliis administraverit: nec tamen tota res ab eo servari possit? talis ordo dabitur, ut in primis 7, qui Reipublicx negotia gessit, & qui pro 8 eo caverunt, in solidum conveniantur: mox, peractis omnibus, periculum adgnoscat, qui non idoneum nominavit: postremo alter ex Magistratibus, qui Reipublicx negotiis se non immiscuit. Nec juste, qui nominavit, universi periculum recusavit: cum scire deberet, eum, qui nominaretur, individuum officium, & commune periculum suscepturum, nam & cum duo gesserunt, & ab altero servavi, quod debetur, non potest: qui Collegam nominavit, in universo convenitur. 14. IDEM lib. 15. Quxstionum. 71/TUnicipes intelliguntur scire, quod sciant hi, quibus summa *'*• Reipublicx commissa est. 15. IDEM lib. i. Responsorum. f\Rdine decurionum ad tempus motus , & in ordinem regressus ad honorem exemplo relegati tanto tempore admittitur, quanto domitate caruit. sed in utroque placuit examinari, quo crimine ddmnati sententiam ejusmodi meruerunt: durioribus etenim poenis affectos, ignominia, velut transacto negotio, postea liberari: minoribus 9 vero, quam Leges permittunt, subjectos nihilominus inter infames haberi, cum facti io quidem quxstio sit in potestate judicantium, juris autem auctoritas non fit. §. 1. In 11 eum, qui successorem suo periculo nominavit, si finito Magistratu successor idoneus fuit: actionem dari non oportet. §.2. In fraudem civilium munerum per tacitam 12 fidem prxdia translata, fisco vindicantur: tantumque alterum interdictx rei minister de suis bonis qogitur solvere. §. 3. Jus originis in honoribus obeundis ac muneribus suscipiendis, adoptione 13 non mutatur: sed novis quoque muneribus filius per adoptivum patrem adstringitur. (1. I, 3. inpr.supr.de annona. I. 5. infr. deadmin. rer. ad civit, fertin. (2. I. l. in sin. supr. b. t. I. 24. supr. de ftatu homin. (3. I. 37. supr. dcrcb. auctor, judic. I. 2. C. de jure reipubl. (4. Luit. §■, z. infr. de admin. rer. ad civit, pertin. 1.1. I. 3. C. quo quisque ordine conven. (;. I. 3. C. deprobat. (fi. I. 13. infr. b.t. I. 2. I. 3. C. quo quisque ordine conven. (7. d. L 2. (8- /. II. in fin.fupr. h.t. [9. /. 3. in pr. I. ;. infr. de decurion. (10. L I. §. 4. in sin. supr. ad $C. Turpili. I. 131. §. 1. I. 244. infr. de verb.stgn. (11. /. 1. C. de prric. nominator. (12. I. 1. C. dcpraed. decur.ßne decreto. 1 . 17. C. de refcind. veni. (13. I. 17. §. 9. infr. h.t. I. 'iq.supr. I. 7. C. de qdopt. (i.j, 1.1m. CVde libertin. (1;. 1 . 15. §. 8 .supr. 1 . 13. C. de 16. 1724 1. Juris HERMOGENIANUS lib. Epitomarum. CEd si emancipatur ab adoptivo patre: non tantum filius, sed 0 etiam civis [ejus] civitatis, cujus per adoptionem fuerat factus , esse desinit. 17. PAPINIANUS lib. 1. Responsorum. T Ibertus propter 14 patronum a civilibus muneribus non excu- fatur: nec ad rem pertinet, an operas patrono, vel ministerium capto luminibus exhibeat. §. x. Liberti vero Senatorum , qui 13 negotia patronorum gerunt, a tutela decreto patrum excusantur. §. 2. Filium pater decurionem esse voluit: ante 16 filium ex persona sua Respublica debet convenire , quam pater ex persona filii, nec ad rem pertinebit, an filius castrense peculium tantum possideat, cum ante mili tastet, vel postea. §. 3. Prxscriptio temporum, qux in honoribus repetundis, vel aliis suscipiendis data est, apud eosdem fervatur, non apud alios. §. 4. Sed eodem tempore non sunt honores in duabus civitatibus ab eodem gerendi, cum simul igitur utrobique deferantur , potior est originis causa. §. 5. Sola 17 ratio posselsio- nis civilibus possessori muneribus injungendis, citra privilegium specialiter civitati datum, idonea non est. §. 6. Postliminio regressi patrix muneribus obtemperare coguntur, quamvis in alienx civitatis finibus consistant. §. 7. Exigendi tributi munus inter sordida munera non habetur : & ideo decurionibus quoque mandatur. §. 8. Ex causa fideicommissi 18 manumissus, in muneribus civilibus manumissoris originem sequitur, non ejus, qui libertatem relinquit. §.9. In adoptiva 19 familia susceptum, exemplo dati, muneribus civilibus apud originem avi quoque naturalis respondere, D. Pio placuit: quamvis in isto fraudis nec suspicio quidem interveniret. §. 10. Error 20 ejus, qui se municipem aut colonum existimans , munera civilia suscepturum promisit, defensionem juris non excludit. §. ii. Patris domicilium 21 filium aliorum incolam civilibus muneribus alienx civitatis non adstringit: cum in patris quoque persona domicilii ratio temporaria sit. §. 12. In quxstionibus 22 nominatos capitalium criminum, ad novos honores ante causam finitam admitti non oportet. exterum pristinam interim dignitatem retinent. §. 13. Sola 23 domus possessio , qux in aliena civitate comparatur, domicilium non facit. §. 14. Nominati successoris periculum fidejussorem nominantis non tenet. §. 15. Fidejussores, qui 24 salvam Rempublicam fore responderunt, & qui Magistratus suo pericula nominant, poenalibus actionibus non adstringuntur, in quas inciderunt hi, pro quibus intervenerunt: eos enim damnum Reipublicx prxstare fatis est, quod promitti videtur. 18. PAULUS lib. 1. Quxstionum. TJIvus Severus rescripsit, intervalla temporum in continuandis ^ oneribus, invitis, non etiam volentibus concessa, dum ne quis continuet 2; honorem. 19. SC/KVOLA lib. i. Quxstionum. Q Uod major 26 pars Curix effecit, pro eo habetur, ac si omnes ■ egerint. 20. PAULUS lib. 24. Quxstionum. Omicilittm re 27, & facto transfertur , noa nuda contestatia- ne: sicut in his exigitur, qui negant se posse ad munera, ut incolas, vocari. 21. IDEM lib. 1. Responsorum. T Ucius Titius, cum esset in patris potestate, ä Magistratibus in- ter exteros frumento comparando, invito patre, curator constitutus est: cui rei Lucius Titius neque consensit, neque pecuniam accepit, neque in eam cavit, aut se comparationibus cum exteris miscuit: & post mortem patris in reliqua collegarum inter- excusat. tut. (ifi. I. 1. C. de decurion. (17, §13. infr. hic. 1 . 4. C. de incolis. (>8- L 2. C. de municipib. (19. /. 15. in sin. supr. h.t. (20 . 1.6. inpr.fupr.eod. (21. L 3. /. 4. /. 6. §. i.fupr. eod. (22. L 7. in pr. infr. de munerib. (23. §, q. supr. hic. I. 4. C. de incolis. (24. /. 2. §. q.fupr. h. t. I. 1. infr. supr. ile mugistr. conven. I. 68. in pr. fupr. de fidejujf. (2;. L 14. §. infr. de munerib. I. 6. C. de asesorib. (26. I. 3.1 . q.supr. quo l cujuscunque univeßt. I. 3- infr. de decret. ab ordine fac. I. 46. C. de decurionib. I. 160. §. 1. infr. de reg.jur. 1.2, §. 5. insin. C. de jurejur. propter calumn. (2'. v. L 27. §. I. infr. h.t. pellar! 1725 Ad municipalem, & de incolis. 1726 pellari cospit: Quxritur, an ex ea causa teneri postit ? Paulus respondit , eum , qui injunctum munus a Magistratibus suscipere supersedit , posse conveniri eo nomine propter damnum Reipublic*; quamvis eo tempore, quo creatus est, in aliena fuerit potestate. §. 1. Paulus respondit, eos, qui pro aliis non ex contractu, sed ex officio, quod adminifraverint, conveniuntur, in damnum sortis substitui solere, non 1 etiam in nsuras. §.1. Idem respondit, heredes patris propter munera lilii, qua post mortem patris suscepit, jure conveniri non posse, f Hoc responsum & ad eum pertinet, qui ä --atre decurio factus, post s mortem patris munera suscepit. §.3. Idem respondit, eum, qui decurionem adop.a- vit, onera decurionatus ejus sisseepisse videri, exemplo patris, cujus voluntate filius decurio factus est. §. 4. Idem respondit, constante matrimonio dotem in 3 bonis mariti esse : sed si ad munera municipalia ä certo modo substanti* vocentur: dotem non debere computari. §. 5, Idem respondit: si per accusatorem criminum capitalium non stetisset, quominus crimen intra statutum tempus persequeretur: reum non 4 debuisse medio tempore honorem appetere. §. 6. Imperatores Severus & Antoninus Augusti Septimio Zenoni: Pro ; infante filio , quem decurionem ejse voltdfli , quanquani fidem tuam in fofierum udfirinxeris , tamen interlui onera sustinere non cogeris: cum ad ea , qua mandari non possunt , voluntatem dediste videaris. §.7. Idem respondit: si civitas nullam ■ ropriam Legem habet de adjectionibus admittendis, non 6 posse recedi a locatione , vel venditione pnediorum publicorum jam perfecta, tempora enim adjectionibus pnestita ad causas fisci pertinent. 22. IDEM lib. 1. Sententiarum, pllii libertorum libertarumque, liberti paterni & patroni manumissoris domicilium aut originem sequuntur. 7 §. 1. Vidua mulier amissi mariti domicilium retinet, exemplo clarissim* per- son* per maritum fast*: sed utrumque aliis $ intervenientibus nuptiis permutatur. §.2. Municipes sunt liberti & in eo loco , ubi ipsi domicilium sua voluntate 9 tulerunt: nec aliquod ex hoc origini patroni faciunt prsjudicium : & utrobique 10 muneribus adstringmitur. §, 3. Relegatus 11 in eo loco, in quem relegatus est, Interim necessarium domicilium habet. §.4. Senator ordine motus , ad originalem patriam , nisi hoc specialiter impetraverit, non restituitur. §. ;. Senatores & eorum filii, si linque , quoquo 12 tempore nati, natseve, itemque nepotes, pronepotes, [& proneptes] ex filio, origini 13 eximuntur, licet municipalem retineant dignitatem. §. 6. Senatores , qui liberum commeatum, id est, ubi velint, morandi arbitrium impetraverunt, domicilium in urbe retinent. §. 7. Qui fenus exercent, omnibus patrimonii intributionibus fungi debent, etsi possessionem non habeant. 23. HERMOGENIANUS lib. 1. Juris Epitomarum. MUniceps esse desinit 14 Senatoriam adeptus dignitatem, quan- 1 'tum i> ad munera; quantum vero ad honorem, retinere creditur originem, denique manumissi 16 ab eo, ejus municipii efficiuntur .unicipes, unde originem trahit. §. 1. Miles ibi domicilium habere videtur, ubi meret, si nihil in patria possideat. 24. SCdEVOLA lib. 2. Digestorum. (Xhistitutionibus Principum continetur, ut pecuniae, qu* ex detrimento 17 solvitur, usurae non praestentur: & ita Imperatores Antoninus & Verus [Augusti] rescripserunt his verbis: Humanum efi , reliquorum usuras neque ab ipso , qui ex adminiflratione honoris reliquatus est , neque ci fidejustore ejus , ßf inulto minus d Ma- giflratibus , qui cautionem acceperint , exigi : cui consequens est, ut ne in Futurum a Forma observata discedatur. 25. ULPIANUS lib. 1. ad Edictum Praetoris. jyjAgistratus municipales , cum unum Magistratum administrent, etiam unius hominis vicem sustinent: & hoc plerumque quidem Lege municipali eis datur: verum etsi non sit datum, dummodo 18 non denegatum , moribus competit. 26. PAULUS lib. 1. ad Edictum. T?A, qu* magis 19 imperii sunt, quam jurisdictionis, Magistratus municipalis facere non potest. §. 1. Magistratibus municipalibus non 20 permittitur in integrum restituere, aut bona 21 rei servandae causa jubere possidere, aut dotis servandae causa, vel legatorum servandorum [causa.] 27. JULIANUS [lib. 2. ad Edictum.] rjns, qui manumisit 22, municeps est manumissus, non domicilium [ejus,] sed patriam secutus. Et si patronum habeat duarum civitatum municipem, per manumissionem earundem civitatum erit municeps. §. 1. Si quis negotia sua non in colonia , sed in municipio semper agit, in illo vendit, emit, contrahit, eo in foro, balineo, spectaculis utitur: ibifestos 23 dies celebrat: omnibus denique municipii commodis, nullis coloniarum, fruitur: ibi magis habere domicilium , quam ubi colendi causa diversatur. §. 2. Celsus lib. I. Digestorum tractat: si quis instructus sit duobus 24 locis aequaliter, neque hic, quam illic, minus frequenter commoretur: ubi domicilium habeat, existimatione animi esse accipiendum, ego dubito, fi utrobique destinato sit animo, an possit quis duobus locis domicilium habere: L verum est, habere, licet dissicile est: quemadmodum difficile est, sine domicilio esse qnemquam. puto autem & hoc procedere posse, fi quis domicilio relicto naviget, vel iter faciat, qnnrens, quo fe conferat, atque ubi constituat: nam hunc puto sine domicilio esse. §. 3. Domicilium autem habere potest & relegatus r; eo loci, unde arcetur , ut Marcellus scribit. 28. PAULUS lib. 1. ad Edictum. TNter convenientes 26 & de re majori, apud Magistratus muni- 1 cipales agetur. 29. GAJUS lib. 1. ad Edictum provinciale. TNcola & his 27 Magistratibus parere debet, apud quos incol» -*■ est, & illis, apud quos civis est : nec tantum municipali juris- Jictioni in utroque municipio subjectus est, verum etiam omnibus publicis muneribus fungi debet. 30. ULPIANUS lib. 61. ad Edictum. QUi ex vico ortus est, eam patriam intelligitur habere, cui rF Reipiiblic* vicus ille respondet. 31. MARCELLUS lib. 1. Digestorum. "M’Ihil est impedimento, quominus quis, ubi 29 velit, habeat ^ domicilium , quod ei interdictum non sit. 32. MODESTINUS lib. 4. Differentiarum. p.4, qns desponsa est, ante 30 contractas nuptias suum non mu- ^ tat domicilium. •jj 33. IDEM lib. sing. de Mannmiss. IvOma communis 31 nostra putria est. 34. IDEM lib. 3. Regularum. [Ncola jam muneribus publicis destinatus 32, nisi perfecto munere , incolatui rennneiare non potest. q 3;. IDEM lib. 1. Excusationum. v>Cire oportet, quoniam qui in agro 33 permanet, incola esse non 34 (1. I. 24. infr. eod. immo vide l. ult. fupr. de Magistrat, egnven. (2. I. 20. §. f 1. in fin. fupr. famil. ercisc. I 3. in fin. I. 15. infr. de tmmerib. immo vide i. 20. §. 7 .supr.samil. ercisc. sed junge I. uu. C'. de peric. succejs. parent. (3. v. /. 30. C. de jure dot. [4. I. 7. in pr.infr, de munerih. (;. I. I. in fin. C. de muner. ßf honor, non contuiuand. (s. I. j. C. de vendend. reb. civit, lib. ir. tit. 31. (7- I. 6. in fin. supr. b. t. (8, l. 32. /. 37. §. ult. I. nlt. §. 3 infr. eod. I. ult. C. dp incol. I. :o. C. de nupt. Nov. 2 2. c. 36. (y. I. (,. I. 7. C. de incolis. (10. I. 37. §. I. infr. b. t. (, 1. /. 27. in fin. infr. eod. (12. Fac. /.5. fupr. de senator. (13. /.8. C. de incolis. (14. Immo vide/. ti .fupr. de senator, (t;. v. l.ult. C. de excusat.'’ muner. I. 14. C. de dignitat. (16. i. 27. inpr. infr. h. t. (17. /. 21. j §• 1. instn. supr. eod. I. un. C. de his, qui ex ojfic. quod adminijlrur. j lib. II. tit. 38 - (18. I.7. in fin. C. de religiös. (19. /. 4. supr. de jue’fd. {20. Immo vide l. ult. C.ubi ßf apud quem cognit. in in- trgr. I. 4. S. 3 .supr. dedamno infeci. I. 4- in fin. supr. de ope. ejus , cui mandatu efi iurifd. (21. /. I. fupr. quih. ex cuuf. in postf. (22. I. 23. in fin. pr. fupr. h. t. (23. Adde l. 7- C. de incolis. (24. I. in sin. fupr. h . t. ‘ (2;. /. 22. §. 3. fupr. eod. (26. I. 74. §. r. fupr sie judic. (27. /. 3. infr. infr. demunerib. I. I. C. de munici- pib. (28. v. l.q.supr. de judic. (29. I. 4. supr^k.t. L I. C. de incolis. (30. v. L 22. §. I .fupr. h. t. (31. /. 6. §. II. fupr. de excusat. I. ult. in pr.supr. de interdici, esi relegat, adde l. 17. supr. de li ut h bomin. I. 9. in pr. infr. de vacat, muner. Nov. 78. c. ;. (32. I. i. C. de incolis. (33. /• 3- C - d - *• (34- Unmo vide l. 239. §. 2. infr. de verb. sign. existima- 1727 Digestorum Lib. L. Tit, I. II. 1728 existimatur : qui enim illius civitatis prrecipuis non utitur , non existimatur esse 36. IDEM lib. 1. Responsorum. TIti0) clim esset Roma- stuiliorum gratia, epistola missa est a Ma- gistratibus patrire sure, ut porrigeret Imperatori decretum ejusdem civitatis , quod erat cum ipsa epistola missum : is autem qui suscepisset literas restituendas, collusione Facta dedit Lucio [Titio,] qui & ipse Romte morabatur sure rei gratia: sublato Titio nomine, cui erat decretum missum, uti per ipsum daretur, suum nomen scripsit, & sic Imperatori decretum, secundum mandata Rei- publicre dedit. Qurero, qui viaticum petere ab ea potuisset: L quid commisisse videtur is, qui non restituit literas ei, cui restituere mandatum susceperat: &is, qui sublato alieno nomine, irrferi- ptoque suo , quasi ipse jussus ä patria decretum Imperatori porrexit? Herennius Modestinus respondit, Titium quidem viaticum petere non posse : sed eum, qui nomen incidisset. §. 1. Titius pro pecunia publica , quam ipse credidit, pignus accepit, pacto facto cum debitore , ut non soluto debito , sine ulla repromissione distrahatur pignus: succedentes gradus in locum Titii nomen & pignus probaverunt usque ad Maevium : ex venditione pignoris propter repromissionem a Magistratu vendentibus factam, de modo fundi demonstrato, fatis debito factum non est. Qurerebatur, quis Reipubiicre tenetur? Herennius Modestinus : Titium, cum successores /bjus periculum nominis agnoverint, eo nomine obstrictum tun esse [respondi: ] sed nec post Magistratus, qui vendidisse proponuntur : cum videlicet pluris vendiderunt propter m en surre agi i demonstrationem :& hoc, qua pluris vendiderunt, restituere [minore] modo deprehenso justi sunt: eum igitur, qui noviflimus nomen probavit, indemnitati Reipubiicre satisfacere debere, fi nomen ad successorem idoneum transmisisse non doceatur. 37. CALLISTRATUS lib. 1. de Cognitionibus. T\E jure omnium incolarum , quos qureque civitates sibi vindi- eant 1 , Prresidum provinciarum cognitio est. Cum tamen se quis negat incolant esse , apud cum Prresidem provincia: agere debet, sub cujus cura est ea civitas, a qua vocatur ad munera, non apud eam, ex qua ipse se dicit oriundum esse: idque D. Hadrianus rescripsit mulieri, qure aliunde orta, alibi nupta est. §. 1. Libertos eo loco munus facere debere, undes patrona erit, & ubi ipsi domicilium habebunt, placet. §. 2. Mulieres, qure in matrimonium se dederint non 3 legitimum , non ibi muneribus fungendas, unde mariti earum sunt, sciendum est : sed unde ipsre ortresunt: idque Divi Fratres rescripserunt. 38. PAPYRIUS JUSTUS lib. 2. de Constitutionibus. TMperatores Antoninus & Verus rescripserunt, 'gratiam se facere jurisjuranrii ei, qui juraverat , se ordini non interfaturum , & postea Duumvir creatus esset. §. i. Item rescripserunt, colonos prrediorum fisci, muneribus fungi fine damno fisci oportere 4 : idque excutere Prresidem adhibito Procuratore debere. §. 2. Imperatores Antoninus & Verus rescripserunt, ad Magistratus officium pertinere exactionem pecunire legatorum: & si cessaverint, ipsos, vel heredes ; conveniri: aut si solvendo non sint, fidejussores eorum, qui pro his caverunt. §. 3. Item rescripserunt, mulierem, quamdiu 6 nupta est, incolam ejusdem civitatis videri, cujus maritus ejus est: & ibi,unde 7 originem trahit, non cogi muneribus fungi. §. 4. Item rescripserunt, patris, qui consulto filium emancipaverat, ne pro Magistratu ejus caveret, perinde bona teneri, atque si fidejussor pro eo extitisset. §. 9. Item rescripserunt , cum qureritur, an municeps quis sit ? ex ipsis etiam rebus probationes fumi oportere : nam solam nominis similitudinem ad confirmandam cujtisque originem satis non esse. §. 6. Imperatores Antoninus & Verus rescripserunt, non minus eos, qui compulsi Magistratu funguntur, cavere debere g , quam qui sponte officium adgnoverunt. tit. n. ' ’ DE 9 DECURIONIBUS io ET FILIIS EORUM. i. ULPIANUS lib. 2. Opinionum. I AEcuriones , quos sedibus civitatis , ad quam pertinent , teli- ^ ctisrx, in alia loca transmigrasse probabitur, Prreses provincia: in patrium solum revocare, & muneribus congruentibus fungi curet. 2. IDEM lib. 1. Disputationum. QUiad tempus 12 relegatus est, si decurio sit, desinet esse decu- rio: reversus plane locum suum quidem non obtinebit: sed nonsemper prohibetur decurio fieri: denique in locum suum non restituetur: nam & sublegi in locum ejus potest, & si numerus ordinis plenus sit, exspectare eum oportet, donec alius vacet. [Alia causa est ejus, qui ad tempus ordine removetur : hic enim itnple- co 13 tempore decurio est: sed in hujus locum sublegi poterit: sed & si gienur.i locum invenerit, exspectet [&] donec locus vacet. h. 1. Restitutus tamen in ordinem, utrum eum ordinem :eneat, quem primum habuit; an vero, quem nunenactus est, quaeri potest, fi forte de ordine sententiarum dicendarum agatur? Arbitror tamen , eundem ordinem tenere, quem pridem habuit, f Non idem erit in eo, qui relegatus ad tempus est : nam hic velut noves in ordinem venit. §. 2. In filiis decurionum qurestio est, utrum is solus decurionis silius esse videatur, qui 14 conceptus & natus clt ex decurione : an vero & is, qui ante natus est, quam pater decurio fieret? & quidem quantum pertinet, ne fustibus castigetur, L nein metallum detur, non nocet plebejo patre esse natum, fi postea honor decurionis patri eorum accesserit. In avo quoque Papinianus idem respondit, ne patris ig notu filius macularetur. §. 3. Sed si pater ipsius ordine motus sit: si quidem ante conceptionem ejus moveatur, arbitror eum, quasi plebeji filium , in honoribus spectari. Quod fi post conceptionem pater ipsius dignitatem amiserit, dicendum erit, benigne, ut decurionis sitium, intuendum. § 4. Proinde hic quoque, qui post patris relegationem natus sit: si quidem ante conceptus est, similis Sena uris filio habebitur: si postea, nocebit illi relegatio. §. 5. Si ad tempus ordine moto, atre fuerit natus , medioque tempore conceptus & editus : an quali decurionis filius nascatur, licet pater ejus ante obierit, quam in ordinem venerit? Quod benigne erit admittendum. §. 6. Prreterea, si conceptus sita plebejo, mox ante editionem pater ejus Decurionatum adeptus, ante editionem amiserit: non infavorabiliter quis medium tempus ilii prodeste, velnti jam nato , respondebit. §. 7. Nullum 16 patris delictum innocenti filio pcenre est: ideoque nec ordine decurionum , aut creteris honoribus, pro ter ejusmodi causam, prohibetur. §. S. Majores annis quinquaginta quinque 17 ad decurionatus honorem inviti vocari Cunicitutionilius prohibentur. Sed si 18 ei rei consenserint, etsi majores annis septuaginta sint: : ujjera quidem civilia obire non coguntur, honores autem gerere debent. 3. IDEM lib. 3. de Officio Proconf. 'jlEncraliter id erit defendendum : ut, qui clementiorem 19 fen- J tentiam passus est ob hoc, quod ad tempus reLgatur, boni consulere debeat Immanitatis sententire , nec decurionatum recipiat. §. 1. Sed si quis ob falsam causam, vel aliam de gravioribus, non ad tempus sit relegatus , sed ad tempus ordine motus: in ea est caula , Ut peflit 20 in ordinem redire. Imperator enim Antoninus Edicto proposito statuit, ut, cuicunque aut quacunque causa, ad tempus ordine , vel advocationibus 21 , vel quo alio officio suhlet interdictum : completo tempore nihilominus Fungi honore, vel officio postit: & hoc recte; neque enim exaggeranda fuit sententia, qure modum In:erdictioni fecerat. §. 2. Spurios 22 poste in ordinem allegi, nulla dubitatio est: sed si habeant competitorem legitime qurelitmn, prreferri eum oportere, Divi Fratres Lolliano Avio Bithynire Prresidirescripserunt. Cessantibus vero his, etiam spurii (i. I. 2. C. de decurion. (2. /. 22. §. 2. supr. h. t. (3. 1 i. I. 22. §. 1. (4. Immo vide L 5. §. 11. infr. de jure immunit. L i.l. 5. C. de ogricol.es mancip. lib. II. tit. 67. (;. I. ult. §. 1. infr. de adinin. rer. ni civit, pertin. ( 6 . L 22. §. i.supr. h. t. (7. I. utt.C. de mu- liarih. & in quo loco, immo vide l. 4. C. de municipii. (8. Vide tamen l. 44. supr, fimtil. ercisc. (9. Lib. 10. C. 31. aVan. 38. 2Lev. Leon. 46. (10. V. I. 239. §. 5. infr. de 'cerb.sign, ^11. I. 35, l, 50. I. 55. C. h. t. L un. C.Ji curialis rSiicla civit. (12. 1. infin. infr. h. t. (13. I. %.C.exquib, cuuf insum. I. 1 . C. de his , qui in exilium. I. 13. §. l.Jupr. ud leg. Cortt.de f als. (14. /. 9. §. 14.fupr.de pcen. (15. L 26.supr. Lt. (16. §. 2. in fin.fupr, hic. I. 7. infin. I. 9. supr. de Jemitor. I. 8-1« sin.supr. de injus vocand. I. 26.su.pr. de pcen. I. 3. §.9. infr. dc mune- rib. I.22. C. de pcen. esi C. ne silius pro patre. (17. 1 . 11. infr. b. t. (18- l. 3 - C. eod. (19, l.iq.in pr.fupr, ad mtmicip. (20. 1.2.it pr.fupr.h.t. (2,1. L9.s11pr.de pcen. (22. L 6. infr. infr. b. t. ad 1729 De albo scribendo. i7?'o ad decurionatum , & re , & vita honesta, recipientur: quod utique non sordi erit ordini: cum ex utilitate ejusfit , semper ordinem plenmn habere. §.3. Eis, qui Judaicam superstitionem sequantur, PO. Severus & Antoninus honores adipisci permiserunt: sed & neeeflicates eis impoluerunt., quae superstitionem eorum non lxderent. 4. MARCIANUS lih. 1. de Judic. pubi. TAEcurio, qui •-■.rnhibetur conducere 1 quaedam: fi jure successe- rit 2 in conductione, remanet in"ea: quod & in omnibus similibus servandum est. 5. PA r INIANUS lih. 2. Quaestionum. AD tempus ordine motos ex crimine , quod ignominiam importat, in perpetuum moveri placuit: ad 3 tempus autem exulare jussos ex 4 crimine leviore , velut transacto negotio , non elfe inter infames habendas. 6. IDE.M lih. 1. Responsorum. CPurii 5 decuriones fiunt: & ideo fieri poterit ex incesto quoque natus, non enim impedienda est dignitas ejus, qui nihil admisit. §. I- Minores 6 viginti quinque annorum decuriones facti, sportulas decurionum accipiunt: sed interim suffragium inter cacteros ferre non ponunt. §. 2. Decurio etiam fuse civitatis vectigalia exercere 7 prohibetur. §. 3. Qui judicii publici quaestionem citra veniam abolitionis d> seruerunt, decurionum honore decorari no-n possunt: cum exTurpilliano Senatusconsulto notentur S ignominia, veluti calumniae causa Judicio publico damnati. §.4. Pater, qui, filio decurione creato, provocavit: etsi praescriptione temporis exclusus fuerit. ii, quod gestum est, non habuit ratum: muneribus civilibus pro filio non tenebitur. 9 §. 5. Privilegiis cessantibus exteris, eorum causa potior habetur in sententiis ferendis , qui pluribus eodem tempore suffragiis jure decurionis decorati sunt. j Sed & qui 10 plures liberos habet, in luo collegio primus sententiam rogatur, caeterosque honoris ordine praecellit. 7. PAULUS lib. t. Sententiarum. UOnores & munera non ordinationi, sed potioribus 11 quibusque injungenda sunt. §. 1. Surdus 12, & mutus , fi in totum non audiant, aut non loquantur, ab honoribus civilibus, non etiam a muneribus excusantur. §.2. Is, qui non sit decurio, Duumviratu, ve! aliis honoribus fungi non potest : quia decurionum honoribus plebeji fungi prohibentur. §. 3. Ad decurionatum filii ita demum pater non consentit, si 13 contrariam voluntatem , vel apud acta Prastdis , vel apud ipsum ordinem , vel quo alio modo contestatus fit. 8- HERMOGENIANUS lib. 1. Epitom. TAEcurionibus facultatibus lapsis alimenta decerni permissum est: maxime si ob munificentiam in patriam patrimonium exhauserint. 9. PAULUS lib. 1. Decretorum. gEverus Augustus dixit: Etsi probaretur Titius in servitute patris fili natus: tamen cum ex libera muliere sit procreatus, non prohibetur decurio fieri in sua civitate. §. 1. Non esse dubitandum , quin navicularii 14 non debent decuriones creari. 10. MODESTINUS lib. 1. Responsorum. JJErennius Modestinus respondit, sola albi proscriptione minime decurionem factum , qui secundum Legem decurio creatus non sit. 11. CALLISTRATUS lib. 1. Cognitionum. J^On tantum , qui tenera aetatis, sed etiam qui grandes natu sunt, decuriones fieri prohibentur: illi quasi inhabiles Rempubli- cam tueri, ad tempus excusantur: hi vero in perpetuum amoventur. non alias seniores: ne seniorum excusatione juniores onerentur, ad omnia munera publica suscipienda soli relicti: neque enim minores 1$ viginti quinque annis decuriones allegi, nisi ex (1. 1.6. §. 2. infr. b. t. I . 30. C. de locuto. (2. Fac. I . 1. §. 12. fupr. ad leg. Corn. desuis. I. 9. in fin.sttpr. de re milit. (3. I. i.sapr. F f. I . if.supr. ui municipal. (4. Iramo vide l. 8. supr. de postulando. (5. I. Z. §. 2.supr. h. t. (6. I. II. infr. eod. I. 8. infr. de munerib. (7. v. I. 30. C. de locato, (z. /. z.infin.V.adSC. Tursit. (9. Immo vide l. 2. C. de filiisfam. Ssi qttemai. pro bis pater teneatur. (10. Adde l. 9. C. b. t. (11. C. de potiorib. ad munera nominandis, lib. 10. tit. 65. (12. I. 2. §. 6. infr. de vacat, mutier . (ij. I. 2. in pr. supr. ad municipal. (14. Vide tamen l. 5. in fi», infr. de jure immunit, (is. I. 6. §. l.fupr. h. t. I. 8. infr. de jure T O M. I. ■cauta poliunt: neque hi, qui annum quinquagesimum quintum 16 i excesserunt: nonnunquam etiam longa consuetudo 17, in ea re observata, rdpicienda erit: quod etiam custodiendum Principes nostri, consulti de allegendis in ordine Nicomediensium hujus aetatis hominibus, rescriisserunt." 11. IDEM lib. 6. Cognitionum. |~?Os, qui utensilia negotiantur, & vendunt, licet ab aedilibus J caeduntur, non oportet quasi viles personas negligi. Denique non sunt prohibiti hujusmodi homines, decurionatum, vel aliquem honorem in sua patria petere: nec enim infames 18 sunt, sed ne quidem arcentur honoribus, qui ab aediLbus flagellis caesi sunt, qnanquam jure suo ita aediles officio isto Fungantur. inhonestum tamen puto esse, hujusmodi personas, flagellorum ictibus subjectas, in ordinem recipi: & maxime in eis civitatibus, quae copiam virorum h neftorum habent: nam paucitas 19 eorum , qui muneribus publicis fungi debeant, necessario etiam hos ad dignitatem municipalem , fi facultates habeant, invitet. 13. PAPIRIUS JUSTUS lib. 2. de Constitutionibus. jM,: eratores Antoninus & Verus , Augusti, rescripserunt, in tempus 20 relegatos, & reversos, in ordinem allegi line permissu Principis non posse. §. 1. Item rescripserunt, relegatos non posse tempore finito in ordinem decurionum allegi, nisi ejus aetatis fue-- rint, ut nondum decuriones creari possent: & dignitas certa spem ejus honoris, id faceret, ut Princeps indulgere postit. §.2. Item rescripserim t, eum, qui in relegatione natus est, non prohiberi honore decurionatus fungi. §. 3. Item rescripserunt, non admitti contradicere volentem , quod non recte quis sit creatus decurio : cum initio contradicere debuerit. 14. PAULUS lib. 1. Quaestionum. jQE decurione damnato non debere questionem 21 haberi, Divu* Pius rescripsit: unde etiam si desierit decurio esse , deinde damnetur: non 22 esse torquendum , in memoriam prioris dignitatis placet. TIT. III. DE ALBO SCRIBENDO. 1. ULPIANUS lib. 3. de Officio Procons. fAEcuriones in albo ita scriptos esse oportet, ut lege municipali prxedpitur: sed si lex cessat, tunc dignitates erunt spectandae: ut scribantur eo ordine, quo quisque eorum maximo hoiiore in municipio functus est : puta: qui Duumviratum gejserunt .sibic honor procellat: & inter duumvirales antiquissimus quisque prior is: deinde hi, qui fecundo post duumviratum honore in Republica funstisunt: post eos, qui tertio , & deinceps: mox hi, qui nullo honore functi sunt, prout quisque eorum in ordinem venit. §. 1. In sententiis 23 quoque dicendis, idem ordo spectandus est , quem in albo scribendo diximus. 2. IDEM lib. 2. Opinionum. TN albo decurionum in municipio nomina ante scribi oportet 1 eorum, qui dignitates Principis judicio consecuti sunt: poste* eorum , qui tantum municipalibus hpnoribus functi sunt. T IT. IV. DE MUNERIBUS 24 ET HONORIBUS. 1. HERMOGENIANUS lib. 1. Epitom. 71/IUnerum 25 civilium quaedam sunt patrimonii, alia personarum. L §. 1. Patrimonii sunt munera rei vehicularis 26 , item navicularis , decemprimatus 27 : ab istis enim periculo ipsorum exactiones solennium celebrantur. §. 2. Personalia civilia lunt numera, defensio civitatis, id est, ut syndicus 28 fiat, legatio 29, ad census 30 accipiendum , vel patrimonium [scribatus] 31 , id est, camelorum agitatio exhibitioque , annonae 32 ac similium cura, prae- immunii. (16. I. 12. §. ult. supr. h. t. I. >. in pr. infr. de jure immunit. (17. d. L §. 1. OS- Adde l.ti.supr. de bis , qui not. infam. (19. /.II. §. 2. infr. de munerib. (20. I. 2. supr. d. t. (21. I. 33. C. eod. (22. I. 17- insiu. C. de qiuefiion. (23. /. 2. §. l.fupr. de decurion. (24. Lih. 10. C. 41. 4-. 43- (-5- I- ul J- in P r - in f r - *• (26. d. I. ult. §. 4. esi IO. in sin. (27- /. 3- §. 10. d. I. ult. tz. 29. infr. eod. (28. /.!.§. l.fupr. quod cirjuscunque univers 'd. I. ult. §.13. (29. d. I. nlt. §. 12. (30. d. I. ult. §. 9. (31. d. I. ult— §. ii. (32. d. I. ult. §. 8- R r r r r diorum- 1731 Dfe'estomm lib. L. Tit. IV. 1732 diorumque publicorum , Frumenti comparandi , aquxductus I equorum circensium spectacula , publica; vi e munitiones 2 , arca: frumentariae, calefactiones 3 thermarum, annonae divisio 4, & quxcunquc aliae cur» istis sunt similes: ex his enim , qua: retulimus, extera [etiam] per leges cujusque civitatis ex consuetudine longa intelligi potuerunt. §.3. Illud tenendum est generaliter, personale quidem munus este, quod ; corporibus, labore, cum sollicitudine animi ac vigilantia solennster extitit: patrimonii si vero, rn quo sumptus maxime postulatur. §.4. dEque personale munus est tutela 7, cura adulti, fiiriosive, item prodigi, muti, etiam ventris , etiam ad exhibendum cibum , potum , tectum 8 , & similia: sed & in bonis, cujus officio usucapiones interpellantur, ac, ne debitores liberentur, providetur, item ex Carboniano Edicto bonorum possessione petita, si fatis non detur, custodiendis bonis curator 9 datus personali fungitur munere. His similes sunt bonis 10 dati curatores, qux fuerunt ejus, qui ab hostibus captus est, & reverti speratur. Item custodiendis ab eo relictis, cui 11 necdum quisquam civili vel honorario jure successit, curatores constituti. 2. ULPIANUS lib. si. ad Sabinum. QUod ad honores pertinet: creditur in potestate filium habere V '~- etiam is, qui in patris potestate est. 3. IDEM lib. 2. Opinionum. tT qui originem ab Urbe Roma habent, si alio 12 loco domici- lium constituerunt: munera ejus sustinere debent. §. 1. His, qui rastris 13 operam per militiam dant, nullum municipale munus in iungi potest : exteri autem privati, quamvis militum cognati sunt, legibus patrix su:e, & provincix obedire debent. §.2. Si in metallum datus in integrum restitutus fit: perinde ac fi nec damnatus fuisset, ad munera vel honores vocatur: nec opponet For- : 1 simul viris L viribus Respublicx destituantur. §. Isi. Si duo filii in patris potestate sint, eodem tempore munera eorum pater sustinere non compellitur. §. 17. Siis, qui duos filios relinquebat, nihil de expediendis muneribus alterius filii ex communi patrimonio supremis suis cavit r propriis 27 sumptibus is & munera, & honores, qui ei injungentur, suscipere debet, quamvis pro altero vivus pater ejusmodi onera expedierit. 4. IDE.M iib. 3. Opinionum. /"'TJra exstruendi vel reficiendi operis in civitate munus publicum ^ est, ä quo quinque 28 liberorum incolumium pater excusetur, nec, si per vim extortum munus fuerit, excusationem, quam habet ab aliis muneribus, auferet. fi. i. Deficientium saeulratibus, ad munera, vel honores, qui indicuntur, excusatio non perpetua, sed temporalis est: nam si ex voto honestis rationibus patrimonium incrementum 29 acceperit: suo tempore, an idoneus sit aliquis ad ea, qux creatus fuerit, xstimabitur. §.2. Inopes 30 onera patrimonii ipsa non habendi necessitate non sustinent, corpori autem indicta obsequia solvunt. 31 §.3. Qui obnoxius muneribus sus civitatis fuit, nomen militiae, defugiendi oneris municipalis gratia , dedit: deteriorem causam Reip. facere non potuit. 5. SCiEVOLA lib. 1. Regul. TVJAvicularii & mercatores olearii, qui magnam partem patrimo- 1 nii ei rei contulerunt, intra quinquennium 32 muneris publici vacationem habent. si. ULPIANUS lib. 4. de Officio Procons. T?Escripto Divorum Fratrum ad Rutilium Luppum ita declaratur: Constitutio , qua cautum est, prout quisque decurio creatu! est, ut ita sis Magistratum adipiscatur , totiens servari debet, quotiens idoneos ist sujstcientes omnes contingit, cmterum fi ita quidam tenues 33 Ö” exhausti sunt, ut non modo publicis honoribus pares non tnnnm , & casus tristiores suos ad hoc solum , ne patrix idoneus ei- sint, sed est vix de suo vicium sustinere possint: sis minus utile, vis esse videatur. §.3. Corporalia munera Foeminis 14 ipse sexus denegat: quominus honores, aut munera injunguntur. §.4. Filio , si nullam habet excusationem , intercedere pater, in cujus potestate est, jus non habet. §. 5. Quod pater non consensit i; honoribus sive muneribus filii, ne illius patrimonium oneri subjiciatur, prxstat defensionem: non civem patrix utilitatibus , quatenus potest, aufert. §. si. Quamvis major 16 annis septuaginta, & quinque 17 liberorum incolumium pater sit, ideoque a muneribus civilibus excusetur: filii tamen ejus suo 18 nomine competentia munera agnoscere debent, ideo enim proprium prxmium immunitatis propter filios patribus datum est, quod illi subibunt. §. 7. Vitricus onera munerum civilium nomine privigni fui suscipere nulla juris ratione cogitur. fi. 8. Liberti muneribus fungi debent apud 19 originem patronorum: sed si sua patrimonia habent suffectura oneribus, res enim patronorum muneribus libertinorum subjecta non est. §. 9. Quod ater in reatu ;o criminis alicujus est, filiis impedimento ad honores esse non debet. §. 10. Decaprotos etiam minores annis XXv. fieri, non militantes tamen, pridem placuit: quia 21 patrimonii magis onus esse videtur. fi. n^-Exactionem tributorum , onus patrimonü esse constat. §. 12. Cura frumenti comparandi munus est: & ab «0 xtas septuaginta 22 annorum, vel numerus quinque 23 incolumium liberorum excusat. §.13. Eos milites, quibus supervenientibus hospitia prxberi in civitate oportet, per vices 24 ab omnibus , quos id munus contingit, suscipi oportet. §. 14. Munus hospitis 25 in domo recipiendi, non personae, sed patrimonii onus est. §. 1;. Prsses provincia provideat, munera & honores in civitatibus xqualiter per 26 vices fecundum xtates & dignitates, ut gradus munerum, honorumque, qui antiquitus statuti sunt, injungi: ne fine discrimine & frequenter iisdem oppressis , sis nequaquam honestum est, talibus mandari Magistratum : pre- sertim cum fint, qui convenienter ei , sis sue fortuna, est splendori publico possint creari. Sciant igitur locupletiores , nit debere se hoc puetextu legis uti : sis de tempore, quo quisque in curiamul- leclussit, inter eos demum ejfe qiuereudum , qui pro substantia sua capiunt honoris dignitatem. fi. 1. Debitores 34 rerum publicarum ad honores invitari non posse, certum est, nisi prius in id, quod debetur Reipublicx, satisfecerint. Sed eos demum debitores rerum publicarum accipere debemus, qui ex administratione Reipublicx relinquantur: Cxte- nim si non ex administratione fint debitores, sed mutuam pecuniam a R publica acceperint: non sunt in ea cauta, ut honoribus arceantur. Plane vice solutionis sufficit, ut quis aut pignoribus, aut fidejussoribus idoneis caveat. & ita DD. Fratres AuHdeio Herenniano rescripserunt. Sed & si ex pollicitatione debeant, qux tamen pollicitatio recusari non potest: in ea sunt conditione, ut honoribus arceantur. §.2. Si quis accusatorem non habeat, non debet honoribus prohiberi: quemadmodum non debet is, cujus accusator destiterit: ita enim Imperator noster cum D. Patre suo rescripsit. §.3. Sciendum est, quxdam esse munera aut personx, aut patrimoniorum , itidem quosdam esse honores. §. 4. Munera, qux patrimoniis injunguntur, vel intributiones, talia sunt, ut neque 35 xtas ea excuset, neque numerus liberorum, nec alia prxrogativa, qux solet ä personalibus muneribus exuere. fi. 5. Sed enim hxc munera, qux patrimoniis indicuntur, duplicia 36 sunt: nam quxdam possessoribus injunguntur, sive municipes sunt, sive non sunt: quxdam nonnisi municipibus, vel incolis. Intributiones, qux agris fiunt, vel xdificiis, possessoribus indicuntur: munera vero, qux patrimoniorum habentur, non aliis , quam municipibus vel incolis. (1. d. I. tät. §. 6. (2. I. 14. fi. 2. d. I. ult. §. 7. infr. h. t. (3. d. I. ult. fi. 5. (4. d. I. ult. fi. 8. (;. d. I. ult. fi. 1. (si. d. L ult. §. 18. (7- di l. ult. fi. r. (8. I. I. fi. 19.7 upr. de ventre inpof. mitt. (9. I. 5. fi. 2. fupr. de Carbon, editto. (io. 1. 15. inpr. supr. ex quib.cauf.major. 1.6. in sin. supr.de tutel. 1.6. in sin.supr.quib.ex caus. in post] l. 22. §. 1. supr. de reb. auctor, judic. L 3. C. de postlimin. (u. l.%. supr. quib. ex caus. in post".. (12. I. zq.supr. admunici- pal. (13. I. 10. §. 2 . infr. de vacat: muner. I. 2. C. de re milit. (14. 1 . 2. infr. de reg. jur. (1;. /. 5. C. de decurion. (16. v. I. ;. inpr. infr. dcpure immunit, (17. I. 4. inpr. infr. h. t: (18. I. 5. 5.4: infr. de sure immunit, (, z, L si. fi. ult. supr. ai municipal. (20. I. 2. fi. 7 .supr. de decurion. (21. I. I. §. I. supr. h. t. 22. v. /. 5. inpr. infr. de jure immunit. (23. I. 4. inpr. infr.k. t. (24. §. I;. infr. h. L (25. l.ult. fi. pen. sis ult. infr. eod. I. ii. infr. de vacat. (26. fi. 13 .supr. hic. I. 4. fi. infr. de legationib. I. 1. C- demunerib.patrimon. (27. v. /. 13. infr.h.t. - 28- /. 3. §. 6. c? 1 2.supr. eod. (29. I. 10. fi. Z. infr. de vacatione. (30. /. 6. inpr. infr. h. t. I. 4. C. de his , qui numero liber. § 6. Inst. de excusat. (31. Immo vide l. ult. in sin. C. de his , qui numero liber. (32. Im- mo vide !.$.§. 3. infr. de jure immunit. (33. I. 4. §. 2. fupr._ h. t . (34. I. I. C. de debitorib. civit, (z;. L 5. C. demunerib.patrimo». (36. /. ult. §. ri. infr. b. t. 7. MAR- I7ZZ De muneribus & honoribus. R E 7. MARCIANUS lib. 2. Publicorum. «sufficere injuncto muneri puslint: item lex, secundum quam mu- Siis 1 delatus, etiam ante sententiam honores petere, Priuci- : neribus quisque Fungi debeat. §. 4. Plebeji filiifamilias periculo palibus Constitutionibus prohibetur. Necincerest, plebejus, | ejus 14, qui nominaverit, tenebuntur: idque Imperator noster m decano fuerit. Sed post annum , quam reus delatus est, petere j Severus Augustus in hxc verba rescripsit: Si in numero plebejorum ion prohibetur ; nih per ipsimi ftctit, cjuoininus cuula incru an- filius tuus pjl * qucinquaiu invitus honores ex persona filii suscipere cogi non debeas : tamen refijlere, quominus patrite obsequatur peri-. Cttlo ejus . Olli nominavit. invp Ortivis- antpß„tic ../i« anfpc C. e C.p- an non mim expediatur. §. 1. Eum, contra quem propter bonores appellatum est , li pendente appellatione honorem usurpaverit, coercendum D. Severus rescriplit. Ergo etsi is, qui honoribus per sententiam uti prohibitus est, appellaverit, abstinere 2 interim petitione honoris debebit. 8- ULPIANUS lib. ii. ad Edictum. AD Kempublicam administrandam ante 3 vicesimum quintum annum, vel ad munera, qux non patrimonii sunt, vel honores, admitti minores non oportet: denique nec decuriones creantur, vel creati suffragium in curia ferunt, f Annus autem vicesimus quintus crcptus pro pleno habetur: hoc enim in homribua favoris cauia constitutum est, ut pro 4 plenis inchoatos accipia- qui nominavit , jure patrite potestatis non potes. §. Gerendorum honorum 11011 promiscua facultas est, sed ordo certus’ huic rei adhibitus est: nam neque prius 16 majorem Magistratum quisquam , nisi minorem susceperit, gerere potest : nequeat), onjflj, ictate, neque continuare 17 quisque honores potest, tz. 6. Si alii non sint, qui honores gerant, eoidein compellendos, qui «.'ierint , complurimis Constitutionibus cavetur. D. etiam Hadrianus de iterandis muneribus rescripsit in hxc verba:'"Illud consentio, ut, si alii non erunt idonei, qui [hoc] munere fungantur, ex his , qui [jam] functi sunt, creentur. 1;. PAPINIANUS lib. 5. Responsorum. mus: sed in his honoribus, in quibus Reipublicx quid eis :ion j J[T si filium pater decurionem esse voluit : tamen defuncto , ho- committitur. exterum, cum damno publico honorem ei committi, nores , qui filio decurioni congruentes post mortem patris oh non est dicendum, etiam eum ipsius pernicie minoris. 9. IDEM lib. 3. de Officio Cous, quis , Magistratus in municipio creatus , munere injuncto fungi detrectet: per Prxsides munus agnoscere cogendus 5 est remediis, quibus tutores 6 quoque solent cogi ad munus , quod injiinctum est, agnoscendum. 10. MODESTINUS iib. ;. Different. jsJOnorem sustinenti munus imponi non potest, munus sustinenti A honor deferri potest. 11. IDEM lib. 11. Pandectarum. TTT gradatim 7 honores deferantur, Edicto, & ut ä minoribus ad majores perveniatur, Epistola D. Pii ad Titianum exprimitur. §. 1. Etsi lege municipali caveatur, ut prxferrentur in honoribus certx conditionis homines: attamen sciendum est, hoc esse observandum , fi idonei sint: & ita Rescripto D. Marci continetur. §. 2. Quotiens penuria eft eorum, qui Magistratum suscipiunt, immunitas 8 ad aliquid infringitur: si e uti DD. Fratres releripse- rv.nt. §. 3. Reprqjjari posse 9 medicum a Republica, quamvis semel probatus sit, D. Magnus Antoninus cum patre rescripsit. §. 4. Eos, qui primis 10 literis pueros inducunt, non habere vacationem D. [Magnus] Antoninus rescripsit. ia. JAVOLENUS lib. 6. ex Cassio. PUi muneris publici vacatio datur, non remittitur ei, ne olagi- stratus fiat: quia id ad honorem magis , quam ad munera pertinet. extera omnia, qus ad tempus extra ordinem exiguntur, vel- uti munitio viarum , ab hujusmodi persona exigenda non sunt. 13. IDEM lib. 1ex Caiuo. ■yAcatio, itemque immunitas, qux liberis & posteris 11 alicujus data est, ad eos dimtaxat pertinet, qui ejus familix sunt. 14. CALLISTRATUS lib. 1. de Cognit. jqOnor municipalis est administratio Reipublicx cum dignitatis gradu, sive cum sumptu , sive sine erogatione contingens. §. 1. Munus aut publicum , aut privatum est. Publicum 12 munus dicitur, quod in administranda Republica [cum] hnnptii sine titillo dignitatis subimus. §. 2. Viarum munitiones 13, prx- diorum collationes , non personx, sed locorum munera sunt. §. 3. De honoribus, sive muneribus gerendis cum qnxritur, in primis consideranda persona est ejus, cui defertur honor, sive muneris administratio: item origo natalium : facultates quoque an (1. I. 17. §. 12. I. 21. §. 5. supr. ad municipal. I. un. C. de reis postulat. (2. Nov. 134. c. 3. in fin. (3. I. 6. §. 1. I. 11. supr. dc decurio». I, 2. in pr. infr. de vacatione. I. 2. in fin. infr, de jure immunit. I. 2. in fin. infir. de reg.jur. I. 8- C. quando provocare non est necejse. excip. /. 3. §. 10. supr. b. t. (4. I. 74. circa fin. supr. ad SC. Trebett. (5. I. ult. §. 14. infr. h. t. I. 13. §. 2. infr. tit. prox. (6. I. I. in pr.Jupr. de admin. U peric. tut. I. 3. C. de suspectis. (7. I. 14. §. infr. b. t. I. 2. C. de ojfic. magistr. ojfic. I. 1. C. de munerib. patrimo». I. ult. C. de primicerio. I. 7. C. de prox, sacror, ferinior. I. I. C. de agentib. in reb. I. I. C. de caftrenßan. I. ult. C, de tyronib. (8. I. 14. in fin. I. 16. in fin. infr. h. t. I. 3. §. 2. I. 12. in fin. supr. de decurio». I. 4. §. 5. infir. de legation. I. 2. in fin. C. qui etutc. lib. 10. tit. 49. Nov. 6. c. 6. versJi vero, excip. /. 2. in fin. infr. de jute immunit, (9. I. 6. §. 6. supr. de excusat, immo vide nores, tigerunt, ad onus is coheredis filii non pertinent, cum ei decurioni sufficientes facultates pater reliquerit. 16. PAULUS lib. 1. Sententiarum. IjStimationem honoris, aut muneris, in pecunia, pro 19 adrni- nistratioue offerentes audiendi non sunt. §. 1. Qui pro honore pecuniam promiht, ii solvere eam coepit: totam 20 prxstare , operis inchoati exemplo , cogendus est. §. 2. Invitus filius pro patre, Rcmpublseam salvam fore, cavere 21 non cogitur. §. 3- Defensionem Reipublicx amplius , quam semel, suscipere nemo cogitur, nisi id fieri necessitas 22 postulet. 17. HERMOGENIANUS lib. 1. Epitomarum. J^Ponte Provincix Sacerdotium iterare nemo prohibetur. §. 1. Immunis ab honoribus & muneribus civilibus , si decurioni creato filio, quem habet in potestate, consentiat, in muneribus & honoribus sumptus subministrare filio compellitur. 18. ARCADIUS CHAR1S1US iib. singul. de muneribus civilibus. j^Unertmt civilium triplex 23 divisio est: nam quxdam munera personalia sunt, quxdam patrimoniorum dicuntur, alia mixta. §. 1. Personalia 24 sunt, qux animi provisione, & corporalis laboris intentione line aliqua gerentis de rimento perpetrantur: veluti 25 tutela, vel cura. 26 §. 2. Calendarii quoque curatio, & quxftura in aliqua civitate , inter honores non habetur: sed personale munus est. §. 3. Tironum, sive equorum productio, & si qua alia animalia lieceffiirio producenda vel res pervehendae, sive persequenda: sunt, vel pccunix fiscales, sive annona, vel vestis, personx munus est. §. 4. Cursus vehicularis 27 sollicitudo, item angariarum prxbitio , personale niiimis est. §. 5. Cura quoque emendi frumenti, olei, (nam harum specierum curatores, quos o-irSrxg-S, id est, frumentarios , & b-.y.isa; , id est, olearios appellant, creari moris est,) inter personalia munera in quibusdam civitatibus numerantur: & calefactio 29 publici balnei, si ex reditibus alicuius civitatis curatori pecnnia subministratui. §. 6. Sed & cura custodiendi 30 aquxductus personalibus muneribus ad gregatur. §. 7. Hirenarchx quoque, qui disciplinae publicx,& corrigendis moribus praeficiuntur. Sed & qui ad faciendas vias 31 eligi solent, cum nihil de proprio patrimonio in hoc munus conferant. Item Episcopi, qui prxsunt pani, & exteris venalibus rebus , qux civitatum populis [ad] quotidianum victum uiui sunt, l. 9. circa med.supr. de negot. gest. (10. I. 2. in fin. infr. de vacatione. (11. /. I. in sin. infr. dc jure immunit. (l2. I. 239. §. 3. infr. deverb.fign. (13. /. I. §. 2. supr. b. t. (14. I. 4- C. de filiisfam. N quernad.m. pro bis pater. (15. I. 2.supr. dejuftit. sf jure. I. 1. §. 15. in fin.supr. de ventre in pojs. (16. I. 11. in pr.supr. b.t. (17. /. 18 .supr. ad municip. I. I. C. de munerib. zfi honor, non continuand. excip. §. ult. infr. h. I. (18- /• 3- in fin. supr. b.t. 1.11. §. 2.supr. ad municipal. (19. I. 9. C. de excusat, immer. (20. Adde/. 11. i» sin. infr. de pellicit. (21. /. 3- 8- 3- i n f r - ‘ {e «d»«'». rerum ad civit, pertin. (22. l.u.$.2.supr.b.t. (23. Immo vide /. i. i»pr.supr. eod (24. /. 1. §. 3. supr. eod. (25. Infi. de excusat, tut. in pr. (26. /. 1. §. ult. supr. h. t. (27. d. I. 1. §. 1. (28. /. ult. §. 6. infr. dc adminifir. rer. ad civit, pertin. (29. I. I. §. 2. supr. h. t. (30. d./. I.§. 2. (31. d./. I. §- 2. Rn r r & jjersona- 1735 Digestorum Lib. L. Tit. IV. V. i?Z6 nersonalibus nnineribös funguntur, tz. 8- Q.m annonam sulcipit, vel exibit i, vel erogat, & exactores pecunia: pro capitibus, per- sonalis a mmieris solicitudinem sustinent. §. 9. Sed & curatores, qui ad colligendos civitatum - publicos reditus eligi solent, personali munere subjungantur. §. io. Hi quoque, qui custodes sedium, vel archeota, vel logographi, vel tabularii, vel xenoparochi: ut iii quibusdam civitatibus, vel limenarchx, vel curatores ad exstruenda- vel reficienda sedificia publica , sive palatia, sive navalia, vel mansiones destinantur : si tamen pecuniam publicam in operis febricam erogent, & qui faciendis vel reficiendis navibus 3 , ubi ustis exigit, proponuntur, muneribus personalibus adstringuntur. §. 11. Camelasia 4 quoque similiter personale munus est: nam, ratione habita & alimentorum , & camelorum, certa pecunia camelariis dari debet, ut solo 5 corporis ministerio obligentur. Hos ex albi ordine vocari, nec ulla excusatione Uberari, nisi sola 6 lsesi & inutilis corporis, & infirmitate, specialiter sit expressum. §. 11. Legati quoque, qui ad sacrarium Principis mittuntur, quia viaticum , quod legativum 7 dicitur, interdum solent accipere: sed & nyctostrategi, & pistrinorum curatores personale munus ineunt. §. 13. Defensores quoque, quos Grxci syndicos 8 appellant, & qui ad certam causam agendam vel defendendam eliguntur, laborem personalis muneris adgrediuntur. §. 14. Judicandi quoque neeeffitas 9 inter munera personalia habetur. §. 15. Si aliquis fuerit electus , ut compellat eos, qui prope viam publicam possident, sternere viam : personale munus est. §. 16. Pari modo, qui acceptandis, fivesuscipiendis censualibus profejjhnibits destinun- tur , ad personalis muneris solicitudinem animum intendunt. §. 17. Mastigophori quoque, qui agonothetas in certaminibus comitantur, & scribae magistratus, personali muneri serviunt. §. 18. Patrimoniorum sunt munera, qux sumptibus 10 patrimonii, & damnis administrantis 11 expediuntur. §. 19. Elemporia, & ospratura apud Alexandrinos patrimonii munus existimatur. §. 20. Susceptores quoque vini per provinciam Africam patrimonii munus gerunt. §. si. Patrimoniorum autem munera duplicia sunt: nam quxdam ex his muneribus posiTeffionibus sive patrimoniis indicuntur, veluti agminales equi, velmulx, & angaris, atque veredi. §. 22. Hujusmodi igitur obsequia & hi , qui neque municipes, neque incolx sunt, adgnoscere coguntur. §. 23. Sed & eos, qui foenus 12 exercent, etsi veterani sint, tributiones ejusmodi adgnoscere debere, rescriptum est. §. 24. Ab hujusmodi muneribus neque primipilaris, neque veteranus 13, aut miles, aliusve, qui privilegio aliquo subnixus , nec pontifex excusatur. §. 2;. Prxterea habent quxdam civitates praerogativam, ut hi, qui in territorio earum possident, certum quid frumenti pro mensura a-' i per singulos annos praebeant: quod genus collationi» munus .1 Tetin nix est. §. 26. Mixta 14 munera decaproti* * iz , &icolarV. ui Herennius Modestinus & notando, & dilputando bc. .2 o tima ratione decrevit: nam decaproti, &icosaproti tributa exigentes, & corporale ministerium gerunt, &. pro omnibus defuncton-m fiscalia detrimenta resarciunt: ut & merito inter mixta hoc ir unus numerari debeat. §. 27. Sed ea , qux supra personalia elfe diximus, si hi, qui funguntur, ex lege civitatis fu* , vel more, etiam de propriis facultatibus impensas faciant, ve! ann- nam exigentes desertorum prxdiornm damna sustineant: mixtorum definitione continebuntur. §. 28. Haec omnia munera, p •• trifariam divisimus 16, una significatione comprehendunto ; nam personalia, & patrimoniorum, & mixta munera,. civil' ■ seu publica appellantur. §. 29. Sive autem personalium du ntaxat, sive etiam civilium munerum immunitas alicui -concedatur; neque ab annona, neque ab angariis, neque a veredo, neque ab hospite recipiendo, neque a nave, neque capitatione, exceptis militibus & veteranis 17, excusari possunt. §. 30. Mass- §. hic. d. I. I. §. 2. (2. d. L I. §. 2. (3. d. I. 1. §. i, (4. d. l. i. §. 2. (9. §. t.fupr. h. i. (6. L 2. §. peti. infr. de vacti- timie . (7. I. 2. in fin.infr.de legationib. (8. I. I. §. 2.supr. h. t. *3.-§- i. infr. tit. prox. (10. I.\.%.%.insin.supr.h.t. (11. §. 26. §. 27. ins r. h. I. (12. /. 22. in fin.supr. ad municipal. (13. s> 29. infr. h;c. I. 7. I. IO. in pr„ infr. de vacat. (14. Immo vide L 8. sYdc munerib.patrimon., (15. /, 1. §. t.fupr. b. t. (16. In pr. ßipr. h-l- p7- §• iH-supr. b.l. (18. l. IO. §. 2. infr. de vacatione. >,19. ■ • I0 - O- 44- 45- 46. .(2o. Lib. 10. C. 47. &seqq. (21. giftris, qui civilium munerum vacationem habent, item grammaticis, & oratoribus, & medicis, & philosophis, nc hospitem ig reciperent, a Principibus fui sie immunitatem indultam , & D. Vespasianus, & D. Hadrianus rescripserunt. -33- t.fupr. de proctrr. I. y.fupr. de doli mali £3’ met. cxcept. I, 13. T I T. V. DE 19 VACATIONE, ET EXCUSATIONE 20 MUNERUM. 1. ULPIANUS lib. 2. Opinionum. QMnis excusatio sua 21 xquitate nititur; sed si prxtendentibus ^ aliquid sine judice credatur, aut v affini sine temporis praefinitione, prout cuique libuerit, permissum fuerit se excusare, non erunt, qui munera necessaria in rebus publicis obeant: quare &, qui liberorum incolumium jure ä muneribus civilibus sibi vindicant excusationem, appellationem 22 interponere debent: & qui tempora praefinita in ordinem ejusmodi appellationem peragendo non servaverint, merito proscriptione repelluntur. §. i. Qui excusatione aliqua utuntur, quotiescunque creati fuerint, etsi jam ante absoluti sunt, necesie habent appellare, sed si per calumniam, & sxpius idem adversarius vexandi gratia ejus, quem scit perpetua vacatione subnixum , id facere probatus erit, sumptus 23 litis exemplo Decretorum Principalium praestare jubeatur ei, quem sine causa saepius inquietabit. §. 2. Qui in fraudem ordinis in honoribus gerendis, cum inter eos ad primos honores creari poisint, qui in civitate munerabantur, evitandorum majorum onerum gratia ad colonos prxdiorum se transtulerunt, ut minoribus subjiciantur: hanc excusationem sibi non paraverunt. §. 3. Quamvis 24 sexa- ginta quinque annorum aliquis sit, & tres liberos incolumes habeat : a muneribus tamen civilibus propter has causas non liberatur. 2. IDEM lib. 3. Opinionum. CExtum decimum * tatis annum agentem , ad munus sitonis vocari non oportet: sed si nihil proprie in patria servatur, de minoribus 25 quoque annis viginti quinque ad munera sive honores creandi justa stas servanda est. §. 1. Numerus liberorum , aut 26 septuaginta annorum, ab honoribus aut muneribus his cohaerentibus excusationem non prxstat, sed ä muneribus tantum civilibus. §. 2. Adoptivi 27 filii in ntimerum non proficiunt eorum liberorum , qui excusare parentes solent. §. 3. Qui ad munera vocantur, vivorum 28 se liberorum numerum habere tempore, quo propter eos excusari desiderant, probare debent: numerus enim liberorum postea impletus, susceptis antea muneribus non liberat. §. 4. Qux patrimoniorum onera sunt, numero liberorum non 29 excolantur. §. 3. Incolumes 30 liberi, etiam si in potestate patri suo desierint esse, excusationem a muneribus civilibus pueirant. §. 6. Minus 31 audiens immunitatem civilium munerum non habet. §. 7. Quem ita senio 32, & corporb ■ ' c illitate 33 vexariPrs- ses animadverterit, ut muneri perferor,,:o. pecunia non sufficiat: dimittat, & alium constituat, f Corporis debilitas eorum munerum r. ?i.'ati'.;iein prxstat, qtue tantum corpore implenda sunt: exu rum. . :re corss.jffi prudentis viri, vel patrimonio sufficientis in homines . biri poffiint: nisi certis & receptis probabilibus causis 111,11 remittuntor, tz. 8. Qui utieros primas 14 literas docent, initu unitatem i c.vli: -tis muneri uns non habent: sed ne cui eorum id, quod 1'upra vires sit, indicatur, au 1’raffidis religionem pertinet, live in civitatibus . i.; o. - iris primas literas magistri doceant. 3. SCA/t OLA lib. 3. Regularum. |~jfs, qui naves marinas fabricaverunt, & ad annonam 1 »puli Romani prxstierint, ;vn minores quinquaginta millium modiorum , aut pnires singulas non minores decem millium modiorum , donec hx naves navigant, aut ali* in earum locum, numeris publici vacatio prxltatur ob navem. Senatores autem hanc vacationem habere non possunt: quod nec habere illis navem 35 ex Lege Julia repetundarum licet. in fin.supr. de pubi, judic. (22. I. 1. §. c.stipr. quando appellani. L 13. in fin.supr. de decurionib. i. 7. C. de appellat. I. 2. C. de decurio - nib. I. un. C. de vacat, publici immer. lib. 10. tit. 4;. (23. L 79- < B pr.supr. de judic. (24. I. un. circa fin. C. qui numero tutel. (,25- 1. %.supr. tit. prox. (26. I. g. in pr. infr. h. t. (27. Jnfl. de excusat, tut. in pr. (13. I. ult. infr. h. t. (29. i. 6. §. 4. fupr. tit.prox. I. 5- C. de munerib. putrimon. (30. I. 2. §. 3 .fupr. de excusat. (31. /. 7- §. t.fupr. de decurionib. (32. v. I. 5. in pr. infr. de jure immunit. (33- L 18. §. ll.jupr. tit. prox. (34. /. II. in fin. fupr. tit. prox. (35- Adde I. 46. §. 2. fupr. de jure fisci. 4. NE- 1737 De jure immunitatis. 1738 4. NERATIUS lib. 1. Membranarum. 'TEinpus vacationis , quod 1 datur eis , qui Reipublicx causa abfuerunt, non ex eo die numerandum est, quo quis abesse desiit, sed cum quodam laxamento itineris: neque enim minus abesse Reipublie» causa intelligcndus est, qui adit negotium, vel ab eo revertitur. Si quis tamen plus justo temporis, aut itinere, aut in alio loco commoratus, consumpserit: ita ea interpretanda erit: ut ex eo tempore vacationis dies incipiat ei cedere, quo iter ex commodo peragere potuisset. 5. MACER lib. 2. de Officio Pnesidis. A Decurionatu, quamvis hic quoque honor est, ad alium honorem a nullam vacationem tribuendam , Ulpianus respondit. 6. PAPINIANUS lib. 2. Quxstionum. |JI, qui muneris publici vacationem habent, ad ea, quas 2 ex- " tra ordinem imperantur, compelli non solent. 7. IDEM lib. 36. Quaestionum. A Muneribus, quie non patrimoniis 3 indicuntur, veterani post Optimi nostri Severi Augusti literas, perpetuo excusantur. 8- IDEM lib. 1. Responsorum. TN honoribus delatis Seque 4 major annum septuaginta, neque pa- 1 ter numero quinque liberorum excusatur. Sed in Asia sacerdotium Provinciae suscipere non coguntur numero liberorum quinque subnixi, quod Optimus Maximusque Princeps noster Severus Augustus decrevit, ac postea in exteris provinciis servandum esse constituit. §. 1. Non alios fisci vectigalium redemptores ä muneribus civilibus, ac tutelis excusari placuit, quam eos, qui präsentes negotium exercerent. §. 2. Vacationum privilegia non [vetant] liberos veteranorum. §. 3. Qui muneris publici vacationem habet, per magistratus ;, ex improviso collationes indictas reste recusat: eas6vero, quae e lege fiunt, recusare non debet. §. 4. Philosophis , qui se frequentes atque utiles per eandem studiorum sectam contendentibus praebent, tutelas 7, item munera sordida corporalia remitti placuit: non 8 ea, qu»sumptibus expediuntur: etenim vere philosophantes pecuniam contemnunt, cujus retinendae cupidine fictam adseverationem detegunt. §. 5. Qui maximos Principes appellavit, & causam propriam acturus Romam profectus est: quoad cognitio finem accipiat, ab honoribus & civilibus muneribus apud suos excusatur. 9. PAULUS lib. 1. Responsorum. UOs, qui Romae 9 profitentur , proinde 10 in patria sua excusari muneribus oportere, ac fi in patria sua profiterentur. §. 1. Paulus respondit: privilegium, frumentariis 11 negotiatoribus concessum, etiam ad honores excusandos pertinere. 10. IDEM lib. 1. Sententiarum. AB his oneribus , quae possessionibus vel patrimonio indicuntur, 1 nulla 12 privilegia praestant vacationem. §. 1. Corpus mensurarum 13 frumenti juxta annonam Urbis habent vacationem : in provinciis non idem. §. 2. Angariorum praestatio, & recipiendi hospitis 14 necessitas, & militi & liberalium artium professoribus inter caetera remissa sunt. §. 3.'Auctis 1$ post 3'pellatiorfem medio tempore facultatibus, paupertatis obtentu non excusantur. §. 4. Defensores Reipublicx ab honoribus & muneribus eodem tempore vacant. ii. HERMOGENIANUS lib. 1. Jur. Epitomarum. gUnt munera, quae rei proprie cohaerent: de quibus neque liberi, neque actas, nec merita militiae, nec ullum aliud privilegium jure tribuit excusationem : ut fit praediorum collatio, vice sternendae, angariorumve exhibitio, hospitis suscipiendi munus 16 : (nam nec hujus quisquam excusationem , praeter eos, quibus Principali beneficio concessum eft, habet:) & si qua sunt praeterea alia hujusmodi. 12. PAULUS lib. 1. Sententiarum. JstEgato 17, qui publicum negotium tuitus fit, intra tempora vacationis praestituta rursum ejusdem negotii defensio mandari non potest. §. 1. Comites Praesulum, & Proconsulum, Procuratornm- ve Caesaris, a muneribus, & honoribus, & tutelis vacant. 13. ULPIANUS lib. 23. ad Edictum. pRaetor eos, quoscunque intelligit operam dare non posse ad judicandum , pollicetur se excusaturum: forte quod in perpetuum quis operam dare non potest, quod in eatn valetudinem 18 incidit, ut certum fit, eum civilia officia subire non posse , aut 11 alio morbo laboret, ut suis rebus fuperesse non possit, vel si qui sacerdotium 19 nacti sint, ut discedere ab eo sine religione non possint: nam & hi in perpetuum excusantur. §. 1. Duo genera tribuenäa muneris publici vacationis sunt: nimm plenius, cum & militi» datur; aliud exiguius, cum nudam muneris vacationem acceperint. §. 2. Qui autem non habet excusationem, etiam invitus 20 judicare cogitur. §. 3. Si post causam actam coeperit se excusare judex: si quidem privilegio, quod habuit ante 21, quam susciperet judicium, velit se excusare, nec 22 audiendus est: semel enim agnoscendo 23 judicium, renunciat excusationi: quod si postea justa causa incidit, ut judex vel ad tempus excusetur: non debet in alium judicium transferri, fi cum captione id futurum est alterutrius : tolerabilius denique est, interdum judicem , qui semel cognoverat, tantisper expectare , quam judici novo rem rursum judicandam committere. 14. MODESTINUS lib. 7. Regularum. AD excusationem munerum defunctus 24 filius non prosit, prx- terquam 25 in bello amissus. §. 1. Eodem tempore idem 26 duas curas operis [non] administrabit. T I T. VI. DE JURE IMMUNITATIS. 1. ULPIANUS lib. 3. Opinionum. Q Ui ob hoc tantum in navibus sunt, ut in his agendi causa opera- -rentur, nulla constitutione immunitatem ä muneribus civilibus habent. §. 1. Personis dat» immunitates heredibus non 27 relinquuntur. §. 2. Sed & generi posterisque 28 dat» custoditx- que , ad eos , qui ex foeminis nati sunt, non 29 pertinent. 2. IDEM lib. 4. de Officio Proconsulis. CI qui certa 30 conditione muneribus vel holioribus se adstrinxe- runt, cum alias compelli non possent inviti suscipere istum honorem : fides eis servanda est, conditioque, qua se ad munera uve honores applicare pasti sunt. §. 1. Impuberes 13 , quamvis necessitas penuriae hominum cogat, ad honores 11011 esse admittendos, rescripto ad Benidium Rufum . Legatum Cnici» declaratur. 3. IDEM lib. $. ores septuaginta 32 annis ä tutelis , & muneribus [personalibus] vacant, sed qui ingressus eft septuagesimum annum , nondum egressus, hac vacatione non utetur: quia non videtur major esse septuaginta annis , qui annum agit septuagclimmn. 4. MODESTINUS lib. 6. Regularum. TMmunitates generaliter tributae eo jure, ut ad posteros 33 transmitterentur, in perpetuum succedentibus durant. , CALLISTRATUS lib. 1. de Cognitionibus. CEmper in civitate nostra senectus venerabilis fuit: namque Majores nostri pene eundem honorem lenibus, quam Magistrati(i. l. 10. §. 3 .supr. de excusat. (2. /. 8 §. 3. iv.fr. h. t. L un. C. de vacat, pubi, muner. (3. /. 2. §. I .Jupr. de veteian. (4. /. 2. §. I. fiifr.h. t. (5. I. 6.supr, ecd. I. un. C. de vacat, pubi, muner. (6. d. I. un. (7. I. 6. §. supr. de excusat, (s. d. I. 6. §. 7. I. 6. C. de munerib. patrimon. I. 8. C. de prcfejs. & medie, immo vide l. lilt. C. d.t. (9. I. 6. §. n.supr. de excusat. (10. /. 33- supr. ad munici- Psl- (11. Fac. I. 5.supr. tit. prox. (12. I. iz. §. 24. supr. tit.prox. (l3- 1 - 26. supr. de excusat. (14. I. ult. §. pcn. sf ult.supr. tit.prox. 1- 6. C. de profejs. medie. 1 . 8. C. de metatis. (15. I. 4. §. i.supr. tit.prox. (16. I. 3. C. de munerib. patrimon. i. 3. §. 14. I. ult. §. pra. U ult. jupr. tit. prox. I. I. C. de episcop. N clcric. (17. L 8. ivfi. ie legationib. (18. I. 2. §. 7 .supr. h. t. L ult. §. 11 .supr. tit. pox. (19. I, i.supr. de in jus vocando. I. j fi.supr, de prccur. I. 36. in pr. supr. de fideieom. libert. (20. I. y.supr. tit.prox. (21. i.ß. §. 7. insr. tit. prox. (22. I. ~ 4.supr. dejudic. (21. I. 5. infin. insr. tit. prox, (24. I. 2. §. 3 .supr. h. 1. 1 . ult. C. que numero libe - ror.se excus. (25. 1.1%. supr.pr. Ivfl.de excusat. (26. 1. 1 . infin. insr. de operib. pubi. (27. L 28. in sin.supr. de legat. 2. I. I. H. 43 -s«pr. de aqua quotid.. L 3. insim, insr. de censib. I. 13. C. de excusat, muner. (28- l 4- insr. h. t. (29. l. 13. supr. de munerib. immo vide l. 56. in sin. I. 116. I. 122. in sin. l. 163. in sin. l. 201. I. 220. in pr. insr. de verb.sign. I. 4;. in pr.supr. de legat. 2. I. 16. in pr.supr. de tefinm. tv.t. '• hic. i. ult. C. de frumento urb. Constantinop. (24, §. 2.supr. h. I. (25. v. /. 28.. C. de usur,- ... 174 ? Digestorum Lib. L. Tit. V1IT. IX. 1744 «stimationcffl per injuriam polt emptio publicis refertur, Curator Reipubhc® domino reihtui jubeat. 1 «. 7. Si eo tempore, quo nominatus est idoneus, postea lapsus facultatibus, damnum debitis Feipublicaedederit: quia fortuitos 1 casus nullum humanum consilium providere potest, Cubator hoc nomine nihil praestare debet. § 8- Jus-Reipublicac pacto 2 mutari non potest, quominus magistratus collegae quoque nomine conveniantur in his fpeciebus , in quibus id Heri jure permistum est. §. 9. Actio autem , quae propterea in collegam decerni solet, ei, qui pro altero dependit, ex aequitate competet. §. 10. Quod depensum pro collega in magistratu probabitur , solvi & ab heredibus ejus Praeses Provincia jubet. §. il. [Idem ex eodem libro.] Conductore perficiendi operis punito, Kdejaflor, qui pro eo'111. tervenerat, idem opus exstruendum alii locaverat: nec a fecundo redemptore opere perfecto usurarum praestationem heres fidejuiVo- ris recusare non debet: cum & prior causa in bonae fidei contractu in universum fidejustorem obligaverit: & posterior locatio, quia suum periculum agnovit, solidae praestationi Reipublicx eum substituerit. §. ir. Qui fidejusserint Z pro conductore vectigalis in universum conductionem , in usuras quoque [in] jure conveniuntur , nisi proprie quid in persona eorum verbis obligationis expressum est. §. 13. Sed si in locatione fundorum, pro sterilitate temporis, boni viri arbitratu in solvenda pensione cujulque anni pacto comprehensum est: explorata lege conductionis, fides bona sequenda est. 3. PAPINIANUS lib. 1. Responsorum. sMJratores communis officii, divisa pecunia, quam omnibus in ^ solidum publice dari placuit, periculo vice mutua non liberantur. ' ULPIANUS. pRsor 4 tamen exemplo tutarum conveniendus est is, qui gessit. h. [Ex eodem libro.] Prxdium publicum in quinque annos , idonea cautione non exacta, Curator Reipi-.blicoe locavit. Cwteris annis colonus li reliqua traxerit, & de fructibus prxdii mercedes [que] servari non potuerint: successor, qui locavit, tenebitur. Idem in vectigalibus non ita pridem constitutum est: [scilicet] ut sui temporis singuli periculum prostarent. §. 2. In cum , qui administrationis tempore creditoribus Reiptiblicx novatione facta pecuniam cavit, post depositum officium actionem denegari non 3 oportet. Diversa causa eft ejus, qui solvi constituit: similis etenim videtur ei, qui publice vendidit, aut locavit. §. 3. Filium pro patre Curatore Reipublica’ creato cavere 6 eogi non oportet. nec mutat, quod in eum pater emancipatum, prius quam Curator constitueretur, partem bonorum suorum donationis causa contulit. §. 4. Pro magistratu fidejussor interroga-: tus pignora quoque specialiter dedit: in eum casum pignora viden-' tur data, quo recte convenitur, videlicet postquam res ab eo servari non potuerit, pro quo intercessit. 4. VALENS lib. 2. Fideieommiss. T Egatam municipio pecuniam in aliam rem, quam defunctus vo- luit, convertere citra‘Principis auctoritatem non licet 7; & ideo si unum opus fieri jusserit, quod Falci dia: Legis interventu fieri non potest , permittitur, summam, queeeo nomine debetur, in id , quod maxime necessarium Reipubiicie videatur, convertere, live plures summx in plura opera legantur, & Legis Falcidix interventu id , quod relinquitur, omnium operum exstructioni non sufficit: permittitur, in unum opus, quod civitas velit, erogari. Sed municipio pecuniam legatam , ut ex reditu ejus venatus , aut fpeiincuia edantur , Senatus in eas causas erogari vetuit, & pecuniam eo legatam, in id, quod maxime necessarium municipibus videatur, conferre permittitur: ut in eo munificentia ejus, qui legavit, inscriptione 8 notetur. ne- 4. PAULUS lib. 1. Sententiarum. . jEcuriones pretio viliori 9 frumentum , quod annona tempora- lis est , patria- sua: prxstare non sunt cogendi. §. 1. Nisi ad opus novum 10 pecunia specialiter legata sit, vetera ex hac reficienda sunt. 6. ULPIANUS lib. 1. ad Edictum Prxtoris. yl Agistratus Reipnbl ck non dolum solummodo, sed & latam gligentiam 1, & hoc amplius etiam diligentiam debent. 7. PAULUS lib. 1. ad Edictum Praetoris. Cl filinsfamilias, volente patre magistratum gesserit, Julianus o existimavit, in solidum 12 patrem teneri in id, quod ejus nomine Reipublica: abesset. 8. MODESTINUS lib. 1. Regularum. /"’AlcuIi erroris retractatio etiam post decennii, aut vicennii tem- -1_:..H 1 Sed si gratiose 13 expuncta dicentur, pora admittetur, non retractabuntur. (1. /.4. §. 4. supr. commodati. L 23. in fin.infr.de reg. jur. I. 6. ß.defignorat. (2. L p,%.supr. de paci. I. uit. insin.supr. desuis Qf legit. (3. I. 68. §. l.Jitpr. dcsidejtijf. (4. i. ifjupr. ad municipal. l.i.l. 3. C. quo quisque ordine. I. 3. C. de conven. fise: debitor. £4. 1. 67. supr. deprecur. immo vide l. q.supr. quando ex facio tut. [6. I. l6. §. 2. supr. de munerib. (7. /. 1. supr. h. 1.1. n. §. 3. supr. de annuis, excip. I. 16. supr. de usu & usufr. 1. 13. §. 1. infr. de pellicit. I. 9. C. de peganis. (8- /. 3. in sin. infr. de operib. pubi. (9. I. 8. supr. ai municipal, (io. Immo vide /. uit. infr. de operib. t, ! ‘bl. su. I. tj.supr. de magifir. eonven. ([12, 1.2. infr,supr. ad 9. PAPIRIUS JUSTUS lib. 2. de Constitutionibus. jMpcratores Antoninus & Verus rescripserunt, pecunite , qwe apud Cura:ores remansit , usuras 14 exigendas: ejus vero, qute d redemptoribus operum exigi non potest , sortis iuntuxat periculum ad Curatores pertinere. §. 1. Item rescripserunt, operum periculum etiam 14 ud heredes Curatorum pertinere. §. 2. Item rescripserunt, agros Rcipttblicie retrahere Curatorem Civitatis debere , licet a hom fide emptoribus possideantur , cum possint ad auchrcs suos recurrere. §. 3. Item eodem libro Imperatores Antoninus & Verus referi- pscrunt, operum exaclionemfine cantione non oportere committi. §. 4. Item rescripserunt, Curatores fi negliger.ter 16 ia distrahendis bonis se gesserint, infimplum teneri-, fi per fraudent, in duplum : nec ad heredes eorum panam descendere. §. 4. Item rescripserunt, pecuniam ad annonam destinatam distractis rehus Curatorem exigere debere. §. 6. Item rescripserunt, sitonas 17 indemnes esse oportere, qui non segnker officio son functi sunt, secundum literas Hadriani. §. 7. Item rescripserunt, ä Curatore calendarii cautionem exigi non debere, cum ä 18 Praside ex inquisitione eligatur. 7- §• 7- supr. de usur. [21. Lib. 10. C. 46. (22. I. 6. §,2. supr. de excusat. (23. 1 . 39 - supr. de rejudic. I. 8. C. de legib. (24. 1. 3. supr. quod cujuscunque univers. 4. IDEM 1745 De operibus publicis, 1746 4. IDEM libro singulari de Officio Curatoris Reipublicse.' AMbitiosii 1 decreta decurionum rescindi debent, sive aliquem debitorem dimiserunt, sive largiti sunt. §. 1. Proinde (ut solent) sive decreverint de publico alieujus vel praedia, vel ades, vel certam quantitateta praestari, nihil valebit hujusmodi decretum. §. 2. Sed etsi salarium alicui decuriones decreverint, decretum id nonnunquam 2 ullius erit momenti: ut puta si ob liberalem 3 artem fuerit constitutum , vel ob medicinam: ob has enim causas licet constitui salaria. 5. CALLISTRATUS lib. 2. de Cognitionibus. QUod semel Ordo decrevit, non 4 oportere [id] rescindi, D. Ha- drianus LLicomedenfibus rescripsit, nisi ex causa, id est, si ad publicam utilitatem respiciat resciffio prioris decreti. 6. SC/EVOLA [lib. 1. Digestorum.] jyjUnicipii lege ita cautum erit : ’E ce'v t,c ’i%o> tS ./«?• Id est, Si nuis extrasynedrium judicaverit: ordine scu synedrio moveatur , U luat ad htec drachmas mille. Qiuesitum est, an poenam sustinere debeat, qui ignorans adversus Secretum fecit? Respondit, & hujusmodi poenas adversus scientes paratas esse. T I T. X. DE OPERIBUS ; PUBLICIS. 1. ULPIANUS lib. 2. Opinionum. PUrator Operum creatus, praescriptione motus ab excusatione perferenda, sicut cessationis nomine, in qua quoad vivit moratus est , heredes suos obligatos reliquit: ita temporis, quod post 6 mortem ejus cessit, nullo onere eos obstrinxit. §. 1. Curam operis aquaductus in alio jam munere constitutus postea susceperat : praepostere visus est petere exonerari priore [munere] utrisqEe jam implicitus : quando, si alterum tantum sustinere eum oportuisset, ante 7 probabilius impetrasset propter prius mimus a sequenti excusationem. 2. IDEM lib. 3. Opinionum. Q Ui libcralitate, non necessitate debiti reditus suos interim ad - opera finienda, conceffit, munificentiae sus fructum de inscriptione 8 nominis fui operibus, si qua fecerit, capere per invidiam non prohibetur. §. 1. Curatores operum eum redemptoribus negotium habent, Respublica autem cum bis, quos efficiendo operi praestituit: quatenus ergo & quis, & cui obstrictus est, xftimatio Pnesidis Provinciae est. §. 2. Ne ejus nomine 9, cujus libcralitate opus exstructum est, eraso, aliorum nomina inscribantur, L propterea revocentur similes civium in patrias liberalitates , Praeses Provinciae auctoritatem suam interponat. 3. MACER lib. 2. de Officio Prcefidis. QPus novum privato etiam fine Principis auctoritate facere licet 10, prsterquam fi ad aemulationem alterius Civitatis pertineat, vel materiam seditionis praebeat, vel circum, theatrum, vel amphitheatrum fit. §. 1. Publico 11 vero sumptu opus novum fine Principis auctoritate fieri non licere, Constitutionibus declaratur. §. 2. Inscribi autem nomen operi publico alterius, quam Principis, aut ejus 12, cujus pecunia id opus factum sit, non licet. 4. MODESTINUS lib. 11. Pandectarum. \[Ec Prafidis quidem nomen licebit superscribere. ULPIANUS libro singulari de Officio Curatoris Rei publica. HI legatum, vel fideicommissum fuerit ad opus relictum, usura qua , & quando incipiant deberi Rescripto Divi Pii ita continetur: Si quidem dies 13 nonfit ah his, qui flatuas, vel imagines ponendas legaverunt, praefinitus , a Pnefide Provincia tempus statuendum est: U nifi posuerint heredes , usuras leviores intra fex menses , (f. l.ult. C. de decret. decur. I. 12. C. de transaci. (2. Immo vide l.unic. C. de praebendo salario. (3. I. 1. C. de decret. decur. (4- 1.14. supr. de re judic. (?. Lib. 8- C. 12. (6. /. I. infin. C. quo quisque ordine. (7. 1 . ult. infin, supr. de vacatione. ($• l. %.infin. infr. h.t. (9. l.ult. §. 1 .infr.h.t. (10. Immo vide 1 . 6 . infr. I. 13. C. eod. (11. I. 5. C. eoi. (n. /, I. in pr. supr. 1 . 10. C. eod. i. 4. in fin. supr. de ad- ntin. rer. ad civit.pertin. (13. L. 17. in fin.supr. de asur. (14. 1. 1. T 0 M. I. fi minus, semisses usuras Peipublicm pendant. 14 Si vero dies datus est , pecuniam deponant intra diem: fi aut non invenire se statuas dixerint, aut loco controversiam fecerint, semisses protinus pendant. §. 1. Fines publicos 15 ä privatis detineri non oportet. Curabit igitur Präses Provincia , si qui publici sunt, ä privatis separare: & publicos potilis reditus angere, fi qua loca publica, vel aedificia in usus privatorum invenerit: astimare, utrumne vindicanda in publicum sint, an vectigal eis satius sit imponi ? & id, quod utilius [esse] Reipublicse intellexerit, sequi. 6. MODESTINUS lib. 11. Pandectarum. J(JE operibus, qua in muris 16, vel portis, vel rebus publicis fiunt, aut si muri exstruantur, Divus Marcus rescripsit, Präsiden aditum consulere Principem debere. 7. CALLISTRATUS lib. 2. de Cognitionibus. pEcuniam , qua in opera nova legata est, potius 17 in tutelam eorum operum, qua sunt, convertendam, quam ad inchoandum opus erogandam , Divus Pius rescripsit, scilicet si satis operum Civitas habeat, & non facile ad reficienda ea pecunia inveniatur. §. 1. Si quis opus ab alio factum adornare marmoribus , vel alio modo ex voluntate Populi facturum se pollicitus sit: nominis proprii titulo scribendo , manentibus 18 priorum titulis, qui ea opera fecissent, id fieri debere Senatus censuit: quod fi privati in opera , quae publica pecunia fiant, aliquam de suo adjecerint summam , ita titulo inscriptionis uti eos debere iisdem mandatis cavetur, ut, quantam summam contulerint in id opus , scribant. T I T. XI DE 19 N UN DI N I 8. 1. MODESTINUS lib. 3. Regularum. j^Undinis impetratis a Principe, non utendo, qui meruit, decennii tempore usum amittit. 20 2. CALLISTRATUS lib. 3. de Cognitionibus. gl quis ipsos cultores agrorum, vel piscatores deferre utensilia in civitate jusserit, ut ipsi ea distrahant, destituetur annonae prne- bitio, cum avocentur ab opere rustici, qui confestim ubi detulerint mercem, tradere eam, & ad opera sita reverti debeant: denique summ« prudentia: & auctoritatis apud Grscos Plato , cum institueret , quemadmodum civitas bene beate habitari poffit, in primis istos negotiatores necestarios duxit: sic enim libro fecundo noTorri«;, id est, civilis conversationis , ait: Ait yxt othuoro.v '/ <■* \ ~ >./ * ,v \ <\, >/ 1 f ystotycijv -5L , xcti tcjjv &/Ao.'v dy/mxsyajv , y.oti tcov bioaicr vmv , rori yi slraSovroiv xxi fiufifiron sxaj-as i rot 01 ittr'iv ’hivrocct. Ks.v.iVx; 51 l yior.yl: rfij aycfi.v n , clv jretti, fi rt; dc/r,c; ran oxy.tyoyy. , ix r y.v\ a; rov avrcv x{orcv fing rei: 5=3 y.irot; ru. ortxp avrS o:iry}Äy.(u/r3xi y.yysu rfiV uvt£ dyo.ty^ytyt y.stS-fi.usvo? h dyorfi. , uor .fi o’ 0 ;, i/.rs eurh ol raro ofivrec , exvry$ ini rfiv ora reverri TxrhsTt tuvtuv. Id est : Indiget enim (civitas') pluribus utique rusticis, U aliis opificibus, & aliis ministratoribus, itemque his , qui invehant (fi evehant fingula : hi autem sunt negotiatores. Adferens autem agricola in forum aliquid eorum , qiue facit, vel aliquis alius opificum, nifi sub idem tempus contingat eum cum his, quibus indiget , sua permutare , vucalnine suo opificio deses sedens in foro} nequaquam: sed sunt, qui hoc videntes se ipsos in hoc statuant ministerium. T I T. XII. DE POLLICITATIONIBUS. 1. ULPIANUS lib. singulari de Officio Curatoris Reipublicse. CI pollicitus quis fuerit Reipublicse opus se facturum , vel pecu- O niam daturum , in usuras non 21 conveniatur, sed si moram coeperit facere , usurs accedunt 22 , ut Imperator noster cum Divo inpr. infr. depoliicitat. immo vide l. 16. in pr.supr, deusur. (,;. Adde l. ult. §. %.supr. de admin. rer. adeivit. pertin. (16. I. 3. in pr.supr. h. t. L 9. §. 4. supr. derer, divis. (17. urg. I. 4. supr. de admin. rer. ad civit, pertin. immo vide l. 3- §• l.supr. d. t. (18. L 2. §. uit. supr. h.t. (19. Lib. 4. C. 60. (20. Immo vide l. 2. C. de divers, refer. (11. I. 16. in pr. supr. de usur. (22. /. 5. in pr.supr. de operib. j pubi. ■S s s s s patre f 747 Digestorum Lib. L. Tit. XII. Wre suo reforipfit. §. i. Non semper autem obligari eum qui pollicitus est, sciendum est: sil quidem ob honorem promiserit, decretum sibi, vel decernendum , vel ob aliam justam 2 causam , tenebitur ex pollicitatione: sin vero sine causa promiserit, non erit obligatus, & ita multis Constitutionibus [& veteribus] & novis continetur. tz. 2. Item si fine causa promiserit, coeperit 3 tamen facere, obligatus est, qui coepit, tz. 3. Capi fle sic accipimus, ii fundamenta 'jecit, vel locum purgavit. Sed L si locus illi petenti destinatus est, magis est, ut coepisse videatur. Ifcem si apparatum, sive impensam in publico posuit. §. 4. Sed si non ipse coepit, sed, cum certam pecuniam promisisset ad opus Reipubliea, contemplatione pecunia: ccepit opus fecere , tenebitur quasi coepito opere. §. 5. Denique cumcolumnas.quidam promisisset, Imperator noster cum Divo patre suo ita rescripsit: Q}d non 4 ex causa pecuniam Rcipnblicx pollicentur , liber■alitatem perficere non coguntur: sedsi calumniis Citieutibus promisisti , esi opus ea ratione sumptibus civitatis , vel privatorum inchoatum est , deseri , quo d gestum est , non oportet. §. 6. Si quis opus, quod perfecit, adsignavit, dcilule id fortuito casu aliquid passum fit, periculum ad cum, qui fecit, non pertinere, Imperator noster rescripsit. 2. IDEM lib. 1. Disputationum. OI quis rem aliquam voverit, voto obligatur: qua res personam o voventis, non rem, qua vovetur, obligat: res enim, qua: vovetur, soluta quidem liberat vota , ipso vero sacra non efficitur. §. 1. Voto autem patresfemiliarum obligantur, puberes, fui juris: silius enim familias, vel servus sine patris dominive auctoritate voto non obligantur. §. 2. Si decimam quis bonorum vovit, decima non prius esse in bonis definit, quam fuerit sepa rata: L si forte, qui decimam vovit, decesserit ante sepositionem: heres ipsius hereditario nomine decima obstrictus est: voti enim obligationem ad heredem transire constat. 3. IDEM lib. 4. Disputationum. pAclmn ; est duorum consensus , atque conventio : pollicitatio vero offerentis solius promissum: & ideo illud est constitutum , ut, si ob honorem pollicitatio fuerit facta , quasi debitum exigatur : sed & ereptum 6 opus, licet non ob honorem promissum, perficere promissor [eo] cogetur, & est constitiitum. §. 1. Si quis, quam ex pollicitatione tradiderat rem municipibus, vindicare velit, repellendus est ä petitione, aquiffimum est enim , hujusmodi voluntates in civitates collatas poenitentia non revocari Sed & si desierint municipes possidere, dicendum erit, actionem cis concedendam. 4. MARCIANUS lib. 3. Institutionum. pRopter 7 incendium , [vel terramotum , ] vel aliquam ruinam, qua Reipubliea contingit, si quis promiserit, tenetur. ^ ULPIANUS lib. 1. Responsorum. V-/Haridemo respondit: PX epistola, quam muneris edendi gratia absens quis emisit, ■*-' compelli eum ad editionem non posse. 6. IDEM lib. 5. de Officio Procons. ■'T’Oties locum habet dimimstio pollicitationis in persona heredis, quoties non est pollicitatio ob honorem facta: caterum si ob honorem facta fit, aris alieni loco.habetur , & in heredum persona non minuitur. §. I. Si quis pecuniam oh honorem promiserit, ere perit que 8 solvere, eum debere quasi erepto opere, Imperator uo£er [Antoninus] rescripsit. §. 2. Non tantum masculos, sed etiam freminas, si quid ob honores pollicitata sunt, debere implere sciendum est: & ita Rescripto Imperatoris nostri & Divi patris ejus continetur. §. 3. Si cui Respublica necessitatem imposuerit statuarum Principi ponendarum , qui non promisit: non esse ei necesse obtemperare, Rescriptis Imperatoris nostri & Divi patris ejus continetur. 7. PAULUS lib. i. de Officio Procons. sJB casum 9, quem Civitas passa est, si quis promiserit se quid facturum, etsi non inchoaverit, omnimodo tenetur, ut Divus Severus Dioni rescripsit. (1. L 19. in pr. supr. de donat. (2. I. 4. infr. h. t. (3. /. 3. in ff- insr. eod. (4. §. \. supr.h.l. (5. L I. §. 2. stepr. depaet. (6. I- 1. §. 2. esiseq. supr. h. t. (7. I. 7. infr. eod. (fj. I. 16. tz. 1. sufr. tkmmerib . (9. L cpsupr.h.t- (10. L 14. in fit. infr. eod. ________ __ , 1748 8- IDEM lib. 3. de Officio Consulis. TAE pollicitationibus in Civitatem factis Judicum cognitionem ^ esse , D. Fratres Flavio Celso in hac verba rescripserunt: Probe faciet Statius Rufinus , si opus prcscamii , quod se Gabinis exstrti- ciurum promisit, quod tandem adgrejsus fuerat , perficiat: nam etsi adversa fortuna usus , in triennio d Prafeclo Urbis relegatus estet tamen gratiam muneris , quod sponte obtulit , minuere non debet ’ cum esi absens per amicum perficere istud opus possit: quod si detre- clut , actores constituti , qui legitime pro civitate agere poßnt nomine publico , adire adversus eum Judices poterunt: qui cum primum potuerint , prius quam in exilium proficiscatur , cognoscent N si opus perfici ab eo debere constituerint , obedire eum Reip, ob hanc causam jubebunt, aut prohibebunt distrahi fundum , quem in territorio Gabiniorum habet. 9. MODESTINUS lib. 4. Disserent. pX pollicitatione, quam quis ob honorem apud Rempublicam fecit, ipsum quidem omnimodo in solidum teneri: heredem vero ejus, ob honorem quidem facta promissione in solidum, ob id vero, quod opus promissum ereptum est, si bona liberalitati solvendo non fuerint, extraneum heredem in quintam 10 partem patrimonii defuncti, liberos in decimam teneri, DD. Severus & Antoninus rescripserunt: sed & ipsum donatorem pauperem factum , ex promilsione operis erepti quintam partem .patrimonii fui debere Divus Pius constituit. 10. IDEM lib. 1. Responsorum. CEpticia certamen patria sua pollicendo, sub hac conditione pol- 0 licita est, uti sors apud eam remaneat, & ipso usuras semissales ad pramia certantium resolvat in hac verba : fy&oTißZu.xi [ xxt ] xuS-isfu uyuvct Ter^uiTr, jiv.it oesri nvftdluv Tjiiit , hi ri y.ei JsxWk uvrn v.xriyjdcx djyvjujt , X«! xrtpecl.iifcfiUni orxfx tu; ^exxorjUTCi; xinyfiicq irr) rsi rOait [we] tcv e’| iÄk; T.-IMirefia- Srct rov. sv, ciyomSerSvTo; vd rtj'.xasicsi/a.itis tS xtogi; n.x , hrxv- 5-j; sie rai E? eV-S yenr,3-r,tx 34 vocant: veluti emptionem, venditionem, locationem, conductionem, societatem. f Gestum rem significare sine verbis factam. vt 20. IDEM lib. 12/ ad Edictum. . vErba, Contraxerunt , gesserunt, non pertinent ad testandi jus. 21. PAULUS lib. 11. ad Edictum. pRinceps bona concedendo videtur etiam obligationes 35 con- L cedere. _. (1. Lib. 6. C. 38. (2. 1 . 19;. in pr. infr. h. t. I. 3. §. l.supr. de negot. I. 3. §. i.jupr. de homine libero exkib. I. 16.supr. de jure fisci. (Z. I. 4. tz. 4 .supr. depenu legat. I. 87. 1. 173. §. 1. infr. h. t. (4. I. I. jupr.fi quis caationib. I. 13. §. et.supr. de excusat. I. 2. §. 3. supr. quis ordo in pojsejs. (5. illimo vide l. 12.supr. qui testam, (fi. I. 59. in sin. supr. de legat. 3. (7. I. 1. in fin. supr. de reb. cred. illimo vide l. 2. §. 1. in fin. C. de conflit, pecun. (8. v. I. 178. in pr. infr. h. t. (9. 1. 5. c. de legib. (10. I. 76. §. i. I. 89. supr. de verb. oblig. (n. Vide tamen /. 1 .supr. de excepi. (12. I. 4. §. 10. supr. vi bon. rapt. (13. C ii. I. 12. infr. h. t. I. 1. supr. de reb. cred. I. 42. §. l.supr. de oblig. ali. (14. /. 55. infr. h. t. (1;. I. 54. infr. eoi.l. 27. in pr. supr qui ?fi d quib. manumissi. I. 42. in pr.supr. de oblig. act. (16. I. 16. §. 4 .supr. desidejujs. I. 94. §. 3 .supr. de solution. (17. I. 12. infr. h. t. (18. V. I. lO.supr. rad. (19. arg. ' l. 56. in fin. supr. de sidejiif. I. pen. §. l.supr. de poput. aU. 20. S. 33. vers. tempore. Lnst. de actio». §. 5- in fi». Lnst. defii.ejust. (21. I. iq.supr. desolatio». (22. I. $i.§. l.supr. de legat. 3. l.2$.§. 9. supr. de auro. (23. /. 14- infr. h. 1.1. 3. §• i- s«pr. commodati. (24. Adde d. I. 14. §- 34 - I«ft- * ">'• dl s ls - r ( 2 V V" f udquir. vel arnitt. pof. I. 4. §. 12. su.pr. de usurp.d «fucas. (26. L 21.supr. de bered, petit. L 63- tn sin. supr. pro socio. (27. /.13. I. 21. juvr. iie vei yvnt-. uj- -"d —- 1 ^ ~ §. l.supr. h. t. (28. d. §. 1. (29- l- >6- f « 7 - «!/r- ‘»d. c 3 o.L I. i 2. lipr. de fuß. d jure. (%l. L 12. f fin. supr ae pimtcan. Fac l 15 supr. de S'C. Maccd. I. 1. §. 4 -/«P"- dc ‘ cd:l - c-ird?. LU.supr. lse furt. (33- 3. §■ «H.fupr. de teftib. (34. /. 7. §. 2. supr. de paci. (35. arg. I. 49. mfi. h. t. 1755 Digestorum Lib. L. Tit. XVI. 22. GAJUS lib. 4. ad Edictum provinciale. F us est in restitutione, quam in exhibitione: nam exhibere 1 est, praesentiam corporis praebere; restituere 2 est, etiam possesso- rem Facere , Fructusque reddere : pleraque prxterea restitutionis verbo continentur. 23. ULPIANUS lib. 14. ad Edictum. JXEi appellatione & causie, & jura continentur. 24. GAJUS lib. 6. ad Edictum provinc. ATIhil 3 est aliud hereditas, quam successio 4 in universum jus, quod defunctus habuit. 25. PAULUS lib. 21. ad Edictum. TjEcte dicimus, eum fundum totum nostrum esse, etiam cum 5 ususfructus alienus est : quia ususfructus non 6 dominii pars, sed servitutis sit: ut via, L iter: nec falso dici, totum meum esse, cujus non potest ulla pars dici alterius esse : hoc & Julianus: & est verius. §. 1. Quintus Mucius eä t, partis appellatione rem pro indiviso significari: nam quod pro 7 diviso nostrum sit, id non partem , sed totum esse. Servius non ineleganter partis appellatione utrumque fumificari. 26. ULPIANUS lib. 16. ad Edictum. "PArtum 8 non esse partem rei furtivae, Scaevola libro undecimo Qntestionum scribit. 27. IDEM lib. 17. ad Edictum. ftGer 9 est locus, qui fine villa est. §. I. Stipendium ä stipe ap- pe!latum est, quod per stipes, id est, modica aera colligatur. Idem hoc etiam tributum appellari Pomponius ait. Et sane appellatur ab intributione tributum : vel ex eo, quod militibus tribuatur. 28. PAliLUS lib. 21. ad Edictum. Alienationis verbum etiam usucapionem 10 continet: vix est n enim, ut non videatur alienare, qui patitur usucapi, f Eum quoque alienare dicitur, qui non ii utendo amisit servitutes. f Qui occasione 12 adquirendi non utitur, non intelligitur alienare: veluti qui hereditatem omittit, aut optionem 13 intra certum tempus datam non amplectitur. §. 1. Oratio , qua: neque conjunctionem , neque disjunctionem habet, ex mente pro- nunciantis, vel disjuncta 14, vel conjuncta accipitur. 29. IDEM lib. 66. ad Edictum. QOnjunctionem enim nonnunquam 15 pro disjunctione accipi, Labeo ait: ut in illa stipulatione, Mihi heredique meo , te bereiemque tuum. 30. GAJUS lib. 7. ad Edictum provinciale. C Tlva caedua 16 est, (ut quidam putant) quae in hoc habetur, ut caderetur. Servius eam esse, qua succisa, rursus ex stirpibus , afit radicibus renascitur. §. i. Stipula illecta est spicx in meile dejettx, (necdum lestx,] quas rustici, cum vacaverint, colligunt. §. 2. Novalis est terra prxeisa , qux anno cessavit, quam Grxci naun vocant. §. 3. Integra autem est, in quam nondum dominus pascendi gratia pecus immisit. §. 4. Glans caduca est , qux ex arbore cecidit. §. 5. Pascuasylva est , qux pastui pecudum destinata est. 31. ULPIANUS lib. 58. ad Edictum. pRafum est, in quo ad fructum percipiendum falce dumtaxat opus est: ex eo dictum, quod paratum fit ad fructum capiendum. ■nir 32. PAULUS lib. 24. ad Edictum. iVllnus 17 solutum intelligitur, etiam fi nihil esset solutum. p 33. ULPIANUS lib. 21. ad Edictum. ■t Alam est, coram pluribus. 1756 . 34. PAULUS lib. 24. ad Edictum. Actionis 18 verbo etiam persecutio continetur. 35. IDEM ltb. 17. ad Edictum. VEftituere autem is intelligitur, qui 19 simul & causam actori v reddit, quam is habiturus esset, si statim judicii accepti 20 tempore res ei reddita fuisset, id est, & usucapionis causam & fructuum. ’ 36. ULPIANUS lib. 23. ad Edictum. T Itis nomen [omnem] actionem significat, live in rem, sive ia personam sit. 37. PAULUS lib. 26. ad Edictum. yErbum Oportere non ad facultatem Judicis pertinet, qui potest vel pluris 25, vel minoris 22 condemnare: sed ad veritatem refertur. Z8- ULPIANUS lib. 25. ad Edictum. LAStentum Labeo desinit, omne contra naturam cujusque rei genitum 23, factumque. Duo genera [autem] sunt ostentorum , unum, quotiens quid contra naturam nascitur, tribus manibus forte aut pedibus 24, aut qua alia parte corporis, qua natura contraria est: alterum, cum quid prodigiosum videtur, qux Grxci Quvrtxvuxrx , id est , visiones vocant. 39. PAULUS lib. 53. ad Edictum. gUbfignatnm dicitur, quod ab aliquo subscriptum est: Nam Veteres subsignationis verbo pro adlcriptione uti solebant. §. 5. Bona intelliguntur cujusque, qux deducto 25 xre alieno supersunt. §. 2. Detestari est, absenti denunciare. §. 3. Incertus pojsejjor 26 est, quem ignoramus. 40. ULPIANUS lib. 56. PfEtestatio 27 est denunciatio facta cum testatione. §. 1. Servi appellatio etiam 28 ad ancillam refertur. §. 2. Familiie 29 appellatione liberi 30 quoque continentur. §. 3. Unicus servus familia: appellatione non 3 5 continetur. Ne duo quidem familiam faciunt. 41. GAJUS lib. 2i. ad Edictum provinc. jpRmorum 32 appellatio non utique scuta, & gladios, & galeas significat: 1'ed & fustes, & lapides. 42. ULPIANUS lib. 57. ad Edictum. pRobnim & opprobrium , id est, probra quxdam natura turpia sunt, quxdam civiliter, & quasi more Civitatis: utputa furtum 33 , adulterium 34 natura turpe est: enimvero tutels 35 damnari, hoc non natura probrum est, sed more civitatis: nec enim natura probrum est, quod potest etiam in hominem idoneum incidere. 43- IDEM lib. 58. ad Edictum. yErbo Vicius 36 continentur, qux esui, potuique cultuique corporis, quxque ad vivendum homini necessaria sunt. Vestem quoque victus habere vicem, Labeo ait. 44- GAJUS lib. ir. ad Edictum provinc. extera, quibus tuendi, curandive corporis nostri gratia utimur , ea appellatione significantur. 45- ULPIANUS lib. ;8- ad Edictum. |N stratum omne vestimentum contineri, quod injiciatur, Labeo ait: neque enim dubium est, quin stragula vestis sit omne pallium In victum ergo vestem accipiemus, non stragulam : in liratum, omnem stragulam vestem. 46. IDEM lib. 59. ad Edictum. pRonunciatum & statutum idem potest, promiscue enim & pro- nunciasse 37 & statuisse 38 solemus dicere eos, qui jus habent (i- I. z.fupr. ad exhib. (2. l-jq.infr. b. t. (3. I. 62. infr.de reg. jur. (4. I. 9. §. 12. fupr. de bered, inftit. (5. I. 74. Jupr. de legat. 3. (6. Obst. I. 4. fupr. de usvfr. (7. /. 6. §. l.supr. commun. fued. (8. I. 10, in sin. jupr. de usurp. U usucnp. immo vide /. 48. §- 5- s«fr. de furt. (9. I. 115. I. 211. ir.fr. h. 't. (10. /. 3. §. 1. Jupr. quas infraud. cred. adde l. I. in sin. C. de fundo dotali. (11. d. I. 3. §. I. I. 4. supr. quas in fruud. cred. (12. I. 6. fupr. d. t. (13. Adde /. 8- inpr.fupr. de optione. (14. i. 14 2.infr. h. t. (15. I. 53- in pr. infr. eod. (16. I. 10. 1 . 48. §. I. fupr. de ufufr. I. 80. §. 2. fupr. de contrab. empt. I. 7. §. 7. fupr. soluto tnatrim. (17. »•82. I. 150. infr. h. t. (18. I. 178- §- 2. infr. eod. (19. /. 22. Jupr. I. 73. I. 75. I. 8,. /. nie. §. 1. infr. eod. I. Z8. §. 4. fupr. de usur. I r 73\> T - istfr. de reg. jur. (20. I. 20. supr. de rei vind. I. 9. S- 5- Jupr. ad exhib. I. Zi. in pr. fupr. de reb. cred. I. 2. C. de petit, hered. (21. L 1. supr. de in lit. jur and. Inst. de pier.a temere litigant. I. 3. C. de frucl. N lit. expenf. (22. v. L 56. fupr. de re jud. (23. I. 54. fupr. de statu homin. (24. Adde /. 10. §. 2.snpr, de redii, edici. (25. I. 72. in pr.Jupr. de jure dot. I. 2. §. l.supr. L 6. infin. C.de collation. I. 8. C. ad leg. Ealcid. I. ult. §. 4. C. de bon. qutt liber. §. ult. Inst. de leg. Pulcid. (26. I. 25. supr. de rei vind. r-7- I 238. §. I. infr. h. t. ( 28 . L 105. in sin. infr. eod. (29. V. t. 195- §- I. esi 2. infr. eod. (30. Adde /. 2. tz. J4 .Jupr. vi bon. rupt. (35. Obst. /. I. §. 17 .Jupr. de vi esi vi armat. (3:. I. 3. §■ 2.Jupr. d. t. I- 14. §. l.supr. de re milit. (33. I. 1. in fin.supr. de furt. (34- l. 38- §. 2. §. 4. supr. ad leg. Jul. de adult. (35. U l.supr. de bis , qui not. insum. (36. I. 44. I. 234. §.sin. infr. h. 1.1. 6. 1. ult. fupr. de aliment. .(37. /. 35. §. 1 „fupr. de auro. I. 59. Z. 2. 1. bo.Jupr. de rejudic. (38. I. 1 .Jupr. quod quisque juris. cogno- 1757 . De verborum significatione. eognoscendi. §. i. Matremfamilias i accipere debemus eam, qux non inhoneste vixit: matrem enim familias a exteris fceminis mores discernunt, atque separant: proinde nihil intererit, nupta £t, an i vidua, ingenua ut, an libertina: nam neque nuptis, neque natales facisnt matremfamilias: sed boni mores. j 47. PAULUS lib. 56. ad Edictum. lalberationis verbum eandem 3 vim habet, quam solutionis. p. 48. GAJUS lib. ad Edictum Prxtoris Urbani titulo , iijsi neque sequantur , neque ducantur. VOlutum non intelligimus eum , qui licet vinculis levatus fit, manibus tamen tenetur: ac nec eum quidem intelligimus solutum , qui in publico line vinculis servatur. 49. ULPIANUS lib. 59. ad Edictum. VOnorum 4 appellatio aut naturalis , aut civilis est: Naturaliter bona ex eo dicuntur , quod beant, hoc est beatos faciu >t: beare est prodesse, f In bonis autem nostris computari sciendum est, non solum quae dominii 5 nostri sunt, sed & si bona fide a nobis possideantur 6, vel superficiaria sint. iEque bonis adnumerabi- tur, etiam si quid est in actionibus 7, petitionibus, persecutionibus. nam hxc omnia in bonis esse videntur. 50. IDEM lib. 61. ad Edictum. sJUrus 8 appellatio etiam ad pronurum, & ultra porrigenda est, 51. GAJUS lib. 25. ad Edictum provinc. Appellatione parentis , non 9 tantum pater, sed etiam avus, & proavus , & deinceps omnes superiores continentur: sed & xo mater , & avia , & proavia. 52. ULPIANUS lib. 61. ad Edictum. pAtroni appellatione & patrona continetur. * 53. PAULUS lib. 59. ad Edictum. CiEpe ita comparatum est, ut 11 conjuncta pro disjunctis acci- o piantur, & disjuncta pro conjunctis, interdum soluta pro separatis. Nam eum dicitur apud Veteres , Adgnatorum gentiliumque, pro separatione accipitur. At cum dicitur, Super pecunia tutelave sua 12 , tutor separatim sine pecunia dari non potest, f Et cum dicimus, Quod dedi aut donavi , utraque continemus, f Cum vero dicimus , Quod eum dare facere oportet, quodvis eorum sufficit probare, f Cum vero dicit Prxtor, Ai' donum 13, munus, operas redemerit: si omnia imposita sunt, certum est, omnia redimenda esse. §. 1. Ex re ergo pro conjunctis habentur: fi quxdam impolita sunt, extera non desiderabuntur. §.2. Item dubitatum, illa [verba,] Ope 14, confilio, quemadmodum accipienda sunt, sententia conjungentium , aut separantium ? Sed verius est, quod & Labeo ait, separatim accipienda: quia aliud factum est ejus, qui ope, aliud ejus, qui confilio furtum facit: sic enim alii condici potest, alii non potest: [&] sane post Veterum auctoritatem eo perventum est, ut nemo ope videatur fecisse, nisi 15 & consilium malignum habuerit: nec consilium habuisse noceat, nisi 16 & factum secutum fuerit. 54. ULPIANUS lib. 62. ad Edictum. QOnditionales 17 creditores dicuntur & hi, quibus nondum com- v petit actio, est autem competitura: vel qui spem 18 habent, ut competat. 55. PAULUS lib. 16. brevis Edicti. PReditor autem is est, qui 19 exceptione perpetua fummoveri ^ non potest: qui autem temporalem exceptionem timet, similis est conditionali creditori. 1758 (1. I. 41. irtfin.supr. de ritu nupt. I. 3. in fin.supr. de liber, exbib. 1. 13. in pr.supr. I. 29. C. ad leg. Jul. de adult. (2. I. 10. inpr.supr. i.t. de adulter. (3. I. q^.supr. de solution. Inft. quib. ntod. toil. oblig. inpr. (4. Adde /. 21. I. 39. §. l.supr. I. 83. 1. 508. infr. h. t. I. 5. §. 6. supr. uii: 1 poJT. legat. I. 8- inpr. supr. dercb. auctor, jud. (?. I. 5. supr. pro derelicto. (6. Fac. I. 52. supr. de adquir. rer. dotnin. (7. I. 21. supr. h. t. I. idt. supr. deusu & usufr. I. 7. §. 3. I. 75. supr. de jure dot. I. 32. supr. ad leg. Falcid. I. 9. supr. rem pupilli. I. 28. supr. de injur. I. pen.supr. de popul. cict. I. 21. §. 4. supr. «d municipal. (8- l- -• §■ 3- in fin.supr. qui jatisd. cog. I. 3. §. 2. supr. de poftul. I. 14 circa fin. supr. de ritu nupt. I. 8- §. 4. supr. de legat, prasst. (9. I. 4. §. 2. supr. de injus rwcand. (10. d. I. 4. §- 2. in pr. I. 10. §. 5. supr. d.t. (i I. /. 29 .supr. I. 4. C. h. t. I. 30. supr. deauro. (12. Adde /. 120. infr. h. t. (13. /. 37. inpr.supr. debon. libert. (14. I. 27. §. 21. supr. ad leg. Äquil. I. II. §. ult. supr. defervo corrupto. I. 6. supr. de condiet, fürt. I. 36. I. 50. §. 1. 56. ULPIANUS lib. 62. ad Edictum. £'Ognoscere instrumenta , est relegere, & recognoscere: dispungere est conferre accepta & data. §. 1. Liberorum 20 appellatione continentur, non tantum qui sunt in potestate : sed omnes, qui . jj lr .’ s ’ sive virilis, sive fceminini sexus sunt, exve 21 foe- minini sexus descendentes. 57- PAULUS lib. 59. ad Edictum. QUi prxeipua cura rerum incumbit, & qui magis quam exteri, diligentiam & folicitudinem rebus, quibus prxfunt, debent, hi Magistri appellantur, f Quin etiam ipsi magistratus per deri- v ?p'. 0I ?f m ^ magistris cognominantur, f Unde etiam cujuslibet difciplinx Prxceptores, magistros appellari ä monendo, vel monstrando. H. j. Persequi videtur, & qui fatis accepit. 58- GAJUS lib. 24. ad Edictum provinc. J^Icet mter gesta 22 L Facta videtur quxdam esse subtilis differen- f* a .‘ r ,t, 'aien vMTuxsr?ir.S ;, id est, abusive, nihil inter factum t:- gectuni interest. §. 1. Paternos libertos recte videmur dicere n«st ros libertos: liberorum libertos non recte nostros libertos dicimus. 59. ULPIANUS lib. 68. ad Edictum. pOrtus appellatus est conclusus locus, quo importantur merces, & inde exportantur: eaque nihilominus statio est conclusa, atque munita: inde angiportum dictum est. 60. IDEM lib. 69. ad Edictum. T Ociis est non fundus, sed portio aliqua fundi: fundus 23 autem integrum aliquid est: & plerumque sine villa 24 locum accipimus. Cxternm adeo opinio nostra & constitutio locum ä fundo separat, ut & modicus locus postit fundus dici, si fundi animo eum habuimus. Non etiam magnitudo locum a fundo separat, sed nostra affectio: & qnxlibet 25 portio fundi poterit fnndus dici, si jam hoc constituerimus: nec non & fundus, locus constitui potest: nam si eum alii adjunxerimus 26 fundo, locus fundi efficietur. §. 1. Loci appellationem non solum ad rustica 27, verum ad urbana quoque prxdia pertinere , Labeo scribit. §. 2. Sed fundus quidem suos habet fines, locus vero latere potest, quatenus determinetur & definiatur. 61. PAULUS lib. 65. ad Edictum. VAtisdationis appellatione interdum etiam repromisso continebitur ; qua 28 contentus fuit is, cui satisdatio debebatur. 62. GAJUS lib. 26. ad Edictum provinciale. T^Igni 29 appellatione in lege duodecim Tabularum omne genus materix , ex qua xdificia constant, significatur. 63. ULPIANUS lib. 71. ad Edictum. pEnes te amplius est, quam apud te: nam apud te est, quod qua- L liter qualiter ä te teneatur : penes te est, quod quodammodo possidetur. 64. PAULUS lib. 67. ad Edictum. TNtestatus 30 est, non tantum qui testamentum non fecit, sed etiam cujus ex testamento hereditas adita non est. 65. ULPIANUS lib. 72. ad Edictum. UEredis appellatio non solum ad proximum heredem , sed & ad A ulteriores 31 refertur: nam & heredis heres, & deinceps, heredis appellatione continetur. ■jit 66. IDEM lib. 74. ad Edictum. liIErcis appellatio ad res mobiles tantum pertinet. supr. defurt. I. un. in pr. supr. furti advers. nant. I. ult. C. de noxa- lib. §. I. Inft. de oblig. quas ex delici. (15. v. I. 36- in pr.supr. de furt. (16. /.52. §.19. supr. d.t. /.18. supr. depeen. (17, /.42. in pr.supr. de oblig. fcf act. (18. §. 4- Infl. de verb. oblig. (19. I. 10. supr. h. t. I. 42. in fin. supr. de oblig. fF aci. (20. v. L 220. infr.h.t. (21. I. ult. supr. de pollicit. inuno vide L I. in fin. ssPfi d.e jure immunit. (22. v. /. iq.supr. b.t. (23. Adde /. 115. infr. coii. (24. /. 211. infr. eod. (25. I■ 34- * n fi n - f , jP Y - delegat. I. L 6. §. I. supr. commuu. prted. (26. I. 24. §. 2. Jiipr. de legat. I. (27. l.tw.infr.h.t. (28. /. ult. §.3. supr. quod legat. (29. /.1. §. 1 .supr. de tigno juntt. (30. L 9- §- -- fers sed tfiji heres.supr. de liber. & posti 1. 1. §. I .supr. quis ordo in pof. I. 1. supr. de suis zfi legit, in pr. & §. 7. Infl. de bered, quas ab intest. I. 6. supr. de legit, tut. §. 2. Inft. de legit, adgnat. tut. (31. I. 70. I. 170. infr. h. t. I. 194. infr . de reg. jur. I. 2. in fin. supr. de liberat, legat. I. 22. C. de legat. 67. IDEM 1759 Digestorum Lib. L. Tit. XVI. 67. IDEM lib. 76. ad Edictum. , ALienatum non proprie dicitur, quod adhuc in 1 dominio ven- A Nitoris manet: venditum tamen recte dicetur. §. 1 .Donationis verbum simpliciter loquendo, omnem donationem comprehendisse videtur, sive mortis causa, sive non mortis causa fuerit. 68. IDEM lib. 77. ad Edictum. I Lla verba, arbitratu Lucii Titii fieri, jus significant, & in 2 servum non cadunt. 69. IDEM lib. -8. ad Edictum. XJ/Ec verba, Cui rei dolus malus aberit, abfuerit, generaliter " comprehendant omnem dolum , quicunque in hanc rem admissus est , de qua stipulatio est interposita. 70. PAULUS lib. 73. ad Edictum.^ CCiendum est, heredem etiam per multas fuccestiones 3 accipi: o nam paucis speciebus heredis appellatio proximam continet: veluti in substitutione impuberis , Quisquis 4 mihi hc>-es erit , s filio heres esto: ubi heredis heres non continetur, qui'- ---certus ■ est. f Item in lege Mia Sentia filius heres proximus potest liber- j tum paternum ut ingratum 3 accusare, non etiam si heredi heres extiterit. f Idem 6 dicitur in operarum exactione, ut silius heres exigere possit, non ex successione effectus. §. 1. Verba haec, Is, ad quem ea res pertinet 7 , sic intelliguntur , ut qui in, universum dominium vel jure Civili, vel jure Prstorio succedit, contineatur. 71. ULPIANUS lib. 70. ad Edictum. A Lind est capere, aliud accipere. Capere cum effectu accipitur. Accipere est, si quis non accepit, ut h abeat: ideoque non 8 videtur quis capere, quod erit restituturus : sicut pervenisse 9 proprie illud dicitur , quod est remansurum. §. 1. H»c verba , His 10 rebus recte prasturi, hoc significant, ne quod periculum, vel damnum ex ea re stipulator sentiret. 72. PAULUS lib. 76. ad Edictum. Appellatione rei pars etiam continetur. A 73. ULPIANUS lib. 80. ad Edictum. UIlEc verba in stipulatione posita, Eam rem reBe restitui, Fru- ctus 11 continent. ReBe enim verbum pro 12 viri boni arbitrio est. ‘74. PAULUS lib. 2. ad Edictum fEdilium Curulium. CIgnatorius 13 annulus ornamenti appellatione non continetur. ° 75. IDEM lib. 50. ad Edictum. VEstituere 14 is videtur, qui id restituit, quod 15 habiturus esset actor, fi controversia ei facta non esset. 76. IDEM lib. 51. ad Edictum. T)EdiJse 16 intelligendus est etiam is , qui permutavit, vel com- > ^ pensavit. 77 - IDEM lib. 49. ad Edictum. pRitgem pro reditu appellari, non solum [quod] frumentis, aut * leguminibus: verum & [quod] ex vino, silvis caeduis , cretifodinis, lapidicinis capitur, f Julianus scribit, fruges omnes esse , quibus homo vescatur, falsum esse : non enim carnem, aut aves ferasve, aut poma fruges dici. Frumentum autem id esse, quod arista se teneat, recte Gallum definiisse: lupinum vero &fa- I?60 bam fruges potius dici: quia non arista, sed siliqua continentur: quae Servius apud Alfenum in frumento contineri putat. 78. IDEM lib. 3. ad Plautium. TNterdum proprietatem quoque verbum poffejsionis 17 significat: i sicut in eo , qui possessiones suas legasset, responsum est. 79. IDEM lib. 6. ad Plautium. JMpenfie 18 necejsarice sunt, qu« si facto: non sint, res aut peritura , aut deterior futura sit. §. 1. Utiles 19 impensas elfe Fulcinius ait, qux meliorem dotem faciant, [non] deteriorem esse, non sinant, ex quibus reditus mulieri adquiratur: ficuti arbusti pastinatione 20 ultra quam necesse fuerat. Item doctrinam 21 puerorum, quorum nomine onerari mulierem ignorantem vel invitam non 22 oportet: ne 23 cogatur fundo, aut mancipiis carere. In his 24 impensis & pistrinum, & horreum infui® dotali adjectum , plerumque dicemus. §. 2. Voluptuaria 25 sunt, qux speciem duntaxat ornant, non etiam fructum augent, ut sunt viridia & aqiue salientes, incrustationes , loricationes, pictune. 80. IDEM lib. 9. ad Plautium. IN 26 generali repetitione legatorum etiam data libertates con- x tinentur ex mente Legis duodecim tabularum. 81. IDEM lib. 10. ad Plautium. QUm Praetor dicat, Ut opus facium restituatur, etiam damnum datum actor consequi debet: nam verbo restitutionis 27 omnis utilitas actoris continetur. 82. IDEM lib. 14. ad Plautium. VjErbum Amplius ad eum quoque pertinet, cui nihil 28 debetur: ficuti ex contrario 29 solutum videtur, etiam si nihil esset exactum. 83. JAVOLENUS lib. 5. ex Plautio. pRoprie bona dici non possunt, qua plus incommodi 30, quam commodi habent. 84. PAULUS lib. 2. ad Vitellium. Filii appellatione omnes 31 liberos intelligimus. 85. MARCELLUS lib. 1. Digestorum. ^TEratius Priscus tres 3 2 facere existimat collegium : & hoc magis sequendum est. 86. CELSUS lib. 5. Digestorum. Q Uid aliud sunt jura pradiorum, quam pradia qualiter se haben- -tia, ut bonitas, salubritas, amplitudo. 87. MARCELLUS lib. 12. Digestorum. T] T Alfenus ait, Urbs est Roma, qux muro cingeretur. Roma est etiam, qua continenti 33 aedificia essent: nam Romam non muro tenus existimari, ex consuetudine quotidiana posse intelligi, cum diceremus Romam nos ire, etiamsi extra urbem habitaremus. 88. CELSUS lib. 18. Digestorum. r T'Antum quisque pecunia: relinquit, quantum cx bonis ejus refici 34 potest : sic dicimus , centies aureorum habere, qui tantum in prxdiis , exterisque similibus rebus habeat. Non idem est in fundo alieno legato, quanquam is hereditaria pecunia parari potest 35 : neque quifquam eum , qui pecuniam numeratam habet, habere dicit, quidquid ex ea parari potest, p 89. POMPONIUS lib. 6. ad Sabinum. -DOves magis armentorum 36 , quam 37 jumentorum generis (1. I. i. C. de fundo dotali. (2. I. 7. fupr. de recept. qui arbitr. I. 32. infr. de reg. jur. (3. I. 67. fupr. h. 1.1. 194. infr. de reg. jur. (4. I. 227. infin. infr. h. 1.1. 8- tz. r. fupr. de vulg. st pupiU.subflit. [5. l.pen. C. de libert. st eor. liberis. (6. /. 22. §. 1. /. 29. fupr. de eper. libert. adde l. y. infin.fupr. desuis st legit. I. 14. C. de tifufr. (7. I. i8i- infr. h. t. L 18. I. 19- fupr. de adopt. L 33. §. 3. /. 39. tz. 1. est 2. fupr. de procur. I, 7. I. 8. fupr. de jurejur. I. r. §. 1. I. 10. tz. 5. L 31. §. 21. fupr. de cedil. ediB. I. I. tz. 10. est 12. fupr. de inspic. ventre. I. 9. inpr. Ist §. 3 .fupr. dereb. auBor. judic. I. 1. tz. II. §. 14. §. 15. fupr. quod legator. I. 53. §. i.fupr. de oblig. st' aB. I. 22. tz. 7. I. 73. fupr. ratum rem haberi. I. 27. fupr. ad leg. Jul. deadult. (8. /. 51. infr. de reg. jur. vide tamen /. 140. infr. h. t. (9. I. 564. in fin. infr. cod. I. 20. §. 18. fupr. de hered. petit. I. 2. §. 3- Jupr. de hered. vel aB. vend. (10. I. tq.supr. de rei vind. I. 21. §. 2. infin. fupr. de redii. ediB. (11. I. q7.s1/pr. h. t. (12. 1. 1. supr.-usufr. quemadm. caveat. I. 5. tz. 3. fupr. judicat, solvi. I. 63. fupr. iejudic. I. 5. §. ult. fupr. quib. ex cauf. in pojf. (13. /. 15. §• 10. fupr. deauro. (14. Adde l. 22. fupr. I. 81. I. ult. §. I. ir.fr. h. t. I. 38. §. 4. fupr. de usur. (15. I. 35. fupr. h. t. I. 20. sstp'- derci v:nd. L 31. inpr. Jupr. de reb. cred. (16. I. iq.supr.it Überall cauf. (17. /. 41. tz. fupr. de legat. 3. L 4. C. de cor, trab. empt. I.. 2.1 . 6. C. depraid. st uliisrcb. minor. (iS. I. 1. tz. 1. 1 . 14. inpr.ftipr. dcimpenjis. (19. /. 5. §. ult. fupr. d. t. [20. I.7.H fln. Jupr. soluto matrim. (21. I. 27. in sin. I. 28. fupr. dereivini. ' ".fupr. de usufr . I. 25. fupr. depignorat. 1 . 13. tz. 22. fupr. de^act. empt. I. 6. fupr. de impenfis. (27. I. 38 .fupr. de rei vind. L 7;. enfin. fupr. de pignorat. I. 8. fupr. de impenfis. I. 3. in pr.fupr. it contrar. tut. L 15. tz. 34. in fin.fupr. dedamno in.feB. (73. I. 27 .in Jhi. l qq. fupr. de rei vind. 1 . 8. Jupr. deimperfis. (74. sinmo vide . 1. mt.fupr. d. t. de impenf. (75. I. 7. in pr.fupr.d.t, [76. L 77- Jupr de legat. 3. (77. v. /. 75. fupr. h. t. (78. 1.108. §. 8- Jupr. de legat. 1. (29. t. q2.f1/pr. h. t. (*30. arg. I. 49. fupr. eoi. 'ct* ' ^ 201. I. 720. tz. 1. st ult. infr. eod. tz. ult. List, qui tejtam.tut. (32. Innuo vide L 7. in fin.fupr. quod eujufcunque uni- 7'£t/. (33. 1.2. in pr. fupr. l.\qq. inpr. I.147. infr. h.t. (34. 1. |82. fupr. ad leg. Falcid. (35. /. 61. fupr. d. t. (36. I. SI. §. z. \Jupr. de legat. 3. (37. 1. 38 . §. 6. fupr. de adii. ediB. appellan- i?6i De verborum significatione» 1762 appellantur. §. 1. Hoc sermone, Dum nupta erit, primie 1 nuptis significantur. §. 2. Inter esi ere & reddi rationes multum 2 intereil: necis, qui edere jussus fit, reliquum reddere debet: nam & argentarius edere rationem videtur , etiamsi, quod reliquum sit apud eum , non solvat. 90. ULPIANUS lib. 27. ad Sabinum. s)Ui, uti optimos maximasque sunt, xdes tradit: non hoc dicit, servitutem 3 illis deberi: sed 4 illud solum, ipsas redes liberas esse , hoc est, nulli servire. yi. PAULUS lib. 2. Fideicommissorum. MEorum3 & tuorum appellatione actiones quoque contineri ■* 1 dicendum est. 92. IDEM lib. 7. Quxstionum. pRoximus 6 est , cui nemo antecedit: supremus 7'est, quem nemo sequitur. 93. CELSUS lib. 19. Digestorum. MOventium, item mobilium appellatione , idem significamus: A si tamen apparet, defunctum animalia dnntaxat, quia se ipsa moverent, moventia vocasse: quod verum est. 94. IDEM lib. 20. Digestorum. yErbum reddendi quanquam significatum habet retro 8 dandi, ' recipit 9 tamen L per se dandi significationem. 95. MARCELLUS lib. 14. Digestorum. DOtest Reliquorum 10 appellatio & universos significare. 96. CELSUS lib. 20. Digestorum. J Itus 11 est, quousque maximus fluctus a mari pervenit: idque Marcum Tullium ajunt, cum arbiter esset, primum constituisse. §. 1. Pradia, dicimus aliquorum esse, non 12 utique communiter habentium ea , sed [vel] alio aliud habente. 97. IDEM lib. 32. Digestorum. PUm stipulamur, Quanta 13 pecunia ex hereditate Titii ai te ^ pervenerit, res 14 ipsas, qux pervenerunt , non pretia earum spectare videmur. 98. IDEM lib. 39. Digestorum. /"'Uni bisextum calendis est: nihil refert, [utrum] priore, an po- ^ steriore die quis natus fit, & deinceps sextum calendas ejus na- talis dies est: nam id biduum pro 13 uno die habetur: sed posterior dies intercalatur, non prior: ideo quo anno intercalatum non est , sexto calendas natus: cum bisextum calendis est , priorem diem natalem habet. §. 1. Coto putat, mensem intercalarem addi- titium esse, omnesque ejus dies pro momento temporis observat , extremoque diei mensis Februarii adtribuit Quintus Mucius. §. 2. Mensis autem intercalaris constat ex diebus vigintiocto. 99. ULPIANUS lib. 3. de Officio Consulis. yjOtionem accipere possumus, & cognitionem 16 & jurisdictio nem. §. 1. Continentes provincias accipere debemus eas, quae Italiae junctae sunt: ut puta Galliam : sed & Provinciam Siciliam magis inter continentes accipere nos oportet, quae modico freto Italia dividitur. §. 2. Instrumentorum appellatione, quae comprehendantur , perquam difficile erit separare : quae enim proprie sint instrumenta 17 , propter quae dilatio danda sit, inde dignoscemus, si in praesentiam personae,' quae instruere postit, dilatio petatur : puta qui 18 actum gestit, licet in servitute, vel qui actor fuit constitutus; putem videri instrumentorum causa peti dilationem. 100. IDEM lib. 2. de Officio Cons. (jPeciosas personas accipere debemus clarissimas personas utrius- que sexus: item eorum , qui ornamentis Senatoriis utuntur. ■j. 101. MODESTINUS lib. 9. Differentiarum. INter stuprum , & adulterium, hoc Interesse quidam putant, quod 19 adulterium in nuptam , stuprum in viduam committitur sed lex Julia de adulteriis hoc verbo indifferenter utitur. §. I. Divortium inter virum & 20 uxorem fieri dicitur : repudium vero sponsae remitti videtur: quod & in uxoris personam non absurde cadit. §.2. Verum est, morbum 21 esse temporalem corporis imbecillitatem, vitium vero perpetuum corporis impedimentum: veluti si talum excustit: nam & luscus utique vitiosus est. §. 3. Servis legatis etiam ancillas 22 deberi , quidam putant: quasi commune nomen utrumque sexum contineat. 102. IDEM lib. 7. Regularum. *QErogatur legi, aut abrogatur. Derogatur legi, cum pars detrahitur , abrogatur legi, cum prorsus tollitur. 103. IDEM lib. 8- Regularum. T Icet capitalis Latine loquentibus omnis causa existimationis videatur: tamen appellatio capitalis 23, mortis, vel amissionis civitatis, intelligenda est. 104. IDEM lib. 2. Excusationum. H 2 4 rsxvwv srcicryciU' y.Ti lori r]s iyyirat; iurelveuti. id est, Natorum appellatio & ad nepotes extenditur. 105. IDEM lib. 2. Responsorum. MOdestinus respondit, his verbis , Libertis, libertabusque meis, 1 libertum libertae testatoris 'non contineri. 106. IDEM lib. fing. de Praescriptionibus. tjlmiforios literas dicuntur , quse vulgo Apostoli 2; dicuntur : dimissoriae autem dictae, quod causa ad eum , qui appellatus est, dimittitur. 107. IDEM lib. 3. Pandectarum. jDJignare 26 libertum, hoc est, testificari, cujus ex liberis libertum eum esse voluit. 108. IDEM lib. 4. Pandectarum. TsEbitor inteUigitur is , a quo invito exigi pecunia potest. 109. IDEM lib. 3. Pandectarum. ßOnas fidei emptor esse videtur, qui ignoravit eam rem alienam esse: aut putavit eum , qui vendidit, jus vendendi habere, puta procuratorem , aut tutorem esse. no. IDEM lib. 6. Pandectarum. gEquefier dicitur, apud 27 quem plures eandem rem , de qua controversia est, deposuerunt: dictus ab eo , quod occurrenti, aut quasi sequenti eos , qui contendunt, committitur. ni. JAVOLENUS lib. 6. ex Caffio. QEnsere est constituere, & prscipere: unde etiam dicere solemus, Censeo hoc facias , & femet aliquid censuisse. f Inde Censoris nomen videtur esse tractum. 112. IDEM lib. 11. ex Caffio. JJLtus publicum est eatenus, qua maxime fluctus exsestuat. 2; Idemque juris est in lacu , nisi is totus privatus est. 113. IDEM lib. 14. ex Caffio. \/sOrbus sonticus 29 est, qui cuique rei nocet. 114. IDEM lib. 13. ex Caffio. C Olvendo ejse nemo inteUigitur , nisi qui solidum potest solvere. 115. IDEM lib. 4. Epistolarum. Q Uxstioest, fundus a possessione, vel agro, vel prxdio quid di- - stet ? J Fundus 30 est omne, quidquid solo tenetur, f Ager 31 est, [si] species fundi ad usum hominis comparatur, f Pojfejfio ab agro juris proprietate distat: quidquid enim adprehendimus , cujus proprietas ad nos non pertinet, aut nec potest pertinere , hoc posseffionem appellamus. Possessio ergo usus, ager proprietas loci est. f Prasdium utriusque suprascripte generale nomen est : nam & ager, & possessio hujus appellationis species sunt. (1. I. 68- in fin.supr. de jure dot. I. 26. in fin.supr. de paEl.dotal. I. qi.infin. pr.supr. de verb. oblig. [2. Confer.69. §. 4. supr.de evici. I. 8. §. 5. l.q.supr. de liberat, legat. I. 32. /. 81. I. 82. 1. III. supr. de condit.es demonfir. 1.22. infin. supr. de manum.teftam.l.qi. §. 7 .supr. de fideicom. libert. I. 4. C. de tefiam. manum. (3. I. P^.in fin.supr. de evici. (4. I. 126. infr. h. t. (3. I. 30. §. I .supr. ad SC. Trebell. (6. I. 34. in pr.supr. de vulg. csf pupill.subst. I. 9. in pr.supr. dereb. iub. I. 2. §. 2. U 4. supr. de suis & legit. (7. d. I. 34. inpr. 1. 1. §. 1 .supr. de bon. pojs.secund. tab, d. I. q.in pr.l. 162. inpr. I. 163. in pr. infr. h. t. (8- l. 39. §. 2.supr. deftatulib. ( 9 - l- 21. in fin.supr. de legat. 2. 1. 93. §. 1. 1. 100. inpr. supr. de le- l at - Z. (10. I. 160. infr. h. t. (11. I. 112. infr. eod. §. 3. Inft. ie rer. divis. (12. arg. I. 25. inpr. supr. h. t. I. 6. §. I .supr. de Tom. L divis, rer. I. 10. supr. de auro, immo vide l. ofi.supr. de ritu nupt. l-7o-s u P r - de legat. 3. (13. Adde l. 29. §. 2.supr. d. t. delegat. 3. (14. V. I. 222. infr. h. t. (13. I. 3. §.3 .supr. de mhusr. (16. /. 3. supr. de re judic, (17. Adde /. 7. supr. deferiis, (18. l.l.supr. deside infirmn. (19. /. 6. §. I .supr. ad leg. Jul. de adult. (20. I. 191. infr. h. t. (21. I. I. §. 7.supr. de adii, edici. (22. I. 40. §. 1 .supr. h. t. I. 62. in fin. I. 81. inpr. supr. de legat. 3. (23. /. S . supr. de pubi, judic. I. 2.1. 2%. supr. depcen. (24. /. 2. §. 7. in fin. supr. de excusat, adde l. $6. §. I .supr. h. t. (25. I. un.supr. de libell. dimijsor. (26. 1. 1. supr. de adsign. libert. (27. I. 6. /. 17. in pr.supr. depositi. (28. l.qh.supr.h.t. (29. I. 4. §. 5. 1. ult. §. 1 .supr. de adii, editi. (3 0, l- 60. supr. h. t. (31. I. 27. in pr. supr. eod. Ttt tt 116. IDEM l?6z Digestorum Lib. L. Tit. XVI. 116. IDEM lib. 7. Epistolarum. siUisquis mihi alius filii filiusve heres fit, Labeo, non videri filiam contin eri : Proculus contra: mihi Labeo videtur verborum figuram sequi, Proculus mentem testantis. respondit: Non dubito, quin Labeonis sententia vera non 1 fit. 117. IDEM lib. 9. Epistolarum. V[On potest videri minus solvisse is , in quem amplioris summx actio non competit. 118. POMPONIUS lib. 2. ad Quintum Mucium. ZJOstes 2 hi sunt, qui nobis , aut quibus nos publice bellum de- x crevimus : exteri latrones , aut prxdones sunt. 119. IDEM lib. 3. ad Quintum Mucium. TjEreditatis appellatio sine dubio continet etiam damnosam 3 hereditatem : juris 4 enim nomen est, ficuti bonorum possessiv. 5 120. IDEM lib. 5. ad Quintum Mucium. yErbis legis XII. Tabularum his , Uti 6 legajjitsute rei, itajus efio , latiffima potestas tributa videtur, & heredis instituendi, & legata, & libertates7 dandi, tutelas8 quoque constituendi : sed id interpretatione coangustatum est, vel legum ; vel auctoritate jura constituentium. 121. IDEM lib. 6. ad Quintum Mucium. IjSnra pecuniae, quam percipimus, in fructu 9 non est: quia non ex ipso corpore, sed ex alia causa est, id est , nova obligatione. 122. IDEM lib. 8- ad Quintum Mucium. gErvius ait: si ita scriptum sit, Filio, filiisque meis hofice tutores do : masculis duntaxat tutores datos : quoniam singulari casu hoc, filio, ad pluralem videtur transisse, continentem eundem sexum , quem singularis prior positus habuisset: sed hoc facti, non juris habet quxstionem : potest enim fieri, ut singulari casu de filio senserit, deinde 10 plenius omnibus liberis prospexisse in tutore dando voluerit, quod magis rationabile esse videtur. 123. IDEM lib. 26. ad Quintum Mucium. yErbum Erit 11 interdum etiam prxteritum, nec solum futurum ’ tempus demonstrat: quod est nobis necessarium scire , L eum codicilli ita confirmati testamento fuerint, Quod in codicillis ficri- f tum erit: utrumne futuri temporis demonstratio fiat, an etiam prxteriti, si ante scriptos codicillos quis relinquat: quod quidem ex voluntate scribentis interpretandum est. f Quemadmodum autem hoc verbum Est, non solum prxsens 12 , sed & prxteritum tempus significat: ita & hoc verbum Erit , non solum futurum , sed interdum etiam prxteritum tempus demonstrat: nam cum dicimus, lucius Titiusfiolutus est [«/>] obligatione: & prxteritum & prxsens significamus : sicut hoc , Lucius Titius alligatus est : & idem fit , «um ita loquimur , Troja capta est. non enim ad prxsentis facti demonstrationem refertur is sermo , sed ad prxteritum. ■ 124. PROCULUS lib. 2. Epistolarum. UiEc verba, Ille aut ille , non solum disjunctivx, sed etiam sub- _ disjunctivx orationis sunt, f Disjunctivum est, veluti cum dicimus, Aut dies, aut nox est, quorum posito altero, necesseest, tolli alterum : item sublato altero , poni alterum : ita simili figuratione verbum potest esse subdisjunctivum, f Subdisjunctivi autem genera sunt duo. Unum , cum ex propositis finibus ita non potest uterque esse, ut possit neuter esse: veluti cum dicimus , Aut sedet, aut ambulat: nam ut nemo potest utrumque simul facere: ita aliquis potest neutrum , veluti is, qui accumbit, f Alterius generis est, cum ex propositis finibus ita non potest neuter esse , ut possit utrumque esse , veluti cum dicimus , omne animal aut facit, aut patitur: nullum est enim, quod nec faciat, nec patiatur: at potest simul & facere , & pati. T^r 125. IDEM lib. 5. Epistolarum. IN Epos Proculo suo salutem : Abeo , qui ita dotem promisit: Cum 1764 commodum erit, dotis filice mece tibi erunt aurei centum, putasne protinus nuptiis factis dotem peti posse? quid, fi ita promisisset' Cum potuero, do:i erunt ? quod si aliquam vim habeat posterior obligatio, PoJJit verbum quomodo interpretaris? utrum xre alieno deducto, an exstante? Proculus: cum dotem quis [ita] promisit, Cum potuero , doti tibi erunt centum : existimo, ad id, quod actum est, interpretationem redigendam esse : nam qui ambigue loquitur, id loquitur, quod ex his, qux significantur, sensit: propius est tamen, ut hoc eum sensisse existimem , deducto xre alieno potero, potest etiam illa accipi significatio , cum salva dignitate mea potero: qux interpretatio eo magis accipienda st, si ita promissum est, Cum commodum erit, hoc est , cum sine incommodo meo potero. 126. IDEM lib. 6. Epistolarum. CI, cum fundum tibi darem , legem ita dixi, Uti optimus maxi- 0 musque ejset: & adjeci, Jus fundi deterius facium non ejeper dominum , preestabitur : amplius eo prxstabitur nihil: etiam si prior pars, qua scriptum est , Uti optimus maximusquefit, liberum 13 esse significat: eoque, si posterior pars adjecta non esset, liberum prxstare deberem : tamen inferiore parte fatis me liberatum putOf quod ad jura attinet, ne quid aliud prxstare debeam, quam jus fundi per dominum deterius factum non esse. 127. CALLISTRATUS lib. 4. de Cognitionibus. JfEflis appellatione , tam virilis , quam muliebris , & scenica, y etiam si tragica aut citharoedica fit, continetur. 128. ULPIANUS lib. I. ad Legem Juliam & Papiam. CPadonum generalis appellatio est: quo nomine tam hi, quina- 0 tura spadones sunt, item thlibix , thlasix , sed & fi quod aliud genus spadonum est, continentur. 129. PAULUS lib. i. ad Legem Juliam & Papiam. QUi mortui nascuntur, neque nati, neque procreati videntur: Nc quia nunquam liberi appellari potuerunt. 130. ULPIANUS lib. 2. ad Legem Juliam & Papiam. s Ege 14 obvenire hereditatem, non improprie quis dixerit & eam, qux ex testamento 1; defertur: quia Lege xii. Tabularum testamentarix hereditates confirmantur. 131. IDEM lib. 3. ad Legem Juliam & Papiam. A Liud 16 fraus est , aliud pcena. Fraus enim sine poena esse potest: pcena fine fraude esse non potest. Pcena est noxx vindicta : fraus & ipsa noxa dicitur , Si. quasi poenx quxdam prxparatio. §. 1. Inter multam autem 17, & poenam, multum filterest: cum pcena generale sit nomen, omnium delictorum coercitio; multa specialis peccati, cujus animadversio hodie pecuniaria est : poena autem non tantum pecuniaria, verum capitis & existimationis irrogari solet: & 1 8 multa quidem ex arbitrio ejus venit, qui multam dicit; poena non irrogatur, nisi qux quaque lege, vel quo alio jure specialiter huic delicto imposita est: quinimo multa ibi dicitur, ubi specialis poena non est imposita. Item 19 multam is dicere potest, cui judicatio data est. Magistratus solos & Prxsides provinciarum posse multam dicere , mandatis permissum est: pcenam autem unusquisque irrogare potest , cui hujus criminis five delicti exeeutio competit. 132. PAULUS lib. 3. ad Legem Juliam & Papiam. A Nniculus 20 amittitur , qui extremo anni die moritur : & consuetudo loquendi, id ita esse, declarat, Ante diem decimum calendarum , post diem decimum calendarum: neque utro enim sermone undecim dies significantur. §. 1. Falsum est, eam peperisse, cui mortux filius exsectus est. (1. I. 122. I. 201. infr. eod. I. t6. in pr. supr. de testum, tut. I. 45. in pr.supr. de legat.. 7 . (2. I. 234. in pr. infr. h. 1 . 1 . iq.supr. de captiv. (3. v. /. 3. in pr. supr■ ad leg Falcid. I. 3. in pr. supr. de bon. pojs. (4. /. 50. in pr. supr. de bered, petit. §. 2. Inft. de reb. corporal. (5. I. 208.2«/)'. h.t.l. 3. §. 1. supr. de bon. pojfejs. v'- Infl.de lege Falcid. in pr. LLov. 22. c. 2. (- (8- * l - inpr.supr. de testam, tut. I. 53 .supr. h. t. I. a 4 -sapr. deu/ur. (io. I. uC.supr. h. t. I. 16. supr, de testam, i tut. §. ult. List, qui testam, tut. (11. I. I$.supr. de jure codicill. (12. I. 34. §. I. supr. de auro. (13. I. 90. supr. I. 169. infr.b.t, l. 75. supr. de eviCl. I. e,i),supr. decontrah. empt. (14. I. l.supr. de hered. petit. (15. Vide tamen l. 3. §. 2. supr. pro socio. (16. Conf. I. 23. §. 2. supr. decedil. edill. (17. I. 244. infr. h. t. (18. I. 80 .supr. h. t. ; d. I. 244. in sin. adde 1. 15. in pr.supr. admunicipal. (l9- I *• (9. Immo vide j fin.supr.de judic. (20. I. 134. infr.b.t. 133 - 1765 De verborum significatione. 1766 133. ULPIANUS lib. 4. ad Legem Juliam & Papiam. CI quis sic dixerit, ut intra diem mortis ejus aliquid fiat: ipse 1 ^ quoque dies, quo quis mortuus est , numeratur. 134. PAULUS lib. L. ad Legem Juliam & Papiam. JNnicqlus non statim ut natus est, sed trecentesimo sexagesimo quinto die dicitur , incipiente plane , non exacto die , quia annum civiliter , non 2 ad momenta temporum , sed ad dies numeramus. iZ;. ULPIANUS lib. 4. ad Legem Juliam & Papiam. QUaret aliquis: si portentosum 3 , ve! monstrosum , vel debile mulier ediderit, vel qualem visu vel vagitu novum , non human® figurat, sed alterius magis animalis , quam hominis partum, an quia enixa est, prodeste ei debeat? Et magis est, ut h®c quoque parentibus prosint 4: nec enim est, quod eis imputetur, qu®, qualiter potuerunt, statutis obtemperaverunt: neque id, quod fataliter accestit, matri damnum injungere debet. 136. IDEM lib. 5. ad Legem Juliam & Papiam. QEneri ; appellatione & neptis , & proneptis, tam ex filio, quam ex filia editorum, c®terarumque maritos contineri, manifestum est. 137. PAULUS lib. 2. ad Legem Juliam & Papiam. ’T’Er enixa videtur, etiam qu® trigeminos 6 pepererit. 138. IDEM lib. 4. ad Legem Juliam & Papiam. piEreditatis appellatione bonorum quoque poste Isio contine- tur. 7 139. ULPIANUS lib. 7. ad Legem Juliam & Papiam. ICDificia Rom® fieri etiam ea videntur, qu® in continentibus 8 Rom® »dificiis fiant. §. 1. Perfecisse xdificium is videtur, qui consummavit, ut jam in usu este postit. 140. PAULUS lib. 6. ad Legem Juliam & Papiam. PEpisse 9 quis intelligitur , quamvis alii adquisiit. ^ 141. ULPIANUS lib. 8. ad Legem Juliam & Papiam. UTiam ea mulier , cum moreretur , creditur filium habere, qu® ^ exciso 10 utero edere postit: necnon etiam alio casu mulier potest habere filium , quem mortis tempore non habuit: utputa eum, qui ab hostibus remeavit. 142. PAULUS lib. 6. ad Legem Juliam & Papiam. TRiplici modo conjunctio 11 intelligitur: aut enim re per se conjunctio contingit, aut re L verbis, aut verbis tantum. J Nec dubium est, quin conjuncti sint, quos & nominum , & rei complexus jungit: veluti, Titius & ALsvius ex farte dimidia heredessunto: vel [ita], Titius M/eviusque heredessunto: vel, Titias cum Mcevio ex farte dimidia heredessunto. J Videamus autem, nc, etiamsi hos articulos detrahas, U > que, cum, interdum 12 tamen conjunctos accipi oporteat: veluti Lucius Titius, Publius Pluvius ex farte dimidia heredessunto : vel ita , Publius Maevius , Lucius Titius heredes sunto : Semfronius ex farte dimidia heres eflo : ut Titius & M®vius veniant in partem dimidiam , & re & verbis conjuncti videantur. Lucius Titius ex farte dimidia heres esto. Sejus ex parte, qua Lucium Titium heredem institui, heres eflo. Semfronius ex farte dimidia heres esto. Julianus 13 , dubitari poste, tres semisses facti sint, an Titius in eundem semissem cum Gajo Sejo instittuus sit: sed eo quod Sempronius quoque ex parte dimi- (1. I. 1. §. q.supr. de succejs'. edici. (2. Vide tamen l. 3. §. 3. supr. deminor. (3. I. $8.supr. h. t. I. iq.supr. de flatu homin. I. 3. infin. C. de posthum. bered. I. 12. infin.sufr. de liber. & poftbum. (4- Vide tamen d. I. 14. I. 3. §. 2 .supr. defoftul. (6. L 7. in fr.sufr. de rcb. dub. (7. 1. i.sufr. de fojs. hered. petit. I. 2. supr.de bon.fojs. (z. /. 2. /. 87. supr. h. t. (9. v. I. 71. in fr.sufr. eod. (.10.1.6. infin. fr.sufr. de inojs. teftam. I. 12. in fr.sufr. de liber. &posthum. vide tamen l. 132. in fin.sufr. h. t. (11. I. 66.supr. * e 'cerei, instit. I. 85. supr. de legat. I. /. 80. I. iq.supr. de legat. 3. dia scriptus est, veresimilius esse , in eundem semissem duos coactos , & conjunctim heredes scriptos esse. 143- ULPIANUS lib. 9. ad Legem Juliam & Papiam. LD apud se quis habere videtur , de quo habet actionem 14: habe- tur enim, quod peti potest. 144. PAULUS lib. 10. ad Legem Juliam & Papiam. J^Ibro memorialium Massurius scribit, pellicem apud antiquos eam habitam , qu® , cum uxor non esset, cum aliquo tamen vivebat, quam nunc vero nomine amicam , paulo honestiore concubinam appellari. Granius Flaccus in libro de jure Papiriano scribit, pellicem nunc vulgo vocari, qu® cum eo, cui uxor sit, corpus misceat: quosdam eam, qu® uxoris loco sine nuptiis in domo sit, quam ■nxXt.xx.ilr Gr®ci vocant. 14;- ULPIANUS lib. 10. ad Legem Juliam & Papiam. Jflrilis appellatione interdum etiam totam 15 hereditatem contineri dicendum est. 146. TERENTIUS CLEMENS lib. 2. ad Legem Juliam & Papiam. COceri , socrus appellatione 16 avum quoque & aviam uxoris vel mariti contineri , respondetur. 147. IDEM lib. 3. ad Legem Juliam & Papiam. Q Ui in continentibus Urbis nati sunt, Rom® nati intelligan- - tur. 17 148. GAJUS lib. 8- ad Legem Juliam & Papiam. X^On 18 est sine liberis, cui vel unus 19 filius, unave filia est: hxcenim enunciatio, habet liberos, [non habet liberos'] , semper plurativo numero profertur: sicut & pugillares & codicilli. 149. IDEM lib. 10. ad Legem Juliam & Papiam. XTAm qu emjine liberis ejfe, dicere non possumus: hunc neeesse est dicamus liberos habere. 150. IDEM lib. 9. ad Legem Juliam & Papiam. CI ita a te stipulatus fuero , Quanto 20 minus ä Titio consecutus fuero, tantum dare spondes } non solet dubitari, quin, fi nihil ä Titio fuero consecutus , totum debeas, quod Titius debuerit. 151. TERENTIUS CLEMENS lib. 5. ad Legem Juliam & Papiam. T)Elata hereditas intelligitur, quam quis possit adeundo consequi. iSr- GAJUS lib. 10. ad Legem Juliam & Papiam. XJOminis appellatione tam foeminam, quam masculum contineri, xx non dubitatur. IS3- TERENTIUS CLEMENS lib. 11. ad Legem Juliam & Papiam. J^Ntelligendus est mortis 21 tempore fuisse , qui in utero relictus IS4- MACER lib. 1. ad Legem vicesimam. JLTHle fassus non a milliario urbis, sed ä continentibus aedificiis numerandi sunt. iSS. LICINNIUS RUFINUS lib. 7. Regularum. pRoximi appellatione etiam ille continetur , qui solus 22 est. 156. IDEM lib. 10. Regularum. T/fAjore 23 farte anni possedisse quis intelligitur, etiam si duobus mensibus possederit: si modo adversarius ejus aut paucioribus [diebus,] aut nullis possederit. 157. rELIUS GALLUS lib. 1. de Verborum, qu® ad Jus pertinent, significatione. pAries est , sive murus , sive maceria est. §. 1. Item via est, sive semita, sive iter est. _ (12. v. I. 28. in fin.sufr. h. t. (13. I. 15. in fr.sufr. de hered. instit. (14. I. %2.supr. de adquir. rer. domin. immo vide l. 204. infr, de reg. jur. (15. Adde/. 2. C.de hered. inftit. (16.1.3. §.2. supr. defoftul. I. 14. H. ult. circa med. supr. de ritunupt. (17. I. 87. supr. h. t. (18. /. IOI. §. I. supr. de condit. U demonstr. (19. Adde/. 17. §.'4 .supr. ad SC. TrebeU. (20. /. 2,2.supr. h.t. I. 116. supr. de verb. oblig. (21. /. 18. supr. quando dies legat. (22. /. 9. in fin. fr.sufr. de reb. dub. I. I. §. 6-sufr. unde cognati. 623 /. I. supr. utrubi. §. 4. circa fin. de interdici. Ttt tt 2 IS8. CEL- I7Ö7 Digestorum Lib. L. Tit. XVI, 1768 x S 8. CELSUS lib. 25. Digestorum. F s usu Juris frequenter uti nos, Cascellius ait, singulari appellatione cum plura generis ejusdem significare vellemus: nam & multiim’hominem venisse Romam , & piscem vilem esse, dicimus. Item in stipulando fatis habemus de herede cavere, Si ea res fecundum me heredcmve meum judicata erit: & rursus , Quod ab eam rem te heredemve tuum: nempe seque , si plures heredes sint, continentur stipulatione. 159. ULPIANUS lib. 1. ad Sabinum. TjTiam aureos nummos ses dicimus. 160. IDEM lib. 2. ad Sabinum. flEterorum o reliquorum 1 appellatione etiam omnes continen- '' tur, ut Marcellus dixit, circa eum, cui optio e fervi legata est, exteri Sempronio: nam tentat, si non optet, omnes ad Sempronium pertinere. 161. IDEM lib. 7. ad Sabinum. "VjOn est pupillus, qui in utero est. 162. POMPONIUS lib. 2. ad Sabinum. TN vulgari substitutione Z , qua ei, qui supremus morietur , he- A res substituitur, .recte substitutus etiam unico 4 intelligitur, exemplo duodecim Tabularum, ex quibus proximus ; agnatus & solus habetur. §. 1. Si quis ita in testamento scripserit, Si quid filio meo acciderit , Damas servus meus liber cfio: mortuo filio , Damas liber erit: licet enim accidant & vivis , sed vulgi sermone etiam mors 6 significatur. 163. PAULUS lib. 2. ad Sabinum. I Lia verba, optimus maximusque , vel in eum cadere possunt, qui 1 solus est, sic & circa Edictum Praetoris suprema: tabulae habentur, & solae. 7 §. 1. Pueri 8 appellatione etiam puella significatur : nam & fceminas puerperas appellant recentes ex partu , & Graece rruillor communiter appellatur. ' 164. ULPIANUS lib. !<;. ad Sabinum. NTomen filiarum 9 & in posthumam cadere , quaestionis non est : quamvis posthumae non cadere in eam, qux jam 10 in rebus humanis sit, certum fit. §. 1. Partitionis nomen non semper dimidium significat: sed prout est adjectum : potest enim juberi aliquis , & maximam partiri; posse, & vicesimam , & tertiam , & prout libuerit: sed fi non fuerit portio u adjecta, dimidia pars debetur. §. 2. Habere, sicut pervenire 12, cum effectu accipiendum est. 16;. POMPONIUS lib. ;. ad Sabinum. T/’Enijfe ad heredem nihil intelligitur , nisi deducto iere alieno. 166. IDEM lib. 6. ad Sabinum. TjRbana familia, & rustica, non loco 13 , sed genere 14 distin- ^ guitur : potest enim aliquis dispensator , non esse servorum urbanorum numero , veluti is , qui rusticarum rerum rationes dispenset, ibique habitet, non multum abest ä villico : insularius autem urbanorum numero est: videndum tamen est, ipse dominus quorum loco quemque habuerit: quod ex numero familiis , & vicariis apparebit. §. 1. TernoBare extra Urbem intelli- gendus est, qui nulla parte noctis in Urbe est. Ter enim totam noctem significat. 167. ULPIANUS lib. 2;. ad Sabinum. ffArbonum 15 appellatione materiam non contineri : sed an lignorum ? & fortaffis quis dicet, nec lignorum 5 non enim lignorum gratia habuit, f Sed & titiones, & alia ligna costa , ne fumum faciant, utrum ligno, an carboni, an suo generi adnumera- bimus? Et magis est, ut proprium genus habeatur, f Sulphurata 16 quoque de ligno atque eandem habebunt definitionem, f Ad faces 17 quoque parata non erunt lignorum appellatione comprehensa , nisi haec fuit voluntas. | Idem & de nucleis olivarum sed & de balanis est 18 , vel si qui alii nuclei, f De pinu 19 autem integri strobili, ligni appellatione continebuntur. 168. PAULUS lib. 4. ad Sabinum. pAli 20 & perticae in numerum materiie redigendi sunt, & ideo lignorum appellatione non continentur. 169. IDEM lib. ;. ad Sabinum. ■VTOn tantum in traditionibus 21 , sed & in emptionibus 22, & stipulationibus 23, & testamentis 24 adjectio haec , uti optimus 25 maximusque est , hoc significat, ut liberum praestetur pra- dium , non ut etiam servitutes ei debeantur. 26 170. ULPIANUS lib. 33. ad Sabinum. ££Eredis appellatione omnes 27 significari successores credendum est, etsi verbis non sint expreffi. 171. POMPONIUS lib. 16. ad Sabinum. pErvenisse ad te recte dicitur, quod per te ad alium pervenerit, ut in hereditate, a liberto per patronum filiumfamilias patri ejus adoptivo adquisita , responsum est. 172. ULPIANUS lib. 38. ad Sabinum, s Iberti appellatione etiam libertam contineri placuit. ^ 173. IDEM lib. 39. ad Sabinum. QOllegarum appellatione hi continentur , qui sunt ejusdem potestatis. §. 1. Qui extra 28 continentia urbis est, abest: este* rum usque ad continentia non abesse videbitur. 29 174. IDEM lib. 42. ad Sabinum. A Lind est, promittere, furem non esse, aliud furto noxaque x solutum : qui enim dicit, furem 30 non esse , de hominis proposito loquitur : qui furtis noxaque 31 solutum , nemini este furti obligatum, promittit, 175. POMPONIUS lib. 22. ad Sabinum. JSAciendi verbo, reddendi etiam causa continetur. 176. ULPIANUS lib. 45. ad Sabinum. ^Olutionis 32 verbo satisfactionem quoque omnem accipiendam placet: solvere dicimus eum , qui fecit, quod facere promisit. 177. IDEM lib. 47. ad Sabinum. "MiAtura cavillationis 33, quam Grxci roistrrr (id est, acervalem syllogismum ) appellaverunt, hxc est, ut ab evidenter veris, per brevissimas mutationes , disputatio ad ea, qux evidenter falsa sunt, perducatur. 178. IDEM lib. 49. ad Sabinum. pEcunite verbum mm solum numeratam pecuniam complectitur, verum omnem 34 omnino pecuniam, hoc est, omnia corpora: nam corpora quoque pecunia» appellatione contineri, nemo est qui ambiget. §. i. Hereditas juris 3; nomen est, quod & acceffionem 36 & decclsionem in se recipit: hereditas autem vel maxime fructibus augetur. §. 2. ABionis 37 verbum & speciale est & generale: nam omnis actio dicitur, sive 38 in personam, sive in rem sit petitio : sed 1 lerumque actiones personales solemus dicere: petitionis autem verbo in rem actiones significari videntur; persecutionis 39 verbo extraordinarias persecutiones puto contineri, utputa fideicommissorum , & si quas alix sunt , qus non habent juris ordinarii exeeutionem. §. 3. Hoc verbum, debuit, omnem omnino actionem comprehendere intelligitur , sive civilis, sive honoraria, sive fideicommissi fuit persecutio, r 179. IDEM lib. 51. ad Sabinum. iNter hxc verba, Quanti ea res erit , vel , Quanti 40 eam rem ese (1. I. qq.supr. h. t. I. vp.supr. de optione. I. 2. C. de bered, infiit. (2. d. I. 17. (3. v. I. 34. in pr.supr. de vulg. & pupiU. subfiit. (4. I. 9. in pr.supr, de reb. dub. (5. /. 155 .supr. h. t. d. I. q.inpr. (6. I . 26. in pr. supr. depositi. I . 41. §. 12. supr. de legat. 3. §. I. Jnft. de donat. (7. 1. 162. in pr.supr. h. 1.1. 1. §. j.supr. debon. pojs. secund. tub. (8. 1. 81. supr. delegat. I. (9. I. q.supr. de testam, tut. §. ult. Infl. qui testam, tut. (10. Vide tamen l. t6. in fin. supr. de testam, tut. (11 . 1 . 43. supr. de usufr. (12. I . 71. in pr.supr. h . t. (13. I . 198. infir. eod. I . 12. supr. desupeU. legat. (14. I . 60. §. 1. i. 99. in pr.supr. de legat. 3. I. 4. §. supr. de penu legat. (15. /. 55' § 7- supr. de legat. 3. (16. ii. I. $5. tz. 8. (17. d. I. §. 9. (l8. d. I. 55. §. t. (19. d. I. 5y §. ult. (20. 1. %(i.supr. de legat. 3. \7-s n st n -supr. de aB. empt. /. i. §. 1 .supr. de tigno junci. (21. /. izG. jupr. h. 1 . 1 . 75- supr. de evici. I, 20. §. i.supr. de adquir, rer. domin. (22. d. I. 75. 1. 5 9. supr. de contrah. empt. (23. d. I. 59. invir- jto non dixisti, d. I. 75. ibi, nisinominatim dixerit. (24. I. 69. §. 3- supr. de legat. 1. I. 92. I. 93. §. q.supr. de legat. 3. I. 18. §• 9- ^ 22. supr. de instruB. vel instrum. (25. 1. 126. supr. h. t. (26. I. 90 .supr. eod. (27. 1. 65. supr. eod. (28- l- 199. infr. eod. (29. d. I. 199- L 2- supr. eod. 1. 5.1. 6. supr. deprocur. (30. I. 22$. infr. h. 1.1. iq. §■ i- /. 31. §. i.supr. de adii. cdiB. (31. 1. 17. §. 17. supr. d. t. de adii. ediB. (32. I. 52. I. 54 .supr. desolution. I. 6. §. I. in fin.supr. de muner. (33, l. 65. infr. de reg. jur. (34. 1. 5- <- 88- L 97 -f u P- ^ 222. infr. h. t. I. pen. §. 1. C. de conflit, pecun. (35. L 50. infr. supr. de hered. petit. (36. L 20. §. 3 .supr. d. t. (37. v. I. 4 * 1 - §■ 1 ‘ l. 31. supr. de oblig. & aB. I. 34 .supr. h. t. I. ult. C. de hered. vel aB. vend. (38. I. 28. L 37 -supr. de oblig. ts aB. (39. d. I. 28. (40. 1. 193. infr. b. t. 1769 De verborum significatione. 1770 sunt, nihil interest: in utraque enim clausula placet veram 1 rei Minationem fieri. i8°. POMPONIUS lib. 30. ad Sabinum. *t 'Ugurii appellatione omne aedificium, .quod rustica; magis custo- * diae convenit, quam urbanis aedibus, significatur. §. 1. Ofi- lins ait, tugurium a tecto, tauquam tegularium esse dictum , ut toga, quod ea tegamur. 181. IDEM lib. 3;. ad Sabinum. yErbum illud pertinere 2 latissime patet : nam & eis rebus pe- ' tendis aptum est, quae dominii nostri sint, & eis, quas jure aliquo possideamus, quamvis non sint nostri dominii; pertinere ad nos etiam ea dicimus , qux in nulla eorum causa sint, sed esse possint. 182. ULPIANUS lib. 27. ad Edictum. [ DAterfamilias ] liber peculium non potest habere , quemadmo- dum nec servus bona. 3. 183. IDEM lib. 28. ad Edictum. T 'Aberna appellatio declarat omne utile ad habitandum xdifi- cium, nempe exeo, quod tabulis clauditur. 184. PAULUS lib. 30. ad Edictum. TNde tabernacula , & contubernales dicti sunt. 1 185- ULPIANUS lib. 28. ad Edictum. JNJlruHam autem tabernam sic accipiemus, qux & rebus & ho- 1 minibus ad negotiationem paratis constat. 186. IDEM lib. 30. ad Edictum. fOmmendare nihil aliud est , quam deponere. 4 ^ 187. IDEM lib. 32. ad Edictum. ■yErbum exaese pecunia , non solum ad solutionem referendum ' est, verum etiam ad delegationem. 4 188. PAULUS lib. 33. ad Edictum. XJAbere duobus 6 modis dicitur, altero jure dominii, altero, obtinere fine interpellatione id , quod quis emerit. §. 1. Cautum intelligitur, sive 7 personis, sive rebus cautum sit. I89. IDEM lib. 34. ad Edictum. VAcere oportere , & hanc significationem habet, ut abstineat quis ab eo facto, quod contra conventionem fieret, & curaret , ne fiat. 190. ULPIANUS lib. 34. ad Edictum. pRovinciales eos accipere debemus, qui in provincia domicilium * [habent,] non eos, qui ex provincia oriundi sunt. 191. PAULUS lib. 35. ad Edictum. TNter divortium 8 & repudium hoc interest , quod repudiari 1 etiam futurum matrimonium votest : non recte autem sponsa divortisse dicitur: quod divortium ex eo dictum est, quod 9 in diversas partes eunt, qui discedunt. 192. ULPIANUS lib. 37. ad Edictum. UfEc adjectio, plurifve, non infinitam pecuniam continet, sed 1 modicam, ut taxatio hxc, Solidos decem , plurifve, ad minutulam summam referatur. 193. IDEM lib. 38. ad Edictum. U/Ec verba, Quanti 10 eam rem paret efle , non II ad quod in- 1 terest, sed ad rei aestimationem 12 referuntur. 194. ULPIANUS lib. 43. ad Edictum. JNter donum & munus hoc interest, quod inter genus & spe- ciem : nam genus 13 esse donum Labeo a donando dictum , munus speciem, nam munus esse donum cum causa, utputa natalicium, nuptalicium. 19;. IDEM lib, 46. ad Edictum. pRonunciatio sermonis in sexu masculino ad utrumque 14 sexum plerumque porrigitur. §. 1. Familiae 15 appellatio qualiter accipiatur , videamus. Et quidem varie accepta est '• nam & in res & in personas deducitur, f In res, utputa in Lege XII. Tabularum his verbis, Adgnatus 16 proximus familias habeto, f Ad personas autem refertur familiae significatio ita, cum de patrono & liberto loquitur lex: ex ea familia , inquit, in eam familiam , & hic de singularibus personis legem loqui constat. §. 2. Familia appellatio refertur & ad corporis cujusdam significationem, quod aut jure proprio ipsorum , aut communi universae cognationis continetur. f Jure proprio familiam dicimus plures personas , qux sunt sub unius potestate, aut natura, aut jure subjectae, utputa patremfamilias , matremfamilias, filiumfamilias, filiamfamilias, quique deinceps vicem eorum sequuntur, utputa nepotes & neptes, & deinceps. Pater autem familias appellatur, qui in domo dominium habet: recteque hoc nomine appellatur , quamvis filium non habeat: non enim solam personam ejus, sed & jus demonstramus. Denique & pupillum patremfamilias appellamus; & cum paterfa- milias moritur , quotquot capita ei subjecta fuerunt, singulas familias incipiunt habere : singuli enim patrumfamiliarum nomen subeunt: idemque eveniet & in eo, qui emancipatus est: iiam & hic fui 17 juris effectus propriam familiam habet, t Communi jure familiam dicimus omnium adgnatorum; nam etsi, patrefami- lias mortuo, singuli singulas familias habent: tamen omnes, qui sub unius potestate fuerunt, recte ejusdem familiae appellabuntur, qui ex eadem domo & gente proditi sunt. §. 3. Servitutum quoque solemus appellare familias, ut in Edicto Praetoris ostendimus lub titulo de furtis , ubi Praetor loquitur de familia Publicanorum 18: sed ibi non omnes fervi, sed corpus quoddam servorum demonstratur , hujus rei causa paratum, hoc est , vectigalis causa: alia autem parte Edicti omnes fervi continentur: ut de hominibus coactis 19 , & vi bonorum raptorum 20 : item redhibitoria 21 , si deterior res reddatur emptoris opera, aut familix ejus, & Interdicto unde 22 vi, familix appellatio omnes servos comprehendit: sed & filii continentur. §. 4. Item appellatur familia plurium personarum , qux ab ejusdem ultimi genitoris sanguine proficiscuntur : sicuti dicimus familiam Juliam , quasi a fonte quodam memoris. §. 5. Mulier autem familix sus, & caput , & finis est. 196. GAJUS lib. 16. ad Edictum provinciale. pAmilix appellatione & ipse Princeps familix continetur. §. 1. Fceminarum liberos in familia earum non esse, palam est: quia qui nascuntur, patris, non matris familiam lequuntur. 197. ULPIANUS lib. ;o. ad Edictum. iNdicasse 23 est detulisse, arguisse, accusasse, & convicisse. 198. IDEM lib. 2. de omnibus Tribunalibus. PJRbana 24 prxdia, omnia xdiicia accipimus, non lohnn ea, quae sunt in oppidis, sed & fi forte stabula sunt, vel alia meritoria in villi?, & in vicis: vel fi prstoria voluptati tantum deservientia : quia urbanum prxdium non 25 locus facit, sed materia. Proinde hortos quoque, si qui sunt in xdificiis constituti, dicendum sit, urbanorum appellatione contineri, f Planest plurimum horti in reditu sunt , vinearii forte , vel etiam olitorii: magis hxc non sunt urbana. 199. IDEM lib. 8. de omnibus Tribunalibus. jlsfentem accipere debemus eum, qui non est eo loci 26, in quo loco petitur : non enim trans mare absentem desideramus: & si forte extra 27 continentia Urbis fit, abest : exterum usque ad continentia non abesse videbitur, si non latitet. §. 1. Abesse non videtur , qui ab hostibus captus est, sed qui a latronibus detinetur. 200. JULIANUS lib. 2. Digestorum, fi/Ec stipulatio , Noxis solutum prieflari, non xstimatur , ad eas 28 noxas pertinere, qux publicam exercitationem & coercitionem capitalem habent. (i. d. I. 193. I. 7. §. 2 .supr. quod falso tut. I. 4. §. 11. supr. vi Ion. rapt. [2. 1. 70. in fin.supr. h. t. I. 9. §. 3 .supr. de reb. aucl. jv.die. I. 53. §. 1. supr. de oblig. U aci. (3. I. 13. supr. ex quib. emis majora (4. I. 2 $. I. 26. in pr.supr. depositi. (5. /. 8- §. Z. supr. ai SC. Vellej. (6. I. 38. §• e).supr. de verb. oblig. (7. Vide tamen l. 3. C. h. t. (8- l. 101. §. I. supr. eoi. (9. I. 2. in pr. supr. de divort. (10. I. 179. supr. h. t. (11. Immo vide l. 3. irt f-n.supr. uti pojsietis. I. I. §. e,.supr. ne vis fiat ei. I. 8- §. fin.supr. ntam rem haberi. (12. rf. I. 179. (13. Immo vide /.214.2« sin. infr. h. t. (14. /. 1. supr. eod. I. 7. §. I. supr. de jurisd. I. 62. in sn. /,65. §, 6. supr. de tegat. 3. (15. Adde l. 40. §. 2, supr. I. 196. infr. h. 1 . 1 . 69. in fin.supr. de legat. 2. /- I- §. iH.supr. de vitf vi armat. (16. §. 4. Infl. de legit, adpmf. succefl. (17. v. !. 4 .supr. dehis , qui fui vel alieni juris. [)8- /- I- inpr. fi § 4. Cupr. depublicun. (19. /. 2.2« pr.supr. vi bon. rapt. (20. d. I. 2. 8. 14. (21. I. 1. §. 1. vers. ß quii autem. I. 25. §. I. es 2. I. 31. K. 14 .supr. de adii, edici. (-2. /• I- §• - 5 - '6- J 7 - C? iS \.supr. de vi fis vi armat. (23. I 3 - §. IZ- Ö’ H-s«pr. de SC. Silan. "24 Adde l. 166. supr. I. 211. infr. h. t. I. I. supr. commun. prad. j 13 inpr. supr. defundo dotali. §. I. Infl. deservit. (2;. I. 16. C. de prted. fis aliis reb. min. ( 26. /. 4. §. 4. supr. de damno infeii. r 2t 1 . 17 %. in fin.supr. h. t: (2%. l.li. insin.supr. de evitt. j ar Ttttta 201.IDEM 177 t Digestorum Lib. L. Tit. XVI. 1772 ^1. IDEM. lib. 81 . Digestorum. J Usta interpretatione recipiendum est, ut appellatione filii stcuti filiamfamilias contineri saepe respondebimus, ita & pos videatur 2 comprehendi, f Et patris nomine avus quoque demonstrari intelligatur. 3 202. ALFENUS VARUS lib. 2. Digestorum. pUm in testamento scriptum esset, ut heres in funere , aut in monumento dumtaxat aureos centum consumeret: non licet minus consumere: si amplius vellet, licet: neque ob eam rem contra testamentum facere videtur. 203. IDEM lib. 7. Digestorum. TN lege censoria portus Sicili» ita scriptum erat: Servos , quos do- -*■ mo quis ducet , suo 4 usu , pro his portorium ne dato. Quaerebatur, fi quis ä Sicilia servos Romam mitteret fundi instruendi causa, utrum pro bis hominibus portorium dare deberet, necne ? Respondit , duas esse in hac scriptura quxstiones ? primam , quid esset, domum ducere: alteram , quid esset, suo usu ducere, f Igitur quaeri soleret, utrum ubi quisque habitaret, sive in Provincia , sive in Italia , an duntaxat in sua cujusque patria domus esse recte dicetur? Sed de ea re constitutum este, eam domum 5 unicuique nostrum debere existimari, nb: quisque sedes & tabulas haberet, fuarumque rerum constitutionem fecisset, f Quid autem esset, usufio, magnam habuisse dubitationem: & magis placet, quod 6 victus fui causa paratum est , tantum contineri. Itcmque , de servis eadem ratione quaeri, qui eorum usus lui causa parati essent : utrum dispensatores, insularii, villici, atrienses , textores , operarii quoque rustici, qui agrorum colendorum causa haberentur , ex quibus [agris] paterfamilias fructus caperet, quibus se toleraret, omnes denique servos, quos quisque emisset, ut ipse haberet, [atque eis ad aliquam rem uteretur ] , neque ideo emisset , ut venderet ? Et sibi videri, eos demum usus fui causa patrem- familias habere , qui ad ejus corpus tuendum , atque ipsius cultum prxpositi destinatique essent: quo in genere junctores , cubicularii, coci, ministratores, atque alii, qui ad ejusmodi usum parati essent, numerarentur. 204. PAULUS lib. 2. Epitomarum [ Alfeni. ] pUeri appellatio tres significationes habet: Unam , cum omnes * servos pueros appellaremus : Alteram , cum puerum contrario nomine pueli» diceremus : Tertiam , cum »tatem f monstraremus. 205. IDEM lib. 4. Epitomarum Alfeni, r\Ui fundum vendidit, pomum recepit: nuces & ficos, & uvas duntaxat duracinas , & purpureas, & quas ejus generis essent, quas non vini causa haberemus , quas Grxci rf«u§iVs;, id est, comestibiles appellarent, recepta videri. 206. JULIANUS lib. 6. ex Minicio. 209. Jfinaria 7 vasa proprie vasa torcularia esse placet: dolia autem ^ & serias tamdiu in ea causa esse , quamdiu vinum haberent: cum sine vino esse desinerent, in eo numero non esse : quoniam ad alium usum transferri possent: veluti si frumentum in his addatur : eandem causam amphorarum esse, ut cum vinum habeant, tum in vasis vinariis; cum inanes sint, tum extra numerum vinariorum sint: quia aliud in his addi postit. 207. AFRICANUS lib. 3. Quxstionum. Jut Ercis appellatione homines 8 non contineri, Mela ait: & ob eam rem mangones, non mercatores, sed venaliciarios 9 appellari ait: & recte. 208. IDEM lib. 4. Quxstionum. JiOnorum 10 appellatio, sicut hereditatis , universitatem quan- dam ac jus successionis, & non singulares res demonstrat. FLORENTINUS lib. 10. Institu- ' tionum. ne-l QOram 11 Titio aliquid facere jussus, non videtur präsente eo I ^ fecisse , nisi is intelligat: itaque fi furiosus, aut infans sit aut dormiat, non videtur coram eo fecisse, f Scire autem, non etiam velle is debet: nam & invito eo recte fit, quod jussum est. 210. MARCIANUS lib. 7. Institutionum. IS , qui natus est ex mancipiis urbanis, & missus est in villam nutriendus, in urbanis servis constituetur. 211. FLORENTINUS lib. 8. Institutionum. pUndi 12 appellatione omne xdificium & omnis ager continetur: A sed in usu 13 urbana xdificia, xdes; rustica , vili» dicuntur. f Locus 14 vero sine xdificio , in urbe, area; rure autem ager 1; appellatur. Idemque ager cum xdificio fundus dicitur. 212. ULPIANUS lib. 1. de Adulteriis. pRtsvaricatores 16 eos appellamus, qui causam adversariis suis donant , & ex parte actoris in partem rei concedunt: a vari- cando enim prxvaricatores dicti sunt. 213. IDEM lib. 1. Regularum. I f'Edere diem sig nifica t, incip e re deberi pecuniam: Venire diem [ v significat, eum diem venisss, quo pecunia peti possit. Ubi pure 17 quis stipulatus suent, &‘ceffiF& venit dies: tibi in diem, ceffit 18 dies, sed nondum venit: ubi sub conditione 19 , neque cessit, neque venit dies,. pendente adhuc conditione. §. 1. Es alienum est, quod nos aliis debemus : xs suum est, quod alii nobis debent. §. 2. Lata 20 culpa est nimia negligentia, id est, non intelligere, quod omnes intelligunt. 214. MARCIANUS lib. 1. Pubi. Judiciorum. ~V 4 Unus proprie est, quod necessarie obimus, lege, more, im- u x periove ejus , qui jubendi habet potestatem, f Dona autem proprie sunt, qux nulla necessitate 21 juris, officii, sed sponte prxstantur. qux si non prxstentur , nulla reprehensio est: & si prx stentur, plerumque laus inest: sed in summa in hoc ventum est, ut non 22 quodcunque munus , id & donum accipiatur: at quod donum fuerit, id munus recte dicatur. 215. PAULUS lib. sing. ad Legem Fusiam Caniniam. potestatis verbo plura 23 significantur, in persona Magistratuum 24 imperium , in persona liberorum 2; patria potestas: in persona servi 26 dominium, f At cum agimus de noxs 27 deditione cum eo , qui servum non defendit: prssentis corporis copiam facultatemque significamus, f In Lege Atinia 28 in potestatem domini rem furtivam venisse videri, & si ejus vindican- dx potestatem habuerit, Sabinus & Cassius ajunt. 216. ULPIANUS lib. 1. ad Legem iEliam Sentiam. AJErum est, eum, qui in carcere elusus est , non 29 videri neque v vinctum, neque in vinculis esse , nisi corpori ejus vincula sint adhibita. 217. JAVOLENUS lib. 1. ex Posterioribus Labeonis. IN ter illam conditionem , Cum fari potuerit , U postquam 30 fari potuerit , multum interest: [nam] posteriorem scripturam uberiorem esse constat, at cum fari potuerit , arctiorem : & id tantummodo tempus significari, quo primum fari poffit. §. 1. Item ita data conditione, Illud facito in diebus, si nihil prxterea fuisset adjectum, in biduo 31 conditionem impier: oportet. Sarci , i «tsiii er a ims ■:ts 1 (1. I. 84. /. ilb.fupr. I. 220. §. 1. infr. h. t. I. 16. inpr.fupr. de testam, tut. (2. Immo vide /. 6 . fupr. d. t. de testam, tut. (3. Ex- cip. I. 44. §. I. est z.Jupr. de ritu nupt. (4. I. 5. C. de vetiig. U commis'. Adde /. 1. §. 2. fupr. de agnofe. est alend. liber. I. 5. §. i. fupr. de injur. L 7. C. de incolis. (6. /. 28 .fupr. de auro. (7. L 93. §. 4. fupr. delegat. 3. I. 17. in pr.supr. de aci. empt. L iq.supr. de tritico, (g. I. 1. §. I. fupr. de tributor, vide tamen L 73. §. 4. fupr . de legat. 3. (9. d. I. 1. §. 1. 1. 57. fupr. mandati. I. 37. I. 44. §. i.supr. de adii. editi. (10. I. II 9.fupr. b. t. I. 50. in pr. fupr. de bered, petit. (11. 1. 77. §. 5 .fupr. de recept. qui arbitr. (12. v. l.fto.supr.h.t. (13. I. 198./«fr. eod. (14. d. I. 60. (15. L 27. fupr. eod. (16. /. i.supr. de praevaricat. (17. §. 2. Inft. deverb. oblig. (ig. d. §. 2. (19. I. 13. §. q. fupr. de pignorib. (20. v. I. 226. infr. h. t. (21. I. 29. in pr.supr. de donat. (22. Immo vide /. 194. fupr. h. t. (23. 1. I. §. 4. fupr. de tributor. (24. 1. ;. I. iZ. fupr. dejurifd. L 3. inpr.fupr. ne visßat ei. I. 1. §. i.supr. mi feg. Jul. majest. (25. I. 1. §. zi. fupr. de exercitoria. (26. I. 3. §. 3 - fupr. de donat, inter vir. (f uxor. d. §. 21. (27. /. 21. §. 5-fupr. de noxalib. (28. I. 4. §. 6. fupr. deufurp. est ufucap. (29. Immo vide l. y.fupr. ex quib. cauf. major. (30. Adde /. 41. fupr. de manum. testam, (zi. I. 12. fupr. de testib. *18. PA- 177? De verborum significatione. 1774 ii8- PAPINIANUS lib. 27. Quastionum. ■\TErbum facere 1 omnem omnino faciendi causam complectitur, ' dandi, solvendi, numerandi, judicandi, ambulandi. 219. IDEM lib. 2. Responsorum. TNconventionibus contrahentium voluntatem potius, quam ver- -*■ ba spectari placuit. Cum igitur ea lege fundum vectigalem municipes locaverint, ut ad heredem ejus, qui suscepit, pertineret: jus heredum ad legatarium quoque transferri potuit. 220. CALLISTRATUS lib. 2. Quastionum. JHerorum 2 appellatione nepotes 3 & pronepotes , caterique 4, qui ex his descendunt, continentur, hos enim omnes suorum appellatione Lex xn. Tabularum comprehendit : totiens enim leges necessarium ducunt cognationum lingularum nominibus uti, veluti filii, nepotes, pronepotes, caterorumve, qui ex his descendunt, quotiens non omnibus , qui post eos sunt, praestitum voluerint: sed solis his succurrent, quos nominatim enumerent. At ubi non personis certis, non quibusdam gradibus prsftatur, sed omnibus, qui ex eodem genere orti sunt, liberorum appellatione comprehenduntur. §. 1. Sed & Papirius Fronto libro III. Responsorum ait, praedio cum villico & contubernali ejus & filiis legato ; , nepotes quoque ex filiis contineri , nili voluntas testatoris aliter habeat: filii 6 enim appellatione sepe L nepotes / accipi, multifariam placere. §. 2. Divus quoque Marcus rescripsit , non videri fine liberis defunctum , qui nepotem suum heredem reliquit. §. 3. Praeter haec omnia natura nos quoque docet, parentes pios, qui liberorum procreandorum animo & voto uxores ducunt , filiorum appellatione omnes , qui ex nobis descendunt, contineri : nec enim dulciore nomine possumus nepotes nostros, quam filii appellare : etenim idcirco filios, filiasve concipimus atque edimus , ut ex prole eorum, earumve diuturnitatis 8 nobis memoriam in aevum relinquamus. 22i. PAULUS lib. 10. Responsorum. DAulus respondit, falsum tutorem eum vere dici, qui tutor non est, sive habenti tutor datus est, sive non : sicut salsum testamentum, quod testamentum non est: & modius iniquus , qui modius non est. 222. HERMOGENIANUS lib. 2. Juris - Epitomarum. pEcunia 9 nomine non solum numerata pecunia ; sed omnes res, tam soli, quam mobiles , & tam corpora, quam jura continentur. 223. PAULUS lib. 2. Sententiarum. TAta io culpet finis est, non 11 intelligere id , quod omnes in- telligunt. §. 1. Amicos appellare debemus, non levi notitia conjunctos: sed quibus fuerint jura cum patrefamilias, honestis familiaritatis quasita rationibus. 224. VENULEJUS lib. 7. Stipulationum. Tslnculorum 12 appellatione, vel'privata, vel publica vincula significant: custodia vero 13 , tantum publicam custodiam. 225. TRYPHONINUS lib. i. Disputationum. pUgitivus 14 est, non is, qui solum consilium fugiendi a domino suscepit, licet id se facturum jactaverit: sed qui ipso facto fugae initium mente deduxerit: nam & furem 1;, adulterum, aleatorem, quanquam aliqua significatione ex animi propositione cujus- que sola quis dicere posset : ut etiam is, qui nunquam alienam rem invito domino subtraxerit, nunquam alienam matremfamilias corruperit, fi modo ejus mentis sit, ut occasione data id commissurus sit: tamen oportere eadem hac crimina assumpto actu intel- ligi: & ideo fugitivum quoque , & erronem non secundum propo fitionem solam, sed cum aliquo actu intelligi constat. (1. I. 175. supr. b. t. I. 73. supr. de legat. I. I. 60. inpr.supr. de condit.&demonftr. (2. /. 56. infin.supr. h. t. (3. I. ffi.supr. fohlt, mutrim. I. 6. supr. de testam, tut. (4. I. 10. §, 9. supr. de in ]usvocand. I. 1. §. 1 .supr. de legat, prafland. (;. /. 41. §. c,.supr. ielegitt. 3. (6. /. 84. supr. h. t. (7. I. iq.Jupr. I. 6. §. 1. C. de SC. Mitced. I. 59. supr. ile ritu nupt. excip. I. 6. supr. de testam, tut. 1 . 8. in pr.supr. de excusat. (8- l. 14. in sin. C. de legit, bered. Nov. ti.inpr, (9. I. 178. inpr.supr h.t. (10. I. 7. §. 2. supr. de aimin. pfi peric. tut. (n. I. 213. in sin. Jupr. h. t. (12. I. 9. I. 23. inpr. supr. ex quib. caus. major. (13. d.l.^.infin. (14./. *7' 1' 42- §- i.supr. de adii, editi. (1;. v. /. 174. supr. h. t. 226. PAULUS lib. 1. Manualium. M^Agna 16 negligentia, culpa est : magna 17 culpa, dolus 227. IDEM lib. 2. Manualium. ^X illa parte Edicti, Eum 18 , quem ei heredem ejse oportet, heredis heredibus bonorum posseffio non defertur. §. I. Item in substitutione his verbis, Quisquis 19 mihi heres erit , proximus heres tantum significatur, imo non tantum proximus heres, sed 20 etiam scriptus. 228. IDEM lib. fing. de Cognitionibus. MUnicipes 21 intelligendi sunt, & qui in eodem municipio nati sunt. 229. J.DEM lib. fing. de tacitis fideicommissis. p'Ransacla 22 finitave intelligere debemus, non solum quibus controversia fuit, sed etiam , qua sine controversia sint possessa. 230. IDEM lib. fing. ad Senatusconsultum Orfi- tianum. ITT sunt judicio 23 terminata, transactione composita, longioris temporis silentio finita. 231. IDEM lib. fing. ad Senatusconsultum Tertullianum. ,Uod dicimus, eum 24, qui nasci speratur , pro superstite esse: -tunc verum est , cum de ipsius jure queritur: aliis autem non prodest, nisi natus sit. 232. GAJUS lib. 1. de Verborum Obligation. UfEc enunciatio , Qua sunt pluris aureorum triginta , simul & quantitatis & astimationis significativa est. 233. IDEM lib. 1. ad Legem xn. Tabularum. pl calvitur sfi moretur , pfi frustretur. Inde elf calumniatores appellati sunt, quia per fraudem , & frustrationem alios vexarent litibus. Inde & cavillatio dicta est. §. 1. Post calend. Jan. die tertio pro salute Principis vota suscipiuntur. §. 2. Telum 25 vulgo quidem id appellatur, quod ab arcu mittitur : sed nunc omne significatur, quod mittitur manu. Ita sequitur, ut & lapis, 81 lignum, & ferrum hoc nomine contineatur. Dictumque ab eo , quod in longinquum mittitur, Graeca voce figuratum «Vo tS tü'aS, id est, ab eo, quod est longe Et hanc significationem invenire possumus & in Graeco nomine : nam quod nos telum appellamus , illi B Ixoc appellant, eo que nomine, vulgo quidem id significatur, quod ab arcu mittitur : sed non minus omne significatur, quod [cum] mittitur manu, xno r» SJ.AAi- txibxi , « jaciendo. Admonet nos Xevsgticv, id est, Xenophon: nam ita scribit: K«i rx ßihtt oseon hpiqera , Aoy%xi . rsisitj.x- rct, M s ««KC< 71 oh}.a evS-Ak fj.miyy.ax , onhht» Se hvycx. Id est : Venena multa quidem bona mixta , multa autem mala. §. 1. Glandis r appellatione omnis fructus continetur , utja- Volenus ait, exemplo Grxci sermonis, apud quos omnes arborum species (id est, extremitates arborum ) appellantur. 237. IDEM lib. 5. ad Legem XII. Tabularum. UTO as negativis verbis quasi permittit lex magis , quam prohibuit: idque etiam Servius animadvertit. 238. IDEM lib. 6. ad Legem xir. Tabularum. Tilcbsq est exteri cives sine Senatoribus. §. 1. Detestatum 4 ^ est testatione denunciatum. §. 2. Dignus appellatum a pugno : quia res, qux pignori dantur, manu traduntur: unde etiam videri potest, verum esse, quod quidam putant, pignus proprie rei mobilis 5 constitui. §. 3. Noxias appellatione omne delictum 6 continetur. 239. POMPONIUS lib. fing. Enchiridii. plspillus est, qui cum impubes est, desiit in patris potestate esse * aut morte 7, aut emancipatione. §. 1. Servorum 8 appellatio ex eo fluxit, quod Imperatores [ nostri ] captivos vendere, ac per hoc servare, nec occidere solent. §. 2. Incola est, qui aliqua regione domicilium suum contulit: quem Gixci xaeciscsv (id est , juxta habitantem ) appellant. Nec tantum hi, qui in oppido morantur, incola: sunt: sed etiam , qui alicujus oppidi finibus ita agrum9 habent, ut in eum se, quasi in aliquam sedem, recipiant. §. 3. Munus 10 publicum est officium privati hominis, ex quo commodum ad singulos , universosque cives , remque eorum imperio Magistratus extraordinarium pervenit. §. 4. Advena est, quem Grxci «otgixsv , id est , domo profugum, colonum advenientem appellant. §. ;. Decuriones quidam dictos ajunt ex eo, quod initio , cum colonias deducerentur , decima pars eorum, qui ducerentur, consilii publici gratia conscribi solita sit. §. 6. Urbs ab urbo appellata est : urbare est aratro definire : & Varus ait, ur- bum appellari curvatura m aratri , quod in Urbe condenda adhiberi solet. §. 7. Oppidum ab ope dicitur , quod ejus rei causa incenia sint constituta. §. 8- Territorium est universitas agrorum intra fines cujusque civitatis : quod ab eo dictum quidam ajunt, quod Magistratus ejus loci intra eos fines terrendi, id est, sum movendi jus babet- §. 9. Verbum/«»»«, ambiguum est, utrum de toto, an de parte significet: L ideo, qui jurat, suum non esse, adjicere debet, neque sibi communem 11 esse. 240. PAULUS ex libris fex, libro primo Im- perial. sententiarum in Cognit. prolatarum. Jm querebatur, an verbum : Soluto 12 matrimonio dotem reddi , non tantum divortium 13, sed & mortem contineret, hoc est, an de hoc quoque casu contrahentes sentiant ? & multi putabant hoc sensisse; & quibusdam aliis contra videbatur: secundum hoc motus Imperator pronunciavit, id actum eo pacto, ut nullo casu remaneret dos apud maritum. 1776 C u 7 (1. I. 35. §. z.supr. decontrah. empt. L 3. §. 2.supr. ad leg. Corn. desicar. (2. I. un.%. I. supr. de glande legend. (3. §.4 .Inst.de jure natur, gent. sfi civil. I. 2. §. 24. in fin.supr. de orig jur. (4.1 . 40. inpr. supr. h. t. (5. §. 7. in fin. Jnst. d.e aclion. (6. I. I. §. 1. supr. si quadrupes. I. I. I. 2. §. r .supr. §. 1. Tast. de noxalib. vide tamen l. 200. supr h. t. (7. Taft. quib. mod. jus patr. potest, in pr. ey §. 6. (8. I. 4. §. 2. supr. de statu homin. §. 3. In fi. de jur. ferson. (9. Immo vide l. q^.supr. ad municipal. (10. I. 14. §. I. supr. de munerib. (11. arg. I. sis.supr. de ritu' nupt. 1.74.supr. de 241. QUINTUS MUCIUS SCtEVOLA libro singulari IN rutis 14 cassis ea sunt, que terra non tenentur, quxque opere A structili, testoriove non continentur. 242. JAVOLENUS lib. 2. ex Post. Lab. \£Alum 15 navis esse partem , artemonem autem non esse, Labeo ait: quia pleraque naves sine malo inutiles essent, ideo- que pars navis habetur : artemo autem magis adjectamento, quam pars navis est. §. 1. Inter projectum & immistum hoc interesse, ait Labeo : quod projectum esset id, quod ita proveheretur, ut nusquam requiesceret; qualiamxniana , & suggrunda essent: immissum autem , quod ita fieret, ut aliquo loco requiesceret; veluti tigna , trabes , qux immitterentur. §. 2. Plumbum, quod tegulis 16 poneretur, aedificii esse, ait Labeo: sed id, quodhypx. thri tegendi causa poneretur, contra elfe. §. 3. Viduam nonh- lum eam , qu» aliquando nupta fuillet, sed eam quoque mulierem , qux virum non habuisset, appellari ait Labeo : quia vidua sic dicta est, quali vecors , vesanus , qui fine corde , aut sanitate esset: similiter viduam dictam esse, fine duitate. §. 4. Straturam loci alicujus ex tabulis factis, qux xstate tollerentur, &hyeme ponerentur, »dium esse, ait Labeo: quoniam perpetui 17 usus paratx essent: neque ad rem pertinere, quod interim tollerentur. 243. SCiEVOLA lib. 18. Digestorum. QCxvola respondit: Semper acceptum est , ut libertorum appellatione etiam hi contineri intelligantur , qui eodem testamento vel posteriore loco manumitterentur, nisi manifeste is, ä quo peterentur, contra defuncti voluntatem doceret peti. 244. LABEO lib. 3. Pithanon a Paulo Epitomatorum. CI qua poena est, multa est: si qua multa est, pcena est. Paulus: Utrumque eorum falsum est: namque harum rerum dissimilitudo 18 ex hoc quoque apparet, quod de pcena provocatiy non 19 est : simul atque enim victus quis est ejus maleficii, cujus ptena est statuta, statim ea debetur : at multae provocatio est, nec ante debetur, quam aut non est provocatum, aut provocator victus est; nec aliter, quam si is 20 dixit, cui dicere licet. Ex hoc)quoque earum rerum dissimilitudo apparere poterit: quia pcenx oert® singulorum 21 peccatorum sunt: multx contra: quia ejns 22 judicis potestas est , quantam dicat, [nisi cum lege est constitutum, quantam dicat ]. 243. POMPONIUS lib. 10. Epistolarum. CTatux affixx basibus structilibus, aut tabuste relegat® catenis, 0 aut erga parietem adfixx , aut si similiter cohaerent lychni, non 23 sunt aedium : ornatus enim aedium causa parantur , non quo xdes perficiantur. §. 1. Idem Labeo ait: Prothyrum , quod in xdibus [interim qui] fieri solet, aedium est. 246. IDEM lib. 16. Epistolarum. APud Labeonem Pithanon ita scriptum est: Exhibet, qiiiprs- stat ejus, de quo agitur , praesentiam : nam etiam qui sistit, prxstat ejus, de quo agitur, prxsentiam : nec tamen [eum] exhibet : & qui mutum aut furiosum, aut infantem exhibet, non potest videri ejus praestare prxsentiam : nemo enim ex eo genere praesens fatis apte appellari potest. §. 1. Restituit 25 non tantum, qui solum corpus, sed etiam , qui omnem rem conditionemque reddita causa praestet, L tota restitutio juris est interpretatio. T I T. XVII. DE [ DIVERSIS ] REGULIS JURIS ANTIQUI. 1. PAULUS [lib. 16. ad Plautium.] J^Egulaest, qux rem, qux est, breviter enarrat, f Non ut ex regula jus sumatur, sed ex jure, quod est, regula fiat, f Per regulam igitur brevis rerum narratio traditur , & (ut ait Sabinus) legat. 3. immo vide l. 96. in fin. supr. h. t. (12. Adde l. 5< i.supr. soluto matrim. (13. arg. I. i.supr. de divort. (14. /. 17. §.A supr. de aci. empt. (15. I. ^.supr. de evici. (16. l.i%.insin. supr. de aci. empt. I. 12. §. 19. supr. de inftruclo. (17. 1 . 17. § ; 7 > l. 18. supr. de aci. empt. (iZ. Adde /. 131. K. i.supr. h. t. (19. /. 2. C. quor. appellat. I. 1. §. 4. iufin. supr. ad SO. Turpik. (20. I. 131. iu fin.supr. h. t. (21. d. L 131. tz. i. inpr. (22. d.l. IZ>. §. I. (23. Immo vide l. 12. §. 23. supr. de instruito. (24. L z. supr. deexhibend. (25. /. j^.supr. h. t. quasi 1777 De diversis regulis juris antiqui. 1778 quasi causieconjedtio est : qua , iiraul cum in aliquo vitiata est , perdit officium suum. 2. ULPIANUS lib. i. ad Sabinum. ■pOemin.e ab omnibus officiis i civilibus , vel publicis remota sunt: & ideo nec judices 2 esse possunt , nec Magistratum gerere , nec postulare 3 , nec pro alio intervenire 4 , nec procuratores exiliere. §. 1. Item impubes omnibus officiis civilibus debet abstinere. 3. IDEM lib. 3. ad Sabinum. PJus est non nolle 6 , qui potest velle. 4. IDEM lib. 6. ad Sabinum. XI on 7 creditur, qui obsequitur imperio patris, vel domini. PAULUS lib. 2. ad Sabinum. TN -negotiis contrahendis alia causa habita est furiosorum , alia A eorum, qui fari possunt, quamvis actum rei non intelligerent: nam furiosus 8 nullum negotium contrahere potest: pupillus 9 omnia, tutore auctore, agere potest. 6. ULPIANUS lib. 7. ad Sabinum. TVTOnvult heres esse , qui ad alium transferre voluit hereditatem. ^ 7. POMPONIUS lib. 3. ad Sabinum. J Us nostrum non patitur 10 eundem in paganis , & testato n, & intestato decessisse : earumque rerum naturaliter inter se pugna est, [ testatus & intestatus]. 8. IDEM lib. 4. ad Sabinum. J Ura sanguinis 12 nullo jure civili dirimi possunt. 9. ULPIANUS lib. 15. ad Sabinum. CEmper in obscuris , quod minimum 13 est, sequimur, o 10. PAULUS lib. 3. ad Sabinum. CEcnndum naturam est, commoda 14 cujusque rei eum sequi, 0 quem sequentur incommoda. n. POMPONIUS lib. 3. ad Sabinum. ID, quod nostrum est , line 15 facto nostro ad alium transferri non potest. 12. PAULUS lib. 3. ad Sabinum. "IN testamentis plenius 16 voluntates testantium interpretantur. 13. ULPIANUS lib. 19. ad Sabinum. ">JOn videtur cepisse , qui per exceptionem 17 [ä petitione] re- i movetur. 14. POMPONIUS lib. 5. ad Sabinum. TN omnibus obligationibus , in quibus dies non ponitur, pne- A senti 18 die debetur. 15. PAULUS lib. 4. ad Sabinum. [TS] , qui actionem 19 habet ad rem recuperandam, ipsam rem habere videtur. 20 . i6. ULPIANUS lib. 21. ad Sabinum. TMaginaria venditio non est pretio accedente. 17. IDEM lib. 23. ad Sabinum. QUm tempus in testamento adjicitur: credendum est pro 21 herede adjectum, nisi alia mens fuerit testatoris: sicuti in stipulationibus promissoris 22 gratia tempus adjicitur. 18. POMPONIUS lib. 6. ad Sabinum. QUx legata, mortuis nobis, ad heredem nostrum transeunt 23 , eorum commodum per nos his 24, quorum in potestate sumus , eodem casu adquirimus: aliter atque quod stipulati fumus : nam & sub conditione stipulantes 2;, omnimodo eis adquirimus, etiamsi liberatis nobis potestate domini, conditio existat. PAULUS. 26 filiusfamiliassub conditione stipulatus , emancipatus fuerit , deinde exftiterit conditio , patri actio competit: quia in flipula- tionibus id tempus spectatur , quo contrahimus. 19. ULPIANUS lib. 24. ad Sabinum. Q Ui cum alio contrahit, vel est, vel debet esse non ignarus 27 con- - ditionis ejus: heredi 28 autem hoc imputari non potest , cum non sponte cum 29 legatariis contrahit. §. 1. Non solet exceptio 30 doli nocere his, quibus voluntas testatoris non refragatur. 20. POMPONIUS lib. 7. ad Sabinum. Q Uotiens dubia interpretatio libertatis est, secundum 31 liber- -tatem respondendum erit. 21. ULPIANUS lib. 27. ad Sabinum. "jVTOn debet, cui plus 32 licet, quod minus est, non licere. 22. IDEM lib. 28. ad Sabinum. TN personam servilem nulla cadit obligatio. 33. §. 1. Generaliter *■ probandum est, ubicunque in bonre fidei judiciis confertur in arbitrium domini vel procuratoris ejus conditio , pro boni 34 viri arbitrio hoc habendum esse. 23. IDEM lib. 29. ad Sabinum. QOntractus quidam 35 dolum malum duntaxat recipiunt: quidam & dolum , & culpam : dolum tantum , depositum 36 & precarium 37 : dolum & culpam, mandatum 38, commodatum 39, venditum 40, pignori 41 acceptum, locatum 42 , item dotis 43 datio, tutela 44, negotia 4; gesta (in his quidem , & diligentiam 46. ) societas 47 , & rerum communio 48 & dolum , & (1. /. I. §. 5. supr. de postid. I. 12. §. 2 .supr. de judiciis. I. I. §. I. supr. adSC. Vellej. I. ult.supr. de tutelis. I. 3. §. %.supr. demuner. 1 . 18. C. de procurat. I. ult. C. de reccpt. arbitr. (2. d. I. 12. §. 2. l.tdt. §. xq.Jiipr. de munerib. (3. I. 1. §. q.supr. depoflul. (4. I. I. N tot. tit.fi'. N C. adSC. Vellej. (5. I. 18. L. 21. C. de procur. excip. 1 . 41.fi'. l. 4. C. d. 1. 1 . 3. §. 2. supr. de liberali caus. (6. /. 17- §- 7 .supr. de adii, edici. I. 4. I. 13. in pr. supr. de adquir. vel omitt. hered. I. 101. in pr. supr. de condit. U detnonftr. I. 37. I. 102. §. 1. infr. h. t. vide tamen l. 8. supr. de bon.pojs. (7. Immo vide l. 26. §. 1 .supr. depignorib. I. X2.supr. de sponsalib. I. 22. supr. de ritu nupt. (8. I. I. §. 12. supr. de oblig. U aB. I. Ofi.infr. h.t. §.8. Inst.de inutil.ftipul. (9. v. I. 43. supr. de oblig. (10. Immo vide 1 . 1 %.in fin.supr. de inoffic. testam. (n.§. %.vers. neque enim. In fi. iehered. inftit. (12. Adde /. 34 .supr. depaB. I. 8.supr. de capite minut. I. 2. in fin.supr. de ususr. ear. rer. I. 1. §. 2. supr. de legat, praftand. §. n. Inst. de jure natur. §. ult. Inft. de legit, agnat. tut. (i,- i. 34. in fin. I. 200. infr. h. t. I. 14. in fin. I. 39. §. 6. supr. de legat, i. I. 43. in fin.supr. delegat. 2. I. 29. §. 1. I. ~%.supr. de le- gat. 3. /. 83. §. 3. I. 109. supr. de verb. oblig. adde l. 56. infr. h. t. I. 32. in fin. I. 42. supr. depm. excip. I. 37. inpr. supr. delegat. I. I- 35-§• 2. C. de donat. I. 38. §. fin.supr. de auro. (14. I. ult. §. 3. C. de surrt. I. 7. in pr.supr. deperic. U commodo rei vend. §. 3. Inft. deempt. I. 7. in pr.supr. de jure dot. adde l. 55. in fin.supr. pro so- Cio. I. 13. §. 1 .supr. de adquir. vel amitt. pojs. excip. I. I. §. I .supr. deligit, tut. Inft. de legit, patron. tut. in fin. (15. V. tit. C. de reb. allen, non alien. (16. I. 12. §. 2. supr. de usu ifi bahit. immo vide 7$ -supr. delegat. 3. (17. 1 . 115. §.1. infr. h. t. v. /. 7. §. 8 .supr. dedolo mal. (iz. I. 41. §. r.. supr. de verb. oblig. (19. l.%2.supr. de adquir. rer. domin.l. 14$.supr. deverb. fign. (20. Immo vide *• 204 .infr. h. t. (21. v. I. 43. §. 2. supr. de legat. 2. I. 15. in fin. supr. de annuis. I. 50 .supr. de oblig. aB. (22. I. 41. §. I. in fin. supr. de verb. oblig. (23, v. I. $. in pr. & §. I. §. 2. supr. quando T o M. I. dies legat. (24. d. I. ;. §. ult. I. 14. §. ult. supr. d. t. I. 5 .C. de condit. infert. (25. 1. 78. supr. de verb. oblig. I. 144 .infin. infr. h. t.v. I. II. §. 1 .supr. qui potior, inpign. (26. d. I. 78- (27. l.pen.supr. de SC. Macedon.l. 4%.supr. defidejttjs. vide tamen /. 3 .supr. de SC. Macedon. (28. I. 42. infr. h. t. (29. I. %. §. 2. supr. de oblig. & aB. §. ;. Inft. de oblig. qua quoji ex contraB. adde l. 2;. §. 16. supr. famil. ercisc. (30. /. 34. §. 1. in fin.supr. de auro. L 15. in fin.supr. de adimend. vel transfer, legat. I. 5. inpr. supr. de doli mali efi met. except. I. 6. C. de hered. aB. I. 2.- C. de jure dot. (31. /. 179. infr. h. t. I. ult. §. I .supr. de vulg. U pupiU.subftit. I. 3. in fin. supr. de his , qu%.supr. de bered, instit. I. 65. §. I.supr. de legat. I. /. ^■z.snpr. de condit, is iemonstg, vide tamen §. 3. circa fin. last. quib. med. teil. oblig. /.99. i inpr.supr. de verb. oblig. (15. /. (3%.supr. b. t. (16. I. 42. supr. derituniept , (17. I. jq.cp.supr. h.t. (tg. /. 11. §. 6. supr. quod vi aut clam. (19. 1.%. I. q.supr. quando ex fnilo tut. (20. l.nn. supr.Jt quis jus dicenti. I. 13. §. i.supr. de injur. (21. I. 19. supr. I. 210. infr. h. t. (22. I. 46. §. 5 .supr. de procur. I. 9. in fin. I. 17. in fin. pr. supr. de poxal. I. 44. §. %..supr.fcanil. ercisc. I. 15. supr. fi quis omijfa casts. testam. (23. Immo vide l. l^.snpr. h. t. (24. 1. 66. supr. de rei vini. (25. I. 14. supr. de condici, indeb. I. 16. supr. de servit, prai. rustie. I. l^.supr. commun.prad. 1. 17. §. 4 - in fin.supr. de institor. L 12. §. i.supr. de iistrall.pign. 1. 2. §. 10. supr. ne quid in loco pubi. [26. I. 25. in fin. supr. de fiatu bomitt. (27. /. 83. I. 174. §. I. supr. b. t. I. q.supr. de injuft. rupt. irrita fallo testam. I. 96. in pr. supr. de condit, is demonstr. 1.1%.supr. de suis. I. 116.supr. de verb. oblig. I. 19 .supr. quemadm. servit, amitt. (28.1.59. in fin. supr. de condit, is demonstr. (29.1. t9-s“pr. h. t. DIGESTORUM FINIS. Tom. L Xxx xx ACADEMICU IN SUAS PARTES DISTRIBUTUM, USUIQUE MODERNO ITA ACCOMMODATUM, UT NUNC STUDIOSORUM QUIVIS, ETIAM TYRO UNO QUASI INTUITU, OMNES LEGES DIGESTORUM & CODICIS, OMNESQU E TITULOS INSTITUTIONUM INVENIRE POSSIT. AUCTORE Christoph, henr. MeieslcVen alias FERROMONTANO , J. U. D. CONSIL CAMER. ET MIN. SAXO-GOTH. ET ALTENB. EDITIO NOVA , REVISA, ET A PLURIMIS MEEDIS REPURGATA , LOCIS PARALLELIS SEQUE INVICEM ILLUSTRANTIBUS ADAUCTA TOMUS II. Cum Privilegio Sacra Casare a Majeßatis, colonia: munatiana, Sumptibus Emanuelis Thurneysen, M DCC LXXXIX. D. JUSTINIANI SACRATISSIMI PRINCIPIS, PP. A. CODICIS REPETITAS PRAELECTIONIS LIBRI XII. X 3 IMPERATORUM NOMINA QUORUM CONSTITUTIONES DUODECIM LIBRIS CODICIS SUNT INSERTE TTAdrianus. Tl Antoninus Pius. Divi fratres, sive M. Antoninus & Verus. AI /Elius Antoninus solus. /Elius Pertinax. .Severus & Antoninus Caracalla. Antoninus Caracalla solus. Antoninus Heliogabalus. Alexander. Maximinus. Gordianus. Philippus. Decius. Gallus & Volusianus. Valerianus & Gallienus. Gallienus & Valerianus junior, Gallienus solus. Claudius. Aurelianus. Probus. Carus, Carinus & Numerianus. Carinus & Numerianus. Diocletianus. Diocletianus & Maximianus Herculius. Constantius & Maximianus Galerius. Constantinus Magnus. Constantinus junior, Constantius & Constans. Constantius & Constans. Constantius solus. Constantius & Julianus. Julianus. jovinianus. Valentinianus & Valens, lidem & Gratianus. Valens, Gratianus & Valentinianus II Gratianus & Valentinianus II. lidem & Theodosius. Valentinianus II. Theodosius & Arcadius. Theodosius & Arcadius, lidem & Honorius. Arcadius & Honorius, lidem & Theodosius junior. Honorius & Theodosius junior. Theodosius junior solus, idem & Valentinianus III. Valentinianus 111. solus. Idem & Martianus. Martianus solus. Leo. Idem & Anthemius. Leo junior & Zeno. Zeno solus Anastasius. Justinus. Justinus & Justinianus. Justinianus solus. l'LITER ARUM KOTü, Q.U M PER U DUODECIM LIBROS CODICIS, vel in CONSTITUTIONUM INSCRIPTIONIBUS, vel TEMPORUM DENOTATIONIBUS hinc inde visuntur,, ne cui forte caliginem objiciant, ad hunc modum legi debent. A. AA. A. & C. AA. & CC, Accept . Calend. C. CC. CC. CoC Caes. Caess Civitat. Cl. Caff Coni. Coni R. P. velrer. priv. Coni. f. 1. vel sacr. larg. Cos. Cois vel Confli Cons Consvel CP.velConstp. vel Constantinopo. Correct. D. Dat. D. S. D. PP. D.N: Augustus. Augusti. Augustus & Caesar. Augusti & Caesares. Accepta. Calendas vel Calendis. Caesar vel clarissimus. Caelares vel clarissimi. Clarissimis consulibus. Caesar. Caesaribus. Civitatis. Clarissimus Caesar. Comes, Comes rerum privatarum, Comes sacrarum largitionum. Consule. Consulibus. Consularis. Constantinopoli. Correctori. Data vel dicta. Data. Data subscripta. Data proposita. Domino vel domino nostro. Dixerunt. Emiss. FI. G. Gen. PP. Id. Imp. Impp. In sor. Tr. K. N. L. sui. Lect. Mag. Mag. misit. Mag. off. N. ‘ N. Caes. NN. Caess. Non. N. P. vel Nob. P. Off P. vel Pr. Praes Prov. PP. Pf. PP. G. P. U. vel V, Emissa. Flavius. Gesta. Gennadio Praefecto Praetorio. Idus vel Idibus, Imperator. Imperatores. In foro Trajani. Rarissimo nobis. Legem Julian. Lecta f.'apud acta. Magistro. Magistro militum. Magistro officiorum. Nobilissimo. Nobilissimo Caesare. Nobiliss. Caesaribus. Nonas vel Nonis. Nobili vel Nobilissimo puero. Officiorum. Prassidi. Praesidi provinciae. Proposita vel perpetuo,. vel Praesecta Praetorio». Praefecto. Proposita gesta. Praefecta urbi, vel vigilum. P. vig. LITERARUM NOT JE. P. vig. P. U. R- p. vel Pf. Aug. Pp. emiss. PP. Gal. P. A, Pnefecto vigilum. Praefecto urbis Romae. Praefecto Augultali. Propolita emissa. PrxfectoPraetorioGallia- rum, v. Praetoriorum Galbanorum. Perpetuus Augustus, vel Perpetuo Augusto. Pet Pleb. Prsef. an. Praet. Pr. vel Prid. Prop.ivelpropst pof. Procons. Proconss. Pubi, judic. Quaest. R. P. R. p. orieat Petita. Plebis. Praefecto annonat. Praetoribus. Pridie. velpro-Proposita. Proconsuli. Proconsules Publicis judiciis. Quaestori. Rerum privatarum. Rerum privatarum orientis. S. S. D. Sub fer. S. L. Sacr. Iit. S. pet. S. P. S. PP. Supp. vel suppos, vel supposit. S. petit. Tit. Trib. pleb. V. V. c. vv. c c. Vic. vel vicar. Salutem, vel scripta, vel subscripta, vel suppo- sita. Salutem dicit vel dicunt, vel subscripta data. Subscripta. Sacrarum largitionum, vel sacrarum sterarum. Sacrarum literarum. Subscripta petita. Supposita. Subscripta proposita. Supposita. Subscripta petita. Titulo. Tribunus plebis. Viro. Viro clariflimo. Viris clariffimis. Vicario. i 2 D. JUSTINIANI, SACRATISSIMI PRINCIPIS, CODICIS, Repetitas Prcdectionis, CONSTITUTIONES III. I. De novo Codice faciendo. Imperator JUSTINIANUS Augustus ai Senatum urbis Constantinopo- litaiue. H IEc, qux necessario corrigenda esse multis retro Principibus visa sunt, interea tamen nullus eorum ad effectum ducere ausus est: in prcesenti rebus donare communibus auxilio Dei omnipotentis consuimus, & prolixitatem litium amputare , multitudine quidem Constitutionum , qux tribus Codicibus Gregoriano , Hermogeniano , atque Theodosiano, continebantur , illarum etiam , qux post eosdem Codices ä Theodosio divinae recordationis , aliiique post eum retro Principibus & ä nostra etiam Clementia positae sunt, resecanda: uno autem Codice sub felici nostri nominis vocabulo componendo, in quem colligi tam memoratorum trium Codicum , quam novellas post eos positas Constitutiones oportet. §. i. Ideoque ad hoc maximum , & ad ipsius Respublicae sustentationem respiciens opus efficiendum, elegimus tanto fastigio laborum, tantaque solici- tudini sufficientes, Joannem , virum excellentissimum , exquoe- ftorem nostri palatii , consularem atque patricium : Phocam , virum eminentiffimum , magistrum militum, consularem atque Tom. II. patricium : Basilidem, virum excellentissimum, exprxFectb prae- torio Orientis , atque patricium : Thomam , virum gloriosissimum , qiKestorem sacri nostri palatii, & exconsule : Tribonianum , virum magnificum , magisteria dignitate inter agentes decoratum : Constantinum , virum illustrem , comitem sacrarum largitionum inter agentes, & magistrum scrinii libellorum , sa- crarumque cognitionum : Theophilum, virum clarissimum, comitem sacri nostri consistorii & juris in hac alma urbe docto- rem : Dioscorum & Prssentinum , disertissimos togatos foti amplissimi praetoriani. §. s. Quibus specialiter permisimus (resecatis tam supervacuis, quantum ad legum soliditatem pertinet, praefationibus, quam similibus, & contrariis , praeterquam si juris alia divisione adjuventur: illis etiam, quae in desuetudinem abierunt) certas & brevi sermone conscriptas ex iisdem tribus Codicibus & novellis Constitutionibus leges componere, & congruis titulis subdere : adjicientes quidem & detrahentes. Imo & mutantes verba earum , ubi hoc rei commoditas exigeret: colligentes vero in unam sanctionem , quae variis Constitutionibus dispersa sunt, & sensum earum clariorem efficientes.: ita tamen , ut ordo temporum earum Constitutionum non solum ex adjectis diebus consulibusque, sed etiam ex ipsa compositione earum clarescat: primis quidem in primo loco , posterioribus vero in A secundo Constitutiones Codicis. fecundo ponendis: &si quae earum fine diei & consule in tribus veteribus Codicibus, vel in quibus novella Constitutiones recepte sunt, inveniantur: ita his ponendis, nullaque dubietate super generali earum robore ex hoc oriunda; sicut & illas vim generalis Constitutionis obtinere palam est, qua ad certas perlinas rescripte , vel per pragmaticam 2 sanctionem ab initio (i. Conßitut. de Juftinicmeo Cad. confirm. §. Z. I. C. de divers, referiat. 0- v. 7- §- date, eidem novo Codici propter utilitatem sanctionis inserte fuerunt. §. Z. Hac igitur ad vestram notitiam Ferre properavimus , ut lciatis, quanta nos diuturna , super rerum communi utilitate , cura solicitet, studentes certas & indubitatas & in tinum Codicem collectas esse de extero, Constitutiones : ut ex eo tantummodo sub Felici nostro nomine nuncupando Codice , recitatio Constitutionum in omnibus ad citiores litium decisiones fiat judiciis. Dat. Idib. Febr. CP. DN. JUSTINIA- NO PP. A. 2. COS. An. Chr. ;r8. II. De Justinianeo Codice confirmando. Jmp. JUSTINIANUS pius , felix , inclytus , violor ac triumphator , semper Auguftus, Mennce prafeclo pratorio , expuefeclo hujus ahme urhh CP. ac patricio. S UMMA Reipublicx tuitio de stirpe duarum rerum , armorum i scilicet, atque legum 2, veniens, vimque suam exinde muniens , felix Romanorum genus omnibus anteponi nationibus , omnibusque gentibus dominari tam prx- teritis effecit temporibus, quam Deo propitio in xternum efficiet. istorum etenim alterum alterius auxilio semper eguit: & tam militaris res legibus in tuto collocata est, quam ipsae leges armorum praesidio servatae sunt. Merito igitur ad primam communium rerum sustentationem, nostram sententiam & mentem laboresque nostros referentes , militaria quidem agmina multiplicibus & omnem providentiam continentibus modis correximus : & tam veteribus ad meliorem statum brevi tempore ductis , quam novis non solum exquisitis, sed etiam recta dispositione nostri nominis sine novis expensis publicis constitutis, primo servando posita, deinde nova ponendo, firmissima subjectis effecimus. §. i. Sed cum sit necessarium multitudinem Constitutionum tam in z tribus veteribus Codicibus relatarum, quam post earum confectionem posterioribus temporibus adjectarum, ad brevitatem reducendo, caliginem earum rectis judicum definitionibus insidiantem, penitus exstirpare : ad hoc commune praestandum beneficium Deo praesule prono animo nos dedimus : & electis viris gloriosissimis , tam doctrina legum, quam experientia rerum , studioque Reipu- blicae indefesso, & laudabili proposito pollentibus , sub certis sinibus magnum laborem commisimus: per quem, tam trium veterum Gregoriani, Hermogeniani atque Theodosiani Codicum Constitutiones , quam plurimas alias post eosdem Codicis ä Theodosio divinae memoriae caeterisque post eum retro Principibus, ä nostra etiam Clementia positas, in unum Codicem felici nostro vocabulo nuncupandum colligi praecepimus. Tollendis quidem tam praefationibus 4 nullum suffragium sanctionibus conferentibus, quam contrariis5 Constitutionibus, quae posteriore promulgatione vacuatae sunt: similibus etiam praeter eas, quae eadem pene sanciendo, divisionem juris aliquam facere noscuntur : ex qua dividendo vetera novum aliquid nasci videtur, multis insuper aliis ad rectam hujus Codicis compositionem pertinentibus , iisdem prudentiisimis viris a nostro nomine mandatis: & nostro studio pro Repnblica instituto, suum praesidium Deus omnipotens annuit. §. 2. Ad istum enim laborem, & tanti operis consummationem electi, vir excellentiffimus exqwestorenostri palatii, consularis atque patri- eius, Joannes; &vir sublimiffimus exproefecto praetorio, consularis atque patricius, Leontius; vir quoque eniinentiffimus magister militum, consularis atque patricius, Phocas; etiam vir excellentissimus exprafecto praetorio per Orientem , & patricius , & nunc prxfectus prxtorio per Illyricum, Basilides 3 & vir gloriosissimus quaestor faeri nostri palatii, & exconsule , Thomas 5 imo & vir magnificus magisteria dignitate inter agentes decoratus, Tribo- _ (i. Protein. htfi. inpr. §. 1. (2. I. 14. C. de advoc. div.judi- cior. (5. Const. 1.in pr.fitpr.de nova C. faciendo. (4. d. Confiit, l-§. 2. inpr. (;. Vide tamen i. 74. §. 1. D. ad SC. Treb. coli, i. 48- D. de cand. & demonßr, I. C. quando dies leg. I, 49. pr. nianus: & vir illustris comes sacrarum largitionum inter agentes, , it & magister scrinii & libellorum & sacrarum cognitionum , Con- \j’.i. stantinus : & vir illustris ex magisterio, & juris doctor in hac al- .5' ma urbe , Theophilus: viri etiam disertissimi togati amplissimi fori tu* liiblimitatis Dioscorus atque Prxsentinus: omnia, qua eis mandavimus, cum sedula & pervigili industria, moderataque Digestione, eum Dei auxilio ad prosperum tulerunt terminum, & eundem novum Justinianeum Codicem nobis obtulerunt ita com- positum , ut & rebus profuturus esset communibus, & nostro con- venisset imperio. §. 3. Hunc igitur in xternum valiturum judicio ; tui culminis intimare perspeximus , ut sciant omnes tam litigato- res, quam disertiffimi advocati, nullatenus eis licere de extero : ;P' Constitutiones ex veteribus tribus Codicibus, quorum jam mentio facta est, vel ex iis, quae Novell* Constitutiones ad prasens tempus vocabantur, in cognitionalibus recitare certaminibus, sed so- Ium eidem nostro Codici insertis Constitutionibus necesse elfe uti: falsi 6 crimini subdendis his, qui contra hoc facere ausi fuerint: cum sufficiat earundem Constitutionum nostri Codicis recitatio, adjectis etiam veterum juris interpretatorum laboribus ad omnes dirimendas lites; nullaque dubitatione emergenda, vel eo quod sine die 7 & consule quaedam compositae sunt, vel quod ad certas per- ; sonas rescripte sunt: cum omnes generalium Constitutionum vim obtinere proculdubio est. Sed & si quae earum Constitutionum de- _ tractis, vel additis, vel permutatis certis verbis (quod & ipsum ; prxfatis exccllentiffimis viris specialiter permisimus) Composite sunt; nullis concedimus ex libris veterum juris interpretatorum aliter eas habentes recitare, sed solam juris interpretatorum sen- : tentiam commendare: ut tunc teneat, cum minime adversetur - ejusdem nostri Codicis Constitutionibus. §. 4. Si qua: vero pragmatica 8 sanctiones , qua: minime in eodem nostro Codice recepte - - sunt, civitatibus forte vel corporibus, vel scholis, vel scriniis, vel s ; officiis, vel alicui persona: impertite sunt: eas, si quidem aliquod privilegium speciali beneficio iiidulgent, omnimodo ratas manere: si vero pro certis capitulis factx sunt, tunc tenere, cum nulli nostri Codicis adversantur Constitutioni, prxeipimus. Sed & ii qua re gesta in tui culminis judicio, vel iu aliis judiciis civilibus vel -- militaribus, vel apud principia numerorum, pro publicis expensis, vel quibuscunque titulis ad publicum pertinentibus posita sunt: - - ea etiam prout communis rei commoditas exigit, firma esse censemus. §. 5. Illustris igitur & magnifica auctoritas tua, pro innato sibi circa Rempublicam nostrasque dispositiones explendas studio, ad omnium populorum notitiam eundem Codicem Edistis ex more propositis pervenire faciat: ipso etiam textu Codicis in singulas provincias nostro subjectas imperio, cum nostra divina subnotatione mittendo , ut eo modo ad omnium notitiam ejusdem nostri Codicis Constitutiones valeant pervenire : & ut extantibus festis diebus , id est, ex die sexto decimo calendarum Maji praesentis septima indictionis, consulatu Decii viri clarilfimi recitationes Constitutionum ex eodem nostro Codice fiant. Datum 7. Idib. A pril. CP. DECIO V. C. COS. 529. _ D. de leg. 1. (6. I. 2. §. 19. C. de veteri jur. enucl. I. 25. 1. ult.D. I. 4. C. ad leg. Corn. defalfis. (7. Confiit. 1. §. a.fitpr. vide tamen l. 4. C. de divers, refer, (8. I, nlt. §. 1. C. d. t. III. De 5 Constitutiones Codicis, III. De emendatione Codicis D. Justiniani, & secunda ejus editione. Imperator Ceescir , Flavius, JUSTINIANUS, Gothicus, Francicus, Germanicus, Anticus, Alanicus, IVandulicus, Africanus, Pius, filix, inclytus, vicior ac triumphator,/e,rper Augustus , Senatui urbis Conßantinopolitante S, C ORDI nobis eil, Patres Conscripti, seraper nostri animi curas rebus communibus avidissime impendere: ut nihil a nobis inceptum , imperfectum relinquatur. Igitur in primordio nostri imperii sacratissimas Constitutiones , quae in diversa volumina fuerant dispersa:; & quam plurima similitudine, necnon diversitate vacillabant, in unum corpus colligere , otnnique vitio purgare proposuimus: & hoc jam per viros excelsos, & facundissimos perfectum est, & ä nobis postea confir- matum : quod geminae Constitutiones nostrae, quae ante polit« sunt , ostendunt. §. i. Postea veto cum vetus jus considerandum recepimus, tam quinquaginta decisiones fecimus, quam alias ad commodum propositi operis pertinentes plurimas Constitutiones promulgavimus: quibus maximus antiquarum legum articulus emendatus & coarctatus est , omneque jus antiquum supervacua prolixitate liberum atque enucleatum in nostris Institutionibus & Digestis reddidimus. §. 2. Sed cum Novell« nostrae tam Decisiones, quam Constitutiones , quae post nostri Codicis confectionem latae sunt, extra corpus ejusdem Codicis divagabantur, & nostram providentiam nostrumque consilium exigere videbantur: quippe cum earum quaedam ex emersis postea factis, aliquam meliore consilio permutationem vel emendationem desiderabant: necessarium nobis visum est, per Tribonianum virum excelsum, magistrum, exquaestorem & exconsulem legitimum operis nostri ministrum: nec non virum magnificum quEitorem & Berytiensium legum doctorem Dorotlieum; Men- nam insuper & Constantinum & Joannem viros eloquentiffimos togatos fori ampliffimx sedis , easdem Constitutiones nostras decerpere , & in singula discret* capitula , ad perfectarum Constitutionum soliditatem competentibus supponere titulis, & prioribus Constitutionibus eas aggregare. §. 3. Supradictis itaque magnificis & prudentiffimis viris permisimus lixc omnia facere: & ii qua emendatione opus foret, hanc facerent non titubante animo, sed nostra auctoritate freti: Constitutiones vero superfluas , vel ex posterioribus sanctionibus nostris jam vacuatas , vel fi qua similes vel contrariae invenirentur, circumducere, & a proprii Codicis congregatione separare: & tam imperfectas replere , quam nocte obscuritatis obductas, nova elimationis luce detegere: ut undique non solum Institutionum & Digestorum via dilucida & aperta pateat, sed etiam Constitutionum nostri Alemanicus, | Codicis plenum jubar omnibus clareat: nulla penitus nec fimi- 'li, nec diversa, nec inusitata relicta Constitutione : cum nemini venit in dubium , quod repetita prslectio probavit, hoc satis validum, satisque esse formosum. In antiquis etenim libris non solum primas editiones, sed etiam secundas, ( quas repetitas prodectiones veteres nominabant) subsecutas esse invenimus,: quod ex libris Ulpiani viri prudentiffimi ad Sabinum scriptis promptum erat quaerentibus reperire. §. 4. His igitur omnibus ex nostra, confectis sententia , commemoratus Justinianeus Co-\ dex a praedictis gloriosissimis & facundissimis viris purgatus & candidus factus , omnibus ex nostra jussione & circumductis , & additis, & repletis , nec non transformatis, nobis oblatus est; L jussimus [in] secundo eum ex integro conscribi , non ex priore compositione , sed ex repetita praelectione: & eum nostri numinis auctoritate nitentem , in omnibus judiciis solum, quantum ad divales Constitutiones pertinet, frequentari ex die quarto calendas Januarii, quarti nostri felicissimi consulatus & Paulini viri clarissimi: nulla alia extra corpus ejusdem Codicis Constitutione legenda : nisi postea varia rerum natura aliquid novum creaverit , quod nostra sanctione indigeat. Hoc etenim nemini dubium est, quod si quid in posterum melius inveniatur, & ad Constitutionem necessario fit redigendum, hoc a nobis & constituatur, & in aliam congregationem referatur, qux Novellarum nomine Constitutionum significetur. §. ;. Repetita itaque jussione nemini in posterum concedimus, vel ex Decisionibus nostris , vol « anis Constitutionibus , quas antea fecimus, vel ex prima Justinianei Codicis editione aliquid recitare: sed quod in praesenti purgato & renovato Codice nostro scriptum invenitur, hoc tantummodo in omnibus rebus & judiciis & obtineat, & recitetur, cujus scripturam ad similitudinem nostrarum Institutionum & Digestorum 1 sine ulla signorum dst- bietate conscribi jussimus: ut omne, quod ä nobis compositum est, hoc & in scriptura, & in ipsa sanctione purum atque dilucidum clareat, licet ex hac causa in ampliorem numerum summa hujus codicis redacta est. §. 6. Ut igitur, sanctissimi & ftoren- tiffimi Patres, nostri labores vobis manifesti fiant, & per omne tempus obtineant, hanc präsentem legem ad frequentiffimum ordinem vestrum duximus destinandam. Dat. 16. Cal. Decemb. Constantinopoli, D. JUSTINIANO PP. A. 4. L THEODORO PAULINO Viris Clariss. COSS. 534. (1. I. X. §. IZ. C. de veteri jure enticl. A 2 CODfr C O D I C IS LIBER P R 1 M U 8. TITULUS r. DE SUMMA TRINITATE , ET FIDE CATHOLICA, ET UT I' NEMO BE EA PUBLICE CONTENDERE AUDEAT. T. Imperatorum GRATIAN. VALENTIN. & THEOD. A A A. Edictum ad populum urbis Constaiitinopolitanx. C \ UNCTOS populos, quos Clementia nostra regit imperium , in tali volumus religione versari, quam divum > Petrum Apostolum tradidisse Romanis, religio usque adhuc ah ipso insinuata declarat:: quamque Pontificem Da- anasum sequi claret, & Petrum Alexandri« Episcopum, virum Apostolicx sanctitatis: hoc est, ut fecundum Apostolicam disciplinam , Evangelicamque doctrinam, Patris & Filii & Spiritus san «ti unam deitatem sub pari majestate & sub pia Trinitate credamus. §. i. Hanc legem sequentes, Christianorum Catholicorum nomen jubemus amplecti: reliquos vero dementes vesanosque judicantes, haretici dogmatis infamiam sustinere 2: divina primum vindicta , post etiam motus [animi] nostri, quem ex ece- lesti arbitrio sumpserimus, ultione plectendos. Dat. 3. Kal. Mart. Thets. GRATIANO A. ;. & THEODOSIO A. COSS. 38o. 2. Iidem AAA. Eutropio Prafecto Pratorio. XTUllus hareticis ministeriorum locus 3 , nulla ad exercendam J animi obstinatioris dementiam pateat occasio. Sciant omnes, etiamsi quid speciali quolibet rescripto per fraudem elicito ab hujusmodi hominum genere impetratum sit, non valere. Arceantur cunctorum haereticorum ab illicitis congregationibus turbae: unius & summi Dei nomen ubique etWWtur. Niesn« fidei cludum a majoribus tradit«, & divinae religionis testimonio, atque assertione firmat« , observantia semper mansijra teneat. §. i. Is autem (Nicana adsertor fidei L Catholica religionis verus ruitor accipiendus est, qui omnipotentem Deum & Christum Filium Dei uno nomine confitetur: Deum de Deo, lumen de lumine: qui Spiritum sanctum , quem ex summo rerum Parente & speramus & accipimus , negando non violat: apud quem intemerata fidei sensus viget, & incorrupta Trinitatis indivisa substantia , qua Graco ■verbo ly.cnctoc recte credentibus dicitur. Hac profecto nobis magis probanda, hac veneranda sunt. §. 2. Qui vero non iisdem inserviunt : desinant affectatis dolis alienum vera religionis nomen alsum ere : & suis apertis 4 criminibus denotentur, atque ab omnium submoti Ecclesiarum limine penitus arceantur : cum omnes hsreticos illicitas agere intra oppida congregationes y veternus. At si quid eruptio factiosa tentaverit, ab ipsis etiam urbium moenibus exterminato furore propelli jubemus : ut cunctis orthodoxis Episcopis , qui Nicanam fidem tenent, Catholica Ecclesia toto orbe reddantur. Dat. 4. Id. Jan. CP. FL. EUCH. & FL. -SYAGRIO CC. COSS. 381. 3. Impp. THEODOS. & VALENTIN. AA. Hormisdx PP. "IVEcere arbitramur nostrum Imperium , subditos nostros de reli- gione commonefacere-. Ita enim Lpleniorem adquiriDei, ac Salvatoris nostri Jesu Christi benignitatem passibile esse existimamus , fi quando & nos pro viribus ipsi placere studuerimus, & nostros subditos ad eam rem instituerimus. §. 1. Sancimus [igitur,] ut omnia, quacunque Porphyrius sua pulsus insania, [aut quivis alius] contra religiosum Christianorum cultum conscripsit, apud quemcunque inventa fuerint,, igni 6 mancipentur. Omnia enim provocanda Deum ad iracundiam scripta, & pias mentes offendentia, ne ad aures quidem hominum venire volumus.. §. 2. Prxterea sancimus, ut,, qui adfectant impiam Nejlorii opinionem, vel ne-1 .(1. I- 41 infr. h. t'.. [2. v. Jfrith. Gazaros. infr. de boret. fis j\Ia- nichois. (3. k.z.. in fine. 1 . infr „ A . t. Nov. 42. (4. L 6. infr. de höret. (;. /. 8. tz. 3. infr.d. t. (6. §. %.Jnfr. hic. L 6. tz. 1. m f r ’ de höret, 2?ov. 4,2. c. 1. (3« y, i. $. J, z. infr. h, t. sariam ejus doctrinam 7 sectantur; fi Episcopi aut Clerici sint, ab Ecclesiis ejiciuntur 8; fi laici, anathematizentur, [ secundum ea qua jam ä nostra divinitate sunt constituta:] licendam habituris orthodoxis, qnicunque voluerint, fecundum nostram legislationem, absque metu , & damno ipsos propalare & accusare. ' §. 3. Quoniam vero pervenit ad pias nostras aures, quod quidam doctrinas quasdam conscripserunt, & ediderunt ambiguas non per omnia ac präcise congruentes exposita orthodoxa fidei a Sancta Synodo eorum sanctorum patrum , qui Nicaa , & Ephesi convenerunt, & ä Cyrillo pia memoria, qui Fuerat magna Alexandri« civitatis Episcopus: jubemus , facta hujusmodi scripta , sive antea, live nunc, [potisiiinum autem ea, qua Nestori! sunt,] comburi 9 , & perfectillimo interitui mancipari, ita ut in nullius cognitionem venire posii.it : his, qui talia scripta , aut tales libros habere, aut legere sustinuerint, ul.imnni 10 supplicium 11 experturis. Decatero nulli patente licentia, prxter expositam Iidem (ut diximus) tam Nicaa, quam Ephesi, aliud quid vel dicere, vel docere : transgreffoiibus nimirum hujus nostri divini prscepti ei pani«, qua continetur lata adversus impiam Nestorii fidem, lege subjiciendis. §. 4. Ut autem omnes re ipsa discant, quantum nostra divinitas aversetur eos , qui impiam Nestorii fidem adfectant: pracipinuis, Irenoum dndum ob hancce causam nostra indignationi suppositum, & postea (nescimus quomodo) post binas nuptias (ut didicimus) prater Apoltolicos canones, Tyriorum civitatis Episcopum factum , ex Tyriorum quidem ecclesia dejici, in sua autem duntaxat patria degere quiescentem omnimodo , & schemate atque nomine sacerdotis exutum. §. 5. Hasc igitur n» magnificentia, sequens nostra religionis scopum, observare & effectui dare studebit. Dat. 13. Lai. Mart. 449. 4. Imp. MARCIANUS A. Palladio Prafecto Pistorio. MEmo clericus, vel militaris, vel alterius enjuslibet conditionis, de fide Christiana, publice turbis coadunatis, & audientibus, tractare conetur in posterum , ex hoc tumultus & perfidis occasionem requirens. Nam & injuriam facit judicio reverendissima Synodi, si quis semel judicata ac reste disposita revolvere & publice disputare contenderit: cum ea , qua nunc de Christiana fide a sacerdotibus, qui Chalcedone convenerunt, per nostra pracepta statuta sunt, juxta Apostolicas expositiones, & instituta sanctorum patrum trecentorum decem & octo [ in Nicaa,] & centum quinquaginta [in hac Regia Urbe] definita esse noscantur. Nam in contemptores hujus legis poena 11011 deerit: quia non solum contra fidem vere expositam veniunt, sed etiam Jiulais & Paganis ex hujusmodi certamine prophanant veneranda mysteria. Igitur fi Clericus erit, qui publice tractare de religione ausus fuerit, [ä] consortio Clericorum removebitur: si vero militia praditus sit, cingulo spoliabitur: Lateri autem hiijus criminis rei, si quidem liberi sint, de hac Sacratisiima Urbe expellentur 12: pro vigore judiciaria etiam competentibus suppliciis subjugandi: [ si vero servi, severissimis adnimadversionibus plectentur. ] Dat. 8- Id. Febr. Confiant. PATRICIO & RICHIMER. COSS. 459. ;. Imp. JUSTINIANUS AC PUm recta atque irreprehensibilis fides, quam pradicat sancta Dei Catholica & Apostolica Ecclesia, nullo modo innovationem recipiat : nos sequentes sanctorum Apostolorum, & eorum, qui post eos in sanctis Dei ecclesiis conversati sunt, dogmata, justum fore existimavimus, cunctis manifestum facere ,. qualiter de fide,qus in nobis est, sentiamus, insistentes & adharentes traditioni & confessioni sancta Dei Ecclesia Catholica.. §. 1. Credentes 13 enimin Patrem , & Filium , & Sanctum Spiritum, u nam essentiam in tri- (8. si. 4. infr.h. I. (9. §. r .fupr.h.L (10. I. 21, ff. de penis. (11. Immo vide i. 6. infin. infr. de höret, cf Jilanich. (l2. i. %• insin.supr. h. t. (13, L 6. §. I. infr. eod. ll» I i. r. Codicis Lib. I. Tit. Abigeis, pag. 694. * 9. 3?. Abolitionibus. 698- * 9. 42. Acceptilationibus. 634. * 8. 44. Accusationibus & inscript. 660. * 9. 2. Acquirenda & retinenda pols. 541. * 7. zr. Actionibus empti & venditi. 297. * 4. 49. Actore d Tutore seu Curatore dando. 395. * ;. 6 t. Adminiitratione Rerumpublicarum. 775. * 11. 30. Tutorum vel Curat. 377. * ;. 37. Adoptionibus. 639. * 8. 48. Adsertione tollenda. '533. * 7. 17. AdselToribus & domesticis. 121. * 1. 51. Advocatis diversorum judiciorum. 139. * 2*- 7. diversorum judicum. 143. * 2. 8- - Risci. 146. * 2. 9. 1 jEdifieiis privatis. 592. * 8- 10. ■ rEdilitiis actionibus. Z05. * 4. ;8- ■ Agentibus in rebus. 82 r. * 12. 20. ' Agricolis & Censitis. 783. *11. 47. & Mancipiis. 801. * 11. 67. Aleatoribus, & alearum lusu. 232. * 3. 43. Alendis liberis ac parent. 362. * ;. r;. Alexandri» primatibus. 774. *11. 28. 1 Alienatione judicii mutandi causa facta. 179. * 2. 1 Alimentis pupillo praestandis.' 388- * 5- 50. Alluvionibus & paludibus. 554. * 7. 41. Annali exceptione Italici. 552. * 7. 40. Annonis civilibus. 773. * 11. 24. & capitatione. 123. * 1. ;r. - & Tributis. 719. * 10. 16. An servus pro suo facto. 248. * 4. 14. Apochis publicis. 724. * 10. 22. Apostatis. 71. * 1. 7. Apparitoribus Comitis Orient. 885- * 12. 97. - - Magistrorum milit. 854- * ir. JJ. - - Praefecti Annonae. 85*. * ir. 59. - - Praefecti Urbis. 854. * 12. 54. Praefectorum. S53. * 12. $3. Proconsulis. 855- * ir. ;6. ! Appellationibus. 568. * 7. 62. ’ Aquaeductu. 780. * 11. 42. Arbitrium tutelae. 388. * ;. 91. ? Argenti pretio. 761. ¥ 10. 76. ; Athletis. 753, * 10. 93. ? Auctoritate praestanda. 394. * ;. 59. ; Auri publici persecutoribus. 760. * 10, 72. ■ Auro coronario. 760. * 10. 74» De iumma Trinitate, &c, de Abigeis, pag. 694. " 9. 37. de Abolitionibus. 69.J. 4 9. 42. de Acceptilationibus. 634. ' %. 44. _ Je Accusationibus & inscript. 660. * 9. s. de Acquirenda & retinenda pois. 541. * 7 - 32. sie Actionibus empti & venditi. 297. * 4. 49 - de Actore ä Tutore seu Curatore dando. 393. * 5. 6r. de Adminiitratione Rerumpublicaruni. 775. * n. 30. - - - Tutorum vel Curat. 377. * 9. 37. de Adoptionibus. 639. * 8. 48. de Adsertione tollenda. 933. * 7. 17. de Adsellbribus L domesticis, iri. * 1. $1. de Advocatis diversorum judiciorum. 139. * 2. 7. - - diversorum judicum. 143. f 2. 8- Fisci. 146. * 2. 9. de JEdificiis privatis. 992. ¥ 8- 1 °. de /Edilitiis actionibus. 309. * 4. 98. de Agentibus in rebus. 821. * 12. 20. de Agricolis & Censitis. 783. * n. 47. - - & Mancipiis. 801. * 11. 67. de Aleatoribus, & alearum lusu. 232. * 3. 43. de Alendis liberis ac parent. 362. * 9. 29. de Alexandri« primatibus. 774. * n. 28. de Alienatione judicii mutandi causa facta. 179. * 2. 99 de Alimentis pupillo praestandis. 388. * 9- 90. de Alluvionibus &-paludibus. 994. * 7. 41- de Annali exceptione Italici. 992. * 7. 40. de Annonis civilibus. 773. * 11. 24. & capitatione. 123. * i. 92. - - & Tributis. 719. * io. 16. An servus pro suo fasto. 248. * 4. 14. de Apochis publicis. 724. * io. 22. de Apostatis. 71. * 1. 7. de Apparitoribus Comitis Orient. 899 - * ir. 97. - - - Magistrorum milit. 894 . * 12. 99. - - - frxfecti Annonae. 898. * 12. 99. - Frästest; Urbis. 894. * ir. 94. - - - Praarectoriim. 893. * 12. 93. - - - Proconsulis. 8-9. * ir. 96. de Appellationibus. 968- * 7. 62. de Aquaeductu. 780. * ti. 42. Arbitrium tutela. 388. * 9 91. de Argenti pretio. 761. * 10. 76. de Athletis. 793. * 10. 93. de Auctoritate praestanda. 394. * 9. 99. de Auri publici persecutoribus. 760. * xo. 72. de Auro coronario. 760. * 10. 74. 9 De summa Trinitate &c. 10 us hypostasibus, seu subsistentibus personis, adoramus unam dei- atoni, unam pctfcstatem, Tiinitatem consubstantialem. In ultimis autem diebus confitemur unigenitum Dei filium, Deum de Deo, Filium ex Deo, ante licenda , ,& sine tempore ex Patre natum , coxtermun Patri, coquo omnia, & per quem omnia, descendilse de coelis, incarnatum este ex Spiritu sancto , & sancta gloriosa, & seraper virgine Maria , hominem fastum elfe, crucem pertulisse , fepultum fuisse , & resurrexisse tertia die, unius & ejusdem miracula & pastiones, quas sponte carne sustinuit, agnoscentes. Neque enim alium Deum Verbum novimus , alium Christum : sed urum & eundem consubstantialem Patri secundum divinitatem , & consubstantialem nobis fecundum humanitatem. Mansit namque Trinitas etiam post incarnatum unum ex Trinitate Dei Verbum : Neque enim quarta; persona adjectionem recipit sancta Trinitas. §. 2. Hac igitur cum ita se habeant, anathematizamus omnem haresin, praesertim vero Ncstorhm Anthropoiatram, dividentem i linum Dominum nostrum Jesum Christum Filium Dei, & Deum nostrum ; nec diserte & secundum veritatem consitentem sanctam gloriosam semper Virginem Mariam theotocon esse , hoc est , Dei- ,param: sed alium esse dicentem Deum eo Deo Patre, alium, qui ex sancta semper Virgine Maria natus est : hunc autem gratia , & proximitate, quam habuit cum Deo Verbo, Deum factum esse. f Neque vero Nestorium solum , sed & Eutychetem 2 mente captum, phantasiam inducentem, negantem autem veram ex sancta iemper Virgine, & Deipara Maria incarnationem, hoe est nostram salntem: neque consitentem per omnia consubstantialem Patri secundum divinitatem , & consubstantialem nobis fecundum humanitatem. f Simili modo & Afoilir.arern 3 animicidam , seu psy- chophthoron , dicentem, Dominum nostrum Jesum Christum Filium Dei & Deum nostrum inanimem este, confusionem sen perturbationem superducentem inhumanationi unigeniti filii Dei. Sed & omnes, qui idem cum eis sentiunt. Si enim aliqui post hanc nostram pramonitionem , certo & liquido id cognoscentibus & cmnperientibus locorum Episcopis, Deo araantifiimis, inventi, fuerint posthac in contraria his opinione esse : hi nullius indulgentis exspectent veniam. Jubemus enim tales , tanquam confessos hareticos , competenti animadversioni subjugari. Dat. 513. 6. Idem Imp. Constantinopolitanis. PUm Salvatorem, & Dominum omnium Jesum Christum verum Deum nostrum colamus per omnia, studemus etiam (quatenus datum est humana’ menti assequi) imitari ejus condescensionem seu demissionem. Etenim cum quosdam invenerimus, morbo atque insania detentos impiorum Nestorii, & Eutychetis , Dei & sancta Catholica & Apostolica Ecclesia hostium, nempe qui detrectabant sanctam gloriosam semper Virginem Mariam theotocon sive Deiparam appellare proprie, & secundum veritatem: illos festinavimus, qua sit recta Christianorum sides, c-docere. Nam hi incurabiles cum sint, celantes errorem suum pastim circumeunt, (sicut didicimus) & simpliciorum animos exturbant & scandalizant, ea adstruentes, qua sunt sancta Catholica Ecclesia contraria. Necessarium igitur este putavimus, tam hxreticorum vaniloquia & mendacia dissipare , quam omnibus insinuare, quomodo aut sentiat sancta Dei Catholica & Apostolica Ecclesia, aut pradicent sanctissimi ejus sacerdotes : quos & nos seqnuti, manifesta constituimus ea, qua sidei nostra sunt: non quidem innovantes fidem, (quod absit) sed coarguentes eorum insaniam, qui eadem cum impiis hsreticis sentiunt. Quod quidem & nos in nostri imperii primordiis pridem satagentes , cunctis fecimus manifestum. §. 1. Credimus 4 itaque in unum Deum Patrem omnipotentem, &inunum Dominum Jesum Christum filium Dei, & in Spiritum sanctum, unam essentiam in tribus hypostasibus, sive subsistentibus personis , adorantes unam deitatem, unam potestatem, Trinitatem consubstantialem. In ultimis autem diebus confitemur Dominum nostrum Jesum Christum unigenitum Dei Filium, ex Deo vero Deum verum , ante secula, & sine tempore ex Patre natum : coiternum Patri, ex quo omnia, & per quem omnia, qui descendit de edis, incarnatus de Spiritu Sancto , & sancta gloriosa & semper Virgine Maria, & inhumanatus, sive homo factus est, & passus crucem pro nobis sub Pontio Pilato, sepultus est , & resur- rexit tertio die. Unius ac ejusdem pastiones miracula, qua sponte pertulit in carne, agnoscentes. Nec enim alium Deum Verbum, & alium Christum novimus, sed unum & eundem, con- subllantialemPutri-secundum deitatem, L consubstantialem nobis secundum humanitatem. Ut enim est in divinitate persectus, ita idem ipse & perfectus est in humanitate. Nam ejus fecundum hy- postasin seu secundum personam unitatem suscipimus, & confitemur. Mansit enim Trinitas, & post incarnatum unum ex Trinitate Dei Verbum: neque enim quarta persona adjectionem admittit sancta Trinitas, §, 2. His ita se habentibus anathematizamus omnemhsresin, pracipuevero Ncflorimn 5 anthropoiatram, & qui eadem cum ipso sentiunt, vel senserunt, qui dividunt unum Dominum nostrum Jesum Christum Filium Dei, & Deum nostrum : & qui non confitentur proprie , & secundum veritatem sanctam gloriosam , & semper Virginem Mariam theotocon seu Deiparam , id est, Dei matrem : sed qui duos filios dicunt, unum ex Deo Patre Deum Verbum, alterum ex sancta semper Virgine , Deipara Maria, gratia & habitudine, & propinquitate , quam cum Deo Verbo habet, natum esse: & qui negant, nec confitentur Dominum nostrum Jesum Christum Filium Dei, & Deum nostrum incarnatum ,«& hominem factum & crucifixum, unum esse ex sancta , & consubstantiali Trinitate. Ipse enim solus est coadorandus & conglorificandus Patri & Sancto Spiritui. §. 3. Anathematizamus insuper , & Eutychetem 6 mente captum , & qui cum eo sentiunt , aut senserunt, qui phantasiam introducunt, negantque veram nativitatem, seu generationem Domini, & salvatoris nostri Jesu Christi ex sancta Virgine & Deipara, hoc est, nostram salutem : & qui non confitentur ipsum consubstantialem Patri secundum deitatem, & consubstantialem nobis fecundum humanitatem. §. 4. Similiter autem anathematizamus, & Apollinarem 7 psy- chophthoron , sive animicidam , & qui cum eo sentiunt, vel senserunt, qui dicunt inanimem, hoc est, anima humana expertem, esse Dominum nostrum Jesum Christum Filium Dei, & Deum nostrum; & qui confusionem, aut conturbationem introducunt, & invehunt in unigenitiDei Filii inhumanationem live humanitatem: & omnes postremo , qui eadem cum ipso senserunt, aut sentiunt. Dat. Id. Martii, Constantin. D. N. JUSTINIÄN. PP. A. III. COS. 533- Scriptum est superius Edictum eodem exemplo Ephesiis , item Casarienlibus, item Cyzicenis, Amidems, Trapczuntiis, Hierosolymitanis, Apameis,' Justinianopolitanis , Theopolitanis , Augustanis, Tarsensibus, Ancyrenis. 7. Idem Imper. EPIPHANIO sanctissimo, & beatissimo . Archiepiscopo regia hujus Urbis ,. & Oecumenico Patriarcha. f^Ognoscere volentes tuam Sanctitatem, ea omnia, qua ad Ec- clefiasticum spectant statum: necessarium duximus, hisce ad eam uti divinis compendiis, ac per ea manifesta eidem facere, qua jam moveri coepta sunt, quanquam & illa eandem cognoscere sumus persuasi. Cum itaque comperissemus quosdam alienos a sancta Catholica & Apostolica Ecclesia, impiorum Ntstorii & Eutychetis ‘ sequtitos deceptionem , divinum antehac promulgaviir"'“’ Buictum (quod & tua novit sanctitas) per quod luerou'curum Furores reprehendimus , ita ut nullo quovis omnino modo immutaverimus ,- immutemus , aut pratergiefli limus [eum, qui nunc uique coadjuvante Deo servatus est,] Ecclesiasticum statum, (quemadmodum- & tua novit Sanctitas) sed in omnibus servato statu unitatis lanctis- limarum ecclesiarum cum ipso 88. Papa veteris Roma, ad quem similia hisce perscripsimus. Nec enim patimur, ut qmcquani eorum , qua ad Ecclesiasticum spectant statum , non etiam ad ejusdem referatur beati tudinem : quum ea sit caput omnium 8 sanctiin- morutn Dei sacerdotum : vel eo maxime, quod , quoties.111 eis locis haretici pullularunt, & sententia, & recto judicio illius venerabilis sedis coerciti sunt.- Ideoque ex prxsentibus divinis nostris breviculis sciet tua Sanctitas, qua ä nobis proposita sunt, quam & quibus studio est, pessime interpretari, qua a nobis statuta sunt, comprehendetur. §. 1. Pauci quidam infideles & alieni « sancta Dei Catholica & Apostolica Ecciesia contradicere Judaice ausi sunt adversus eaqua ab omnibus sacerdotibus recte obleriancur, probantur & annunciantur: negantes Dominum nostrum Jesum Cliri- (i. I. 6. §. 2. /. 7. §. 1. in fin. I. 8- §. i. in sin. insir. h. t. §'3' infr. ecil. (3. d, i. (,. H. uit. (41 1. 5. §. i.siufr. eed. (2 l 6 §. ult. ( 6. d. I. 5. §. ult. versi neque vero. (7. d. I. §. ult. versi (c. d. /. fmilimoio. (8. 1. 8- insin.fr. infr. h.-t. Nov. 131. c. 2. in sin J A 3, stum II Gocticis Lib. I. Tit. I. 12 7 h,m unicenitum Filium Dei , & Deum nostrum incarnatum ex So iri tu fausto , & sancta gloriosa, semper Virgine, & Deipara , & hominem factum & crucifixum , unum elfe sanctae, & consubstantialis Trinitatis, coadorantium & conglorificandum Patri, & Sancto Spiritui, consubstantialem Patri secundum Deitatem, consubstantialem nobis eundem secundum humanitatem, passibilem «arne, eundem impassibilem Deitate. Recusantes autem Dominum nostrum Jesum Christum unigenitum Filium Dei, & Deum nostrum fateri, unum este sanctae, & consubstantialis Trinitatis, manifeste deprehenduntur impiiNestorii i sequi pravam doctrinam, secundum gratiam eum dicentes Filium Dei, & alium Deum Verbum , & alium Christum dicentes, quos anathemate damnamus , eorum etiam dogmata, eos etiam , qui eadem cum iplis senserunt, aut sentiunt, ut alienos a sancta Dei Catholica & Apostolica Ecclesia. §. r. Et reverendissimi sacrorum monasteriorum Archiman- drite r sequentes sanctorum Patrum traditionem [ea scilicet fide, ut nihil omnino ante hac immutaverint, aut hodie immutent, ab eo , qui nunc usque, sicuti dictum fuit, obtinuit ecclesiastico statu , ] unanimiter fatentur, & cum gloria annunciant Dominum nostrum Jesum Christum unigenitum Filium esse, & sine tempore ex patre genitum , & in novissimis diebus descendisse ex ccelis , & incarnatum cx Spiritu Sancto, & sancta, gloriosa semper Virgine , Deipara Maria , & hominem factum, & crucifixum , unum esse san- ctK L consubstantialis Trinitatis. Consubstantialem enim ipsum scimus Patri secundum Deitatem, L consubstantialem nobis eundem secundum humanitatem , passibilem carne, eundem impassibilem Deitate. Quemadmodum enim est in Deitate perfectus, sic idem in humanitate perfectus. Ideoque eam , qua est secundum hypostasin, unionem amplectimur, & confitemur: quemadmodum etiam unigenitus Filius Verbum Dei ante secula & sine tempore ex Patre genitus. Idem quoque in novilsimis diebus descendit e coctis, & carnem assumpsit ex Spiritu Sancto, & sancta, gloriosa, & Deipara Maria, & homo factus , id est , Dominus noster Jesus Christus proprie & fecundum veritatem Deus est, ita & sanctam, semper Virginem Mariam proprie & secundum veritatem matrern Dei dicimus, non quod Dei Verbum principium ex ipsa sumpsit, sed quia in novissimis diebus descendit ex ccelis, & ex ipsa incarnatus ,& natus, & homo factus est, quem confitemur, quemadmodum dictum est, consubstantialem Patri secundum divinitatem, & consubstantialem eundem nobis secundum humanitatem, ejusdem miracula & pastiones , quas ultro sustinuit carne confitentes. §. 3. Haec igitur sunt, in quibus per divinum nostrum Edictum hxreticos coarguimus : cui divino Edicto , vel omnes reperti hic verissimi Episcopi & reverendissimi Archimandritx cum tua sanctitate subscripserunt. §. 4. Sequentes in omnibus sancta quatuor Concilia 3 , & qux ab unoquoque eorum constituta, id est, Nicx- num cccxvill Patrum, & hujus regix cl , & Ephelinum prius, & Chalcedonense manifeste omnibus, (qui una nobiscum sentiunt) fidelibus sancta, Catholica, & Apostolica Ecclesia traditam regulam fidei, hoc est, sanctam formulam , seu symbolum tenemus, & custodimus ä cccxvill sanctis Patribus expositam, & illud, i”od in hac regia Urbe CL sancti Patres apertius exposuerunt: non quod dercaunsum esset prius , sed quoniam veritatis hostes partim subvertere cceperaniBoniti Spiritus Deitatem, partim ex sancta semper Virgine Maria, Deipan,, veram incarnationem Dei Verbi negaverant. Propterea Scriptura testimoniis idem fymbolum su- pradicti CL sancti Patres apertius exposuerunt: idque & alia omnes sancta Synodi, id est, Ephesinaprior , & Chalcedouensis eandem fidem sequentes susceperunt & custodierunt, sanctam, gloriosam, semper Virginem Mariam Deiparam publicarunt, & non confitentes eam Deiparam, anathemate percelluerunt. Similiter anathematizarunt eos, qui aliud symbolum , aliamve sanctam formulam traderent, prater eam , quae a cccxvill sanctis Patribus exposita esset & explicata, & corroborata ä cl sanctis Patribus in hac regia Urbe congregatis. Et quidem Ephelinum prius impium Ufesiorium, & ejus dogma sustulit, & anathematizavit. Ad luee eos, qui cum eo senserunt & sentiunt, & qui consenserunt & consentiunt. Chalcedonense vero sanctum Concilium damnavit & ejecit e li.nctis Dei Ecclesiis, & anathematizavit impium Eutycbetem, ejulque dogmata, & qui eadem cum illo senserunt & sentiunt, & • 5)' s u P r ' l '- *• (*• l - 8. §. r. infr. eoi. (3, /. g. §. 3. infr. eed.Nev. 115. c. 3.§. i4.fr. 9 qui consenserunt eidem , & consentiunt, & omnes hsereticos eo- rutnque dogmata, & qui cum illis senserunt & sentiunt, anathematizavit : pariter anathematizavit Nestorium , scilicet ejulque dogmata : Leos, qui cum eo senserunt & sentiunt, eosque, quicum eo consenserunt & consentiunt. Chalcedonense vero sanctum Concilium , Magni Procli ad Armenios conscriptam Epistolam, (quod oporteat dicere Dominum nostrum Jesum Christum Filium Dei, & Deum nostrum unum sanctx Trinitatis per propriam relationem,) suscepit & confirmavit. Quae supradicta quatuor sancta Concilia’ si negligimus, aut ea , qux his constituta , damus licentiam damnatis ab iis haereticis, eorumque dogmatibus suam pestem rursus in sanctis Dei Ecclesiis ostendere. Optandum itaque, ut, quod nondum contigit fieri, hoc aliquando contingat. Idque eo maris quod supradicta quatuor sancta Concilia speciali confessione hxre- ticos , eorumque dogmata damnarunt. Ideoque si quis ab uno fu- , pradictorum sanctorum Conciliorum dissentiat, palam est , eum amplecti dogmata & sanctis illis Patribus damnata, & anathemati- |zata. §. 5. Nullus itaque frustra nos turbet spe vana innixus, quasi nos contrarium a supradictis quatuor Conciliis fecerimus, aut faciamus, aut fieri a quibusdam permittamus, aut aboleri eorundem sanctorum quatuor Conciliorum piam memoriam ex dictis Ecclesix diptychis sustineamus. Omnes enim, qui ab iis damnati & anathematizati sunt, & damnatorum dogmata, eosque, qui eadem ac ipsi senserunt aut sentiunt, anathematizamus. §. 6. Itaque bene precetur nobis, & nostro imperio beatitas tua, omnes de nostra intentione, & nostra erga irreprehensibilem fidem studio, docens & certiores faciens. Dat. 7. Cal. April. CP. DN. JU- STINIAN. PP. A. 3. COS. 533. 8. Gloriosissimo, & clementissimo filio JUSTINIANO Augusto Joannes, Episcopus urbis Roma:. I Nter claras sapientia: ac mansuetudinis vestra laudes, Christianis- A fime Principum, puriore luce tanquam aliquod fidus irradiat, quod amore fidei, quod charitatis studio edocti Ecclesiasticis disciplinis, Romanae sedis reverentiam conservatis, & ei cuncta subjicitis, & ad ejus deducitis unitatem, ad cujus auctorem, hoc est, Apostolorum primum, Domino loquente praeceptum est: Pasce oves meas! Quam esse omnium vere Ecclesiarum caput, L Patrum regnis & Principum statuta declarant, & pietatis vestra reverendissimi testantur affatus. Patet igitur, in vobis impletum fore, quod Scriptura loquuntur: Per me reges regnant , & potentes scribunt justitiam. Nihil est [ enim , ] quod lumine clariore praefulgeat, quam recta fides in Principe : nihil est, quod ita nequeat occasui subjacere , quam vera religio. Nam cum auctorem vitx, vel luminis utraque respiciant, recte & tenebras respuunt, L nesciunt subjacere defectui. Quam ob rem, Gloriosissime Principum, votis omnibus exorabitur divina potentia, ut pietatem vestram in hoc ardore fidei, in hac devotione mentis,'in hoc integra religionis studio, fine defectu fui in longiora tempora conservet: hoc enim L sanctis credimus Ecclesiis expedire. Scriptum est enim: Labiis regit rex. Et iterum : Cor regis in manu Dei est , £7 ubi voluerit, inclinabit illud. Hoc est enim, quod vestrum firmat imperium : hoc, quod vestra regna conservat. Nam pax Ecclesix, religionis unitas, auctorem facti in sublime provectum grata sibi tranquillitate custodit. Neque enim parva ei vicissitudo ä potentia divini tribuitur, per quem nullis rugis Ecclesia divisa secernitur, nullis insertis maculis variatur. Scriptum est enim : Quia cum rex justus sederit supra sedem, non adversabitur ei quicquam malignum. Proinde Serenitatis vestra apices , perHypatium atque Demetrium sanctissimos viros, fratres L Coepiscopos meos, reverentia consuet* suscepimus: quorum etiam relatione comperimus, quod fidelibus populis proposuistis Edictum amore fidei pro submovenda hireti- corum intentiona, secundum Apostolicam doctrinam, fratrum & Coepiscoporum nostrorum interveniente consensu. Quod, qui* Apostolica: doctrinae convenit, nostra auctoritate confirmamus. Textus autem epistola Imperatoris talis est: Victor JUSTINIANUS, pius, felix, inclytus, triumphator, semper Augustus, Joanni sanctissimo Archiepiscopo alnra urbis Romae ' & Patriarcha:. , PEddentes honortm Apostolica» sedi, & vestra Sanctitati, (quod semper nobis in voto & fuit, & est,) & ut decet Patrem, honorantes vestram beatitudinem , omnia, qux ad Ecclesiarum sta* ' ' A tu» lZ_ De summa Trinitate &c.’ 14 tmn pertinent, festinavimus ad notitiam deferre vestra: Sanctitatis, quoniam semper nobis fuit magnum studium unitatem vestra Apo- ftolica: sedis, & statum sanctarum Dei Ecclesiarum custodire, qui hactenus obtinet, & incommote permanet nulla intercedente con- trarietate. Ideoque omnes sacerdotes universi Orientalis tractus, & subjicere, & unire sedi vestra Sanctitatis properavimus. In praesenti ergo, qira commota sunt, (quamvis manifesta & indubitata sint, & secundum ApostolicE vestras sedis doctrinam ab omnibus semper sacerdotibus firme custodita & praedicata) necessarium duximus, ut ad notitiam vestra Sanctitatis perveniant. Nec enim patimur qnicquam, quod ad Ecclesiarum statum pertinet, quamvis manifestum & indubitatum fit, quod movetur, ut non etiam vestrie innotescat Sanctitati, qira caput i est omnium sanctarum Ecclesiarum. Per omnia enim (ut dictum est) properamus honorem , & auctoritatem crescere vestra sedis. §. i. Manifestum igitur facimus vestra Sanctitati, quod pauci quidam infideles, & alieni sanctae Dei Catholicx atque Apostolicse Ecclesiae, contradicere Judaice atque apostatice ausi sunt adversus ea, qus ab omnibus sacerdotibus secundum vestram doctrinam recte tenentur, & glorificantur, atque pradicantur, denegantes Dominum nostrum Jesum Christum unigenitum Filium Dei, Deum & Dominum nostrum incarnatum de Sancto Spiritu, & ex sancta atque gloriosissima semper Virgine Dei genitrice , Maria hominem factum, atque crucifixum, unum esse sanctae & consubstantialis Trinitatis, & coadorandum, & conglorificandum Patri & Spiritui sancto, consubstantialem Patri se- tundum divinitatem, & consubstantialem nobis eundem ipsum secundum humanitatem , passibilem carne , eundemque ipsum impassibilem deitate. Recusantes enim Dominum nostrum Jesum Christum unigenitum Filium Dei, & Dominum nostrum fateri unum esse sanctce, & consubstantialis Trinitatis : videntur Nestors i malam sequi doctrinam, secundum gratiam dicentis unum filium Dei, & alium dicentis Dei Verbum , & alium Christum. §. r. Omnes vero sacerdotes sancts Catholicae atque Apostolicx Ecclesiae, & reverendissimi Archimandritae 3 sanctorum monasteriorum , sequentes sanctitatem vestram , & custodientes statum, & unitatem sanctarum Dei Ecclesiarum, quam habent ab Apostolic* vestra sanctitatis sede, nihil penitus immutantes de ecclesiastico statu , qui hactenus obtinuit atque obtinet, uno consensu confitentur & glorificant, praedicantes Dominum nostrum Jesum Christum unigenitum Filium , & Verbum Dei, & Dominum nostrum ante secula, & sine tempore de Patre natum , in ultimis diebus descen- sliffe de ccelis, & incarnatum de Spiritu sancto, & [ex] sancta atque gloriosa Virgine, & Dei genitrice Maria natum , & hominem factum, & crucifixum, unum esse sanstx, L consubstantialis Trinitatis, & coadorandum, & conglorificandum Patri & Sancto Spiritui: nee enim alium Deum Verbum , & alium Christum cognoscimus , sed unum atque eundem ipsum consubstantialem Patri secundum divinitatem, & consubstantialem nobis eundem ipsum secundum humanitatem, passibilem carne, eundem ipsum impassibilem deitate. Ut enim est in divinitate perfectus, ita idem ipse & in humanitate perfectus est. In una enim substantia deitatem suscipimus, & confitemur: quod dicunt Grxci, riiv x« 4 ’ vori^ot- nv fitcTiv 5 .u 5 Xcy?MS»- Id est , eam, qua fecundum personam eft, unitatem confitemur. Et quoniam unigenitus Fiiius & Verbum Dei ante fecula, & fine tempore de Patre natus , idem ipse & in ultimis diebus descendens de ccelis incarnatus de Spiritu sancto, & ex sancta atque gloriosa semper Virgine , & Dei genitrice Maria, born» factus, Dominus noster Jesus Christus , proprie & vere Deus est: ideo & sanctam atque gloriosam Virginem Mariam proprie & vere Dei matrem esse dicimus : non quia Deus Verbum, principium ex ipsa fumserit, sed quia in ultimis diebus descendit de coelis, & ex ipsa incarnatus, & homo factus, & natus est. Quem confitemur & credimus, (sicut dictum eft,) consubstantialem esse Patri secundum deitatem, & consubstantialem nobis eundem ipsum secundum humanitatem : ejusdem miracula & passiones, quas sponte in carne sustinuit agnoscentes. §. 3. Suscipimus autem sancta qua- tuor4 Concilia; id est, trecentorum decem & octo sanctorum Patrum, qui in NicEna urbe congregati sunt: & centum quinquaginta sanctorum Patrum, qui in hac Regia Urbe convenerunt: & lanctorum Patrum, qui in Epheso primo congregati sunt: & san- (1. Obst. I. 24. inpr. infir. ie SS. eccles. (2. 1. 5. §. 2. st pr. h.t. 7 - §- l.sufr. toti. (4, l. 7. §. 4 .supr. 'eoi. Nov. 131. c. I. ctorum Patrum, qui in Chalcedone convenerunt: sicut vestra Apo- stolica sedes docet, atque praedicat. Omnes ergo sacerdotes sequentes doctrinam Apostolicce sedis vestrae, ita credunt, & confitentur , & prodicant. §. 4. Unde properavimus hoc ad notitiant deferre vestrae sanctitatis per Hypatium , & Demetrium beatissimos Episcopos, ut nec vestram sanctitatem lateat, quae a quibusdam paucis monachis male & Judaice fecundum Neftorii perfidiam denegata sunt. §. ;. Petimus ergo vestrum paternum assectum : ut vestris ad nos destinatis literis , & ad fanctiisimum Episcopum hujus almae Urbis, & Patriarcham vestrum fratrem; (quoniam & ipse per eosdem scripsit ad vestram sanctitatem, festinans in omnibus sedem sequi Apostolicam beatitudinis vestra) manifestum nobis faciatis, quod omnes, qui praedicta recte confitentur, suscipit vestra sanctitas, & eorum, qui Judaice ausi sunt rectam denegare fidem condemnat perfidiam. Plus enim ita circa vos omnium amor, & vestra sedis crescet auctoritas, & qus ad vos est unitas sanctarum Ecclesiarum, inturbata servabitur, quando per vos didicerint omnes beatiffimi Episcopi eorum, quae ad nos relata sunt, sinceram vestra sanctitatis doctrinam. Petimus autem vestram beatitudi- nem orare pro nobis, & Dei nobis adquirere providentiam. §. 6. Item subseristio Uilit fuit: Deitas te confervet per multos annos, sancte ac religiofiffime pater. Sequitur refiduum epistola Papa. s Iquet igitur, Imperator Gloriosissime, (ut lectionis tenor , & Legatorum vestrorum relatio patefecit) vos Apoltolicis eruditionibus studere, cum de religione CatholicE fidei ea lapitis, ea scripsistis, ea protulistis, ea populis fidelibus publicastis, qus sicut diximus) & sedis Apostolic» doctrina, & sanctorum Patrum veneranda decrevit auctorTtas, & nos confirmavimus in omnibus. Opportunum est ergo voce exclamare Prophetica: Jucundetur tibi, cfi abundet calum desuper, & effundant montes jucunditatem, & colles latitia latabuntur. Hec igitur in tabulis cordis fideliter scribere, hsc ut pupillas oculorum convenit observare. Neque enim quis- qnam eft, in quo Christi charitas fervet, qui tam rectx , tam vera confessionis vestra fidei refragator existat: cum evidenter impietatem Neftorii., Eutychetifqne & omnium lrareticorum damnantes , unam veram Catholicam fidem Domini & Dei nostri Salvatoris Jesu Christi magisterio institutam, & Propheticis Apostolicis- que praedicationibus ubique diffusam, & sanctorum per totum orbem consessionibus roboratam , Patrum atque Doctorum sententiis adunatam & nostra doctrins consentaneam , inconcusse atque inviolabiliter devota Deo & pia mente servatis : Soli etenim professionibus vestris adversantur, de quibus divina scriptura loquitur, dicens : Posuerunt mendacium spem suam, mendacio operirispera- verunt. Et iterum qui secundum Prophetam dicunt Domino : Recede ä nobis; vias tuas scire nolumus. Propter quod Salomon dicit: Persemitarpropria cultura erraverunt: colligunt autem manibus infructuosa. Hec est igitur vera vestra fides, Irae certa religio: hoc beatE recordationis, ut diximus, patres omnes, prxsulefqueRomans Ecclelra , quos in omnibus sequimur: hoc sedes Apostolica prsdicavit hactenus, & inconcusse custodivit: huic confessioni , huic fidei quisquis contradictor extiterit, alienum fe ipse a [sancta) communione, alienum ab Ecclesia judicabit esse Catholica, f Nos enim Cyrum cum sequacibus suis in Romana invenimus civitate > qui de Uumitensi monasterio fuit: quos Apostoli eis suasionibus ad rectam fidem, & veluti oves, qira perierant errantes , ad ovile contendimus revocare dominicum , ut agnoscant secundum Prophetam linguE balbutientes loqui, qira ad pacem sunt. Ad non credentes autem per nos primus Apostolorum Esaix Prophet» verbum dicit: Ambulate in lumine ignis veftri , & flamma , quam succendistis. Sed obduratum est cor eorum , ut scriptum est, ut non intelligerent, & pastoris vocem oves, qux mex non erant, audire minime voluerunt. In quibus observantes ea, qnx ab iplorum sunt statuta pontifice, eos minime in nostram communionem recipimus, & ab omni Ecclesia Catholica esse jussimus alienos: nisi errore damnato , doctrinam nostram quantocyus sequi, habita regulari professione signaverint. iEquum quippe est, ut qui nostris minime obedientiam accommodant statutis, ab Ecclelus habeantur extorres : f Sed quia gre mium suum nunquam ; redeuntibus (5. Nov. 109. c. ttlt. inimu vide l. 3- infr. de apostatis . claudit 15 Codicis Lib. I. Tit. I. II. 16 ^Hn^ii-Fcclesia: obsecro Clementiam vestram, ut si proprio deposito errore & prava intentione depulsa, ad unitatem Ecclesix reverti voluerint, in vestram communionem receptis, indignationis vestra removeatis aculeos, & nobis intercedentibus benigni animi m-atiam condonetis, f Deum autem L Salvatorem nostrum Jesum Christum exoramus , quatenus longaevis & pacificis vos dignetur «ustodire temporibus in hac vera religione & unitate , & veneratione Apostolic* sedis , cujus principatum, ut Christianifsimi & pii, conservatis in omnibus, f Prxteir.i Serenilfime Principum laudamus Legatorum vestrum personas Hvpatii & Demetrii fratrum & Coepileoporum nostrorum : quos Clementi* vestr* gratos fore ipsa manifestavit electio. Nam tantx causx pondus non nisi perfectis in Christo potuisset injungi: taut* vero pietatis, tantx reverenti* plenos astatus, nisi per amantes minime dignaremini destinare, t Gratia Domini nostri Jesu Christi & charitas Dei Patris & communicatio Sancti Spiritus sit semper vobiscum , Piissime Fili, Arnen. Itemsubscriptio : Omnipotens Deus regnum vestrum & salutem vestram perpetua protectione custodiat glorio- sisiime & clementissime sili Imp. Auguste. Dat. Rom. 8- Cal. Apr. D. N. JUSTINIANO PP. A. [4.] & PAULINO V. C. COSS. 534- T I T. II. DE SACROSANCTIS ECCLESIIS 1 ET DE [ REBUS, ET ] PRIVILEGIIS 2 EARUM. 1. Imp. CONSTANTINUS August, ad Populum. TJabeat unusquisque licentiam sanctissimo Catholico , venerabile lique concilio decedens bonorum , quod optaverit, relinquere : & non sint cassa judicia [ejus.] Nihil enim est , quod magis hominibus debeatur, quam ut suprem* voluntatis, postquam jam aliud velle non possunt, liber 3 sit stylus , & licitum , quod iterum non redit, arbitrium. PP. 9. Non. Jul. Ranne , CRISPO II. & CONSTANT. II. Cxf. COSS. 311. i. Imppp. GRATIAN. VALENTIN. & THEOD. AAA. Pancratio Prxfect. urbi. "ViEmo Apostolorum vel Martyrum sedem humanis corporibus existimet esse concessam. Datum 3. Caleiul. Aug. Heraclea ’, EUCH ARIO & SY AGRIO COSS. 381. 3. Impp. HONOR. & THEOD. AA. ■\TEmo Martvres distrahat, nemo mercetur. Dat. 3. Cal. Mart. LN CP. HONOR. N. P. & EUODIO COSS. 386. 4. Ii dem AA. Niceno PP. ■VTOn plures 4, quam nongenti quinquaginta 5 decani sacrosanct* hujus ampliffimx urbis deputentur Ecclesix: nullique his addendi, vel mutandi, vel in defuncti locum substituendi (> pateat copia : nulli alii corporatorum prxter dictum numerum per patrocinia immunitate concessa, negataque omni novationis facultate similia vindicandi , his, qux in honorem vel necessaria obsequia sacrosanct*Ecclelixindulta sunt. Datum 7. Cal. Scpt. Eudoxiopoli. HONOR. A. 8- & THEOD. Juniore A. 8- COSS. 409. 5. Iidem AA. Melitio PP. pLacet, rationabilis consilii tenore perpenso , districta modera- tione prxscribcre , 4 quibus specialiter necessitatibus singularum urbium Ecclesix habeantur immunes. Prima quippe illius usurpationis contumelia depellenda est; ne prxdia usibus coelestium secretorum dedicata, sordidorum 7 munerum fxce vexentur : nil extraordinarium 8 abhinc superindictumve flagitetur: nulla translationum sollicitudo 9 signetur : postremo nihil prxter canonicam illationem , quam adventitix necessitatis sarcina repentina 10 poposcerit, ejus functionibus adseribatur. Si quis contravenerit: post debitx ultionis acrimoniam , qux erga sacrilegos [jure] promenda est, exilio deportationis perpetuo subdatur. Dat. 8. Cal. Jul. Rav. HONORIO 9. & THEODOSIO 5. AA. COSS. 411. ' (i. Nov. 37. (2. Nov. 46. 131. (3. Nov. 22. c. 2. iiz pr. (4. Ab- rog. Nov. 43. (9. Tmmo vide Nov. 59. in pr. (fi. Nov. 16. c. 1. (7. Nov. 131. c. 5. adde L 2. infr. tit. prox. (8. Vide tamen l. 1. infr. de indici. (9. Vide tamen l. 3. infr. tit. prox. (10. /. II. infr. b. t. (11. 1 . 16. infr. eod. (12. 1 , un. infr. deprivil. ttrb. Conflant. irnmo vide l. 24. in pr. infr. h. t. (13. I. 7. infr. de oper. pubi. I. 4. infr. depriv. dorn. Aug. Nov. 131. c. ;. adde Nov. 37. U 149. c. 3. 6. Iidem AA. Philippo Prxfecto Prxtorio Illyrici. QMm innovatione 11 cessante, vetustatem & canones pristinos • Ecclesiasticos, qui usque nunc tenuerunt, etiam per omnes Illyrici provincias servari prxeipimus : ut, si quid dubietatis emerserit , id oporteat (non absque sententia viri reverendissimi sacro- sanctx Legis Antistitis [ Ecclesix ] urbis Constanti nopolitanx, qux Romx veteris prxrogativa lxtatur 12) conventui sacerdotali sanctoque judicio reservari. Dat. Pridie Id. Jul. EUSTACHIO & AGRICOLA COSS. 421. 7. Iidem AA. .Asclepiodoto PP. AD instructiones 13 itinerum pontiumque, etiam divinas domos a & venerabiles Ecclesias tam laudabili titulo libenter adseribi- mus: quia non est inter sordida munera numeratum. Dat. 15. Cal Mart. CP. ASCLEPIODOTO & MAR1NIANO COSS. 4:3. 8- Imp. CARUS Prxsido.o PP. CAcrosancta Thessalonicensis 14 civitatis Ecclesia aperte sciat, ^ proprix tantummodo capitationis modum beneficio nostri numinis sublevandum : nec extraneorum gravamine tributorum Rem- publicam ecclesiastici nominis abusione lxdendam. Dat. 6. Id. Octobr. CP. VICTORE V. C. COS. 42a. 9. Impp. THEOD. & VALENTIN. AA. Cyro Prxfecto Urbi. Q Ui sub 15 prxtextu decanorum seu collegiatorum, cum id munus non impleant, aliis se muneribus conantur subtrahere , eorum fraudibus credimus esse obviandum : ne quis sub specie muneris, quod minus exequitur 16, alterius muneris oneri- bus relevetur : ne argentariorum vel nummulariorum munera declinentur ab his, qui dici tantummodo collegiati vel decani festinant : ideoqne si quis eorum sub muix appellationis velamine collegiatum seu decanum se appellat; sciat, pro se alium subrogandum , qui prxdicto muneri sufficiens approbetur: subrogatione videlicet loco memoratorum , vel eorum , qui moriuntur, primatum ejus, qvi subrogatur, admissa judicio; ab hac dispositione nemine se excusante Sacrosanctarum Ecclesiarum [reverentia. ] Dat. 10. Cal. Apr. THEOD. 17. & FESTO COSS. 439- 10. Iidem AA. Florentio PP. TUbcmus 17, nullam 18 navem ultra duorum millium modio- 'J rum capacem ante felicem embolam, vel publicarum specierum transvectionem, aut privilegio dignitatis, aut religionis intuitu, aut prxrogativa pcrlbnx publicis utilitatibus subtractam , excusari posse : nec si cceleste con ra proferatur oraculum , sive annotatio sit, sive divina pragmatica sanctio, providentissimx legis regulas excusare debebit. Quod etiam in omnibus causis cupimus observari: ut generaliter, liquid hujusmodi contra 19 jus vel utilitatem publicam in quolibet negotio proferatur, non valeat. Quicquid enim in fraudem istius legis quolillet modo fuerit attentatum : id navigii, quod excusatur, publicatione corrigimus. Dat. THEOD. A. 17. & FESTO COSS. 439. ii. Iidem AA. ad Taurum Prxfectum Prxtorio. j^Eminem 20 ab angariis, vel parangariis 21, vel plaustris, vel quolibet munere excusari prxeipimus , cum ad felicissimam expeditionem nostri numinis omnium Provincialium per loca, qua iter arripimus , debeant solita nobis ministeria exhiberi: licet ad sacrosanctas Ecclesias posseffiones pertineant. Dat. 13. Cal. Mart. CP. VAL. A. 9. & ANATOLIO COSS. 440. 12. Impp. VALENT. & MARCIANUS AA. Palladio PP. pKivilegia 22 , qux generalibus Constitutionibus universis sacrosanctis Ecclesiis orthodoxx religionis retro Principes prxstite- runt, firma & illibata in perpetuum decernimus custodiri. §. 1. Omnes sane pragmaticas sanctiones , qux contra Canones ecclesiasticos interventu grati* vel ambitionis elicit* sunt, robore suo & firmitate vacuatas cessare praecipimus. §. 2. Et quia hu- (14. I. 12. in fin. infr. de annonis & trib. 15. I. un. in pr. infr. 1 coUcgiat. (16. arg. I. 9. §. iz.ff. dejur. immun. (17. I. ait. iis de nav.non excuf. (l8. /. un. infr. de nautis Tib. (19. 1 • «It. i«fi\ contra jus vel util. p.ubl. I. 3. infr. de prec. Imper. offer. (20. I. ■ infr. de quib. muner, vel preeft. I. 21. infr. dc cursu pubi. I. ult. §. fl. de muner. (21. Irnmo vide l. 2. §. 3. infr. tit. prox. d. I. ult. §.2‘ ff. de muner. (22. I. 22. §. 1. /. 39. infr. tit. prox. Nov. 131. manis 17 De sacrosanctis Ecclesiis, &c. iS inanitatis nostra est, egenis prospicere , ac ciare operam, utpau-| peribusalimenta non deiint: salaria etiam , que sacrosanctis ec-i clefiis in diversis speciebus de publico hactenus ministrata sunt, jubemus nunc quoque inconcussa, & a nullo prorsus imminuta prxftari: liberaiitatique hnic promptissimos perpetuam tribuimus firmitatem. Dat. AETIO & STUDIO COSS. 434. Nova constitutio FRIDERICI Imperatoris. fAjsa 1 cis irrita cjse denunciari per totamltaliam prtecipiutus omnia v Jhtuta & consuetudines contra Ubertatem Ecclesia ejus que personas, indutias adversus canonicas & Imperiales Jdntiiones, & ea de Capitularibus penitus aboleri mandat nova Constitutio : & de ctctero finiiia attentata ipso jure nuUa ejse decernit: si quid contra siat,pienic, qua jcutuUc sunt, imminebunt. Sedsiper annum hujus novella; Con- jlituiionis aliqui inventi fuerint contemptores, bona eorum per totum nostrum Imperium impune ab omnibus occupentur. IZ. lidem A A. Palladio Prxfecto Praetorio. QEnerali lege sancimus , iivg vidua, live Diaconissa , vel virgo Deo dicata, vel sanctimonialis mulier, sive quocunque alio nomine religiosi honoris , vel dignitatis foemina nuncupata , vel testamento, vel codicillo suo : (quod tamen alia omni juris ratione munitum sit) Ecclesia; vel martyrio , vel Clero , vel Monachio , vel pauperibus aliquid , vel ex integro, vel ex parte , in quacumque re vel specie , crediderit relinquendum : id modis omnibus ratum firmumque consistat: sive hoc institutione, sive substitutione , seu legato aut fideicommsso per universitatem , seu speciali; sive scripta, sive non scripta voluntate fuit derelictum : omni in posterum in hujuscemodi negotiis ambiguitate submota. Dat. 10. Ca- lend. Maji CP. ANTHEMIO L VALENT. 8. COSS. 4;;. In AUTHENT. de monachis. §. illud quoque, coi. i. tit. ;. seu Novell. ;. c. ;. & Novell. 76. JNgreJfi monasteria , ipso ingressu se suaque dedicant Deo: nec ergo 1 de kis testantur : utpote nec domini rerum. In AUTHENT. de 88. Episc. §. si qua. coi. 9. tit. 6. al. l;. seu NovelL 123. cap. 38. fi qua mulier aut vir, liberis non exstantibus , monasticam vitam elegerit, ey monasterium intraverit: monasterio , quod intravit, res ejus competere jubemus. ■(■ Sed si persona liberos habens, antequam de rebus suis intercos ddjpouat, monasterium intret, liceat ei pojteu inter eos dividere , 'legitima % nulli deminuta, & quod eis non dederit, monasterio competet. Sedsi omnem jnbjlantiam inter eos filios dividere voluerit, sua persona filiis connumerata, partem sibi retinent , qiue monasterio competere debet. Sed si post ingressum monasterii moriatur , antequam inter eos dividat ; filii legitimam percipient, reliqua substantia monasterio competente. 14. Impp. LEO & ANTHEMIUS AA. Armasio Prxfecto Prcetorio. J Obemus 4, nulli posthac Archiepiscopo in hac urbe Regia sacrosanctae orthodoxx Ecclesix praefidenti, nulli Oeconomo, cui res ecclesiastica gubernanda mandatur, esse facultatem Fundos, vel prxdia sive urbana, sive rustica, res postremo immobiles, aut in his prxdiis colonos, vel mancipia 5 constituta, aut annonas civiles6 cujuscunque suprema , vel superstitis voluntate ad religiosas Ecclesias devolutas, sub cujisscunqiie alienationis specie ad quamcunque transferre personam: sed ea etiam praedia dividere quidem, colere, augere, & ampliare: nec ulli iisdem praediis audere cedere : verum sive testamento quocunque jure facto , seu codicillo, vel sola nuncupatione, legato seu fideicommisso, aut mortis cauia donatione , aut aliquo quocunque ultimo arbitrio , aut certe iaterviventes habita largitate,sive contractu venditionis, live donationis, aut alio quocunque titulo quisquam adprxfatam venerabilem Ecclesiam patrimonium suum, partem ve certam patrimonii in fundis, pradiis, sive domibus, vel annonis, mancipiis, & colonis , eorumque peculiis voluerit pertinere: inconcussa ca omnia sine ulla penitus immutatione conferventur, f Scientes nulla sibi occasione vel tempore , ad vicissitudinem beneficii collocati, aut gratis referenda donandi , vel certe hominibus volentibus emere , (1. Adde /. 12. §. i.supr. h. t. (2. Nov. Leon. $. (3. Adde l. 34 . & Auth. Presbyteros, infr. tit. prox. (4. Nov. 7. adde l. 17. Auth. hoc jus. cum 3. seqq. infr. h. t. (;. arg. I. 3. J?’. de divers, tempor.prascr. L 6. §. r. infr. desecuni. nttpt. (6. arg. Nov. 7. Tom. II. alienandi aliquam facultatem permissam : nec ii omnes cum religiosi Epilcopo , & Oeconomo clerici i.n earum possessionum alienationem conlentiant: ea enim, qux ad beatiffimx Ecclesix jura pertinent, vel posthac forte pervenerint, tanquam ipsam sacrosanctam & religiosam Ecclesiam , in tacta convenit venerabiliter custodiri : ut sicut ipsa religionis & fidei mater 7 perpetua est, ita ejus patrimonium jugiter iervetur illaesum. §. 7. Sane, si hxc nostrx perennitatis statuta audaci spiritu & mente sacrilega quisquam Oeconomorum, vel hominum temeranda crediderit, ipse quidem, qui protervo ausu ecclesiastica prxdia donationis, vel emptionis seu commutationis [titulo,] vel cujuscunque contractus alterius nomine (nisi eo modo, quo nunc statuimus) acquirere [vei habere! tenta rit; omnem hujusmodi fructum propria: temeritatis amittat: & pretia quidem & munera, quie ejus rei gratia data fuerint Oeconomo, sive aliis quibuscunque personis , Ecclesia; lucris & commodis acquirantur: prxdia autem , & in his omnibus constituta, al» ipsis clericis & temporalibus Oeconomis cum fructibus seu pensionibus, vei accessionibus totius medii temporis vindicentur, ut tanquam penitus ä nullo empta vel vendita teneantur: quia ea , qux contra Leges fiunt, pro 8 infectis habenda sunt. §. 2. Oeconomus autem, qui hoc fecerit, imo fieri pastus suerit, vel quacunque prorsus hujusmodi venditione, seu donatione, vel commutatione i [nisi ea , quae praesenti lege concedimus] postremo in quacunque alienatione consenserit : commissa sibi ceconomatus administratione privetur, deque ejus bonis, quodcunque exinde incommodum Ecclesiae contigerit, reformetur , heredesque ejus, & successores , ac posteri super hoc Facto sive consensu , competenti ab ecclesiasticis personis actione pulsentur. §. 3. His tabellionibus, qui hujusmodi contractuum vetitorum ausi fuerint in- . strunienta conscribere, irrevocabilis exilii animadversione plectendis. §. 4. His quoque judicibus, vel jus gestorum habentibus , qui hujuscemodi donationum vel contractuum vetitorum gesta confecerint , dignitatis propria & bonorum omnium spoliatione damnandis. §. ;. Sanene9 omnis religiosis Oeconomis commoda provisionis via , & occasio venerandis Ecclesiis profutura , videatur exclusa: id, quod utile plerumque judicatur , sub cautela observatione necessario procedere concedimus. Si quando igitur vir religiosus Oeconomus hujus regia urbis Ecclesia perspexerit expedire , ut desideranti cuiquam certarum possessionum atque pradiorum (urbanorum scilicet sive rusticorum) ad jus ecclesiasticum pertinentium temporalis ususfructus possessio pro ipsius petitione prastetur 10 : tunc ejus temporis , quod inter utrosque convenerit, sive in diem vita sua ab eo, qui desiderat, postuletur , pacta cum eo, qui hoc elegerit, ineat Oeconomus, atque conscribat: per qua & tempus, intra quod hoc prxstati placuerit, statuatur : & manifestum sit, quod quisque acceperit ab invicem hujusmodi beneficii gratia; prastando quidem ecclesiastici pradii pro tempore usum- fruchim : post statutum autem tempus & placitum , ipsorum redituum proprietate ad dominium, & jus ecclesiasticum recurrente firmiter: ita scilicet, ut sive completo spatio, quod fuerit intereo« constitutum, sive mortis sua tempore (si hoc quoque convenerit) is, qui possessionem ecclesiasticam & certorum redituum usumsru- ctum habendi gratia interveniente pacto susceperit, non minus quam alterius tanta quantitatis, quanta acceperit reditus, cum ipsorum pradiorum dominio & rebus immobilibus, eorumque colonis & mancipiis Eccielia derelinquat. Nisi enim hac conditione pacta inita fuerint, ea quoque decernimus non valere, sed possessionem ecclesiasticam, tanquam nullo jure transcriptam , in jure irlius, atque dominio permanere, & ab ecclesiasticis Oeconomis vindicari. D. CP. JORDANE, & SEVERO COSS. 470. In AUTHENT. de non alienandis aut permuta iulis, nos igitur, coi. 2. tit. 1. seu Nov. 7. c. i.& in Auth. de alienat. & en. phy t. H. hoc etiam inner ipus. &§. hoc vero jubemus, coi. 9. tit. 3. seu Nov. 120. c. 6. & 7. S- Et hoc perpetuo se. 1 in pr . adde N~ov. i "o. c. i. C~* ^ i n fi n * i n f r - h* t* (8* l- 5 - j infr. delegib. (9. Adde l . 24. §. i.Js. de minor. L 12. tz. X.ffAe ludmin. £7 peric. tut. (10. Nov. 7. c. 4. (11. Nov. 120..C. .7, ! in pr. B domo 19 Codicis Lib. I. Tit. II. 20 res pretiosa quidem est , parum tamen , aut nihil prastat pensionum res subtiliter testimanda est , ut ex hac pensio justa constituatur. Ea tamen sola dentur in empbyteusim , qtue ad hoc congrua videntur Oeconomo est aliis gubernatoribus. In AUTHENT. de non alien. & permutand. §. Sinimus igitur, coi. 2. const. i. seu Nov. 7. c. 2. CEd est permutare Principi licet pro re majori, meliori, vel eequuli, (7 Une* £•?? ttvnvmat.ir^n fitivm/i Chupv hm* — domo prasdistis locis applicantur. _ In caiteris catenus excipitur , si debitumurget. f Qiiodsi ex mobilibus solvi non postit: primo 1 res immobiles specialiter 2 dentur pignori : quarum f nichts creditor sibi reputet tam in sortem, quam in usuras usque ad quartam centesima. Qiiod fi nolit creditor ita accipere: tunc ordinator domus apud eum, d quo ordinatur, habitis absque dispendio gestis, juret, (majore parte ibidem servientium consentiente ,) (st debitum existere, nec ex mobi- _ . _ . libits solvi pojfe : quo subsecuto, per viginti dies rem Ecclesia venalem si Respublica hoc exposcit, est pragmatica forma super hoc pra. ejfe publice notumsit: ut plus ojjerenti detur, pretio modis omnibus pro cedente. debito dando 3: aliter enim res emptori non conceditur: (st hcc inferi- In AUTHENT. constitutio, qu® ex adseript. §. quia batur , nihil este tactum in ea re ad damnum divinae domus. igit. coi. 5. tit. 9. al. 7. seu Nov. 54. c. 2. Emptore vero non invento , res astimata districte creditori detur iTemsibi invicem recte permutant8 cum utriusque indemnitate, insolutum , addita in pretio universe astimationis decima parte , est eorum scii, consensu interveniente 9 , qui supra referuntur, accedente consensu ordinatoris, est majoris partis ibidem servientium : In AUTHENT. de alien. & emph. §. Si vero quis de Sit tamen ea res mediocris^ inter catcrasinspecta ipsius qualitate , praedictis, coi. 9. tit. 3. seu Novell. 120. c. 7. est quantitate , (st onere. f Et is creditor hic intelligatur , qui, JTcmpradium propter onus fiscale 10 inutileaiienutur , gestis (ut quod credidit , probat in utilitatem divina domus procejfijse. I supra) conficiendis, eodem juramento prastito, id est , quod alia In AUTHENT. de non alienandis aut permutandis. §. jde causa non alienatur, nisi ut immunitas ejusdem^venerand® sicut autem, coi. 2. tit. 1. seu Nov. 7. c. 12. £Icut alienatio rerum Ecclesia; interdicitur : ita prohibetur , ne qua sterilis ei detur pojfestio , aut alioqui onerosa , veluti fiscalium nomine vel onere. In AUTHENT. de non alien. §. quia vero cognovimus, coi. 2. tit. 1. leu Nov. 7. c. ii. & in Auth. de alien. & emph. §. & quoniam, coi. 9. tit. 3. seu Nov. 120. cap. 7. J^Ulto magis prohibetur ipsius Monasterii alienatio, qua redeat in antiquum flatum , est Jecularem usum. In AUTHENT. de alien. & emph. §. si vero non sint versi. Oeconomis, coi. 9. tit. 3. seu Nov. 120. c. ;. s) Uibuscuv.que modis hoc jus aliis permittitur : interdicitur certis personis , res hujusmodi accipere, ut Oeconomo 5 , ejusque cognatis : alioqui bona eorum (st Oeconomorum, est ordinatorum, quibus conjuncti sunt , post mortem eorum pervenient ad Ecclesiam , de qua rem accipiunt. In AUTHENT. de non alien. aut permut. §. quia vero Leonis, coi. 2. tit. 1. seu Nov. 7. c. 5. & coi. 9. tit. 3. de alien. & emph. §. Si vero pricter luce, seu Nov. 120. cap. II. f~)Ui res jam ditias non gratuito alienationis titulo citra formam le- gis accepit: rem quidem cum omni incremento medii temporis restituat: ejus autem, quod dedit, nullam aitionem contra venerabilem locum, sed adversus eum , qui alienavit, habet.- f' Donatarius autem U rem cum omni causa 6 est frullum restituat, ist aliud t antun dem. f Creditor quoque, restituta re pignorata, crediti actionem contra-solum pignoris datorem habeat, f Emphyteusis acceptor ist ab ea cadat: nec, quod dedit, repetat : immo flutimsolvat , quod soluturus ejset uno quoque anno, si jure contraxijsct: sed melius dicitur, omnimodo denegandas ejfe actiones hujusmodi acceptori. In AUTHENT. de aiien. & emph. §. si vero quadam sunt, eoi. 9. tit. 3. seu Nov. 120. c. 1. •C/ quas ruinas habent memorata divitia domus , quas readisicare non valent , ist ha in empbvteufim dentur perpetuam 7 ; emphyteuta usuro materia habitationis deposita domus , ut pensio diminuatur , in tertiam partem ab ea , qua flantibus adhuc adisiciis colligebatur , aut primitus eo reaedificante ea: adjectis illi per aestimationem pensionibus, medietas detur religiosa domui : nam priore cusuab initio emphyteusis prastanda est pensio. In AUTHENT. de non alien. §. quia vero Leonis, coi. I. tit. 2. seu Nov. 7. c. 3. & in Auth. de alien. & emph. §. & hoc quidem ver. lic. coi. 9. tit. 3. seu Nov. 120. c. 6. pErpetua quoque emphyteusis in his permittitur rebus Ji res bt eorum geratur prasentia , quibus hoc adsignatur lege : jurantibus his, quorum intereft, ex eo contractu nihil ad laesionem divinae domus effici: solito reditu ipsius rei, qui fuit, cum divino juri dedicaretur, non minuendo nisi in sextam partem: aut, si oh cladem diminutu fuerit, tunc pro constante nunc pensione in empbyteusim detur, f sMiodsi (1. Adde 1. 15. §. a.js. dere judic. (2. Immo vide iVov. 7. e. 6. 8-1- ( 3 - Nov. 46. c. 1. vers. ementibus. (4. Vide tamen Nov. 4 -c. 3 - ( v Vcfi.st. de cantruh. empt. (fi. V. L 20. st', de rei vind. \ 7 - Vide tamen Nov. 7. c. 3. (z. Nov. c. 2. (9. Auth. Hoc .lusporrectum.supr. h.t. (10. Adde Auth. Stent.supr. eod. (11. /.3. domus servetur. In AUTHENT. de alien. & emph. §. Si vero quis aut loca- tor. coi. 9. tit. 3. seu Nov. 120. c. 8. & de non alien. §. scire, coi. 2. tit. 1. seu Nov. 7. c. 3. & 1:0. c. 8. s) Vi renthujusmodi conductam , vel in empbyteusim acceptumfece- rit deteriorem II, aut emphyteuticum canonem per biennium 12 non solverit, hac lege repetii potest: ut tamen solvat totius temporis pensionem, (st id, in quo rem lesit, resarciat, non repetiturus 13, si quid impendit nomine meliorationis. In AUTHENT. de alien. & emph. §. Si vero aliquis voluerit, coi. 9. tit. 3. seu Novell. 120. c. 2. slJEc usus praftatio locum habet in omni domo religiosa, quofinito, res utraque pleno jure perveniat in domum j um dictam: nectri- butis quidem gravata majoribus fit ea res, qua datur invicem, (st ejusdem reditus sit. 15. Imperator ZENO. CI quis donaverit aliquam rem mobilem , vel immobilem , vel se 0 moventem , aut jus [aliquodJ personae Martyris, autProphe- tae, aut Angeli, tanquam ipsi postea oratorium aedificaturus, & donationem insinuaverit, apud quos necesse est, cogitur opus, quamvis nondum inchoatum fuerit, perficere per se, vel per heredes, & prafccto operi dare ea, qua donatione continentur. Idem & in Xenodochiis , & Nosocomiis & Ptochiis obtinet; licentia danda Episcopis & Oeconomis convenire ipsos. His vero adimpletis , administratio fecundum ea , quae his, qui liberalitatem exercuerunt, visa fuerunt, & secundum prascripto$.fincsfiat. 16. Invpp. LEO L ANTHEMIUS AA. Sebastiane PP. TYEcernimus, ut antiquatis ac infirmatis funditus his, qu® contra ipsum orthodoxa religionis Deum quodammodo fasta sunt, in integrum restituantur universa , & ad suum ordinem revocentur, qua ante ptofelsionem nostra mansuetudinis de orthodoxa religionis fide , & sanctiisimarum Eccleliarum & martyriorum statu firmiter obtinebant 14 : his, qua contra hac tempore Tyrannidis innovata sunt t; , tam contra venerabiles Ecclesias , quarum sacerdotium gerit beatiffimus ac religiolisiimus Episcopus Patriarcha nostra pietatis pater Aeacius , quam contra cateras, qua per diversas provincias collocata sunt, necnon & reverendissimos earum Antistites, seu de jure sacerdotalium creationum, seu de expulsione cujusqnam Episcopi a quolibet his temporibus facta, seu de prarogativa in Episcoporum Concilio, vel extra Concilium ante alios i6 relidendi, vel de privilegio Metropolitano, vel Patriar- chicosub iisdem impiis temporibus , penitus antiquandis: ut cassatis 17, & rescissis, qua per hujusmodi tceleratas juffiones aut pragmaticas sanctiones aut constitutiones impias sive formas subsecuta sunt, quaä diva recordationis retro'Principibus ante nostrum imperium . & deinceps a nostra mansuetudine indultavel constituta sunt, super sanctis Ecclesiis & martyriis , & religiosis Episcopis & clericis, aut monachis, inviolata serventur, f Sacrofan- infr. de locato. (12. I. 54. §. l.ff. locati cond. L 2. infr. dejur. emph. coli. Nov. 7. c. 3. §.2. (13. d. I. 2. infr. dejur. emph. (14. I. 22. §. 1. infr. de Episcop. (st cleric. (1;. h 6 .supr.h.t. (16. Immo videiVw. 131. c. 2. (17. Adde Auth. Casa (st irnta, \supr. b. t. ctam 21 De sacrosanctis Ecclesiis, &c. 2 %, ctam quoque hujus reUgioiiflims civitatis Ecclesiam , & matrem nostra; pietatis, & Chriifcianorum orthodoxae religionis omnium, & ejusdem Regia Urbis sanctissimam sedem , privilegia & honores omnes super Episcoporum creationibus , & jure ante alios resi- dendi, & extera omnia, qua ante nostrum imperium, vel nobis imperantibus habuisse dignoscitur, habere in perpetuum firmiter Regte Urbis intuitu judicamus, & sancimus. Datum 16. Calend. Jan. ARMATIO V. C. COS. 476. 17. Imp. ANASTASIUS. pRivilegia magnae Ecclesia: Constantinopoleos 1, & sub ipsa ad- x ministratarum & sustentatarum venerabilium domorum custodiuntur. §. 1. Aliae autem Ecclesiae & monasteria & ptochia & xenodochia & orphanotrophia ejusdem civitatis & confiniorum ejus, & quae sub ordinatione Episcopi ejusdem sunt, quique ab eo ordinantur Metropolitae, aut qui ab illis, immobile quid aut civiles panes ne alienanto, nisi utilis sit venditio aut hypotheca , aut permutatio, aut perpetua emphyteusis. Hoc est, quando pretium eius, quod venditur, aut mutuum, quod sub hypotheca sumitur profuturum est ad liberationem debiti ex successione contracti, a.nt ad usus alios necessarios loco venerabili impendentes, aut ad ai: -:m magis necessariam rem redimendam , aut ad imminentem veneraoilis domus restaurationem: & si permutationem faciant, eam faciant cum re magis necessaria, & reditum 110.. minorem eo, quod datui , habente , & emphyteusim 2 quoque [faciant] absque reditus diminuiione , aut de re, seu possessione minus idonea [seu famea:] nam qu» ob sterilitatem damnosa sunt, donari & concedi possunt. 3 §. 2. Id vero, quod gestum erit, non aliter valeat, nisi una ex supradictis causis in actis manifestetur, Byzantii quidem apud Magistrum census : in provinciis autem apud defensores (civitatum) propositis sanctis scripturis : & pro Ecclesiis quidem pratentibus Oeconomis, & qui in bis morantur, clericis : pro monasteriis autem, praesentia requiritur Abbatum , & exterorum monachorum: pro ptochiis vero administratoris ,& ministrorum, & pauperum : pro xenonibus autem , administratoris , & omnium, qui invenientur, ministrorum gubernationis: L similiter in orphanotrophiis observator: ita ut obtineat, quod pluribus placuerit, consentiente etiam Episcopo locorum,in quibus consuetum est fieri. Non valente Magistro census, aut defensore se excusare, quominus suscipiant ac comprehendantvenerabilem domum, in qua talis conficitur actio indemniter, & defendant ipsam : subjiciantur enim, ob pnetergreffionem, pcenx auri librarum viginti. Et post hxc fiant instrumenta mentionem facientia causarum, & monumerfto- rum confectionis, & appellationis eorum, qui adfuerunt, & apud quem confecta sunt. §. 3. Si quid autem fupradictorum praetermissum fuerit: tam fenerator, quam emptor excidat ipsa re & credito, & pretio ; qui vero in permutationem accepit, & id , quod dedit, & id , quod cepit, amittat: qui vero in emphyteusin super propriam vitam accepit, vel donationem, vel concessionem prohibitam; reddit, quod accepit, & quantitatem alteram, quanti est id, quod datum est. §. 4. Locum autem habent pnedicta , & in futuris ecclesiasticis rebus, & in praeteritis aut prxfentibus. 4 §. 5. Existentibus autem rebus mobilibus extra sacra vasa , & sufficientibus ad dictas causas, cesset necessariarum immobilium rerum , & panum 5 tam alienatio, quam hypotheca. 18. Imp. ANASTASIUS. J^JAgna, &c. Constitutio adsignat magnae Ecclesiae Constantino- 1 poleos, septuaginta librarum auri reditum , eam ob causam, ut scilicet exequte 6 sine sumptu K: gratis fiant in urbe Constanti- nopolitana, & usque ad novos muros 7, & Blachernas. Nam Syca (seu Sycorum 8 transitus) pars sunt civitatis. Statuit contra delinquentes poenam quinquaginta auri librarum. 19. Imp. JUSTINIANUS A. Memix PP. JLIud, quod ex veteribus legibus (licet obscure positis) ;i quibusdam attentabatur, ut donationes super piis 9 causis factae, licet minus in actis intimate essent, tamen valerent, certo & dilucido ju re taxa mus: ut in aliis quidem casibus jura vetera super intiman- (1. v. I. 14 .fupr. eod. Nov. 7. prine. (2. d. N*v. 7. c. 3. (3. d. Nov. 7. c. ii. (4. /. 7. infir. de legib. (;. §. i.fupr. b. I. (6. v. Nov. 59. c. 6. in fin. (7. I. 18. infr. dc operib. (8. Nov. 59. c. 5. (9. /.36. inpr. infr.de donat. (10. I. 34- infr. d. t. Nov. 52. c. 2. (11. §. 8- Inst. de rer. divis. I. 1. infr. de sepulcbr. Nov. 7. c. 8. (12. I. 9. infr. de religiös l. 4. dis donationibus intacta maneant. Si quis vere donationes usque ad quingentos solidos in quibufeunque rebus fecerit, vel insanitam Ecclesiam, vel in xenodochium, vel in nosocomium, vel i» orphanotrophium, vel in ptochotrophium, vel in gerontocomium, vel in brephotrophium, vel in ipsos pauperes, vel in quamcunque civitatem , ilte donationes etiam citra actorum confectiones convalescant; sin vero amplioris quantitatis donatio fit (excepta 10 scii, imperiali donatione) non aliter valet, nisi actis intimata fuerit. Nulli danda licentia, quacunque alia causa, quali pietatis jure subnixa, prxter eas, quas specialiter exposuimus , introdu- ; cenda , veterum scita super intimandis donationibus permutare. Datum 528. Cont. 20. ■^Ec ex sacra forma vel Archiepiscopi jussu annona militaris ad oratoria, vel clericos, vel monasteria transferatur; quasi deficientibus numero corporibus. 20. Imperator JUSTINIANUS A. J^Eque per sacras formas , neque per jussionem Magistratuum., ' licet transferre militares annonas ad pias domos, aut clericos. 21. Idem A. Demostheni Praefecto Praetorio. gAneimus, nemini licere, sacratissima 1 1 atque arcana vasa, vel vestes, exteraquedonaria , quae ad divinam religionem rie- cesiaria sunt, (cum etiam veteres leges ea, quae juris divini sunt 12, humanis nexibus non illigari sanxerint) vel ad venditionem, vel hypothecam , vel pignus trahere: sed ab bis, qui haec suscipere ausi fuerint, modis omnibus vindicari tam per religiosissimos Episcopos, quam per Oeconomos, nec non & sacrorum vasorum custodes: nulla eis actione relinquenda 13 , vel super recipiendo pretio , vel fenore exigendo, pro quo res pignorate sunt: sed omnibus hujusmodi actionibus respuendis, ad restitutionem eorum omnibus modis coarctari: Sin autem vel conflata lunt, vel fuerint, vel alio modo immutata vel dispersa : nihilominus vel ad ipsa corpora, vel ad ipsa pretia eorum exactionem competere, sive per in rem , sive per condictionem, sive per in factum actionem : cujus tenor in multis, & variis juris articulis siepe est admissus: Excepta 14s videlicet causa captivitatis, [& famis] in locis his, in quibus hoc (quod abominamur) contigerit. Nam si necessitas fuerit in redemptione captivorum , tunc & venditionem praefatarum rerum divinarum, & hypothecam, & pignerationes Heri concedimus: quoniam non absurdum est , animas hominum quibuscunque vasis, vel vestimentis prxferri. Hoc obtinente non solum insuturis negotiis, sed etiam in judiciis pendentibus. 15 In AUTHENT. de. allen. & emphyt. §. penult. in fin. coi. 9. tit. 3. seu Novell. 120. cap. 10. pRatereafi habeat Ecclesia superfiua vasa,, cum debitrix Jit, nec aliunde solvere pojjit, ne quid immobile alienetur, vel diflraha - tur : integra ea (gestis habitis coram eo, cujus efl loci ordinatio ) vel ciliis locis venerabilibus oblata dentur , vel confinia cuilibet alii vendantur , quo mugis debitum persolvatur. Qtti autem acceperit hoc contra hanc objervationem , eisdem panis subjaceat, qua in rebus immobilibus sunt prodita. 22. Idem A. Demostheni Prxfecto Praetorio. CAncimus, res ad -venerabiles Ecclesias, vel xenones, vel monasteria, vel orphanotrophia, vel gerontocomia, vel ptochotrophia, [vel nosocomia,] vel brephotrophia, vel denique ad aliud tale consortium descendentes ex qualicunque curiali 16 iiberalitate, live inter vivos, sive mortis causa, live in ultimis voluntatibus habita, ä lucrativorum 17 inscriptionibus liberas immunesque es-- fe : lege scilicet, qiue super hujusmodi inscriptionibus posita est, in aliis quidem personis suum robur obtinente : in parte autem ecclesiastica, vel aliarum domuum , qux hujulmodi piis consortiis deputate sunt, vigorem suum , pietatis intuitu , mitigante. Cur enim non faciamus discrimen 18 inter res divinas & humanas ? & quare non competens preerogativa ccelefti favori confervetur? 1. Quam oportet non solum in casibus, quos futurum tempus l. 6. in pr.st. de contrah. empt. I. 9.. de usurp. es usucap. i. 6. §. 2, js. de divisrer. (13. Immo vide Nov. 7. c. 6.prine. (14. §. 8. Inst. derer, divis. Nov. 7. c. 8- Nov. 65. Nov. 120. c. 10. (1;. I. 7. infr.de legib. (16. Nov. 131. c. ;. in fin. (17. I. un. infr. dc imponend. lucr. defer. (>8- l• -3* in pr. infr. h. t, B 2 crea- 2 ? Codicis Lib. I. Tit. II. 24 averit, sed etiam in adhuc pendentibus & judiciali termino, vel icabiii compositione, necdum i sopitis, obtinere. §. i. Rcci- a Septimo miliario hujus inclytas civitatis, in novo Consistorio creaveris amicabiii tata Septi Palatii Justiniani . 2Z. Idem A. Juliano PP. TTTinter : divinum publicumque jus & privata commoda , com- petens discretio sit, sancimus: si quis aliquam reliquerit hereditatem, vel legatum, vel fideicommissum , vel donationis titulo aliquid dederit, vel vendiderit, sive sacrosanctis Ecclesiis, si.ve venerabilibus xenonibus, vel ptochotrophiis, vel monasteriis masculorum , vel virginum , vel orphanotrophiis, vel brephotrophiis , vel gerontocomiis, neenon juri civitatum 3 , vel donatorum, vel venditorum, vel relictorum , eis sit longaeva exactio, nulla temporum solita praescriptione coarctanda. f Sed & si in redemptionem captivorum quaedam pecuniae, vel res relictae, vel legitimo modo donat» sunt: & earum exactionem longissimam esse censemus. f Et nobis quidem cordi erat, nullis temporum metis hujusmodi actiones circumcludi: sed ne videamur in infinitum hanc extendere, longissimum 4 vitae hominum tempus eligimus, & non aliter eam actionem finiri concedimus, nisi ; centum annorum curricula excesserint: tunc enim tantummodo huinseemodi exactionem evanescere finimus, f Sive itaque menloratis religio- Jiisimis locis vel civitatibus hereditas , live legatum vel fideicommissum fuerit relictum, live donatio vel venditio processerit, in «juibuscunque rebus mobilibus, vel immobilibus , vel se moventibus , sive pro redemptione captivorum quaedam fuerint derelicta, vel donata: sit eorum pene perpetua vindicatio, & ad annos centum ( fecundum quod jam dictum est ) extendatur : nulla alia exceptione temporis inhibenda , sive contra primas personas, sive contra heredes vel successores eorum moveatur. §. 1. I11 his autem omnibus casibus, 11011 solum personales actiones damus; sed etiam in rem , & hypothecariam , secundum nostrx Constitutionis 6 tenorem , qu» legatariis & fideicommissariis hypothecariam donavit: & supradictis omnibus unum tantummodo terminum 7 liumanx vitx imponimus, id est, centum metas annorum. : §. 2. IIxc autem omnia observari sancimus & in his casibus, qui vel postea fuerint [nati,] vel jam in judicium deducti sunt. D. D. H,- JUSTINIANO. P. P. A. 008 . 928. Goth. 48. De proscriptionibus in AUTHENT. de Eccles. tit. §. pro temporalibus autem, coi. 9. tit. 14. ai. 6. seu Novell. 131. cap. 6. /1 Uas actiones alius decennalis , alias vicennalis , alias tricennalis proscriptio excludit: ha, ß loco religioso competant, quadraginta annis excluduntur : usucapione triennii, vel quadriennii proscriptione in suo robore durantibus : sola 8 Romana, Ecclesia gaudente 9 tentum annorum spatio vel privilegio. 24. Imper. JUSTINIANUS. r^Onstantinopolitana Ecclesia omnium aliarum est caput. 10 - §• i Jure colonario facta concessio, irrita est in ecclesiasticis, litpote neque jure cognita. §. 2. Si in actu magistratus Constan• -tinopoleos, per i'e vel mediam personam a magna Ecclesia iimnobi Je accepit: id, quod gestum erit, irritum erit, & dabit Eeclesix astimationem rei. Similiter & Oeconomus. Si vero & per alium modum persuaserit, aut coegerit pervenire ad se ecclesiasticam xem; & id , quod gestum fuerit, infirmum sit, & pro illo datum in personam Ecclesia:, restituitur ipsi : & praeterea subjicitur poe- nx viginti auri librarum ipse , & ille , qui rem dedit, & qui accepit ob eam rem , quod curavit fieri contractum, datum ipsi reddit duplum, & omnia adqiiirunturEcclesix. §. 3. Ultra 11 viginti annos res immobilis Eeclesix ne locator. §. 4. Solis locupletibus, licet & oportet ecclesiasticas res in enphyteusim dare propter restitutionem aspectus. Excedi autem non oportet vitam tmphyteusim capientis, & 12 duorum deinceps ejus heredum : »eque relevari amplius sexta parte servati canonis in tempore traditionis. Si autem lxdatur res instante tempore, expellitur, & damnum sarcit. Si vero negligenter versatus fuerit Oeconomiis aut minus idoneis in emphyteulim dederit, ipse agnoscat damnum! pHartularii Eeclesix inagnx , neque per intermediam personam poliunt accipere rem immobilem ipsius per conductionem , aut - emphyteulim, aut alium modum. §. 1. Fiunt Chartularii, p ra . i eunte'libello , & ferente subscriptionem tam Patriarcha, quam Oeconomo. §. 2. Et si quis ipsorum apparuerit surripuisse, aut transtulisse, aut alias inutilis esse, licet Patriarch» , & Oeconomis cum expellere de catalogo. §. 3. Fiunt autem ad scrinium Orientis, chattularii, xv. ad Asianx, xvi. ad Ponti, xv. ad deme- sticorum , XV. ad Thraci» , vili, ad Antiochi, vi. ad CnlopodH, vi. ad expensarum , x. ad Legatorum , IX. §. 4. Et accipiunt ratione consuetudinum , pro emphyteuticis quidem instrumentis, quinquagesimas: pro conductionalihus vero , & exteris contractibus, centesimam. §. Si vero supra prxfatum numerum char- tulariustiat, ejicitur, & dat eeclesix XV. libras: & qui fecit il- lum, xx. tz. 6. Cum inquisitione diligenti Oeconomi difcutiun- - :: tor, sententia Patriarch» , factam impensam ab emphyteutis, & i-® conductoribus, & administratoribus , unoquoque ex Oecgnomis - inquirente in sibi commissa administratlone: reliquarum vero rationem inquirent ex jussione scripta Patriarch» , qui rationibus iub- F; scribet hoc, Relegi: & quod extra hanc observationem discusTum -- fuerit, de domo sua Oeconomi prsstabunt. §. 7. Imputat»autem : ” seu accepto lat» impensx, & illatarum pecuniarum accipiunt Oe- ~ti conomi centesimas 13: qui autem plus accipit, & ministerii char- tularii, & sacra dignitate excidit. §. 8- In continenti oportet Oe- m: conomos singulis mensibus , aut ad summum binis , rationes red- ■■ rL dere apud arcarios: sin minus, periclitabuntur. a 26. Imper. JUSTINIANUS A. Juliano PP. :ür Q Uoniam in plerisque nuper testamentis invenimus hujusmodi :>»■ institutiones, quibus ex asse quis scripserat Dominum nostrum Jesum Christum heredem, non adjiciens oratorium , aut templum ullum , aut ipsum Dominum Jesum Christum ex semisse, vel aliis r inxqualibus partibus , alium vero quempiam ex dimidia, vel alia ni portione, ( jam enim in complura hujusmodi testamenta incidi- mus) cum videremus multam exinde incertitudinem fecundum ve- teres leges exoriri. Nos hoc etiam emendantes sancimus: si qui- :: dem Dominum nostruni Jesum Christum scripsit quis heredem vel •::: ex asse, vel pro parte, manifeste videri ipsius 14 civitatis, vel castelli, vel agri, in quo constitutus erat defunctus, Ecclesiam sanctissimam institutam esse heredem , & hereditatem peti debere per Deo amantifliuios ejus Oeconomos ex asse, vel pro parte , ex qua heres institutus est: Eodem obtinente, & si legatum, vel fidecominissum relictum sit, ut ipsa competant sanctiffimis Ecclesiis ad hoc quidem, ut ad pauperum alimoniam conferant. §. I. Si vero unius ex Archangelis meminerit, vel venerandorum Martyrum, nulla facta »dis mentione : (quod quidem etiam novimus 2 quodam factum, qui ex Illustribus erat, & in omni verborum, & legum doctrina spectatissimus) si quidem aliquis fit in illa civitate, vel vicinia ejus, venerabilis locus inhonorem illius reverendilsimi Archangel!, vel Martyris constructus, videri ipsum scriptum esse heredem : fi vero nullus talis locus est in illa civitate viciniave ejus, tunc venerabilia loca , qux in metropoli ejus sunt, videri instituta: & si quidem in ipsa metropoli inventus fuerit, talis aliquis locus, illi procul dubio videri relictam , vel hereditatem, vel legatum , vel sideicommissum : si vero illic nullus talis locus apparet, denuo Ecclesias, qns in illo loco sunt, capere id debere. Sane sanctiffimis Ecclesiis omnes ali» domus cedunt: nisi constet, defunctum aliud nomen sensisse & voluisse adjicere, & aliud dixisse : nam tale quid accidisse, & nos Icimus in cujusdam Pontici testamento, & tunc etiam constitutum fuisse, ut contra 15 scriptum veritas obtineret. §. 2. Si autem testator certum locum non apposuerit, multa autem templa ejusdem tituli aut nominis in illa civitate inventa fuerint, vel ejus vicinia: si quidem in aliquo illorum (1. I. nn.infin. infr.de contrait, jttd. adde Nov. 115. c. i.infin. (2- v. I. zz.in fin. pr.supr. h. t. (z. Vide tamen t. 16. ff. deverb. ßgn. (4- l. de usufr. I. 8. infin.ss. de usufr. legat. Nov. 9. adde§. l-infr. h.l. (;. Abrog. Nov. 111. c. 1. Nov. igi. c. 6. L l-L 2- infr. comm. de legat, (j.supr. b. I. inpr. (8- Nov. 9. Vt* Imnuiabrog. Nov. iji. c. 6. (iv. Obst. /. 7. in sin. pr. I. 8. in pr. vers. reddentes honorem, supr. de summa Trinit. (ii. Vide tamen Auth. Perpetua. 7. post l. iq.supr. b. t. (12. Nov. 7. c. z. inpr. (13. K. 4. s„pr. h. 1 . (14. /. 49. §. 2. infr. tit. prox. Nov. 131. c. 9. 1 . 39. insin. si'. de eondit. tf icmonstr. (1;. Adde l. 4. infr. de Usiument. '.L defusi- 25 De Episcopis, & clericis, &c. 2 6 defunctus frequenter versabatur, & majorem erga illud habebat affectionem, illi templo videri legatum relictum : livero nihil tale invenietur, maxime ei templo ex multis ejusdem nominis videatur relictum legatum , vel hereditas , quod i est exteris indigen- tius, & magis opis & eleemosynae egens. Dat. iq. Cal. Novembr. CP. LAMPAD. & OREST. VV. CC. COSS. ;zc>. T I T. III. DE EPISCOPIS -, ET CLERICIS , ET ORPHANOTRO- PH1S , ST XENODOCHIS, ET BREPHOTRO PH IS , PTO- CHOTROPHIS , ET ASCETRIIS , ET MONACHIS, ET PRIVILEGIIS EORUM, ET CASTRENSI PECULIO, ET DE REDIMENDIS CAPTIVIS , ET DE NUPTIIS CLERICORUM VETITIS SEU PERMISSIS. i. Imp. CONSTANTINUS A. clericis salutem dicit. J Uxta sanctionem Z , quam du dum meruistis , & vos & mancipia vestra nullus novis collationibus obligabit: sed vocatione gaudebitis: Prxterea neque hospites suscipietis. Datum 6. Calend. Sept. PLACIDO & ROMULO COSS. 34',. 2. Imper. CONSTANTINUS A. [& JUL. &ES. ] Felici episc. AMnis ä clericis indebitas conventionis injuria, & iniquae exa- ctionis4 repellatur improbitas : nullaque conventio lit contra tos munerum sordidorum 5 : Et cum negotiatores ad aliquam prx- stationem competentem vocantur , ab his universis istiuimodi strepitus conquieieat. Si quid enim vel parsimonia , vel provisione, vel mercatura (honestati tamen conscia; congesserint; id in usum pauperum atque egentium ministrari oportet: At id , quod ex eorundem ergasteriis vel tabernis conquiri potuerit & colligi, collectum id religionis existiment lucrum. §. 1. Verum etiam hominibus eorundem , qui operam in mercimoniis habent, Divi Principis Genitoris mei statuta multimoda observatione caverunt, ut lidem clerici privilegiis pluribus redundarent. §. 2. Itaque extraordinariorum munerum ä praedictis necessitas atque omnis molestia conquiescat. §. 3. Ad parangariam quoque praestationem non vocentur 6, nec eorundem facultates atque substanti». §. 4. Omnibus clericis hujusmodi prxrogativa succurrat, ut & conjugia clericorum ac liberi eorum quoque, [&] ministeria, id est , mares pariter ac feminae, eorumque etiam siiii [& filix] immunes iemper ab hujusmodi muneribus perseverent. Dat. 9. Ltib. Decemb. Me- diol. Lecta ;. Cal. Jan. apud acta, CONSTANTIO A, 9. & JULIANO CMS. 2. COSS. 357 - Nuva Constitutio FRIDERICI Imperatoris de statu & consuet, contra lib. Eccles. coi. 10. §. item nulla. iTem r.ulla communitas, vel -persona publica , vel privata collectas, 1 vel exactiones , angarias, vel parangarias, Ecclesiis, vel aliis piis locis , aut ecclesiasticis personis imponere, aut invadere ecclesiastica bona prasmnant: quod Jifecerint, U requisiti ab Ecclejia vel imperio , emendare contempserint, triplum 7 refundunt, N nihilominus bona Imperiali banno subjaceant: quod absque satisfactione delita nullatenus remittatur. 3. Idem A. & CiES. ad Taurum Prxf. Prxt. TAE his clericis, qui prxdia possident, sublimis auctoritas tua ^ non solum eos aliena juga nequaquam statuet excusare : sed etiam pro his praediis , qu* ab ipsis possidentur , eosdem ad pensitanda fiscalia perurgeri. Universos namque clericos pofleflores duntaxat provinciales, pensitationes fiscalium , translationesque faciendas recognoscere jubemus. Data epistola Prid. Cal. Jul. Ihd. CONSTANTIO A. 10. & JUL. CiES. 3. COSS. 360. 4. Idem A. ad Taurum PP. QFficiales rationales, fi exhibitione cursus ieu primipili 8 necessitate neglecta, interversa etiam ratione fiscali, ad clericatus honorem putaverint transeundum, ad priorem conditionem retrahantur. Si vero obnoxii ratiociniis vel necessitatibus non sint: sub (1. Nov. 131. c. 9. infin. I. 49. §. 5. infr. tit. prox. (2. Nov. 5. 6. 123. (3. I. 5. fupr. tit. prox. (4. 2. Fettd. 53. §- 2. infin. (;. I. ‘i.supr. tit. prox. (6. Excip. I. U.sttpr. tit. prox. ( 7 . §. 24. Inst. de aclion. iromo vide 2. Fettd. ;z. §. 2. infin. (z. Adnotione Judicum , Officiis consentientibus, fi probabilisvitxstudium id postulaverit, transferantur, nec cessionem metuant facultatum. Quod li clandestinis artibus putaverint irrependum: duas partes suarum rerum concedant liberis: aut si proles defuerit , propinquis : ex propria substantia portionem tertiam fibimet retenturi. Sin vero propinquorum necessitudo defuerit: gemina: portiones Officiis, in quibus militant, relinquantur: portione tantummodo tertia sibi retenta. Dat. 4. Calend. Sept. TAURO & FLOR. COSS. 361. In AUTHENT. de sanctis Episcop. sed neque curialem, eoi. 9. tit. 6. al. tit. ult. seu Novell. 123. cap. 15. §Ed neque curialem aut officialem, clericum fieri permittimus : ne ex si monasticam forsitan vitam aliquis 1 nus quindecim annis impleverit: tales enim ordinari pracipimus , quarta 9 propria; substantia sibi retentu, reliquis partibus curia; fis fisco vindicandis,si in clero constituti monasticam fis decentem vitam impleverint. §. 1. Sedsi post clericatus honorem aliquis eorum uxorem, aut concubinam acceperit, propria fortuna reddatur, licet tali ecclesiastico gradu tenebatur , in quo quis constitutus uxorem ducere non io prohibetur. Idem est U in omnibus aliis monachis, licet nulli fortuna prius subjelli fuerint. Et generaliter quicunque in quolibet ecclesiastico gradu constitutus, ad fecularem vitam redierit , honore nudatus, curiali fortuna propria civitatis reddatur. II 5. Imp. JOVINIAN. A. Secundo Prxfecto Prxtorio. 'CI quis 12 non dicam rapere, sed attentare tantum jungendi causa matrimonii sacratissimas virgines ausus fuerit, capitali pceira feriatur. Dat. 11. Cal. Mart. GRATIANO A. 5. & MERO- BAUDE COSS. 377. 6. Imppp. VALENTIN. VALENS & GRAT. AAA. ad Cataphronium. DResbyteros, diaconos, fubdiaconos, atque exorcistas, & le- *■ ctores , ostiarios, [& acolythos] etiam personalium 13 munerum expertes 14 este prscipimus. Dat. 3. Non. Mart. GRATIANO A. 3. & MEROBAUDE COSS. 377. .Pars ullorum habitorum in consistorio apud Imperatores Gratianum , Valentinianum, fis Theodosium , consulatu Syagrii , fis Eu- cherii virorum clarijjimorum , die 3. Cal. Januar. Conftantinopoli in consistorio. 7. Imper. THEODOSIUS dixit. MEc honore, nec legibus Episcopus ad testimonium (dicendum) flagitetur, f Item dixit: Episcopum ad testimonium dicendum admitti non decet: nam & persona oneratur, & dignitas sacerdotis exempta confunditur. In AUTHENT. de sanctis Episcop. §. nulli vero judicum, coi. 9. tit. 6. al. tit. ult. seu Novell. 123. cap. 7. fisEd judex mittat ad eos quosdam de suis ministris , ut propositis sacrosanctis Evangeliis , fecundum quod decet sacerdotes , dicant ea , qua noverint , (non tamen jurent .) 8. Idem A. Paulino Prxfecto Augustali. I-JResbyteri citra injuriam quxftionis testimonium dicant: ita tamen , ut falsa non simulent. Cxteri vero clerici, qui eunt deinde gradum , vel ordinem sequuntur, si ad testimonium dicendum petiti fuerint, prout leges prxeipiunt, audiantur : [ut] salva tamen sit litigatoribus falsi actio, si forte presbyteri , qui suo nomine superioris loci testimonium dicere citra aliquam corporalem injuriam sunt prxeepti, hoc ipso , quod nihil metuant, vera sup- prefferint: Multo magis 15 enim pcena digni sunt, quibus cum plurimum honoris per nostram jussionem delatum est , occulto inveniuntur in crimine. Datum 8- Cal. August. ARCAD. A. & BAUTONE COSS. 385.' de /. 27. infr. h. t. (9. Immo vide Nov. 123. c. 15. (10. Nov. ;. c. 8. (11. Obst. Nov. 123.C.42. (12. 1 . un.infr.de rapt.virg. (13. v. I. 1. §. 2. 3. fis 4-ffi demun. ist hon. (14. 1 . %2.inpr. fis Auth. Presbyteros. infr. ha. (i;. Immo vide l. ult. infr. ut nemo privatus. L 3 In 27 Codicis Lib. I. Tit. III. 28 ■ T AUTHENT. de sanctiss. Epifcop. §. reverendissimis, coi. 9 • tit. 6. al. tit. ult. seu Novell, 1-3. cap.- 20. xat per tres annos separati , st in criminali , clericatus honore nudati, legitimis I ptenis afficien- di sunt ; cieteri vero clerici, communi jure ab officio ecclesiajlico renui H. fine deleclu causa; verberibus coerceantur. V ql lmppp. VALENTINIANUS, THEODOS. & ARCAD. AAA. Tatiano PP. -vjUlla 2, nisi emensis quinquaginta3 annis, secundum prsce- -»•' r,tum Apostoli , ad diaconissarum consortium transferatur. Datum 11. Cal. Jul. Mediolani , VALENTINIANO. A. 4. & NEOTHERIO COSS. 390. In AUTHENT. de sanst. Episc. §. Presbyterum, coi. 9. tit. 6. al. tit. ult. seu Novell. 123. cap. 13. pResbyterum minorem xxxv. annis fieri non permittimus : sed ne- *■ ^ue diaconum, velsubdiaconum minorem XXV. annis: neque lectorem minorem annis XVIII. Item Episcopum, minorem annis XXXV. 4. ordinari prohibemus. In AUTHENT. de sonst. Episc. §. diaconissam vero, coi. 9. tit. 6. al. tit. ult. seu Novell. 123. cap. 13. r\Iuconisam in functa Ecclesia non ordinari pracipimus, qua; minor fit „imis quadraginta, aut si ad secundus pervenerit nuptias. 10. Impp. ARCADIUS & HONORIUS, AA. Theodoro PP. CI quis 3 in hoc genus sacrilegii proruperit, ut in Ecclesias Ca- 0 tholicas irruens, sacerdotibus, & ministris, vel ipsi cultui, locoque , aliquid importet injuriae, quod geritur , ä provinciae Rectoribus animadvertatur: atque ita provincia: moderator, sacerdotum & Catholica: Ecclesia ministrorum, loci quoque ipsius, & divini cultus injuriam capitali in convictos , seu confessos 6 reos sententia noverit vindicandum: nec exspectet, ut Episcopus injuria propria ultionem deposcat, cui sanctitas ignoscendi gloriam dereliquit. Sitque cunctis laudabile, factas atroces sacerdotibus , aut ministris injurias, veluti crimen publicum persequi, ac de talibus reis ultionem mereri. Quod si multitudo violenta a civilis apparitoris exacutione & adminiculo ordinum [vel ordinatorum] posseflorumve non poterit flagitari, quod se armis aut locorum difficultate tueatur: Prssides Provinciarum etiam militari auxilio per publicas literas appetito, competentem vindictam tali excessui imponere non morentur. Dat. 7. Cal. Maji, Mediolani , HONORIO 3. & EUTYCHIANO COSS. 398. In AUTHENT. de sonst-. Episc. §. 6. fi quis cum socra. coi. 9. tit. 6. al. tit. ult. seu Novell. 123. cap. 31. CEd novo jure pro tali injuria verberutur, aut in exitium mittitur. Sedsisacra minifieria turbaverit, vel celebrare prohibuerit, capite puniatur. Idem eft, U in litaniis : nam pro injuria verberatus exilio tradatur : si eas concusserit, capite plectatur. Laicis 7 facere litanias interdicimus sine clericis : qua sine orationibus esi cruce fieri non debent. 11. Iidem AA. Eutychiano PP. IN Ecclesiis , qux in posseffionibus (ut fieri adsolet) diversorum, ■*- vicis etiam vel quibuslibet locis sunt constitute, Clerici non ex alia posseflione, vel vico; sed ex eo, ubi Ecclesiam esse constiterit, ordinentur : ut propriae capitationis onus ac sarcinam recognoscant. Ita ut pro magnitudine, vel celebritate uniuscujusque vici, Ecclesiis certus 8 , judicio Episcopi, clericorum numerus ordinetur. Datum 8- Cal. Aug. Minizo. HONOR. A. 4. & EUTYCHIANO COSS. 398. 12. Iidem AA. Eutychiano PP. CI quis curialis9, clericus fuerit ordinatus, nce statim , con- o ventione prsmissa, pristina: conditioni reddatur , is vigore & solertia judicantium , ad pristinam sortem, veluti manu injecta , mox revocetur. Clericis enim ulterius legem prodesse non pati, mur: quot, cessione 10 patrimonii subsecuta, decuriones clericos esse non vetabat. Datum 6. Cal. Aug. Minizo. HONORIO A „ & EUTYCHIAN. COSS. 398. 4 ' 13. Iidem AA. Fidiano vicario. CI venerabilis Ecclesiae privilegia 11 cujusquam fuerint vel teme- 0 ritate. violata, vel dissimulatione neglecta, commissum [hoc] quinque librarum auri condemnatione plectetur. 12. Dat. 7 Cal Jul. Brixia, THEODORO V. C. COS. 399. Nova Constitutio Friderici de statu & consuet, contra lib. Ecclcs. §. item quaecunque, coli. 10. jTent quacunque communitus vel persona, quee annum in excotnmu- ' nicatione propter libertatemEcclesiee fractam esi violatam perseveraverit , ipso jure imperiali bunnosubjaceat: a quo nullatenus extru* hatur , nisi prius ab Ecclesiu beneficio absolutionis obtento. 14. Iidem AA. Hadriano PP. QUicunque, residentibus Sacerdotibus, fuerit episcopali loco, vel nomine detrusus 13 , fi aliquid contra custodiam vel quietem publicam moliri fuerit deprehensus, rursuique petere sacerdotium , a quo videtur expulsus, procul ab ea urbe , quam conturbaverit, centum millibus vitam agat: nec nostra adeat secreta, nec impetrare Rescripta speret, sed etiam impetratis careat: defensoribus etiam eorum [nostram] indignationem subituris. Dat. Prid. N011. Febr. Raven. STILICHONE & AURELIANO COSS. 400. In AUTHENT. de sonst. Episc. §. si quis autem Episc. coli. 9. tit. 9. al. tit. ult. seu Novell. 123. cap. 11. £1 quis Episcopus sacerdotio pulsus, praesumpserit ingredi civitatem, cx qua pulsus efl, relinquens locum, in quo degere jujus esi, jubemus , hunc monujlerio in aiia regione constituto eradi: ut, qua in sacerdotio deliquit, in monasterio degens corrigat. 15. Iidem AA. Studio P. U. s^Onventicula 14 illicita etiam extra Ecclesiam in privatis aedibus celebrari prohibemus, proscriptionis domus periculo imminente, si dominus ejus in ea clericos nova ac tumultuosa conventicula extra Ecclesiam celebrantes susceperit. Dat. 4. Calend. Septembr. CP. HONORIO A. 6. & AR1ST/ENETO COSS. 404. 16. Impp. HONOR. & THEODOS. AA. Anthemio PP. QUisquis censibus 13 fuerit annotatus , invito agri domino tem- peret ab omni Clericatuadeo , ut etiamsi in 16 eo vico, in quo noscitur mansitare , clericatus fuerit, sub hac lege religiosum adsumat sacerdotium; ut & capitationis sarcinam per ipsum dominum agnoscere compellatur, & in ruralibus obsequiis, quo maluerit, subrogato utatur : ea scilicet immunitate indulta, quse certi capitationis venerandis Ecclesiis relaxatur : nullo contra hanc Legem unquam valituro Rescripto. Datum [*'] HONOR. A. 8. L THEOD. A. 3. COSS. 409. 17. Iidem AA. Maximo PP. ULacet nostra: Clementis , ut nihil commune Clerici cum publicis actionibus 17 , vel ad curiam pertinentibus (cujus corpori non sunt annexi,) habeant. §. 1. Prstereahis, qui Parabolani 18 vocantur , neque ad quodlibet publicum spectaculum 19, neque ad curis locum , neque ad judicium accedendi licentiam permittimus: nisi forte singuli, ob causas proprias & necessitates judicem adierint, aliquem pulsantes lite, vel ab alio ipsi pulsati, vel [iri communes totius corporis causos] syndico ordinato : Sub ea definitione, ut, si quis eorum hsc violaverit, & brevibus parabolanis eximatur, & competenti supplicio subjugetur, nec unquam ad eandem solicitudinem revertatur. Dat. 3. Cal. Octob. CP. THEOD. A. 7. & PALLADIO COSS. 416. In AUTHENT. de sonst. Episc.- §.. Interdicimus, ii. coi. 9. tit. 6. al. tit. ult. seu Novell. 123. cap. 10. . L Ntcrdicimus 20 suncliffimis Episcopis , si presbyteris, diacms, (1. /. 1. §. ult.ffi. ad leg. Corn. de falsis. (2. Nov. 6. c. 6. (3. Mutat. Nov. 123. c. 13. in sin. (4. ii. Nov. 123. c. 1. §. 1. mut. Nov. 137. c. 2. (3. Adde d. Nov. 123. c. 31. (6. Itnmo vide l . i. §. if.ff. dequieft. (7. ^0-u. 123. c. 32. (8- d. Nov. 1.23/c. 18. (9. d. Nov. 123. c. 1. §. i. vers. Curialem. I. 33. mfr.h.t. (io. I. 3. infr. qui bonis cedere. (11. I. 22. §. 1. infr. h.t. (12. Immo vide /. 5. supr. de SS. cccles. (13. Nov. 123. c. II. in sin. (14. Adde/. 3. in pr. I. 3. infr. de hxret. 2. Feud. 3Z. §. 1. vers. conventicula. (13. I. 37. in fiu. infr. h. t. (16. Nov. 123. c. 17. in sin. (17. /. 41. in sin. infr. h. t. d. Nov. 123. f- »• Nov. Leon. 86. (18. /. 18. infr. h. t. (19. d. Nov. 123. t . io- (20. I. 34. infr. de episc. aud. 29 De Episcopis, & clericis, &c. 50 pssuhUaconis, & lectoribus, omnibus aliis cuiuslibet ordinis ■venerabitis collegii aut schematis constitutis, ad tabulas ludere aut aliis Indentibus participes ese , aut inspectores fieri , aut ad quodlibet spe- flacultmspetiundi gratia venire, f Si quis autem ex his in hoc deliquerit , jubemus , hunc tribus annis ä venerabili ministerio prohiberi , &f in monasterium redigi : sed in medio temporefise pernitentem ostenderit , liceat sacerdoti, sub quo constitutus est , tempus minuere , N hunc priori rursus ministerio reddere. 18. Iidem AA. Monaxio PP. pArebolanos, qui ad curanda debilium *gra corpora deputantur, sexcentos constitui praecipimus: ita ut per arbitrium viri reverendissimi Antistitis Alexandrinae urbis de his , qui antea fuerant, L qui pro consuetudine curandi gerunt experientiam, sexcenti parabolani ad hujusmodi solieitudinem eligantur : exceptis videlicet honoratis, & curialibus, f Si quis autem ex his naturali forte fuerit absumptus, alter in ejus locum pro voluntate ejusdem sacerdotis (exceptis honoratis & curialibus) subrogetur, ita ut hi sexcenti viri reverendissimi Sacerdotis praeceptis ac dispositionibus obsecundent, &sub ejus cura consistant: reliquis, quae dudum latae legis forma complectitur , super his Parabolanis, vel de spectaculis , vel de judiciis, c*terisque ( sicut jam 1 statutum est) custodiendis. Datum 3. Non. Febr. CP. HONORIO 12. & THEOD. 10. AA. 0088. 418. 19. Iidem AA. Palladio P. Urb. £Um, qui probabilem seculo disciplinam agit, decolorari consortio sorori» appellationis non decet: Quicunque igitur cujus- cunque gradus sacerdotio fulciuntur, vel clericatus honore censentur: extranearum 2 sibi mulierum interdicta consortia cognoscant, hac tantum eis facultate concessa, ut matres , filias, atque germanas intra domorum suarum septa contineant: in his enim nihil sievi criminis existimari Z foedus naturale permittit. Illas etiam non relinqui castitatis, hortatur assectio, qu* ante sacerdotium maritorum, legitimum meruere conjugium : neque enim clericis incompetenter adjunctae sunt, qu» dignos sacerdotio viros sua conversatione fecerunt. Datum 8. Idib. Maji, Raven. DN. THEOD. A. 9. & CONSTANTIO V. C. 0088. 420. In AUTHENT. de Nupt. §. sed & fi quis inter, coi. 4. tit. 1. seu Novell. 22. cap. 42. f^Ulto 4 mugis ergo cessant eorum conjugia : soli enim cantores lectoresque nuptias contrahere permittuntur: aliis autem omnibus penitus interdicimus. Verumtamenfi U ipfi qdsecundus 5 pervenerint nuptias , nequaquam ad sacerdotii culmen ascendant. In AUTHEnT. quomodo oportet Episc. §. hiec autem, versic. neque autem, coi. 1. tit. ult. seu Novell. 6. cap. ;. JsPiscopo nullum mulierem fecum habere permittitur : sedfi habere probetur , ab Episcopatu dejiciatur , quo se fecit indignum. 20. Impp. THEOD. & VALENT. AA. ad Taurum Praefect. P. & Patricium. £1 quis presbyter, aut diaconus, aut diaconissa, seu subdiaconus, 0 vel cujuslibet alterius loci clericus, aut monachus, aut mulier, qu» solitari» vitae ciedita esi, nullo condito testamento decesserit; nec ei parentes utriusque sexus , vel liberi, vel qui agnationis cognationisve jure junguntur, vel uxor extiterit, bona, quae ad eum, vel ad eam pertinuerunt, sacrosanctae6 Ecclesi*, vel monasterio, cui [forte] fuerat destinatus , aut destinata, omnifariam socientur: exceptis his facultatibus , quas forte censibus ailfcripti, vel juri patronatus subjecti, vel curiali conditioni obnoxii clerici, vel monachi, cujuseunque sint sexus, relinquunt. Neque enim justum est, bona, seu peculia7, qu* aut patrono legibus debentur , aut domino possessionis, cui quis eorum fuerat adferiptus, aut ad curias pro tenore dudum lat® Constitutionis sub certa forma pertinere noscuntur; ab Ecclesiis, aut monasteriis detineri : actionibus videlicet competentibus sacrosanctis Ecclesiis, vel monasteriis reservatis , si quis forte praedictis conditionibus obnoxius, aut ex gestis negotiis, aut ex quibuslibet aliis ecclesiasticis actionibus obligatus obierit. Datum 14. Cal. Jan. ARIOVIN- DO & ASPERE COSS. 434. In AUTHENT. de Monachis. §. illud quoque, coi. 1. tit. seu Novell. ;. cap. ;. fisUnc autem cum monachus satius est, hoc ipso suas res omnes obtulisse monasterio videtur , fi prius testatus nonfit, & exinde de judicio ejus cessante , lege disponitur: ut fi liberos habeat, in quos aut nihil , aut minus legitima portione quoquo donandi titulo contulerit, eatenussubstantiis monasterio destinatis detrahatur , ne quid contingat circa liberos iniquum , salvo tamen jure uxoris , aliorum creditorum. 21. Iidem AA. Thomx Praefecto Praetorio. ^D similitudinem tam Episcoporum orthodoxae fidei, quam Presbyterorum & Diaconorum; hi, qui honorario titulo illustrem dignitatem consecuti sunt, per substitutos, periculo suarum facultatum , curiae muneribus satisfacere non vetentur. Datum 4. Non. April. CP. ISIDORO & SENATORE COSS. 436. 22. Iidem AA. FLORENTIO PP. C^Iqua per calumniam postulatio super criminalibus causis apud ^ competentem judicem deposita exhibitionis causa fuerit, facro- sanct* religionis Antistiti triginta pondo auri condemnatione publicis calculis inferenda, ut percellatur, praecipimus. §. i. Quin etiam omnia privilegia 8, qu* sacrosanctis Ecclesiis confugarum 9, aut clericorum, diaconorum, aut aliorum ecclesiasticorum caula , legibus sunt pr*stita, intacta atque illibata servari. §. 2. Praeterea jubemus , ut omnes clerici atque monachi, qui de suis civitatibus ad hanc almam Urbem ecclesiastici negotii, vel religionis causa proficiscuntur, literis Episcopi 10, cui unusquisque eorum iter faciens obsequitur, muniti adveniant: scituri, quod si citra hanc fiduciam-accesserint, sibimet imputabunt, quod non clerici vel monachi esse putabuntur. D. THEOD. A. 17. & FESTO COSS. 439. In AUTHENT. de sanct. Episc. §. sed neque pro qualibet, coi. 9. tit. 6. al. tit. ult. seu Nov. 123. c. 8. 2^Vllus Episcopus invitus ad civilem, vel militarem judicem in qualibet causa producatur , vel exhibeatur , nisi Frinceps jubeat : judex autem , qui duci, vel exhiberi imperaverit, post cinguli privationem , viginti libras auri Ecclefite illi , cujus Episcopus est , solvat: exeeutore post cinguli privationem verberibus.subdendo, & in exilium deportundo, 23. Impp. VALENT. & MARC1AN. AA. Palladio Prxfecto Pr*torio. . Q Uoniam venerabilis recordationis Fabianus hujus alni* Urbis -Episcopus, cum venerabilis Synodi innumerabilium pene sacerdotum, qui Chalcedone convenerunt, tanto & tali decoratus est testimonio , ut Eutyehes, qui contra senserat, cum sceleratis dictis suis ab omnibus uno ore damnaretur 11 : aboleatur quidem Eutychetis damnosa memoria, Fabiani.autem laudabilis recordatio relevetur. Data Constantinopoli, pridie Nonas Asporatio V. C. & qui fuerit nunciatus COS. * 4;. 24. Iidem AA. Palladio Prxfecto Prxtorio. TD , quod pauperibus 12 testamento vel codicillis relinquitur , non ut incertis personis relictum evanescat, sed omnibus modis ratum firmumque consistat. 25. Imp. MARCIANUS A. Constantino P. F. P. QUm clericis in judicium vocatis pateat episcopalis i3 audientia : volentibus tamen actoribus , st actor disceptationem sanctissimi Archiepiscopi noluerit experiri, eminentiffim* tu* Sedis examen contra Catholicos sub viro reverendissimo Archiepiseopo hujus Urbis clericos constitutos, vel contra reverendissimum Oeconomum , tam desuis, quam de. ecclesiasticis negotiis, sibimet noverit expetendum : qui in nullo alio foro , vel apud quemquam alterum judicem eosdem clericos litibus irretire, & civilibus vel criminalibus negotiis tentet'innectere. §. 1. Memorati autem revereuoiffimi clerici orthodoxarum Ecclesiarum, qu* sub viro rcligiosiihmo Antistite hujus inclyt* Urbis sunt, in causa, in qua vel ipsi , vel procuratores , quos pro se dederint, fenteiuiarum tuarum aucto- (1. 1. 17. supr. h. t. (2. Nov. 123. c. 29. Nov. 133. c. 3. Nov. lyi.c.l.infin. (3. Fac. h 34. infr. ad leg. Jul.de adnlt. (4. Adde Nov. 5.c. g. Nov.6.c.$. (6. Nov.\%\. c.\%.infin. ( 7 - d 50. infr. h.t. Nov. 123. c. 19. (8. I. 12. in pr. I. 16. supr. tit.prox. (9. I. 6. infr. de hisqui ad eccles. (10. Nov. 86. c. 8. (i I. I. 8. infr. de haret: Manich. (12. I. 28. I. 49- §• I- infr. h.t. (13. Ad d. Auth. Causa qua: sit. & Auth. Clericus quoque, infr. eod. 1. 13. d 29. infr. tit.prox. ritate Zr Codicis Lib. I. Tit. III. n ritate pulsantur : executoribus , per quos creperint conveniri, fideiustorem i, sacratissima: hujus Urbis Ecclcfix Oeconomum , vel defensorem praebeant, qui usque ad quinquaginta libras auri fidejussor existat. Ipse vero reverendissimus Oeconomus alma: hujus Urbis Ecclesiae lite pulsatus, fidejussorem pro se non prxbeat: utpote qui & aliorum clericorum 2 fidejussor futurus est , sed fidei suae committatur. Quod fi lis diversorum (excepto reverendissimo Oeconomo) clericorum, quae agitanda sit, memoratam summam videatur excedere : clericus lite pulsatus , det executori pro residua quantitate cantionem suam : cui nullum tamen insertum erit jusjurandum : quia ecclesiasticis regulis , & canone a beatiffi- mis Episcopis antiquitus instituto, clerici jurare 3 prohibentur. §. 2. Statuimus autem , ut executoribus idem reverendissimus Oeconomus, vel alii diversi clerici sub beatissimo Archiepiscopo hujus splendidissimae civitatis , sententiarum tuarum auctoritate commoniti, duos solidos 4 tantummodo dent pro commonitione sua, & pro institutione procuratoris , si per eum voluerint litigare. Quod circa alios quoque diversos apparitores eminentiae tuae , in his, quae ex consuetudine praebentur officio, observari in causis praedictorum clericorum jubemus: ut litis sumtus vel expensie;; clericis pauciores humanioresque praestentur. Dat. 8- * April. VARARI & JOANNE COSS. 456. In AUTHENT. de sanct. Episc. §. sportularum, coli. 9. tit. 6. al. tit. ult. seu Novell. 123. cap. 28. CEd hodie nulla persona in ecclesiastico officio confiituta, in qtualibet " causa criminali, per pecuniaria cujuscunque quantitatis, vel dia- conijfa, vel monachus, vel ascetria, vel monacha anipiius quatuor siliquis permittuntur dare: nifi cum ex jussione Principis ad alias provincias vocantur : ubi non ultra unum solidum accipiet exccutor. f Episcopus pro rebus Ecclesia siue nihil prasslet nomine sportularum : ucliones contra Ecclesias propositas Oeconomis suscipientibus , vel illis, qui in eam causam sunt ordinati, f Qui contra hoc exegerit , in duplum 5 , quod exacium ejl , reddet , nudandus cingulo, st miles est: fi clericus , it consortio clericorum removendus . I11 AUTHENT. de litig. §. ad exclud. coli. 8- tit. 13. al. tit. 8- seu Novell. 112. c. 2. /">Eneraliter 6 autem judex provideat, libellum pulsato non porrigi , sportulasve ab eo non exigi, nisi prius N in libello aefor per se , aut per tabularios conscribat, ist aciis intervenientibus fidejuffirem idoneum periculo competentis officii prtsflet. Quod usque ad finem litis permaneat, eamque ve! per se, vel per procuratorem exerceat: & si convictus fuerit, injuste movisse litem , expensarum sumptuumque nomine decimam partem quantitatis in libello comprehensis , pulsato restituat: autfifidejujforcm dare non valet, super iisdem juratoriam exponat cautionem , ist tallis sacrosanctis Ev ange Itis , adsirmet , se fidejussorem dare non posse : peena Judici U ejus officio imminente , fi aliter versati fuerint , in denis libris auri, exeeutorisautem bona publicabuntur , N damnabitur in exilium : nifi causa moveatur ex consensu utriusque partis. 26. Imp. LEO A. Juliano Prxfecto Prxt. TjEcernimus, ut posthac neque monachi, neque quicunque alii cujuscunqite status atque fortunae in xdes publicas, vel in quxeunque loca populi voluptatibus fabricata , venerabilem crucem & sanctorum martyrum reliquias illicite inferre conentur, vel occupare audeant ea , qux vel ad publicas caulas, vel ad populi oblectamenta constructa sunt. Cum eniin religiosis xdes non desint; possunt ibi , consultis prius (ut oportet) religiosissimis Episcopis, reliquias sanctorum martyrum , non quoruiuiain usurpatione , sed arbitrio reverendissimorum Antistitum collocare. Ideo patientiam & modestiam suam , quam leges nostra’ L publica disciplina , & ipsorum monachorum nomen exposcit, studiose unusquisque tam monachus , 'quam cujuslibet alterius profelsionis retineat, & perpetuo observare procuret. 27. Idem A. Eutychio PP. (AUisquis emensis militi® lux stipendiis, expletisque officiis, sive •muneribus, qua cKicunque conditione , aut consuetudine, (1. Iinmo vide Nov. 123. c. 21. §. 2. (2. /. 33. §. 2. infr. h. t. 3. lmmo vide Auth. hoc jus porrectum, post l. 14 .supr. tit. prox. x 4 - Confer. I. 33. §. 5. infr. h. t. (;. Immo vide Nov. 124. c. 3. (6. Adde Auth. libellum, infr. de litis contest. (7. I. 2$.supr. I. 49. aut lege debebantur, ad consortium se contulerit clericorum & inter ministros vera orthodoxa fidei maluerit, & elegerit numerari, nullius prorsus sententia acerbitate revocetur: nec ä Dei templis, quibus se consecravit, importunis intentionibus abstra- tra eum , ejusque matrimonium , legitima intentione competunt pro juris ordine responsurus: exceptis primipilaribus, quos pne’ ceptis tui Culminis, & publicis utilitatibus in perpetuum esse subjectos , sacratissima Concitutioiiis statuta sanxerunt. 28. Idem & ANTHEA 1 IUS AA. Nico- strato PP. MUlli licere decernimus, sive testamento heres iit institutus, sive * ab intestato succedat , sive fideicommissarius, vel legatarius inveniatur, dispositiones pii testatoris infringere, vel improba mente violare , adscrendo incertum 7 esse legatum, vel fideicommissum , quod redemptioni captivorum relinquitur : sed modis omnibus exactum , pro voluntate testatoris, pia rei negotio proficere. §. 1. Et fi quidem testator designaverit, per quem desiderat redemptionem fieri captivorum, is, qui specialiter designatus est , legati vel fideicommissi habeat exigendi licentiam , & pro sua conscientia votum adimpleat testatoris, f Sin autem 8, persona 11011 designata , testator absolute tantummodo summam legati, vel fideicommilli taxaverit, qux debeat memorat» causx proficere: vir reverendissimus Episcopus illius civitatis , ex qua 9 testator oritur, habeat facultatem exigendi, quod hujus rei gratia fuerit de relictum, pium defuncti propositum fine ulla cunctatione, utcon venit, impleturus. §. 2. Cum autem vir religiosissimus Episio pus hujusmodi pecunias pio relictas arbitrio fuerit consecutus statim gestis intervenientibus , earum quantitatem , & tempus quo eas susceperit, apud Rectorem provincia publicare debebit Eo st unius vero anni spatium , & numerum captivorum , & dat pro bis pretia eum manifestare prxcipiinhs, ut per omnia impiean tur [tam] pie deficientium voluntates': Ita tamen, ut religiosistim Antistites gratis , & line ullo dispendio prxdicta gesta conficiant ne humanitatis obtentu relicta pecunia, judiciorum dispendiis ero gentur. §. 3. Quod si testator , qui hujusmodi legatum vel fidei commissum non designata persona reliquit, barbara fit nationis , ct de ejus patria aliqua emerserit ambiguitas, vir reverendiffimus Episcopus civitatis ejus, in qua [idem] testator defunctus est, ejusdem habeat legati seu fideicommilli petitionem , defuncti propositum modis omnibus impleturus. §. 4. Quod fi in vico 10, vel territorio testator mortem obierit, illius civitatis virreverenditfimus Episcopus exactionem habebit, sub qua vicus, vei territorium ehe dignoscitur. §. ;. Et ne pium defuncti pro: 0litum improbi fraudatorum calliditate celetur : quidquid pro hujusmodi causa 3 testatore relictum fuerit, 1111 i versi , qui id quacunque modo cognoverint, vel in viri clariflimi Rectoris provincia, vel in urbis Episcopi notitiam deferendi liberam habeant facultatem: nec delatoris '1 1 nomen luipicioiiemque formident : cum fides atque industria eorum tam laude , quam honestate , ac pariter pietate non careat, cum veritatem in publicas aures lucemque deduxerint. In AUTHENT. de Ecclef. tit. §. si quis autem pro redemptione, coi. 9. tit. 14. al. tit. 6 . seu Novell. 131. cap. 11. s/cet testator , vel donator interdixerit ei aliquid ad koc participium in euri, habere. Idem est in Oeconomo. §. I. Sed sibi, facere ' 'Usunt, neglexerint,semel velbis ab Episcopo vel Oeconome admoniti per publicas personas , amittant 12 lucrum, quod eis contingebat ex voluntate defunlli : ist Episcopus hahea licentiam vindicare illud lucrum: ist illud, quod distribui debet , dijlribuere : quod fi non fecerit, rationem reddere debet. 29- Impp. LEO & ANTHEMIUS A A. Zenoni Stratego. QUi in monasteriis degunt, potestatem inde exeundi ne habento, vel in Antiochensi civitate, seu aliis quibuscunque civitatibus conversandi: exceptis d 11 ntaxat apocritiariis, quibus licentianula- pr. infr. h. t. (g. Nov. 131. c. 11. (9. Adde §. Z- infr. h. l (10. /. 30. jf! ad municipal. (n. I. 2. in prine, ff. dejttreßftu Kov.j.incpilog. (12. arg. I. 25. in ßn. infr. delegat. miis d De Episcopis, & clericis, Ac, mus volentibus, ut apocrileon Lblarom causa exire poliunt, t Caveant autem, qui ita exibunt, ue de religione vel doctrina disputent i, vel conciliabulis 2 praesint, vel turba concitata simpliciorum animos seducant: scituri, quod Ii nostrs pietatis statuta neglexerint, legum austeritati subjicientur. Dat. Cal. Jun. CP. XiEONE & PROBIANO COSS. 466. Zo. pPiscopis interdicimus, ne quem ä sacrosancta Ecclesia vel com- ^ inunione segregent, nisi justa causa probata sit. Qui vero citra probationem hanc segregat, ä sacra communione quoddam ad tempus arcetur. Zi. Iidem A A. Armasio Praefecto Practorio. gl queniquam vel in hac regia urbe, vel in cateris provinciis, " qnse toto orbe diffusae sunt, ad Episcopatus gradum provehi Deo auctore contigerit, puris hominum mentibus nuda electionis conscientia, sincero omnium judicio proferatur. Nemo gradum sacerdotii pretii venalitate 3 mercetur : quantum quisque mereatur, non quantum dare sufficiat, ecstimetur. Profesto enim quis locus tutus , & qure causa esse poterit excusata , fi veneranda Dei templa pecuniis expugnentur ? quem murum integritatis, aut vastum fidei providebimus, fi auri sacra Fames in penetralia veneranda proserpat? quid denique cautum esse poterit, aut securum , si sanctitas incorrupta corrumpatur 't Cesset altaribus imminere profanus ardor avaritite, & a sacris adytis repellatur piaculare liagitium. Itaque castus & humilis nostris temporibus eligatur. Episcopus: nt, quocunque locorum pervenerit, omnia vita propria: integritate purificet. Nec pretio 4 , sed precibus ordinetur antistes. Tantum ab ambitu debet elfe sepositus, ut quaeratur cogendus, rogatus recedat, invitatus effugiat: sola illi suffragetur necessitas excusandi. Profecto enim indignus est sacerdotio, nisi fuerit ordinatus invitus 5 : cum sane li quis hanc sanctam & venerandam antistitis sedem pecuniae interventu subiiffe , aut fi quis, ut alterum ordinaret, vel eligeret, aliquid accepisse detegitur, ad instar publici criminis & laesas majestatis accusatione proposita i gradu sacerdotii retrahatur. Nec hoc solum deinceps honore privari, sed perpetita quoque infamiae damnari decernimus : ut eos, quas par facinus coinquinat & aequat6, utrosque similis poena comitetur. Dat. 8- Id. Mart. Constantinop. MARCIANO & ZENONE COSS. 4t, 9. In AUTHENT. de sonst. Episc. §. prre omnibus , coi. 9. tit. 6. al. tit. nlt. seu Novell. 123. cap. 2. QUod pro huc causa datum est , £f pretium , qutd expensum' est, restituatur ecclefia , cujus sacerdotium voluit comparare. 3:. Iidem AA. Dioscoro Prref. Prrct. QRpbanotrophos 7 hujus inclyta Urbis, (nulla subtilitate juris J obsistente) qui quidem pupillorum sunt quasi tutores , adolescentium vero quasi curatores, sine ullo fidejussionis gravamine in emergentibus causis tam in judicio, quam extra judicium, (nt opus exegerit) au simili tudinem tutoris, & curatoris , personas ii negotia eorum , (si qua possint habere) defendere as vindicare jubemus : Ita videlicet, ut praesentibus 8 publicis personis, id est tabulariis, aut intervenientibus gestis in hac quidc«- inclyta Urbe auinl virum perfectiffimum Magistrum census, in provinciis vero apud Moderatores earum, vel defensores locorum, res eorum eis tradantur, ä quibas sunt custodienda!: ut, si quas eatundem rerum , propter Fomus forsitan, vel aliam urgentem causam, vel eo quod servari non possunt, alienandas esse perspexerint, prius habita aestimatione, liceat eis alienationis inire contractum : ut pretia eorum , quae exinde colliguntur, ab eisdem personis custodiantur. f Hujusmodi autem pium atque religiosum officium pro tempore Orphanotrophos ita peragere convenit, ut minime 9 ratiociniis tutelaribus seu curationibus obnoxii sint: Grave enon atque iniquum est, callidis quorun- dam (si ita contigerit) machinationibus eas vexari, qui pro- 4 p:er timorem Dei, parentibus atque substantiis destitutos minores sustentare, atque velut affectione paterna educare festinant. 33- Iidem AA. Eutropio PP. QM nes 10, qui ubique sunt, vel posthac fuerint orthodox» fidei , lacerdotes & clerici, cujufcunque gradus sint, monachi quo« que,, in causis civilibus ex nullius penitus majoris minorisve sententia Judicis (commonitoria} ad extranea judicia pertrahantur: aut provinciam, aut locum, aut regionem, quam habitant, exire cogantur: .Nullus -eorum ecclesias, vel monasteria propria, qure religionis intuitu habitant, relinquere II miserabili neceffitate jubeatur: sed apud suos Judices ordinarios, id est, .provinciarum Rectores, in quibus locis degunt, Ecclesiarum ministeriis obsecundent, omnininque contra Ce agentium excipiant actiones: ut his lioris saltem atque temporibus , quibus religiosos viros a turbulenta observatione praetorii vacare contigerit; cumque-eos ad tempus petitorum intentio calumnioso laxaverit, ad sua se monasteria & venerabiles Ecclesias conferentes, sapienti animo , precatione solicita, facili usque de proximo sacrosanctis altaribus obsecundent, in suis laribus domiciliisqiic constituti. §. 1. Iu hac autem regia Urbe, fi quando, cujuscunque rei causa, Episcopos., vel oresbyteros, exterosque clericos, qui sacrosanctis Ecclesiis obsequuntur, sive monachos, ex aliis quibLiscunque provinciis contigerit reperiri , quos tamen in litem quisquara vocare voluerit , in nullo alio fit licitum memoratos cuiquam pultare judicio, nisi 12 in tuse sublimitatis duntaxat examine, ubi eis & beatitudinis honor debitus refervetur , & oratorum adfluens in defensionibus copia large prsstetür. §. 2. Pneterea cum in provinciis ex ejus, qui regit provinciam , fuerint sententia, vel interlocutione conventi: sive illi sacerdotes, live cujus- cunque gradus clerici, si monachi habeantur, dummodo approbentur orthodoxi, qui in propriis causis contractibusve pulsantur, non alios, quam Ecclesi» propri» defensores , seu quos Oecono- mos appellant, fidejussores proebeant: ne, dum exeeutoris pertinax , & avara protervitas extraneos , & idoneos fidejussores flagitat, multiplex innoxire paupertati infligatur incommodum. 13 §. 3. In lue autem inclyta Urbe inventi, ex quacunque provincia venientes, cum in tua amplitudinis judicio, (quo ! eis solum delegavimus) lite pulsati fuerint, reverendiflimi orthodoxa ttdei sacerdotes, seu certe Oeconomi, aut Ecclesiae defensores, seu clerici, in causis civiiibus suis, sive ecclesiasticis, nulla praebendi fidejussores molestentur injuria: sed aut vicariis fidejulfionibus contradantur, quas tamen stipulationum sole nuis caucela vallaverit: aut 14 cautioni, & profeffioni propria:, aut Facultatum suarum obligationibus committantur. §. 4. Hoc nihilominus observando, ut in causis ecclesiasticis nullum alium 13 conveniri Fas sit: nisi eum , quem dispensatorem pauperum, id est, Oeconomum Ecclesia, Episcopi tractatus elegerit: hunc enim fine dubio a sacerdote convenit ordinari: quem tamen conventum defensoris i si Ecclesia fidei committi pracipiinus. §. 3. Exccutoribus in minoribus quidem judiciis cminbns in ipso conventione sacerdotum, seu clericorum , non 17 amplius, o/.iam unum semissem aut sperantibus, aut etiam audentibus accipere. Verum si apparitor tua: magnitudinis , ex sententia ture sedis ampiiffim» in provincia degentes eos commoverit : jubemus, non amplius eum, quam duos solidos sportulanun nomine accipere. In hac vero Urbe magnifica idem, apparitor tita.magnitrulinis uno.aureo , sportularum gratia a provincialibus clericis contentus sit: qnantali- bet summx, qui conventus Fuerit, exponatur obnoxius. §. si. Praeterea nullus exeeutor vexare contumeliis clericos nilos, lrullis impulsionibus molestare , nullis exprobrare conviciis aut corporalibus injuriis fatigare conetur: his, qui hujusmodi aliquid aggressi fuerint, post amissionem .cingilli & patrimonii, "ltima protinus animadversione plectendis.. §. 7- Privilegiis i§ sane singulis , quibuscunque sacrosanctis Ecclesiis orthodox» fidei , xenodochiis , sive ptochotrophiis, tam generaliter, quam specialiter attributis, perpetuo observandis: nullis eas 19 , ea- (1. Adde l. tp.supr. de summa Trin. (2. I. 13. infin.supr. h. t. Qh Nov. 6. c. 1. §. 9. Nov. 123. c. 3 infin. (4. d. Nov. si. c. r. 9 ; (5. arg. Nov. 72. e. 6. adde 1 . 18- §. I. ff. ad leg. Corn. de fylju. I. 2$.js, de procur. (6. I. ult. infr. ad leg. Jul. tepetund. (7. Nov, 131. c. 15. (8. Confer. I, 24. infr. deadmin. tut. (9. d. «00. iqr, Q . j 5- vide tamen Nav. 123. c. 23. (10. Adde Nov. 79. Io«, II. S5. (u. /. 32. §. 4-jj. de recept. tpui arbitr. (12. I, 3. J Icentium 11 habeat Episcopus, quacunque ante episcopatum probatus fuerit habuije, est quacunque post episcopatum jure eo- gnationis usque ad quartum gru.htm ad eum pervenerunt, ai quos voluerit , ultima voluntate transmittere : cateris rebus <1lio moio acquisitis ab eo, dominio ecclejia reservatis: nist in utilitatem ecclesia , vel opera pietatis consumpta sint. Eadem distinclione habita in administrationibus cujusckique loci religioji. §. 1. ItTm-fiqnis Episcopus aut minister ecclejia moriatur fine testamento, est successore legitimo , vel legitima , successio competit ecclesia :, in qua constituti sunt. Iu AUTHENT. de sanct. Episc. §. presbyteros, coi. 9. tit. 6. al. tit. sin. seu Novell. 123. c. 19. pResbyteros , est Diaconos, (st Sub diaconos , cantores, (st le clares ( quos omnes clericos appellamus') res quolibet modo ai dominium eorum venientes, habere in sua potestate pracipimus, ad fimiiitudi- nem cufirenjium peculiorum : (st donare , cui volunt , secundum leges, (st in his testari, licet sub parentum potestatefint: Jio tamen, ut horum filii, aut , his nonextantibus, parentes eorum legitimam ferant partem , 39. Iidem‘AA. Dioscoro PP. QMniai2 privilegia, qux a retro Principibus, aut a nostra Serenitate , vei judiciariis dispositionibus, aut liberalitatibiis, pro singulis quilniscunque temporibus, ex consuetudine, [vel constitutione , j sive circa jus metatorum , sive in aliis quibuslibet rebus praestita sunt orphanotrophiis , sive asceteriis, vel ec- jcleliis, aut ptochotrophiis leu xenodochiis, vel monasteriis, atque exteris omnibus ao [ etiam ] rebus juris eorum, ad curam Oeconomi viri religiosissimi Presbyteri, & orphanotrophi, vel ad eos, qui post eum loco ejus suceederint, pertinentibus, ad similitudinem Zotici beatissimae memori«, qui primus hujusmodi pietatis officium invenisse dicitur; per hanc pragmaticam sanctionem firma illibataque in perpetuum custodiri decernimus: Valde etenim hoc videtur esse nectffarium: cum exinde sustentatio, vel educatio orphanis, atque egenis, & usibus ecclesiasticis ac ptochotrophiis, vel asceteriis comparetur. Domus etiamaliasque res superius nominatas, ad curam memorati viri pertinentes, vel postmodum quolibet modo ad ejus solicitudinem, vel eorum, qui post eum ad ejusdem orphanotrophii curam vocati fuerint, perventuras : ad instar majoris venerabilis ecclesi« hujus inclyti Urbis: omnibus privilegiis, qux eadem sancta ecclesia vel nunc adipiscitur, vel postea merebitur, perpetuo potiri, pietatis intuitu decernimus. Dat. Non. Januar. CP. MARCIANO & ZENONE. A. COSS. 36. TJNaquxque civitas proprium Episcopum habeto. Etsi quis vel per divinum Rescriptum civitatem aliquam aut suo Episcopo, aut territorio, aut alia quopiam jure privare audeat; exuitur bonis, & infamis redditur. Excipitur autem Tomensium Scythis civitas; illius enim Episcopus reliquarum etiam civitatum curam gerit: tum etiam Leontopolis Isauri«subest Episcopo isauripolitano. c. 19. (st Aut h. Fresbyteros. infr. h.t . (9. Vide tamen Auth. licentiam. infr. h. t. Nov. 131. c. IZ. (10. I. ult. infr. de decur. (u. Adde /. 42. §. 2. infr. h. t. (ir. /. 22. §. l-ffipr. eoi . Itdetti 17 De Episcopis , & clericis, &c. __;_ 53 monachi efficiantur , in monasteriis permanere : pojlca vero , Ji nto« nachi falli fuerint , liberi erunt. 39. 0Ui sua monasteria relinquunt, non recipiunt, quas attulerunt ^ad-ea, res mobiles , cujuscunque quantitatis sint: etiamsi non sint confecta monumentorum gesta super ipsis. In donationibus autem immobilium , oportet jura servari, quando noa adimitur ei, qui donavit, evictio 4 earum. §. i. Non oportet Episcopos aut clericos cogere quosquam ad Fructus offerendos , aut angarias dandas, auf alio modo vexare, aut excommunicare, aut anathematizare , aut denegare communionem , aut idcirco non baptizare : quamvis usus ita obtinuerit, f Transgressor cadit ab Ecclesia, & administratione ipsius, & dat decem libras. Hoc vero obtinent in'sola imperatrice (civitate) & territorio ejus , & locis ad eos , qui a Patriarcha ordinantur, pertinentibus , aut ad ordinatos ab his Episcopos. 40. v MOnasteria degunt (seu Censentur) sub Episcopis territorio- A rum suorum, & Abbatum quidem curam gerant Episcopi: monachorum vero Abbates. §. 1. Non sit vero Abbas duorura monasteriorum. 41. Imp. JUSTINUS A. Archelao P. P. TJEpetita ; promulgatione, non solum judices quorumlibet tribunalium , verum etiam defensores ecclesiarum hujus alm* Urbis, quos turpissimum insinuandi ultimas deficientium voluntates genus irrepserat, promonendos effe censemus, ne rem attingant, quo nemini 6 prorsus omnium , secundum constitutionum prsccpta, proterquam Magistro census , competit. Absurdum etenim clericis est , immo etiam opprobriosum , si peritos se velint [ostendere] disceptationum esse Forensium 7 : Temeratoribus hujus sanctionis poena quinquaginta librarum auri Feriendis. Datum 13. Calendas Dec. CP. JUSTINIANO A. s. & OPILIANO COSS. 524. 42. Imp. JUSTINIANUS A. Atarbio Pros. Prot. rjMnem adhibentes providentiam circa sanctilfimas ecclesias i« ^ honorem, & gloriam sancto & incorrupto & homousio Trinitatis , per quam & nos , & communem Kempublicam salvos fore credidimus: insistentes etiam doctrino sanctorum Apostolorum , de creandis irreprehensibilibus sacerdotibus, qui quidem ob id potissimum ordinantur, ut suis precibus 8 benignitatem hu- maniffimi Dei rebus adquirant communibus, prssenti lege sancimus , ut quoties in qualicunque civitate sacerdotalem sedem vacare contigerit, decretum fiat ab his, qui eam civitatem incolunt , super tribus 9 personis recto fidei, & honesto vito, aliorumque bonorum , & virtutum testimonium habentibus , ut ex ipsis idoneior ad Episcopatum promoveatur: si enim sancti & gloriosi Apostoli sacerdotium a Domino Christo & Deo consecuti , & qui bonis omnibus terram repleverunt, & ejus doctrinam omnibus impartiti sunt, neque ipsi vito suo , quam in hoc mundo degebant, salutis nostro causa pepercerunt: quomodo oquum non fuerit, ut qui subingrediuntur eorum ordinem , & instituuntur sanctiflimarum Ecclesiarum sacerdotes, purum habeant propositum , & pecunias contemnant, omnemque vitam luam ad clementiffimum applicent Deum? §. 1. Convenit igitur hujusmodi eligi , & ordinari sifcerdotes , quibus nec 10 liberi sint, nec nepotes: etenim fieri vix potest, ut vacans hujus quotidiano vito curis , quas liberi creant parenti maximas, omne studium , omnemque cognitionem circa divinam liturgam , & res ecclesiasticas consumat. Nam cum quidam , lumina in Deum spe, & ut animo eorum salvo fiant, ad sanctiffimas adeurrant ecclesias, & eis omnes suas facultates adferant, & derelinquant, ut in pauperes , & egentes , & alios pios usus consumantur: indecens est, Episcopos in suum illas auferre lucrum, aut^ in propriam sobolem , & cognatos impendere. Oportet enim Episcopum minime impeditum affectionibus carnalium liberorum , omnium fidelium spiritualem effe patrem. Has igitur ob camas 37. lidem AA. ad Sebast. PP. jUbemus, adferiptitiorum creationes ( secundum veterem con- J stitutioriem) nisi 1 dominorum possessionum , unde oriundi sunt, evidens concurrerit consensus, nullius penitus esse momenti: sed eisdem fundorum dominis , qui faciendo creationi non (sicut dictum est) evidenter confeiiferint, jus proprium ad similitudinem exterorum colonorum in suos adferiptitios exercendi, tanquam.fi nulla creatio intercessisset, tribui facultatem. f Idemque dioc super illis quoque agricolis decernimus observari. qui cum essent adseriptitix conditionis nexibus adstricti, solitariam vitam videlicet appetentes , quibuslibet fete monasteriis contra voluntatem dominorum Fundorum duxerint offerendos. §. 1. Servos sane sociari clericorum consortiis, volentibus atque consentientibus dominis , modis omnibus prohibemus : cum liceat eorum dominis, data 2 prius servis libertate, licitum eis ad suscipiendos honores clericorum iter ( si hoc voluerint ) aperire. §. 2. Omnes prxterea virorum clariffirnoruni provincias moderantium sententias absque ulla privilegii differentia, (qui tamen profidali jurisdictioni subjecti sunt) sive Episcopi , vel .quilibet clerici, aut monachi, aut cuiuslibet conditionis sint, pariter respondere decernimus : nulla in posterum //iris clariffi- mis provinciarum Rectoribus ad loca, in quibus incusato persono consistunt , perveniendi neceffitate penitus imponenda z: cum non solum legibus, verum etiam naturali quoque juri conveniat, quos res exegerit, judicialibus ad judicium vocari sententiis, non ipsos judices (quod dictu etiam injustum est ) ad subjectos deduci, sed per datos ab his judices ad causo examinationem in locis , ubi incusati degunt, procedere. In AUTHENT. de sanct. Episcop. §. adferiptitios. coi. 9. tit. 6. al. tit. ult. seu Nov. 123. cap. 17. jDscriptitios in ipfis pojfejjionibus , in quibus sunt adseripti, clericos etiam prteter voluntatem dominorum fieri permittimus : ita tamen , ut clerici facti , impejitam Jibi agriculturam adimpleant , subrogato aliquo. quem maluerint. In AUTHENT. de sanct. Episc. ■-§. si servus, coi. 9. tit. 6. al. tit. sin. seu Novell. 123. cap. 17. (Iservus , sciente domino , U non contradicente , in clericum or- 0 dinatus fuerit ab Episcopo : ex hoc ipso , quod constitutus est , liber U ingenuus erit. Si vero , ignorante domino , ordinatus fuerit: liceat domino , intra anni unius spatium, Ifi servilem fortunam probare , eff servum suum accipere. Si vero servus , sciente vel nesciente domino (stcut diximus ) ideo quod ■ in clero constitutus , liber est factus, ministerium ecclestasticum reliquerit, ad fecula- rem vitam transerit: suo domino ad serviendum tradatur. 38. lidem AA. Sebastiano Profesto Protorio. CErvis , si dominorum fuerint voluntate muniti, solitariam vitam participandi licentia non denegetur ; dum tamen eorum domini non ignorent: Quod si servis luis ad monasteriorum cultum migrandi tribuerint facultatem , eorundem servorum dominio, donec iidem servi in eodem monachorum habitu duraverint, spoliandos esse censemus : alloqui, st relicta forte vita solitaria , ad aliam quamlibet sese conditionem transtulerint, certum est, eos ad servitutis jugum , quam monastico professionis cultu evaserant, reversuros. Datum Non. Febr. In AUTHENT. de sanct. Episc. §. sed hoc quidem, coi. 9. tit. 6. al. tit. sin. seu Novell. 123. cap- 4- JtPiscopalis crdb liberat ä fortuna servili , vel adseriptitia; sed non u curiali ßve officiali: nam ff post ordinationem durat: ita ut persubjettam , vel interpofitam personam officium adimpleatur; nist curia :, vel officio restituatur. In AUTHENT. de Monachis. §. hinc autem, coi. 1. tit. 5. seu Novell. 5. cap. 2. JsErutn cy st'legitimo probatus experimento monachus efficiatur , evadet jugum servitutis. Debent enim per triennium , antequam (1. Abrog . Auth. feq. adferiptitios. (2. Abrog. Auth. feq.stscr- VUS - (Z. Exc. i. 15. de jurejur. I. 2. §. I. infr. dejurej. propt. calumn. (4. /. j. infr. de evici. (;. I. 23. in medio, infr. de testam. ( 6 , Immo vide l. 19. infr. d. t. (7. I. vp.supr. h. t. (z. Adde l. 34. in pr Is? §. 3. circafin. infr. tit. prox. No7'. 133. c. 5. in fin. (9 Nov. 123. c. 1. in pr. £f §. 1. vide tamen §. ult. vers.st vero, d. c 1. (10. I. 48. infr. h. t. Nov. 6. c. 1. §. 4. Nov. 123. c. 1. in pr. Nov. 137- -- abrog. Nov. Leon. 2. C 2 proni- Codicis Lib. I. Tit. TTT. 4c nrohibemrs habentem natos aut nepotes, ordinari Episcopum. 1 1 S s ve bis vero Episcopis, qui nunc sunt, vel Futuri sunt, fancimiis, nullo modo habere eos Facultatem testandi, vel donandi, vel per aliam quamcunque excogitationem alienandi quid de rebus suis, quas, postquam i Facti Fuerint Episcopi, possederint & adquisierint, vel ex testamentis , vel donationibus , vel ex alia quacunque causa : exceptis duntaxnt his, quas ante Episcopatum habuerunt ex quacunque causa , vel quae post Episcopatum a parentibus & theiis , hoc est , patruis , vel avunculis, & a fratribus ad ipsos pervenerunt, perventnrxqne sunt: quxeunque eriimpost ordinationem ex quacunque causa extra praefatas personas ad irsos pervenerunt, ea jubemus ad sanctiffimam ecclesiam , cujus Episcopatum tenuerint, pertinere, & ab ea vindicari, & evinci: nulla alia persona potestatem habente, ex eo proprium quid auferre ludum. Quis enim dubitaverit, eos , qui ipsis proprias res relinquent , aut reliquerint, etsi in aliam personam transferunt, aut transtulerunt, non potius ipsum sacerdotium contemplantes , quam eju; personam , & cogitantes , quia non solum ab ipsis relicta pie insument, sed & suas ipsorum res adjicient, id fecisse? §. 3 - Ab hac autem generali nostra lege excipimus ea sola, quxeunque & qnaliacunque in hunc usque diem fuerint Epiphanis Archiepiscopi felicis hujus civitatis, & sanctissimi Patriarchae. Kam super his , qux ab hoc tempore ei adquirentur , ea , quae a nobis constituta sunt, obtinere , & ipsa ad sancti (simam majorem ecclesiam pertinere jubemus. §. 4. Post mortem vero Deo amantiffimorum Episcoporum , jubemus, ut pro tempore illarum ecclesiarum Oeconomi lationes reddant earum, quae ab illis, relictae sunt, rerum: idque sanctissimis ecclesiis proficere, quod ex hac nostra lege eis debetur. §. 5. Et ipsos quidem Oeconomos cum judicio & diligenti discussione creari praecipimus: scientibus ipsis, quod singulis annis rationem referent sanctissimo Episcopo suae administratioiiis : & quacunque in re videbuntur res ecclesiasticas minujlse , vel lxlisse , vel proprium quaestum qnxsisse, hoc ecclesiastieis rebusrestituent. Itaque si quidem superstites istiusmodi rationes subierint, liant, qua supra dicta sunt: si vero non redditis rationibus defuncti fuerint: tunc ipsorum heredes 2 subjiciantur tali discussioni , & conveniantur pro restitutione omnium , qux ex ea causa debere illos Constiterit. §. 6. Necessarium quoque esse credidimus, etiam super his aliquid definire, qui curam susiaeperunt, suscepturive sunt venerabilium xenonum, & nosocomiorum, & ptochiorum , & orphanotrophiorum , & brephotrophiorum : nam & ipsis omnem licentiam auferimus , de adquisitis rebus post susceptas hujusmodi curationes vel per testamentum , vel per alium quemlibet modum, vel machinationem quicquam io alias transferendi personas: exceptis , qux prius habuerant, vel p stea a parentibus vel theiis , vel fratribus ad ipsos pervenerunt. Omnia enim , quxeunque ad sän-, cta pertinent loca, vel qux ad ipsorum prxpositos post susceptam hujusmodi curam pervenerunt, vel perventura sunt, ad ipsa venerabilia pertinebunt loca : eaque pie in eos distribui & erogari volumus, qui in illis locis sunt, vel curantur. Manifestum enim est: quod quisquis derelinquit vel donat, sive in scriptis , sive sine scriptis xenodocho,vel nosocomo , vel ptochotr 'pho, velorphanotro- pho, idcirco dat, ut pie per ipsum dispensetur:, ut qui multam de eorum pietate prxfumptionem & oecasionem habeat, qui iis locis prxfesti sunt: neque vera justum > st, ipsum ea, qux sub prxtextu eorum, qui sub ejus cura sunt, accipit, non in ipsos vel pro ipsis impendere, fcd in propriam personam auferre, & proprio lucro applicare, timore Dei contempto : Quis enim tali curx prxpositum non exiftimetiddrco eam suscepisse, ut non solum , qux extrinsecus ad eum pervenient, sed etiam omnia, qux habere eum contigerit, in eam rem impendat? §. 7. Amplius id quoque jubemus , ut quxeunque post necessariam erogationem in eos, qui eorum cu- rx commifli sunt, & debitam curationum rerum & xdificiorum, fuoeresse contigerit, ea ad redituum comparationem proficiant: undique enim nosterscnpusnostraqueintentioest, ad amplificationem &augmentum adducere res ad pios usus segregatas : fic enim quisquis pro sua anima quidquam facere volet, promptiuscrogabitr £ crediderit, ea, qux ab ij sii data fuerint, pie administranda esse. §. 8. Si autem contigerit aliquem, ab administrationesua cessare , quam acceperat: sancimus, eunr, qui in ejus loco constitutus est, eum timore Domin i rationum redditioni subjici gestxsub co admini- Twr ttr S- 1 - IS•/«/>•• arbitr. tutela. (3. I. 31. U- 1. 9-supr. ut. prox. (;. Nov. 6. c. g. 3. Nov. 67. strationis, sicut divina nostra lege continetur: sciente & eo , qui post ipsum constitutus est , quod Domino Deo pro his rationem reddet. §.. 9 - Ersteren sancimus , (quemadmodum & divinis canonibus definitum est) ne quis Episcopus & chorepiscopus, aut visitator, sive circuitor aut presbyter, aut alius cujuseunque dignitatis clericus per largitionem ordinetur. Sed ncc Oeconomus, ne: ecclesiecdicus , nec xenodochus, ncc nosocomus, nec ptochotrophiis nec orphanotrophiis, nec hrephotrophus, nec quisquis ptoihio pral fidendus est, per talem fiat largitionem : sed per judicium & probationem eorum , qui in illis locis sunt, Deo amantiffimorum Episcoporum. Si vero quis inventus fuerit oc-nfioae prxdictarum ordinationum & adminillrationum aliquid dedisse 3 , vel accepisse, sive Episcopus sit, live dericus : & eum, qui prsbuit, & eum, qui accepit, extra sacerdotium & clerum fieri jubemus: ut post hxc Domini Dei subjaceant condemnationi. Si autem quis propter prxFesturam dediste quid compertus fuerit, eum , qui itaprxfestus factus Fuerit, extra clerum esse jubemus : si vero Oeconomus vel ecclesiecdicus seu defensor vel chorepiscopus, id est, vel periodeuta , visitatur vel xenodochus , vel nosocomus, vel ptochotrophiis, vel orphauotropbus, vel ptnchio prxpositus comperietur prxbuisse quid, ut sibi cura iMa committeretur: & hunc renfoveri ab hujusmodi cura, jubemus. §. 10. Prxterea sancimus , ut omnes est. rici per singulas Ecclesias constituti, per sic ipsos psallant nocturna, & matutina, & vespertina, ne ex sola ecclesiasticarum rerum consumptione clerici appareant, nomen 4 quidem habentes clericorum . rem autem non implentes clerici rircaliturgiam Domini Dei: Turpe enim est, pro ipsis scriptos, necessitate ipsis inducta psallere. Si enim multi laicorum, ut sux animx consulant, ad sanctissimas Ecclesias confluentes studiosi circa psalmodiam ostenduntur, quomodo indecens non fuerit ckricos ad id ordinatos non implere suum munus? Quapropter omnimodo clericos psallere jubemus, & ipsos inquiri k Deo amantiffimis pro tempore Episcopis, & duobus presbyteris in singulis Ecclesiis, & r ab ec , qui vocatur archos vel exarchos, & ab ecdico , sive defensore cujusque sanctisstm* Ecclesix: & eos , quiinventi non fuerint ii,culpate in liturgiis perseverantes, extra clerum constitui. Kam qui confrituerunt, vel fundarunt sanctissimas Ecclesias pro sua salute & communis Reipu* blicx, reliquerunt illis sulstantias; ut per eas debeant st.cne liturgis Heri, ut in illis ä ministranti:, us piis clericis Deus colatur. f Licentiam autem concedimus omni pe unx, qua quid horum prxtermissum esse cognoverit, ea denuntiare & publicare. §. 11. Ea vero, qux a nobis finden sunt, fini titdi,&ad effectum perduci cum Dei benignitate jubemus: eos vero , qui in suspicionem venerint, aliquid horum ausu temerario prxtermisisse, primum quidem ex Domini Dei judicio periculum, ac deinde positas in hac lege poenas sustinere. Dat. CaL Matt. CP. DN. JUST, PP. A. 2. COS, 528. 43. Idem A. Epiphani» Archiepilc. Constantinopo- litano & Patriarchat. s"\Mnem sempetadhibentes providentiam drea sanctissimas Eccle- ^ fias, per quas & nostrum imperium sustineri, & communes res clementissimi Dei gratia muniri credidimus, necnon & nostras, & exterorum omnium animas studentes salvari, & eam oh rem sollest! assidne , ne commoda sanctissimarum Ecclesiarum , in quacunque civitate sint constitutx, aliqua ratione minuantur: neve, qux in ipsis fiunt, divinx liturgix , ex Deo amantiffimorum sacerdotum absentia impediantur, aut non convenienter curentur: ac ne etiam sanctissimarum Ecclesiarum consumantur res, tara propter itinerum , quam etiam commeantium huc sacerdotum & comitantium clericorum impensas; unde sxpe & sub foenore accipiendi neceffitas emergit, L ex ea re onus ad ipsas sanctissimas Ecclesias venit: simul etiam , ne ecclesiasticarum rerum non convenienter procedat administratio per absentix Deo amantiffimorum Episcoporum tempus, his ad tuam beatitudinem divinis apicibus uti oportere existimavimus. §. 1. Per quos ipsi jubemus,fieri omnibus manifestum, per singulas Metropoles uniuscujusque provincix ipti subjectis sancti ssnnjs sacerdotibus; quoniam non decet aliquem ipsorum, aut eorum , qui in aliis provinciarum civitatibus sub Metropolitano ordinati sunt Episcoporum , secundum propriam voluntatem absque divina nostra speciali jussione 5 , relinquere quidem gubernatam c. 3. Nov. 123. c. $. a £ 4i __ De Episcopis, äse sanctissimam ecclesiam, in hanc vero felicem commeare civitatem, gualiscunqce emergat res, sed mittere oportere huc unum , aut duos ex Sibi Subject» pio elevo: & facere rnanifesta nostr» pietati ca, quibus opus habent aut per se ipsos, autperintermediam tuam katitudinem i sicque perfrui justa L compendiaria nostra ope : st enim quippiam eorum , qu» ad nos relata fuerunt, tale nobis visum fuerit, ut indigeat ipsorum Deo amantiffiniorum sacerdotum preesentia, consestimtum proficisci jubebimus ipsos : absque vero tali divina justione, neminem proficisci concedimus. §. Sciente horum transgressore, & recte ac pie introductam ä nobis pro san- ctilsimanim Ecclesiarum honore observantiam pratereunte, quod nor. parvam indignationem experietur, sed & sub excommunicatione fiet, st quidem Metropolites fit, ä tua Eeatitudine : si vero civitatis Iit Episcopus, qu* Metropolit® subjecta sit, ab ipso Me- tropolita: Pecuniariam namque p ce nam definire contra contemnentes divinam nostram diipositionent, non necessarium esse pnravimus , ne inde ad sauctiflimas Ecclesias, quod inde evenerit damni, redundet: quarum res ab omni deminutione liberas manere cupimus. tz. 3. H®c igitur nd singulorum notitiam sub ipsa ordinatorum Deo amantissunorum Metropolitanorum Episcoporum perferre tua Sancticas studeat, & ab unoquoque missas responsiones tam per Metropolitas , quam per ipsarum reliquarum provinei® civitatum Deo amantiffiraos Episcopos de his, qu*. hac de re didicerint, ad nostram religionem referre. Dat. 10. Cal. Mart. CP. DN. JUSTINIANO P. k. A. 2. COS. sag. ~ 44. Idem A. Menns P. P. OAnctisiimarum Ecclesiarum , & piisilmorum monasteriorum de- u cori consulentes , interdicimus omnibus habitantibus monasteria conversari cum 1 mulieribus monaftriis, aut occasionem aliquam excogitare , qua communicationem aliquam cum ipsis ha. beant. (hoc enim justam suspicionem introducit, assidue, aut cum voluerint,. cum ipsis congrediendi) sed ita segregatos esse, ut nullam 2 participationem ad invicem ob quamcunque causam habeant ipsi, neque excogitari aliquam occasionem , vel illis , vel siis mutus inter se commorationis : sed soli per se hominis in quolibet monasteria degant, a tricinis sibi per quamciuique causam monaftriis segregati t Sol« item per se mulieres non commisi» viris: ut omnis suspicio indecora conversationis penitus tollatur. Sed fi viri fuerint plures, oportet providentia,singulariim civitatum Episcoporum fceminas in alium convenientem locum transferri , L dari monasterium ipsis, in quo oporteat ipsas in posterum apud se ipsas honeste conversari: sin plures inveniantur fosmins, aut etiam pari numero: viros quidem transferri, fceminas autem in monasterio manere , itant res ipsius monasterii mobiles & immobiles , & se moventes hi, qui exeunt, cum his , qui manent, pro rata dividant. Necessariis autem responsis 3 apud se degentium lepara- tim mulierum , unum senem 4 h Deo amantiffimo Episcopo civitatis segregari : ad divinas vero peragendas liturgias, & sancta eommunione participandas unum presbyterum, & unum diaconum honesta vit»dari, qui haec sola supradicta agere debeant, non etiam «onvefei & conversari, aut cohabitare cum ipsis. His enim servatis, & ipsis felix vita erit, qui solitariam vitam elegerint, & communis nostra Reipublic* res paratiorem consequentur a Deo- cle- mentiffirno opem. Qu» igitur super communibus rebus 8 t nunc recte habere existimavimus, hujusmodi sunt. Sed & credidimus non parvam hinc visum iri additam esse bis ex divina nostra Constitutione utilitatem. §. 1. Sed & observatione & cautela diligenti opus est, ne ullo modo pratereantur h*c: Quod non aliter continget, quam fi Deo amantiisimi cujusque civitatis Episcopi 5; in- fpieiant diligenter monachorum degentium in monasteriis sub sua cura ordinatis, conversationes: &, si quid senserint hujusmodi lapsus, omnibus modis compescant tale ipsorum inceptum ; &pce- liis subjiciant eos, qui post nostram prohibitionem adhuc talia perpetrant: & cogant, ut eorum conversationes sint pura , & separata ab omni commercio muliebri. Nam & ipsis Deo aman-tiffimis Episcopis, si boc recte »stimare voluerint, perspicuum est, quod ex observatione honest» hujns devotifliniorum monachorum conversationis, & fi eis contigerit nihil indecens, aut inhonestum acuere : cle mens Deus propitius res communes nostra' Reipnbiica (i. I- I <).snpr. h. t. Nov. 123. c. 29. N 36. (2. Adde Nov. 133. ■*-»* (3- Nov.11$. c. 36, (4. Nov. 133. t. j, (5. d, Nov. 133. & dericis, &c. 42 fecundabit. §. r. Sed ne vel ipsi Deo amantisiimi Episcopi super- vacuum ducant hoc nostrum praceptum, nosse ipsos volumus, quod si quis ipsorum manifestus fit, non cum omni diligentia haec investigare, aut manifestum'lapsum non fecundum praedictos modos emendare ; obnoxius quidem erit judicio Domini Dei, & niinc in ipsum venietimperii nostri indignatio, & circa ipsum periclitabitur sacerdotium, neque alia majore opus erit indignatione. §. 3- Tua igitur excellentia divinam nostram hanc legis positionem manifestam faciat cujuscunqne metropoleos Deo amantissimis Episcopis, & clarissimis Pralidibus provinciarum : addens & hoc: quod & ipsi, fi opus sit, omne serant auxilium piissimis civitatum Episcopis ad Imjusmodi [lapsus] coercenda, qu® tolli jusiimus: & si qua negligentia eos usos esse invenerint, manifestam eam nobis proprio facient indicio, ut utique omnes cognoscant, & qusenam ab ipsis servari debeant, & ex negligentia definitam 6 poenam. Curant autem & Deo amantilfimi Metropolit®, etiam aliis reverendissimis civitatum Episcopis ejusdem provinci» facere manifestam divinam hanc nostram legem, & denuneiare omnibus, ut vigili studio h»c custodiant, verentes definitam poenam. §. 4. Ac ne protrahatut plena observatio divinae nostra hujus legis: atque etiam ne ipsi reverendissimi monachi, qui in prassen tia conversantur cum monaftriis, parvum putent tempus libi dari ad debitam, & injunctam ipsis separationem faciendam: annale ipsis definimus decretum ab eo [die,] quo manifesta divina nostra lex hiec facta fuerit: ita ut post anni curriculum, si appareant ea, qu» ad convictum attinent, in eodem manere schemate, locus fit omnimodo insertis divin» lude nostr» legipeenis. Datum 15. Cal. Febr. CP. DECIO V. C. COS. 529. 45. Idem A. Juliano P. P. CAcris canonibus neque Deo amantissimis presbyteris neque reve- rendilsimis diaconis, aut fubdiaconis nuptias contrahere post hujusmodi ordinationem permittentibus, sed solis 8 reverendissimis plaltis, & lectoribus id concedentibus, animadvertimus quosdam despicientes quidem sacros canones, pueros autem generantes ex quibusdam mulieribus , quibus conjungi secundum sacerdotalem censuram non possunt: Quoniam igitur poena facinoris hujus in lbla 9 sacerdotii erat amissione: sacros autem canones non minus, quam leges, valere, etiam nostra volunt leges : sancimus obtinere in illis , & qu» sacris visa sunt canonibus, perinde ac fi civilibus inscriptum esset legibus: & omnes istiuimodi homines tam sacerdotio, quam divino ministerio, atque etiam dignitate ipsa, quam habent, nudari: Quemadmodum enim sacris canonibus prohibita sunt talia, sic & secundum nostras leges rem ipsam prohiberi: & prater supradictam excidendi ä ministerio poenam, ne legitimos quidem, & proprios esse eos-, qui ex hujusmodi inordinata con stupratione nascuiHur, aut nati sunt: sed eam , qu® ex talilnis seminibus oritur, participari turpitudinem: tales enim eos esse disponimus, quales quos leges ex incestis aut nefariis natos nuptiis definiunt: ita ut neque naturales, aut nothi seu spurii intelligan- tur; sed prorsus & undique prohibiti, & successionis genitorum indigni: ac nec donationem ab illis capere possint, neque hi neque horum matres, nec per interpositas quidem personas, sed omnibus- in hos collaris ä patribus beneficiis ad fandam ecclesiam, ex qua sunt, qui talia deliquerunt, revertentibus : Quod enim sacri canones prohibent, id 10 etiam & nos per nostras abolemus leges. Si vero simulata quasdam obligatio sub specie mutui, vel alterius contractus instrumenti fiat, qu» obligatum faciat eum, qui hujusmodi constuprationis particeps factus est , hanc etiam infirmam esse volumus: & talium rerum dationem , non ad eam personam , in quam concepta sunt scripta , sed ad sanctiffiroam ecclesiam pervenire. Data 15. Cal. Nov. CP. LAMP- & ORESTE- VV. CC. COSS. 530. 46. Idem A. Juliano P. P. CAncimus ,. fi quis morienspiam fecerit dispositionem vel per in» 0 stitutionis modum, vel per legatum, aut fideicommissum, aut mortis causa donationem, vel alium qnemcnnque [modum] legitimum : sive injunxerit pro tempore Eyilcopo curam agere, ut impleantur qu» ipse voluit, sive & boc reticuerit, .sive etiam in contrarium prohibuerit: necessitatem ti habere heredes, id , c. 4, (6. §. t.supr. b. I. (7- Adde Asou. Leon. 3. (8. Nov. c. z. (9. Nov. 22. c. 42. C 10 - kae. Nov. 83. c. I. (». Nov. I. c. I. 0 3 quod 43 Abdicis Lib. I. Tit. III. 44 'quod ordinatum est, Facere & adimplere omnimodo: Qunil fi id sponte non fecerint, confestim loei Deo amabiles Episcopos , curiosos esse circa hxc, & postulare , ut illi omnia impleant fecundum voluntatem defuncti. Sed ii quidem ecelesix xdificationem injunxerit testator, intra triennium instare eos , ut perficiatur: ii vero xenonis aedificationem, intra unum i annum duntaxat id fieri cogere: tanquam sufficiente tempore hoc constituto ad perficienda, qux placuerunt testatoribus: cum sit possibile, & do.num conducere, & infirmos illic in lectis sternere , donec opus xdifiea- tionis xenonis seu hospitalis compleatur: Si vero quaedam dari simul , & una prxstatione in pias causas damnati Fuerint: confestim cogere eos facere, hoc est, post testamenti insinuationem , & post adprehenlam hereditatem , vel legatum ab his, qui honorati sunt. §. i. Sin autem transierit praedictum tempus, ac neque ecclesia, neque hospitale aedificatum fuerit, neque hospitalis aliquis fit, qui hoc ordinet: mox ipsos Deo amabiles Episcopos exigere ea , quae pro eo ordinata sunt, & in id convenienter quaesita, & facere xdi- ficationes sanctissimarum Ecclesiarum , & hospitalium , & gerontocomiorum, aut orphanotrophiorum prx parationem , aut ptochotrophiorum , aut nosocomiorum constructionem , aut captivorum redemptionem, aut aliam quamlibet actionem piam, a testatore ordinatam : designare etiam seu prxficere, qui hxc administrent, xenodochos, vel orphanotrophos, vel brephotrophos, gerontoco- mos , vel simpliciter piarum actionum dicecetas & curatores: non amplius valentibus post dicti temporis lapsum & dictam indevotionem his, qui illa non fecerint, immiscere se prxdictarum rerum administrationi, aut Deo amabiles Episcopos impedire ah illarum rerum adininistratione. §. 2. Clarissimis Pnesidibus provinciarum necessitatem imponentibus heredibus omnimodo ea perficere : namque & veteribus prxdicatiun est legibus 2 , neccilitatem imponi implere deficientium voluntates cis, qui habere permittuntur, qux illi reliquerunt. §. 5. Sed Deo amabiles Episcopi, si quidem aliquos diserte hi, qui defecerunt, praeposuerint rebus: (veiuti xenodochos , ptochotrophos , aut nosocomos , aut brephotrophos , aut orphanotrophos, aut gerontoconfos, aut paramonarios, aut Oeconomos, aut, simpliciter [dicendo,] piarum actionum administratores: ) illos quidem permittant habere administrationem; ipfi vero non administrent quidem ; sed administrationem illorum inspieiant, aut observent: & recte quidem habentem laudent: in quibusdam autem aliquid pvxtergredientem corrigant: pellima autem adininistratione fasta etiam eos expellant, & alios instituant, qui cogitent & animo concipiant magni Dei timorem, & terribilem magni & nunquam finiendi judicii diem, ad quam illos respicientes convenit omnia facere cum ad Deum coordinata mente, t Si vero neminem diserte hi, qui moriuntur, prxftituerint administrationi, sed in heredum potestate totum posuerint; hi autem rem neglexerint: continuo ipsi Deo amabiles Episcopi & administrent, & praeficiant suprascriptas personas, (ut ptochotrophos, aut nosocomos, & exteros deinceps , quietium magni Dei honorem mente praeferant ,) ut omnimodo & via & artificio ad essectum perducantur, qux ordinata sunt. §. 4. Supra autem omne tempus, quo distulerint Facere disposita scripti heredes , eos cogi solvere & fructus, & reditus 3 , & omnem legitimam accessionem i tempore ejus , qui dilpoluit, mortis, sancimus: non inspecta mora ä litis contestatione aut conventione , sed ipso jure intellecta (quod dicitur vulgo) mora prxcelsisse, & locum habente Fructiium & aliarum rerum ac- ceffione. §. ;. Hoc eodem obtinente; & si non ab herede, sed _• sideicommissario aut legatario relictum fuerit hujusmodi pium legatum , & illud acceperitis , qui legato honoratus est : & mox quidem licentiam esse Deo amabilibus Episcopis poscere tales personas quibusdam rebus honoratas facere disposita. §. 6. Sivero negli- gentes fuerint locorum Deo amabiles Episcopi id agere, forte gratia corrupti ascriptis heredibus, vel legatariis , vel fideicommislariis : licentia erit, aut Metropolitano provincix , aut Arciiiepifcopo illius dioeccfeos , hxc cognoscenti,-inquirere, & cogere, pium opus, aut piam liberalitatem omnimodo impleri: & cnicunque civium idem etiam facere licentia erit: cum sit enim 4 communis fietatis ratio, communes & populares decet etiam affectiones constitui harum rerum exeeutionis : habituro unoquoque licentiam ex nostra hac lege movere ex lege 5 condi clitia , & postulare relicta adimplere: sciente, qui hxc neglexerit, Deo amabili Episcopo quod & ipse, praeter imminentes e coelo poenas, etiam Imperialem motum super hujusmodi contemptu experietur. §. 7. Ut autem adhuc majore metu terreantur heredes morientium , vel harum rerum procurandarum & faciendarum onere gravati : quominus harum rerum effectum differant; & hoc sancimus: ut ii impetiti ä Deo amabilibus Episcopis, qui his rebus honorati sunt, postea cessaverint , seu distulerint, ita ut Prxsuluin exactione opus fuerit confestim , non solum ipsi simplum ( quod dicitur) exigantur sed omnino duplum 6 : Si enim apud, veteres erant quxdam themata in quibus ex inficiatione 7 dupla condemnationis inducebantur' quomodo utique non eriam hic eos, qui non solum ne sponte fecerint , sed tempus prxterea protraxerint, L postremo impetiti'! Deo amabilibus Episcopis , ac deinde neque ipsis statim parentes, opus habuerint etiam Prssidali exactione, dupli exactione non convenit castigari? §. 8. Si vero morientes suos heredes voluerint, quando morituri essent ipsi heredes , actionem aliquam implere piam, non autem in ipsorum vita, & hoc custodiri, & non in medio heredes cogi facere quid eorum , qux testator post ipsorum mortem voluerit fieri: cum vero morientur ipsi , necelsitatem habeant omnimodo ista implere: dilatione autem aliqua ab ipsorum heredibusia- da, tunc necesse est, illa fieri, qux ante disposuimiis. §. 9. Si vero aliqua eorum , qux vocantur Annalia 8 legata, relicta fuerint aut donata clero forte, aut monasterio, autascetriis, aut diaconissis, aut ptochiis, aut xenonibus, aut nosocomiis, aut bre- photrophiis, aut sanctissimarum ecclesiarum pauperibus, aut (simpliciter) coetibus quibusdam piis , aut omnino non prohibitis ex plebe collegiis; velint autem fecundum aliquod tempus hi, qui tunc reperiuntur , auro accepto super tali actione transigere; non liceat id agere , neque quod factum fuerit, ratum esto: imo & privationem rerum, qui hxc redemit vel transegit, sustineat. Quandoquidem necesse erit: his quidem , qui aliqua parte temporis fuerint , esse pecuniarum copiam : his autem , qui futuri sunt, omnimodam relictorum privationem : Sed nec ipsum Annaliorum nomen, neque perpetua defuncti memoria , ob quam & annuum hoc reliquit , conservabitur , sed statim extinguetur una cum ipsa relicto- r um interiens alienatione. Manere igitur perpetuo ipsos obnoxios hujusmodi dationibus sancimus: adeo ut, si qua fiat alienatio, & ipsa irrita sit: L hi, qui quandoque prxerunt piis locis, licentiam habeant persequi, & exigere ipsa, nulla temporis proscriptione opponenda ipsis 9 , cum per unumquemque annum talis nascatur actio, f Quinimo hypothecx subjecta lint ejus, qui reliquit bo- ! na , hujusmodi legatorum causa: ita ut licentiam habeant ex ipsis - rebus fatis piis operibus facere, non solum pro relictis, sed & pro Fructibus ipsorum, & reditibus, & omni legitima accessione temporali (ut dictum 10 est,) nulla retinentibus proscriptione convenire queunte , quantnmcunque quis numeravit tempus: Nisi inter hunc annals legato oneratum , & eum, qui secundum sacros canones, & nostras leges prxsul constitutus est, istiusmodi exactionis factum fuerit pactum , quo placuerit, ut reditus pro annuo legato daretur « gravata persona , semper vigens ac perpetuus , fis «0» inultis publicis oneribus obnoxius: sed fis accejjionem habens , oinntni £ (1. d. Nov. 1. c. 1. §. r. fis c. 4. pr. (2. d. Nov. 1. c. I. (3. JVb-v. 131. c. 11. ii. (4. 1 . 1. js.de popul.aÜion. (3. v. l.«n . f. de conditi, ex lege. (6.5.19 . Inft.de aä. (7. §. 23. Infl. d. t. mbus & trznsaiUonibitsi & id manifestum per gesta monumentorum constitutum fuerit: cellare exactionem annui legati contra .um , qui eo oneratus est, sancimus: eum vero reditum pro legato contutui, perpetuo ad id deputatum , & qui alienari ä nemiuequo- cunque alienationis modo postit: nullo autem horum subsecuto, iuoiacere perpetuo (ut antea a nobis dictum est) dationi annuorum legatorum eos , qui his gravati sunt, sancimus: ut & nomen & memoria defuncti, & annui reditus in ipsis operibus perpetuo con- lerventur. Datum 15. Calend. Novembr. Conftantinop. LAM- PAD. & ORESTE 0088 . 330. _ • . . 47 - Wem A. Juliano PP. ^Acris nostris legibus existimavimus oportere & hanc addi; qu* ex virtute, non autem ex temporibus, religiosas Abbatias, seu (8- v. tit. D. de annuis legat. I.' ult. infr. h. t. (9. Confer, tamcu l. 26. infr. de usur. (10. §. tq.supr. h. I. 45' De Episcopis, & clericis, &c. 46 pnefecturas tribuit: ita videlicet, ut in piis monasteriis , aut asceteriis , non omnimodo mortuo Abbate , vel Abbatissa , is vel ea , qui, vel qux tempore antiquior est, aut fecundus secundave deinceps eligatur. -Consentimus enim natura, neque omnes similiter honos, neque omnes in xqun facienti malos : sed quem utique & vita optima, & mores honesti, & circa piiun exercitium constantia, & commune reliquorum monachorum complementum, aut maxima eorum pars idoneum ad hoc putaverit, & sacris Evangeliis propositis elegerit; ad praefecturam vocari , itant, si quidem pri- nms post defunctum utilis fit, & monachis präcise dignus, ille aliis praeferatur: si vero qui post illum est, similiter in ipsum feratur futuri praefecti calculus: fi .vero nullus horum dignus videatur; confcstim is, qui ex omnibus idoneus erit, cujuscunque gradus sit, praeordinetur Abbas, qui sit videlicet & vitae honest«, & honest« conversationis, & qui servare creditos sibi possit: cum sit conveniens, omnem principatum , & omnem hominum praefecturam , non ex temporibus, neque ex sortibus, neque ex fortuitis circumstantiis , sed ex electione , & ex eo , quod pr«stantius est, fieri; & bonum apud omnes testimonium & probationem esse , fieri ordinationi ordinem. §. 1. Manifesta autem haec fieri Deo amabili Episcopo : ut, cum is didicerit eum, qui electus est, & hoc se recte habere adprobavent; consentientem electoribus calculum ferat, & promoveat ipsum ad hujusmodi Abbatis ordinem. Adprobare vero oportet banc ipsam electionem , & pro tempore Patriarcham , & qui in bis locis sunt, Deo amabiles Episcopos, habentes & ipsos judicium Dei, & futuram condemnationem metuentes, si non per electionem, sed ad aliquam passionem 1 seu affectionem respicientes humanam, promotionem fecerint: habituris ipsis , & in hac vita, & in futura ä Deo immiffam poenam : videlicet ipsorum ne- gligentia animalius plurimis peccatorum causas pnebente. §. 2. His omnibus & in reverendiffimis feminis aut virginibus, quos piis monasteriis prassunt, obtinentibus. §. 3. Reliquo omni sacro ordine, sacro ministerio secundum liios gradus prafidente , & nulla in re per präsentem nostram innovato legem. Dat. 15. Ca- lend. Decembr. CP. LAMP. & ORESTE 0088 . 530. 48. Idem A. Joanni P. P. CAncimus, neminem ad Episcopatum ordinari, nisi & in aliis re- o bus utilis & optimus sit, & neque mulieri cohabitet, neque liberorum 2 existat pater, sed loco uxoris, adh«reat quidem & continens sit circa ianctiffimam ecclesiam : loco vero liberorum , cmnem Christianum, & orthodoxum habeat populum: cognoscens, sunt, nos disposuisse, & cum ejusmodi cogitatione processisse nostram legem: &eos, qui prater h«c quid faciunt, aut fecerunt, omni Episcopatu indignos esse : qui enim, post hanc nostram Constitutionem , fecere aliquos Episcopos prater ejus vim, aut fieri auferendum est, hoc, quod in sacrum venerit, per Falcidiam vel aliam occasionem 4 minui? §. 3. Ubi autem indistincte pauperes scripti sunt heredes: ibi xenonem ejus civitatis omnimodo hereditatem nancisci, & per xenodochum in xgrotantes fieri patrimonii distributionem, secundum quod in captivis constituimus, vel. per redituum annalium erogationem , vel per venditionem rerum' mobilium , vel sese moventium, ut ex his res immobiles comparentur, & annuus victus «grotantibus accedat: Quis enim pauperior est hominibus, qui & inopia tenti sunt, & iri xenone repositi , & suis corporibus laborantes, necessarium yistuin sibi non possunt afferre ? §. 4. Licentia omnino danda & in priore,& in lecunda specie, & actionem movere , & debita exigere: ut in captivos , vel in xgrotantes consumantur. Si enim heredum eis & jus, & nomen dedimus, fine Falcidi« tamen legis emolumento r necesse est eos debita exigere, & creditoribus respondere. §. 5. Sin autem ampliores in civitate xenones vel ptochotrophia, sint, ne incerta videatur pecuniarum datio; tunc ei xenoni veL ptochotrophio , qui pauperior 5 esse dignoscitur, easdem res vel. pecunias adsignari censemus: hoc videlicet discutiendo ä viro reverendissimo locorum Antistite , & sub eo constitutis clericis. §. 6. Sin autem nullus xenon/in civitate inveniatur : tunp, fecundum de captivis sanctionem, pro tempore Oeconomus sacrosancta: ecclesi* vel Episcopus hereditatem accipiat: & sine Falcidi« 6 ratione pauperibus, qui in civitate sunt, vel penitus mendicantibus, vel alia sustentatione egentibus, esdem pecunix distribuantur.- §. 7. H«c tamen omnia locum habere sancimus, quando non certi xenonis vel certi ptochotrophii, vel cert« ecclesi« nominatio ü testatore subsecuta est, sed incertus est ejus sensus, f Sin autem in personam sertam, venerabilemve certam domum respexerit , ei tantummodo hereditatem vel legatum competere sancimus , nulla Falcidia nec in hac parte intercedente. K. 8- In omnibus autem hujusmodi casibus ecelestes iracundias sacrosanctorum rerum administratores expectent, si qualecunque lucrum ex hujusmodi gubernationibus fibimet acquisierint, vel si hoc committi ab alio consenserint , & non gravissima pcena, & interminatione, quod perperam factum est , studeant corrigere. In AUTHENT. ut cum de appell. cog. §. fi unum de prx- dictis, collatione octava , titulo decimo sexto: al. tit. 12. seu Novell, n;. c. 3. £1 captivi alicuius liberiseu cognati redemptionem ejus neglexerint r non solum exheredari poffimt, sed etiam lege denegatur eis succes- sic ab initio ea , qu* de succeffione Deo amabilium Episcoporum ßo : & fi fuerint scripti heredes , tantum valeat testamentum in aliis capitulis. Htcc ergosuccejjio defertur eccleßte civitatis ejus, expendenda scilicet in captivorum redemptionem. .Multo magis, ß extraneos inftituerit , qui redimeresupersedeant. Excipitur minor ottode- chn annis, f Qui autem redimere student , ß proprias non habeant si fuerint, neque in Episcopis numerabuntur, neque manebunt in [pecunias,super quibuslibet rebus, ipfius in eam causam rette contrahunt, sacris, sed expulsi ab his, aliis dabunt locum ordinationis , cum in \eiiamji minores viginti quinque annisfint, majores tamen ocfodecim, primis diligentiffiinx, tum etiam Deo per omnia placentis. Datum 4. Calend. Sept. CP. post CONS. L AMPAD. & OREST. 531. 49. Imp. JUSTINIANUS A. Joanni P. P. 01 quis ad declinandam legem Falcidiam, cum desiderat totam S suam substantiam pro redemptione captivorum relinquere, eos ipsos captivos scripserit heredes: ne videatur, quasi incertis personis heredibus institutis , judicium suum oppugnandum reliquisse: sancimus, ejusmodi & talem institutionem pietatis intuitu valere 3, &noneffe respuendam. H. 1. Sed & si pauperes quidem scripserit heredes, & non inveniatur certum ptochotrophium, vel cetto ecclesia pauperes , de quibus testator cogitaverit, sed sub incerto vocabulo pauperes fuerint heredes instituti, simili modo & hujusmodi institutionem valere decernimus. §. 2. Etsi quidem captivos scripserit heredes, civitatis, in qua testator larem fovere ac degere noscitur, Episcopus & Oeconomus hereditatem suscipiant: & omni- modo.in redemptionem captivorum procedat hereditas, sive per annuos reditus, sive per venditionem mobilium feti se moventium re- tumfit: nullo penitus ex hoc lucro, vel Oeconomo vel Episcopo, vel sacrosanctx ecclesi« relinquendo. Si enim propter hoc ä speciali qui tamen pro majoribus viginti quinque hic accipiuntur. Et capti vi, ß reversi fuerint , coguntur 7 habere ratum contractum, f Eadem pana eji parentum, Ji redemptionem neglexerint liberorum. 50. Idem A. Joanni P. P. QUm Lege Leonina viris reverendiffimis Episcopis, & presbyteris, & diaconis peculium habere quasi castrense 8 concessum est: eo addito, ut & in ipso testari possint: dubitabatur, fi hujusmodi testamenta debeant de inofficioso querela expugnari: cum de omnibus personis, qux hujusmodi peculium meruerunt, eadem fuerat qusstio exorta? Sancinuis itaque, viris reverendiffimis Episcopis , & presbyteris , & diaconis, qui tale peculium quasi castrense possident, super his tantummodo rebus , qux quali castrensis peculii sunt, non solum ultima condere secundum ieges elogia licere; (quod ex Leonina constitutione descendi tjsed etiam eorum ultimas- voluntates snper his tantummodo habitas-, de inofficioso querelx minime subjacere. 9, Dat. Non. Februar. CP. post CONS. LAMPADII & ORESTIS , anno 2. 532. ;r. Idem A. Joanni P. P. CT quis 10 iri conscribendo instrumento sese confessus fuerit nen usurum fori praescriptione propter sacerdotii praerogativum 11; sancimus non licere ei adversus sua pacta-venire, & contrahentes herede recessum est , ut non Falcidi* ratio inducatur, quomodo (1. v. l.%l.supr. h. t. (2. I. 42. §. l.jupr. eod. v. Nov. Leon. j §. 4. h. I. (7. Sic. /. 6. js. de appell. (g. I. Zi-Jupr. h. t. (9. Abr, r- 3 - (3. I. 24. 1 .1%. sv.fr. h. t. Nov. 131. c. II. 12. (4. Immo Nov. 12-Z. c. 19. (to. /, 29- infr. defatt.- (u. Auth. statuimus. ride l. 1. §. 5. jf. «ci leg.Euk. (5. Nov. 131. c. 9. (6. v.Jvfr. sufr. k. t, deripere : 47 Codicis Lib. I. Tit. III. decipere' cum regula sit juris antiqui, Omnes licentium habere his, Buteprose indultu sunt, renunciare. Quam generalem legem in omnibus casibus obtinere sancimus l , qui necdum per judicialem 0,1 lentium vel amicabilem conventionem sopiti sunt. Dat. Cal. Septemb. CP. post CONS. LAMPAD. & ORESTIS. VV. €C. ;r. Idem A. Joanni P. P. pEneraliter sancimus : omnes viros reverendissimos Episcopos , ncc non presbyteros, diaconos & lubdiaconos , praecipue monachos, licet non sint clerici, immunitatem ipso jure omnes habere tutelx sive testamentariae, sive legitimae, sive dativa ; & non solum tutela eos elfe expertes ; sed etiam curx, non solum pupillorum, & adultorum; sed & Furiosi, & muti, & surdi, & aliarum personarum , quibus tutores , vel curatores ä Veteribus legibus dantur. §. i. Eos tamen clericos & monachos hujusmodi habere beneficium sancimus, qui apud sacrosanctas ecclesias, vel monasteria permanent, non di vagantes, neque circa divina ministeria desides; cum propter hoc ipsum beneficium eis indulgcamus, ut, aliis omnibus derelictis, Dei omnipotentis ministeriis inhxreant. 2 §. r. Et hoc non solum in vetere Roma, vel in hac Regia civitates sed & omni terra“, ubicunque Christianorum nomen colitur , obtinere sancimus. In AliTHENT. de sanctis Episcopis. §. Deo autem amabiles , collatione nona , titulo sexto : al. tit. uIt. seu Novell. 123. cap. -c. pResbytercs, diaconos, aut sub diacono s, fare cognationis ad tutc- * laut vel curam vocatos, suscipere permittimus : ß tamen intra quatuor menses, ex quo vocati sunt, apud Judicem competentem in scriptis declaraverint, talem udminißratianem propria se voluntate suscepijfc. Si quis autem ßc fecerit, nullum ex koc pncfvJ.iciv.m circa alienam tutelam, vel curam patiatur. §. i. Episcopos autem vel monachos tutelam alicujus persona:subire non permittimus. 53. Idem A. Joanni P. P. CAncimus, neminem omnino, neque curialem 3, neque taxeotam, o Episcopum aut presbyterum de extero fieri; nihil attinente, aut attingente hac lege eos , qui ante eam hujusmodi sacerdotio digni habiti sunt: de c ictero vero neminem omnino , qui'supra- dictx sit Fortunx, ad praedictas consecrationes ascendere : & maxime, si & jam antea ministraverat, aut taxeoticis servierat jussionibus: cum enim , qui enutritus est in exceutionibus vehementibus ( seu asperis, ) & his, qux ex ea re accidunt, peccatis; non utique icquiim fuerit, modo quidem , & illico eile taxeotam, & buleutam , & facere omnium acerbissima ; mox au-em sacerdotem ordinari, de humanitate & innocentia exponentem dogmata. + Praeterquam si ab 4 infantia , & nondum quidem ephehiam excedente ictate, ei contigit inter reverendissimos monachos connumerari , & morari in eo ipso schemate : tunc enim permittimus ipsi, & presbyterum fieri, & ad Episcopatum venire : cum sit manifestum, fimulatque tale quid evenerit, & dignus sacerdotio apparuerit; quod confestim licentiam habebit, manere in Episcopatu , & ministrare, dummodo quartam partem sua>. fubstantix universe pressi eat decurionibus , & fisco ( secundum nuper de quarta parte positam 5 a nobis legem ) aut soli fisco, si quidem taxeoticx fortunae ci eile contigerit, f Si vero, & in reverendissimis Archi- r.iandritis censeatur, & manserit inter i;sos: L hoc etiam modo damus fortuna: liberationem , quartam & tunc partem fine substantiae ( ut prxdiximus) praebituro: aliter autem neque illi ordinari concedimus, neque ordinato tale quid agere permittimus, f Sciente tua excellentia, quia Inec observari debent ob omnibus Deo amabilibus E’ iscopis, poenam expectaturis circa ipsum sacerdotium , si quid tale fecerint i pncter id, oimd etiam nec ipse ordinatus sacerdotio fruetur , licet fuerit antea in aliquo gradu sacerdotii ordinatus, sed inter privatos redigetur, & ministeria exequetur, quibus subjacebat prius, f Qux omnia obtinere in futurum volumus tempus: quoniam nunc primum a nobis inventa sunt: non pertinente ullo modo hac lege (ut diximus) ad eos, qui semel hac dignitate sacerdotali decorati sunt: sed licentiam habentibus ipsis per substitutos ministrare, juxta Theodosii, & Valentiniani pix memoria: C' nstitutionem 6, quae ad Tliomam rescripta est. §. 1. Ad hxc 45 (.1 lmmovide/. 18. ff. dejurisd. (2. Nov. 153. c. 6. (3. d. 2(ev. 123. c. 15. (4. Nov. 6. c. I. §. I. addeiVo-u. Leon. 6. (9./. nlt.infr. quitnd. &quib. quartapars. (6.1. 21.supr. b. t. (7. Con- & illud justum esse, & obtinere, & in usu esse sancimus: quod positum ab initio, & usu observatum, nescimus, quonam modo in dissuetudinem abiit. Meminimus enim , nos in Arcadii & Honorii psememorix Constitutionem incidisse , volentem clericos ii neglexerint suum ordinem , & in qualemcunque armatam milii tiam transierint; vel depositi a Deo amabilibus Episcopis, milita« ausi fuerint; mitti quidem ipsos militia adepta, tradi vero civitatum curiis ministraturos in posterum publico; quando & Domini Dei servitio, quamdiu militarunt, se abdicaverunt, j Qux omnia obtinere ex hac nostra sancimus lege , jubentes, ipsos futim & confestim civitatis illius, ex qua sunt, fieri curiales: nisi vehementer curialibus abundet civitas: quo casu vici me, vel ulterioris etiam usque ad unam provinciam alteram , ubi maxime curialium constituta esi penuria.7 Si vero latitantes, (ut probabile est) fiant: licentiam damus curialibus, statim ingredi res eorum, eorum bona detinere, & fatis sibi secundum legem inde facere. Hi« igitur super reverendissimis clericis cujuscunquc gradus obtinere in perpetuum sancimus; L in his, qux jam perpetrata sunt, obtinere legem eam volentes , qux & prius erat, f Quoniam autem & quamlam Consticutionem 8 invenimus de monachis disserentem & volentem, ipsos non relinquere propria monasteria, neque turbare civitates , quam & ad quoddam sancitam esse tempus quidam uifpicantur : oportere existimavimus occasionem inde accipientes, perfectiorem , &in omne tempus etiam hoc reformare, ita ut nemini de extero reverendissimorum monachorum licentia sit, tale quid agere , & relinquere quidem monachicum habitum, circumcingere autem qualemcunque militiam , aut cingulum, aut dignitatem , aut eorum, qui in judiciis versantur, sequi vitam, L De! servitio humanas occupationes prxferre aut cognoscere , illo, qui tale quid fecerit, damlo curix 9 civitatis illius, ex qua est, aut etiam alterius, utprxdictum est, & si quidem locuples sit, etiam pecunialia subiturus munera , sin minus, corporalia munera, & hic licentia danda curiis, (ut prxdiximus) si invisibiles fiant, occupare bona, & sibi ex his satisfacere secundum legem. In omnibus autem casibus, in quibus accipere ex his curias jubemus causis, volumus mediam quidem horum partem curiales suscipere non ia auro, sed immobili possessione, vel qux subsit, vel qux fit comparanda sec undum prius a nobis emissam legem , aliam vero dimidiam generali mense tua excellentia inferri; ut tuus etiam thronus provideat vigilanter, ne quid tale (commissum) lateat: sed. si- mulatque quid factum fuerit, conveniens super hoc fiat medela, prxterquam si nunc ipsi ultro L sponte militiam reliquerint, vel simpliciter quod habent schema & ad monachicam rursum serio L vere revertantur vitam, & inter reverendissimos clericos connumerari festinent. Si enim hoc fecerint intra annnm unum ab hac lege lata, remittimus eis poenam , fussicere ipsis ex exercitio putantes emendationem, f Hxe autem obtinere in sequens 10 volumus tempus, neque illos extra dictam rejinquente? panani, quotquot i nostro principatu monachi facti, tale quii! fecerunt: id enim, quod prxceflit, simul quidem oh humanitatem, simul etiam tempus verentes dimittimus, quando nihil diserte statutum prius erat. §. 2. Item illud statuimus : sive pater, sive mater, sive alius quis ex defectu liberorum restitutionem aut fubstitinioneni induxerit quibusdam sive masculis, fivefceminis, hi autem ad nuptias venire propter conversationis non elegerint modum : Tescindi tales restitutiones aut substitutiones; & habere ipsos potestatem, in quem voluerint modum , pium tamen, qux irde proficiscuntur, consecrare ; & aut consumere superstites, aut relinquere morientes: sicut & siiub conditione liberorum 11 susceptionis , ipsis qnid relictum fuerit: oportet & hoc ipsum habere eos. liberos suscipere minime coactos, f Eandem quoque legis positionem, & in mulieribus virginitatem professis, & uxores ducere omnimodo prohibitis reverendissimis clericis extendimus & reponimus: & hanc gratiam Deo pro nostris temporibus dignam referimus. §. Z. Adhxc&n- cimus: sive vir ad solitariam vitam venire voluerit, sive mulier, vire relicto ad exercitationem monachicam venerit: ne hoc damni causam prxbeat: sed ut sua omnimodo recipiat: ita ut liceat uxori [&] dotem recipere suam, & propter nuptias donationem ei, qui eum ea cohabitaverat: & quod inde venit lucrum , non fecundum fer. I. 26. in fin. supr. de sacros, eccl. (8. V. I. 29. supr. h.t. (9. Confer. Nov. c. 6 . Nov. Leon. 7. 8. (10. /. 7. infr.it kgib, (11. Nov. 1*3. c. 37. eam De Episcopis, & clericis, &c. 49 _ cani, qu» pet repudium fit, disjunctionem vindicare, aut manere apud eum, qui non divertit, led fecundum quod in casum i mortis facium est pactum; quasi videatur is , qui divertit a communi alterius convictu, mortuus esse in alterius contubernio, cum cohabitanti sit omnino inutilis : quicquid autem in dotalibus instrumentis receptum fuerit ex pactis in casum mortis , id debitum intelii- gatur. f Non audente muliere ante anni lapsum in aliud respicere matrimonium , propter generationis (aut seminis) incertitu- dinem. s f Sed si quid tale futurum sitstatim mitti divortium, quod idcirco bona z gratia vocatur, ab ea, qux conversionem non eligit, persona , atque ita agat, quod voluerit, lueris ( ut ante dictum est) ad ipsam pertinentibus. ' Sane eo quod lucrandum esset extali causa, omnimodo, ii & in prioribus nuptiis , vel vir vel mulier niansissent, communibus liberis ex eo matrimonio natis, si qui fuerint, conservando- Dat. ;. Calend. Deeembr. CP. Post COSS. LAMPAD. & OREST. an. 2. 432. $4. Idem A. Hermogeni Magistro officiorum. TJAptores 4 virginum, vel viduarum , vel diaconissarum, qux lv Deo fuerint dedicat» , pessima criminum peccantes , capitis supplicio plectendos esse decernimus: quod non solum ad injuriam hominum, ied & ad ipsius omnipotentis Dei irreverentiam com- nvit-Kfnr Aut itarmf» HuinfmnHi Cfimeil CstITUIliitirint *. &. GUI CIS SO drantem illis relinquere: sin autem hoc non fecerint, locus sit ab intestato. §. 1. Quod si illi monasteria aut Ecclesias relinquant, atque mundani fiant, omne ipsorum jus ad monasterium aut ecclesiam pertinet. 56. Idem A. Joanni PP. O , nobis auxilium prxbentc , omnia , qux pro honore sancta; Ecclesia; Catholic» ad Dei placitum fieri properamus, legibus’ constituere, & operibus adimplere desideramus. Et jam quidem multa cum ejus auxilio statuimus , quae ecclesiastica: doctrinae atque statui conveniunt: in praesenti veru' hoc pia deliberatione duximus corrigendum, quod hactenus contra Dei timorem fiebat. Cognitum etenim nobis est: quod-si quis sponsus , vel sponsa, post datas & acceptas arrhas, voluisset se divino deputare servitio, &. ä seculari conversatione recedere , ac sanctimonialem vitam vivere , atque in Dei timorepermanere; compellebatur, vir quidem ea, qu* arrharum nomine dederat, amittere; sponsa vero in duplum id , quod acceperat, reddere : Quod nostrae Mansuetudini, religioni contrarium esse, visum est. 6 Unde per praesentem legem in perpetuum valituram jubemus: Ut fi quis sponsus vel sporcih, (desideraverit seeuli istius vitam contemnere , & in sanctimonialium conversatione vivere , ] Iponsus quidem omnia, qu» arrharum nomine, futuri causa conjugii dedit, sine ulla deminutione recipiat; jipuiisa autem non duplum ( sicut hactenus) , sed hoc tantummodo mittitur. Qui itaque hujusmodi crimen commilerint, & qui eis , ^ _ ... _ _^ , ... .. auxilium tempore invasionis praebuerint: ubi inventi fuerintinipsa jsponio restituat, quod arrharum nomine acceperat, & nihil am- ' ’’ " ’ nisi quod probata fuerit accepisse. 7 qui seculo renunciant, jam anteriore sive maritus, sive uxor religionis terficiantur. Sin autem post commissum tam detestabile crimen, aut potenratu raptor le defendere , aut fuga evadere potuerit, in hac quidem regia Urbe tam viri excelsi Prxfecti pnetorio , quam gloriosissimus Prxfectus Urbi: in provinciis autem , tam viri emi- nenti Simi Pratfecti prsiorio per Illyricum , & Africam, quam Magistri militum per diversas nostri orbis regiones: nec non vir spectabilis Prxfectus /Egypti, & Vicarii, & Proconsules , & nihilominus viri spectabiles’Duces , & viri clarissimi Rectores provinciarum, nec non alii cujuslibet ordinis Judices, qui in locis illis inventi fuerint, simile studium cum magna solicitudine adhibeant, uteos possint comprehendere; & comprehensos in tali crimine , post legitimas, & juri cognitas probationes, sine fori praescriptione, duriffimis poenis afficiant, & mortis condemnent supplicio, f Bona autem eorum; si hoc commissum fuerit in sanctimonialem virginem , qu» vel in asceterio, vel monasterio degit; live eadem virgo diaconissa constituta sit, sive non , eidem monasterio , vel asceterio, ubi consecrata est, addicantur: tit ex his rebds & ipsa sola- tium habeat, dum vivit, sufficiens: & res omnes sacrosanctum asceterium feit monasterium pleno habeat dominio : sin autem diaconissa cujuscimque ecclesi» sit, in nullo tamen monasterio , vel asceterio constituta , sed per se degit: raptoris ejus substantia ee- clesix, cujus diaconissa est, adfignetur: ut ex his facultatibus ipsa quidem usumfructum, dum supere st, ab eadem ecclesia coniequa- tur; ecclesia vero omnem proprietatem, & plenam possessionem eatundem rerum nostro habeat beneficio : nemine vel judice , vel quacunque assa persona haec audente contemnere, f Pcenas autem, quas praediximus , (id est, mortis, & bonorum amissionis) constituimus non tantum adversus raptores, sed etiam contra eos, qui hos comitati in ipsa invasione & rapina fuerint, f Cxteros autem omnes, qui conscii & ministri hujusmodi criminis reperti & convicti fuerint, vel eos susceperint, vel quamcunque opem eis tulerint; sive masculi, sive femin» sint; cujuscimque conditionis, vel gradus , vel dignitatis, poenx capitali tantummodo subjicimus. t Ut huic pcenx omnes subjaceant, sive volentibus, sive nolentibus sanctimonialibus virginibus , sive aliis supradictis mulieribus, tale facinus fuerit perpetratum. Dat 1;. Calend. Deeemb. CP. DN. JUSTINIANO P. P. A. 3. COS. 533. Idem A. (JT ? non liceat parentibus impedire, quominus liberi eorum volentes monachi aut clerici fiant, aut eam ob solam causam exheredare : sed si ipsi testamentum condant, neceß’e habento qua- causa a conjugio recesserit, & solitariam vitam elegerit, unusquisque eorum res suas recipiat, quas pro dote vel ante nuptias donatione prostiterat, & hoc tantummodo lucri nomine consequatur ab eo , qui solitariam vitam elegerit, quod debuit legitime vel ex pacto per casum mortis exigere. §. 1. Hoc etiam cognitum nobis correctione nostra dignum esse judicamus: ut, fi quis in parentum potestate constitutus vel constituta, vel forsan hujusmodi jure absolutus vel absoluta, elegerit se monasterio vel clero sociare, & reliquum vit» sus tempus sanctimonialiter degere voluerit; non liceat parentibus eosdem vel easdem quocunque modo abstrahere, vel propter hanc tantummodo cautam quasi ingratum 8 vel ingratam a sua hereditate vel successione repellere, sed necesse sit eis omnimodo , cum ultimam voluntatem luam , sive per scripturam, sive ali» legitimo modo perficiunt, quartam 9 quidem portionem secundum leges nostras eis relinquere: sin autem & amplius voluerint eis largiri, hoc eorum voluntati concedimus. Sin vero ultimam voluntatem parentes neque testamento , neque alio ultimo elogio declarasse monstrati fuerint: omnem parentum substantiam heredes , quibus ab intestato competit, fecundum leges nostras sibi defendant : nullo eis impedimento ex sanctimoniali conversatione generando, live soli, sive cum aliis ad successionem vocantur. §. 2. Hujus autem perpetuae nostr» legis benegeia eos volumus obtinere, qui in monasterio vel clericatu perseveraverint. Nam ii qui eorum, de quibus praesentem legem posuimus, sanctimonialem vitam elegerint, ad secularem autem conversationem postea remeaverint : jubemus omnes eorum res ad jura ejusdem ecclesi» vel monasterii , a quo recesserint, pertinere. 10. §. 3. His ita dispositis , repetita lege jubemus, ut nullus Judteus, vel Paganus, vel hxreti- cus servos Christianos 11 habeat: Quod si inventi in tali reatu fuerint; sancimus, servos omnibus modis liberos elfe , fecundum anteriorem nostrarum legum tenorem, f In pr»s.nti autem hoc amplius decernimus : ut ii quis ex prxdictis Judoeis , vel Paganis , aut hxreticis habuerit servos nondum Catholic» fidei sanctissimis mysteriis imbutos, & pmsscti fervi desideraverint ad orthodoxam fidem venire: postquam Catholicx ecclesi» sociati fuerint 12, i» libertatem modis omnibus ex prassend lege eripiantur; & eos tani Judices provinciarum, quam sacrosanctx ecclesiae defensores, nec non beatissimi Episcopi defendant, nihil pro eorum pretiis penitus accipientibus dominis. Quod si forte posthac etiam ipsi domini eorum ad orthodoxam fidem conversi fuerint, non liceat eis ad servitutem reducere illos, qui eos ad fidem orthodoxam prscesserunt. (l. l. 56. pr. infr. h. t. Nov. 22. c. (2. V. 1 . II . ff. de bis qui «os. infam. (3. d. Nov. 22. c. 4. (4. Adde l. ^.sitpr. h. t. I. itn. wfi.de raptu. Nov. 123. c. 43. (;. I. $6. §. I. 2. infr. h. t. {ß.Nov. 12Z. c. 39. (7. /. 53. tilt.fupr. b. t. adde Nav. 22 .c. 4. T 0 m. II. Nov. 117. c. 12. (8- /• K.fupr.b.fjfov.iza, c. 4 r. (9. Vide tamen Autb. NoviJJima. infr. de inoff. tefi. (10. Adde d. JSsov. 123. c. 42. (11. /.1. 1 - 2 . infr. ne Christian, matteis. (12. Vide tamen i. 4. §. 8. infr. de hteret. ^ 5 ? Codicis Iib. I. Tlt. TU. & IV. T2 Sest„i sacris nostris inscribi legibus sancimus, & offerimus ipsi Domino universorum Deo & salvatori nostro Jesu Christo , pulchrum quod- dam & conveniens ipsi sacrificium & ipsam adducentes. Datum prid. Id. Septembr. CP. DN. JUSTiNIAN. P. P. A. 4. & PAULINO V. C. COSS. 534- - ~ T I T n ~ ~ DE EPISCOPALI AUDIENTIA z, ET DIVERSIS CAPITULIS , QUOE AD JUS CURAMQUE 4, ET REVERENTIAM PERTINENT PONTIFICALEM. i. Impp. VALENTINIANUS. & VALENS A A., ad Julianum Comitem Orientis. "MEgotiatores, [ si ] qui ad domum nostram pertinent, ne mo- dum mercandi videantur excedere, Chririam (quibus verus cultus est adjuvate pauperes, & positos iri necessitate) providerat [Episcopi.] Datum 15. Calend. Alart. Confiant. VALENTIN* & VALENT. A A. COSS. 368. ;. Iidem A A. ad Claudium PP. Cr clericus arrie definitivam sententiam 5 , frustratoria! dilationis 0 causa ad appellationis auxilium convolaverit: multam quinquaginta librarum 6 argenti , quam contra hujusmo.li appellatores sanctio generalis imponit, cogatur expendere. Hanc autem non sileo noitro volumus accedere , sed pauperibus fideliter erogari. Datum 6 . Id. Jul. VALENTINIANO N. P. & VICTORE COSS. 369. 3. Imppp. VALENTIN. THEOD. & ARCAD. AAA. Neotherio PP. YTEmo deinceps tardiores fortassis affatus nostra perennitatis ex- 1 pectet: exequantur Judices, quodindulrereconsuevimus:ubi primus dies Paschalis 7 extiterit, nullum teneat carcer inclusum, omnium vincula dissolvantur, f Sed ab his secernimus eos, a quibus contaminari potius gaudia lxtitiamque communem, si dimittantur , animadvertimus : Quis enim sacrilego z diebus sanctis indulgeat? quis adultero, vel stupri, incestive reo tempore castitatis ignoscat? quis non raptorem [virginis] in summa quiete, & gaudio communi persequatur instantius ? nullam accipiat vinculorum requietu , qui quiescere sepultos quadam sceleris immanitate non finit: patiatur tormenta veneficus , maleficus, adulter, violatorque monetx ; homicida, [parricidaque] quod fecit, semper expectet: reus etiam majestatis, de domino, adversus quem talia molitus est, veniam sperare non debet, f His ergo tali fubadftri- ctione damnatis, indultum nostrae Serenitatis eo praecepti fine concludimus , ut remissionem veniae crimina nisi semel 9 commissa non habeant: nec in eos liberalitatis Angustae referatur humanitas ; qui impunitatem veteris admisti non emendationi potius, quam consuetudini, deputaverint. Dat. Cal. Maji, ARCADIO A. & BAUTONE V. C. COSS. 389. . [ Imperator. I Res 10 tantummodo Prxtores electae opinionis in hac Urbe per singulos annos judicio Senatus praecipimus ordinari; qui competentes causas & debitos actus integre disceptare, atque retractare debeant. ] 4. Imppp. THEOD. ARCAD. & HONOR. AAA. Rufino P. P. Mimae 11, & quae ludibrio corporis fili quaestum faciunt, publice habitu earum virginum , quxDeo dicafesunt, nonutantur. ;. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. Gennadio Praefecto Augustali. . A Rebigerontes, dicccetxque ergafiotanorum nonnisi Christian] dirigantur^ quod Officium tuum folicitis observet excubiis. Datum Non. Februar. Conßantinop. PP. Alexandri# , EUTY- - & H0N0R , AA. COSS. 396. 6. Iidem AA. Eutychiano. supplicio , & pro criminum imma nitate damnatos, , - -- v— --, - . SC. Turpili, (g. arg, L. io infr, de feriis, adde/. 3. infin.infx.it «. J®'“ ^ A- J :H pr-de episc.fifi'vier, (4. Z.46. supr.i. t. (;. V- t. 7. i abolitio». (9. arg. i. 28. §. 3. Fi depanis. ( O. /. r. infr.deojj. !fw,.appeti. nonrecig, (fi.1. s- infr. A. t, (7. Adde/. 8.js.nd[pmt, («. isov. ILZ. e. ult. (iz, 1 . 1 $. infr. Ae appeti. CHEO, ARCAD. 4. Aodictos Codicis Lib. T. Tit. III. IV. 52 de Bonis auctoritate Junicis poffid. pag. 584. * 7. 72. - - eorum, qui mortem sibi conte. 707. * 9. 90. - - libertorum & jure patr. 417. * 6. 4. - - maternis & materni gen. 504. * 6. 60, « - proscriptorum, seu damnat. 709. * 9. 49. - - quoe liberis in potest. 506. * 6. 61. - - vecantibus. 714. ¥ 10. 10. de Bonorum posieffione contra tabb. libert. 423. * 6. 13. . contra tabb. quam Prstor. 423. * 6. 12. - - - - secundum tabb. 423. * 6. n. De Episcopali audientia, &c. de Bonis auctoritate Judicis postid. pag. 584* * f. ft. - - eorum, qui mortem sibi conte. 707. * 9. $c-. - - libertorum & jure patr. 417. * 6. 4. - - maternis & materni gen. 504. * 6. 60. - - proscriptorum, seu damnat. 705. * 9. 49. - - quae liberis in potest. 506. * 6. 61. - - verantibus. 714. * 10. 10. de Bonorum polle Ilione contra tabb. libert. 423. * 6 . r - - - - contra tabb. quam Praetor. 453. * - - - - secundum tabb. 423. * 6. 11. De Episcopali audientia, &c. Ü nulli clericorum vel monachorum, eorum etiam, quos Jy'noditas vocant, per vim atque usurpationem vindicare liceat ac tenere. Seil & reos ad locum pcenae sub persecutione perdentes nullus teneat aut defendat. Sed sciat se Cognitor triginta librarum auri multa , & primates Officii capitali esse sententia feriendos , nisi usurpatio ista vindicetur. At ii tanta clericorum aut monachorum audacia est, ut bellum potius, quam judicium futurum esse existimetur: ad Clementiam nostram commissa referantur , ut arbitrio nostro mox severior ultio procedat. Ad Episcoporum satie culpam (utes- tera) redundabit, fi quid forte in ea parte regionis, in qua ipsi populos Christians religionis doctrins insinuatione moderantur, ex iis, qus fieri hac lege prohibuimus, a monachis perpetratum esse cognoverint, nec vindicaverint. Quibus in causa criminali, humanitatis consideratione, fi tempora suffragantur, interponentis i.rovocationis copiam non negamus. Datum 6. Calend. Aug. Mnyzo , HONORIO A. 4. & EUTYCHIANO CO88. 398. 7. Iidem A A. Eutychiano P. P. CIqui ex consensu apud sacra legis antistitem litigare voluerint, non vetabuntur : sed experientur illius in civili duntaxat negotio, more arbitri, sponte residentis judicium. Quod his obelfe non poterit, nec debebit, quos ad prsdicti cognitoris examen conventos, potius abfuisse , quam sponte venisse constiterit. Dat. 6. Cal. August. Mediolani, HONORIO A. 4. & EUTYCHIANO COSS. 398- 8. Imppp. ARCADIUS, HONOR. & THEOD. AAA. Theodoro P. P. JTisconale judicium ratum sit omnibus, qui se audiri a sacerdotibus elegerint: eamque illorum judicationi adhibendam esse reverentiam jubemus, quam vestris deferri necesse est potestatibus, ä quibus non licet l provocare. Per Judicum quoque Officia , ne fit cassa episcopalis cognitio, definitioni exeentio tribuatur. Datum ldib. Deeembr. BASSO & PHILIPPO COSS. 408. in AUTHENT. de fanct. Epifc. §. si quis autem litigantium , coi. 9. tit. 6. al. tit. ult. seu Nov. 123. cap. 21. HY qnis litigantium intra decem dies contradicat his, qua judicata sunt: tunc locorum Judex examinet causam : &Ji invenerit judicium recie facium, etiam fer sententiam suam propriam hoc confirmet, N exeeutioni propria tradat, qua judicata sunt: cy non liceat victo iterum in tali causa, appellare. Si vero sententia Judicis contraria fuerit; tunc licet ä sententia Judicis applUare. Si tamen ex Imperialij usione, aut judiciali prtecepto Episcopus judicat inter quascunque personas : appellatio aut ai Principem , aut ad eum, qui transmisit negotium, transferatur. 9. Impp. HONOR. & THEOD. AA. Csciliano PP. Udices Dominicis diebus productos reos de custodia carcerali videant, & interrogent, ne his humanitas clausis per corruptos carcerum custodes negetur 2 : victualem substantiam non habentibus faciant ministrari libellis duobus, aut tribus diurnis, vel quot existimaverint Commentarienses , decretis i quorum sumptibus proficiant alimonia: pauperum ; quos ad lavacrum sub fida custodia duci oportet: Multa Judicibus viginti librarum auri, & Officiis eorum ejusdem ponderis constituta : Ordinibus quoque trium librarum auri inulta proposita, si saluberrima statuta contempserint. Nec deerit Antistitum Christian» religionis cura laudabilis, qus ad observationem constituti judicis hanc ingerat monitionem Datum 7. Idus Februar. Ravenna, HONORIO 8- & THEODOSIO 3. AA. COSS. 409. 10. /idem AA. Csciliano P. P. jy^Athematicos3, nisi parati sint, codicibus erroris proprii sub oculis Episcoporum incendio concrematis 4 Catholicas religionis cultui fidem tradere, nunquam ad errorem primum redituri; non solam Urbe Roma , sed etiam omnibus civitatibus depelli decernimus. Quod si hoc nou fecerint, & c.ntra Clementi» nostrs salubre constitutum in civitatibus fuerint comprehensi, vel secreta erroris lui & professionis insinuaverint: deportationis poenam excipiant. Datum Calend. Febr. Raven. HONOR. 8- & THEODOSIO 3. AA. COSS. 409. ii- Iidem A A. Theodoro P. P. £Hristianos q proximorum locorum volumus (olicitinlinem gerere , ut Romanos [ captivos , ] qui reversi fuerint, nemo t$- neat, nemo injuriis aut damnis afficiat. Dat. 3. Idus Decemb, HONORIO 8- & THEODOSIO 3. AA. COSS. ‘409. 12. Impp. THEOD. & VALENT. Florentio P. P. diversitatem recusaverit; si quidem probatum suerit, ante datas easdem sponsalitias arrhas, hoc idem mulierem vel parentes ejus cognovisse, sibi debeant imputare : si vero horum ignari, sp onsalitias arrhas susceperint, vel post datas arrhas talis causa pceniten- tis intercesserit: iisdem tantummodo redditis , super alterius simpli poena liberi custodiantur. Quod simili niodo etiam de sponsis su- i per recipiendis, nec non arrhis prsstitss, custodiri censemus. Dat, : Cal. Jul. MARCIANO & ZENONE COSS. 4->9- (1. v. I. em. infr. desentent. praf. prat. I. 19. infr. de appe/i. i vide tamen A-tth. Clericus.supr. cod. (ii- /. tz. supr. h. t. (12. (2. Adde/.t. infr. de custodia reor. (3. Lib. 9. tit. 18- infr. Aemules : l. 33. infr. eod. (13.I. ult. infr. de poflul. (14. Adde NW. 109. pr. h’ tnathem. (4. Sic l. 6. infr. de haret. (;. I. 20. infr. depofllim. j 1. 5. supr. I 19. I. 20. infr. h. 1.1. >8- infr. de haret. I. 9. in fr. de div. (6. /. 14. /. 3 .. infr. h t.l ult. infr. de nuptiis. I. 6. infr. de/peciac. ojj. Nov. 14;- c. 2. (>;. Adde 1. 5. infr. de sponsui. (16. Adde *■ 7 -infr. depoftliml (7. Adde l. z^.supr. de episc. (8. V. I. 33. § 3. . /. 6. infr. de Jmiais. Nov. Leon. 93. supr. d. t. (9. Abrog. i. 29. inpr. infr.h.t. (10.1. z$.supr. de episc. \ 55 Codicis Lib. I. Tit. lV. 17- TJLectione Episcopi & primorum civium Sitonae fiant ex militati' ribus ordinibus, aut ex veteranis, aut ex tironibus , five militaturis. Qui id transgressus fuerit, triginta libris multetur. 18 - iTtliites, qui praesunt, & in custodia consistunt, insuis (utvo- ' U eant) sedetis five stationibus, species ad se pertinentes, ex civitatibus, aut ex ejus regionis agricolis ad suas annonas arbitratu Episcopi, aut Magistratus, aut defensoris , fi desit magistratus , accipiant. Neque cogatur collator numeratam pecuniam prxstare. 19. Imp. AN A ST ASIUS A. Eusta- cbio P, P. J Ubemus , eos tantummodo ad Defensorum 1 curam peragendam ordinari, qui sacrosanctis orthodoxae e religionis imbuti mysteriis, haec in primis sub gestorum testificatione, pnesente quoque religiosissimo fidei orthodoxa Antistite, per depositiones cum sacramenti religione celebrandas patefecerint. Ita enim eos prxeipimus ordinari, ut reverendissimorum Episcoporum, nec non clericorum, & honoratorum, ac possessorum, & curialium decreto constituantur. Datum 13. Lai. Maji, SAB 1 N 1 ANO & THEODORO COSS. 505. In AUTHENT. de defenf. civ. §. interim. coli. 3. tit. 2. seu Novella 15. cap. 1. pRffides gentium fer unamquamque civitatem f rufarent bontines non viliffimos , Jed nobiliores civitatum habitatores , quibus tliuua ratio est bona ofinionis constituta , nominare defensores fer circulum: ut, eo exfleto, rursus ad eandemfolicitudinem revertantur t. dccretofatio cum jurejurando omniumpojsejsorum in ea civitate Et defensoris rum auri piena coercebitur, ijtue in opera 3 civitatis impendetur : £7 foft piena solutionem nihilominus defensoris officium fuscis er e cogetur , & jurabit, omnia secundum leges 4 & jus agere, f Et confirmabitur ex praecepto gloriosijstmorum Frafeclorum nostrorum. f Et in biennio solo administrabit. Et judex fotius , quam defensor ejfe videbitur t ut etiam testamenta £7 donationes afud hunc insinuentur , £7 asta afud eum componantur. Et hubeat unum exceptorem , & duos officiales ex provinciali officio, f Et judicet in causis pecuniariis usque ad trecentos aureos, f Fuetereu habeat defensor publicum habitationem , in qua monumenta recondat , £7 unum hominem , qui alia conservet. Nova Constitutio FRIDERICI Imperatoris, de statu , & consuet, contra Ubertat, eccles. §. statuimus etiam* coli. 10. constit. sin. CTatuimus, hoc edieto in perpetuum valituro, ut potestates, constu- " les, sive rectores, quibuscur.quefungantur officiis, pro defensione fidei prastent publice juramentum , quod de terns fiue jurisdictioni subjectis universos haereticos ab ecclesia denotatos , bona fide pro viribus suis exterminare studebunt: Ita ut amodo quandocunque quis fuerit in potestatem seu perpetuam , seu temporalem affiumptus , hoc tematur capitulum firmare juramenta: alioqui neque pro potestatibus, neque pro consulibus, neque pro rectoribus habeantur, eorusn- qtte sententias txtunc irritas judicamus £7 inanes. 20. NTEmo militet ;, qui non apud acta testificatus cum tribus tefti- ’ bus fit, propositis sacrcfanctis Evangeliis se ejfe Christianum orthodoxum : fiaiitqneacta ad eum Magistratum, sub quo militaturus est; & duo tantum aurei pro ea re pnebeantur. Si vero id neglectum sit, dabit libras quinquaginta is Magistratus , ejnsque Officium viginti: Qui vero militavit, decem, atque ä militia ejicietur : testes, qui pejeraverint, in corpus punientur: ilis vero multae. Comitis periculo rebus privatis inferentur. 21. Xmp. JUSTINIANUS A- Mena* P. P. Clprasensb quidem fit, qui pecuniam numerasse, vel alias res dedisse scriptus est; aliquam vero administrationem in provinciis gerat, ut difficile esse videatur, denunciatiouem eidem non numerata pecuniae mittere, licentiam damus ei, qui memorata ex- __ 56 ceptione uti velit, alios judices adire , & per eos ei manifestate quia exceptionem hujusmodi objicit, factam k se fuger non numerata pecunia querelam esse, f Quod fi non sit alius administrator civilis vei militaris, vel per aliquam causam ei sit difficile, qui memoratam querdam opponit, eum adire, & ea, qua: dicta sunt, facere: licentiam damus etiam per virum reverendiffimum Episco» pum eandem suam exceptionem creditori manifestare, & ita tempus statutum interrumpere. §. 1. Quod etiam in excentione non numerata dotis loeum habere, receptum est. Datum Calend. Tui Constantii:. DN. JUSTINIANO A. 2. COS. 528. ' 22. Imp. JUSTIN. A. Mennae P. P. ATEminem volumus in custodiam conjici absque jussu? gloriosw- simorum, vel illustrium, vel clarissimorum magistratuum hujus Felicissimae Urbis, vel provinciarum, aut defensorum civitatum. §. 1. De his autem, quicunque conjecti, aut conjiciendi sunt, Deo amabiles locorum Episcopos jubemus per unamcujusque hebdomadae diem , id est, seria quarta, autsexta, quae & Parasct- ve appellatur, eos, qui in custodia habentur, visitare: & diligenter inquirere causam , ob quam detinentur: & sive servi sint, sive liberi . sive pro pecuniis, sive pro aliis criminationibus, sive pro homicidiis conjecti, illiistriffimos , & spectabiles, & clarissimos Magistratus admonere ; tam eos, qui sunt in hac felicissima Urbe, quam qui sunt in provinciis, ut ea exequantur circa ipsos, quae divalis nostra Constitutio ad illustres Praesectos ea de re emissa praecipit: licentia data Deo chariffimis pro tempore Episcopis, si quam negligentiam admissam cognoverint ab illustrissimis, & magnificen- ti fiim is atque clarissimis pro tempore magistratibus, vel iis, quas illis parent Officiis, talem ipsorum negligentiam indicandi, ut conveniens adversus negligentes animi nostri motus insurgat. Datum 15. Calend. Februar. CP. DECIO COS. 529. 23. Idem A. Mennae PP. pRivatos 8 carceres modis omnibus in urbibus atque in vicis constitui vetamus: ipsis, qui custodiuntur, Dei amicissimorum loci Episcoporum providentia ä detentione remissis. Dat. ir. Lai. Febr. CP. DECIO COS. 529. 24. Idem A. Demostheni P. P. ^Emini 9 licere volumus , sive ab ingenuis genitoribus puer ^ parvulus procreatus, sive a libertina progenie, sive servili conditione maculatus expositus sit, euro puerum in suuin dominium vindicare, sive nomine dominii, sive adseriptitiae, sive colonaria conditionis. Sed neque his, qui eos nutriendos sustulerint, licentiam concedimus penitus cum quadam distinctione eos tollere: Sed nullo discrimine habito, hi, qui ab hujusmodi hominibus educati, vel nutriti, vel aucti sunt, liberi & ingenui appareant, & sibi acquirant: & in posteritatem suam , vel extraneos heredes omnia, quae habuerint - quo modo voluerint, transmittant. Hsc observantibus non solum Prxsidibus provinciarum , sed etiam viris religiosissimis Episcopis. Datum Chalcedone 8- Calend. Jul. LAMPADIO & ORESTE VV. CC. COSS. 25. Idem A. Demostheni P. P. FAUae de alea 10 sive (ut vocant) cottis, ac de eorum prohibi- ^ tione I nobis sancita sunt, ea liceat Dei amiciflimis Episcopis & perscrutari, & cohibere, fi fiant, & flagitiosos per ciariffimos Praesides provinciarum, &Pjtres defensoresque civitatum ad modestiam reducere. Datum 10. Cal. Octobr. CP. DECIO COS. 529. 26. Idem A. Juliano PP. _ . TYEhis, quae singulis annis ad civitates pertinent (sive civiles reditus sint, sive fructus, ex publicis, aut privatis pecuniis, quae ab aliquibus eis, aut relinquuntur, aut donantur , aut alio pacto excogitantur, aut instituuntur, sive ad opera, sive ad reni frumentariam , sive ad publicos aqiiaednctus , sive ad balneorum calefactionem, five ad portus, sive ad murorum, aut turrium sdi- fieationem, five ad pontium atque viarum refectionem, sive ad publicas denique causiis pertineant; ) tam ex publicis, quam ex privatis, ut dictum est, causis, sancimus; ut in unum conveniant religiosiffimus Episcopus, ac tres bonae existimationis, & l i ul 1 , c J ts ) ts praestant in ea civitate, ac singulis annis inspiciant opera fasta» & curent, ut & metiantur , & rationem conficiant, qui ea admt- (1. I . 8. infr.de defenf civ. (r. A l^.supr. h. t. (A. v. L 26. infr. eod.. (4. Adde prine. bist. de offic.jud. (;. V. d. I. iq.stupr. b . t. Nov. 109. in pr. L 9. infr. de div.ojs. (6. /. 14. H. 4. infr. de non numer. pecun. (7. 6. infr. de cufiod. reor. (8. tot. tit . infr. de pri-j. carcer. immo vide i. 2 $.Js. ad Leg. Jul. de adult. (9. /. l. z. infr. de insunt, capos, (iq. I. ult. §. I. £7 3- ‘ n f r - t ' ^ oV ' 123. e. 10. Nov. Leon. 87. nistrant,- 57 De Episcopali audientia, &c. s8 nistrant, aut qui administraverunt, & in monumentorum gestione ostendant impletionem operum , aut administratiouem siton-ica- rum, & balneariarum pecuniarum, five qua in viis muniendis , ant aqmcductibus, aut aliis rebus consumuntur. Quae omnia nunquam omnino minui volumus. In monumentorum vero gestione appareat; fitne solutus, an obligatus, qui ea administravit ;& an, quod debuit, solverit: atque ita erit cautum ei, qui eam curam suscepit. Mittemus enim nos, cum placuerit, quem commodum erit, ut inspieiat rationes ab eis factas: & cum recte factas esse reperent , calculum feret, quo ipsis heredibusque , & successoribus consuletur: neque aliarum rationum, aut controversiarum occasio relinquetur. Omnia vero, propositis sanctis Evangeliis , diligenter fiant: nam inquisitionem nos cum libuerit fieri jubebimus. Oportet itaque studere religiosiflimum Episcopum , & qui cum eo rationes conficiunt, nt opera in ingentes sumptus praescripta , singulis annis diligenter fiant ex publicis fructibus atque reditibus reparanda. Sin autem noluerit rationibus fu beste , qui ea administrat, neque ferat sanctissimum ejus loci Episcopum, & illos possessores , qui ad eam rem constituuntur, & qui ad rationes reddendas eum vocant: cogatur id agere per clarissimum provincia: Praesulem, & cohortem, qua ei parere solet: ac sine ullo damno compellatur, ut modis omnibus rationes submittat religioliffimo Episcopo, & primis illius civitatis : quodque appareat ab eo deberi, civitati reddatur. H. i. Omnem vero libertatem tollimus nostris Pnesidibus mittendi in agros discussores, aut ratiocinatores, ant exaquatores ad publicarum rationum executionem. Sed si quid hujusmodi nobis ignorantibus liet, si quidem sacra forma ad aliquos per subreptionem emanaverit, liceat religiosissimo Episcopo ejus civitatis suscipere quidem sacram formam , renimciare tamen nobis, ut nos cognoscamus, an ex nostra ad illum Prssidem jussione, an per obreptionem facta sit: ut Ii per subreptionem, facta esse videatur, quod factum sit, inutile fiat, & periculum subeat, qui eam quaesivit. Si vero ab aliquo e nostris Profectis emissum decretum, aut commonitorium sit, aut pnecepttnn aliquod , aut rationum scriptura; & de aliquo ex praedictis capite permittatur; volumus, ut modis omnibus non ejus urbis Episcopus , & primi civitatum illis rebus praeficiantur, sed liceat provincia:Praesuli , & ipsis possessoribus, ac civibus jussiones rejicere : ac ne obolum quidem eä de causa pnrfare. Si vero in ea re sanctissimus Episcopus negligens fuerit; habebit & Dominum Deum nostrum infensum, & si.perialem vindictam expectabit, si ea servili silentio , fiicerdota- liquelicentia indigno, praeterierit. §. 2. Si quis autem in provincia renunciaverit Magistratuum, aut Consulum processiones 1, sive generales forn.as gloriosissimorum Praefectorum, aut allen jus alterius e nostris magistratibus, five Constitutionem, sive sacrum commonitorium , sive generales literas, five erectionem Imperialium statuarum indicaverit: non liceat amplius fex numinis aureis 2 in singulas nuntiationes, antin singulas formas , aut constitutiones, ant tacra commonitoria , aut generales literas, autstatuamm erectiones accipere in lingulis provinciis, ad quas literas accepit: ac, licet multa sint in ea provincia Urbes, nihil amplius prxstetur, quam illi fex nummi. Si quid vero amplius acceperit, ejus quadruplum restituet: liceatque ejus Urbis Episcopo lioc prohibere. Eadem tamen poena decem librarum auri, & provinciaePrssidi, & ei subdito Officio, & Episcopo imponitur, si illis permittant plus petere, neque id modis omnibus prohibuerint, tz.z. Nemini enim omnino permittimus nostrorum Magistratuum hujusmodi formas 3 circa provincias emittere de rivorum, aut de cloacarum purgatione, ait dcamolitione adificiorum a muris, aut stationum a porticibus, auttorum, qua: produlia appellantur, aut de ruderum ac, dimidiatarum columnarum eversione , aut de imaginibus , aut si quid alio pacto sit excogitatam, ant etiam de civilibus quibuscunque controversiis. Sed liceat Episcopo , & iis, qui primi sunt ejus urbis, & pnesidibus provinciarum, & possessoribus ac civibus insinuata aliqua forma , ei quidem non deferre , sed prohibere , ac coercereopineni e> .ictionem, omnemque vim , qua ex eo eveniat. Eademque poena afficiat sanctissimos Episcopos , nisi id prohibuerint. §. 4. Sed & oportet Episcopum, ac patrem civitatis, & Castros boas opinionis possessores providere, ne locus aliquis civilis , (1. Nov. 105. c. 1. (2. Adde l. un. infr. publica leetitia. (3. Nov. 17 - c. 4. 1. ait. vers. prasei. infr. de discujsor. (4. d. !. ait. vers. pro- vtiiiuit autem. (5. I. 1$. Js. quisutisd. cog. (fi. §. i.fupr. h. I. aut publicus juxta 4 muros urbis, aut in publicis porticibus, aut in plateis, aut in quocunque alio loco ab aliquo indebite possideatur, neve publicus locus alicui fine nostra sacra forma tradatur. _ §. 5. lidem inquirant de aquarum distributione , quxsacra aliqua forma cuique pertineat: ut ne hic plus, ille minus habeat, quam ei competit. §. 6. Neque vero fidejussionis causa , aut supra mandati formam nostros subjectos affici pateremur, sed fi quidem immobiles 5 res habeant idoneas , jusjurandum tantum prostent, & conscribantur: finalstem non habeant, usque ad quantitatis astimationem , fidejuffionem fine ullo damno praebeant.. Si vero dubitaverint exactores de fidejussorum fide, facultatibus aut cautione: in eundem locum religiosissimus Episcopus, & patres civitatis , ac defensor conveniant, ac decernant, an idoneus esse fidejussor videatur usque ad quantitatem , de qua agitur , & nccesse habeat exactor suscipere eum in fidejussorem , qui nihil pro fidejuffione, aut sacramento prastabit, praeterquam si privata nostra, aut cujusquam Magistratus majoris jussione personam du- cendam eje, fidejujsori non eIse credendum decernatur: Tunc enim licebit exactori fidejussorem non accipere, id vero agere fin-e ullo detrimento. Caterum eadem multa adversus religiosiflimum Episcopum , & clarissimum provinciae Praesulem imponitur , si quid eorum transgredi passi fuerint, aut fi cum transgreflum erit, non id iiatim renunciaverint. §. 7. Neque etiam patiantur, ut pius definita parte ii nostra Constitutione-pro sportulis accipiatur; neve descriptio ob aliquam causam in civitatibus fiat: nisi ob illas tantum, quas supra 6 enumeravimus, renunciationis processionum, constitutionum, sacri & generalis commonitorii, aut formae , aut literarum , & hujusmodi omnium rerum, de quibus antea sanximus: item qux propter suam conservationem, atque salutem cives facere voluerint ad opera forte publica , vel ad sitoniam , vel ad aliam quamvis causam , qux omnibus placeat propter urbis honorem fieri, ex quo Resp. adjuvetur : Contra eos vero, qui hac transgredi tentaverint, & si ad nos religiosissimi Episcopi id non retulerint, ea serventur, qua antea a nobis commonita sunt. §. 8- Atque oportet singularum urbium Dei amantissiraos Episcopos , cum omnia cognoverint, qua a nobis de his rebus disposita sunt, & de metatorum exactione, & de rapinarum prohibitione , ac de cateris rebus , qua nostra sacra Constitutione continentur, qua de omnibus edita est, finem competentem imponanft Datum 8- Calcnd. Jul. Chaiced. LAMPAD. COS. 530. 27. Idem August. Juliano P. P. ("AE creationibus curatorum, qui furiosis utriusque sexus dantur, necessarium nobis visum est constituere, quemadmodum eas celebrari oporteat. Et 7, si quidem pater curatorem furioso vel furiosa in ultimo elogio heredibus institutis, vel exheredatis dederit , ubi & fidejuffionem cellare necesse est, paterno testimonio S pro ejus satisdatione sufficiente, ipse, qui datus est, ad curationem perveniat: ita tamen, ut in provinciis apud prasides earum, präsente eis tam viro religiosissimo locorum Antistite, quam tribus primatibus, actis intervenientibus, tactis sacrosanctis Scripturis, depromat, omniase reiie & cum utilitate furios gerere, neque praetermittere,Iqiue utilia e (se furioso putaverit, neque admittere ea, qtue non utilia furioso ejse existimaverit: &, inventario y cum omni 1'ubtilitatepublice conscripto , res suscipiat, & secundum sui opinionem dilpoHat sub hypotheca rerum ad eum pertinentium, ad similitudinem 10 tutorum & curatorum adulti, f Sin autem testamentum quidem parens non confecerit, lex autem curatorem, ut- pote agnatum, vocaverit: vel, eo cessante , aut, non idoneo forsitan existente, ex judiciali electione curatorem ei dare necesse fuerit: tunc scii. & in provinciis apud prasides cujusounque provincia , & virum religiofiffimum Episcopum civitatis , necnon tres primates, creatio procedat; ita ut, fi quidem curator liibstantianr idoneam possidet, & sufficientem ad fidem gubernationis, sine aliqua satisdatione creatio procedat, f Sin autem non talis censu3 ejus inveniatur; tunc & fidejussio, in quantum possibile est, ab eo exploretur: creatione omnino, sacrosanctis Scripturis propositis, in omni causa, celebranda: ipso autem curatore, ciijuscnnque substantis vel indignitatis fit, prsfatum sacramentum pro utiliter rebus gerendis prast ante, & inventarium publice conscriben te: (7 Tl. 7. §. infr. de curat, furios. (8. prine. Inst. de satisd. tut . arg. d. 1. 7. prine. (9. I. p.pr. ß dr admin. Ls per. tut. I. 24. infr. deadmin.tut. (10. I. 20. infr. d. t. D 3 & '59 Codicis Lib. L Tit. IV. 60 & hypotheca rerum curatoris modis omnibus adhibenda , quatenus res posiint furiosi undique utiliter gubernari. Datum Cal. Seot Cohhnt. LAMP. & ORESTE VV. CC. 0088 . ;zo. 28. Idem A. Juliano P. P. r rAm dementis, quam furiosi liberi, cujuscunque sexus, possunt . legitimas contrahere nuptias: tam dote, quam ante nuptias donatione a curatore eorum praestanda 1 : aestimatione tamen in hac quidem Regia urbe excellentissimi praefecti urbi , in provinciis nutem virorum clarissimorum earum Prxsidum vel locorum Antistitum, tam opinione personae, quam dotis moderatione, L au te nuptias donationis, statuenda ; praesentibus, tam curatoribus dementis, quam furiosi , necnonhis, qui ex genere eorum nobiliores sunt; ita tamen, ut nulla ex hac causa oriatur, vel in hac Regia urbe, vel in provinciis jactura substantiae furiosi, vel dementis , vel mente capti: sed gratis omnia procedant: ne tale hominum infortunium etiam expensarum detrimento pragravetur. In AUTHENT. ut cum de apnell. cog. §. si quis de praedictis parentibus furiosus, coli. 8. tit. 16. ai. 12. seu Novell. 11?. c. 3. T Iberi furios , qui curam ejus negligunt praebere , tam exhereda- ticne 2 digni sunt , quam aliis pcenis legitimis. Namß quis alius attestatione ad cos mista , cum adhuc negligant , in domum suam cum susceperit, est procuraverit: ex hoc erit ejtts successor legitimus, licet testatus cffct etiam in liberos forte: manentibus tamen aliis testamenti capitulis. §. 1. Eadem pana parentibus imponenda, Ji quidem de liberis in furore constitutis curare neglexerint. 29. Idem A. Juliano P. P. CAncimus , ut nemo venerabilis clericus ab aliquo sive clerico , o sive laico ab initio apud beatissimum provinciae Patriarcham ac- eusetur ; sed prius juxta sacra instituta apud Episcopum civitatis, in qua clericus versatur: tum, si is suspectus est, apud Metropolitanum Episcopum reum agat: sed li forte ne ei quidem accuia tio placuerit, ad sacram ejus regionis Synodum accusatum deducat : & cum Metropolitano tribus convenientibus religiosissimis Episcopis, qui exteris propter ordinanonem praeferuntur , de causa coram tota Synodo cognoscatur: & ii quidem ei, qu® judicata erunt, placuerint, ab accusando discedat: Si vero se hedi existimaverit, provocet illius provinci® beatiss. Patriarcham, atque iis, qu® ipse judicaverit, omnino pareat: perinde ac si eum ah initio judicem eiset consecutus: nam contra horum Antistitum sententias non esse locum appellationi , ä majoribus nostris constitutum est. t Hoc idem servandum est, si Episcopus ab aliquo laico, sive ab aliquo cicrico, sive ab altero religiosissimo Episcopo accusatus sit. Nam ut statim accusatio ad sanctislimos Patriarchas deferatur; & ut accusati in aliam provinciam mittantur, omnino pro. hibernus : praterquam fi accusationem quis ob eam rem intulerit, quod causa illius regionis religiosissimo Episcopo commissi fuerit : quo casu licet ad ipsos quoque lanctiffimos Patriarchas deferre accusationem. Liter® tamen conficiantur ad aliquem ex Episcopis eorum locorum , ut is causam audiat, ut antea 2 nobis dictum est. §. 1. Non vero ei liceat facere , ut descendant in provincias venerabiles clerici, & immodicas sportulas , dum accusantur , inferant , qua in re hucusque peccatum esse cognovimus. Neque enim in lingulas reorum personas plus sexta aurei nummi parte pro sportulis dari concedimus iis, qui a sanctiss. Patriarchis ac Metropolitanis mittuntur: aut si Episcopus missus est , fex tantum aurei ex quacunque quantitate ac causa, neque amplius prabeatur. Hoc in Metropolitanis etiam teneat, cum ad eos accusatio contra Episcopum, qui sub eo sit, aut ejus provincia: clericum defertur. Nam si in civilibus judiciis moderari sportularum 3, & sumptuum modum curavimus, ea que ex lege priestari voluimus.; multo magis in ecclesiasticis accusationibus modum servari sancimus. §. 2. Enimvero, si remissa causa ad sanctissimum Patriarcham aut ad aliquem ex religiosissimis Metropolitanis aut ad alium Dei amantiffimum Episcopum sententia lata lit, qu® alicui parti displi- §. 3. Si vero quis ausus fuerit adversus h®c quicquam tentare; is quidem omne, quod accepit, cum altero tanto 4 ei, qui negotium passus est, prsstabit, fietque ecclesiastico: mult® "subjectus apud sanctissimum Patriarcham, aut religiosissimum Metropolitanum. qui tunc erit, ecclesiasticorum numero ejiciendus. §. 4. Has autem actiones, liquidem ad ecclesiastica negotia pertinent, neces- se Fore jubemus, ut ä solis religiosissimis Episcopis aut Metropoli, tanis, aut .i sacris Synodis , aut a sanctilfimis Patriarchis cognoscantur : si vero civilium rerum controversia sit, volentes? qui- stionemapud Antistites instituere , patiemur, invitos tamen non cogemus : cum judicia civilia sint, li ea adire malint, apud qu® licet etiam de criminibus cognoscere. §. Quoniam vero quidam sunt sanctissimi Patriarch®, qui in provinciis, in quibus exi- stunt, Metropolitanorum officium gerunt: alii per totam Dimce- fin, Episcoporum Metropolitanorum , atque aliorum, qui sub eis sunt, ordinationes faciunt: ea de causa illud observari sancimus, quod de Metropolitanis antea disposuimus ; is enim jure Mitropa, litanus vocatur, qui ili Episcopos minores ex sacris regulis eam potestatem babet. Dat. 15. Cal. Nov. CP. LAMP. COS. 530. 30. Idem A. Joanni P. P. CAncimus, in curationihus juniorum, sive prima, sive fecundi sint statis , aut alii quidam , quibus lex dat curatores, siquidem usque ad quingentos6 aureos & solummodo facultates sint juniorum, non Prsüdum provinciarum expectare creationem, neque impensis maximis subjici, Prasulibus forte neque morantibus in urbibus illis, in quibus prospici curationi contingit, sed apud civitatis illius Ecdicum [defensorem] aut strategum [.Magistratum municipalem,] vel in Alexandrina civitate apud ejus Juridicum 7, una cum religiosiffimo ejus Episcopo, aut aliis etiam publicis personis , si harum copiam haheat ei vitas , fieri creationes curatorum eu tutorum; fidejussore secundum mensuram facultatum dato, secundum dictarum personarum judicium : & aliis omnibus procedentibus, quacunque super tutorum vel curatorum sidejuffionc&, secundum modum Facultatum consueta sunt : sola personarum transmutatione, per quas hac fiant propter minorum utilitatem i prxsenti sanctione introducta : omnibus videli.et his sub sola duorum nomismatum [id est, solidorum] datione conficiendis, pra- sertim cum hac maxime de causa hac posita fit Constitutio, pcena imminente, fi quis plus accipere aulus fuerit, aut distulerit constituere tutelam seu curationem spe majoris lucri: & eo 11011 solum triplum reddituro omne, quidquid acceperit, sed etiam ab ipsa solicitudine & adniiiiistratioiie removendo. Cum autem facti fuerint tutorum aut curatorum creationes, prxsente etiam religiosissimo civitatis Episcopo, in ipsis sanctilsnn® ecclcsi® archiis deponi gesta sancimus: ut sit perpetua rei memoria, & non intercidat casibus fortuitis curationis eximie qussita cautela. His, qusin magna hac civitate fiunt, tutelis aut curationibus apud solum'clarissimum Prxtorem faciendis, uti jam sancitum est. Dat. 5. Cal. Aug. CP. post Consul. LAMP. 31. Idem A. Joanni P. P. CAncimus 8 , ut si quando abfuerit is, qui res alienas ve! creditori obnoxias detinet, & desideret dominus rei, vel creditor suam intentionem proponere, & non ei licentia iit, absente adversario suo, qui rem detinet, vel infantia, vel furore laborante, & neminem tutorem , vel curatorem habente, vel in summa potestate constituto , [eandem rem auctoritate sua usurpare: ] licentia ei detur adire Prxsidem provinci®, libellumque ei porrigere, & lwc in querimoniam deducere, & intra constituta tempora interruptionem Facere : sin autem nullo potent modo Prasidem adire: saltem ad 9 E iscopum locorum eat, & suam manifestare voluntatem in scriptis deproperet. Dat. Conflantia Calend. Octob. post Consci. LAMPADII & ORESTIS VV. CC. COSS. 531. 32. Idem A. ' | jlfferente domino recipere einphvteuma, licentiam habet emphy- J teutaconsignare 10 ipsum, & Constautinopoli qujdem in fine t I , 1 i r ■ j »- * w vii imi v iv 1^/f.uui ^ v vii li-niism v^. ceat, ac provocetur: ad Archiepilcopalem hanc sedem referatur triennii contestari id ipsum apud hyoarehos [seu Prsfectos prito- appellatio, in qua (ut adhuc servatum est) lis cognoscatur. rio] aut apud Prafecturn urbis , aut competentem recusantis Ma- (1. arg.l.f. de sponsui. . s.dejuredot. adde prine. Jnjl. de nupt. I. 9. 10. n, js. derit. nupt. I. 60. ff. de jure det. l. 25. tnfr.de nupt. (2. Nov. 11;. c. 3. §. 12. I. I. §. I. I. q.js.decur. furios (3 . 1 . 33. §. 5 .supr. de episcop. ist cler. tot. tit. infr. de Jfortulis. (4. Immo vide §. 24. Inß. de aclion. L 2. infr. de spor- tul. (?. I. 2?. supr. de episcop. ist cler. (6. §. 6. Infi. deAttt- liano tut. (7. I. 2. ß'. de off. juridici, (ü. I. 2. infr. de annali ex- cept. (9. v. I. 21. supr. I. 32. infr. h.t. (10. Adde /. 7 - * n P‘ infr. de paci, inter empt. I. 2. infr. de jur. emphyt. gistratu» 5 6i De Episcopali audientia, &c. 62 gistrattim , aut Patriarcham , si dominus homo sit potens : in provinciis autem apud Prxstdem , aut, eo non inorante ibi, apiul defensorem , aut Episcopum 1 civitatis, in qua est is , qui recusat: & unius ipsorum assumere testationem : ac nisi aut lic acceperit ca- nonem , canon solvitur , & lucratur canonem emphyteuta etiam sequentis temporis : & eousque quo ilominus mittat per testationem petitum: exinde etenim , non autem ex proterito tempore accipiet, & post triennium 2 post attestationem ejusmodi indevotum emphyteutam expellere poterit. 33. Idem A. Ubique terrarum constitutis ' Episcopis. CAcram fecimus Constitutionem 3 , nemini permittentes , neque ■ invitam mulierem , ancillam , aut liberam in scenam , aut orchestram pertrahere : ne^ue converti volentem , prohibere eam ejus fidejussores quali luper hoc ipso certum auri modum promissum repetendo : sed Ii quid tale factum fuerit, prohiberi hoc & a elatissimis provinciarum Prolidibus , & a civitatum religipsilsimis E iscupis, constituimus, dantes licentiam religiosissimis Episcopis, una cum clarissimo provinciae Prolide , etiam invitos trahere ad se evs, qui compulerint, aut qui mutari, seu converti ab ea actione prohibuerint: & publicam quidem Heri eorum substantiam , ipsos veru civitate expelli. Si vero, qui provinciam regit, ipse sit, qui eas compulerit, aut prodicta actione conversionem seu resipiscentiam prohibuerit : danitis licentiam, & solos Religiosissimos Episeö- posadire eam, quo talia patitur, aut ejus fidejussorem , hunc vero (Episcopum) adversari magistratum habenti, & non permittere injuste agere : aut si minus fuerint ad id exequendum potentes , in- ilicare id nostro Imperio, ut ä nobis competens exerceatur pwna, iulejulsionibiis simul uberandis, fidejussoribus indemnibus conservandis , licentiam dantes conversis hujusmodi mulieribus liberis & ingenuis existentibus ad matrimonium transire legitimum 4, etiamsi contigerint honeftiffimis dignitatibus , qui illas duxerint, decorati, non amplius indigentibus imperialibus rescriptis, sed sua potestate nuptias celebrantibus, nuptialibus nimirum instrumentis omnimodu inter ipsos factis. ; Eademque & de filiabus fcenica- rum constituentes. §. 1. Hanc autem dictant Conditutionem , & in quinto libro 6 omnium Constitutionum hujus scii, nostra: pietatis cognominis libri, ad civiles magistratus relcriptam , pofui- nuis. Quoniam enim oportebat per praesentem sanctionem & vobis ubique terrarum positis religiosiflimis Episcopis haec facere manifesta. propterea congregantes, qux ad ipsam pertinent, expositione lature sancita etiam eandem divinam Constitutionem fecimus ad vos, ut sacerdotalem conservantes reverentiam, & continentiae stu- dioli, hxr custodiatis : tam magni Dei metum , quam imperialem indirnattonem , si quid horum praetermiseritis, considerantes. Dat. Cal. Nov. CP. DN. JUSTIN. 4. & PAULINü COSS. ,-34. 34. Idem A. Epiphanio sanctissimo Archiepiicopo hujus fclicilsimx urbis , & universali Patriarch®. PErtissime credimus, quia sacerdotum puritas, & decus , & ad dominum Deum & Salvatorem nostrum Jesum Christum fervor, & ab ipsis misste perpetus preces, multum favorem nostrae Keipubl. & incrementum praebent, per quas datur nobis, & Barbaros litbjti- gate, &in dominium redigere illos, qux antea non obtinuimus: &7 quanto plus rebus illorum accedit honestatis & decoris: tanto magis & nostram Kerr.p. augeri credimus. Si enim hi praetulerint vitam honestam, & undique irreprehenfibiiem , & reliquum populum instruxerint , ut is ad illorum honestatem respiciens , iri Itis peccatis abstineat, planum est, quod inde & animae omnibus meliores erunt, & facile nobis tribuetur a maximo Deo, & salvatore nostro Jesu Christo clementia conveniens. §. r. Hxc igitur »"bis speculantibus nunciatum est, prxter communem rerum fidem , quosdam ex reverendissimis diaconis, itetnquepresbyteris, (nam eo amplius etiam dicere erubescimus , Deo amantillimos, nempe Epilcopos, quosdam, inquam, ex his nun verentur, alii quidem perseipsos cubos 8 , seu tesseras contrectare, & adeo pudendum atque ipsis etiam idiotis a nobis frequenter interdictum spectaculum participare j alii vero talem ludum nonacculant, sed vel communicant facientibus, aut sedent spectatores actus indeco- (l- v. /.21. I. ^i.supr, b. t. (2. I. 2. vers. fin autem. infr. dejure ; tmfhyt. (3. I.12. t. 14 Jufr. b. t. t. ult. infr. de nas t. . (4. Adde 1 Mov. 117. (. 6, abrog. /. 7. in sin, infr. de incestis. I. 1. infr. de , r:: & spectant quidem cum aviditate omnimoda res omnium rerum, importunissimas: sermones vero audiunt blasphemos 9, quos in talibus ncceile est fieri: polluunt etiam suas manus, & oculos, A aures sic damnatis & prohibitis ludis: alii vero neque obscure , aut latenter, aut equorum certaminibus se immiscent: aut etiam invitant aliquos super equorum profligatione aut victoria, vel per se ipsos , vel per alios quosdam , ut quia non decenter talia ludant: aut scenicorum , vel thymelitarum spectatores fiunt ludorum , aut earum , qux in theatris certantium ferarum pugnx fiunt, neque cogitant, quemadmodum ipli vel his , qui modo & recens initiati sunt, & adorandis mysteriis dignati, ipsi praedicunt, Ut abrenuntient : adversarii 'damonis cultui, if omnibus pompis eius ,'quarum non minima pars talia spectacula fiunt. §.2. Sxpe quidem ipsis talia custodire debere prxdicaviirius: videntes autem de his sectam nobis relationem , in neceffitatem incidimus ad präsentem veniendi legem , tum propter nostrum super religione studium, tum etiam propter sacerdotii ipsius simul, & communis Reipublicx utilitatem. §.3. Et sancimus, neminem , neque diaconum, neque presbyterum , L multo magis, neque Episcopum, (quod quidem & incredibile forte videri possit; ut quorum in ordinationibus preces ad Dominum mittuntur Christum Deum nostrum , & invocatio sancti & adorandi fit Spiritus, & eorum capitibus , aut manibus imponuntur sanctissima eorum , qux apud nos sunt mysteriorum, ait scilicet ipsis sensoria omnia instrumenta pura fiant, & consecrentur Deo ) neminem igitur horum audere de extero, & post divinam nostram legem , aut cubicare [ i. e. tesseris, seu aleis ludere , ] quocunque alex genere, aut ludo; aut ita ludentibus communicare, aut conversari, aut una recreari, aut una cum eis agere , anteis, testimonium perhibere, aut interesse plebejis hujusmodi spectaculis,, qux prius diximus , aut quid eorum , qux in his prohibentur facere , ied omni ad illa participio in posterum abstinere. Quod enim prxoelsitjani, tametsi etiam inquirere oportuerat, nec participare indecenter oportebat, tamen propter humanitatem indulgemus , pratentis legis observationem omnibus in oosteritm injungentes tempus. Decet enim ipsos jejuniis & 10 vigiliis, & meditationibus , seu exercitationibus in divinis oraculis, & pro omnium salute fundendis vacare precibus : at eos, qui talia non reliquerint, nec. cessaverint, omnino polluta & prohibita contrectare, fidem enim etiam sancimus, & in reliquos clericos , (subdiaconos nempe , & lectores : ) quando & ipsi saerx mensx , & omnis circa sanctiflimas ecclesias ornatus consuturi sunt ministri & operarii, & sacra contrectantes eloquia : dum sacras nobis ex sacris nostris Bibliis illi, quidem legunt scripturas, hi vero hymnos & odas canunt. §. 4. Si vero quis de extero tale quid faciens deprehensus fuerit, & delatus fuerit, id vel iit hac Felici civitate tux Sanctitati, vel provinciis iub Ipsa positis, Deo amantilsimis Metropolitis & exteris Episcopis, quarum ordinationem tux Beatitudinis facit thronus, & talis qu cedam supervenerit accusatio, aut diacono, aut presbytero , & multo magis Episcoporum Deo amabilium cuidam: tuam hic Beatitu- dinem , & in provinciis positos sub te Deo amantils. Metropolitas, &, qui sub ipsis sunt, Episcopos, hxc cum diligentia omni fecundum ordinationis ordinem quaerere , & perscrutari, neque defunctoriam facere inquisitionem , sed & testes fide dignos audire, & per omnem viam procedere ad eruendam veritatem : sicut enim ipsis talia interdicimus, ita & calumniam peti h quibusdam vetamus : & si, undique discussione divinis propositis eloquiis secta, vere se habere accusatio apparuerit, & convictus fuerit diaconus aut presbyter, vel aleator esse , vel aleatorum particeps , aut talibus adsidens vanitatibus , vel prxdictis interesse spectaculis, aut etiam forte aliquis Deo amabilium Episcoporum (quod quidem neque eventurum este confidimus) prorsus talis cujtisdain particeps esse spectaculi, aut cum aleatoribus una sedere & disponere ac pacisci T aut sponsiones facere de extero ausus fuerit, eum mox ä tna Beati- tiuiine, aut ä Metropolita,autDeo amantilfimo Episcopo, sub qtio ordinatus est, si quidem aliquis prxdictorum sit clericorum , a sacra se parari liturgia,imponi autem ipsi canonicam poenam, & definiri tempus , intra quod conveniat ipsum jejuniis & lupplicationihus utentem, magnum propitiariDeum super tali transgrelsione: & 15 per definitum tempus, qui talem poenam suscepi t, maneat lachrym is - naturalib. lib. ( Adde Nov. 78- C. 3. ( 6. /. ult. infr. de nwpt. ( 7. Nov. 133. c. ;. infin. ( 8. 1 . fi‘Pf >'■ t- Nov. 123. e . so. Nev. Leon. 87. (9. i.ult. infr.de aleatorib. (10. Adde Nov,^. c. 6. niten 6z Codicis Lib. L Tit.. IV. V. 64 nitentia, & jejunio , & ad Dominum Deum oratione, remiffionem delicti exorans ; confestim eum , cui subjectus est, hoc diligenter cognito, & folicite requisito, communem quidem pro ipso orationem fieri curabit, & cum omni diligentia injunget ipsi, ut postea atsii sacerdotii dedecoratione abstineat: & si putaverit, ipsum sufficienter ad poenitentiam venisse, tunc sacerdotali eum restituere dignetur clementix: si vero'L post excommunicationem inventus fuerit, neque vera poenitentia usus, & alias etiam aspernatus eam rem, & manifeste ab adversario [ diabolo ] mente inescatus, ipsum quidem sacerdos, sub quo degit, sacris eximat catalogis, omnmo eum deponens: ille autem non amplius ullo modo licentiam habeat ad sacerdotalem venire gradum: sed si quidem habeat facultates, civitatis illius curiam , in qua consecratus est primum : aut, si non habeat curiam ea civitas , alia curia provinche, quae maxime indiget curiali, accipiet illum in posterum curiae cum suis facultatibus serviturum : si vero facultates non habet, officialis in posterum fiat provincialis officii pro eo , quod ante fuit sacratus, & eam ob rem , quod Dei officium dereliquit, erit officialis provincialis , hanc libi turpitudinem pro pristino honore imponens. §. Hxc igitur omnia sancimus, in hac quidem felici civitate tuam custodire Sanctitatem , & singularum Ecclesiarum defensores & oeconomos, quibus cura erit hxc inquirere, & dCnunciare, & convictos privare datat eis, a sanctis ecclesiis annonae erogatione : in provinciis autem, qui sub tua ordinati sunt Beatitudine, Deo amantiffimi Metropolitae, ad hxc etiam, qui illis subsunt, religiosissimi Episcopi, & eorum ecclesiecdici & oeconomi & ipsi ad eundem modum, qui prxdistus est, re utentes, & sacram venerationem undique irreprehensibilem & inculpabilem custodientes, conservabunt quidem ista *. ut & gloriosissimi sacrorum nostrorum prxtorionim Prxfecti; ( dicimus autem Orientis cum subditis gentibus eorum jurisdictioni, item lllvrici, atque etiam Afrorum prx- eminentes dioecesi) & parentia eis officia L clarissimi provinciarum Praesides & civitatum defensores : ipsi quidem , qui maximos magistratus gerunt, indignationem nostram subverentes , officia autem non obsecundantia ipsis, decem auri librarum expertura pcenam : Prxsuies vero provinciales majores pariter & minores, & obtemperantia ipsis officia, & insuper civitatum Defensores, quinque auri librarum poenam metuentes, ii hxc cognoscentes, non adnunciaverint L ipsi sacerdotibus, (id est, aut Deo amabilibus Episcopis, aut sanctissimis Metropolitis, aut unixscujufque dioe- ceseos sixnstilsimis Patriarchis , fecundum suam cuique regionem , ut ipsi hxc intelligentes , fecundum quod antea definitum est , omnibus se opponant & resistant) & postquam ab eis, is , qui harum rerum convictus fuerit, depositus fuerit, non curis civitatis 1 aut officio eum tradi curaverit: & gloriosissimus Praefectus hujus felicis civitatis custodiet , si quidem in hac peccetur Regia nostra civitate, una cum obediente ipsi officio , ipse quidem indignationem nostram subveritus, ipsius autem officium decem librarum auri metuens poenam. §. 6. Verum ista quidem nos legislationis modo confecimus. Illud vero in consesso est: quia nobis quidem consecrata sunt Deo pro sacerdotum ipsius honestate. Si vero ipsi transgressi fuerint ea, qnx sunt ordinata, & dissimulent, & non vindicent: sed quadam videlicet humanitate non laudabili capti fuerint, prxter cxlestes poenas habebunt & illino condemnationem , qux illis in ipso Dei repraesentabitur tribunali, qux indecentem dilsimulationem arguet & vindicabit. Si vero & aliquis civilium magistratuum majorum, aut mitiorum, officialium, aut defensorum, aut, cum hxc didicerit, non judicaverit, aut, cum vindicare liceret, neglexerit, aut rem mercedc prodiderit, sciat, quod prxter interminatas ä nobis pmnas, habebit & a maximo Deo nostro poenam sequentem , & obnoxius erit exeerationi- bus omnibus, qux sacris continentur libris. §. 7. Sicut autem hxc nobis ob nihil aliud, quam oh Domitii sancita sunt cultum, sic & hoc addimus, ut inquisitiones cum summa diligentia fiant, & ne quis calumniator insurgat in aliquos aut falso accusaturus, aut falsum testimonium laturus his de rebus : sicut enim sacerdotibus, fi quid tale egerint, tales imposuimus poenas, ita & his , qui calu- I mniari ipsos tentarint, ex coelo & legibus nostris poenas imminere 'volumus, si, accusatione coepta, seu adnnnciatione aut peifequi ' „n1,ierint, aut perseverare in hujusmodi accusationibus non quieverint Dat. Pr. Non. Nov. C. P. JUSTINIANO P. P. A. 4. VCU »7 rx OACr - - - & PAULINO V. C. 0088 . 543. TIT. V. Dfc HAERETICIS 2 ET MANICHAEIS ET 8A- MARITIS, 3 1. Imppp. CONSTANTIN. [CONSTANTIUS & CONSTANS] ad Draeilianum [Prxfect. Urbi.] ORivilcgia 4, qux contemplatione religionis induita sunt, Ca- *- tholicx tantum legis observatoribus prodesse oportet. Haereticos non solum ab his privilegiis alienos esse volumus, sed etiam diversis muneribus constringi & subjici. 5. P. P. Cal. Septembr. Generofio , CONSTANTINO A. 7. & CONSTANTIO-COSS. Z-6. In AUTHENT. de privileg. dot. hx. mul. §. quia enim dedimus, coli. 8- tit. 10. al. 5. seu Novell. 119. cap. 1. jTem privilegium 6 dotis y quo mulier creditoribus tempore priori. L htts anteponitur , nec non de tacitis hypothecis , £ si alia omnia mulieribus a lege delta , clauduntur 7 his , qtue Catholicam non participant communionem. 2. Imppp. GRAT. VALENTIN. & THEOD. AAA. aci Hesperium PF. P. rjMnes vetitx legibus divinis & imperialibus Constitutionibus J hxreses perpetuo quiescant. + Nemo ulterius conetur, qux repererit profana prxeepta vel docere, vel discere 8: Nec Antistites eorundem audeant fidem insinuare , quam non habent: nec ministros creare, qui non sunt. Nec per conniventiam Judicantium, omniumque, quibus per Constitutiones paternas super hoc cura mandata est, ejusmodi audacianegligatur, & crescat. §. 1. Ha- reticorum autem vocabulo continentur , & latis adversus eos sanctionibus succumbere debent, qui 9 vel levi argumento [a] judicio catholicx religionis, & tramite detecti fuerint deviare. Datum 3. Non. August. Mediolani , AUSONIO & OLYBRIO COSS. Z 79 (i. V. §. 4. supr. h. I. (2. Nov. 42. Nov. 45. Nov. 109. Nov. 1.32. ( 3. Nov. 45, 17-d. ■ J s , J \T„~. 4 * All44- A V— O.YVVW ATCV. iwy, --v- v *#• - Nov. 129. Nov. 144, (4. Nov. 109. c. 1. Nov. 49. prme. (ß. 1 . 12. infr. qui potiar es. (7. Nov. 109. (8- i. 8- infr. de malef. isi maihem. (9. V. 1 . 12. in pr. infr. h. t. Nov. 109. in pr. verf. ■ AC >:aCi -ifeiff ijir: lil, C: i!t:.:ur. 3. itnpp. ARCAD. L HONOR. AA. Clearcbo Prxfecto Urbi. ("''Uncti hxretici procul dubio noverint omnia sibi loca roadimen- ^ da esse : sive lub ecclesiarum nomine teneantur, si vtdicicenicu appellentur, vel etiam decanica : sive in privatis xdifcus, vel io. cis hujusmodi coetibus copiam prxbere videantur: his xdibus, vel locis privatis, ecclesix Catholicx vindicandis. §. I. Ad hoc interdicatur his omnibus, ad litanias faciendas nocte, vel die prophanis coire conventibus: statuta videlicet condemnatione centum librarum auri contra officium sublimitatis tux; vel [Prxsidi&Ie, quinquaginta,'] si quid hujusmodi fieri vel in publico, vc! ia privatis xdibtis concedatur. Dat. 5. Non. Martii ARCADIO 4. & HONORIO 3. AA. COSS. 396. 4. Iidem & THEOD. AAA. ad Senatorem P. Urb. jyTAnichxos seu Manichxas vel Donatistas meritiffima severitate persequimur. Huic itaque hominum generi nihil ex moribus, nihil ex legibus commune sit cum exteris. §. 1. Ac primum quidem volumus esse publicum crimen : quia', qnodin religionem divinam committitur, in omnium fertur injuriam: quos bonorum etiam [omnium] publicatione 11 persequimur. §. 2. Ipsos quoque volumus amoveri ab omni liberalitate & succeffione quolibet titulo veniente. §. 3. Praeterea non donandi, non emendi , non vendendi, non postremo contrahendi cuiqifam convicto relinquimus facultatem. §. 4. I11 mortem quoque inquisitio extendatur: Nam si in criminibus Majestatis 12 licet memoriam accusare defuncti , non immerito & hic debet subire [tale] judicium. §.Ergo & suprema illius scriptura irrita sit: sive testamento, live codicillo , sive Epistola 13 : sive quolibet alio genere reliqueritvo- htereticos. (10. I. 2. supr, de summa Trin. I. I i-supr. de episcop. Esi cler. I. 5. infr. de his qui ad ccclef. Nov. 37. verf. nulla. Nov. 131. c. 14. Nov. 132. /. 1. §. i.ff. de colleg. (11. Excip./. infr. h. t. (12. L ult. infr. adleg. Jul. majeft. (iz. l.ult. infr. [fantil. ecrifc. — 65 ■ De haereticis & Manichasis, &c. 66 luntatcm, qui Manichxus fuisse convincitur. §. 6. Sed nec filios heredes eis exiliere , aut adire permittimus, nisi ä paterna pravitate discesserint: Delicti enim veniam pcenitentibus i damus. §. 7. In eos etiam auctoritatis nostr® aculei dirigantur , qui eos domibus suis damnanda provisione defendunt. §. 8. Servos insuper extra noxam esse volumus; si dominum sacrilegum evitantes , ad Ecclesiam Catholicam servitio 2 fideliore transierint. Dat. 8. Calend. Mart. Roma , HONORIO 7. & THEODOSIO 2. AA. COSS. 407. Nova Constitutio FRIDERICI Imperatoris de statu & consuet. §. fi vero dominus. Collat. 10. Constitut. sin. vero dominus temporalis requisitus est admonitus ab Ecclcjia terram suam purgare neglexerit ab haeretica pravitate , post annum ä tempore monitionis elapsum , terram ipsius exponimus Catholicis occupandam : qui eam , exterminatis hareticis , absque ulla contradictione possideant, £st in fidei puritate conservent: salvo sure domini principalis , dummodo super hoc nullum pr testet obstaculum , nec aliquod impedimentum apponat. Eadem nihilominus lege observata contra e os , qui non habent domos principales. Nova Constitutio FRIDERICI Imp. de statu & consuet. §. credentes, coiiat. 10. const. fin. QRedentes pr teter ca receptatores , U defensores , est fautores haereti- ccrum damnamus , firmiter statuentes , ut Ji, postquam quilibet talium fuerit excommunicatione notatus , satisfacere cqntempjh it intra annum : ex tunc ipso jurefit infamis , nec ad publica officia , seu co>'j lia , vel ad eligendum aliquos adhibeatur , neque ad testimonium tdn ittatur. Sit etiam intestabilis , ut nec testandi Uberum habeat fatuitatem, nec ad hereditatissuctcstionem accedat. Nuiius pratereo ei super qu.ocunquc negotio , sed ipse aliis respondere cogatur. .Quod fi forte judex extiterit: ejus sententia nulium obtineat firmitatem, me causa aliqua: ad ejus audientiam perferuntur. Si vero fuerit advocatus: ejus patrocinium nullatenus admittatur. Si tabellio: instrumenta per ipsum confesta nullius penitus momenti censeantur. ;. Impp. THEOD. & VALENTINIANUS C. Florentio P. P. ^Riani, & Macedoniam', Pneumatomachi, Apollinariani, No- vatiani, seu Sebatiani, Eunomiani, Tetradit®, scii Tessare- scsdecadits, Valentiniani, Pauliani, Papianist® , Montanist» seu Priscillianift» , vel Phryges, ve! Pepuzitae , Alarcionist® , Borborit®, Messaliani, Euciiit® live Enthousiast®, Donatistx 3, Amliani, Hydroparastat» , Tascodrogitx, Batrachitx, Hermoge- niani, Photiniani, Pauliniani, Marcelliani, Ophitre, Encratist®, Carpocratit®, Saccophori, & qui ad imam usque scelerum nequitiam pervenerunt Manichaei, nusquam in Romanum locum conveniendi morandique habeant facultatem : Manichxis etiam de civitatibus pellendis, & ultimo supplicio tradendis: quoniam his nihil relinquendum loci est , in quo ipsis etiam clementis fiat injuria. f Cunctis quoque legibus, qu® contra eos exterosque , qui nostra fidei refragantur, olim diversisque temporibus lat» sunt, semper viridi observantia valituris, sive de donationibus in h»reticerem conventicula (qu® i pii audacter Ecclesias nuncupare conantur) factis, sive ex ultima voluntate rebus qualitercunquc relictis, uve de privatis nidificiis, in qu» domino permittente vel eomiiven- te convenerint, vencrand® nobis Catbolic® Ecclesi® vindicandis: sive de procuratore, qui hoc nesciente domino fecerit, decem librarum auri multam, vel exilium , si fit ingenuus, subituro : metallum vero post verbera, si servilis conditionis sit. f Ita ut nec m publicum convenire locum , ncc aulificare sibi quasi 4 Ecclesias, nec ad circumscriptionem legum quicquam meditari valeant, omni civili L militari, curiarum etiam , 81 defensorum, & judicum sub viginti librarum auri interminatione prohibendi auxilio. Iliis etiam omnibus in sua manentibus firmitate, qu® de militia poenisque variis, deque diversis sunt haereticis promulgata: ut ncc spe- ciale quidem beneficium adversus leges valeat impetratum. Datum '-'anstaut inop. z. Cal. Jun. FELICE & TAURO COSS. 428. 6. Udem A A. ad Leontium P. Urbi. JjAmnato portentose superstitionis auctore Nestorio nota congrui nominis ejus i nuratur gregalibus, nec Christianorum appella- 0-. Immo vide l. 3. vtrs Jcd nec. irfr. de apoftat. (r. V. infr. ° ne Christian, mancip. (3. /. q.supr.h.t. (4. v.l.^.supr. ’”f r - tod. (;. Nov. 109, (6. I, 8. I. 16. in fin, infr. h. 1 0 M. II. tione abutantur 5: sed quemadmodum Ariani ab Ario, lege divae memori» Constantini ob similitudinem impietatis: Porphyriam i Porphyrio nuncupantur; sic ubique participes nefari® scct» Ne- storii, Nestoriani vocentur: ut cujus scelus sunt in deserendo Deum imitati, ejus vocabulum jure esse videantur sortiti. §. 1. Nec vero impios libros nefandi & sacrilegi Nestorii adversus venerabilem orthodoxorum sectam dccretaque sanctissimi coetus Antistitum Ephesi habiti scriptos habere, aut legere , aut describere quisquam, audeat: quos diligenti studio requiri ac publice comburi 6 decernimus , ita nt nemo in religionis disputatione aliquam supradisti nominis faciat mentionem: aut quibusdam eorum habendi concilii gratia, in xdibus, aut villa, aut suburbano suo, aut quolibet alio loco conventiculum clam aut aperte prxbeat: quos omnes coetus celebrandi licentia privari statuimus. Scientibus universis, violatorem hujus legis publicatione bonorum esse coercendum. Dat. 8. Caleud. August. Conftantinop. THEODOSIO IJ. & VALENTINIANO 4. AA. COSS. 435. 7. Iidem AA. Florentio P. P. ("''Uriales 7 omnium civitatum onerosis, quin etiam militi®, seu ^ diversis officiis Facultatum & personalium munerum obligatos, filis ordinibus cujuscunque fest® sint, inh®rere censemus , ne videamur hominibus exerrandis, contumelioso ambitu immunitatis beneficium prsstitisse, quos volumus hujus Constitutionis auctoritate damnari. Dat. Prid. Cal. Febr. THEODOSIO A. 16. & FESTO COSS. 439- 8. Impp. VALENT. & MARTIANUS AA. Palladio P. P. QUicunque in hac sacra Urbe, vel Alexandrina, vel in eninl iEgyptiaca dioecesi , diversisque aliis provinciis Eutychetis profanam perversitatem sequuntur, & ita non credunt, ut trecenti decem & octo sancti patres tradiderunt , Catholicam fidem in Ni- exns civitate fundantes: centum quoque & quinquaginta alii venerabiles Episcopi, qui in alma urbe Constantinopolitana postea convenerunt: & sicut 8 Athanasius , & Theophilus, & Cyri!Ius sanctx recordationis Episcopi Alexandrin® civitatis credebant, quos etiam Ephefina Synodus ("cui beat® memori® Cyrillus praefuit , in qua Nestorii error expulsus est) in universis secuta est, quos & nuper venerabilis Chalcedonensis Synodus est secuta, prioribus conciliis sacerdotum ex omni prorsus parte consentiens , nihilque adimens sacrosancto symbolo , neque adjiciens , sed Eutychetis dogmata funesta condemnans: sciant se esse haereticos "[ ApoIIinaristas: ] Apollinaris enim facinorosiflimam sectam Eutyches & Dioscorus 9 mente sacrilega sunt secuti. §. 1. Ideo- que bi homines, qui Apollinaris vel Eutychetis perversitatem scquuntur, illis poenis, qu® Divorum retro Principum Constitutionibus contra ApoIIinaristas, vel Serenitatis nostr® postmo- dum sanctionibus contra Eutychianistas, vel hac ipsa Augustissima lege contra eosdem decret® sunt, noverint se esse plectendos. §. 2. Idcirco ApoIIinaristas, hoc est, Eutychianistas, (quibus etsi est in appellatione diversitas, tamen est in hxrefis pravitate conjunctio , & dispar quidem nomen, sed idem sacrilegium) sive in bac alma urbe , diversisque provinciis , sive in Alexandrina civitate, sive intra iEgvptiacam dioecesin sunt, [&] neque ita credunt, ut prxdicti venerabiles Patres credebant, neque viro reverendisiimo Alexandrin® urbis Antistiti Procerio fidem orthodoxam tenenti communicant, Episcopos , & presbyteros, aiiosve clericos creare, & habere prohibemus : scientibus tam his Eu- tychianistis, & Apollinaristis , qui ausi fuerint cuiquam Episcopi, vel presbyteri , vel clerici nomen imponere, quam his , qui pasti fuerint impositum sibi nomen sacerdotale retinere , poenam exilii cum facultatum suarum amissione sc subituros. §. 3. Universi praeterea Apollinarist» vel Entychianistx non ecclesias , non monasteria sibi construant, parasynaxes, & conventicula tam diurna, quam nocturna non contrahant : neque ad domum vel possessiones cujissquam , neque ad monasterium vel quemcunque alterum locum operaturi fest» funestiflimx congregentur. Quod si fecerint, & hoc factum fuisse domino volente constiterit: post rem in examine judicis approbatam, domum vel possessionem ejus, in qua convenerint, vel m onasterium ejus civitatis orthodo- t. I. 3- §• 2 -s !: P r - de summa Trin. I. 10. supr. de episcop. aud. Nov. 42 . c. I. (7. /. 12. infr. h. 1.1. 49. infr. de decur. Nov. 45. (g. Adde l. 1 . supr. de summa Trin. (9. Nov. 109. £ Xte 6 ? Codicis Lib. I. Tit V. 68 XX ecclesia, in cujus territorio est , jubemus addici. I Si vero ignorante domino, sciente vero eo , qui peniiones domus exigit, vel actore [ vel conductore ] prxdii parasynaxes , & conventicula interdicta collegerint, conductor vel procurator, sive actor, vel quicunque eos in domum vel pofleffionem, vel monasterium receperint, ac pasti fuerint illicitas parafynaxeis conventusque celebrari, si visis & abjectae sint conditionis, fustibus publice & in pcenam suam , & in aliorum coerceantur exemplum : si honesta: vero sint persona, decem libras auri, multae nomine, fisco nostro cogantur inferre. §. 4. Nullum prxterea Apollinaristam vel Entv- chianiilam ad aliquam jubemus aspirare militiam. Et si inventi fuerint militari cingulo soluti : honestorum hominum & palatii communione priventur. Nec in aliena , nec in qua nati sunt civitate , vel vico , aut regione versentur. Si qui vero in hac alma urbe nati sunt, tam sacratissimo comitatu, quam omni per provincias metropolitana civitate pellantur. §.5. Nulli insuper Euty- ehianist« vel. Apollinaristie publice vel privatim convocandi erntus , vel circulos contrahendi, & de errore haeretico disputandi 2, ac perversitatem facinorosi dogmatis adserendi tribuatur facultas. f Nulli etiam contra venerabilem Chalcedonenscm Synodum liceat aliquid vel dictare; vel scribere, vel edere , atque emittere, aut aliorum dicta vel scripta super eadem re proferre. Nemo hujusmodi habere libros 3, & sacrilega scriptorum audeat monumenta Tervare. Quod si qui in his criminibus fuerint deprehensi, perpetua deportatione damnentur. Eos vero, qui discendi studio adierint de infausta haresi disputantes, decem librarum auri, qua fisco nostro inferenda sunt, jubemus subire dispendium. Ultimo 4 etiam supplicio coerceantur, qui illicita docere tentaverint. Omnes vero hujusmodi chartae, ac libri, qui funestum Eutychetis [ scilicet] & Apollinaris complexi fuerint dogma , incendio concrementur -. ut facinorosa: perversitatis vestigia flammis combusta depereant. iEquum namque est, ut immaniffimasacrilegia par poenae magnitudo percellat, f Scientibus moderatoribus provinciarum , eorumque apparitoribus, defensoribus etiam civitatum: quod si ea , quae legis hujus religiosistima lanctione custodienda decernimus, aut neglexerint, aut aliqua permiserint temeritate violari: denarum librarum auri multam fisco [ nostro ] inferre cogantur: insuper etiam existimationis fu« periculum sustinebunt. Dat. Constantinop. Id. Aug. CONSTANTIO & RUFO COSS. 457. 9. Imp. MARTIANUS. XJUmanum & pium hoc arbitrati, hareticos permittimus sepeliri legitimis sepnlchris. Dat. Constantinop. Id. Aug. CONSTANT. & RUFO COSS. 457. Epitome superioris Constitutionis ex Nomocan. tit. 12. cap. 2. TJiEretici legitimo modo, ut exteri, sepeliuntor. 10. Imp. ANASTAS. A. Erythrio PP. Cl qui orthodox« religionis emptione vera , vel fictitia aut quo- " cunque alio jure , vel titulo prxdia , vel possestiones, resque immobiles, in quibus orthodox« fidei Ecclesiae vel Oratoria constituta sunt, in haretic« 5 secta , & contrari« 6 orthodox« fidei sententiam quamcunque personam transferre voluerint: nullam hujusmodi vel inter vivos habitam, vel secreto judicio compositam valere volumus voluntatem , etiamsi ab orthodox« fidei venditore, vel quocunque modo alienatore commentitio sub qualibet occasione fuerint affignata: sed irrita omnia hujusmodi documenta , & tan- quam nec penitus scripta esse censemus. Hsc enim prxdia & pos- feffiones, qnx in hxreticas personas quocunque modo translata fuerint vel collat«, sisei 7 nostri juribus decernimus vindicari. Sive enim apud dominos possessoresve orthodoxos ea praedia maneant , sive ad sisei nostri jura pervenerint: necesse est, in his Ecclesias & Oratoria constituta diligentius & solicitius instaurari. Nostra etenim Serenitatis undique ad hunc exitum providentia ducit, ut omnipotentis Dei templa, [ in quibus nostra fidei instituta perdurant] cultu assiduo per omnia secula reditiva serventur. Nec enim dubitari potest: si in hareticos tales veniant possessiones , in quibus vera fidei Ecclesia vel Oratoria constituta sunt, & integri- (1. I. i^.fupr. de epifeop. I. Z. supr. I. 10. infr. h. t. Nov. 131. c. 14. Ncv. 132. (2. 1 . a,.supr. desmnma Tritt . (3. I. 6. §. i.supr. r/' 1 ^ ,mno vule l. 8. infr. Aemaleficis. (;. Nov. izi. c. 14. j o 's *' 2 r§’ ' l -J’ u l‘ y -h. t. (7. Immo vide l. 3. I. 5. verf. cunelis.. L- 3- supr. ead. Nov. ii;, c. 3. §. 14. Nov. 131. c. 14. vers.st\ tas colitur: omnimodo ab his deseri, atque destitui, [&] omni cultu vacare , omnibus sacris & solitis viduari mysteriis, omni splendore privari, [ nullis populorum conventionibus, ] nullis clericorum observationibus celebrari, & ex hoc sine dubio easdem Ecclesias perire, ruere , & complanari. Nec enim de earum in- stauratione haretici potuerunt aliquando cogitare , quas penitus esse nolebant. Qua omnia resecantes ad präsentem legem pervenimus. Dat. Id. August. BOETIO & EUTHERICO VV 00. OOSS. qii. II. * Graea Constitutio ANASTASII, aut JUSTINIANI. Ejus epitome. TTBicunque Manichxi inveniantur 8 , capite damnandi sunt ^ Alia epitome ex Eclog, ßctcih- lib. I. tit. ortjt M*u%aiwv, cap. 2S- MAnichao in loco Romano degere deprehenso , caput amputat«. x ^ 12. Graea Constitutio JUSTINI A. Ejus epitome ex coHecliene Graea Constitutionum Ecclejiafticarutn. ]\T Anichai undique expelluntor, & capite puniuntor, f Reliqui 1 x autem haretici (hareticus est 9 omnis non orthodoxus) & Graci [ seu pagani ] &Judxi, L Samarita prohibentur magikra- tnm gerere, & dignitatem habere , aut jus dicere, aut defensores , aut patres civitatum fieri, ( ne habeant licentiam vexare, aut judicare Christianos, aut Episcopos.) Item militare 10 quoque prohibentur, praterquam si ex genere cohortalinorum sunt: hi enim manent, onera quidem sustinentes: non offendentes autem, neque in orthodoxos quid exequentes in publicis , vel privatis caulis. Qui autem tentaverit quid horum facere, praterquam quod Fastum pro infecto erit, dabit etiam XX. libras, & qui publicis ipsos descriptionibus inserere conati fuerint, etiam xx. & Prasides quinquaginta: & omnes ha privatis rebus inferuntur. f Excipiuntur Gothi, qui fiunt Foederati, & aliter, prout visum Imperatori fuerit, honorantur. Alia ejusdem pars ex Theodoro Hermopolita. §. 1. Parentibus diversa fidei existentibus & religionis 11, illius sententia pravaleat, qui ad orthodoxam illos elegerit perducere fidem : & quamvis pater sit, qui contradicit: ne eximie succcnsendi materiam captans, necessariis eos privet alimentis, aut aliis necessariis expensis. 13. Graea Constitutio Justini, vel Justiniani. Ejus Epitome. Uctsretici patres nihil habentes legitimum , quo accusent orthodo- A xos filios, coguntur prater facultates suas etiam alimenta erogare illis, & reliqua necessaria, & conjungere (in matrimonium) orthodoxis, & dare dotes & antenuptiales donationes, providenti} Prasidnm & Episcoporum. §. 1. Orthodoxi 12 filii hireticorum, qui nihil deliquerunt in parentes, illibatum accipiunt, & indemi- nutum , quod eis ab intestato competit, & adversus hac facta ultima voluntas infirmatur: conservatis libertatibus, nisi aliqua lege prohibeantur. Si vero quid deliquerint in parentes, accusantur, & puniuntur. Habent autem , & cum deliquerint, quartam facultatum ipsorum [partem,] testamento facto. §. 2. Eadem & in Judaeis & Samaritis obtinent. 14. ¥ Graea Constitutio ejusdem Imperatoris. * Epitome ex Graea collectione Constitutionum ecclesiasticarum & Nomocan. tit. 12. cap. 2. UfEretici synacteria, seu collectas facere non possunt, aut para- synaxes 13 , aut synodos, aut ordinationes , aut baptismata, aut Exarchos habere , ant paternitates seu abbatias, aut defensiones instituere, aut curare seu administrare villas per seipsos, aut per interpositas personas , aut quid prohibitorum facere. Qui transgressus hac fuerit, ultimum 14 supplicium luit. 1;. Graea Constitutio. Epitome 'ex indice Basilicorum uoerx AI Anichai liberos quidem habentes orthodoxos 15, ineos&lolos ab intestato (transmittant : nulli) autem alii viventes aut autem orthodoxus. Nov. 132. (8. 1. 12. infr. 1. ?• supr. h.t. (?> V- l. i.supr. eod. Nov. 109. prine. (10. /. 18. fr. infr- b. t. (n- *!• /. 18. §. 1. (12. Adde Nov. 115. c. 3. §.14.1.4. §.6.s‘pr-l- '5- infr. h. t. (13. 1. 8. §. 3. supr. eod. Nov. 37. Nov. 132. (14- I mffl0 vide l. 8. §s. supr. h.t. (1;. I. 4. §. 6. 1. 13. §. i.supr. eod. morien- 6g De haereticis & Manichaeis, &c. 70 oiorientcs alienanto, (seu per institutionem, seu per legatum , j seu per donationem) omnimodo eorum facultatibus ad tiscalem redituris rationem 16. Grxcx Constitutionis epitome, ex collectione Graea Ecclesiasticarum Constitutionum. CX Manichso fastus orthodoxus, si inventus fuerit ea, qua *-* [pristini] erroris erant, facere , autsaltem una degere dnnta xat, & conversari cum Manichaeis, nec confestim prodiderit illa competenti judici, ultimo 1 supplicio punitur. §. 1. Idem, qui in dignitatibus & militiis sunt, solicite eos , qui in suo consortio sunt ejusmodi, inquirant, & prodant: quia li comprehensus inaniebaris dixerit feriri se , & nosci talem a quibusdam , congrue illi puniuntur, ut qui eadem deliquerint, tametsi n n sint tales : eadem enim delinquere videntur scientes quidem delinquentem, non facientes autem illum manifestum. §. 2. Qui habet libros Mani- chaicos, & non manifestat eos, ut comburantur 2, punitur. 17. Grxcx Constitutionis JUSTIN. epitome ex eadem collectione. OAnstx &c. Samaritanorum fynagogse destruuntur : & , si alias ^ tentent facere , puniuntur. §. 1. Non'3 potiunt successores habere ex testamento , vel ab intestato, prxter orthodoxos : neque donant, aut aliter alienant hi, qui non sunt orthodoxi : sed fiscus ipsa vindicat providentia Episcoporum & Praesulum. 18. Grxcx Constitutionis ejusdem JUSTINIANI epitome ex eadem collectione. Q Ux de Samaritis lege statuta sunt 4 circa synagogas & successiones, obtinent & in Montanistis, & Aseodrogifs, & Ophi- tis. Soli enim orthodoxi succedunt ipsis ex testamento, & ah intestato, & legata capiunt: exteri autem hxretici, id est, qui non sunt orthodoxi, & Grxci, seu Pagani, & Samarita:■ nmi militant 5 , neque ulla dignitate decorantur, neque publicam adipiscuntur curam , neque docent, neque advocationibus funguntur. Si vero quis ad ea obtinenda simulet se orthodoxum , & appareat uxorem habens, aut liberos hxreticos , L non adducat ipsos ad or- thodoxiam , ejicitur. Si vero etiam lateat, non potest quid sua tum rerum donare, aut aliter alienare hxretico , sed hxc & haereticam delatam ipsius succeffionem vindicat fiscus 6 : In universum enim , qui participes sunt militis , aut dignitatis , aut advocatio nis, aut publicae liberalitatis, aut applausus, solos orthodoxos habent successores , & res ipsorum quocunque modo ad haereticum delatas, fiscus vindicat. § 1. Si alter conjngum orthodoxus sit, & alter haereticus , oportet fieri liberos eorum orthodoxos 7 : Quod fi ex his alii orthodoxi sia: t, alii hxretici maneant, soli suc- ledjnt utrique parenti orthodoxi. 8 Si vero omnes sint haeretici, «ognati orthodoxi succedunt, aut iis non existentibus fiscus. §. 2. Habet Constitutio > diversas poenas contra neglectores, & non persequentes aut indicantes Praesides & officia civilia,- vel militaria, & Episcopos , qui quidem &.de neglectoribus Praesidibus referunt Principi: pcenx vero fisco applicantur. 19. Idem A. Juliano PP. POgnovimus 9 multos esse orthodoxos liberos , quibus nec nater , nec mater orthodoxa sunt religionis. Et ideo sancimus : ut non tantum in casu, libi alter [non] orthodoxae religionis est, sed etiam in his casibus, in quibus uterque parens aliena: sectae fit, id est, pater & mater : hi tantummodo liberi ad eorum succeffionem, sive ex testamento, sive ab intestato vocentur , & donationes, seu alix libertates his accedere possint, qui orthodoxorum venerabili sunt nomine decorati: exteris liberis eorum , qui non Dei omnipotentis amorem , sed paternam , vel maternam impiam affe- stionem secuti sunt, ab omni beneficio repellendis, f Idheris autem orthodoxis non existentibus, ad agnationem, vel cognationem eorum (orthodoxos tamen easdem res, vel successiones pervenire. f Quod si [nec agnatio] vel cognatio resta inveniatur; tunc easdem res fisci io nostri juribus vindicari. §. r. Sed ne videamur morientibus quidem genitoribus, liberis providere, viventibus autem nullam inferre providentiam : (quod etiam ex facto nobis (1. 1 . I. ii. /. 12. supr. eoi. (2. I. 6. §. i.supr. eotl. (3. Nov. 129. Nov. 144. (4. /. iq.supr. h.t. (9. /. 15. /. 19. /. 20.supr. ieepiscop.aitd.l. 12. supr. b.t. (6. d. Nov. 144. c. 1. addeiVbw. Il5.c.3.§, 14. (q.x.l.12.insin.supr. h.t. (8. /. 15. supr. eod. ( 9 - 1 . 4- §.6.1.15. I- ii-supr. eod. (10. Vide tainen Nov. 115. *• Z'§-I 4 - (11. 1 . 13.pr.supr. b. t. I. 14. infr. dejur. dot. (12.d. cognitum est) neccffitatem imponimus talibus genitoribus orthodoxos liberos secundum vim patrimonii alere , & omnia eis prxsta- re, qnx ad quotidianae vitx conservationem sufficiant: sed & II dotes pro filiabus & neptibus dare, & ante nuptias donationes pro filiis, vel nepotibus perscribere , in omni casu secundum 12 vires patrimonii hujusmodi liheralitatibus xstimandis : ne propter divini amoris.electionem , paterna , vel materna sint liberi provisione defraudari, f Omnibus videlicet, qux nostrx Constitutiones 13 de poenis Paganorum , & Manichxorum , & Borboritarum , & Sa- maritarum, Montanistaruin, & Tascodrogitarum , & Ophitarum , exterorumque hxreticorum jam constituerunt, ex hac nostra Lege confirmandis, & in perpetuum valituris. Dat. Consi. 10. Lai. Dee. LAMPADIO & ORESTE VV. CC. COSS. 530. In AUTHENT. Ut cum de app. cog. §. generalem, coli. 8- tit. 16. al. tit. u. seu Nov. 115. cap. 3. §. 14. jDem est de Nestorianis Fst Acephalis: quiast quis ex his liberos habet ecclesia sancta communicantes, his solis ex testamento velab inte- fluto hereditatem transmittere potest. Si vero permixti sunt, portio infidelium interivi refideat penes orthodoxos: ipfis,stconverfifuerint, restituenda quidem,sed absque ratione fructuum N administrutionis. Permanebit autem apud orthodoxos,st ipstperseverent in nequitia. Si autem omnes liberi perverstfint, vocentur agnati reche fidei. Quibus non inventis,st clericus fuerit, ab ecclesta intra annum 14 admittatur : quo transacto , fi non fuerit clericus , succedat fiscus. In AUTHENT. De statu & consuetud. §. Gazaros. coli. 10, constit. fin. (sAzaros , Patarenos, Leonistas , Speronistas , Arnoldiflas , Circumcisos, est omnes hareticos utriufquesexus, quocunque nomt- ne censeantur, perpetua damnamus infamia, distidamus , atque battuimus : censentes, ut omnia bona talium confiscentur, nec ad eos ulterius revertantur : ita quod filii eorum adsuccefiionem eorum pervenire non pojjint, cum longe gravius fit, aternam, quam temporalem ostendere majestatem. §. I. Qui autem inventi fuerint sola suspicione notabiles: nifi ad mandatum Ecclesia juxta considerationem suspicionis, qualitatemque persona , propriam innocentiam congrua purgatione monstraverint: tanquam infames est banniti ab omnibus habeantur: ita quod fi fic per annum permanserint, extunc omnes tanquam hareticos condemnamus. 20. Const. Grxcx Epitome ex ead. collectione. j^/Eretici communicantes., aut synaxes 15 , aut baptismata Facientes puniuntur, ut qui leges transgrediuntur : & qui 16 domos ipsis ad hoc praebent, jam sancitis poenis subjiciuntur. §. 1. Soli orthodoxi intra sacra septa habentes ergasteria, utuntur privilegiis, non item hxretici, qui nec intra sacra septa negotiantur, ne divina audiant mysteria. §.2. Montanistx vero, neque commorantur cum his, qui ex his'orthodoxi Facti sunt : & qui dicuntur ex ipsis episcopi, aut clerici, expelluntur urbe Constan- tinopolitana. §.3. Vetantur mercari 17 mancipia, neque erogationes percipiunt, qui ex his egentes sunt, eas, qux dicuntur honoraria ex judieiis, vel ecclesiis: & qui tribuit eis irrationabilem prxfecturam, decem libris multatur, & decem quoque libris Praesides ex negligentia, & Comes privatarum , & Officium eorum. ri. Idem A. Jouini PP. ( YUoniam multi judices in dirimendis litigiis nos interpellaverunt, v "'- nostro indigentes oraculo , ut eis reseretur, quid de testibus 18 hxreticis statuendum fit, utrumne accipiantur eorum testimonia, an respuantur : sancimus, contra orthodoxos quidem litigantes nemini hxretico, vel his etiam, qui Judaicam superstitionem colunt, esse in testimonia communionem : sive utraque pars orthodoxa sit, sive altera. Inter se autem hxreticis , vel Judaeis, ubi litigandum existimaverint, concedimus Fiedus permixtum, & dignos litigatoribus etiam testes introducere: exceptis scilicet siis , quos vel Manichaictis furor , (cujus partem & Borboritas 19 esse manifestum est) vel Pagana superstitio detinet; Samaritis nihilominus , & qui illis non absimiles sunt. Montanistis, & Tafcodrogitis , & I. 13. I. 60. js. de jure dotium. (iZ- tit. II. infr. depagan. I. 4. I. 12. supr. I. 21. infr. h. t. (14. AddeiVe«. 123. c. 43. in sin. (15 l. iq.supr. h.t. (16. 1.3. supr. eod. (17. Nov. 144. c. 2. in sin. tit. 10. infr. hoc lib. ne Christian, mancip. (iz. Nov. 45. c. 1. (19. /. 5. /. 19. in fin. siipryh. t. E r Ophitisi 71 Codicis Lib. I. Tit VI. VII. 72 Ophitis; quibus pro reatus similitudine omnis legitimus i a dius Interdictus est. Sed his quidem, id est, Maniunxis , Borboritis , & Paganis, necnon Samaritis , & Montanistis, & Tascodrogitis, Si Ophitis omne testimonium , sicut & alias legitimas conversationes, sancimus este interdictum. Aliis vero haereticis tantummodo judicialia testimonia contra orthodoxos, secundum quod constitutum est, volumus elfe inhibita. Cxterum testamentaria testimonia eorum, & qux in ultimis elogiis , vel in contractibus consistunt, propter utilitatem necessarii lisus, eis sine ulla distinctione permittimus , ne probationum facultas angustetur. Dat. 5. C'alend. Antust. Conjlantinop. post Consulatum LAMP. & ORESTIS VV. CC. $3*. 2i. Idem A. Joanni P. P. TJIvinam nostram sanctionem , per quam jussimus neminem erro- Anm Umva^mAVIII re constrictum hxreticorum , hereditatem , vel levatum , vel fideicommissum accipere, etiam in ultimis militum 2 voluntatibus locum habere prxcipimus , sive communi jure , sive militari testentur. Dat. Calend. Septemb. post Consulatum LAMPADII & ORESTIS VV. CC. ann. secundo [Imperii JUSTINIANI] SZr. ad T I T. Vi. NE SANCTUM BAPTISMA iteretur. I. Imppp. VAL. VALENS & GRAT. AAA Flavianum vicarium Africx. ANtistitem , qui sanctitatem baptismatis illicita usurpatione ge- minaverit, sacerdotio indiguum esse censemus, f Eorum enim condemnamus errorem, qui Apostolorum praecepta calcantes, Christiani nominis sacramenta sortitos, alio rursus baptismate non purificant, sed incestant, lavacri nomine polluentes. Dat. 16. Cal. Novemb. Constantinop. GRAT. A. 4. & MEROBAUDE COSS. 377. 2. Impp. HONOR. & THEOD. AA. Anthemio PP. CI quis rebaptizare quempiam de ministris Catholicx sectx fuerit detectus, una cum eo, qui piaculare crimen commisit, ( si tamen criminis per aetatem capax sit] & hic, cui persuasum sit, ultimo 3 supplicio percellatur. Dat. 12. Calend. Aprilis , Constantinop, LUCIO V. C. COS. 413. 3. Impp. THEOD. & VALENT. AA. Florentio PP. ■MUIli haereticorum danda licentia est, vel ingenuos , vel servos a proprios , qui orthodoxorum sunt initiati mysteriis , ad suum CI quis defunctum 4 violat», atque deserta Christiane religionis ‘ 5 accusat, cumque velad sacrilegia templorum, vel?dritus Jnl daieos tranfiisse contendit, eaque gratia testari minime potuisse : confirmat: intra juge 5 quinquennium , quod [de inofficiosis« ' 1 actionibus constitutum est, proprias exigat actiones, futurique judicii hujuscemodi sortiatur exordium. Dat. 12. Cal. T un Fata vii, MEROBAUDE 2. & SATURNINO COSS. zqq. ' 3. Imppp. THEOD. VALENT. & AKCAD. Flavio P. P. UT, qui sanctam fidem prodiderunt, & sanctum baptisma hsre- tica superstitione profanarunt, ä consortio omnium segregati sint, ä testimoniis alieni, testamenti (ut ante jam sanximus) non habeant factionem , nulli in hereditate succedant, ä nemine seri- ' bantur heredes. Quos etiam prxeiperemus 7 procul abjici, ac longius amandari, nisi pcenx visum fuisset esse majoris, versari inter homines, & hominum carere suffragiis, f Sed nec unquam in statum pristinum revertantur : nec flagitium horum obliti rabi- tur poenitentia 8: neque umbra aliqua exquisita defensionis, aut ■;% muniminis obducetur : quoniam quidem eos, qui fidem, quare ILo dedicaverant, polluerunt, & prodentes divinum mysterium :n - : ~- profana migraverunt; tueri ea, quae sunt commentitia & concinnata, non possunt. Lapsis etenim & errantibus subvenitur: per. ditis vero, hoc est, sanctum baptisma profanantibus, nullo remedio poenitentia:, (quae solet aliis criminibus adesse) succur.-mir. Dat. 5. Id. Maji, Concordia ;, T ATIANO & SYMMAlHO COSS. 391. .»t, 4. Impp. THEOD. & VALENT. AA. Basso PP. -a , jjPoftataruw sacrilegum nomen, singulorum vox continua accu- ... f, satione incesset, & nullis 9 finita temporibus hujuseenn di sr criminis arceatur indago. Quibus quamvis praeterita interdicta fur- ficiant, tamen etiam illud iteramus , ne, postquam ä fide devia. verint, testandi aut donandi quippiam habeant facultatem. Sed nec venditionis specie facere legi fraudem sinantur , totumque ad inte- = ~j;. stato Christianitatem sectantibus propinquis potissimum deferatur. t I11 tantum autem contra hujuscemodi sacrilegia perpetuari vo- :iL , lumtis actionem, ut universis ab intestato venientibus, etiam post 1 mortem peccantis , absolutam vocem insimulationis ccngrux non negemus. Nec id patiemur obstare, ii nihil in contestationem ~rr prophano dicatur vivente productum, f Sed ne hujus interpreta- tio criminis latius in incerto vagetur errore : eos prudentibus inse- : *"• stamiir oraculis, qui nmnine Ch> stianitatis induti , sacrificia sa- ' : crilega vel fecerint, vel facienda mandaverint: quorum etiam post rursus baptisma deducendi, necnon illos, quos emerint, vel qua-i mortem comprobata peristi ia , hac ratione plectenda est, ut dona- litercunque habuerint, nec Inm siix superstitioni conjunctos, pro- j tionibns testamentisque rescissis, hi, quibus hoc deferret legitima hibendi Catholicx sequi religionem ecclefix. Quod qui fecerint, i successio, hujusmodi personarum hereditate potiantur. Dat. 7. Id. vel, cum sit ingemo s, in se fieri passus sit, vel factum non detulerit: exilio, ac decem librarum auri multa damnabitur: testamenti & donationis fadendx utrisque deneganda licentia. Qux omnia ita custodiri decernimus, ut nulli judicum liceat delatum ad se crimen minori, aut nulli coercitioni mandare : nisi ipse idem pati velit, quod aliis dissimulando concesserit. Dat. 3. Cal. Jun. Conftantinopoli , FELICE , & TAURO COSS. 428. TIT. VII. DE APOSTATIS. i. Impp. CONST & JULIAN. CC. ad Thalaffium PP. 1 repelli, sicut de Manichxis 12 procedentium legum statuta sanxerunt. Dat. Cal. August. VALENTINIANO A. ->. & AVI INO COSS. 450. V. l.$. infr. fis. (6. I. 2,\.infin.infr.dcinost'.tefi. (7. Immo vide l. $■ infr- h. t. (8. Vide tamen /. 8. circa sin.supr. desnmma Trin. /. 4 - § j- supr. de lueret. (9. Inuro vide l. 2. supr. h.t. (10. LiP.infr.de Jmiceis. (11. Vide tamen l. sfupr. b. t. (12. Immo viae L II. 1 . 12, supr. de bteret. T I T. 73 Nemini licere signum salvatoris Ac. 74 T I T. VIII. NEMINI LICERE SIGNUM i SALVATORIS CHRISTI HUMI, VEL IN SILICE, VEL IN MARMORE AUT INSCULPERE, AUT PINGERE. I. Inipp. THEOD. & VALENTIN. AA. Eudoxio PP. PUm Iit nobis cura diligens per omnia superni Numinis religionem ^ tueri : signum Salvatoris Christi nemini licere vel insolo , vel in silice , vel in marmoribus humi positis insculpere , vel pingere : sed qiiodcunque reperitur tolli , gravissima pcena multando eo , qui contrarium statutis nostris tentaverit, 1- ecialiter imperamus. Dat. ia. Calend. Jini. H 1 ERIO & ARDABURIO COSS. 427. T I T. IX. DE JUDssiIS 2, ET CCELICOLIS. 2 1. Imp. ANTONIN. A. Claudia Tryphonino. Q Uod Cornelia Salvia Universitati 4 Judaeorum, qui in Antio- -chiensinm civitate constituti sunt, legavit, peti non potest. Datum Prid. Cal. Jul. ANTONINO A. 4. & BALBINO COSS. 214. 2. Graecae Constitutionis epitome ex eadem collectione, & Nomocan. tit. 7. cap. 4. & Eustathio de temporibus. TN festivitatibus aut Sabbatis suis Jucke i corporalia munera non obeunt, neque quicquam faciunt, neque propter publicam privatam que causam in jus vocantur ; , aut ipsi Christianos in jus vocant. Z. Imp. CONSTANT. A. ad Evagrium PP. J Udacis, [& Coelicolis,] & Majoribus eorum, & Patriarchis volumus intimari, quod, si quis post hanc legem aliquem, qui eorum feralem Fugerit sectam, & ad Dei cultum respexerit, saxis , aut asio furoris genere, (quod nunc fieri cognovimus) ausus fuerit attentare, mox flammis dandus est, L cum omnibus filis participibus concremandus. Dat. 1;. Cal. Novembr. MurgiUo , CONSTANTINO A. 4. & LICINIO 4. COSS. zi;. 4. Impp. VALENT. & VALENS AA. Remigio Magistro offie. TN synagogam Judaicae legis, velut hospitii merito, irruentes x milites jubeas emigrare: quos privatorum domus, non religiosarum loca habitationum merito convenit attingere. Datum Prid. Nonas Martias VALENTINIANO & VALENTE AA. COSS. 365. 5. Inippp. GRATIANUS . VALENTINIAN. & THEOD. AAA. Hvpatio PP. J Uffio, qua sibi Judaicae legis homines blandiuntur, perquam eis curialium munerum dabatur immunitas 6 , rescindatur. Dat. 58 . Calend. Maji, Mediolani , MEROBAUDE 2. & SATURNINO COSS. 383. 6. Imppp. VALENT. THEOD. L ARCAD. AAA. Cynegio PP. ^JE quis Christianam mulierem in matrimonium Judaeus accipiat; neque Judaeae Christianus conjugium sortiatur: nam si quis aliquid hujusmodi admiserit, adulterii vicem commiffi hujusmodi crimen obtinebit: libertate in accusandum publicis quoque vocibus relaxata. Dat. Prid. Id. Mart. Thsjsitlonicte , THEO DOSIO A. 2. & CYNEGIO COSS. 388. 7. Imppp. THEOD. ARCAD. & HONOR. AAA. Infantio Comiti Orientis. j^Emo Judaeorum inorem suum in conjunctionibus retineat, nec juxta legem suam nuptias sortiatur, nec in diversa 7 sub uno tempore conjugia conveniat. Dat. 3. Calend. Januar. THEOD. A. 3. & HABÜNDANT. COSS. 393. 8. Impp. ARC.-iD. & HONOR. AA. Eutychiano. TUdaei communi Romano jure viventes, in his causis , quae tam " ad superstitionem eorum , quam ad forum & leges ac jura pertinent, adeant solenni more judicia, omnesque Romanis legibus (1. Adde /.ii. infr. de Judais. (2. Nov. 4;. Nov. 146. Nov. Leon. 57. (3. I. 12. infr. h. t. (4. v. hic t. 20.Jp de reb. dub. (;. /. 13. infr. h. t. (6. /. 10. infr. fo I- $6. §. 3-/«fr. deepisc, (4. 1 . 16.stipr. dejudais. T I T. XI. DE PAGANIS , ET SACRIFICIIS TEMPLIS. i. Imp. CONSTANTINUS ad Taurum P. P. pLacuit omnibus locis , atque urbibus universis claudi protinus 1 templa, & accessu vetito omnibus licentiam delinquendi per. ditis abnegari. §. t. Volumus etiam cunctos sacrificiis 9 abstinere. §. 2. Quod si aliquid forte hujusmodi perpetraverint, gladio ultore sternantur , Facultates.etiam perempti fisco decernimus vindicari , & similiter puniri Rectores provinciarum , fi facinora vindicare neglexerint. Dat. Calend. Decembr. CONSTANTINO 4. & CONSTANTE AA. COSS. 3*2. 2. Imppp. THEOD. GRAT. & VALENT. A A A. Cynegio P. P. TUE quis mortalium ita faciendi sacrificii 6 sumat audaciam, ut ’ inspectione jecoris, extorumque prasagio vanae spem promis, fionis accipiat, vel (quod est deterius) futura sub exeerabili consultatione cognoscat. Acerbioris etenim imminebit supplicii cruciatus ei, qui contra vetitum , praesentium vel Futurarum rerum explorare tentaverit veritatem. Dat. 7. Calend. Jun. ARCAD. & BAUTONE COSS. 38;. 3. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. Macrobio P. P. Hispaniarum & Procliano Vicario quinque provinciarum. CIcut sacrificia templorum prohibemus , ita volumus publicorum 0 operum ornamenta servari. Ac ne sibi aliqua auctoritate blandiantur, qui ea conantur evertere, si quod Rescriptum, si quale* forte praetenditur : abreptae hujusmodi chart» ex eorum manibus ad nostram scientiam referantur. Dat. 4. Cal. Febr. Saven. THEOD. V. C. COS. 399. 4. Iidem AA. Apollodoro Proconsuli Africa. TTT profanos ritus jam salubri lege submovimus, ita festos con. ventus civium & communem omnium laetitiam non patimur submoveri. Unde absque ullo sacrificio, atque ulla superstitione damnabili , exhiberi populorum voluptates, secundum veterem consuetudinem, ministrari etiam festa convivia , quando exigunt publica vota, decernimus. Dat. 13. Cal. Sept. Patavii, THEOD. V. C. COS. 399. ;. Impp. HONOR. & THEOD. AA. populo Carthaginiensi. QMnialoca, quae sacris error veterum deputavit,'nostra rei jubemus sociari. Quod autem ex eo jure ubicunque ad lingulas quafcunque personas vel praecedentium Principum largitas, vel nostra majestas voluit pervenire, id in eorum patrimoniis »terna firmitate perduret. Ea vero, qu» multiplicibus constitutis ad venerabilem Ecclesiam voluimus pertinere, Christiana sibi merito religio vindicabit. Dat. 3. Cal. Sept. Ra-vennte, HONORIO 10. L THEODOSIO 6. AA. COSS. 41;. 6. Iidem AA. Asclepiodoto P. P. QHristianis, qui veri sunt, vel esse dicuntur, specialiter demandamus ■, ut Judaeis 7, ac Paganis quiete degentibus nihilque tentantibus turbulentum, legibusque contrarium, non audeant manus inferre , religionis auctoritate abufi. Nam si contra securos fuerint violenti , vel eorum bona diripuerint: non ea sola, quae abstulerint, sed convicti in duplum 8, quae rapuerint, restituere compellentur. Rectores etiam provinciarum ,.& Officia, & Principales cognoscant se , si non ipsi talia vindicent, sed fieri i popularibus haec permiserint, ut eos, qui fecerint, puniendos. Dat. 6. Id. Jun. Constantin. ASCLEPIODOTO L MARINIA- NO COSS. 423. 7. Impp. VALENT. & MARTIAN. AA. Palladio P. P. ... NJEmo venerandi adorandique animo delubra, qure olim jam clausa sunt, reseret. Absit ä seculo nostro infandis exeerandisque simulachris honorem pristinum reddi, redimiri sertis templorum impios i ostes, profanos aris accendi ignes, adoleri in iisdem thura , victimas caedi , pateris vina libari, & religionis loco existimari lacrilegium. Quisquis autem contra hanc Serenitatis nostra:san- (5. I. r. /. 3. 1. 7. /. 10. §. 4. infr. h. t. (6. /. I. §. lJupr-M*- (7. I. 14. supr. de Judtcis. (8. Vide tamen pr. Jnft. de vi honor, rapt. ctionem, De his, qui ad ecdesiam confugiunt, &c. 77 _ ctionem , & contra interilicta sanctiffimarum veterum Constitutio- num sacrificia exercere tentaverit: apud publicum Judicem reus tanti facinoris legitime accusetur, & convictus proscriptionem omnium bonorum suorum, & ultimum i supplicium subeat. Conscii etiam criminis, ac ministri sacrificiorum eandem poenam, qua: in illum fuerit irrogata , sustineant: ut hac legis nostne severitate perterriti , metu pcense desinant sacrificia interdicta celebrare. Quod si vir clariffimus Restor Provinciae post accusationem legitimam , & post crimen in cognitione convictum , tantum scelus dissimulaverit vindicare: quinquaginta libras auri ipse Judex, quinquaginta etiam Officium ejus conFeitim fisco nostro inferre cogatur. Dat. Prid. Id. Novembr. MARTIA. A. & ADELPHiO 0088 . 451. 8- Impp. LEO & ANTHEMIUS A A. Diofcoro P. P. ■^Emo ea, qus saepius Pagante superstitionis hominibus interdicta sunt, audeat pertentare: sciens, quod crimen publicum committit, qui haec ausus fuerit perpetrare. In tantum autem hujus modi facinora volumus esse resecanda , ut etiamsi in alieno praedio vel domo aliquid tale perpetretur , scientibus videlicet Dominis : pnedium quidem, vel domus sanctissimis juribus aerarii addicentur: Domini vero pro hoc solo, quod scientes consenserint sua loco talibus contaminari sceleribus, si quidem dignitate , vel militia quadam decorantur, amissione militis, vel dignitatis, nec non rerum suarum proscriptione plectentur : privatxvero conditionis vel plebejae constituti, post cruciatus corporis, operibus metallorum, aut perpetuo deputabuntur exilio. 9. Graea: Constitutionis epitome ex profata aollcciione ist Nomocan. tit. 6. c. 3. est tit. 12. cap. 9. CI quid datum fuerit aut relictum locis, aut personis, aut ad constructionem Paganici erroris : urbs 2 illud accipiet, in qua perfonce habitant, aut sub qua loca subjacent: & expenduntur ad similitudinem imperialium redituum. §. 1. Paganorum autem impietates puniunt Praesides : & quae supra suam potestatem erunt, referent Imperatori. 10. Graea Constitutionis epitojne ex eadem coileciione , est Noraocan. tit. 4. c. 4. est tit. 1. cap. 10. QUi post sanctum baptismum in errore paganorum manent, ulti- V '~- mo supplicio plectuntur. §. 1. Qui vero nondnm sunt bapti- zati, ipsi cum liberis & conjugibus, & omnibus suis perducant se ad sanctas ecclesias, & suos parvulos liberos sine mora baptizari curent : majores vero prius scripturas secundum canones doceantur. §. 2. Si vero propter militiam, vel dignitatem, vel facultates habendas, fingant 3 baptizari; & liberos , aut conjuges ipsorum, aut domesticos suos in errore reliquerint, & eos, qui sibi attinent, & necessitudine juncti sunt: publicantur, & competenter plectuntur, L Rempnbl. non attingunt. §. 3. Si vero non sint baptizari: nec participes erunt in ulla parte Reipublicm, neque domini erunt rerum mobilium , vel immobilium , sed fiscus ipsas vindicabit, & congrue punientur, &exulabunt. §. 4. Si autem apparuerint sacrificantes, aut idololatrantes, ut Manichaei 4 puniuntur. §. 5. Non docentautem pagani qualemcunque doctrinam, neque publica fruuntur annona, nec fecundum sacram quidem formam. 78 T I T. XII. DE HIS, QUI AD ECCLESIAM CONFUGIUNT, VEL IBI EXCLAMANT, [ ET NE QUIS AB ECCLESIA EXTRAHATUR.] I. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. Archelao P. Augustali. TUdoei, qui reatu aliquo, vel debitis fatigati simulant se Christia- " me legi velle conjungi, ut ad Ecclesias confugientes evitare possint crimina, vel pondera debitorum, arceantur : nec ante suscipiantur , quam debita universa reddiderint, vel fuerint innocentia demonstrata purgati. Dat. $. Calend. Jul. Constantinop. CiESARIO L ATTICO COSS. 397. 2. Impp. HONOR. & THEOD. AA. , Jovino P. P. pldeli devota que praeceptione sancimus, nemini licere ad sacrosanctas Ecclesias confugientes abducere: sub hac videlicet definitio- (1. I. I. §. ult.fupr. h. t. (2. arg. I. 16.st', de ufufr. leg. (3. Adde l. 18. inpr. verf.ß vero. supr. de hteret. (4. 1 . 11.1 . 12. Jupr. d. t. ne, ut Ii quisquam contra hanc legem venire tentaverit, sciat se Majestatis ; crimine esse retinendum. Dat. 10. Cal. April. CONSTANTI N. & CONST. COSS. 414. Extat quidem hac Constitutio Graea integrior in 3. Synodi actis, sed qualem Thtodqstus , ist post eum Just. in suum Cod. retulit , demptis videlicet protemiis est epilogis , talem ex Cod. Theod. edidimus. 3. Impp. THEODOSIUS & VALENTINIANUS AA. Antiocho P. P. pAteant summi Dei templa timentibus : nec sola altaria & oratorium templi circumjectum, qui ecclesias quadripartito parietum septu concludit, ad tuitionem confugientium sancimus esse proposita : sed usqu.e ad extremas fores ecclesiis, quas oratum gestiens populus primas ingreditur, confugientibus aram salutis esse prxei- pimus: ut inter templum , quod parietum descripsimus cinctu , & polt loca publica, [&] januas primas ecclesiae, quicquid fuerit interjacens , sive in cellulis, sive in domibus, hortulis, balneis, areis, atque porticibus, confugas interioris templi vice tueatur. Nec in extrahendos eos conetur quisquam sacrilegas manus immittere : ne qui hoc ausus fit, cum discrimen suum videat, ad expetendam opem ipsi quoque confugiant. Hanc autem spatii latitudinem ideo indnlgemus, ne in ipso Dei templo , & sacrosanctis altaribus confugientium quemquam mane, vel vespere cubare , vel pernoctare liceat: ipsis hoc Clericis, religionis causa vetantibus : ipsos , qui confugiunt, pietatis ratione servantibus. §. 1. Arma quoque in quovis telo, ferro, vel specie, eos, qui confugiunt, minime intra Ecclesias habere prscipimus: quie non modo a summi Dei templis ac divinis altaribus prohibentur, sed etiam cellulis, domibus , hortulis, balneis, areis, atque porticibus. §. 2. Proinde ii , qui sine armis ad ihnstiffimum Dei templum , aut ad sacrosanctum altare, sive usquam gentium , sive in hac alma urbe confugiunt, somnum intra templum, sive ipsum altare, vel omnino cibum capere absque aliqua eorum injuria, ab ipsis clericis arceantur, designantibus spatia, qua in Ecclesiasticis septis eorum tuitioni sufficiant, ac docentibus capitalem poenam esse propositam, si qui eos couentur invadere. Quibus si perfuga non adimit, neque consentit: proferenda humanitati religio est, & a divinis ad loca , quo diximus, turbanda temeritas. §. 3. Hos vero, qui templa cum armis ingredi audent, ne hoc faciant, promonemus: dein si telis cincti, quovis Ecclesias loco, vel ad templi septa , vel circa, vel extra sint, statim eos, ut arma deponant, auctoritate Episcopi a solis Clericis severius conveniri procipimus , data cis fiducia , quod religionis nomine melius , quam armorum prajidio muniantur. Sed si Ecclesias voce moniti, post tot tantorumque denunciationes noluerint arma relinquere: jam Clementio nostro apud Deum & Episcopum causa purgata, armatis, si ita res exegerit, intromissis, trahendos se abstrahendosque esse cognoscant, & omnibus casibus esse subdendos. Sed neque Episcopo inconsulto , nec sine nostra sive Judicum in hac alma Urbe , vel ubicunque jussione, armatum quempiam ab Ecclesiis abstrahi oportebit: ne, si multis paifim hoc liceat, confusio generetur. Dat. 10. Cal. April .Constantinop. ANTIOCHO V. C. COS. & qui fuerit nunciatus. 431. 4. Impp. THEOD. & VALENT. AA. Imperio ?. P. CI servus cujusquam in Ecclesiam altariave armatus , nullis hoc suspicantibus, inopinatus irruerit: exinde protinus abstrahatur , vel continuo domino , vel ei, unde eum tam Furiosa formico proripuit , indicetur , eique mox abstrahendi copia non negetur. Sed si armorum fiducia resistendi animos, insania impellente , conceperit: abripiendi extrahendique eum domino, quibus id potest efficere viribus, concedatur. Quod si illum etiam configi in concertatione 6 ptignaque contigerit: nulla erit ejns 7 noxa, nec constanda criminationis relinquetur occasio , siis, qui ex statu servili in hostilis , & homicidas conditionem transiliit, sit occisus. Dat. Cal. April. VALERIO, & [/ETIO] COSS. 432. 5. Imp. MARCIANUS A. ad populum. sVEnunciamus vobis omnibus: ut in sacrosanctis Ecclesiis, & in aliis quidem venerabilibus focis, in quibus cum 8 pace &quie- te vota competit celebrari, abstineat.s ab omni seditione : nemo (c. Immo vide l. 2. insr. de crim. saerileg. adde Nov. 17. c. 7. pr. (6. Conf. /. 6. insr. ad leg. Jul. dc'vi puhl. ist priv. (7. Adde l. 2-. §.penult.st'. (d leg. AquiL (8. Nov. 123. c. 31. condi- 79 Codicis Lib. I. Tit. XII. XIII. XIV. 80 conclamationibus utatur i: nemo moveat tumultum , aut impetum committat, vel conventicula r collecta multitudine in qualibet parte civitatis, vel vici, vel cujuscunque loci collisere ac celebrare conetur. Nam si quis aliquid contra leges ä quibusdam ssibi] existimet perpetrari, liceat ei adire Judicem , & legitimum postulare prxsidium. Sciant sane omnes : quod si quis contra hujus Edicti normam aut agere aliquid, aut seditionem movere ten- taverit ultimo supplicio subjacebit. Dat. Z. Id. Jul. ipso MAR- TIANO A. & ADELPHIO 6088 . 4? i. 6. Imp. LEO A. Erythrio P. P. pRxsenti lege decernimus per omnia loca valitura , (excepta hac Urbe Regia , in qua n os divinitate propitia degentes, quoties usus exegerit, invocati, singulis causis atque personis prxsentanea constituta prxstamus) nullos penitus 3 , cujuscunque conditionis sint, de sacrosanctis Ecclesiis orthodoxae fidei expelli, aut trahi, vel protrahi confugas, nec pro his venerabiles Episcopos, vel religiosos Oeconomos exigi, qux ab ipsis debeantur: his , qui hoc moliri, aut facere, aut nuda saltem cogitatione 4 atque tractatu ausi fuerint tentare , capitali, & ultimi supplicii animadversione ple- ctendies. Ex his ergo locis eorumque finibus, quos anteriorum legum praescripta sanxerunt, nullos expelli aut ejici aliquando patimur: nec in ipsis Ecclesiis reverendis ita quemquam detineri atque constringi, ut ci aliquid aut victualium rerum, aut vestis negetur, aut requies. §. I. Sed si quidem ipsi refugae appareant in Ecclesia publice, & se in sacris locis offerant, quaerentibus conveniendos: ipsis, servata locis reverentia, Judicum, quibus subjacent, sententiis moneantur, responsum daturi, quale sibi quisque perspexerit convenire. §, 2. Quod si in finibus Ecclesiasticis latitant: religiosus Oeconomus, seu defensor Ecclesiae, vel certe quem his negotiis commodiorem auctoritas Episcopalis elegerit, reconditam la- tentemque personam decenter sine ullo incommodo monitus, intra fines Ecclesiae, fi invenitur , praesentet. §. 3. Cum autem monitus fuerit in publico privatoque contractu actione civili r in ejus sit arbitrio s , sive per se, sive (fi magis elegerit) instructo solenni- ter procuratore directo, in ejus Judicis, cujus pulsatur sententiis , examine respondere. §. 4 . Sed si hoc facere detrectet , aut differat: judiciorum legumque solitus ordo servetur. Itaque si res im mobiles possidet , post Edictorum 6 solenninm citationem , ex sententia judicantis usque ad modum debiti , bonorum ejus sive praediorum traditio, sive venditio celebretur. Quod fi res mobiles habeat, easque extra terminos occultat Ecclesix, sententia judicantis, & exacuturis solicitudine perquisita:, quocunque loco occultentur, erutae, pro aequitatis tramite, modoque debiti publicis rationibus privatisque proficiant. Sane si intra fines habentur Ecclesiae, vel apud quemlibet ex clericis abscondita:, sive deposite fiiiiTc firmantur: studio & providentia viri reverendissimi Oeconomi, sive defensoris Ecclesia: diligentia inquisite, lis quolibet modo ad sacrosanctam Ecclesiam pervenientes, proferantur: ut pari aequitatis ordine, iisdem ex bonis fisco 7 , vel Reipublicx, sive creditoribus, & quibuscunque justis petitoribus ad modum debiti consulatur. Sicubi deposite vel commodate dicuntur, inquirendi talem volumus esse cautelam : ut, si sola suspicione apud aliquem adserantur abscondite, de sua etiam conscientia satisfacere auctoritate venerabilis Antistitis jubeatur: adjicientes, quod ea, quae de principalibus personis decrevimus; [in caulis] sidejussorum, sive mandatorum, seu rerum ad eos pertinentium, vel Familiarium, & sociorum , seu participem, & omnino in iisdem causis obnoxiorum personis prxcipiinus observari: scilicet si ipsos quoque fecum confuga intra Ecclesiarum terminos habere voluerint: ut eorum quoque bonis publica debita privataque solvantur, & per eos rerum ubicunque depolite sunt, procedat inquisitio. Et lisec quidem de ingenuis liberisque personis. §. 5. Sane, si servus, aut colonus, vel adicriptitius, familiaris, sive libertus, L hujusmodi aliqua persona domestica 8 , vel conditioni subdita , conquassatis rebus certis atque subtractis , aut seipfum furatus 9 , ad sacrosancta se loca contulerit: statim a religiosis Oeconomis sive defensoribus, ubi (1. I. nlt. infr. h. t. (2. I. iq./npr. dc epifeop. 1. 1. Js. decaihg. (3. Immo vide A r ov. 17. c.7. I. 4, supr. h. t. (4. Obst. I. 18. f. de (?- /- 26. infr. dc procar. (6. v. L 68- I. 69. L 7o.Fi de ju- (7. Vide tamen Nov. 17. c. 7. §. 1. EdUl. Just. 13. c. nlt. f (8. v. 1. n. §. i.Fi depellis. (9. 1. 1. infr. deferv. fugit. (10. N»v. 123. c. z;. Nov. 5. c. 2. §. 1. in fin. adde §. ult. Inst. primum hoc scire potuerint, per eos videlicet, ad quos hoc pertinet, ipsis prxseatibus, pro Ecclesiastica disciplina & qualitate commissi , aut ultione competenti, aut intercessione humanissima procedente remislionc vente 10, & sacramenti interventione secuti ad locum statumque proprium revertantur: rebus, quas fecum habuerint, reformandis: diutius enim eos in Ecclesiis non convenit morari, ne patronis seu dominis per ipsorum absentiam obsequia justa denegentur, & ipsi per incommodum Ecclesix egentium & pauperum alantur expensis. §. 6. Inter hxc autem, qux sedulo ad religiosi Oeconomi sive defensoris Ecclesix solicitudinem curam- que respiciunt, erit etiam illud observandum, ut singulorum intra Ecclesias confugientium personas , causasque incessanter conquirant : deinde judices, vel eos, ad quos causx & personx pertinent, instantius instruant, & Equitati convenientia diligentius exequan- tur. Dat. Prid. Cal. Mart. LEONE 3. A. COS. 466. 7. Grxcx Constitutionis epitome ex Grxca collectione Ecclesiasticarum Constitutionum. Q Ui habet actionem aut controversiam cum aliquo, ne 11 turbet - Ecclesias per se , aut alium , sed adeat magistratus. Si vero Imperatore in criminibus opus habeat, per Archiepiscopum ipsum instruat. Adversus hxc faciens castigatur.' 8. Grxcx Constitutionis epitome ex eadem collectione. Q Ui Imperatore ad magnam Ecclesiam in festo procedente, excla- -mationeiz usus fuerit: excidet te sperata, & per Prxfestum ejectus castigabitur. §. 1. Qui vero propter potentem personam ad Ecclesiam confligit: doceat Imperatoriam Majestatem per Archiepiscopum & Ecclesix defensores. T I T. XIII. DE 13 HIS, QUI IN ECCLESIIS MANUMITTUNTUR. 1. Imp. CONSTANTINUS A. ad Protogenem Episcopum. J Amdudum placuit, ut in Ecclesia Catholica libertatem domini suis famulis prxitare possint, si sub aspectu plebis, adsisientibus Christianorum Antistitibus , id faciant: ut propter fasti memoriam vice actorum interponatur qualiscunque scriptura, in qua ipsi vice testium signent: unde a vobis quoque ipsis 11011 immerito danda' & relinquenda: sunt libertates , quo quisque vestrum pacto voluerit, dummodo vestrx voluntatis evidens aprarcattestimonium. Dat.6. Id. Jun. SABINO & RUFINO COSS. 316. 2. Idem A. Osio. (~)Ui religiosa mente in Ecclesia gremio servis suis meritam con- cesserint libertatem , eandem eo jure donasse videantur, quo civitasRomana solennitatibus decursis dari consuevit. Sed hocdun- taxat his , qui sub aspectu Antistitum dederint, placuit relaxari. Clericis autem amplius concedimus, ut cum suis famulis tribuunt libertatem, non solum in conspectu Ecclesix ac religiosi populi plenum Fructum libertatis concesiisse dicantur, verum etiam cum postremo judicio dederint libertates , seu quibuslibet verbis dari prxeeperint: ita ut ex die publicate voluntatis sine aliquo juris teste, ve! interprete competat diresta libertas. Datum Cal. Maji, CRISPO 2. & CONSTANTINO 2. COSS. 321. T I T. XIV. DE LEGIBUS 14, ET CONSTITUTIONIBUS PRIN- CIPUM 15 , F.T EDICTIS. i. Imp. CONSTANTINUS A. Basso, Prsfecto Urbi. TNter xqnitatem 16 , jusque interpositam interpretationem nobis solis 17 & oportet & licet inspicere. Datum 2. Non. Decemb. SABINO & RUFINO COSS. 316. 2. Impp. THEOD. & VALENT. C. ad Senatum. U)Uj: ex rationibus vel suggestionibus Judicantium , vel conful- tatioue in commune HorentiiTimorum sacri nostri palatii procerum auditorium introducto negotio 18 statuimus, vel quibuslibet de his quijuivel al.jur. (11. I. $.supr. h. t. (12. d. L 5. (13. I. I. in fin. 1.2. infr. commun. de mummijf. §• I .Iitft. d< libertin. (14. lib. r . D. 3. (iy. Lib. 1. D. 4. Nov. 66. (16. I. 9. infr. h. t. (17. d. I. 9. 1. n. I. u. §. 1. infr. eod. (18. Vide tamen L ir. collata l. 3. infr. eod. Corpori- 8i De legilms & constitutionibus, Ac. 8 - Corporibus i , aut Legatis. aut Provmcix, vei civitati , vel Curis ilunavimus: nec generalia jurafint, feil leges faciant his 2 duntaxat negotiis atque i-erionis , pr» quibus luerint promulgata, nec ab aliquo retractentur : notam infami« subituro eo , qui ve! astute ea interpretari voluerit, vel impetrato impugnare Rescripto, nec habituro fructum per furreptionem ebeiti: Et Judice, f, difsi- mulaverit, vel ulterius litigantem audierit, vel aliquid allegandum admiserit, & sub quodam ambiguitatis 3 colore ad uns retulerit, triginfa librarum auri condemnatione plectendo. Dat. 8. Id. Novembr. THEODOSIO A. 11. & VALENTINIANO Lactare COSS. 4 - 1 * 3. Iidem AA. ad Senatum. J^Egesut generales ab omnibus aequabiliter in posterum 4 observentur , qua: vel ini Iste ä nobis ad venerabilem coetum Oratione conduntur, vel inferto Edicti ; vocabulo nuncupantur : live eas nobis spontaneus motus ingeiTerit, sive precatio, sive relatio, vel sis mota legis occasionem postulaverit. Nam fatis est Edicti eas nuncupatione censeri, vel per omnes populos judicum programmatibus divulgari: vel expressius continere, Qttoi Principes cenfue- rh:t f«, qua in certis negotiisstatutasunt,similium quoque causarum fata componere, f Sed & fi Generalis lex vocata est, vel ad omnes jussa est pertinere, vim obtineat Edicti: interlocutionibus, quas in uno negotio judicantes protulimus, vel postea proferemus, non 111 commune f> praejudicantibus: nec his, qux specialiter quibusdam concefia sunt Civitatibus , vel Provinciis, vel Corporibus , adge- neralitatis obfenantiam pertinentibus. Dat. 8- Id. Nov Ravenna, THEODOS. A. 12. L VALENTINIANO A. 2. COSS. 426. 4. Iidem AA. ad Volufianum P. P. ^Igna 7 vox est Majestate Regnantis , legibus alligatum se Principem profiteri: Adeo de auctoritate juris nostra pendet auctoritas. Et revera majus Imperio est, submittere legibus Principatum. Et oraculo praesentis Edicti, quod nobis licere non patimur, [aliis] indicamus. Dat. 3. Id. Jun. Ravenna, FLORENTIO L DIONYSIO COSS. 429. S- Iidem AA. Florentio P. P. dubium est. in legem committere eum, qui verba legis amplexus, contralegis nititur voluntatem. 8 Nec pmnas insertas legibus evitabit, qui se contra juris sententiam seva praerogativa verborum fraudulenter excusat, f Nullum enim pactum, nullam Jonventionem, nullum contractum inter eos videri volumus subse- eutum, qui contrahunt lege contrahere prohibente. Quod ad omnes etiam legum interpretationes tam veteres, quam novellis trahi generaliter imperamus: ut legislatori quod fieri non vult, tantum prohibuisse sufficiat: exteraque, qnasi expressa ex lesris liceat voluntate colligere: hoc est, ut ea , qus lege fieri prohibentur, fi fuerint fasta, non solum inutilia, sed pro infectis9 etiam habeantur: licet legislati r fieri prohibuerit tantum, nec specialiter dixerit inutile ejfe debere, quod facium ejl: Sed & si quid fuerit sub - secutum ex eo, vel ob id 10, quod interdicente lege factum est, illud quoque cassum ji atque inutile esse prscipimus. §. 1. Secundum itaque prxdictain regulam , qua ubicunque [non] servari facium lege prohibente ceiisuimus , certum est, nec stipulationem 12 hujusmodi tenere, nec mandatum 13 ullius esse momenti, nec sacramentum 14 admitti. Dat. 7. Id. April. Confiantinop. THEODOSIO A. 17. & FESTO COSS. 439. 6. Iidem AA. Florentio P. P. QUodfavore 15 quorundam constitutum est, quibusdam casibus '-ad sesionem eorum nolumus inventum videri. Dat. Calend. August. THEODOSIO A. 17. & FESTO- COSS. 430. (1. Vide tamen l. ult. infr. qua-fit longa consuet. [2. $.6. infin. Infl.de' jure nat. gent. est civ. I. 1. §.ult.st’. deconft. prine. (3. Vi- detamen Nov.gz. c. ult. (4. /.7. infr. h. t. (9. Edici. Justin. 12. *■ 1.1 . 6. pr. infr. de fecundis nupt. (fi. Immo vide l. I. §. 1. st\ ie tonst, prine. (7. /. 3. infr. de testam. I. 23. JT- de legat. 3. adde /. 4. trfr. ad leg. Fakid. I 8- §. 2 -ff.de inojp. test. vide tamen l. gt.js. b.t. A ov. 105. c. 2. in fin. §. ult. in fin. Fast. quii. mod. testam, mfirm. (8. /. 19. /. %o.st'. b. t. I. 6. in fin. st'. de verb.ßgn. adde *■ 3 - §• 3 - L 7 * §• h-ff. de SC. JUaced. I. 6. §. 3. st', de jure patron. I. S-jf. df fiot. inter vir. U uxor. ( ibus abrogare? Et in tantum eadem omnia, cum reposita sunt, ohrinere : ut, & ii aliter i fuerjnt apud Veteres conscripta, in contrarium autem in positione inveniantur, nullum crimen scriptura: imputetur, sed nostra: electioni hoc adseribatur. §. 8- Nulla 3 itaque in omnibus pridicti Codicis membris antinomia ( sic enim a vetustate Urico vocabulo nuncupatur) aliquem sibi vindicet locum, sed sit una concordia, una consequentia, adversatio nemine constituto. §. 9. Sed & similitudinem ( secundum quod dictum est, ) ab hujusmodi consummatione volumus exulare, & ea , qui sacratiflimis Constitutionibus, quas in codicem nostrum redegimus, cauta sunt, iterum poni ex veteri jure non concedimus: tun divalium Constitutionum sanctio sufficiat ad eorum auctoritatem : nisi forte vel propter divisionem, vel propter repletionem, vel propter pleniorem indaginem hoc contigerit; £: hoc tamen perraro, ne ex continuatione hujusmodi lapsus oriatur aliquid in tali prato spinosum. §. io. Sed & si qui leges in veteribus libris positi, jam in desuetudinem abierunt: nullo modo vobis easdem ponere permittimus ; cum hic tantummodo obtinere velimus, qui vel judiciorum frequentiisimus ordo exercuit 4, vel longa consuetudo hujus almi urbis comprobavit, fecundum Salvii Juliani scripturam , quiindi- cat, debere omnes civitates consuetudinem Romi sequi ;, [ & leges , ] qui caput est orbis terrarum , non ipsam alias civitates. Romam autem inteliigimus non solum veterem , sed etiam regiam nostram , qui Deo propitio cum melioribus c mdita est auguriis. §. i>. Ideo ju'emus, duobus istis Codicibus omnia gubernari: uno Constitutioniun , altero juris Enucleati, & in futurum Codicem componendi; vel si quid aliud a nobis fuerit promulgatum Institutionum vicem obtinens; ut rudis animus studiosi simplicibus enutritus, facibus ad altioris prudentis redigatur scientiam. §. 12. Nostram autem consummationem, qui ä nobis Deo ad- nuente componetur, Digestorum vel Pandectarum nomen habere sancimus, nullis Juris peritis in poiterum audentibus commentarios ilii applicare, & verbositate sua supra dicti Codicis compendium confundere : quemadmodum in antiquioribus [ temporibus ] facium est, cum per contrarias interpretantium sententias totum jus pene conturbatum est; sed sufficiat per indices tantummodo & titulorum subtilitatem , [qui -w.dnry.oi nuncupantur, ] quidam admonitoria ejus facere, nullo ex interpretatione eurmn vitio oriundo. §. 13. Ne artem per scripturam aliqua Hat in posterum dubitatio : jubemus non per simplorum 6 captiones & compendiosa snigmata, qui multas per se & per suum vitium antinomias induxerunt, ejusdem Codicis textum conscribi, etiamsi numerus librorum signiticetur , aut aliud quicquam ; nec enim per specialia signa numerum manifestari, sed per literarum consequentiam explanari concedimus. §. 14. Hic igitur omnia Deo placido facere tua prudentia una cum aliis facundissimis viris studeat; & tam subtili, quam celerrimo fini tradere: ut Codex consummatus, & in quinquaginta libros digestus nobis offeratur in maximam L iternam rei memoriam, Deique omnipotentis prudentis argumentum , 110- strique imperii, vestrique ministerii gloriam. Datum 18- Calend. Januariis, LAMPADIO L ORESTE viris clarissimis COSS. 530. feliciter. 5. Imp. Cis. FLAV. JUSTINIAN. A. ad Senatum, & omnes populos. 'J'Anta circa nos divini humanitatis est providentia, ut semper sternis iiheralitatibus nos sustentare dignetur. Post bella enim Parthica iterna pace sopita, postque Vandalicam gentem ereptam , & Carthaginem, immo magis omnem Libyam Romano Imperio iterum iociatam : etiam leges antiquas jam lenio prigravatas, per (>. §. 4. Irrst, de J. N. G. c5* C. 1. 1. inpr.js. de conflit, prine. C-- Cn-fl. de n',v. Cod fac. §. 2. (3. d. Const. §. 2. 1. 2. §. 15. infr. ”• (4- I- 3--JT. de legib. (;. d. I. 32. (6. Const. ad Antec. §. 8- (7- l- 1. §. 5. supr. h. t. (8. I. I. §. 3 .supr. eoi. (9. I. 3. §. 1. nostram vigilantiam pribuit in novam pulchritudinem , & moderatum pervenire compendium: quod nemo ante nostrum Imperium unquam speravit, neque humano ingenio possibile este penitus existimavit: erat enim mirabile, Romanam sanctionem ab urbe condita usque <*d nostri Imperii tempora , qui pene in mille7 & trecentos annos concurrunt, intestinis proeliis vacillantem , hocquc & in Imperiales Constitutiones extendentem, in unam reducere consonantiam: ut nihil neque contrarium, neque idem , neque simile in ea inveniatur , & ne gemini leges pro rebus singulis positi usquam appareant: namque hoc coelestis quidem providenti! peculiare fuit: humani vero imbecillitati nullo modo possibile. Nos itaque more solito ad immortalitatis respeximus priiidium , & si.mmo Numine invocato, Deum auctorem L totius operis pritnlem fieri optavimus: & omne studium Triboniano 8 viro excelso , magistro officiorum, & exquiitori sacri nostri palatii, & exconsuli credidimus, eique omne ministerium hujuscemodi ordinationis imposuimus , ut i, se una cum aliis illustribus & prudentiffimis viris nostrum desiderium adimpleret: nostra quoque majestas semper investigando & perscrutando ea , qui ab his componebantur; quicquid dubium & incertum inveniebatur, hoc numine ccelesti erecta emendabat, & in competentem formam redigebat. §. 1. Omnia igitur confecta sunt, Domino & Deo nostro Jesu Christo possibilitatem tam nobis , quam nostris in hoc satellitibus pullante. Et Principales quidem Cqnsiitutiones duodecim libris digestas , jam ante in Codicem nostro nomine prifulgentem contulimus. Postea vero maximum opus aggredientes, ipsa vetustatis studiosiffima opera, jam pene confusa & dissoluta , eidem viro excelso permisimus tam colligere , quam certo moderamini tradere. Sed cum omnia percontabamur , ä prifato viro excelso suggestum est, duo pene millia librorum esse conscripta, & plus quam 9 trecenties decem millia versuum a veteribus effusa: qui necesse [esset j omnia fr legere & perscrutari, & ex his , si quid optimum suisset, eligere. Quod ccelesti fulgore & summi Trinitatis favore confectum est, secundum nostra mandata , qui ab initio ad memoratum virum excelsum fecimus: & in quinquaginta libros omne , quod utiliffi- miim erat, collectum est: & omnes ambiguitates decisi, nullo seditioso relicto, nomenque libris imposuimus Digestorum , seu Pandectarum , quia omnes disputationes, & decisiones in se habent legitimas , & quod undique fuit collectum, hoc in sinus suos receperunt , in centum quinquaginta pene millia versuum totum opus consummantes, &- in septem partes eos digessimus non perperam , neque sine ratione: sed in numerorum naturam & artem respicientes , & consentaneam cis divisionem partium conficientes. §. 2. Igitur prima quidem pars totius contextus, qui Grico vocabulo 51-fwra nuncupatur, in quatuor libros seposita est. §. 3. Secundus autem articulus 10 septem libros habet, qui de Judiciis appellantur. §.4. In tertia vero congregatione omnia , qui de rebus nominantur, contulimus 11, octo libris cis deputatis. §. 5. Quartus autem locus , qui & totius compositionis quasi quidam invenitur umbilicus , octo libros suscepit : in quibus omnia , qui ad hypothecam 12 pertinent, reposita sunt, ut non a pignorati tia actione in libris de rebus posita multum distarent. Alio 13 libro eidem inserto volumini, qui aedilitium Edictum , & redhibitoriam actionem, & dupli stipulationem, qui de evictionibus proposita est, continet: quia hic omnia titulis emptionum . ct: venditionum consentanea sunt: & pvidicti actiones, quasi pediffeqni illarum ab initio processerunt, in vetustioris quidem Edicti ordinatione in loca devia , & multo distantia de vagantes : per nostram autem providentiam his congregati: cum oportuerat e.t, qua: de eodem pene loquuntur , in cousinio ponere. Alius itaque 14 liber post duos primos nobis excogitatus eit de usuris, ct trajectitiis pecuniis , & de instrumentis , & testibus , & probationibus [nec non prisumptionibus, ] & memorati tres singulares libri juxta compositionem de rebus positi sunt. Post hos, li qua de sponsalibus, vel nuptiis, vel dotibus legibus dicta sunt, reposuimus, tribus 19 librorum voluminibus ea concludentes. De tutelis autem & curationibus, geminos 16 libros conseriplimus. Et memoratam ordi- uationem octo librorum , mediam totius operis reposuimus, omnia infr.eod. (io. « Ii’». 5. ad fin. II. (r [. u 12. adfin. 19. (12 . lib. 20. (13. Lib. 21. (14 .Lib.it. (15. lib. 23. 24. 25. (16 .lib. 26. 27. F * undique t7 undique tam utilissima, quam pulcherrima jura continentem. § 6. Quintus autem exoritur ' nobis * Digestorum articulus, in quem de testamentis [&] i codicillis, tam privatorum , quam militum, omne, quidquid antiquis dictum est , inveniat quis repoli-; tum, qui de testamentis appellatur. De legatis autem & fideicom- miffis quinque 2 librorum numerusadgregatus est. Cumque nihil tam peculiare fuerat, quam (ut) legatis quidem legis Falcidix narratio , fideicommiffis autem Senatusconsulti Trebelliam : lingulis libris 3 utrique e rum applicatis , tota pars qninta in novem libros .coadunata est. Solum autem Senatusconsultum Trebellianum ponendum e fl e existimavimus: captiolas etenim , & ipsis veteribus ■odiosas Pegaiiani Senatusconsulti ambages, & utriuique Senatusconsulti inter se tam supervacuas, quam scrupulosas diversitates respuentes, totum jus super his positum Trebelliano Senatusconlul- to adjudicavimus- Sed in his n.hil de caducis a nobis memoratum est: ne causa , quae in rebus non prospere gestis , & trdhbus temporibus Romanis increbuit calamitatibus, bello coalescens civili, nostris remaneat temporibus, qua favor coelestis, & pacis vigor sir- mavit, & [super] omnes gentes in bellicis [victori] periculis superposuit: ne luctuosum monumentum lata secula inumbrare concedatur. §. 7. Sexta deinde pars Digestorum exoritur : in qua omnes bonorum posselliones ooiitx sunt, qua ad ingenuos, qua ad libertinos respiciunt: ut & jus omne, quod de gradibus & affinitatibus descendit, legitimaque hereditates, & omnis ab intestato successio: & Tertullianum, & Orphitianum Senatusconsultum , ex quibus mater & filii invicem libi heredes existunt, in geminos 4 libros contulimus : bonorum posselsionnm multitudinem in compendiosum, & manifestiiliimim ordinem concludentes. [Posthac ea, qua de operis novi nunciationibus, damnique infecti, & pro aedificiis dirutis, & eorum insidiis, & qua de aqua pluvia arcenda veteribus auctoribus placita luat: ne non de publicanis & donationibus tam inter vivos, quam mortis causa conficiendis, canta legibus invenimus, in librum singularem; deduximus. f De manu- uiissionibus autem , & de liberali causa alius 6 liber respondit: quemadmodum & de adquifitione tam dominii, quam posseilionis, & titulis , qui eam inducunt, multae & varia: lectiones uni 7 sunt infert» volumini: alio 8 libro deputato bis, qui judicati, vel in jure consesti sunt: & de bonorum detentionibus, & venditionibus, & ut ne quid in fraudem creditorum fiat. Postque hxc omnia interdicta glomerata 9 sunt: & deinceps exceptiones ; & de temporum prolixitatibus: & de obligationibus, & actionibus liber 10 iterum singularis extenditur : ut prsfata sexta pars totius Digesto ium voluminis octo libris definiatur. §. 8- Septimus autem & lio- viflitmis articulus Digestorum fex II libris formatus est : in quo de stipnl itionibus [seu] verborum obligationibus, & fidejussoribus & mandatoribus , necnou novationibus , & solutionibus , & acceptilationibus, & de Praetoriis ftipuiationibus, omne qm.d jus invenitur, gemino 11 volumine inscriptum est, quod in libris antiquis nec numerari possibile fuit. Etpost hac duo ,3 terribiles libri positi sunt de delictis privatis, & extraordinariis, neciion publicis crimini * 1 us, qui omnem continent severitatem, poeiiarum- que atrocitatem. Quibus permixta sunt &ea, qua de audacibus hominibus cauta snn.t, qui se celare conantur, & contumaces exi ■ftunt: & depeenis-, qua condemnatis infliguntur, vel conceduntur: necnon de eorum substantiis. Liber autem 14 lingularis . ro appellationibus nobis excogitatus est conti a sententias, tam civiles, quam criminales causas finientes. Cretera autem omnia, qua: ad ^municipales, vel de decurionibus, & muneribus, vel publicis operibus, vel nundinis, & pollicitationibus, & diversis cognitionibus [& censibus,] vel significationibus verborum a veteribus inventa sunt, quaeque regulariter definita in lese recepit 15 quinquagesimus, totius consummationis perfectus. §. 9. Quae omnia confecta sunt per virnm excelsum , necnon prudenti stimmn magistrum , •exqusstore & exconsule Tribonianum , qui similiter eloquentias, & legitim» scienti»artibus decoratus, & in ipsis rerum experimentis emicuit: nihilqne majus, nec carius nostris unquam jnUionj- bus duxit, necnon per alios viros magnificos, & stiuiioiistimos perfecta sunt, id est, Constantinum virum illustrem, Comitem ia- »rarinn larg itionum , & magistrum scrinii libellorum , sacraruin- - O- 2%. zy. (2. L JJb. 20 : (td /». 34. (3. Lio. 33.36. (4. Ljh. 37. 38. (5. Lib. 39. (6. Lib. 40. (7 Lib. 41. 'Jj./Jb. 42- Lib. 43. (10, Lib. 44. (n. ä Lib. 45. udßn. 50. (is .Lib, _ 88 nue cognitionum; qui scmper nobis ex bona opinione & gloriq fest commendavit: necnon Tkecphilum virum illustrem, uiagjstnim j«. risque peritum in hac splendidissima civitate laudabiliter optimam legum gubernationem extendentem: & Oorotbeum *• virum* isiu. ftrem & facundissimum quxstorium , quem in Berutiensinm splen- didiffima civitate leges discipulis tradentem propter ejus optimam opinionem, L gloriam ad nos deduximus, participemque hujus operis fecimus: sed & A natalium virum illustrem magistrum, qui & ipse apud Berutienses juris interpres constitutus, ad hoc opusad- lectns est, vir ab antiqua stirpe legitima procedens, cum & pater ejus Leontius, &.avus Eudoxius * [qui post Patricium inclyts re. cordationis quaestorium, & antecessorem, & Leontiura virum gloriosissimum praetorium, consularem, atque Patricium tiliam ejus,] optimam fui memoriam in Legibus reliquerunt, necnon Cratium virum illustrem, comitem sacrarum largitionum, & optimum antecessorem hujus almas Urbis constitutum. Qui omnes ad pnedi- ctum opus electi sunt, una cum S'^phano, Menna, Profdoeio, E:i- tholmio, Timotheo, Leonide, Leontio, Platone, Jacobo, Constantino, Jounne , viris prudentissimis. Qui patroni quidem sunt causarum apud maximam sedem prxfecturas , qux Orientalibus praetoriis praesidet. Omnes autem lux virtutis testimonium undique accipientes , & a nobis ad tanti operis consummationem electi sunt: & cum omnes in unum convenerunt, gubernatione Triboniani viti excelsi, ut tantum opus nobis auctoribus poffint conficere, Deo propitio in praedictos quinquaginta libros opus consummatum est. §. 10. Tanta autem a nobis antiquitati habita est reverentia, ut nomina prudentum taciturnitati tradere nullo patiamur modo: led unusquisque eorum , qui auctor Legis fmt, nostris Digestis inscriptus est: hoc tantummodo i nobis effecto; ut si quid in Legibus eorum vel supervacuum , vel imperfectum. vel minus idoneum visum est: vel adjectionem , vel deminutionem necessariam accipiat, & rectissimis tradatur regulis, & in multis similibus, vel contrariis, quod rectius habere apparebat, hoe pro aliis omnibus positum est, umque omnibus auctoritate indulta: ut quidquid ibi scriptum 16 est , hoc nostrum appareat, & ex nostra voluntate compositum: nemine audente comparare ea , quae antiquitas habebat, & quae nostra auctoritas introduxit: quia multa & maxima sunt, qu« propter utilitatem rerum transformata sunt; adeo ut etsi Principalis Constitutio fuerat in veteribus libris relata, neque ei pepercimus : sed & hoc corrigendum esse putavimus, & in melius restaurandum : nominibus etenim veteribus relictis, quidquid Legum veritati decorum Lr necessarium fuerat, hoc nostris emendationibus servavimus; & propter hanc causam , &si quid inter eos dubitabatur , hoc jam in tutilsiniam pervenit quietem, nullo titubante relicto. §. 11. Sed cum prospeximus, quod ad portandam tantae sapientis molem non sunt idonei homines rudes, & qui in primis Legum vestibulis stantes, intrare ad arcana eorum properant : & aliai» mediocrem eruditionem praeparandam esse ecafuimus, ut sub ea colorati, & quasi primitiis omnium imbuti, postint ad penetralia eorum intrare, & formam Legum pulcherrimam non conniventibus oculis aspicere. Et ideo Triboniano viro excelso, qui ad totius operis gubernationem electus est, necnon Tneophilo, & Dorotheo , viris illustribus & facundissimis antecessoribus acceditis, mandavimus, quatenus libris , quos veteres composuerunt, qui prima Legum argumenta continebant, InTtutiones vocabantur, separatim collectis, quidquid ex his u ile &aptiffi- inum, & undique sit elimatum, & rebus, qux in pnesenti avo in usu vertuntur, consentaneum inveniatur, hoc & capere studeant, & quamer libris reponere, N totius eruditionis prima, fundamenta atque elementa ponere : quibus juvenes fußn It i, pojstnt graviora est perfectiora Lapsum scita sustentare. Admonuimus autem eos. ut memores etiam nostrarum fiant Constitutionum , quas pro emendatione juris promulgavimus, & in confectione Institutionum etiam eadem emendatione ponere 11011 moremur: ut sit manifestum & quid antea vacrilabat, & quid postea in stabilitatem redactum est. Quod opus ab bis perfectum , ut nobis oblatum & relectum est, & prono lulcepimiis animo, & nostris sensibus non indignum esse judicavimus : & prx.lictos lib- os Constitutionum vicem habere jufil- mus: quod & in oratione nostra, quam-eisdem libris urapoiuimus^ 43. 46. (13. Lib. 47. 4g, (14. Lib. 49. (15. Lib. 50. (16./. l. §. 7. in ßn.jiijtr, b.p, sp«r- Codicis Üb. I. Tit. XVII. 89 De veteri jure enucleando, Sct 9» apertius declaratur. §. n. Omni igitur Romani juris dispositione composita, & in tribus voluminibus, id est, Institutionum, & Digestorum, seu Pandectarum, necnon Constitutionum, perfecta, & in tribus annis consummata ; qua: ut primum separari coepit, neque in totum decennium compleri sperabatur: omnipotenti Deo & hanc operam ad hominum sustentationem piis obtulimus animis, uberes- que gratias maximae Deitati reddidimus, quie nobis praestitit & bella feliciter agere, & honesta pace perpotiri, & non tantum nostro, sed etiam omni aevo, tam instanti, quam posteriori Leges optimas ponere. §. 13. Omnibus itaque hominibus eandem Sanctionem manifestam facere, necessarium [esse] perspeximus: ut sit eis cognitum, quanta confusione & infinitate absoluti, in quam moderationem & legitimam veritatem pervenerint 5 Legesque in posterum habeant tam directas, quam compendiosas, omnibusque in promptu positas, & ad poflidendi libros earum facilitatem idoneas: ut non mole divitiarum expensa possint homines supervacua legum multitudinis adipisci volumina, sed vilissima pecunia facilis eorum comparatio pateat tam ditioribus, quam tenuioribus, minimo pretio magna prudentia reparanda. §. 14. Si quid autem r in tanta legum compositione, qux ab immenso librorum numero collecta est, simile forsitan raro inveniatur, nemo iioc vituperandum existimet: sed primum quidem imbecillitati humanae, quae naturaliter inest, hoc inscribat: quia * omnium habere memoriam, & penitus in nullo peccare, divinitatis magis , quam mortalitatis est : quod & ä majoribus dictum est : deinde sciat, quod similitudo in quibusdam & his brevissimis adsnmpta non inutilis est: & nec citra nostrum propositum hoc subsequutum : aut enim ita lex necessaria erat, ut diversis titulis propter rerum cognationem applicari eam oporteat: aut cum fuerat aliis diversis permixta , impoflibile erat [eam] per partes detrahi, ne totum confundatur, &in his partibus, in quibus perfectissima visiones veterum exposita fuerant, quod particulatim in eas fuerat sparsum , hoc dividere ac separare penitus erit incivile: ne tam sensus, quam aures legentium ex hoc perturbentur. Similique modo , si quid Principalibus Constitutionibus cautum est, hoc in Digestorum volumine poni nullo concessimus modo: quasi Constitutionum recitatione sufficiente , nisi & hoc rato ex iisdem causis , quibus similitudo adsnmpta est. §. 15. Contrarium 2 autem aliquid in hoc Codice positum nullum sibi locum vindicabit, nec invenitur, si quis subtili animo diversitatis rationes excutiet: sed est aliquid novum inventum, vel occulte positum, quod dissonantiae querelam dissolvit, & aliam naturam inducit discordia: fines effugientem. §. 16. Sed & fi quid forsitan pratermissum est, quod in tantis millibus quasi in profundo positum latitabat , & cum idoneum fuerat poni, obscuritate involutum necessario derelictum est: quis hoc reprehendere recto animo poffit? primo quidem propter ingenii mortalis exiguitatem: deinde propter ipsius rei vitium, quod multis inutilibus permixtum, nullam fui ad eruendum praebuit copiam: dein , quod multo utilius est, pauca idonea effugere, quam multis inutilibus homines pragravare. §. 17. Mirabile autem aliquid ex his libris emer- £t, quod multitudo antiqua prasenti brevitate paucior invenitur ; homines etenim , qui antea lites agebant, licet multae leges fuerant positae , tamen ex paucis lites perferebant, vel propter inopiam librorum , quos comparare eis impossibile erat, vel propter ipsam inscitiam , & 3 voluntate judicum magis , quam legitima auctoritate lites dirimebantur. In prassenti autem consummatione nostrorum Digestorum ä tantis leges collectae sunt voluminibus , quorum & nomina antiquiores homines non dicimus nesciebant, sed nec unquam audiebant, quae omnia collecta sunt substantia ampliffima congregata , ut egena quidem antiqua multitudo inveniatur , opulentissima autem brevitas nostra efficiatur. Antiquae autem sapientiae librorum copiam maxime Tribonianus vir excellentissimus prabuit: in quibus multi fuerant, & ipsis eruditissimis hominibus incogniti: quibus omnibus perlectis , quidquid ex his pulcherrimum erat, hoc semotum in optimam nostram compositionem pervenit. Sed hujus operis conditores non solum ea volumina perlegerunt, ex quibus leges positae sunt: sed etiam alia multa, quK isti, nihil vel utile , vel novum in eis invenientes , quod excerptum nostris Digestis applicarent, optimo animo respuerunt. (*• 1 . 3 - t^.bifr. eoi. (2. /. 1. §. S.supr. eod. (3. Adde l. 2. & si. Js. cie 0 . J. (4. Alide I. 12 .ff. de IL. l. 7. tz. 2. in sin. f. iejurijiici. i. n.jjs. de}raseris t, vefb. (5. /, 3. §. 15. insr. h. t. §. 18. Sed quia * divinis quidem res perfeSliJfimasunt, humant vero juris conditio semper in infinitum decurrit,&nihil eft in ea,quod ftare perpetuo poj/it: multas enim formas edere natura novas deproperat : non desperamus, quaedam postea emergi negotia, quae adhuc Legum laqueis non sunt innodata : si quid igitur tale contigerit , Augustum imploretur remedium : quia ideo Imperialem fortunam rebus humanis Deus praeposuit, ut poffit omnia , quae noviter contingunt, & emendare, & componere, & modis & regulis competentibus tradere: & hoc non primum ä nobis dictum est, sed ab antiqua descendit prosapia: cum & ipse Julianus Legum & Edicti perpetui subtilissimus conditor, in suis libris hoc retulerit: ut si quid imperfectum inveniatur, ab Imperiali sanctione hoc repleatur : & non ipse solus, sed & Divus Hadrianus in compositione Edicti, & Senatusconsulto, quod eam secutum est , hoc apertissime definivit ,ut, fi quid in EdUio positum non inveniatur $,bac «1! ejus regulas ejusque conjecluras & imitationes pojfit nova inftrtiere auCloritas. §. 19. Haec igitur omnia scientes Patres Conscripti, & omnes orbis terrarum homines, gratias quidem ampliffiinas agite summae Divinitati , quae vestris temporibus tam saluberrimum opus servavit: quo enim antiquitas digna divino non est visa judicio, hoc vestris temporibus indultum est. Hasce itaque lgges & adorate, & observate omnibus antiquioribus quiescentibus, ne- moque vestrum audeat vel comparare eas prioribus, vel si quid dissonans in utroque est, requirere: quia omne, quod hic positum est, hoc unicum & solum observari sancimus. Nec in judicio , nec in alio certamine, ubi Leges necessaria sunt, ex aliis libris, nisi ab iisdem Institutionibus, nostrisque Digestis , & Constitutionibus ä nobis compositis, vel promulgatis aliquid vel recitare, vel ostendere conetur: nisi temerator velit salsitatis 5 crimini lubje- ctus una cum judice, qui eorum audientiam patiatur, poenis gravissimis laborare. §. 20. Ne autem incognitum vobis fiat, ex quibus veterum libris hscconsummatio ordinata est, jussimus & hoc in primordiis Digestorum nostrorum inscribi: ut manifestissimum siti, ex quibus Legislatoribus , quibusque libris eorum , & quot millibus hoc justitia Romana templum aedificatum est. Legislatores autem, vel commentatores eos elegimus, qui digni tanto opere erant, & quos & anteriores piiffimiPrincipes admittere non sunt indignati 1 omnibus uno dignitatis apice impertito, nec sibi quoquam aliquam 6 prarogativam vindicante : cum enim Constitutionum vicem & has leges obtinere cenfuimus, quasi ex nobis promulgatas: quid amplius, aut minus, in quibusdam esse intelliga- tur: cum una dignitas, una potestas omnibus estindulta? §. 21. Hoc autem, quod &ab initio nobis justum visum est, cum hoc opus fieri Deo adjuvante mandabamus , tempestivum nobis videtur, & in piafenti sancire , ut nemo eorum , qui in präsent! juris peritiam habent, neque (qui) postea fierent, audeat commentarios/ iisdem Legibus adnectere : nisi tantum si velit eas in Grxcam vocem transformare sub eodem ordine , eademque consequentia, sub qua & voce Romana positxsunt: hoc quod Grxci xx.ru nläx dicunt, & si quid forsitan per titillorum subtilitatem adnotare maluerint, & ea, qux Paratitla nuncupantur, componere ; alias autem Legum interpretationes , immo magis perversiones, eos jactare non concedimus : ne verbositas eorum aliquotl Legibus nostris adferat ex confusione dedecus : quod & in antiquis Edisti perpetui commentatoribus factum est, qui opus moderate confectum , huc atque illuc in diversas sententias producentes (contrahentes) in infinitum uistraxerunt, ut pene omnis Romana sanctio esset confusa. Quos si passi non fumus, quemadmodum Bosteritatis admittatur vana discordia? Si quid autem tale facere ausi fuerint: ipsi quidem salsitatis rei constituantur, volumina autem eorum omnimodo corrumpentur. Si quid vero, ut supra dictum est, ambiguum fuerit visum : hoc ad Imperiale culmen per judices referatur, & auctoritate Augnsta manifestetur, cui g soli concessum elt Leges & condere , & interpretari. §. 22. Eandem autem pcenam salsitatis constituimus & adversus eos , qui in posterum Leges nostras per siglorum 9 obscuritates ausi fuerint conscribere : omnia enim , id eft , & nominaPrudentum , & titulos, & librorum numeros per consequentias literarom volumus , non per sigla manifesta ri: ita ut, qui talem librum sibi paraverit, in Const.de Just. CoX.confirm.supr. §.3. (6. /. I.§. 5. G.fiupr. h. t. (7 .' I. i.§. 12 Jupr.l. 3. §. 21. infr. eod. (8. 1 . 1. 1 . ult. §, i.fupn. ieiesib. (9. Consi. de fintec. §. 8. F 3 que 9 * Codicis Lib. I. Tit. XVII. •ilio sigla posita sint in qualemcunque locum libri, vel voluminis: sciat inutilis se esse Codicis dominum, neque enim licentiam aperimus , ex tali Codice in judicium aliquid recitare , qui in quacunque sua parte siglorum habet malitias. Ipse autem librarius, qui eas inscribere ausus fuerit, non solum criminali I pcena , secundum quod dictum est, plectetur: sed etiam libri mstimationem in duplum domino reddet, si & ipse dominus ignorans talem librum vel comparaverit, vel consici curaverit; quod L antea ä nobis dispositum est, & in Latina Constitutione , & in Grxca, quam ad Legum Profesibrcsdimisimus, tz. 23. Leges autem nostras, qu® in his Codicibus, id est, Institutionum seu Elementorum, & Digestorum, vel Pandectarum posuimus , suum obtinere robur ex tertio nostro felicissimo sancimus Consulatu priesen tis duodecim® Indictionis , tertio Calendas Januarias in omne xyum valituras, & una cum nostris Constitutionibus pollentes, & suum vigorem in Judiciis ostendentes in omnibus causis , sive 2 qu® postea emerserint , sive qu® in judiciis adhuc pendent, nec eas judicialis, vel amicalis forma compescuit: * qu® enim jam vel judiciali sententia finita sunt, vel amicali pacto sopita, h®c 3 resuscitari nullo volumus modo. Bene autem properavimus in tertium nostrum Consulatum & has Leges edere: quia maximi Dei & Domini nostri Jesu Christi auxilium felicissimum eum nostr® Rcipublic® donavit: cum in hunc & bella Parthica abolita sunt, & quieti perpe- tu® tradita, & tertia pars mundi nobis aderevit. Post Europam enim, & Asiam , & tota Libya nostro Imperio adjuncta est, & tanto operi Legum caput impositum est: & omnia coelestia dona nostro tertio Consulatui indulta. §. 24. Omnes itaque judices nostri pro sua jurisdictione easdem Leges suscipiant, & tam in suis judiciis , quam in hac regia Urbe habeant, & proponant, & pracipue vir excelsus hujus alm® Urbis Prufectus : cur® autem erit tribus excelsis Prxfcctis praetoriis , tam Orientalibus , quam Illyricis, necnon Libycis, per suas auctoritates omnibus, qui fu® jurisdictioni suppositi sunt, eas manifestare. Dat. 17. Cal. Jan. JUSTINIANO, Domino nostro ter Consule Feliciter, $33 ' 3. IN NOMINE DOMINI ET DEI nostri Jesu Christi. Imperator Caifar Flctv. Justinianus , Alcmannicus , Gothicus , Francicus , Germanicus , Anticus , Alanictis , Vandalicus , Africanus , pius , felix, inclytus , viclor, triumphator, femper colendus Angustus nd magnum Senatum ist populum , est omnes orbis nostri civitates. TYEdit nobis Deus post pacem cum Persis initam, post Vandalica trophxa , & totam Liby® adquisitionem , postque nominatissimam Carthaginem nostro iterum Imperio sociatam , ut veterum Legum renovationis opus ad optatum finem perduceremus: quod nemo Principum ante nostrum imperium, aut in mentem induci posse, aut humano ingenio possibile esse existimavit. Erat enim mirabile, omnem Romanam sanctionem a condita vetere Roma usque ad nostri Imperii tempora, qu® 4 pene in mille & trecentos annos concurrunt, non solum fecum in variis suis partibus < sed in Imperialibus quoque prxsertim sanctionibus inter omnem nutare consonantiam pariter ae discordiam: non tamen id solum , quod fecum pugnabat, tollere: sed etiam quod idem , aut simile repe- riebatur, expellere, variamque ipsius pulchritudinis ideam tribuere, ita ut pro singulis rebus singul® leges constitut® viderentur. Quod proculdubio superioris Numinis & fluentis inde benignitatis fuit, non human® cogitationis, aut incepti, aut potestatis. Nos itaque, more solito manibus ad Deum erectis, eoqite , ut nos complecti dignaretur, invocato, & rem aggressi fumus, & omnia tandem confecimus, Triboniano gloriosissimo magistro , & exquxstore sacri nostri palatii, & exconsule ad omne ministerium usi; necnon aliis quibusdam illustribus, & prudentibus viris, inquirentes femper ea , qu® ab eis componebantur: & id, quod erat dubium perscrutantes , omnibus quoque secundum datam nobis ä Domino Deo & Salvatore nostro Jesu Christo scientiam & intellectus vigorem imponentes competentem formam. §. 1. Et piissimas, igitur Constitutiones jam ante in duodecim libris comprehensas , Codicem nostr® pietatis cognomine fulgentem composuimus: nunc O- h 3- §. 22, infr. h. t. (2. L y.fitpr. de LL. (3. L 16. infr. dc trans aci. (4. I. 1. §. j. supr. h. t. (;. L 2. §. I. vers.sed cum omina, supr. eod. Const. ad Antecess. §. I. (6. lib. 4. (7 « 5. ad a. it. (8. h 12. adfin. 19. (9. < 20. adfin. 27. (10. Lib. 20. _ 92 vero omnium veterum juris conditorum sententias ex multitudine" qu® ad duo millia pene librorum, L trecentas 5 myriadas versuum pertingebat, in moderatum & perspicuum collegimus compendium. Quinquaginta igitur libris omnia complexi nunc siimus coelesti favore , colligentes omne id, quod erat utile , & omnes ambiguitates decidentes, nullo seditioso relicto. Quos libros Digesta seu Pandectas appellavimus , ex eo,'quod Legum habeant divisiones & decisiones; itemque ex eo, quod omne in unum congregatum receperint, hanc eis appellationem imponentes: nec nitra qu ndeeim myriadum versiium numerum eis dantes: L in septem eos disponentes tractatus, idque non perperam, neque fine ratione, sed ad numerorum naturam & harmoniam respicientes. §- 2. Ea igitur, qu® apud omnes rprZ-x, id est, primordia,' nuncupantur, in 6 quatuor libros scposiiimus. §. 3. Deinceps ea qu® de Judiciis tractant, in alios septem 7 libros. §. 4 Item ea' qu® de Rebus, non in plures, quam octo 8 libros. §. 5. Sequentem vero operis partem , qu® quarta & media ijAsvi ist Tunxnk est totius operis, in aliis 9 octo libris deposuimus, in quibus est quidem 10 hypothecaria , non longe admodum a pignoratitia actione distans: est & ssktilitium 11 edictum, & de evictionibus stipulatio : qu® duo accessoria , & consequentia constituta venditionum , longe tamen admodum in veteri Juris ordinatione ab his devagantia congregavimus propius propter mutuam inter (e cognationem, ne, qu® de eodem pene loquuntur, longe ä se distarent. Post h®c introduximus post duos illos libros ea, qu® sunt scripta de usuris tam terrestribus , quam trajectitiis seu maritimis, & de probationibus, atque pr®siimptinnibus in unum libram ir; his autem tribus monobihlis , singularibus libris post tractum de rebus sibi invicem proximis depositis , & rursum ea, qu.* de sponsalibus, & nuptiis, & de dote legibus dicta sunt congregantes, his etiam 13 tria habere in hac ordinatione volumina concessimus. De tutoribus autem minoris aetatis 14 geminos libros, eos, inquam , qui de tutelis apud omnes nominantur, & hic etiam in compendium concidimus memoratam octo librorum ordinationem, & mediam (ut dictum est) hanc partem totius operis confecimus, pulcherrima & utilissima jura in his describentes. §. 6 . De testamentis autem, & legatis, & fideicommissis, omnia congregavimus in novem 15 librorum numerum : quorum principatum obtinent ea, qu® sunt de testamentis, & codicillis, cum omnium, tum etiam militum, qui ea, ut volunt, faciunt, duobus 16 libris ordinata, & de testamentis inscripta; quinque 17 autem sequentibus continentur ea, qu® de legatis & fideieommiffis, & omni eormn ambiguitate ditputata sunt: & quoniam Falcidi® narratio continens , & consentanea erat legatorum & fideicommissorum proprio tractatui: propterea & ipsam continuo legatorum supposuimus tractationi, fibro 18 integro rei applicato, cum brevi quadam adjectione: & rursum quia ad Falcidi® imitationem [intro, ductum] erat Trebeilianum Senatusconsultum in fideicommissis: & huic 19 ultimum hujus ordinationis tribuimus locum , totum jus super his positum , Trcbellinno Senatusconsulto attribuentes, & supervacuam esse Pegasiani Senatusconsulti politionem invenientes , & ablurdas horum Senatusconsultorum inter se differentias, & communiones: quas sane & veteres perosi, captiosas & damnosas appellarunt: simpliciore quadam narratione, omne hoc schema congregantes, Lad unius Senatusconsulti Trebclliani ordinationem applicantes, & hanc quintam partem totius ordinationis novem his perfecimus libris: in quibus novem libris nihil ile quondam caducis dictum ä nobis est : quia propter usum queniiam non prosperum , cum increbuissent in Repubiica, & luctuosum monumentum bellorum civilium essent: non oportebat in his manere temporibus, in quibus L Deus dedit pacem agere domi & foris, &, cum oportuit bellum gerere , facile cum ipsius favore postes superare & capere. §. 7. Sequitur deinde & exoritur nobis & sexta pars totius compositionis, octo 20 conclusa libris. Pulchre autem incipit ab his, qu® possessiones nomihantur, quas nos similiter , nt c®tcra diligenter considerantes, tam eas, qu® ad_ ingenuos, quam qu® ad libertinos pertinent, ex multa anteriorum temporum confusione & obscuritate in purum deduximus compendium, geminorum 21 illis librorum numerum sufficere arbirran- (11. Lib. 21. (12. Lib. 22. (13. Lib. 23. 24. 2;. (i-fi Lib.i 6 . 27. (1;. A 28. ad fin. 36. (16. Lib. 28.29. (17- Lib. 10.51. 32.33.34. (18. Lib. 35. (19. Lib. 36. (ro.-d 37. »d/». 44 - (21. Lib. 37. 38. t". 94 93 De veteri jure enucleando, &c. tes. Applicavimus autem ipsis, & omnes ab intestato appellatas succeffiones, & ipsos generum ordines, eorum gradibus etiam libro inscriptis, & circa omnium finem, Tertullianum & Orficia- num composuimus Senatusconsultum , ex quibus matres & liberi invicem successores fiunt. Procedit autem post hac alius liber i , qui de sdifieiorum operibus, & de ea , qua ob ruinosa & diruta sdificia [datur] satisdatione , L bis, qui in bis aliquid insidiarum autfraudis admiserint ,& de his , qui ex aquarum impetu vicinos laeserint, & de publicorum vectigalium coactoribus, atque insuper de donationibus tam indefinitis [seu simplicibus], quam in cogitationem mortis relatis leges ac jura ordinant. Rursum autem quidquid de quacunque manumissione extat, vel de nis, qua super ipsa agitantur causis, & hoc uni 2 traditum est libro. Amplius autem ea, qua de possessione , & per ipsam adquisitione, & de caulis eam introducentibus sunt, in 3 unum seposuimus tractatum [seu librum.] Et quidquid etiam de judiciariis extat sententiis, &his, qui in eis aliqua contra seipfosconfessi sunt, & de bonorum cessione, & creditorum detentione, & venditione , & de bonorum separatione & curatione, & ne quid patiantur creditores fraudis, & id in 4 unum similiter collatum est librum. Sed & Interdictorum modum non pluribus, quam 5 uni dedimus libro. Inde6 autem & ad praescriptiones [seu exceptiones] & in his ordinata tempora venimus. Et obligationum quidem, & actionum seposuimus modos, & coegimus omnem hanc partem, cui praesunt possetliones (ut dictum est) octo librorum numero descriptum, sextam hanc partem totius voluminis seponentes. §. 8- Totius autem extrema pars , qua & septima est totius tractationis, fex 7 librorum numero demandata est , incipiens quidem a stipulationibus , procedens vero ad ea, qua scripta sunt de fidejulsione, & debitorum numeratione , solutione & liberatione ipsorum, &de introductis ex Pratorum jurisdictione stipulationibus: qua omnia duobus a nobis contracta sunt libris 8 : cum apud veteres nec dici polset, quot essent libri [ea de re]. Procedit & deinceps ad delictorum narrationem : & omnia recenset, qua ad majora delicta pertinent, qua vocant privata; L item, qua ad ea, qua necdum ordinaria appellant, sed ipsis extraordinariorum appellationem imponunt: descendit etiam & ad publica crimina, qua atrociffima sunt, & magnam sibi advocant poenam. Duo 9 autem & hic sunt libri, qui illa quidem, qua ad delicta & crimina pertinent, com- plectuntur : quibus permixta sunt & ea, qua de reis criminum , qui se celare tamen conantur , scripta sunt, & de eorum bonis , & de ea, qua infiigitur condemnatis, poma, vel indulgentia. Ini-’ tium autem nobis alterius rursum 10 libri sit narratio de appellationibus, qua communis est profecto ad rescindendas tam pecuniarias [seu civiles] sententias, quam criminales. * Quacunque autem de civibus 11 [seu municipibus,] & decurionibus, & muneribus, & publicis operibus, & nundinis, & redituum pollicitationibus, & variis cognitionibus [seu interrogationibus,] & publica descriptione, veteribus inventa sunt, & quacunque de verborum extant significatione, & de his , qua pro regulis apud veteres dicta sunt: hac emnia in sese recipit ultimus liber. Hujus ’S 11111 compositionis, cujus initium est a stipulationibus, hic li- " !I sextus quidem , si ad proprium principium comparetur: led est quinquagesimus, si conferatur ad totam consummationis perfectionem, [ seu harmoniam. ] §. 9. Qua omnia composita hmt,&elaborata peroptime, & ut nostra juflione dignum fuit 12, per Tribonianum illustriffimum , nec non prudentiflimum magistrum, & exquastorem nostrorum palatiorum, & exconsulem, virum & in ipsis rerum experimentis , & in eloquentia , & in legibus scribendis fatis spectatum , & qui nihil unquam nostrarum julhonum, contempsit: necnon per alios [viros,] qui sub ipso nobis hoc opus elaborarunt; id est Constantinum magiiificentitlimum comitem sacrarum largitionum, & antigraphariunv [seu magi- Itrum ] sacri scrinii , & sacrorum libellorum & cognitionum Imperialium, qui nobis bonam de se opinionem in omnibus prabuit: necnon TheophTluin magnificentiffimum magistrum , & Leges Deu jura] in regia hac urbe laudabiliter , & cum summis vigiliis , K ut magistena sedulitate dignum est , docentem: & Dorotheum agmhcentiffimum quastorem, & Doctorem in legum civitate designatum : dicimus autem verendam & splendidam Berytiensium metropolim, quem de ipso optima opinio & gloria, &adnos deduxit ipsum, & ut hujus operis participem faceremus, hortata est: sed & Anatoliuin magnificentiffimum magistrum, qui & ipse apud Berytienses ea, qua ex legibus [proficiscuntur, ] pulchre docet, vir ex tertia stirpe laudabili juris apud Phoenices interpretum descendens : refert enim genus adLeontium , & Eudoxium, homines in legibus optima memoria, post Patricium inclyta recordationis , quastorium & anticensorem, & Leontium gloriosiffimum, exprxfecto, & exconsule, atque Patricium ejus filios , ( summa admirationis viros) & Cratinum magnificentiffimum atque pru- dentiffimum comitem sacrarum largitionum , [ & optimus quoque est is legum enarrator in regia hac urbe: ] & prater hos etiam Stephanum, Menam, Profdocium, Eutolmium, Timotheum , Leonidem , Leontium , Platonem , Jacobum, Constantinum , Joannem , viros prudentiffimos , qui universi Rhetores quidem iunt gloriosiffimorum Prafectorum sacrorum nostrorum Pratorio- rum; gloriam autem seu laudem apud omnes prudentia juste habent, & a nobis merito judicati sunt digni, ut eligerentur tanti certaminis participes. Hac igitur nobis circa Digestorum elaborata sunt conscriptionem per jam dictos, glorioliffimos viros. §. 10. Tanta autem nobis reverentia antiquitatis fuit, ut neque mutari nomina veterum Jurisconsultorum sustinuerimus, sed uniulcujulque illorum appellationem Legibus inscripsimus, mutantes quidem, si quid jam habere visum est non recte, partes vero illas nunc tollentes, has nunc addentes, ex multis denique optimum eligentes, & unam [atque parem] 13 omnibus prabentes potestatis vim, [seu robur : ] ita ut quicquid scriptum est in eo libro, id nostra sit sententia : nemini audente comparare ea , qua nunc facta suiit,his, qua prius erant: quia multa & numeratu non facilia transposuimus in melius, etiamsi quid Imperiali aliqua antiquorum Imperatorum Constitutione in aliam dictum fuerat formam, nam nomina quidem veteribus servavimus, legum autem veritatem nostram fecimus, itaque fi quid erat in illis seditiosum, (multa autem talia erant ibi reposita) hoc decisum est & definitum, & in perspicuum finem deducta est quaque lex. §. 11. Sed cum oportebat, & aliquam mediocrem isagogem facere in eorum gratiam 14, qui recenter leges attingunt, nec majorem doctrinam portare possunt : neque hoc extra nostram providentiam reliquimus , scilicet Triboniano 19 gloriosiffimo, qui &-ad totius operis legitimi gubernationem electus est, necnon Theophilo , & Dorotheo magnificentflsi- 'mis & prudentiffimis anticensoribus accersitis mandavimus: ut seligerent ex his, qua apud veteres erant isagogarum modo composita, ea 16, qua essent aptissima, & in ipsis rerum argumentis obtinentia ; utque colligerent, & nobis offerrent, & ut mentionem etiam facerent nostrarum Constitutionum, quas pro emendatione veteris juris promulgavimus: & ita componerent libros quatuor futuros prima elementa totius isagoges, quos vocari Instituta visum est; quam sane legitimi operis partem compositam nobis obtulerunt, & nos eam totam consideratam ä nobis, & perpensam, recteque habere visam, nostris sensibus non indignam esse judicavimus , & pro nostris haberi Constitutionibus,& nostrarum Constitutionum 17 robur habere jussimus : quod & ex his , qusein praemiis ejusdem voluminis disseruimus, omnibus manifestum fecimus. §: 12. Sic itaque omni Romani juris dispositione ordinata, & in tribus integris & voluminibus, & annis tanto opere perfecto: (quod nobis ab initio omnem spem excedere: circa finem autem , cum iam penetrabilem elfe rem docuimus, ne in decem quidem annis totum absolvi posse videbatur) tanta ergo trium annorum celeritate consummato opere, & hac opera Domino Deo oblata, qui dedit & pacem agere, & bella feliciter dirigere, & leges ponere praeterito, prudenti, & futuro tempori: justum esse putavimus , omnibus hominibus facere manifestum nostrum in his rebus studium simul & providentiam : quomodo nempe priore soluti perturbatione , & confusione, & nullum finem habente juris positione, uluri sint posthac legibus rectis, compendiosis & omnibus ad manum promptis , & litium compendium adferentibus & paratis , atque expositis omnibus [hominibus] ad facilem anquisitionem , nec amplius egentibus 1 8 multis pecuniis , ut iliorum inutilium fibrosi-- 43- (f 48. (1 L‘h. 39. (2. Lib. 40. (3. . 6 . Lib. 44. (7. 1145. ai 50. __ .10. Lib. 49. (11. Lib. 50. (12, 1. 2. §. (8- Lib. 45. 46. (13. i./.: List. §. 3. /upr. b. t. §. 20. (14. §. 2. Jnst. de jnst. o jur. (15. procem. (l6. d. pretem. §. 6. (17. i. §. 6. (18. I. 1 . §. 13. rum £1 Codicis Lib. I. Tit. XVII. rum congerantmultitudinem: sed vilissima pecunia, tam ditioribus quam ex tenuiore prosedis patrimonio , copiam fui compa- fand’i prxbentibus. tz. IZ. Si quid autem ex multitudine ea , qu» nunc congesta est, & ex tantis myriadibus collecta, videbitur cite fimile [ L geminatum i, ] (hoc autem putamus rarum esse ) attamen humans natura [imbecillitatem] considerantibus, non extra justam apologiam ne hoc quidem videbitur esse ; * in nulla enim aberrare, [ seu in omnibus irreprehensibilem seu inemendabilem esse,] divinie utique jsolius, non autem mortalis est constantis, [ seu roboris, ] quemadmodum & ä majoribus dictum est: deinde est , ubi & similium adsumpsimus positionem : vel rebus subjectis id exigentibus, ut oporteret idem pluribus applicari titulis : vel quia cum extraneo loco esset commixtum id , quod simile superiori videbatur, impossibile Fuit eam similitudinem detrahi: vel etiam, quia sxpc custodienda fuit integra totius theoriae [seu visionis] continentia, nec separanda, [aut divellenda] mens & intellectus [legentium] per eorum , quae jam scripta fuerant, ademptionem : quin & hoc sic ubi adsumptum est propter rei necessitatem ; tamen id breve est, nec ullum fere sui sensum praebens. §. 14. Hoc etiam ipsum, & in Constitutionibus jam inter Imperiales Constitutiones relatis, Ljure, quod ex his resultat, observavimus: nam quae in illis jam cauta erant, ea nec in hoc volumine poni concessimus , nisi ob aliquam interdum circumstantiam similitudinis aliqua causa relicta est. §. 1?. Contrariam 2 autem aliis legibus legem ex his, qux in hoc volumine positae sunt, non facile quis repererit, si modo ad omnes contrarietatis fines animum intendere festinet, sed inest aliquid diversum: quod adsumptum alterius generis forte hanc L illam legis positionem apparere faciet. §. 16. Sed & si quid forte prxtermissum est eorum 3 , qux poni debebant (forte enim & aliquid tale contigit propter humanx imbecillitatem natura) multo sane melius est nostris subditis multis inutilibus liberari [legibus,] dum privantur forte paucis quibusdam, qux videbantur idonea, myriadibus prope infinitis defossa & deposita, & nemini forte mortalium animadversa. §. 17. Hanc enim ob causam tot libris (quos antea scribi oportebat,) destituti judices , facilius ex paucissimis juris auctoribus, & libris ad finem litium perveniebant, & judicia decidebant, vel propter inopiam librorum , vel quia non sufficiebant multis laboribus ad invenienda multa utilia necessariis, & viribus erant impares. In prxsenti autem consummatione maximus legum obtinentium congestus est numerus ex libris raris, & qui vix inveniri potuerint, & quorum nec nomina nec eruditissimi quidem in legibus complures homines noverant. Quorum sane copiam [seu materiam] nobis uberrimam dictus gloriosissimus Tribonianus prxbuit multorum librorum, & qui vix numerari possunt, suppedidata multitudine: quibus omnibus perfecte lectis, congesta sunt hxc volumina; sed ex horum multis & variis hi, qui a nobis ad hoc congregati erant, cum nihil invenissent idoneum , aut novum ab his, qux jam congregata erant, illationem ex his in hoc opere faciendam optimo animo respuerunt. §. 13. Si vero postea aliquid novi controverteretur , quod non apparebit legibus his inscriptum : (multj4 enim novare novit natura) sed Imperium Deus propter hoc imposuit hominibus, ut emergentia & legis egentia lege definiat, & humanx natura incertum repleat, & certis concludat legibus ac regulis: neque hoc nostrum nunc dicimus: sed jam omnium juris conditorum, qui oiim claruerunt, prudentiffimus Julianus hoc ipsum videtur dixisse, qui & ab Imperiali auctoritate implorat fieri legum repletionem in emergentibus ambiguitatibus & quxstionibus: sed & D. Adrianus pix memorix; quando ea, qux ä Prxtoribus quotannis edicta fuerant, brevi complexus esi libello, adsumpto ad id optimo Juliano ; in oratione quam in commune habuit in seniore Roma, hoc ipsum quoque ait: ut, si quid prxter id , quod jam ordinatum est, emerserit: conveniens est , eos , qui in magistratu sunt, illud conati decidere, & remedium imponere secundum eorum, qux jam ordinata sunt, consequentiam [imitationem.] §. 19. Hxc igitur omnes (dicimus autem vos , magni Senatus & omnes nostra Reipublicx homines) cognoscentes, gratiam quidem confitemini Deo , qui nostris temporibus tantum bonum servavit: utimini vero nostris Legibus; nulli ea- nun, qux veterib us libris inscriptx sunt, attendentes: neque ad c C 1 - d - l - r. tz. 14. confer. /. 1. §. 8. 9- snpr. emi. (2. d. L 2. tz. 15T ‘,o a-'f' (4' /fon. 7- u. 2. in prine. (?. Immo vide'/. 26. iS.i. do legtb. (6. Y.supr. Const. de Jufl. Cod. confirm. §. 3. 96 ea?, qux nunc polita sunt, illas comparantes; quia etsi videantur quxdam invicem non consonare, tamen prius illud & vetustius nobis ut imperfectum displicuitnunc autem hoc visum est debere obtinere. Nam prohibemus, illis in posterum uti: hoc autem sola observari in Republica, & obtinere concedimus & sancimus: ita ut qui conatus fuerit ex prioribus libris, & non ex his duobus so. lis, v & Constitutionum [libro] a nobis compositis, vel factis, uti quibusdam Legibus, vel eas in judiciis legere, vel fi quis judicaverit ex his apud fe recitari eas passus: falsi reus erit 6, & pu- blitorum criminum judicatus, & poenx addictus: quod etsi non di- ceremus, vel ex hocjpfo manifestum esset. tz. 20. Sed & hoc optimum fore judicavimus, prxponere Digestorum volumini & veteres juris conditores, & illorum volumina, & unde collectio fasta sit Legum nunc ä nobis congestarum: quod & fieri jussimus: & factum est: & simul ea, qux de his rebus conscripta sunt, supponi huic divinx nostrx Constitutioni prxeipimus: ut omnibus fiat manifestum, & quid prioris inexperientix simul, & incertitudinis esset, L quid a nobis fit adinventum. Legislatores autem seu Legum interpretes illos congessimus , qui apud omnes probati & recepti erant, & prioribus Imperatoribus placuerant, & qui ab his nominari meruerunt. Si enim aliquis nondum veteribus Legislatoribus cognitus est : nos & huic interdiximus hujus voluminis communicationem. Omnibus sane hic positis unum ordinem & dignitatem parem dedimus : nulli cuipiam majore, quam exteris, data prxrogativa. Si enim his , qux ab illis scripta sunt, omnibus Imperialium Constitutionum 7 dedimus robur : quid est , quod in his amplius, quodque minus haberi debeat? tz. 21. Ilhidautem, quod ftatim , cum baue compositionem Legum congregari mandaremus , jussimus : iterum & nunc sancimus illud confirmando : omnibus similiter interdicimus, ne 3 quis audeat hominum, qui sunt nunc, aut in posterum erunt, commentarios scribere harum Legum : prxterquam fi velit quis in Grxcam linguam hxc transferre, quem etiam volumus sola secundum pedem seuxsTst niilx nuncupata uti Legum interpretatione: & si quid secundum nominatorum paratitlorum (ut conveniens est) adferiberevoluerint usum: aliud autem nihil omnino ne tantillum quidem circa ea facere, nec rursum dare seditionis , & dubitationis, aut infinitx multitudinis Legibus occasionem : id quod antea in antiqui Edicti factum est ordinatione : ita ut illud brevissimum constitutum ex differentium commentariorum disserentia seu diversitate in infinitam extenderetur multitudinem. Si quid enim forte ambiguum fuerit visum, vel litium certatoribus, vel his, qui rebus judicandis prxsunt: hoc Imperator interpretabitur recte: nam hxc Facultas illi soli 2 Legibus permissa est. Itaque quisquis ausus fuerit, ad hanc nostram Legum compositionem commentarium aliquod adjicere, aliter atque nostrx hujus jussionis forma prxscribit: is sciat, quod & ipsi falsi reo legibus futuro, & quod composuerit, eripietur, & modis omnibus corrumpetur, tz. 22. Eadem poena impofita & adversus eos 9, qui notis (seu signis) quibusdam in scriptura utentur, (qux signa figlas vocant) & qui per ea conturbare scripturam tenti- verint, nec per totam consequentiam literamm numeros, & no- mina\-eterum Prudeutum, & totam Legum positionem scripserint. Sciant etiam librorum ita scriptorum comparatores se inutilis fore libri dominos: neque enim damus licentiam talibus libris in indiciis uti, & aliquid agere: etiamsi contingat librum in ea ipsa parte, qux recitatur, milium habere tale signum [aut notam,] sed in alia quacunque fui parte, quamvis semel tantum id admissum sit. Itaque ipse quidem eum librum pro non scripto prorsus habebit. Is autem, qui eum feri ferit, & ignoranti emptori dederit: duplum solvet ejus xstimationis ei, qui ita i 11 quantitate damnum passus fuerit, nihilominus infligenda criminali poena. Hoc etenim &in aliis Constitutionibus ea de re positis scripsimus, tam his, qux Latina processerunt voce, quam ea , qux Grxcorumlingua, quam quidem ad Legum Professores rescripliinus. tz- -]• igitur volumina, (Institutorum & Digestorum dicimus) ex fine tertii nostri felicissimi Consulatus suum robur obtinere sancimus, id est , ex ante tertium Calendarum Januariarum prxscntis duodeci- mx Indictionis, in omne xvmn valitura, ct una cum Imperialibus Constitutionibus vigorem, & lociun habitura 10 tam in ilis , l. 2. tz. SI. Snpr. b. t. (7- (9- v. tz. j 1. snpr. h. I. d. I. 2. tz. 22. (10- (8- L l. tz- 12. d . I . 2. §. 23. qu» 95 Codicis Ub. T. Tit XVII, 96 de Caducis tollendis, pag. 488. * 6. ?r. de Calumniatoribus. 701. * 9. 46. de Canone frumentario Urbis Romx. 772. * 11. 22. largitionalium titulor. 724. * 10. 23. de Capiendis & distrahendis pignoribus. 723. * 10. 21» de Capitatione civium. 788. * u. 48. de Carboniano Edicto. 42$. * 6. 17. de Castrensianis & ministerianis.-827. * 12. 2 6. de Castrensi omnium Palatin, peculio. 8Z1. * 12. 31. peculio milit. & Prxfect. 8Z7. * 12» 37. de Censibus & Censitoribus. 790. * 11. 57. de Clasiicis. 770. * 11. 12. de Codicillis. 46;. * 6. 36. de Cohortalibus, Principibus. 85 ?. * 12. 58. de Collationibus. 426. * 6 . 20. de Collatione xris. 728. * 10. 29. - - donatorum. 728. * 10. 28. - - fundorum fiscalium. 804. * n. 73. - - fundorum patrimonial. 799. * H. 64. de Collegiatis & chartopratis. 771. * 11. 17. de Collusione detegenda. 535. * 7. 20. de Colonis Ulyricianis. 789. * 11. 52. - - Pahestinis. 788. * II. 50. - - Thracensibus. 788. * 11. 51. de Comitibus Consistorianis. 883- * 12. 10. - - & Archiatris. 814. * 12. 13. - - & Tribunis scholarum. 813. * 12. II. - - qui Provincias regunt. 814. * 12. 14. » - rei militaris. 8>3- * 12. 12. de Commeatu. 846. *12. 43. de Commerciis & mercatoribus. 308. * 4. 63. Comminationes, Epistolas, Programm. 365. * 7 - 57 - de Commodato. 264. * 4. 23. Communia de legatis & fideicomfn. 478. * 6. 43. - - de manumistionibns. 527. * 7. 15. - - de succeffionibus. 503. * 6. 59. - - de usucapionibus. 539. * 7. 30. - - utriufque judicii. 227. * 3. 38. Communi dividundo. 226. * 3. 37. de Communi fervo manumisso. 5:0. * 7. 7 - de Communium rerum alienatione. 301. * 4. 52 - de Compensationibus. 277. * 4. 31. de Concubinis. 36:. * 5. 26. de Condictione ex lege. 244. ¥ 4. 9. - - furtiva. 243. * 4. 8. indebiti. 240. * 4. 9. - - oh causam catorum. 241. * 4. '6'. ob turpem causam. 243. ¥ 4. 7» » de Condi- De juris & ficti ignorantia, de Conditionibus insertis, pag. 481- * 6. 46. de Conditis in publicis horreis. 726. * 10. 26. rfe Conductoribus & procuratoribus. 804. * 11. 71. de Confessis. §66. * 7. 59. de Confirmando tutore. 370. * 5. 29. de Consortibus ejusdem litis. 230. * Z. 40. de Constituta pecunia. 250. * 4. 18. de Consulibus. 808- * 12. 3. de Contractibus Judicum. 123. * I. $3. de Contrahenda emptione & venditione. 289. * 4. 38- - - - - - & committenda stipulatione. 622. * 8. 38- de Contrario judicio tutelae. 393. * 5. 58. de Conveniendis fisci debitoribus. 7n. * 10. 2. Creditorem evictionem pignoris. 638. * 8. 46. de Crimine expilate hereditatis. 691. * 9. 32. - - - Peculatus. 690. * 9. 28. - - - Sacrilegii. 690. * 9. 29. - - - Stellionatus. 692. * 9. 34. de Cupressis ex luco Daphnensi. 806. *11. 77. de Curatore Furiosi vel prodigi. 400. * 5. 70. de Curiosis & stationariis. 824. * 12. 23. de Cursu publico & angariis. 850. * 12. 51. de Custodia reorum. 663. * 9. 4. 97 De juris & facti ignorantia. 9 $ qux postea emerlerint, quam in his, qux in judiciis adhuc pendent. nec dum amicabilibus tradita sunt transactionibus : * quodcunque enim hactenus vel judicatum, vel transactum est, retractari non sustinemus. Quem quidem Consulatum tertium nobis nominatissimum deditDeus : quando & sub ipso pax cum Perfis confirmata est, & hoc tantum Legum volumen repositum est: quod ü nemine majorum unquam excogitatum fuit: atque ad hxc tertia pars mundi (dicimus autem totam Libyam) nostris adjuncta est sceptris : omnia hac i lummo Deq & Servatote nostro JESU CHRISTO dona tertio nostro Consulatu indnlta. §. 24. Omnes 1 itaque laudatislimi nostra: Reipublicn: Magistratus divinam hanc nostram suscipientes Constitutionem, ut utantur prodictis nostris Legibus, unusquisque in suo procurabit Judicio. Proponet autem eam in maxima & regia hac Urbe , & eius glorios Hinaus Prxfestus. Curx autem erit excellentissimo & landatiflimo nostro Magistro, & gloriosissimis atque beatissimis Prxfectis sacrorum nostrorum Prxtoiiornm : tam in bis , qux ad solem orientem, quam his, qux in Illyride : necnon his etiam, qux in Libya sunt: periua Edicta bis, qui sub ipsis ordinati 1 'unt, & ista facere manifesta, ad omnium nostrorum subditorum inexcusabilem notitiam. Data 17. Calcnd. Januarias, Domino Nostro JUSTINIANO perpetuo Augusto 3. COS. 533. T I T. XVIII. DE JURIS 2 ET FACTI IGNO- ■ RANTI.1. 1. Imp. ANTONINUS A. Maximo Militi. Q Uamvis, cum causam tuam ageres, ignorantia juris propter - simplicitatem 3 armatx militix allegationes com. etentes omiseris : tamen si nondum ianslecisti , permitto tibi , ficaiperisex sententia conveniri, defensionibus tuis uti. Dat. 7. Cal. Maji, duobus ASPERIS COSS. 213. 2. Imp. GORDIANUS A. Juvenali. PUm ignorantia juris tacile excusari non possis, si major 4 annis [viginti quinque) hereditati matris tux renunciasti, fera prece subveniri tibi desideras. Dat. 13. Cal. Maji, AKIANO & PACO COSS. 244. 3. Imp. FHIL 1 PPUS A. Mareellx. ^1 emancipata ä patre, intra annum bonorum possessionem petere cessi,sti: prxteiulere juris ignorantiam 5 nullis rationibus potes. Dat. 16. Cal Jnl. KEREGRLNO & /EMILIANO COSS. * 4 >. 4. Impp. DIOCLET. & MAXIMIANUS A A. Julians. glpost divisionem si factam , testamenti vitium in lucem emerserit: ex his , qux per ignorantiam confecta iunt, prxjmiicium tihinon compar.diitur. Ostende igitur hoc acini Correcto:em Virum Clarillimum amicum nostrum , testamentum vel side veri deficere, vel juris ratione stare um possic: ut infirmata scriptura, qux testair-enti vice prolata est , tondam successionem obtineas. Dat. 8. Id. Jul. DIOCLETIANO 4. & MAXIMIANO 3. AA. COSS. 290. 5. lidem AA. & CONSTANTINUS & MAXIMIAN. Nobilissimi Css. Martiali. QUrr. falsa demonstratione mutari substantia veritatis minime 7 possit: respondendo id, quod paternum erat, ex maternis eße ionis, nihil egisti. Dat. Prul. Cal. Januar. DIOCLETIANO & MAXIMIANO 4. AA. COSS. 293. 6. lidem AA. & CC. Tauro & Pollioni. ]SjInon transactionis8 causa, sed indebitam, errore facti, olei materiam vos Archantico stipulanti spopomlilte Rector provin- cite animadverterit, reddito quod debetis residui liberationem condicentes audiet. Dat. Cal. Maji, CC. COSS. 294. 7. lidem AA. & CC. Zox. LjRror Fasti, necdum sinito negotio , nemini nocet: Nam causa derisa 9 velamento tali non instauratur. DaU 6. Non. Jul. CC. 3. COSS. 300. 8. lidem AA. & CC. Dionysix. PUm testamentum nullo jure constiterit: ex ejus, qui ab intestato successit, professione sola , veluti ex testamento libertos per errorem profitentis , orcini vel proprii liberti, si non ipsius accessit judicium, (cum errantis 10 voluntas nulla sit) effici non potuerunt. Dat. v Cal. Septembr. CC. 4. COSS. 302. 9. lidem A A. & CC. Cajo & Anthemio. K[On idcirco minus, quod ä vobis vehit ä liberis debitam accepisse pecuniam Sanius dicitur, (cuin nullus sit errantis 11 consensus) movere status quxstionem prohibentur eius heredes. Dat. si. Id. Decemb. CC. COSS. 30;. io. lidem A A. & CC. Ara hix. QUtn quis jus ignorans , indebitam pecuniam solverit: cessat repetitio. Per ignorantiam enim facti 12 tantum repetitionem indebiti soluti competere tibi notum est. Dat. 5. Cal. Januar. CC. si. COSS. 306. ii. Imp. CONSTANTINUS A. Valeriano agenti Vicariam Prxfecturam. TAUamvis 13 in lucro nec feminis jus ignorantibus subveniri so- leat : attamen contra xtatem adhuc imperfectam 14 locum hoc non habere , retro Prineipum statuta declarant. Dat. 3. Cal. Maji, GALLICANO & SYMMACHO COSS. 330. 12. Imppp. VALENT. THEOD. & ARCAD. AAA. Flaviano PF. Illyrici & Italix. pOnstitutiones Prineipum nec ignorare quenquam , nec diffini u- lare permittimus. 15 Dat. si. Calend. Januar. Vincentia;, TA- 1IANO & SYMMACHO COSS. 391. 13. Impp. LEO & ANTHEMIUS AA. Erythrio P. P. TUE paffim liceat mulieribus omnes suos contractus retractane , in ^ his, quxprxtermiferint, vel ignoraverint: statuimus, fi per ignorantiam juris damnum tsi aliquod circa jus vel substantiam suam patiantur, in his tantum casibus 17, in quibus prxteritarum legum auctoritas eis suffragatur, subveniri. Dat. Cal. Julii, MARTIANO L ZENONE COSS. 469. T I T. XIX. DE PRECIBUS IMPERATORI OFFERENDIS: ET DE QUIBUS REBUS SUPPLICARE LICEAT, VEL SON. I. Impp. DIOCLET. & MAXIMIAN. AA. Firminx. ! L Icet servilis conditio deferemix precis facile 18 capax non sit: \ tamen admissi sceleris atrocitas & laudabilis fidei exemplum super vindicanda exde domini tui 19, nobis hortamento fuit, ut Prxfecto prxtorio juxta annotat-ouis uostrx decretum demandaremus , (quem adire cura) ut auditis his , qux in libello contulisti, & reos investigare , & severissimam vindictam juxta Legum censuram exigere curet. Dat. 8- Id. Octobr. DIOCLETIAN. 6. & MAXIMIANO 3. AA. COSS. 29b. 2. Imp. CONSTAN TINUS A. Severo PF. U. (jUoties Rescripto nostro moratoria prxscriptio permittitur , adi- tus supplicanti pandatur. Quod autem totius negotii cognitionem tollit, & vires princi alis negotii exhaurit : fine gravi partis alterius dispendio convelli non potest. Nec prxsiri. timiis igitur peremptorix relaxatio petatur. Dat. 10. Cal. Jun. Nicea, PAU- LINO & JULIANO COSS. 325. (1. il. L 2. §. 24. (2. Lib. 22. D si. (3. I. 9. §. i.Jf.h.t. I. si.pr.infr. dejur. Aelioir, (4. l.y.pr.jj'.b.t. (5. I. iO.jf. df bon. pojsejf'. i. si. infr. qui admitt. ad hon. pejf. adde l. 8 jj. b.i. (fi. v. Lqsi. L 37 .jf.fuw. trcijc (7. I. si. §. i.ß'. de ojj’. prüf. I. 6. ß. ad municip. i. 15. injr. ie lib. caus. (8 v. I. 2. L 3. infr. de condici, indeb. juncta l. 65. J. 1 .ß eoi. (9. I. ib.ß.fam. ere. pio. v. I. 9. infr. b. t. adde L;. T 0 M. ii. siipr.eod. (11. L %.snpr. eod l.\q. js. dejurisd. (12. v.l.y.ßs. h. t. juncta l. 13. infr. eod. I. 9. infr. ad L. Vale. (13. v. I. 13. 1 infr. b. t. (u. L9.pr.L10 ff. eod. (15. I. <). Jupr. Ac Ugib. .(i 6. 1. n.supr. h.t. (17. /. 7. L 8. L 9-js- eod. (i8- Ahrog. /. 6. infr. h. t. /. 1. pr.js. ud SC. Silan. (19. I. I. infr. pro quib. caus. servi. Z. Idem 99 Colicis Ob. I. . t. cap. solid. iv. Fiunt solidi xvii. Secundo, tertio & quarto ad ann. 1. S. ann. solid. v. & ad capit. 1. capit, sol d. 1 v. Fiunt solid. XXXIV. S. Reliquis hominibus xx vi. ad ann. 1. ann. solid. V- L ad cap. 1. capit, solid. iv. Fiunt solid, ccxxxiv. f I11 schola nomenculatorum hominffius XXII. ann. solidi V. capitu XII. (l. V. 1.1 . infr. de exeas artis. I. tät. irfr. de difers oß'. Nov. S. tnfin. (2. v. infr. tit. de annonis ey cap. (3. v. I. 3.1. 9. /. 8- infr. ieujsejs. es domeft. U cancell. judte. Nov. 161. c. 1. (4. v. infr. lih. 12. tit. 9. tit. 19. tit. 90. /. ult. infr. dc deettrionib. (9. I. 45. §' 7 .js. de jur.fisci. (6. v. /. 5. t. 12. §. 1. infr. de proxim.sacror, ferin, t. 9,1.7. injr. de palat.sacrar. largit. I. ult. §. 3. infr. iere mi- üt.L alt, infr. de castrenfifecul. I. J. infr. de numerariis. (7. L 3. solid. iv. Finiit solidi c xv. Ita primo anno ann. solid. v. capit. I» S. carit, solidos 1 v. Fiunt solid. xvi. Reliquis hominibus XI- ad anu. 1. ann. solid. v. & ad capit. I. capit, solid. IV. Filmt solid. XCIX. f In schola ß> alorum 8 hominibus VI. ann. VII. capit. VI. solid. lix. Ira primo anno , ann. solid. V. cap. 1 . capit, solid, iv. Fiunt solidi xiv. Reliquis hominibus v. ad ann. I. ann. solid. v. & ad cap. 1. capit, solid. 1 v. Fiunt solid. xlv. f In schola praetorianorum hominibus decem ann. XII. capit. XI. solid. X#VIT; Ita primo annonae pro ann. 11. solid. V. pro capit, solid. I V. Fiunt solid. XVI. Reliquis hominibus IX. ad ann. I. pro ann. lolid. V. capit. I. pro capit, solid. IV. Fiuntsolid. LXX1. f In schola draconariorum hominibus X. ann. xi. cap. x. S. solid. ccvr. Ita primo ann. pro ann. solid. xiv. capit. I. pro capit. I. solid. iv. Fiunt solidi xvi. Reliquis hominibus IX. ad ann. I. pro ann. solid. v. capit. 1. pro capit, solid, l v. Fiunt sol. lxxx. f In scrinio operum hominibus XX. ann. XXIV. cap. XXI. solid. CCXXIV. Ita primoann. in. pro ann. solid. V. cap. II. pro capit, solid. VIII. Fiuntsolid. xxiv. Reliquis hominibus 111. ad ann. II. pro ann. solid. v. & ad capit. 1 . pro capit, solid. Iv. Fiuntsolid. LXII. Reliquis aliis hominibus VI. ad ann. I. pro ann. solid. v. & ad capit. I. pro capit, solid. IV. Fiunt solid. XC. t In scrinio arere 9 hominibus XX. ann. XXVIII. capit. XXI. solid. CCXXIV. Ita primo anno III. pro ann. solid. V. capit. 11. pro capit, solid IV. Fiunt solid. XXIII. Reliquis hominibus IV. ad anu. II. pro anu. sol. v. & ad capit. I. pro cap. sol. 1 v. Fiunt solid. XLII. Reliquis aliis hominibus VI. ad ann. II. solid. V. & ad cap. I. pro cap. sol. I V. Fiunt solid. LXVIII. Reliquis aliis hominibus CX. ad ann. I. pro anu. sol. v. & ad capit. I. pro cap. solid. 1 v. Fiunt solid. xc. f In schola chartulariorum 10 hominibus L. r.jin. LVUI. cap. II. pro capit, solid. 1 v. Fiunt solid. xxiv. Ita primo anno m. prs ann. solid. v. cap. II. pro cap. solid. 1 v. Fiunt solid. XXIII. Reliquis hominibus 111. ad anu. 11. pro ann. solid. v. fi ad capit. 1. pro cap. solid. iv. Fiunt solid, xlviii. Reliquis aliis hominibus vi. ad ann. 1. pro ann. solid. v. & ad capit. I. pro capit, sol. iv. Fiunt solid. XLIX. Reliquis hominibus XL. ad annum primum pro ann. sol. v. & ad cap. I. pro capit, solid. iv. Fiunt solid. CCClx. Fiunt homines cccxcvi. ann. ccccxcix. solid. II. CCCXC. capit. CCCCXX. Fiunt solid. IV. LXXIII. III. DCLXXXII. Item pro ann. & cap. censualium solid. CCCCXLIX. Officiorum ejus solid. CLX. potest’ medi hominibus v. ann. XLVIII. capit, xviii. solid, ccccxviii. Ita primo ann. pro ann. xv. capit, v. solid. v. Secundo pro ann. X. capit. V. solid. LXX. Reliquis hominibus m. ad ann. VIII. & ad cap. II. solid. CL. f Grammaticis 11 hominibus II. ad ann. X. & ad cap. II. ad solid. LXX. sortitas. f Oratoribus 12 hominibus II. ad ann. X. cap. v. ad solid. LXX. §. 9. Haec icitur, qux pro dispendiis civilibus Judicibus Afri ex, corumque officiis , id est, tam scriniariis 13 ampliffinix ejus Prx- festurx, quam cohortalibus 14, per hanc divinam Constitutionem statuimus; tua magnitudo cognoscens, ex Cal. Septemb. Futurx tertix dccimx Indictionis effectui mancipari, ohsorvarique procuret, atque Edictis publicis omnibus innotescat: His scilicet, qui ordinati fuerint a tua sublimitate secundum prxsentem divinam Constitutionem , firmitatem fui status in perpetuo habituris. Nam Deo juvante de militaribus Judicibus , & de officiis eorum , & de alio nostro exe-citu per aliam sanctionem statuemus. Dat. Constat*- tinos. Domino nostro Justiniano P. P. 2. Idem A. Belilario Magistro- militum per Orientem. 1 N nomine Domini nostri Jesu Christi ad omnia consilia omnesque * actus semper progredimur: per ipsum enim jura Imperii suscepimus : periplum pacem cum Persis in xternum confirmavimus: per ipsum acerbiffiinos hostes , & fortiffimos Tyrannos dejecimus : per ipsum multas difficultates superavimus : per ipsum Africam defendere, & sub nostrum Imperium redigere, nobis conceffum est: per ipsum quoqu e , ut nostro moderamine recte gubernetur, sir- 1. 7. §. I. infr. de palat.sacrar. larg. (8. V. infr. de strator ih. lih. 1 2 . tit. 25. (9. v. infr. defufeeptorib. puepof & arear, lib. -o. tit. 70. adde L i,§. 2. I. 29. in sin. Jupr. de sacros, ecclef. (10. v. infr. de munerar, ailuar. es chartulariis, lib. 12. tit. 90. (i 1. 1. 2.1. 1>. /. ult. infr. deprofeff. &med. (12. d. I. 2. I. ult. (13. v. infr. lib. 12. tit. 50. (14. v. infr. de cohortalib. lib. 12. tit. 58. G 3 m« 107 Codicis Lib. I. me custodiatur. confiamus. Ut per ejus gratiam erum civi- Hum ädmimstrationum Judices , & officia singulis Africanis provin- ciis constituiintis : attribuentes quidem emolumentum , quod unusquisque percipere debeat. Ad ejus igitur providentiam etiamnum animum‘nostrimi referentes & armatas militias , & duces militum ordinare disponimus. §. i. Sancimus itaque, ut Dux militum Tripolitanas provincias in Leptimagnenli civitate sedes interim I habeat. Dux vero Byzacena: provinciae [&] in Capsa , & altera Lepte civitatibus in teri m sedeat. Dux vero Numidia provincia: in Constantinenli civitate sedes interim habeat. Dux autem Mauritania provincia: in Casia rien fi civitate interim sedeat. §- 2. Jubemus etiam . ut in trajectu , qui est contra Hispaniam , qui Septa dicitur , quantos providerit tua magnitudo , de militibus una cum Tribuno luo homine prudente, & devotionem servante Reipublicx nostrae, per omnia constituas, qui poffint & ipsum trajectum lem- per servare, & omnia, quxeunque in partibus Hilpanix, vel Gal- Ux , fiu Francorum aguntur, viro spectabili Ducidenunciare, ut ipse tuae magnitudini reserat. In quo trajectu etiam dromones, quantos provideris, ordinari facias. §. Z. In Sardinia autem jubemus Ducem ordinari: & eum juxta montes , ubi Barbaricae gentes videntur sedere, habentem milites pro custod a locorum , quantos & ibi tua magnitudo providerit. §. 4. Et omnes diligenter pro commistis sux custodis provinciis invigilent, & ab omni hostium incurlione subjectos nostros tueantur illresos , & festinent die noste- que Dei invocando auxilium, & diligenter laborando , ulque ad illos fines provincias Africanas extendere, ubi ante invasionem Vandalorum, & Maurorum Respublica Romana fines habuerat, & ubi custodes antiqui servabant: sicut ex clausuris 2 & burgis ostenditur: maxime autem civitates, qux prope clausuras & fines antea tenebantur, cum essent sub Romano imperio coiistilutx, auxilian- te divina misericordia cum hostes per partes expelluntur, festinent comprehendere, atque munire: «S: in illis duces & milites per partes accedant, ubi antea fines L clausurae provinciarum erant, quando integra: Africanae servabantur sub Romano imperio provin- cix, quod Deo annuente ( cujus auxilio nobis restitutae sunt) speramus cito nostris provenire temporibus: & ut in securitate & pace provinciae cum antiquis finibus integra ferventur, & vigiliis ac laboribus devotissimorum militum , & cura spectabilium pro tempore Ducum custodiantur illaesa:: quoniam ita convenit, utsempercu stodes fines provinciae servent: ne detur hostibus licentia incurrendi aut devastandi loca, qua: nostri subjecti poffident. §.5. Quantos autem milites, sive pedites, sive equites , per unumquemque limitem collocari oportet ad custodiendas Provincias & civitates, tua magnitudo, prout consideraverit, ordinet, & nobis referat: ut, fi praeviderimus sufficientem eile ordinationem , confirmemus eam : liu autem perspexerimus, & aliquid amplius fieri, ut eam augmen- temus. §. 6. Quid autem Dux stipendiorum nomine pro fe luisque hominibus , & quid ejus officium confequetnr; hoc in subdita declaratur notitia. §. 7. Sicut ergo pradictum clt, interim nunc Duces ac milites secundum nostram dispositionem in locis, seu civitatibus, in quibus juffimus, sedeant, donec Deo alixiliante nobis ac Keipublicx nostra per labores nostros in illis 1, eis constitui pollint, in quibus uniuscujusque provincia antiquus limes constitutus erat, quando florente Romana Repubiica memorata: provincia integra tenebantur. §. 8- Pro limitaneis vero ordinandis necessarium nobis esse videtur, ut extra 3 Comitatenses milites, qui per castra sunt, milites limitanei constituantur , qui possint & castra, & civitatis limites defendere, & terras colere: & ut alii provinciales videntes eos per partes , ad illa loca se conferant. Et exemplum fecimus unius numeri limitaneorum : ut secundum exemplum , quod nos misimus, per castra & loca, qua providerit tua magnitudo, eos ad similitudinem nostri exempli ordinet: sic tamen, ut si inveneris de provinciis idonea corpora, aut de illis, quos antea milites habebant; limitaneorum constituas in numero, in unoquoque limite : ut, si aliqua forsitan commotio fuerit, possint ipsi lim tanei sine Comitatensibus militibus , una cum Ducibus suis adjuvare loca , ubi dispositi suerint non longe limitem exeuntes, nec ipsi limitanei, nec Duces eorum : ut nullum etiam dispendium a Ducibus, vel ducianis pradicti limitanei sustineant, nec aliquas sibi consuetudi- nes de eorum stipendiis per fraudem ad suum lucrum convertant. , 7- §- 7- infr. h. I. (2. I. 4. infr. de off. mag. officior. ' 13- *• >4- i”fr. de re milit. (4. Nov. 128. v. §. 4. Tit. XXVII. _io8 Hxc autem non solum in limitaneos volumus observari, sed etiam in Comitatenses milites. §. 9. Et unumquemque Ducem se Tribunos eorundem militum jubemus, ut semper milites ad exercitationem armorum teneant, & non concedant eos divagari, ut si quando necessitas contigerit, poffint inimicis resistere, & nullum audeant Duces aut Tribuni commeatalem de ipsis dimittere: ne dum libi lucrum student conficere, incustoditas nostras relinquant provincias. Nam fi usurpaverint memorati Duces, vel officia ea- rum, seu Tribuni, commeatalem de militibus relinquere, aut aliquod lucrum de eorum emolumentis sibi acquirere : hoc non solum in quadruplum jubemuspublico rependere, sed etiam dignitate eos privari. Magis enim debent & Duces , & Tribuni fu: ra deputata sibi emolumenta secundum labores suos de nostra larritate renumerationem sperare, & non de commeatis militum, aut eorum stipendiis lucrum sibi acquirere : quoniam ideo ordinati sunt milites, ut per ipsos provincix vindicentur: prxeipue cum sufficienter & ipsis Ducibus, & eorum officiis emolumenta pnestitimus & semper providimus unumquemque fecundum labores suos ad meliores gradus, & ad majores dignitates perducere, tz. ro. Postquam vero Deo placuerit, & per tuam magnitudinem limes omnis in antiquum statum pervenerit, & bene ordinatus fuerit; tunc ubicunque neceslifas emerserit, viri spectabiles Duces invicem sibi, quando ulus exegerit, auxilium prabeant: ut provincis, seu limites cotum vigiliis & laboribus ( Deo juvante) illsfi custodiantur. §. 11. Sicut autem jubemus audaces & feroces contra inimicos Judices ac milites nostros esse: sic volumus eos mites & benevolos circa collatores 4 nostros exiliere, & nullum damnum, nuilamque Ixionem in eos efficere. Sin autem quisquam de militibus ausus fuerit, quamcunquilxsionem tributariis nostris inferre: periculo viri spectabilis Ducis, feti ^ribuni & Principis digna vindicta afficiatur , ut indemnes tributarii nostri custodiantur. tz. i:. Si vero pro quibusdam causis interpellatio apud nostros Judices fasta fuerit: jubemus , noa amplius sportularum nomine, quam nostris Legibus definitum est, exeeutores accipere, poenam eisdem Legibus infertam ex transgrellione formidantes. §. 13. Cum autem Deo annuente Africanae nostra provincia: per tuam magnitudinem, secundum nostram dispositionem ordinata:, L limites i» antiquum statum reducti , L omnis Africa sie detenta fuerit, sicut erat: cum ergobxeomnia (Deo juvante) prasente tua magnitudine, (lispo- sita se persectgfueriut, & per labores tuos , [antiquos] fines omnes Africa receperit, & docuerit nos de omni ordinatione totius Africanae dioeecleos; id est, quanti sequi milites, in quibus lucis, vel civitatibus constituti sunt, se quanti limitanei, £ in quibus locis se militiis collocati sunt: tunc jubemus tuam magnitudinem ad nostram Clementiam remeare. §. 14. Interea vero si aliquas civitates , seu castella per limites ; constituta providerit tua Magnitudo nimia: esse magnitudinis , & propter hoc non posse bene custodiri : ad talem modum ea construi disponat, ut poffint per paucos be- nefervari. §.15. Cum autem magnitudo tua, omnibus dispositis, ad nos remeare jussa fuerit: tunc Duces uniusmriiisque limitis ; quotiens pro componendis civitatibus , aut castris, & pro dispendiis suis , aut pro annonis aliquod opus habuerint, celerius ad virum magnificum Prafectum ; er Africam significent: ut ipse, qus necessaria fuerint, festinet facere, ne aliqua protractio provin- 1 ciisnoceat. §. 16. Ea vero, qux ipse fecerit, velquxadhuc necessario procuranda sunt postea , & memoratus vir majnificus Pri- seclus [pnetorioj Arricx, se viri spectabiles Duces, & de aliis omnibus, qux ibi aguntur , frequenter ad nos referant, ut benefacta confirmemus, & quxoportunius debent fieri, ex nostra dispositione peragantur. §. 17. Hoc etiam decernimus, ut Judices, qui ordinandi sunt per Africanos limites, nihil amplus in sacratissimo Palatio cuilibet personx aut dignitati, vel in Prxturio per Africam Prafecturx & Magisterix potestati prabeant, nili quantum subter annexa declarat notitia6: nam si quis amplius, quam in subdita notitia taxatum est, usurpaverit, seu acceperit, triginta libras auri multx dependat nomine, cum quo & periculo indignationis nostra [Serenitatis] subjacebit, nulla alia qualibet personi, aut dignitate , aut officio accipiente aliquid ab eis, prxter illos, quorum nomina in subjecta notitia continentur. §. 18. Ad hoc jubemus , ut (Deo juvante ) unusquisque Dux seu eoru m officia« supr. b. I. (6. v. I. i. tz. 8. supr. h. t. secun- i oo De officio Profecti urbi. no secundum quod notitia subter annexu continer, emolumenta sua ex tribu,is Africanae Provincia: ex Caltnd. Septembris instantis felicis- sinue tertis.decima Indictionis percipiant, tz. 19. Et hsc notitia, Deo volente, debet delegari Ducibus, & eorum officiis in Africa constitutis, pro annonis & capitii per singulos annos praebendis. Ita Clarifiimo -viro Duci Tripolitana provinciae, & hominibus ejus singulis sol. v. cap. clix. Ungulis cap. sol. dcclxxxiii. Adsessori Ducis, & officio ac hominibus ejus, XL. ann. xevi. S. fing. a mi. cap. sol. vi. Simul fiunt pro ann. &cap. sol. dclxxiv. Dividuntur lio: Adsessori 1 in ann. vm. cap. iv. Primicerio 1 in ann. vm. cap. 11. Ducenariis 3 IU. ad ana. vi. sol. fiunt ann. capitis fiunt capitum, cap. Centenariis 4 vi. ann. v. sunt. Fiunt ann. iv. L ad cap. I. fiunt ann. xvi. & ad cap. ,. S. fiunt ann. IU. fiunt cap. viu. Circitoribus ix. semis. Aliis xi. ad ann. xiv. sunt. & ad cap. ni. fiunt cap. XJ. f Item viro clarifiimo Duci Byzacena Provincia, & hominibus ejus ann. CXC. singulis in ann. sol. v. cap. clviii. singulis cap. sol. x. Simul fiunt pro ann. cap. sol. dclxx. omnes dividuntur fic : Adsessori in ann. vil. cap. IV. Primicerio in ann. V. cap. II. Numerario in ann. VI. cap. III. Ducenario iv. ad ann. II1. fiunt cap. ni. Centenariis vi. ann. * ann. xv & cap. 1. fiunt cao. vil. Circitoribus ix. ad an. * fiunt an. xill & ad cap. 111. fiunt cap. vil. Circitoribus IX. ad ann. 11. fiunt xvm. & ad cap. fiunt an. * XIII. * cap. IX. semis. Alii XI. ad ann. m. ’ fiunt an. xm. S. & ad cap. XI. f Item viro clarifiimo Duci N-midia Provinciae & hominibus ejus ann. CXC. singul. ann. solid. vm. cap. clviii. singulis cap. sol. ix. Simul fiunt pro ann. & cap. sol. cccli. xxxiv. Adsessori ducis & officio ejus hominibus xl. ann. & cap. sol. v. cap. XLIX. singuli cap. sol. v. cap. CCCCLXXII. lingulis cap. sol. m. Simul fiunt pro ann. & cap. sol. CLXIV. S. Dividuntur sic: Ad- sestori in ann. xm. cap. vi. Primicerio* ann. cap. 111. Numerario 5 in annum iv. * Fiunt ad ann. xvi. & ad cap. centenariis ad ann. XI. 8. Fiunt duodecim. & ad cap. capita vx. Biarchis 6 vm. Circitorihus ix. ad ann. 11. fiunt ann. cxxvil. & ad cap. 111. fiunt cap. VIII. lemis. Aliis xi. ad ann. II. fiunt an. xvi. sunt XV. & ad cap. III. fiunt cap. XI. f Item viro clarifiimo Duci Mauritania Provincia: & hominibus eius ann. CXC. singulis an. lid. V. cap. solid. cc. clx. xxxv. Adseslori Ducis, & officio ejus hominibus xl. an.xevi. S. * ni. S. fiunt simul pro ann. & cap. sol. dclxx. iii. 8. Dividuntur sic : Adle fibri in ann. ix. capit, iv. Primicerio in ann. v. cap. 1. Numerario in ann. cap. III. Ducenariis 111. ad ann. m. 8. fiunt ann. * & capit, m. fiunt capit. II. Centenariis m. ad ann. III. 8. fiunt ann. * & cap. III. fiunt cap. 11. * Centenariis IX. ad ann. x. & ad capit. 111. fiunt capit. V. Biarchis vm. Circitoribus ad ann. vm. fiunt ann. XVIII. & ad cap. III. fiunt capit, iii. fiunt cap. XI. t Item viro clarifiimo Duci Sardinia infulae, & hominibus ejus ann. CXC. singulis ann. solidi CCLXXXli. Adsefibri Ducis , & officio ejus hominibus XL. ann. XCVI. S. singulis ann. solid. * capit. XLVIII. singulis capit, sol. IX. Simul fiunt pro ann. & cap. CL. clxxxvi. Dividuntur fic : Adsefibri ann. IX. & cap. iii. Primicerio in ann. 11 . cap. m. Numerario in an. cap. III. Ducenariis IV. ann. ut sunt ann. xvi. & eap. m. sunt & cap. ix. Circitoribus IX. an. 111. fiunt, an. XXIX. & cap. lll. fiunt, cap. ix. Circitoribus IX. ann. iu.fimit ann. iv. cap. ix. semis. Aliis XI. ad ann. xvi. sunt & ad capit, hi. fiunt cap. xx. §. 20. Notitia consuetudinum , quas in sacro laterculo , & in praetorio amplissimae Praefectiane per Africam . & in officio Magistri militum, pro tempore Dux praebere debet uniuscujusque limitis, sic: In sacro laterculo sol. VI. In officio Magistern* militum potestatis pro insinuandis administrationis fine divinis nostrie Serenitatis adfatibus solid. xu. In officio smpliss.mx Praefecturae per Africani pro insinuandis ejusdem chartis, solid. xu. §- 21. Gloria itaque tua , quae per hanc pragmaticam sanctionem nostra statuit aeternitas , effectui ea mancipari observarique praeci piat. §. 22. Emissa lex Idih. Aprilis CP. D. N. Justiniano P. A. 4. & Paulino V. C. Confli §. 23. Et h c notitia " tis pro annonis, & capitii per singulos annos praebendis. Item viro clarifiimo Duci Tripolitana provincis , & hominibus ejus anno * nonagesimo singula annona solidos quinqu^capit, centum quinquaginta novem singulis cap. solidos ducentos octoginta duos : adsessori ducis, & officio ac hominibus ejus quadraginta annis nonaginta & septem. Iteni viro clarifiimo Duci Byzacena, & hominibus ejus similiter. Item viro clarissimo Duci Numidia, & hominibus ejus similiter. Item viro clarissimo Duci Mauritania provinciae & hominibus ejus similiter. Item Duci Sardinia , & hominibus ejus similiter. §. 24. Item notitia consuetudinum, quas in sacro laterculo , & in prietorio ampliflimae Praesecturae per Africam , & in officio Magistri militum pro tempore Dux praebere solet uniuscujusque limitis, sic: In sacro laterculo fex solidos. In officiis Magisteria; militum potestatis pro insinuandis divinis administtationi- bus, leu divinae Serenitatis affatibus, solidos duodecim: pro officio ampliflimae Pntfesturae per Africam pro insinuandis ejus chartis solidos duodecim. §. 2;. Gloria itaque tua, quae per hanc pragmaticam sanctionem nostram statuuntur, aeternitatis effectui mancipari observarique praecipiat. T I T. XXV 1 I 1 . DE OFFICIO PR/EFECTI 7 URBI. 1. Impp. VALENT. & VALENS AA. ad Volu- sianum Pnefectum - Urbis. CTudentibus nobis statum Urbis, & annonariam rationem ali- v quando firmare : inanimum subiit, ejusdem annonae curam non omnibus deferri potestatibus. Et ne Praefectura Urbis abrogatum sibi aliquid putaret, si totum ad officium annonarium redim- dasset: eidem Praefecturae solicitudinis necessitatem mandamus: sed non ita, ut lateat officium Annonariae Pncfecturx: sed ut ambae potestates, in quantum sibi negotii est, tueantur civilem annonam : sitque societas muneris; ita ut inferior 8 gradus meritum superioris agnoscat, atque ita superior potestas se exerat, ut sciat ex ipso nomine 9, quid Pnefecto debeatur annonae. 2. lidem AA. ad Ampelium Praesectum Urbi. Q(Uod promulgatis sanctionibus tua Sinceritas rescriptum esse N—non nescit, etiam ex praecepto nostro competenter observet: nec quasdam personas de provincia 10 existimet advocandas, nisi tantummodo suos officiales , & homines populares 11 hujus alm» urbis seditioni obnoxios. 3. Imppp. VALENS, GRATIANUS & VALENTIN. AAA. ad Rufinum Praesectum Urbi. pRaerectura Urbis cunctis, quae intra urbem sunt, antecellat ii dignitatibus, tantum [ ex omni parte derivatis , ] quantum sine omni injuria ac detrimento honoris alieni usurpat. Dat. 6. Cal. Jul. VALENTE A- 5. & VALENTIN. Jun. COSS. 368- 4. Imppp. THEOD. VALENTINIANUS, & ARCAD. AAA- Severim, Comiti sacrarum largitionum. QMnia Corporatorum genera , 411 .e in Constantinopolitana civitate versantur, universos quoque cives, ac populares 13 Prse- FectuKi urbanae regi moderamine cognoscas. 5. Imp. THEOD. A. Constantino Praefecto Urbi. pKiniicerius 14 adjutor ture sedis officii per biennium , gradu ex consuetudine priscae ordinationis quod in meruit,. eodem „ . . ... .... curam insuper personarum, usurpatione omni, atque ambitione cessante, suscipiat: hoc etiam adjecto : ut, li quis ex memorato ordine , vel conditionis humanae fine praeventus , vel alia quacunque ratione, militiae gradum propriae amisisse monstrabitur , solitae „ . Deo volen- j ambitionis injuria vacante , locum 15 is, qui juxta [matriculae} te , debet delegari Judicibus , & eorum officiis in Africa cimstitu-j veritatem sequitur, obtineat. (i. infr.de ujjejor. (2. V. infr. de primicerio. (3. /. t. ir.fr. ist!/. ;. infr. de des ens. civ. (10. v. /. I. §• 4. jM’- *• 0 *• J •Js.wg.off. l.Vinfr.d\ exuit. tab.l.t.U. infr. de agent. inreb.'fi. 3 .ff deranis. (»2. 62. §.2. 0 1. i. infr.de princip. agent, in reb. i. I. infr.de lucris a-.l-voc. (4. d ' ,14. V. infr. de primicerio, adde • 7- / • • 'I (9. v. infr.de nunurariis. (fi. v. t- 1. infr. ist off. mag- off. j (15, i. ll.pr.ff. de munes. C 3 bono . L 1. \JoU 9 * 12. (8. Addt*/. S* wjr* denci^rov* bicj T I T. III Codicis Lib. I. Tit. XXIX. XXX. XXXI. 112 - T I T. XXIX. DE OFFICIO MAGISTRI MILITUM. t Impnp. VALENT. GRATIAN. & THEOD. A A A. T ' PU ad Ensignium P. P. TTiri illustres Comites, & Magistri peditum , & equitum , in V provinciales t nullam penitus habeant potestatem: nec am- Bliffima Prrefectura in militares viros. 3. Impp. HONOR. & THEOD. AA. ad Hypatium Magistrum militum per Orientem. APparttores per Orientem statutos officii tui ad aliud judicium trahi minime oportebit. Sciat igitur illustris magnificentia tua, sub te, sive civiliter, sive criminaliter appetantur, eos litigare debere. 3. Imp. ZENO A. Sebastiane P. P. "UOs, qui 2 ultra statutos in officio Magisteria: per Orientem po- testatis militant, civilium quoque judicum sententiis super quolibet negotio subjacere [praecipimus : ] ipsis quin etiam statutis in tributariis collationibus civilium quoque judicum dispositionibus procul dubio parituris. 4. Imp. ANASTASIUS A, Joan. Magistro militum per Illyricum. ■Milites de locis, in quibus consistunt, ad 3 alia loca sine spe- Idl ciali nostra: Serenitatis auctoritate nullatenus transferri, prre- eipimus: ne eorum expense in locis, iu quibus consistunt, minuantur. t Sed Ii forte quaedam urgens & necessaria causa emerserit , utilitati ac securitati publica: tam amplissimam Praetorianam profecturam , quam tuam sedem sine ulla procrastinatione prospicere protinus oportet, & suggestiones ad nostras aures destinare, indicantes tam loca , de quibus milites transferendi sunt, quam ea, ad quo pervenire eos oportet: nominaque fortissimorum numerorum 4 , in quibus iidem milites referuntur : nec non quantitatem annonarum ; & ante omnia causam , ob quam iidem milites transferendi sunt: ut post talem suggestionem , ä nostra auctoritate competentia procedant. 5. Imp. JUSTINIANUS A. Zeto Viro Illustri, Magistro militum per Armeniam , & Pontum Polemoniacum , & [ coteras ] gentes. pUm propitia divinitate Romanum nobis lit delatum imperium : N' solicita cura, cauta diligentia pertractantes perspeximus, oportere etiam partibus Armenio ; , & Ponto Polemoniaco 6 & gentibus proprium Magistrum militum per hanc legein .constituere: tuam que Magnitudinem, qu:c nobis ex ante gestN optime commendata est , idoneam ad talem Fore dignitatem confidentes elegimus : ccrtasque Provincias, id est , magnam Armeniam, quo interior dicebatur , & gentes, Anzitenam videlicet, Ingiienam , Astyaneam , Sophenam , Sophonenam, in qua est Martyropolis . Belabitenam , & primam & secundam Armeniam , & Pontum Polemoniacum tuo curo cum suis Ducibus commisimus , romite Armenio penitus sublato : cunctosque subdimus numeros, non modo qtios in prxfenti novos constituimus, sed etiam de praesentalibus 7, & Orientalibus , & aliis agminibus segregatos, non tamen eorum quantitatem agminum minuentes: sed quia plures eis addidimus sine Reipublicre gravamine: & sine augmento sumptuum , aliquantos subtraximus : ita tamen, ut post hanc subtractionem ampliores remanserint, quam usque ad nostra felicia Fuerint tempora. T I T. XXX. DE OFFICIO QUiESTORIS. z 1. Imp. THEODOS. A. Salustio Qu resto ri. 'TOtius minoris laterculi curam scias ad ture Sublimitatis solicitu- "*■ dinem pertinere : ita ut tuo arbitratu , & scrinio memorire totius minoris laterculi dignitates , hoc est . Prrefecturre , omnes (t. I. 2. infr. de off. milit.jv.dic. Edici. Just. 4. c. 2. §. 2. (2. /. %.infr. de appurit. wag. miiit. (3. 1 . li.infr.de re militari. (4. V. I. 4. I. 42. Jf! de teli. tnil. I. I. in fn.ff. de honor, pojs. ex test. mil. I. >8. infr. detest. mil. (4. v. Nov. 31. (6. v. Nov, 28. (7. V. I. 12. 1 . ult. infr. de re miiit. I. 4. infr. de appurit. mag . Editf. Juft. 13 - c. 2. adde 1. 13. I. 18. infr. de re miiit. I. 6. §. 3. infr. de advoc. div. jnd. 2. I. ult. hfr. de dornest. &proteB. Tribunatus, & Prrepofiture castrorum, juxta consuetudinem priscam Clementia: mere auctoritate deinceps mittantur. Datum 6 Calend. Maji, Constantimp. CASTINO & VICTORE COSS. 424! 2. Idem A. Helion! Comiti & Magistro officiorum. TA Alnes minoris laterculi dignitates, qure sub cura quidem ac soli- ^ citudine viri illnstris Qurestoris esse antea videbantur, postea, vero vel universe, vel medis ad Magistrorum militum potestatem, dispositionemque transierant: placuit nunc Clementis mere, vetusti temporis more revocato, ad prisca deinceps jura revocare. Dat, 3. Cal. Maji, luprascriptis COSS. 424. 3. Imp. ANASTASIUS A. Eusebio Magistro officiorum. LAFficia & conditiones, qure pertinent ad viros devotos, in sacra ^ scrinio memorire 9 militantes, nemini liceat sub quacunque occasione sine ulladivinre subscriptionis liberalitateperagere: eo, quicunque in hoc fuerit postea facinore convictus, publicatione bonorum suorum multando: Officio quoque Rectorisprovincire, in qua non allegato super gerenda solicitudinc sacro Reseris» aliquis ausu» fuerit eandem curam sibi met usurpare , trium librarum auri dispendio feriendo. Dat. Cal. Mart. Constantinop. ANASTASI!) A. & IIUFINO COSS. 492. T I T. XXXI. DE OFFICIO MAGISTRI OFFI- CIORUM. 7. Imp. CONSTANTINUS A. ad Agentes in rebus. DRivilegiis dudum sebose vestrre induitis, [&] integris reserva» tis, ad ducenariam 10, centenariam, L biarchiam 11 nemo suffragio , se'd labore unusquisque perveniat: Principatum vero adipiscatur matricula 12 decurrente: ita ut ad curas agendas & curium illi exeant, quos ordo militiae vocat, & ejus laborum adjutor. Praeterea ii: quo totius sebose status , & magistri securitas constituta est, idoneus probitate 13 morum ac bonis artibus praediti' s nostris per Magistrum obtutibus offeratur, ut nestro ordinetur arbitrio. PP. Roma:, in foro Trajani. 2. Imppp. VALENT. THEOD. & ARCAD. A A A. ad Patricium Magistrum officiorum. ^Emo agentium in rebus ordinem 14 militiae, atque stipendia prxvcrtat, etiamsi nostri numinis per obreptionem detulerit indultum : ac Ii quis formam admissi istiusmoiii docebitur ol.tulisse : in locum , ex quo indecenter emerserat, revertatur: ut is gradu creteros antecedat, quem stipendia meliora, vel laber prolixior fecerit anteire. PP. lladrumeti. 3. Impp. THEODOS. & VALENT. AA. Pleitio Comiti, & Magistro officiorum. CCholarium nostrorum devotio probata a nostris parentibus, circa maximae Serenitatis nostrre affectionem enituit: Unde quidquid ad fovenda servnndaque eorum privilegia postulatur, stariin credidimus admittendum. Meoque suggestionem tu: culminis approbantes, viris spectabilibus Comitibus scholarum verberandi Ii, degradandive Senatores & Ducenarios licentiam denegamus: sia namque, qure tali commotione digna sunt, ad ture sublimitatis volumus referri notitiam. 4. Iidem AA. Nomo Magistro officior:: m. 0 Urre tui [perpetui] culminis credimus injungendum : ut super omni limite sub tua jurisdictione constituto, quemadmodum se militum numerus habeat, castrorumque ac clausurarum 16 cura procedat , quotannis significare nobis propria suggestione proci:‘et. Dat. 2. Id. Septembr. Constantinop. MAXIMO & PATERIO COSS. 443. ___ (8- Lib. 1. D. 13. Lib. 12. infr. tit. ;. Nov. 3;. Nov. 41. Nov. ■>C.Nov. go. (9. v. §. 8- stipr. de off. praf. f riet. Afr. (10. 19. fupr. de off. prüf. prret. Asr. (1 l. d. §. 19. v®' l. ult. fupr.de off. praf. urb. (13. Adde l. (>. infr. adleg.Jul.tt- pet. Nov. 8. pr. verf quapropter. Nov. Isii. c. I. (14. v./. 7. infide proxim, sacror, ferin. (15. l.i. infr. depriv.Jihol. (:!>. !. fupr. de off, pries. pnet. Afr. adde /. ult. infr. de off. miiit. jidic. Impp- HZ De ofticio Comitis sacrarum largitionum. 114 5. Impp. JUSTIN. L JUSTINI AN. A A. Tatiano Magist'o officiorum. TUbemus, eum ad militiam devotillimoriim scholarium de cste- d ro pervenire , qui nostrum meruit judicium : nec licere pro tempore tui culminis administrationem habenti, line hujusmodi probaioria i aliquem inter eosdem viros devotos scholares luis referre prreccptionilms : sed sciat is, qui sine sacro Rescripto ad eandem pervenire militiam ausus suerit, non solum ea se privari, verum etiam pcena viginti librarum auri subjici. tz. 1. Illud etiam observari de extern volumus: ut si quis locus statcsre Scholarium inquacunqueschola vacaverit, ille subrogetur, quem nostra pietas per lucrum Rescriptum vacantem subire locum urxeeperir. ,§. ;. Ad htec 2 quadrimenstruos breves eorundem Scholarium cura tux Sublimitatis, & pro tempore viri excelientiisimi Magi- stri officiorum conscribi volumus, & eos sacro scrinio laterculi prx- stari, ibi deponendos : ut seinper notitia eorundem Scholarium certa sit, neque publico damnum aliquod infligatur. Dat. io. Cal. Maji, Conßantinop. MAVORTIO V. C. COS. ;cz. T I T. XXXII. DE OFFICIO COMITIS SACRARUM LARGI- TION !' M. i. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. Limenio Comiti. pAlatinis hmc cura debet este prsteipua, ut periculo proprio No tariis destinatis , super ncgligciuia Judicum (si ita res exegerit) conquerantur, ne.corum Iit impunita desidia. §. r. Judices quoque de eorum nominibus referre convenit, quos commodis propriis magis, quam utilitatibus publicis studere providerint: Breves etiam quadrimenstruos 3 ad officium palatinum noverint dirigendos : aurumqne exactum ad sacras 4 largitiones sine ulla dilatione este mittendum. Dat. 3. Cal. Maji, HONOR. 7. & THEODOS. '2. AA. COSS. 407. ' T I T. XXXIII. DE OFFICIO COMITIS 3 RERUM PRIVA- TARUM. i. Impp. VALENT. & VALENS A A. ad Honoratum Consularem Byzantii. QIquid negotiorum actitatum fuerit, in quibus aliquid commodi 0 fiscalis appareat, ad Officium rei privat* tua Gravitas acta transmittat: ut instructione percerta, quid libimet juris auxilio debeatur, agnoscat. Dat. 6. Cal. Januar. VALENTIN. & VALENTE AA. 2. COSS. 368. 2. Iidem Impp. AA. N^Eque Comes privati pat'imonii , neque quivis alius eorum Magistratuum , qui vel in urbe Constantinopolitana , vel in provinciis sunt, eum, qui super thesauro 6 aliquem defert, admittat. §. 1. Sed fi super alio fiscali jure nunciationem quis faciat, sub sidejuIlione mox non minus quinque librarum [auri] id fiat. §. 2. Et ne quod sigillum , vel descriptio , vel alia ulla innovatio interveniat super rebus nunciatis ante sententiam ex scripto latam. ' T i T. XXXIV. [DE OFFiCIO COMITIS SACRI PALATII. ] I. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. Minervio Comiti rerum privat. Palatinorum curam , & Rationalium officia , omnium rerum nostrarum , & totius perpetuarii 7, hoc est, emphyteuticarii juris exactio rever.atur. Dat. Caleml. Januarii, Mediolani , CiE- SARIO & ATTICO COSS. 397. 2. Iidem AA. Urlatio Comiti rer. privat. §1 quis Judicum vir illustris , vel Prafectus Urbi, cognitionem Comities rerum privatarum examini debitam, iibimet vimsican- (1. V. /. 9. infr. de div.ossic. (2. V. I. !. infr. de apochis. (3. v. d. I. i. (4. v. /. I. infr. cte cimone largitionalium, adde Nov. ug. c. iy. (y. v. /. ult. infr. de affejf. I. 1. infr. de advoc. div. judicum. I. 64. tnfr. de detur. I. ult. infr. de petit, fubl. Nov. 60. c. 2. Nov. 123. c - 43 . Nov. 124. c. 3. Nov. 128. c. 2>. (6. L. 7. infr. de deiat. v. 1 .1 infr. de locat. Pr Elationes Vicariorum , fi quando u-us attulerit, ad nostram IV jna^uctudinem referantur : Relationes enim Judicum liben- ter audimus, ne admiuiitratorum decrescere videat, r auctoritas . fi eorum consulta vcluti profanorum preces a nostris adytis repel lamiis. T I T. XXXIX. DE 0FF ! C10 i PRAETORUM. I. Itnp. CONSTANTINUS A. ad Senatum. ■pRsetori defertur hac jurisdictio, sancientibus n bis , ut liberale x negotium ipse disceptator examinet. Sane interponi ab eo decreta 2 convenit; ut sive in integrum restitutio referenda est, probatis duntaxatcaulis , ab eodem [etiam] interponatur decretum : [teu] tutoris dandi , 1'en ordinandi curatoris, impleatur ab eo interpositio decretorum : quippe cum apud eum quoque adipisci debeat patronorum judicio sedula servitus libertatem. Nec sane debita filiorum votis patrum vota cessabunt, ut patenti copia libqros suos exuant potestate magis propriis obsequiis mancipatos: tum fele intelligant his obsequii plus debere , [ä] quibus sese meminerim sacris vinculis exutos. Dat. 6. Calend. Januar. EUSEBIO Mi HYPATiO COSS. 339- 2. Impp. VALENT. & MART. AA. Tatiano Z PP. *TRes 4 tantummodo Prxtores electu: opinionis in hae urbe per x singulos annos judicio Senatus 3 praecipimus ordinari: qui competentes causas, & debitos actus integre disceptare atque tractare debebunt: ut hi tantum tres ex his , qui proprium 6 larem in hac alma urbe habeant , non ex provinciis eligantur. Nec si quis forte propter alias causas ad hanc urbem de provinciis venerit, ad Prtetunc munus efferatur, sed hi tantummodo (ut dictum est) qui hic domicilium fovent: ita tamen , ut nec ipsi sumptus quosdam inferre cogantur inviti, sed habeant spontaneum liberalitatis ar- 'bitrium. Dat. 13. Lai. Januar. Conflantinop. VALENTIN. 7. & AVIENO COSS. 450. T I T. XL. DE 7 OFFICIO RECTORIS PROVINCIAE. 1. imp. Al.EXAND. A. Juliano. TJOtest de falso causam cognoscens Procles provincix, inciden- "*■ tem 8 proprietatis quasstinnem dirimere. Dat. 6. Cal. April. MAXIMO 2. & URBANO COSS. 22;. 2. Imp. CONSTANTIN. A. ad Maximianum Prxsid. provinc. "pRsesides provinciarum oportet , fi quis potentiorum extiterit infolentior, & ipsi vindicare non possunt, aut examinare, aut pronunciare nequeunt; de ejus nomine ad nos, aut certe ad Pra:- toriauK Pncfesturaj scientiam referre : quo provideatur , qualiter publicos disciplina:, & laesis tenuioribus consulatur. Dat. 5. Calend. Maji, PROBIANO & JULIANO COSS. 322. 3- Idem A. ad provinciales. J Ustiffinios & vigilantiflimos Judices publicis acclamationibus collaudandi damus omnibus potestatem , ut honoribus eis auctiores proferamus processus : & e contrario injustos, & maleficos querelarum vocibus accusandi, ut censurae nostrae vigor eos absumat. Nam si vm .e vih.es lint, nec ad libidhiem perdie,-telas effusa: , diligenter investigabimus : Praefectis praetorio , ct Comitibus, qui per provincias constituti sunt, provincialium nostrorum voces ad nostra,-,; leitntiam referentibus. Dat. Calend. Novembr. Conflantinop. BASSO & ABLAVIO COSS. 331. 4. Idem A. ad Periclem Praesulem. TN officiales Praefectorum cursum 9 publicum laniantes , vel pra- x va contra utilitatem publicam molientes, vindicandi 10 tibi dedimus potestatem: ita ut Prtefectos de eorum culpa facias certio- (1. Lib, 1. J>. 14. Lib. 12. infr. tit. 2. Nov. 13. Nov. 25. Nov. 26. Nov. 29. Nov. 104. (2. /. 4. infr. de vind. libert. (3. L I. infr. de prat. (4. L. 3. supr. de episcop. and. adde l. 2. §. 32-jf.de originejur. (5. Abrog. Nov? Leon. 47. (6. v. I. 2. 'WjV',. de gratorib~ res. Dat. 10. Calend. Novembr. Nicopoli, CONSTANTIO & ALBINO COSS. 333. 3. Impp. VALENT. & VALENS AA. ad Apronianum Pra.fi. Urbi. pOtinris gradus Judicibus ab inferioribus competens 11 reveren- ' tia tribuatur. Sed ubi publica tractatur utilitas, ctfi ininiir Judex veritatem investigaverit, nulla majori irrogatur injuria. Sane qui insignia dignitatis ad hoc exercet, ut indignis injuriis existimet a, liciendos cos , 911t officia cum potestate moderantur: non declinabit nostrae indignationis aculeos. Datum 5. Calend jun. ARINTHEO & MODESTO COSS. 372. 6. Imppp. VALENT. GRAT. & THEOD. AAA. Cynegio P. P. TTvitas Phodiorum injuriam suam non tam decenter, quam fero conquesta est: Uiuie inviolabili observatione sancimus, ut, quoniam tempore hyemis navigatio fepe periculosa est , [&] sem- per incerta : in illis 12 quinque urbibus, qnatpotiores esse caseris asseruntur, viciffim hyemandum sibi Judices recognoscant. Quod si cuiquam tale existat ingenium , ut prtreepta nostra conte, mnat, quinquaginta ab co argenti libra , centum ab ejus OfReio, si aliter facium fuerit, fisci nostri juribus inferantur. 7. Imppp. VALENT. THEOD. & ARCAD. AAA. Cynegio P. P. Q Ui ordinariam gesserit dignitatem, quicquid ex ventura dele- -gationis titulis profligaverit: cum dispendio pudoris atque fortunx de propriis facultatibus intra provinciam positus inferre debebit. Dat. 7. Calend. Jun. Confiuntinopoli , HONORIO nobi- liss. puero & EVODIO COSS. 336. 8. lidem AAA. Cynegio P. P. "IVTE quis Judicum in provincia sua Prtrfestianum 13, vel Pala- tinum , vel militem , vel ex bis etiam omnibus, qui antea in hujusmodi officiis fuerint commorati, intercessorem 14, id est, exccutoretn cujufquam litigatoris petitione in quolibet seu privato, seu publico negotio putet esse tribuendum : Nam peccantem contra consulta coelestia , cum officio suo non solum detrimentum famae, sed etiam patrimoniorum damna comitentur. Datum Non. August. Conflantinop. HONORIO N. P. & EVODIO COSS. 386. 9. lidem AAA. Polemio P. P. lllvrici. NfUllus provincia moderator Augustiflimam Urbem sine jussione nostra adire audeat. Nam si patuerit, quem contra decreti nostri praecepta venisse , is congrua condemnatione plectetur. Dat, 10. Cal. Jan. Mediolani , post Consulatum TIMASI1 Sc PROMOTI 390. io. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. Limen!» Comiti sacrarum largitionum. JJUllum palatinis tibi obsecundantibus cum provincialibusvolu- ' mus este commercium : sed Judices scire debent, hoc iibi praecipue este commissum, ut ipsi ä provincialibus exigant, & consueta deposcant : palatinum vero possessor non horreat, qui non (ibi, sed Judi- ilnis atque Officiis prteceptus est imminere. Dat. 6. Calend. April. * ii.-I mppp. [ARCAD.] HONOR. & THEOD. AAA. Theodoro P. P. jy^O.leratores provinciarum curam gerere jubemus, ne quid po- tciitum procuratores perperam injusteque committant. Datum 6. Calend. Dccemb. Ruvenme , BASSO Si PHILIPPO COSS. 12. Impp. HONOR. & THEOD. AA. Monachio P.P. QMnes provinciarum apparitores pro inveterata auctoritate juxta motum Judicis minatos , verberiuus (si ita res tulerit) bib- jacere praecipimus: ut & facisis exeeutio rerum publicarum sit, & Officiorum insolentia comprimatur, & Judicum severitati competens reddatur auctoritas. Dat. 6. Calend. Januar. HONOR. 9. & THEOD. 5. AA. COSS. 412. (7. Lib. 1. D. 18. Nov. 24. (8. I. I. infr. de ord.jud. (9- Vi * n f u de cursu publico. (10. Adde /. Z. infr. de sportulis. (11. /. r> l- 3- infr. de off. div. judic. adde /. I .supr. dc off. prüf. tirb, (12. Adde Nov. 41. Nov. 30. /. I. infr. ut omnes jud. (iZ. V. I. 2. /_• z, »!/<’• j " v. I. 7. infr. qiue res pignori. iwf. de npparit. puef. prat. (14. H7 _ , IZ. Imp. LEO A. Constantino - P. P. CI quis i cohortalibus adhuc obfeqniis obligatus', regimen pro- O vincis, vel cingulum cujusiibet ir.ilitix dignitatilve quoquo modo meruerit: contra licitum usurpatis impetratisve carent: etiam si ultronee a nostra liberalitate jus regemlx provincit» , vel militiae, seu dignitatis cujuipiam sibi jactaverit delatum suille. Bat. 7. Id. August. LEONE A. 4. L PROBIANO COSS. 471. 14. Idem A. eidem P. P. JJUtli Judicum, qui provincias regunt , in civitatibus , in qui- 1 tus Iaera palatia, aut prteturia 2 1'unt, iceat his relidis privatorum sibi domos ad habitandum vetuti prxtoria vindicare: sed sacratissima modis omnibus inhabitare palaria , leu prxturia [co- gautnr , ] ut hac necclfitate compellantur eorum reparationi providere. _ Ubi autem & palatium est, & prxtorium : palatium quidem habitationi prrendis , prxtorium autem vel suscipiendis confer- vamiuque 3 speciebus publicis horreorum vice , vel allii necefisk- riae rei deputetur. Quod li quis aliquando diffiimilare tentaverit, protinus eum atque officium ejus quinquaginta librarum auri mul tam ad reparandum sacrum , quod neglexerit, Palatium solvere sancimus. Dat. 6. Idib. Februariis, CLEMENTINO L PRüBO COSS. » Ut nulli patriae suas administratio &c. r»8 rii qui in omnibus inamtscriptis extat , tit. Ut nuUi patrite Ju& administratio , ^fc. tit. Dc quadrimenfir, brevib. & tit. De ojfic. \pYief . annon. j perpulchre numerus tit. hujus lib. per omnia convenit ’ cum numero Graecorum quos duos numeros conciliare anxii studuit Ant, Aug. nec tauten praßare potuit. Cont. T i T. XLI. UT NULLI 4 PATRI/E SU.E ADMINISTRATIO SiNE SPECIAI-I PERMISSU PRINCIPIS PERMirTATLK. * Graea Constitutio Anaflitfii Iwper. ut scribit Jac. Cujae. «.I Paul. 1:'>. 5. fent. tit. 12. qui turnn} putat eje coujl. uit. iit. De off, c. re- (loris provincix: at nos aliter sentimus , vioti & auctoritate libro- nun v: tenon , qui novam Rubricam minio scriptam poji istum titul. iejcriptaw habent , Gracornm interpretum conscnju , qui ad leg. 11 It. inf. cie crim. facrileg. hunc tiiuL numerant 41. lib. 1. Cod. In mm est etiam nobiscum sententia prasstantijfimus Ant. Aug. Cate - tum crediderim , idem hac Conflitutione fuiffe cautum , quodjupra- dicla ult. conIHt. tit. de crim. sacrüeg. continetur . Cont. T I T KLU. DE QUADRIMENSTRUIS 5 BREVIBUS. * Graea Constitutio deeft. Hunc titulum diserte ita sevis tum in veteribus libris , U ä nemine adhuc recentiorum animadversum intrepide restitui , ut qui 2. /. 13. I. 14. insr. de cobort. (2. V . /.3. insr. demetat. h;f i-, .i e condit, in pubi. horr. (4./. ult. insr, de crim.jIter i leg. I. insr. de divers, off. adde /. io. m fr. de ajsff zs domi st u I. 3. st', de ojfic . adsjs. L %f. i. 38. ff. ex eam . mttj. vide tarnen l. ult. supr. dc off. pr*et. \S* v. i. ult.jupr. de off. mag. off. I. i. supr. dc off. com. stcrar . i- I. insr. de apochis. Lib. i. D. 15. Xov. 13. adde l. r. §. 33. J. de O.J. T I T. XLV. DE OFFICI » CIVILIUM JUDICUM. 1. Irnppp. ARCAD. THEOD. & HONOR. AAA. Curtio P. P. jbOnnrati, qui litem habere noscuntur, his horis svdtempori- bns] quibus causarum vtl merita , vel fata panduntur, residendi 8 cum Judicibus non habeant facultatem. Datum 3. Noa. Febr. Ravenna :^, BASSO & PHILIP. COSS. 408. r. Irnpp. HONOR. & THEOD. AA. An- ^ themio P. P. *^I quis publicis fi:ustionibus, qnre flagitantur , aliquo se de- ^ findere tentet munimine: adeat Judicem, & promat, quae duxerat adserenda. Quem si Judex ( quod non arbitramur} minus audire maluerit, ipse quidem administrator triginta librarum auri . apparitor vero ejus quinquaginta feriatur dispendio. Dat. 13. Ca- lend. Ang. Conjiuntino\>. HONORIO 8- & THEODOSIO 3. AA. COSS. 409. T I T. XLVI. DE OFFICIO MILITARIUM JUDICUM. i. Irnppp. VALENT. THEOD. L ARCAD. AAA. Magistris & Comitibus utrius- que militix. N^Unquam omnino in negoriis privatorum 9 vel tuitio militaris , vel exeeutio tribuatur. Dat. Prid. Id. Februar. Confiantinop . THEOD. A. 3. & HABÜ.ND ANTIO COSS. 393. a. Irnpp. HONOR. & THEOD. AA. Monachio P. P. pRxcipimus , ne quando curiales, vel privatx conditionis homines ad militare exhibeantur 10 judicium, vel contra se agentium actiones excipiant, vel litigare in eo cogantur. Interminationem autem quinquaginta librarum auri adversus Comitianum officium proponi decernimus, G quid contra hoc aliquando tentaverit. Datum 6. Calend. Septemb. THEOD. A. 7. & PALLADIO COSS. 416. 3. Irnpp. THEOD. & VALENT. AA. Anato- lio Magistro militum. "VlEmo de bis, qui in virorum spectabilium ducum offi iis milita- verit, schöbe agentium in rebus quacunque subreptione post completam militiam societur , ne agendi vices viri clarissimi Principis accipiat facultatem. Si quis autem adversus h;cc nostrx perennitatis decreta venire conetur: militia spoliatus , proscriptionis pcena pro parte bonorum tertia constringatur. Dat. 5. Calend. Februarias , Con/hiiitinopaii, MAXIMO 2. L PATERIO COSS. 443. 4. Iidem AA. Nomo Magistro officiorum. I \Uces militum 11, &prxcipuc, quibus gentes , quae maxime cs- L ' vendx sunt, appropinquant, in iplis limitibus commorari, & milites ad pronrium redigere numerum imminentibus magisteriis potestatibus, diuturnifqne eorum exercitationibus inhxrerc praecipimus. Castrorum quin etiam refectionis [ lustratiomTque ] curam habeant. Quibus cum Princi ibus castrorumque prxpofi- tis , pro laborum vicissitudine , limitaneorum militum duodecimam annonarum partem , distribuendam videlicet inter eos magi- sterix Dotelratis arbitrio, deputamus. Dat. 2. Id. Septembr. Con~ ßa;tinop. MAXIMO 2. & PATERIO COSS. 443. * Constitutio Grtee «. (7. v. d. §. 33.Fl de O. J. adde l. 1 .supr. de oß'.praf. urb. I. z. ff'. quod cum eo qui in ttliin. poteflat. (8. 1 . 6 . pr. insr. 1 iepoftul. confer. /. Ult. insr. df cjsx div. jud. (9. L 2. insr. h. t. I. %.supr. de ojs.reft. prov. adde l 2. infr.Jfy non cowpet. iud. (10. I. I. ßpr. b. t. L. I. supr. de off. map. miiit. I. 42. insr. de decur. Non. 145. (11. I. u.t.supr. de off wug. miiit. I. 4. supr. dc off. mag. offic. i IT. 119 Codicis Iib. I. Tit XLV1T. XLVTU. XI.1X. I. I2C - -T I T. XI,vir. NE REI MILITARIS COMITIBUS VEL TRIBUNIS Lavacra perstentur, i. Imppp. ARCAD. IION'OR. & THEOD. AAA. Amhemio P. P. Mnem inquietudinem ä curiis & civitatibus prxcipimus prohi- beri: nec ulla privata ab bis succendi balnea ad Tribunorum , ve!ducum, alionimve nulitariiun comitum uliis : nec adxratio nem aliquam pro bac causa roftigari. Illustribus enim tantum mono viris comitibus ac magistris militum (li tamen id voluerint) hoc ministerium indulgemus : dupli poena, violatoribus hujus sanctionis imminente. D.it. ;. Cal. Decemb. ARCADIO Ä. 6. ct PROBO COSS. 406. DE T I T. XLVIII. OFFICIO DIVERSORUM imp. CONST. A. JUDICUM, ad Domitium Celsum Vicarium. ■jVjEtno judex [aliquem] officialem ad eam domum, in qua mater- familias 1 degit, cum aliquo prxeepto existimet este mittendum , ut eandem in publicum protrahat: cum certum sit, debita ejus, qine intra domum considerato sexu lernet contineat, domus ejus vel cujuscunque rei habita-distractione, publicis necelsiratibus poste servari. Quod si quis in publicum matreinfamilias posthac crediderit protrahendam , inter maximos reos citra ullam indulgentiam eap tali poena plectetur. Dat. 4. Idib. August. SABINO & RUFFI' 0 COSS. 316. In AUTHENT. ut nulli jud. §. necessarium. coi. 9. tit- 17. ai. 9. seu Novell. 134. eap. 9. CEU hodie novo jure profifcuiibus vei privatis debitis nulla multer debet includi, sed ad judicem veniet per se, vel per procuratorem suum : vel mittat unum vel alterum, quatenus negotium legitime exe- quantnr. Si contra facium fuerit, majores judices viginti libris auri, minores decem puniantur. Obcdientes autem eis cingulo spoliabuntur, ef panis subjacebunt corporalibus , elf in exilium damnabuntur. 2. Imppp. VALENT. THEOD. & ARCAD. AAA. ad Principium P. U. Cinguli quique judices sciant, celsioribus viris, & his , quorum 0 nonminquam judicio provehuntur, honorificentiam 2 debitam este radiandam , nec in proscriptionibus suis fratres audeant nominare : apparitione multanda, cujus hac est cura. Dat. Id. Februar. R 1 CHO.MERE & CLEARCHO COSS. 384. 3. Iidem AAA. Constantino PP. Gal- liarum. CCiant Principes, & cornicularii 3, & primates officiorum, & 0 judices etiam, ternas libras auri ä suis facultatibus eruendas, fi honoratis 4 viris (quibus etiam Consistorium nostrum ingrediendi facultas prsbetur) secretarii judicum non patuerit ingressus, aut; reverentia non fuerit in salutatione delata, aut sedendi cum judice societas denegata. Dat. ;. Id.. Novemb. Tyberiade, TiMA- 810 & PROMOTO COSS. 389- T I T. XL X. UT OMNES JUDICES TAM CIVILES, QUAM MILITÄRES POST ADM1NIS TRA TIONEM DEPOSITAM, QL’:AjOUAG1NTA6 dies in civitatibus VEI. CERTIS LOCIS PERMANEANT. I Imp. ZE' 0 A. Sebastiano P. P. ■JjEmo ex viris clarissnnis Prxsidihus provinciarum , vel Consula- J> ribus, aut Correctoribus, vel qui administrationis majoris infulas meruerint, id est,. Viri spectabiles Proconsules, aut Priese- ctus augustalis, aut Comes Orientis , aut cujuslibet tractus Vicarius , aut quiennque Dux ,.vel Comes cujuslibet militis, vel divinarum Comes domorum, postquam sibi successum fuerit, audeat excedere de lucis . quos-rexisse noscitur., antequam quinquaginta dierum constitutus numerus finiatur: Sed per id tempus Prssides quii^n , & Consulares, necnon Correctores. 7 in metropoli: Spectabiles vero judices tain civiles, quam militares in civitatibus ad- miiiifnatie diocecteos illustrioribus , publice,* non domi, Vel intra sacrosanctos terminos, vel regiones, aut potentav'domos latitantes sed in celeberrimis locis an te ominum, quos nuper gubernaverant, ora versentur: ut pateat ominms facultas libera 1'uper furtis 8 , aut criminibus querimoniam eom > »Vendi: ita ut a» omni defensus injuria provisi ,-nc post eum administrantis, ac periculo officii, nec minus curial.uni, & defensoris civitatis , juratoriae tantum cautioni ..•ommiSsus, postquam fuerit in querimoniam devocatus, pulsare volentibus ( ut dictum est ) pro legum ratione respondeat. Nec ullam ante praefinitum tempus de provincia discedendi excusationem ei tribuat, vel divin.e vocis copia, vel codicilli alterius ■admini- iirationis oblati, vel pr.eceptum ampliffimx tus Sociis, ut alterius ..revincis moderatoris vices obtineat, aut praeceptum praefati, vel alterius civilis, vel militaris cujuscun.jue potestatis, ut quamcunque solicitudinem publicam gerat, aut exhibeatur , vel deducatur,aut postremo cujuslibet artis astutia, cr.jidcuuqiie occasionis excogitata calliditas excludatur : ut modis omnibus, qutepro universarum piovinciarum salute sancimus, sortiantur effertum. Quod li quis temeritate punienda saluberrimam legem circumscribendam vel violandam crediderit , licet & Majestatis reus non immerito judicetur, attamen quinquaginta librarum auri multam publicis calculis inferre cogetur : Simili poena plcct. ndo [eo, ] qui post eum ad- miriftratione suscepta minime eum curaverit honeste retinendum, aut super ejus fuga protinus referendum. §. 1. Administrationem autem deponere non volumus decessorem , antequam successit ad provincia: fines pervenerit 9: licet literis ad eum, seu programmate , vel Edicto ad officium, £c provinciales usus fuerit. §. :. Ipse autem, qui praesentem fugiens non observaverit legem, tibieunuue repertus fuerit, licet in hac florentiffima civitate, ad provinciam fine ullo penitus obstaculo , praeceptione tui Culminis, cura etiam viri clanffimi Rectoris provinciis, in qua repertus fuerit, deducetur, per fex mensium curricula ibidem moraturus: quatenus interea minime polfint crimina vel furta celari. Officium etiam, quod eum , debito tamen honore servato, non prohibuerit contra legis tenorem discedere, triginta librarum auri dispendio feriatur. §. 3. Quod si intra quinquaginta dierum numerum fuerit forte pulsatus, & prafato tempore elapso necdum finita lis fuerit, civiliter quidem super furtorum sceleribus pulsatus, dato procuratore instructo, post quinquaginta dies protinus habeat licentiam discedendi : accusatione vero super criminibus facta, per inscriptionum laqueos irretitus, usque ad terminum causis ibidem necessario perdurabit. §. 4. Sciantautcm universi Judices, apudquosvelad- ministrationis jure, vel ex praecepto amplissimo: tus Sedis, hujusmodi controversis civiliter vel criminaliter ventilantur, intra viginti dierum spatium debere se praefata litigia , postquam orta fuerint, terminare : Nam fi supersederinti, psos quidem decem librarum auri condemnationem subire censemns: accusationem vero, seu civilem intentionem, semel in judicium deductum, pnefato modo legitime terminari. Dat. Id. Octob. Conftantinop. ZENONE A. 2. COS. 47;. In AUTHENT. ut judices fine quoquo suffi ^necessitatem , eoi. 2. tit. 2. seu Novell. 8- cap. 9. . vero , antequam compleantur quinquaginta dies , fugiens captatur : detineatur h pro vincialibus, elf omne , quod datum fuit ea occasione .furti actione exigatur : präsente tamen Deo amabili Episcopo , ect causam ex non scripto examinante. (1. v. Nov. 1.34. c. 9. Auth. hodie-, infr. de cuftod. reor. adde 1 . 18. 3 'r 9 ' ii ’■ * l * 3 ' injus voc. ( 2 . L Z. infr. h. t. I. $.supr. dc «:/. rect. prov. (3. /. 2. infr. de proxim.sacror, ferin. (4, V.l.l. (5. V../. 2. supr. h, t. ^ 3 . I. supr. deojs.jud. civ. TIT. L. DE OFFICIO EJUS , QUI VICEM 10 ALICUJUS JU- DiClS VEL PSÄS1DIS OBTINET. r. Imp. GORDIANUS A. Domitio P.P. . [N causa, quae spectat ad utilitatem Reipublics, eum, qui vice Priesidis provinciam administrat, potuisse cognoscere, in dubium non venit. Sane si in aliquo captum est jus Reipublics: juxta scita divorum Principum, defensores Keipubli cs, si modo adede (6. Nov.. 8. c. 9;. (7. v. L 10. jf. de off, prats. (8- /■ %■ in f r - * ajsejs. I. j . infr. ad leg. Jul. repetund. Nov. 8. c. 8 - 9• (?• " I0 ‘ ß. de off. procons. I. un. ff. de off. pries. aug. Nov. 9 !- I- in r n ' 0°. v. Nov. 8. 4. Iib, i.ff.tit. 21 - ^iai» i2i De Adse[foribus , & domesticis, &c, 12 ' fiduciam negotio putant, restitutionis l auxilium possunt flagitare. Datum 3. Non. Novemb. SABINO 2. L VENUSTO 0088. 2. Mamlata Impp. THEOD. & VALENT. AA. missa Antiocho , caeterisque P. P. per Referendarium : qua: sic se habent. CUggerente magnificentia vestra, docta Imperialis aternitas, de- 0 here eos, qui praeceptione 2 Principali seu vestra Sedis amplis- fimoe tueri locum Rectorum - rovineiaruin noscuntur, auctoritatem habere tutores 3 seu curatores petentibus dare, decretum etiam 4 interponere ad alienandas minorum similiumque eis personarum seu Curialium facultates, & emancipationes quoque legibus celebrare, & omnia , qua ad jurisdictionem Rectoris provincia: pertinent , actitare 5 , praeiperc dignata est pro dispositione vestrae Celsitudinis praefatas hujusmodi foiicitudines peragendi habere licentiam. Dat. Prid. Id. Oct. Constantinop. HIERIO & ARDA- BURIO 0088. 427. T I T. LI. DE ADSESS0RIBÜS 6 , [ ET ] DOMESTICIS , ET CANCELLARIIS JUDICUM. i. Impp. DIOCLETIANUS & MAXIMIANUS AA. Paulino. £Tudiorum labor meretur, ut hi, qni in publicis administratio- nihus constituti, sociari sibi consiliorum participes cupiunt, spe praemiorum atque honorificentia sua provocent eos, quorum prudentiam sibi putant esse necessariam , non metu terribili , & necessitate imongrua libertati. Dat. Prid. Idib. Jul. TIBERIO & MAXIMO 0088- 291. 2. Imp. CONSTANTINUS A. ad Bassum P. U. pRasstdes non per adsessores 7 , sed per se subscribant libellis. Quod si quis adsessori subscriptionem inconsultis nobis permiserit: mox adscslbr, qui subscripsit, exilio puniatur: Praesulis vero nomen ad nos referri jubemus, ut in eum severius vindicetur. Dat. 15. Calend. Sept. CONSTANTINO A. 6. & CONSTANTINO C. 0088. 329. 3. Impp. ARCÄD. & HONOR. AA. Messala P. P. QOnfiliarios Judicum , & Cancellarios, & eos, qui domesticorum funguntur officio, post depositam administrationem, quinquaginta q dies in provinciis residere preeeipimus. Pro confesso autem tenebitur, qui accusatus hujusmodi personam subtraxerit: Ea que in quadruplum 9 restitui jubemus, qua docebuntur ablata: ut duplum spoliatus accipiat, & duplum noster fiscus adquirat. Dat. 6. Calend. Jan. Mediolani, THEODOSIO & RUMORI- D10 0088. 403. 4. lidem & THEOD. AAA. ad Cacilianum Vicarium-. J)Omesticus Judicis a publicis astibus arceatur. Quod si necessitatibus publicis sefe convictus fuerit miscuisse, statim eum ad Majoris potestatis examen deduci oportet, ut competens in eum vindicta promatur. Dat. Id. Ai ril. HONORIO A. 6. & ARI- STENETO 00x8. 404. 5. Impp. HONORIUS & THEODOSIUS A A. Seleuco PP. jVJEtno in provinciis, qni semel domestici vel cancellarii ministerium ge ,T erit, ad eandem 10 observationem aliqua ambitione iterum remeare concedatur. Dat. Z. Id. Decemb. Raven. AA. 10. & 6. 0088. 415. 6. lidem AA. Vitaliano Duci Libya;. ^Emo de domesticis Ducum vel Comitum militarium, officiis eri. rum connumeratus, post completum fui temporis actum ad 11 eandem rursum solicitudinem audeat adspirare : decem librarum 12 auri condemnatione proposita, si quis hanc violare voluerit sanctionem : eadem poena officio quoque ejus coerpcmlo , h per ambitionem, vel avaritiam , ex his aliquid temerarie consenserit. Dat. S. Cal. Novembr. HONOR. A. 11. & CONSTANTIO 2. COSS. 417. 7. lidem AA. Eustatliio P. P. \7Elut 13 castrense peculium filiifam. adseflores etiam post patris: obitum vindicent, qui consiliis propriis administratores juvare consueverunt, fi quid licitis honestisque lucris coadunare potuerint. Dat. Calend. April. Conftasitinop. HONOR. 13. & THEOD. 10. AA. COSS. 422. 8- lidem AA. Asclepiodoto P. P. ^Ullus Judicum ad provinciam sibi commissam quem quam fecum ducere audeat, cui domestici, vel cancellarii nomenimponat: nec profectum ad se undecunque suscipiat, ne fama nota cum honorum publicatione plectatur. Periculo enim Primatum Officii cancellarios sub fide gestorum ex eodem officio electos Judicibus applicari jubemus: ita ut post depositam administrationem, nec militiam deserant, & provincialibus pnesentiam fui exhibeant quo volentibus iit accusandi eos facultas. Si enim idonea cauia. exegerit: ad detegenda Judicis Hagitia, & quaestioni eos subdi oportet. Dat. Prid. Cal. Jul. ASCLEPIODOTO L MARINIA- NO COSS. 423. 9. Impp. THEOD. & VALENT. AA. ad Taurum. CI post depositam administrationem Judicum , praesentiam , Vtl exhibitionem domesticorum, querimonia provincialium aut curialium , vel aliqua publica necessitas postulaverit : per eosdem administratores, quorum domestici Fuerint, judicio legibusque tradantur. Dat. 5. N011. Jul. Constantinop. THEODOSIO A. 14- & MAXIMO COSS. 433. 10. lidem AA. Florentio P. P. TN consiliariis observari censemus, ut in eum, qui in suaprovin- eia ultra 14 quatuor menses moderatoribus adscderit adversus leges antiquas, & divorum retro Principum scita, proscriptio bonorum & accusatio publici 15 criminis immineat, nisi per coeleste oraculum, vel ampliffimae tua: Sedis praeceptionem scie defendat. Dat. 13. Cal. Febr. THEOD. 17. & FESTO COSS. 439. 11. lidem AA. Zoilo P. P. Orientis. "VTOn minus adscssoribus majorum Magistratuum , quam ipsis Ju- dicibus nostra benevolentiae liberalitas tribuenda est. Ideoque Consiliarios virorum illustrium Praefectorum tam praetoriorum ,, quam hujus inclyta urbis, eminentissnnorumque Magistrorum militum , nec non etiam viri illustris Magistri officiorum , sive praedicto officio jam functi sunt, seu fungentur in posterum , post depositum etiam officium ab omni indictionis onere seu civilium, seu militarium Judicum prorsus immunes esse praecipimus: ut nec ab Ampliffima quidem Sede tui Culminis eis ulla molestia super suscipiendo quolibet gravamine penitus injungatur : quinquaginta librarum auri officio tui Culminis condemnatione multando, st quid adversus statuta Clementiae nostra innovari concesserit. Dat. Cal. Mart. THEODOSIO A. 18. & ALBINO COSS. 444- 12. Impp. VALENT. & MART. AA. Palladio P. P. F Iceat omnibus Judicibus illustri praeditis potestate, Consiliarios sibi eosdem secundo , ac tertio , & sapius 16 adjungere: quia, qui semel recte cognitus est, non debet ob hoc solum , quod jam probatus est, improbari. Dat. VAL. A. ***. IZ- ■MUnquam sine Judicibus Consiliarii, eorum nomina 17 ponentes , jus dicant. 14. Imp. JUSTINIANUS A. Demostheni P. P. TNJEmo ex his, qui Advocati causarum constituti sunt, velfue- rint, etiam in hac Regia Urbe, in quocunque judicio deputa- (i. /.4. infr. quib. ex caus. maj. 1. I. I. 3. i:tfr. de jure reip. (2. 1. 1. §. 4.js. de legat. 3. (3. I. i.J'. de tut. datis.- (3- Immo vide l. 2. §. 1, js. dc off. ejus cui mand. estjurisl. (;. Immo vide l- I- §. l.ff. d. t. (6. Lib. 1. D. 22. adde Nov. 6®. c. 2. (7. I. 13. infr. h. t. 8. l.un.supr. ut omnes jud. (9. /. 1. infr. ad leg. Jul. repet. io. 1.6. infr. h. t. (tl. I. $s. fupr. eod. I. un. infr. ad leg. Jul. de Mb* 1. 1 . infn, infr, dtcaßrtnßms. I, 14. §. $. (f 6.J'. de muner. est honor. vide tamen 1. 12. infr. b. t. (12. Immo vide l. un. infr.. ad leg. Jul de amb. (13. /. 4. infr. de advoc. div. judicior. I. ult. infr. de inoß’.'tcjl. adde /.!.§. 6. JJ . ad SC. Trebell. I. 1. §. 16 .js. de collat. honor. §. ult. Infl. de testum, milit. (14. V. /. 37. I . 38.FI ex quib. caus. maj. (15. l.ult. infr.de crim.facrileg. (16. V. I. 9. infr. de ad-voc. di-v. judicior. Nov. 1;. in sin. confer tamen l. I. 6. fupr. h. t. (17. v. I. i. fupr. eod. Nov. 60. c. 3. H? *>, r“>: Codicis Lib. I.'Tit. LI. LTI. LTIT. LIV. 124 - & j n a ijis omnibus provinciis nostro subjectis Imperio , audeat in’uno eodemque tempore tam advocatione uti i , quam consitiarii fuiuscunque Magistratus, quibus Respui), gerenda committitur , euram arripere : cum satis abundeque sufficiat, vel per advocationem causis perfectissime patrocinari, vel adsossoris officio fungi: ne, cum ad utrumque festinat, neutrum bene peragat: sed live Advocatus esse maluerit, hoc cum debita solertia implere postit: vel, si adsefsionem elegerit, in ea videlicet permaneat: ita tamen, ut post consiliarii solicitudinem depositam, liceat ci ad munus Advocationis reverti. §. i. Nec Iit concessum cuiquam duobus Magistratibus ad sidere, & utriusque judicii curam peragere : (neque enim facile credendum est , etiam duabus nccessariis-rebus 2 unum sufficere: nam, cum uni judicio adfuerit, alteri abstrahi necesse est : sicquc nulli eorum idoneum in totum inveniri) sed altera ad- selsione penitus semota, unius Magistratus esse contentum judicio. §. 2. Nec callidis machinationibus hujusmodi legem putet quis esse circumscribendam , etsi non consiliarii signum, quod solitum est, chartis imponat, sed alias quasdam literas excogitatas adsimu- laverit, existimans eis licere fungi quidem memorato officio , sub hujusmodi tamen umbra latere: cum * in legem 3 coinmittairi [&]' hi, qui vigorem ejus scrupulosis, & excogitatis artibus eludere festinant. Neque sibi blandiri quemquani oportet, quod praesentis feriam] legis aculeos possit evadere , quemadmodum & anteriores leges superbae re positas deludebat: fi quis etenim in tali commisso fuerit inventus , sciat fe de matriculis Advocatorum penitus elfe delendum , & decem librarum auri multam nostris privatis largitionibus illaturum , per virum illustrem Comitem rerum privatarum exigendam , L aliam majorem Regalis Culminis subiturum offensam : curp nec ipse judex, qui hoc fieri passus est, & sciens prudenfque hoc commiserit, sine Imperiali commotione remanebit. Eidem pceme quidem subjiciendo etiam co, vel cis, qui in his causis , quarum patrocinium adepti sunt, quibusque Advocationem suam prostiterunt, adseffiones cujuscunquc Magistrat:::; colore audeat, vel audeant vindicare, ne allectionis suae [vel] Advocationis memor incorrupti Judicis 4 non postit nomen perferre. Dat. ;. Cal. Octob. Chalcedone, DECIO V. C. COS. 529. tem divinam rescriptionem meruerint. §. 1. Donationes vero omnimodo recusent: scientes non esse validas ens, in quibulcun- que rebus, & quacunque aestimatione, nisi post administrationein depolitam, vel specialiter in scriptis donator eandem donationem ratam 9 habuerit, vel tempus quinquennale praeterierit, impio nulla querela super iisdem donationibus, vel ab ipso donatore vri ab ejus successoribus facta sit. §. 2. Provincms 10 vero moderant*'- bus, non solum donationes, sed etiam emptiones qiiarumcunqne mobilium vel immobilium rerum (pri-ter eas u . ou» ad alimoniam ve! vestes pertinent) & aedificationes licet sacri apices aliquid eorum permiserint, penitus interdicimus. Nec ratum fu quod bis donatione, vel venditione datum est, licet quinquennale tempus post depositam adniiuiftraticnem cxcisserit, vd conseiises donatoris, vel venditoris post eandem admin.istrationem adieftus sit. §. 3. Hic autem etiam ia ad domesticos & consiliarios eoriin! trahi necessarium duximus: illud etiam adjicientes, ut nec per interpositam personam aliquid eorum sine pericuio pnfsir perpetrari §. 4. _ [Qu:e etiam ad praeterita 13 negotia referri sancimus,'Tiiii transactionibus 14, vel judicationibus sopita sint.] Ort.;. siiib. Decerno. Conftantinop. D. N. JUSTINIANO A. COS. * LIV. T I T. LII. DE ANNONIS s ET CAPITATIONE ADMINISTRANTIUM, ET EORUM ADSESSORUM, ALIORUMVE PUBLICAS SOLICITUDINES GERENTIUM, VEL EORUM, QUI ALIQUAS CONSECUTI SUNT DIGNITATES. i. Tmpp. THEOD. & VALENT. AA. Florenti P. P. QMnibus tam viris spectabilibus , quam viris clarissimis Judicibus , qui per provincias sive militarem , sive civilem admini- TVTUltarum severa compendia aerario nostro protinus esse qu-tren- strationem gerunt, necnon comiti commerciorum magistro aeris, da, nullus ignoret: nisi ipse Judex id, ' ~ sive privatae rei rationali per Ponticam atque Asianam dicecefim , " ' " ' ' ' item L adsessoribus Judicum singtiionim in praebendis solariis annonarum hic fixus ac stabilis servabitur modus, ut ea pro annonis T 1 T. DE MODO MULTARUM 1; , QUiE A JUDICIBUS INFLIGUNTUR. I. Impp. SEVERUS & ANTON. AA. Firmo. ATUlt» damnum fainx non irrogat. Dat. 3. Idus Aprilis, ANTO- 1 A NINO A. & 6 ET A utrisque 2. COSS. 206. 2. Imp. A LEX AND. A. Decimio P. P. i pRocuratores meos isi , vel rationales, multi indicendi jus :ion • bibere, sepe rescriptum est. Datum 14. Calend. Scptemb. MODESTO L PROBO COSS. 229. 3 - Imo. GORD. A. Celeri P. P. PUratori; Reipublicae, (qui Graeco vocabulo logista nuncupatur) multandi jus nun habet. Datum Id.'Sept. GORDIANO A. & AVIOLA COSS. 240. 4. Imppp. GRATIAN. VALENT. & THEODOS. AAA. Eutrop. P. P. lLlustres viros Prxfestos praetoriis usque ad quinquaginta libr.a- 1 rum auri multam , cum peccatum gravissnnmn erit, pervenire finimus. Dat. 8- Id. Jan. GRATIANO L THEOD. AA. COSS. 380. Imppp. VALENT. THEOD. L ARCAD. AAA. ad Praetexta nm P. P. & capite dignitati fui debitis pretia consequantur, quee particularibus delegationibus solent contineri. Datum 3. Cal. Tun. Constant. THEOD. 17. & FESTO COSS. 439. T I T. Llil. DE CONTRACTIBUS 7 JUDICUM VEL EORUM, QUI SUNT CIRCA E S, ET INHIBENDIS DONATIONIBUS IN EOS FACIENDIS: ET N E A D M1N I S IR A T I ON IS TEMPORE PROPRIAS AEDES JEDIFICENT [SINE SANCTIONE PRAGMATICA.] I. lnip. JUSTIN. A. Melinae P. P. Q Uicunque 8 adminillrationem in hac storeutiffima urbe gerunt, - emere quidem mobiles res vel immobiles , vel domos exstruere non aliter possunt, nili specialem nostri numinis hoc eis pennitter,- (1. I. 5.J y.h t. (2. l.q.f.depact. (3. /. 5. pr.supr. de legib. (4. v. 1. 17. st. dejurisd. (5. Adde iit. 4i. supy, h. lib. tit. 16. infr. lib. io. tit. 24. infr.lib. ll- tit. 38. infr. lib. 12. (6. v. I. 2. infr. qua res venire non post'. ( 7 . I■ 33 -jF- dereb. cred. (S. L 11. infr. de his, qua vi metufvc. (9. arg. I. n It. infr.ß major fatt. (10. I. 46. L 62. pr. de contr. tnm. I 8 -st', ad leg. Jul. repet. L 46. §. z.jf. de jure fisci, (n . Sic h\%. jj.de ost.praj. (12. I. 33.st', de reii. cred. adde /. 13. pr.ff. de .... quod aii poenam admisti Facinoris exsculpitur, vel publicis operibus , vel cursui publico , vel aliis neccssrriis causis specialiter deputaverit, *e Dat. 3. uMi. Scptemb. Aquileja , RICICOMERE & CLEARCHO COSS. 384. 6. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. Messals P. P. pOs, qui ordinario provincias jure moderantur, erga eorum personas, quos culpa reddit obnoxios, ultra duarum unciarum auri summam condemnare non patimur. §. 1. Proconsularem vero potestatem , si multandi necessitas imminebit, senarum unciarum auri summa cohibebit: in qua forma etiam Comes Orientis, atque Pr.vfectus Augustalis erit. §. 2. Cietcri vero spectabiles Judices, & qui vice nostra administrationis gubernacula susceperint, ultra tres auri uncias sibi intelligant licentiam denegatam, tz. 3. Iit quoque observandum a moderatore esse censemus, ut iri unius cor- repi_"iie personx (si ad id continuatio eccati impulerit, trini 19 tantummodo in anno condemnationis sob prxstituta summa severitas exerceatur. §. 4. Quod fi quis praedictum modum excesserit, certum. I. tat. Wov. 115.C.1. re »17lit. I. 11. tnfr. de his , qua vi met. I. 3. infr.fi infr.jirecl. prov. (iz. I. p.Jupr de legib . (14. v. 2 l. 22. insin.jiipr. destcrof. ecchs. (l v l. 9. infr. quando provoc. adde l. 2. in fin-ff. de i tui. est L ijL §- \-js- de v/rb.fign. I. 3. infr. de sportulis. (16. Fac. /. 2. infin.ff. dejud. (17. v. /. ult. st', de off. a.ljeff. I. yj.ff. de pati, addel.46. §. I .st. de udinin. U peric.ltut ' v j 8. I. 2. infr. de aleat. adde l Z.fitpr. deepijcop. and. (19. Adde l. 4. pr. infr. de fer v. fugit. hujus !25 De Defensoribus civitatum 12 ' hujus auctor ad m i sii, condemnato ad dupli restitutionem : fisco i i vero nostro ;ul inferendam eam quantitatem , quam multa: nomino inflixerit, tenebitur. §. Nec tamen ad hujus legis moderatio-; nem pertinere se credant, qui in peculatibus aut manubiis, id est, depraedationibus , aut conciiüionäbns , furtis, aliisque flagitiis. oiise coerceri severius convenit , fuerint deprehensi : leilicct ut scripta per Judices memoratos , in cujuslibet fuerit dirigenda diiVendinm . sententia proferatur. §. 6. Nec putent factu facile c>fe, ut aut prJtcipiti persuasione condemnent, quem culpa non ingravet, aut erubescenda varietate 2 judicii pro arbitrio proprio! immutandum elfe , quod juiferint: niii paupertas 3 condemnati hnc persuaserit. Dat. 12. Calend. Septemb. THEODOS. A. 2. & CYNEGiO 0088. 388. “ T I T. LV. DE DEFENSORIBUS 4 CIVITATUM, i. Impp. VALENT. & VALENS AA. Senecte Defensori. Ql quis de tenuioribus, ac minusculariis rebus interpellandum te o esse crediderit, in minoribus causis, ideft, usque ad 5 quinquaginta solidorum summam, acta judicialia conficiat: scilicet, nt, si quando quis vel debitum juihim , vel servum 6 , qui per fugam fuerat elapsus , vel quod ultra delegationem dederat, postulaverit, vel quodlibet hujusmodi tua disceptatione restituas. Catteras vero, qute dignat forensi magnitudine videbuntur, ordinario insinuato Rectori. Dat. 1;. Calend. Januar. Ter ici , VALENTINIANO & VALENTE AA. COSS. 365. 2. lidem AA. ad Probum PeP. JJEfensores civitatum 7, non ex decurionum seu ex cohortalium corpore, sed ex aliis idoneis personis huic officio deputentur. Datum 3. Non. Novemh. iisdem COSS. 365. 3. lidem & GRATIANUS AAA. ad Senatui». jJTili ratione perspectum est, ut innocens, & quieta rusticitas peculiaris patrocinii, id est, defensoris locorum beneficio per- fruatur, & a. ud eum in pecuniariis causis litigandi habent facultatem. Dat. 4. Jd. August. Hierapoli , VALENTINIANO & VALENTE AA. utrisque 2. COSS. 3<>8. 4. imppp. GRAT1AN. VALENT. & THEOD. AAA. Theodoro defensori. |N defensoribus universarum provinciarum erit administrationis hxefonna & tempus 8 quinquennii spatii metiendum : scilicet utin primis parentis vicem plebi exhibeas : descriptionibus rusticos urbanos ue 11011 patiaris adfligi: offie.alium insolenti»? , & Judicum procacitati (lalva reverentia pudoris) occurras : ingreuien-i di, cum voles , adjudicem liberam habeas facultatem : luperexi- gciidi damn.i, vel spolia plus petentium ab his , quos liberorum loco tueri debes, excludas: nec patiaris quicquam ultra delegatio- j nem solitam ab his exigi, qiros certum est, nili tali remedio , non j posse re tarari. Dat. 1:. N.m. Jan. Confluntinop. ARCAD.0 & BstliTONE COSS. 3*5. v Imppp. VALENT. THEOD. & ARCAD. AAA. Potamio crxfecto Augustali. J)EFensores nihil sibi insolenter, nihil indebitum vindicantes, nominis lui tantum fungantur officio. Nullas infligant 9 mul- tas: Ssviores 11011 exerceant quastiones : Plebem vel decuriones ab omni improborum .molentia , & temeritate tueantur: utid tantum , quod clle dicuntur, esse non delinant. Dat. 3. Non. Mart. Cenjluntvwp. ARCADIO V 2 & RUFlNO '-OSS. 392. (1. idem A ! A. Tatiano P. P. ^Et omnes regiones, in quibus fera & periculi fui nescia latronum fervet insania, probatiliiini quique & distristiffimi defensores »dfint disci lime , & quotidianis actibus praesint, qui non sinant crimina i mpunita cqglelcere : removeant; atrocinia, qus favorem (1. «Sie l. r^.supr. de ujsejs. (2. Vide enim l. 14. jis dc re juiiic. 1. >5- infr, de pen.. (3 /. 6. in fin. js. de off. pras. adde l. I. in fin.ff. de penis. I, 4. verf quod ß. infr. de fer v. fug. (4. Nov. >;. (5. Abrog. d.Nov.c. 3. in fin. (6. 1 . 5. infr. de Jirv. fiig. (7. Confer, d. Nov. 15. c. 1. (g. Abrog. d.c. 1. §. 1. j vide L 3. infr. de sportulis. (10. v. /. ij.fupr, deepi/cop. \ reis, & auxilium scelerosis impartiendo, maturari scelera fecerunt. Dat. 5. Id. April. ARCADIO A. 2. & RUFlNO COSS. 392- 7. Imppp. ARCAD. HONOR. & THEOD. AAA. Caecilio P. P. | ^Efensorcs civitatum oblatos sibi reos in inso latrocinio, vel congressu violentis, aut perpetrato homicidio, aut stupro, vel raptu, vel adulterio deprehensos, & actis publicis sibi traditos, expresso crimine cum his, a quibus fuerint accusati, mox sub idonea persecutione ad Judicium dirigant. Dat. Prid. Calend. Jan. jlledioluni , STiLICONE 2. L ANTHEM10 COSS. 40;- 8. Impp. HONOR. & THEOD. AA. Caecilio P. P. J^Efensores ita praecipimus ordinari, ut sacris 10 orthodoxa religionis imbuti mysteriis, reverendiflimorum Episcoporum , necnon clericorum, & honoratorum, ac possessorum, & curialium decreto constituantur : de quorum ordinatione referendum est ad illustrissimam Praetorianam potestatem : ut literis ejusdem magnifica sedis eorum solidetur auctoritas. §. 1. Quod si quid a qualibet persona contra publicam disciplinam in Iasionem possessorum fieri cognoverint defensores, referendi habeant potestatem ad illustres, & magnificos viros Praefectos praetoriis , & illustres viros Magistros equitum & peditum, Magistros etiam officiorum, & Comites tam iacrarum largitionum, quam rerum privatarum. Dat. t;. Cal. Febr. Ravenna , HONORIO g. & THEOD. 3. AA. COSS. 409. 9. lidem AA. Caecilio P. P. J Ubemus cura ac folertia defensorum minime possessores majoribus 11 mensuris & ponderibus a susceptoribus pr.egravari: sed eos deprehensos , ad judicium dirigi cum ipso commissa fraudis indicio. §. 1. Illud etiam fieri permittimus: ut, fi provincialibus nostris contestari injurias, seu laesiones suas cupientibus 12, actorum confectio a defensoribus denegetur, licentia eis tribuatur querelis propria libellum conscriptum, eo tempore, quo fuerat contestandum in frequentioribus civitatum locis proponendi, convenien- dique scribas, tabularios, & extera officia publica commonendi, per quas libellum colligi oportebit, atque invitis supra memoratis personis, sub actorum confectione ingerendi, quorum’ qusstione sides possit inquiri : qua probata , in eos , quos gestorum petitam confectionem negasse constiterit , vigor judiciarius exerceatur. Dat. ii. Cal. Febr. Ravenna, HONORIO 8- & THEODOSIO 3. AA. COSS. 409. 10. Impp. THEOD. & VALENTIN. AA. Cyro P. P. "NJUlli defensorum 13 licere decernimus , si de publica solicitudine se voluerit liberarq , nili divinos affatus intimaverit tux Sublimitatis judicio : triginta librarum auri poenam tam moderatoribus provinciarum , quam exteris judicibus , vel temeratoribus sacri nostri oraculi , subituris, fi neglecta fuerit auctoritas Principalis. Dat. 15. Calend. Septemb. Confluntinop. CYRO V. C. COS. 441. T I T. LVI. [DE MAGISTRAT!BUS 14 MUNICIPA- I.IKUS.] i. CONSTANTINUS A. ad Florentinum P. P. J^Ecuriones ad Magistratum, vel exactionem annonarum ante tres menses , vel amplius nominari debent, ut, (i querimonia eorum justa videatur, sine impedimento in absolvendi locum alius subrog. tur. Dat. Id. April. Constantinop. SEVERO & RUFlNO COSS. 323. 2. Impp. VALENTINIANUS L V «IENS AA. ad Germanianum. /VTAgistratus conficiendorum actorum 1; habeant potestatem. J 1 Dat. 3. Cal. Januar. GRATIANO NP. & DAGALAiPHO COSS. 36si. __ uud. i. lq.Jupr. de J nixis, adde Nov. 8- iit.jusjur. verf communicator. (11. /.9. infr. defufeept. (12. Nov. 53. c. 3, (13. Adde l. \o. ff. deos. praf. (14. v. infr. tit. de decurion. (15. Confer. I. an. infr. tit. prox. I. 2. infr. de edendo. T I T. Codicis Libb. I. Tit. LVII. IT. Tit I. II. --- T I T. LVII. nF OFFICIO JURIDICI 1 ALEXAND RUE. , T X; nu LEO & ANTHEMIUS AA. Alexandro Duci & 1. impp. Prsfect. Augustali. JlJbemus, apud Alexandriac duntaxat clariffimx civitatis Jundi- cum, licitum & concessum esse, singulis quibufcimque Volenti- tus donatioqis conscripta solennster instrumenta reserare, cifdem- que- robur adjiciat gestorum series apud eundem confecta, tanquam si apud virum clarissimum Moderatorem 2 Provincia, velMari- stratus, vel Defensores plebis habita fuisse dicerentur. “ (1. Lib. 1. D. 20. (2. 1. 30. infr. de donat. ~ LIBER SECUNDUS. TIT. I. DE EDENDO, i i. Imp. ANTONINUS PIUS A. AEmilio. I PSE dispice, quemadmodum pecuniam, quam te deposuisse dicis, deberi tibi probes. Nam quod desideras, ist rationes suas adversaria tua exhibeat: id ex causa ad Judicis officium pertinere iolet. P- P. 4. Cal. Octobr. SABIN. L. & SEVERO 6088 . 156. 2. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Fausto. QUia ris jubebit. 3. Iidem AA. Valenti. pDita actio 2 speciem sutura: litis demonstrat: quam emendari 3 , vel mutari licet, prout Edicti perpetui monet auctoritas, vel jus reddentis decernit requitas. Dat. 2. Cal. Sept. SEVERO 3. & ANTONINO AA. COSS. 203. 4. Imp. ANTONINUS A. Epaphrodito. Ji accusare volunt, probationes habere debent: cum neque juris, nequeicqnitatisratio permittat, ut alienorum instrumentorum inspiciendorum potestas steri debeat. * Actore 4 enim non probante , qui convenitur, etsi nihil ipse praffiat, obtinebit. P. P. Idib. Mart. DUOBUS & ASPR 1 S COSS. 213. 5. Imp. ALEXAND. A. Valentiniano:. •VjOn est novum , eum 5 , a quo petitur pecunia , implorare ra- tiones creditoris, ut fides reijonstare postit. P. P. 7. Idib. Mart. MAXIMO 2. & ffiXIANO COSS. 224. 6. Idem A. Uranio. J Ustum est desiderium ejus, a quo pecunia petitur, lieet nomine publicos, ut rationibus publicis exhibitis constet, quantum [sub] nomine suo solutum sit. P. P. 16. Cal. Dec. MAXIMO 2. & AELIANO COSS. 224. 7. Idem A. Valenti. pRocnrator privatae rationis instrumentorum, qua: communia tibi esse cum fisco dicis, describendorum 7 facultatem secundum morem fieri jubebit: & si quando r es exegerit, ad fidem petitionis tua: apud alium judicem probandam aliquod eorum proferri, desiderante eo, qui convenitur , [ut id fiat, prxcipict. ] P. P. 10. Cal. Mart. FUSCO & DEXTRO COSS. 226. In AUTHENT. ut sponsalitix largitates §. & hoc insuper, coli. 9. tit. 2. seu Novell. 119. eap. 3. Cf quts in aliqua documento mentionem faciat alterius documenti , nulia ex hac memoriasiat exalrio: niji aliud documentum , cujus memoria infecunda facia est, proferatur , aut alit 1 fecundum leges quantitatis debita probatio exhibeatur: quia est quantitas, cuius memoria salta est , fro veritate debeatur : Hoc enim U in veteribus legibus invenitur. fl.Lib. 2. D. 13. (2. v. /. l.pr.ff. h. t. (3. §. 34. § 35. Inst. de ali. (4. v. I. ult. infr. h. 1.1. ult. infr. de rei vini. I. 2. /. %.infr. de probat. I. 9. infr. dc except. adde tamen /. i.fitpr. h. t. (5. v. i. 6. infr. eod. (6. Adde l. 7. I. 8- infr. cod. I. 4. infr. deside in- strum. I. 2. ff. eod. Nov. 128. c. 4. (7. Vide enim l. ult.ff. de fideinfir. (8. I. n.fuPr. h. t. (9. I. ;. I. k.Jitpr. eod. (io. arg. 8. Idem Aug. Floro. UT qua AD. Antonino 8 , patre meo, L quxA9 me rescripta sunt, cum juris & xquitatis rationibus congruunt: Nec enim diversa sunt, vel discrepantia : quod multum 10 interiit, an ex parte ejus, qui aliquid petit, qu : qne doli exceptione submoveri ab intentione petitionis sus potest , rationes promi reus desideret. quibus se posse instruere contendit, quod utique ipsa rei aequitas suadet: ao vero ab eo, ä quo aliquid petitur , actor desideret rationes exhiberi: quando hoc casu non oportet originem petitionis ex instniineiuis ejus, qui convenitur, fundari. P. P. Calend. Octobr. FUSCO & DEXTRO COSS. 226. \jlcut bonis moribus convenit T I T. II. DE IN JUS VOCANDO, ri i. Imp. ALEXANDER A. Trophinio. reverentiam manumissoris ir uxori prsberi : ita re nte , in jus eam sine permissu Pra- l. 4. in fin.supr. eod. (ll. I.ib. 2. D. 4. adde §. 3. Inft. de pena tem. litig. Aov.sii- (12. Adde §. 2. Inst. de injur. L 13 ff. h. t. (>> d. /. 13. b 4 - s- ’■ l. ult.ffcod. (14. I. ult. infr. de liiert. (1;. I. 24- jM'-J- Q' /. 4. ff. cod. §. 3. Inst. de pcetta tem. litig. (17. V. I. 2. Jus- ‘ (l8- NOV. 53. C. 3. • (19. d. NOV. 53 . C. I. y j qq M iOsp . rari ■U-, toris vocari, prohibitum est. P. P. 4. Calend. Aprilis, AGRICOLA & CLEMENT 1 N 0 COSS. 231. 2. Imp. GORDIANUS A. Nocturno. VEnia Edicti non petita, patronum 13 , seu patronam, eorra- v que parentes, & liberos, heredes insuper, etli extranei sint, a libertis , seu liberis 14 eorum non debere in jus vocari, jus cer- ti stimm» est: Nec in ea re rusticitati venia piiebeatur, cum naturali ratione honor hujusmodi personis debeatur. Cum igitur confitearis patroni tui fiiium sine perniiUu Praiidis te in ius vo- casse: poenam 1 Edicto perpetuo prxstitutam, Rescripto tibi concedi temere desideras. P. P. 8- Id. Novemb. GORD.ANO A. & A VIOLA COSS. 240. 3. Impp. DIOCTET. & MAXIM. AA. Rosans. Q Ui in potestate Patrum 14 agunt, adverses eos experiri non •poliunt. Si igitur emanci ata es, venia Edicti 17 petas, hoc facere non prohiberis. Quod & in matris persena oblervan- dum est. F. P. 8 . Id. Nov. DIOCLETIANO 2. & MAXIMIANO AA. COSS. 287. 4 - .... QUi semel in jus vocavit aliquem in Regia Urbe, vel in provinciis post libellum ei oblatum, amplius eundem reum ex f ripto, vel sine scripto ne peragat: hoc est: ne Judicem sine scripto adversus eundem adeat, sed apud primum 18 Judicem permaneat. §. 1. Qui libellum accepit, etiamsi in aliud officium trans!Aiis sit, miles forte, vel clericus fastus , respondeat omnino in primo foro , quod secundum primam ejus conditionem censetur competens, nullam habens fori praescriptionem. §. 2 Qui semel in jus vocavit, si post admonitionem reo oblatam eum ad alium Judicem ob easdem causas vocaverit: & eum 19 indemnem prallet , » causa cadat, etsi justam habuit actionem. . 129 De pactis, 13V T I T. III. DE PACTIS. 1 1. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Philiiio. pOnditionis incertum inter fratres non iniquis rationibus conven- tione finitum est. Cum 2 igitur verbis ndeicomir.iffi petitum £ patre tuo profitearis, ut ,fivitafine liberis decederet ,, hercc.uatem RicinioFrontoui restitueret: pactum eo tempore defextanie [ Licinio ] Frontoni dando , cum liberos Philinus non sustulerit , interpositum , non idcirco potest iniquum videri 3, quod facta (sicut placuit) divisione diem suum, te filio ejus fuperftite, functus eilet. P. P. 7. Cal. Dec. SEVERO A. & VICTOR1NO COSS. 201. 2. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Claudio. pOst venditionem hereditatis a te factam, si creditores contra ^ emptores actiones suas moville probare poteris , cosque eas spontanea voluntate suscepisse : exceptione taciti pacti non inutiliter defenderis. P. P. Prid. Id. Fqbruar. SEVERO 3. & ANTONINO AA. COSS. 203. 3. lidem AA. Restituto. CErvus 4 creditoris meliorem causam domini facere potest : in 0 deterius autem reformare novo pacto non potest obligationem recte constitutam. P. P. 8. Caiend. April. SEVERO 3. & ANTONINO AA. COSS. 203. 4. lidem AA. Valeriae. pOftquam liti de praedio mota: ren undasti, causam finitam instaurari [possej nulla ratio 5 permittit. P. P. 4. Id. Febr. ALBINO & iEAIILIANO COSS. 207. 3. Imp. ANTONINUS A. Demagot». pReditori tuo fi partem pecuniae exsolvisti, de parte vero non ^ petenda inter te & eum convenit ob causas, negotiaque ejus tuo patrocinio fideque defensa : ea obligatione partim civili jure , partim honorario 6 , liberatus es. Nam exceptio perpetua pacti conventi, vel doli, residui petitionem repellit: cum & solutum per ignorantiam reneri posset. P. P. 8-Cal. Aug. Roma , ANT. A. 4. & ß ALBINO COSS. 214. 6. Idem A. Basii!». pActa, qu» contra 7 lffg?s constitutionesque, vel contra bonos 1 mores fiunt, nullam vim habere, indubitati juris est. P. P. Cal. August, iisdem COSS. 214. 7I Idem A. Julio Maximo. TAEhitori tuo si heres extitisti, actio, quam contra eum habuisti, adita hereditate 8 confusa est. Sed si eam hereditatem , post- eaquam in judicio obtinuisti, ei tradidisti, quem sententia superaveras: ea conditione pactoque, ut tam ceteris creditoribus, quam tibi in eo, quod tibi debi retvr, ß eam hereditatem non adiijes,satisfaceret : pacti conventionisque fides servanda est : qu» si non servatur, ex stipulatu 9 , Ii modo pacto subjecta est , dabitur actio: [ vel prasscriptis verbis , si stipulatio no» intervenit. ] P. P. 3. Cal. Aug. ANTONINO A. 4. & BALBINO COSS. 214. 8- Idem A. Mucatraulio. ^1 pascenda 10 pecora partiaria 11 (id est, ut fatus eorum portionibus , qnilr-s placuit, inter dominum U pastorem dividantur.') Apollinarem suscepisse probabitur: fidem pacto prsstare per judicem compelletur. P. P. 4, Caiend. Octobr. ALEXANDRO A. 2. & MARCELLO COSS. 227. 9. Imp. ALEXAND. A. Dionysio. QUm , posteaquam adverlarius matris tu» victus esset, matrem tuam circumvenerit, ut ei cavc-ret, nullam fc controversam de servis moturam : id pactum mala fide factum , irritum est; & cum ex ea conventione cum matre tua agi cceperit, judex eam liberabit. P. P. Prid. Idib. Sept. ALEXAND. 2. & MARCELLO COSS. 227. (t. L‘b. 2. D. 14 §. 3. Inst. deexccpt. (2. Adde/. 16. infr. k. t. vide tamen i. ult. infr. eod. (3. Immo vide /. 45. §. 1. f. de iegat. 2. (4- b 133. JE de 3 . J. (;. I. is. infr. de donat. (6. I. 7. §. 7. ß'. E t. (7. d. /. 7. tz. 7. /. 1. tz. p.ff. depof. I. 14. §. I .ff.fol. matr. I. 26. I. hl.ff. de F. 0. I. 30. infr. h. t. I. 4. infr. de i mit. stip. (8- L 5. infr. de bered. aci. I. 50. ß’. le fidtjuff. I. 95. §. d.ff. defolut. (9- b 14- infr. h. t. (10. b 13. §. i.ff. deprafer. verb. (11./.25. §- fi. Jj. locati. (12. b 1. infr. de paci-, convent. (13. b 7. §. 4.J/I b.t. I. 27. infin, infr. de locuto. I. 1. infr. de padi, convent. I. 5. infr. ae contrah.stip. (jq. /. 1. infr. fine censu vel reliq. (15. Immo T 0 M. IL 10. Idem A. Nie». 1 Egem 12 , quam dixisti, cum dotem pro alumna dares, servari oportet. Nec obesse tibi poterit, quod dici solet, ex patio aciio- nem non nasci 13: tunc enim hoc jure utimur, cuiri pactum nudum est: alioquin cum pecunia datur, & aliquid de reddenda ea convenit : utilis est condictio. P. P. 3. Caiend. Mart. ALBINO & MAXIMO COSS. 228. 11. Idem A. Capitoni. pX 14 conventione quidem , qua pactam novercam tuam cum ' Lj patre tuo dicis , cum fundum in dotem daret , ut creditoribus , quibus fuerant praedia obligata , usuras solveret: actio tibi adversus eam competere non potest, etsi pactum in sti, ulationeni deductum probetur. Sed si fundus aestimatus (ita ut pars instrumenti significat) in dotem datus est: ex vendito actio, ut placitis stetur, competit. 1; P. P. Non. Decemb. ipso A. 3. & DIONE z. COSS. 230. 12. Idem A. Flacill». pActa noviffima 16 servari oportere , tam furis , quam ipsius rei 1 »quitas postulat. Quapropter si conventione , qn» pnecessit, diversa pars usuram se non esse consensit, & maxime fi (ut proponis) id etiam apud acta Prssidis adseveravit: actionem qu» super prima conventione fuerat, exercere non ,-rohiberis. P. P. 3. Cal. Martii, AGRICOLA & CLEMENT. COSS. 231. 13. Imp. MAXIMINUS A. Mario. kN bon» fidei contractibus ita demum ex pacto actio competit, si in continenti fiat 17 : Nam quod postea placuit, id non petitionem , sed exceptionem parit. P. P. ;. Idib. Januar. MAXIMINO A. & AFRICANO COSS. 237. 14. Imp. GORDIANUS A. C»lio militi. CI pacto , quo poenam adversarium tuum promisisse proponis , fi 0 placito non stetisset 18, stipulatio subjecta est; ex stipulatu agens, vel id , quod in conventionem devenerat, ut fiat, consequeris : vel poenam stipulatione comprehensam more judiciorum exiges : nam bona adversarii tui in te transferri citra solennem ordinem frustra deprecaris. P. P. Caiend. April. GORDIANO A. 2. & POMPEJANO COSS. 242. 15. Imppp. VALENT. & GALLIEN. AA. & VALERIANUS Nobiliss. Caef. Pactumejo. pActum 19 , quod dotali instrumento comprehensum est , ut , fi *■ pater vita fungeretur , ex ecqua portione ea , qua nubebat , cum fratre heres patris fui ejfet: neque ullam 20 obligationem contrahere, neque libertatem testamenti faciendi mulieris patri potuit auferre. P. P. 10. Caiend. Martii , /EM ILI ANO & BASSO COSS. 267. 16. Impp. DIOCLET. Ä: MAXIMIAN. AA. Diaphanto. PUm proponas 21, filios testamento scriptos heredes rogatos esse. ut, qui primus rebus humanis eximeretur, alteri portionem hereditatis restitueret: quoniam precariam substitutionem fratrum consensu remissam adieris, fideicommissi persecutio cessat. P. P. 4-Id. Febr. MAXIMO 2. & AQUILIANO COSS. 286. 17. lidem AA. Deximacho. pActum , quod bona fide interpositum docebitur, etsi scriptura 2z 1 non existente : tamen , si aliis probationibus rei gest» veritas comprobari potest , Prieles Provinci» secundum ius custodiri efficiet. P. P. 9. Cr.Icnd. Jul. iisdem Coss. quibus supra. 286. 18. lidem AA. Julio & yEmilio. CI creditores vestros ex parte debiti admisisse quemquam vestrum pro sua persona solventem probaveritis: aditus Rector Provin- ci», pro sua gravitate . ne alter pro altero exigatur, providebit. P. P. 7. Id. Jan. DIOCLETIANO 3. & MAXIMIANO AA. COSS. 287- vide i. l.i. in f.n. (ifi. /. 27. §. 2 .ff. h. t. (17. b 7. §- S-ff eod. I. penult. infr. de paci, inter empt. (l8- b 27. b 28. infr. Is. t. (19. Adde b 3. infr. de collat. I. ult.jf. desuis Lf leg. (20. /. 61. ff. de V. 0. I. 5. infr. de paci, convent. I. 4. infr. de inutil.stip. confer l. ult. verf. quare, infr. h. t. (21. b ,. fupr. eod. (22. v. I. 21. infr. h. 1.1. infr. de transuti. /. 9. I. 10. infr. deside instrum. i. 9. infr. de locato cond. I. 9. infr. de nupt. /. 4.st', de pignorib. I. 4. ff. de side instrum. Nov. 73. c. 3. excipe tamen b 17. infr. de side instrum. I. 1. infr. de jure emphyt. Nov. 74. c. 4. Nov. 97. c. 4. b 4. §. I. infr. de rec. arbitr. I 19. lidem i?* Codicis Lib. II. Tit. III. IV. 132 19. Iidem AÄ. Victoriano militi. T Icet inter privatos hujusmodi scriptum, quo comprehenditur, JL ut j s qui'supervixerit, alterius l rebus patiatur , ne donationis quidem mortis causa gesta: efficaciter speciem ostendat: tamen UllUiJC lJUClIl^ILUi CA llcttllS LUI JlllULJU , t'juwil w«.. [litutionnm prompto favore firmatur) etiam rerum ejus compendium ad te delatum elfe. P. P. 15. Cal. Dec. Sirmii , ipsis 5. & 3. C Ur cum voluntas militum , qux super ultimo vitre Ipiritu, deque ta- miliaris rei decreto quoquomodo contemplatione mortis in scripturam deducitur, vim postremi judicii obtineat: proponasque, te ac fratrem tuum ad discrimen praelii pergentes, ob communem mortis fortunam invicem elfe pactos, ut ad eum , qui superstes fuijfet, res ejus, cui casus''fi'nem vita: attulijfet , pertinerent: existente conditione intelligitur ex fratris tui judicio , (quod Principalium con- sti diu AA. CO88. 20. Iidem AA. & CC. Martiali. r TRaditionibus 2 l’c usucapionibus 3 dominia 4 rerum , non nu- J dis pactis ; transferuntur. P. P. Calend. Januar, ipsis ;. & 4. AA. 00. 0088. 293. 21. Iidem A A. & CC. Eufebio. Jrr. proponas , inter vos sine scriptura 6 placuisse, fratrum tuorum succcjjioncs aequis ex partibus dividi , & transactionis causa •probari postit, hanc intercessisse conventionem; exceptione te tueri potes, ii postules 7: Quod si adversarius tuus teneat: ex hoc placito nullam actionem natam este, Ii tibi stipulatione non prospexisti , debes inteliigeie: nec adversario 8 tuo transactione uti concedendum est, nisi ea, qua: placita linit, Adimplere paratus sit. P. P. Calend. Maji, FAUSTO 2. & GALLO 0088. 298. 22. Iidem AA. & CC. Archelao. T>Actum curatoris recipere minorem quantitatem paciscentis, adultte statis suffragium , ne noceat 9, efficiet: tutores 10 enim & curatores exigentes pupillis & adultis debitum , non etiam 11 remittentes, prxltant obligationis liberationem. P. P. 18. Cal. De- cembr. Sirmii, ipsis 7. & 6. A A. 0088. 299. 23. Iidem AA. & CC. Honorato. ■pllius paciscendo 12, aut debitum accipiendo, nihil detrahit pa- tris obligationi. P. P. 17. Calend. Decembr. Sirmii, ipsi> 7. & 6. AA. 0088. 299. 24. Iidem AA. & CC. Dominx. actionem legati, vel fideicommisii, quam adversus heredes mariti quondam tui habuisti, te adfectione heredum aliis remisisse probetur : exceptionem pacti contra debitores instituenti, actiones nocere tibi minime poste iiitelligis. P. P. 17. Calend. Jan. S 1 , Sirmii , CC. 3. COOS. 300. £)Ebi! 25. Iidem AA. & CC. Euhemero, bitornm pactionibus, creditorum petitio nec tolli iZ, nec mutari potest. S. 4. Calend. Maji, Sirmii , CC. 3. 0088. 3C0. 26. Iidem AA. & CC. Cornelia:. ■pActo successorum debitoris ex lege duodecim Tabularum xs • alienum hereditarium pi opertionibus 14 quxsitis lingulis ipso jure divisum, in solidum unum obligare creditori non potest : Quod & in honorario succedentibus jure locum habet. De chiro- , graphis itaque communibus exhibendis coheredem-, vel non perfectis in divisione placitis convenire, quanti tua interest , potes, p p 2 idih. n.rtoh PnrSuui rn mse * potuit eum , qui pactum Fecit, nili placitis stipulatio intercesserit. S. 3. Non. Decembr. Burtodixi , ipsis 8. & 7. AA. 0088. J ° 3 ' 29. Imp. JUSTINIANUS A. Joanni IV P. CI quis in conscribendo instrumento sese confessus fuerit, non usu . O rumfori proscriptione propter cingulum militia: 17 sute-, velli, gnitatis >8, vel etiamsacerdotii 19 prorogativam: licet antea dubitabatur 20, 11 oporteret eandem scripturam tenere: & eum, qui hoc pactus est, non debere adversus suam conventionem venire: vel licentiam ei preestare, discedere quidem ab scriptura, suo autem jure uti: sancimus, nemini licere adversus pasta sua venire & contrahentes decipere: Si enim & ipso Prietoris Edicto 21, Pa. cla conventa, qua neque contra leges 22, neque dolo malo inita smt omnimodo observanda sunt: quare & in hac causa pacta non valeant: eum alia sit regula juris antiqui, omnes licentiam habere, his, tum prose imroduBnsunt, renunciare 23? Omnes itaque Judices nostri hoc in litibus observent: & hujusmodi observatio & ad pedaneos judices, & ad compromissarios, & arbitros electos perveniat: scituri , quod si neglexerint, etiam litem suam 24 facere intelligan- tur. Dat. Cal. Sept. Conflant. Post Consulatum LAMPADII Ä'ORKSTiS VV. CC. 531- 30. Idem A. Joanni P. P. £)E quaestione tali ä Cxlaiiensi advocatione interrogati fumus: Duabus vel pluribus personis spes alienae hereditatis fuerat ex cognatione forte ad eos devolvendae: pactaqne inter eos inita sunt prö adventura 25 hereditate, quibus specialiter declarabatur,/ ille mortuus fuerit, & hereditas ad eos pervenerit, certos modos in eu- dem heredi tute observari: Vel, fi forte ad quosdam ex his hereditatis commodum pervenerit, certas pactiones evenire. Et dubitabatur, fi hujusmodi pacta servari oporteret. Faciebat autem eis questionem, quia adhuc superstite eo, de cujus hereditate sperabatur, hujusmodi pactio proceffit: & quia non sunt ita confecta, quasi omnimoda hereditate ad eos perventura, sed sub duabus conditionibus compotita sunt, Ji ille mortuus fuerit , & fi ad hereiitutemvocentnr hi, qui hujusmodi paBionem fecerunt. Sed nobis omnes hujusmodi ■pactiones odiose este videntur, & plene tristissimi, & periculosi eventus. Quare enim, quodam vivente & ignorante, de rebus ejus quidam paciscentes conveniunt? Secundum veteres itaque regulas lancimus, omnimodo hujusmodi pocla , qua contra honos mores 26 initu sunt, repelli, & nihil ex his pactionibus observati: nili ipse forte, de cujus hereditate pastum est, v.duntatem suam eis accommodaverit 27, & in ea usque ad extremum vitx lux spatium perseveraverit 28 : tunc etenim sublata acerbistima spe, licebit eis illo sciente & jubente hujusmodi pactiones servare: Quod etiam anterioribus [legibus &] constitutionibus non erat incognitum, licet ä nobis clarius est introductum, f Jubemus etenim, neque donationes talium rerum , neque hypothecas penitus esse admittendas, neque alium qnemquam contractum: cum in alienis rebus contra domini voluntatem aliquid fieri, vel pacisci, secta temporum nostrorum 11011 patiatur. Dat. Cal. Novembr. Conjhntinop. post Consulatum LAMPADII &. ORESTIS VV. CC. 531. P. P. 3. Idib. Octob. Furiani, CC. COSS. 27. Iidem AA. & CC. Aurelio Chrefimo. pEtens ex stipulatione, qux placiti servandi causa secuta est: L seu antecessit pactum, seu post statim 15 interpositum fit, reste secundum se ferri sententiam postulat. S. 6. Idib. Nov. Heraclea . CC. COSS. * 28. Iidem AA. & CC. Leontio. gl rertis annis 16 , quod nudo pasto convenerat, datum fuerit: ad proritandum in posterum indebitum solutum obligare non DE (r. v. l.po.js. de hered. inftit. adde i. 15. supr. I. 30. infr. h. t. (2.I. 2. infr. dc crim. flellion. I. 7. in fin.fi'. pro empt. I. 9. infr. de' -donat, inter vir. ltx. adde l. 31. pr.fi'. de udquir. rer. dorn. I. 15. . infr.de rei vindic. (3. I. deufurp. ufttcap. (4. Vide enim /. I. ss.de signer, aci. (5. v. l.io.supr. b. t. (6. V. /. t~.st:p. eod. i. q.infr. de fide inflrum. (7. /. 15. infr. fitmil. ere. (8. l.tf.Js. Mt .ale iiJp T I T. IV. TRANSACTIONIBUS. 29 I. Imp. ANTONINUS A. Celerio. ]VEque pactio, neque transactio cum quibusdam excuratoribus sive tutoribus 30 facta, auxilio exteris est in his, qux separarim communiterve gesserunt, vel gerere debuerunt. Cum igitur tres curatores habueris. & cum duobus ex his transegeris: tertium h. t. (,t>. v. I. 7. infr. de usuris. I. 31 .fi', de oper. libert. adde tamen l. (s.js. de usuris. (17. v. I. A. infr. dejurifiia. (18. v. L tdt.ifir. d. t. (19. v.l. 51. supr. de episccp. es der. (:o. v. I- i8-jM s jurisd. (21. /. 7. §. 7. fi'. h. t. (22. v. L 6. supr. eod. (i3-, Ad« l. 31. /. 46. js. eod. I. 4. §. 4 .ff.fi quis cautionib. I. 41 -jsi de mnorib. (24. v. I. ult.js. de extraord. cogn. (25. v. I. 2. §. 2 . fi. devug, a pttpiU. sub st it. (26. v. l.b.supr. b.t. (27. v. A 46./. «f inst. (28. l.\ causa transactiones ratas non haberi Edicto perpetuo continetur. Nec tamen quilibet inctus ad rescindendum ea, qu« consensu terminata sunt, sufficit: sed talem metum probari oportet, qui salutis periculum 17, vel corporis cruciatum contineat, f Ad vim tamen, vel dolum arguendum qualitas 18 caus« principalis non sufficit: Unde , si nihil tale probari potest , consensu qusstiones terminatas minime instaurari oportet. Sed quoniam eum, cum quo te transegisse commemoras , ex ancilla [tua] natum , servum tuum esse adseveras: si vera sunt, qu« precibus complexus es , alia ratio pactum reformat. Nec enim dubii juris est, dominos cum servis suis paciscentes 19 , cx placitis teneri atque obligari non posse. S. 4. Non. April. Byzantii , ipsis 4. & 3. AA. COSS. 290. 14. Iidem A A. Sopatr«. CI diversa pars contra placitum agere nititur, «quitatis ratio sua- o det, refusa pecunia (cum & tu hoc desideras) causam ex integro agi. PP. 4. N011. Jul. ipsis 4. L 3. AA. COSS. 290. 15. Iidem AA. Pontio. TJT responsum congruens accipere possis, insere pacti exemplum ': ita enim inteliigemus, utrum sola conventio fuerit, an etiam Aquiliana stipulatio :o, nec non & acceptilatio secuta fuerit: qu« si subdita esse illuxerit, nullam adversari« tu« petitionem hereditatis, vel in rem specialem competere palam est. PP. 15. Calend. Aug. ipsis 4. & 3. AA. COSS. 290. ifi. Iklem AA. & CC. Caecilio. pAusas vel lites transactionibus legitimis finitas, Imperiali Rescripto resuscitari non 21 oportet. S. ;> Id. Mart. ipsis 5. & 4. AA. COSS. 293. 17. Iidem AA. L CC. Marcello. pUm proponas, ab’ea, contra quam supplicas, litem quam ^ tecum habuit, transactione decisam , eamque 22 acceptis bis , qu« negotii dirimendi causa placuerat dari, nunc de conventione resiluisse: ae petas , vel pacto stari, vel data reditui: perspicis, si quidem de his reddendis manente tranfuclionis placito , statim stipulatione , ß contra fecerit , prospexisti , & viginti quinque annis k. t. (15. I. 4. pr. st', dr decret. ab ord.sac.sl6. v. /. j. pr.fi'. quod me. caus. (17. 1 . 8 - infr. de rescind. veud. (18. Confer. L 10.. infr. d. t. adde /. 6. infr. de his qua: vi. (19. v. /. 36. infr. de libere infr ... „ caus. (20. Vide enim /. 2. /. 3. infr. de acceptil. I. infr. h. t. adde tamen l. 28. infr. ‘«d. (21. v. I. (22. 1. 24. infr. eod. adde /. 14. supr. eod. 4. supr. I. 32. 42. infr. eod, major 195 Codicis Lib. II. Tit. IV. major Fuerit: quod exceptionem pacti, & actionem datorum i habeas tzuo.I si nihil tale convenit: exceptio tibi, non etiam eorum , qux dedisti, repetitio competit, parta securitate. PP. 5. Id. Jun. ipsis AA. 5. & 4 COSS. 193. 18. Iidem AA. & CC. Valenti. 'TRansigere vel pacisci de crimine capitali , excepto r adulterio , prohibitum non 3 est: in aliis autem publicis criminibus, qux sanguinis pcenam non ingerunt, transigere non licet, citra4falsi accusationem. 8. 3. Calend. Scptembr. AA. COSS. 293. i<1. Iidem AA. & CC. Irenxo. CUb per_ . . _ cilionem litis extorsisse probetur ; si quidem actio luperest , replicationis auxilio doli mali pacti exceptio removetur, si vero jam perempta est, intra constitutum tempus tantum actionem dedolo potes exercere. Dat. 4. Cal. Octobr. Sirmii , AA. COSS. 293. io. Iidem AA. & CC. Antistix. "JyJOn minorem auctoritatem transactionum , quam rerum judica- ■*’ tarum esse , recta ratione placuit : siquidem nihil ita fidei congruit humana 6 , quam ea , qux placuerunt, cufiodiri. Nec criim ad rescindendum pactum sufficit, quod hoc secunda hora noctis iu- terccfli'Te proponas: cum nullum tempus lanx mentis majoris vi- ginti quinque annis consensum repudiet. 8. 4. Cal. Octobr. ipsis AA. COSS. 293. 21. Iidem AA. & CC. Geminiano. pCra ea , qux transactionis causa dari aut retineri 7 convenit , velut emptorem eum, quem accipere placuerat, obtinere prx- scribitur : bis , qux simulate 8 geruntur, pro infectis habitis , frustra sisti pretii postulatur numeratio. S. ;. Non. Octobr. i-psis AA. COSS. 293. 22. Iidem AA. S: CC. Alexandro. CI major transegisti, ad rescindendam transactionem de dolo con- ** testatio non sufficit. S. Cal. Dee. ipsis AA. COSS. 293. 23. Iidem AA. & CC. Tatifino. "MEc intentio creditorum Archimedori, cui alios successisse profi- * teris , si obligatus pro eo non fuisti, tenere te potest : sed hoc integro negotio tractari convenerat: nam cum jam quxstionem transactione decisam, Late dari placitam , numeratam pecuniam proponas: hujus indebiti soluti prxtextu , improbe tibi petitionem decerni postulas: cum etsi tantum in stipulationem fuisset deducta , indebiti promilsi velamento defendi non posses. Dat. 8. Id. Mart. CC. COSS. 294. 24. Iidem AA. & CC. Vistorino. CI quidem ex causa transactionis acceptis [his, ] qux instrumen- 0 to continentur, nihil amplius peti , convenit , adversariam tuam exceptionis auxilio defendi perspicis, -f Sin vero certam quantitatem, quasi solam ab ea debitam , reddere se debere , fine litis decisione confessa est: tam eam , quam residuam debiti partem petere minime prohiberis. 8. 5. Non. Aprilis Sirmii , CC. COSS. 294. 25. Iidem AA. & CC. Marcellx & Quiriiix. gl majores viginti quinque annis cum patruo sive avunculo veflro transegistis , vel ei debita donationis causa sine aliqua conditione 9 remisistis : non idcirco , quod hoc ejus hereditatis ca/tandx causa, id est, spe futurx fnccclfionis , vos fecisse proponatis, aliis ei succedentibus instaurari finita debent. S. 2. Id. April. CC. COSS. 294. 26. Iidem AA. & CC. Dionysiadx. 'FRansactione matris, filios ejus non posse servos fieri 10, notissimi juris est. 8. Id. April. CC. COSS. 294. (r. /. 23. pr.ff.de condid. indeb. (2. Innuo vide Nov. 134. c. 10. adde l. 10. infr. ad leg. Jttl. de adult. (3. V. I. I. Ai de bon. eor. qui ante fentent. (4. v. 1 . 7. infr. ad leg. Cortt. defal/is. v./. 29. eilig. U ad. v. infr. plus valere quod agitur. (9. Adde L 12. infr. ie danat, inter vir. ux. (10. I. IO. infr. de liber, cauf. (11. I. 3. mjr. qui testam. I. 2. /. 17 ff es d. adde A x. §. p.JF. de adii, edill. 27. Iidem AA. & CC. Catoni. CAntim mente 11 , licet aegrum corpore , reste transigere mani- festum est: nec postulare debueras improbo desiderio, placita rescindi valetudinis corporis adveri* velamento. S. 7. Idus Maii CC. COSS. 294. 28. Iidem AA. & CC. Sapparitx. Cive apud acta Rectoris provinciae, sive ii ne actis scriptura inter- 1,3 cedente vel non 12, transactio interposita est: hanc servari convenit, f Sed quoniam , Ut certum quid accipias, convenissete, licet sine scriptura , proponis, nec hujus rei causa stipulationem secutam esse : quamvis ex pasto non potuit nasci actio: tamen rerum vindicatione pendente 13 , li exceptio pasti opposita fuerit, doli mali vel in factum replicatione usa, poteris au obsequium placitorum adversarium tuum urgere. Dat. 3. Non, Jul, CC. COSS. 294. 29. Iidem AA. & CC. Martix. CUb prxtextu speciem,n post repertarum 14, generali transactio. ‘‘ ne finita , rescindi prohibent jura. Error autem circa proprietatem 13 rei apud alium extra personas transigentium tempore transactionis constitutx, nihil potest nocere. S. 4. Calend. Octobr. CC. COSS. 294. 30. Iidem AA. & CC. Antonino. ’T'Ranfastione finita, eum ex partibus tuis 16 magis dolum in- te ree siisse, quain eorum, contra quos preces fundis, confitearis, instaurari grave, nec non criminosum tibi est. S. 5. Idu* Octobr. Crebro , CC. COSS. 294. 31. Iidem AA. & CC. Proculo. CI dc certa re pacto transactionis interposito hoc comprehensum 0 erat 1 r.ihil amplius peti : etsi non additum fuerat, conamine, de exteris tamen quxstionibus integra permaneat actio. 17 PP. 4. Idus Octobris, Byzantii , CC. COSS. 294. 32. Iidem AA. & CC. Cyrillo. CI causa cognita prolata sententia, sicut jure traditum est, appel- 0 lationis vel in integrum restitutionis solennitate suspensa non est : super judicato 18 frustra transigi, non est opinionis incerte. Proinde , si non Aquiliana 19 stipulatione & acceptilatione subsecuta competentem tibi actionem peremisti, Prxses provincia:usitato more legum rebus pridc.:. judicatis effectum adhibere curabit. 8. 8. Cal. Novemb. CC. COSS. 294. 33. Iidem AA. & CC. Euchrissio. CI pro fundo , quem petebas, praedium certis finibus liberum JO O dari transactionis causa placuit, nec eo tempore minorannis vi- ginti quinque fuisti, licet hoc prxdium obligatum post, vel alienum pro parte fuerit probatum : instaurari decisam litem prohibent jura. Ex stipulatione 21 sane , ß placita servari , secuta est: vel, li non intercesserit, rrxscriptis verbis actione civili subdita, apud Hectorem provinciae agere potes. Si tamen res ipsas apud te constitutas , ob quarum quxstionem litis intercessu decisio, fiscus vel alius ä te vindicavit: nihil petere potes. S. $. Id.Novembr, Mt- lantiada, CC. COSS. 294. 34. Iidem AA. & CC. Cyrillo & Ptolomaidi. CUm donationis, seu transactionis causa administrata tutelae de- v ' / biti scientes vos obligationem Fratrivestro remisisie proponatis, nec unquam 2: volentibus dolus inferatur: frustra de dolo querimini : Nec ad implendum promissum hereditatis 23 propria pollicitatione quisquam adstringitur. PP. 6. Idus Novembr. CC. COSS. 294. 35. Iidem AA. & CC. Hammoni. 'TRansastionem , qux dominii translatione vel actione peracta seu perempta, finem accepit: cum ea amicis etiam intervenientibus revera ostenditur proceffisse , metus velamento rescindi pPU- (12. v. I. 9. siipr. b. t. I. if.supr. de pati, (13. Adde l. H.ßPJ- d. t. de paci. I. 33. infr. b. t. C>4- C >9-/»?>'- eoi- 0 v {■ de rei vindic. (16. Adde l. 2. §. 3.,Fi ad SC. Vellej. I. 4. i» voc. donat. (17. /. 24 .fupr. b. t. (18. v. L 7. I. ll -, Sr §. 1. j?i de condid. indeb. (19. v. 1 . 3. fupr. h. t. (20. Adde l.ip. de condid. indeb. (21. V. I. 2%. fupr. h. t. (22. I 3- , .- - - „i tm f u pr. de pud. 1 . bom. libero. I. 14;. Fi de R. J. (23. fupr. b. t. I. 6i. ff. de verb. obiig. lantäs N7 De errore calcnli. _ i;8 scriptitia confest® sunt. Dat. 15. Lai. Decemb. PATRITIO & HYPATIO COSS. ?4i. lantis professio detegit improbitatem. S. 9. Caleml. Decemb. jVi- emeiix, CC. CO-.S. 194. 36. lidem AA. & CC. Achill®. CI major annis viginti quinque transegisti, quamvis dari tibi pla- ^ cita reprasentata necdum probentur: nec offerant hi, qui conveniuntur, ne quid amplius ab his exigi poffit, exceptionis proficit aquitas. 8. 3. h.t. (14. v. I. ir. supr. eod. (15. /. 11. §. t.fttpr. eod. supr. eod. (17. I. 8 . pr. L 11. pr.supr. eod. C16.L7. TIT. 143 Codicis Lib. II. Tit. VIII. 144 DE TIT. VIII. advocatis diversorum judicum. i. Imp. ANASTASIUS A. Eufebio Magistro 0Inviorum. CUjrgestionem viri Illustris Comitis rerum privatarum , & Procon- O ttilis Asi» duximus admittendam : per quam nostrie Serenitatis auribus intimavit, fori fui advocatos communi petitione magnopere postulasse, ut, postquam advocationis deposuerint officium , dignitate quadam , nostra liberalitate , potiantur. Jubemus itaque post depositum (ut dictum est) prxfatum officium , unumquemque eorum, qui in praesenti sunt, vel postea matriculis eorum pro tempore fuerint inserti, Clariffimi primi ordinis Comitis pcrfrui dignitate: quatenus L tempore quietis fructum prxterito- rfim laborum consequantur : proque fide atque industria erga clientes suos comprobata [ä] privatae conditionis hominum multitudine secre mti, Clariffimis merito connumerentur. Dat. ai Cal. Januar. Conflantinop. ANASTASIO A. -. COSS. 496. 2. Idem A. Thotnae PP. per Illyricum. AD vocatos [ampliffimx] tus Sedis, qui pro tempore ad fisci pa- A troni gradum & officium provehuntur, una cum liberis jam natis, vel postea procreandis, ab omni cohortalis 1 , seu cujusli- bet deterioris conditionis vinculo immunes ac liberos cum patrimonio suo conservari decernimus: [Cum] constet hoc jam pridem tam Advocatis, ampliffimx prxtorianx per Orientem 2 , quam magnifica Urbicarias [ Prafectura ] sacris Constitutionibus este indultum: & non dubium fit, non tantum eas , sed etiam sublimiffi- ma tua Sedis germanas elfe potestates. Dat. 12. Cal. Decembr. PATRICIO & HYPATIO COSS. 501. 3. Idem A. Constantino PP. J Ubemus pro tempore primatem Advocatorum fori viri Illustris Comitis Orientis per 4 biennium fisci patroni fungi officio , & solatia sibi communi consensu deputata per idem biennium consequi : hoc quoque transacto, professionem advocationis deponere : consortio videlicet eorundem Advocatorum ad quadraginta tantum viros redigendo : ita ut, fi qui siipersiui sunt, jam eidem consortio sociati, de advocationis officio minime rejiciantur: nemine alio eis adjiciendo : ne quadraginta virorum numerum Advocatorum consortium excedere 5 contingat. §. 1. Adhxceos, qui (prout statutum est) fisci patroni deposuerint officium , postea quoque non prohiberi singulos tam 6 pro se , quam pro jugali sua , & socero , & socru , nec non genero & nuru , liberisque propriis , colonis , & servis ad se pertinentibus advocationis fungi officio. §. 2. Nec oediculas eorum metutorum onere molestari , si tamen in una tantummodo suaque domo singuli talem prxrogativam sibi vindicare maluerint. §. 3. Pro sportulis prietcrea modum , quem notitia 7 nobis porrecta declarat , tam pro his , quatr: pro colonis & eorum servis custodiri : neminique praeberi licentiam eundem modum cir- «a sportularum exactionem contra eos excedendi. §. 4. Nec de extero quenquam , antequam per statuta tempora 8 legum eruditioni noscatur inhssisse , supradicto consortio sociari. §. ;. Et filios Advocatorum , vel adhuc in tali constitutorum officio, vel eorum, qui fisci patronatum deposuerint, superstitum vel mortuorum , extraneis ad idem officium accedentibus anteponi : eique gratis , & sine sumptibus sociari : & si ipsi (prout dispositum est) solito tempore legum doctrinam meruerint. §. 6. Ut autem his , qui fisci patroni officium adepti sunt, vel fuerint, non tantum superstitibus , sed etiam morte prxventis prospiciatur: tam ad heredes fisci patroni , qui semel a>! talem gradum vocatus fit , solatia 9 ejus transire, liisque fer-*> : quam ipsos , qui fisci patronatum jam deposuerunt , vel postea deposuerint, minime cujuslibet actus publici solicitudinein nolentes subire compelli, nec exhibitionis seu deductionis onere (nisi speciali auctoritate nostra) molestari : & in provincia incusandos per sententiam viri spectabilis Comitis Orientis, utpote competentis judicis , conveniri atque litigare decerni mus. Dat. Cal. Jul. Conflantinop. SABINIANO & THEODORO COSS. ?o?. (1. I. 8. /. ij.jupr. tit. prox. (2. d. I. 17. infin. (3. d. I. 8. in fis' (4- l.vt.supr. tit. prox, confer. /. 5. infr. h. t. (s. Sic /. 4. supr. dc sacros. eccles. adde t. 8- pr.supr. tit. prox. (6. V. I. 13. ■»crs. licentia.supr. tit. prox. (7. v. /. I. §. 8 .supr. de ojj. prxf. 4. Idem A. Eustachio PP. T Audabile vitxque hominum necessarium Advocationis officium ■*-' maxime Prineipalihus prsmiis oportet remunerari. §. 1. Ideo! que jubemus, viros Clariflimos fisci pro tempore patronos fori tu* Celsitudinis, solenni die festivitatis calendarum Januariarum ipsius tantummodo anni, per quem tale peragunt officium, inter spectabiles sacri nostri Consistorii Comites divina nostrx Serenitatis mana puncti consequi solatia. §. 2. Et postquam tale deposuerint officium , si quidem filios ingenuos habeant, eos Clarilsimorum Notariorum inferi consortio, Tribunorum sacras solitas io epistolas line quadam suffragii solutione percepturos. §.3. Et si quis per sententiam Sublimitatis tua: monitus, super agnito debito, vel agnita causa, qux ingeritur ei, confessionem exponere paratus fit: eam 11011 arbitro delegato, sed tunc temporis fisci patronis, vel alterutri eorum , si alter adesse non possit, pro more tamen solito sub actorum testificatione intimari. §. 4. Quotiesque de nuptiis [quis] sine dotalibus 11 instrumentis mutuo contrahendi matrimonium animo celebratis, super assectu suo liberis ex hujusmodi conjugio jam extautibus , vel necdum procreatis, legitimis allegationikui liti maluerit, eas apud eosdem pro tempore fisci patronos vel alterutrum eorum (ut dictum est) gestis intervenientibus commendari , ita videlicet, ut juri cognita: allegationes absentibus personis, si qux competunt, serventur intactx. §. 5. His insuper, quicim- que apud viros gloriosos pro tempore Consules 12 mancipia sua libertate donare voluerint: antelatos fisci patronos ad easdem libertates peragendas propriam advocationis vocem accommodare. §. 6. Aliis nihilominus privilegiis, qux jam pridem memoratis vel fisci patronis , vel adhuc advocationis pro tempore peragentibus officium togatis, diversis modis indulta sunt, ex hac etiam sanctione nostra in sua stabilitate duraturis. Dat. 12. Cal. Decembr. Conflantinop. ARIOVINIO & MESSALA COSS. $ol>. ;. Wem A. Sergio PP. DEtitiones virorum disertissimorum fori Praesidialis freund* Syri* L provincix Advocatorum cum competenti moderatione censuimus admittendas : & jubemus 13 , pro tempore primatem eorum per biennium fisci patroni fungi officio , & solatia sibi communi consensu deputata per idem biennium consequi: hocque transacto pro- felsiomm advocationis deponere, consortio videlicet eorundem Advocatorum ad triginta tantummodo viros redigendo: ita :it, si qui superflui sunt jam eidem consortio sociati, de advocationis officio minime rejiciantur : nemine alio eis adjiciendo, ne triginta virorum numerum Advocatorum excedere consortium contingat. §. 1. Ad hxc [ecs.] qui (prout statutum est) fisci patroni deposuerint officium, postea quo nie non prohiberi singulos tsn pro se, quam pro jugali sua , & socero & socru , necnou genero & nuru, liberisque propriis, colonis & servis ad se pertinentibus advocationis fungi officio. §. 2. Nec aediculas eorum, metatorum onere molestari: Ii tamen in 11 na tantummodo suaque domo singuli talem praerogativam sibi vindicare maluerint. §. Z. ltxo sportulis pvtfxt- eamodum, quem notitia nobis porrecta declarat, tam pro his, quam pro colonis , & eorum fervis custodiri: neminique praebere licentiam eundem modum circa sportularum exactionem contra eos excedendi. §. 4. Nec de extero quemquam , antequam per statuta tempora legum eruditioni noscatur inhxsisse , supradicto consortio . sociari. §. Et filios Advocatorum , vel adhuc in tali constitutorum officio , vel eorum , qui fisci patronatum deposuerint, iu- perstitum vel mortuorum, extraneis ad idem officium accedentibus anteponi: eique gratis, & line sumptibus sociari, S Ii ipsi (prout dispositum est) solito tempore legum doctrinam meruerint. §. 6. Ut autem his , qui fisci patroni officium adepti sunt, vel fuerint, non tantum superstitibus, sed etiam morte prsventis pro- lpieiatur: tam ad heredes fisci patroni, qui semel ad talcui gradum vocatus fit, solatia ejus transire, liisque servari: qnaw ipsos, fisci patronatum jam deposuerunt, vel postea deposuerint, numme cujuslibet actus publici solicitudinein nolentes subire compelli, nec exhibitionis seu deductionis onere (nisi speciali auctoritate nostra ) molestari : & in provincia incusandos per sententiam viri clariffimi provinciam, in qua degunt, moderantis, utpote compe- prsct. Africas. (8. V. Conft. ad Antcc. §. I. infin. (9. supr. tit. prox. (10. v. /. 6. §. 1. infr.'b. t. (ll. Imrno Vide z.« • Inst. de nupt.l. lo.infr. de natur, lib. Nov. 12 . c. ult. Nov. > 8 - CJi (12. I. ult. infr. de manum, vind. (13. 1 . 3-s‘pt. b. t. 14 ? Codicis Lib. II. Tit. VIII, 144 Debitorem venditionem pignoris, pag. 616. * 8. 29. de Debitoribus Civitatum. 776. * 11. 32. de Decanis. 829. * 12. 27. rir Decretis Decurionum. 747. * 10. 46. de Decretis Urbis Romae. 770. * n. 13. de Decurionibus & filiis eorum. 730. * 10. 31. de Dedititia libertate tollenda. 518. * 7. de Defensoribus civitatum. 125. * 1. 55. de Delatoribus. 71;. * 10. 11. Depositi vel contra. 283. * 4. 34. de Desertoribus & occultatoribus. 847. * 12. 46. de Dignitatibus. 80;. * 12. 1. de Dilatianibus. 191. * 3. n. de Discussoribus. 729. * 10. 30. de Diitractione pignorum. 614. * 8. 28. de Diversis officiis & apparit. 858. * 12. 60. Praediis urbanis. 802. * n. 69. - - Rescriptis. 101. * 1. 23. de Dividenda tutela. 390. * 5. 52. Divortio facto , apud quem. 362. * ?. 24. de Dolo malo. 159. * 2. ri. de Domesticis & protectoribus. 81S- * 12. 17. de Donationibus. 648. * 8. 54- - - - ante nuptias. 317. * ;. 3. - - r causa mortis. 657. * 8- S7- - - - inter virum & uxor. 35t. * j6. - - - quae sub modo. 6*4. ' 8- 88- de Dote cauta non numerata. 330. * 5. r;. de Dotis promiffione. 338. * ;. n. de Duobus reis stipulandi & promitt. 6281 * 8. Zo. «45 De Advocatis fisci. 146. * 10. 46. * II. 13. Debitorem venditionem pignoris, pag. 616. * 8- 19. de Debitoribus Civitatum. 776. * 11. 32. de Decanis. 839. * is. 37. de Decretis Decurionum. 747. de Decretis Urbis Romae. 770. de Decurionibus & filiis eorum. 730. * 10. 31. de Dedititia libertate tollenda. ;>8- * 7- 9- de Defensoribus civitatum. 1:;. * 1. 55. de Delatoribus. 71;. * 10. 11. Depositi vel contra. 38Z. * 4. 34- de Desertoribus & occultatoribus. 847- * 13. 46. de Dignitatibus. 80;. * 13. 1. de Dilationibus. 191. * 3. 11. de Discussoribus. 729. * io. 30. de Distractione pignorum. 614. * 8- 28- de Diversis officiis & apparit. 8;8. * 12. Lo. - - Rraediis urbanis, zor. * 11. 69. - - Rescriptis, ior. * 1. 23. de Dividenda tutela. 39c. * 5. 52. Divortio facto, apud quem. 362. * 9. 24. de Dolo malo. 159. * 2. 21. de Domesticis & protectoribus. 819. * 12. 17. de Donationibus. 648. * 8. 54. w ante nuptias. 317. * 9. 3. - causa mortis. 697. * 8- 57- - - - inter virum & uxor. 351. * 5. 16. - - - qux sub modo. 654. * 8- 95- de Dote cauta non numerata. 350. * 5. 15. de Dotis promiffione. 338. * 9. 11. de Duobus reis stipulandi & promitt. 626. * 8. 40. 145 De Advocatis fisci. 146 tentis judicis , conveniri atque litigare decernimus. Dat. Calend. intente custodierint disposita salutaria, &, ut non temerentur» Decembr. ANATOLIO & AGAP 1 TO COSS. 50S. prospexerint, poena deerit decem auri fibrarum. §. 4. Sexcenti 6. Imp. JUSTIN. A. Marino P. P. autem aurei, quibus pro temnere fisci patronis fori tux Celntudi- ■DEstituendx sunt clarissimis eloquentia: luminibus sexnginta aurijnis, ad exemplum priorum temporum ex arca tui judicii consula- librx , quas sub imperio Zenonis diva memoria: pedaneis de- tur: ne poli decursum celerem advocationis, L labores gloriosos putatas arbitris , r.ecnon hdejufforum x vires ultimantibus, tamen! egeni exeant: non (ut sepe contingit) incerto die pnestentur, sed auferendas credidit prspirea posterioris subtilitas Principis, ut j.un cum [ad ] medium iter pervenerint patrocinii rerum fiscalium : id liberalitate nostri numinis, viri clarilljmi fisci.patroni prxsatam auri summam fine fraude annis singulis consequantur, ab amplillima tua Sede pari lance in utrumque dividendam. Nam universis redditur, quod pro voto omnibus primatibus indulgetur. §. i. Sacras insuper epistolas 2 , quibus approbantur viri clarissimi Tribuni prxtoriani & Notarii, non unius tantum nomine , sed alterius quoque utrius prostandas perspicimus , live silos filios , sive alios quosdam duxerint illustrandos. §. 2. Ad hoc altiore beneficio codicillos, quibus illustris honoratur dignitas, consequantur: quos unius solum nomine eisdem viris sacundiffimis daturos nos pollicemur , profuturos scilicet alteri 3 eorum altero concedente : seu qui ex provinciis suis , vel ex amicis voluerint, in provinciis tamen degentibus. §. 3. Licentiam eis prxterea facimus binos homines singulis annis itidem offerendi, nostram adoraturos purpuram, statutis inferendos prxlentialibus domesticis, unum equitum alterum schola: peditum , in vacantem eorum locum, qui diem functi sinit: nullo, dum supererunt, de militia 4 venundanda pacto cum eis interposito , quorum ejusmodi conventiones intersunt : ita tamen , ut itidem viri faciiiidiffimi, cum offerendos eosdem crediderint homines, bina solidorum pro singulis millia, nihil que amplius, noverint dependenda viris magnificis Domitibus dicatiilimorum domesticorum : id est, equitum quidem pro eo, qui inter equites meritus est : peditum autem pro eo , qui inter pedites inferendus elr: soliris videlicetstatim stipendiis, necnon etiam c.e- teris solatiis iisdem tyronibus deputandis fine quolibet alio dispendio. §. 4. Aliis etiam privilegiis potiantur , qux diversis temporibus consecuti sunt, live per Augustos apices , live per dispositiones & sententias Amplnsimx tus Sedis: nam qui nobis digni judicati sunt , bi mlitto magis in anterioribus quoque sii 111 adjuvandi. Datum Calend. Decemb. Conftuntinop. ipso A. & EUTHERICO COSS. sii. 7. Idem A. Theodoro P. P. pErhanc legem decernimus, ne, antequam in octoginta tantum 1 virorum numerum , fori tui Culminis Togatorum collegium deductum fuerit, aspirare quis qualibet arte concedatur, aut possit: nili vel eorum lilii, qui triginta priorum obtinent numerum , facundia studiis eruditi, gratis 5 videlicet, & sine ullo suffragio ; aut fortasse exteri non ultra duos per ar nos singulos facundia L ipsi conspicui, taxati fuerint: nullo deinceps , postquam in octoginta viroriim numerum redacti fuerint, superare qualibet rursus ambitione vel astutia quantitatem ausuro. §. 1. Interdicenda quoque cunctis licentia prsvertemli progressus seriem 6, quam ipsius temporis ordo suppeditat: &, ut in mercatorum contractibus , loca permutandi : & adhuc tyrones jam Interesse veteribus. §- 2. Boo etiam pronunciandum censemus, ne quis ex his in aliis degat regionibus, relicta observatione glorifie* tum Sedis. Nove- rintetenim, qui, post nomen impetratum patroni litium, ultra trium annorum spatium ex sacratiflimn hac nrbe morandum duxerint, nec nuncupationem Togati, nec privilegii virorum hujusmodi concedenda sibi: ut ne repetitis ex industria prxdictx Sedis auctoritatibus protrahantur , aut multiplicentur peregrinationis, excursus. _ §. 3. Quorum omnium si quid vel minimum quocunque tempore fuerit violatum : viginti primates ejusdem ordinis, & qui pro tempore solicitudinein ab actis in Amplitudinis tum gerent officio , adjutores etiam eorum denis singuli libris auri ferientur , quod adversus Imperialia consulta Serenitatis nostrx tendentibus non statim objecerint intercessionem Legis prxseutis, aut non resti- terint, & omnino non prohibuerint, ne quid tentaretur contrarium, cum nec in administratores sublimillinix tux Sedis , si 11 oh est, Calendis Octobribus per annos singulos sine cunctatione solventur. §, Quidquid insuper privilegiorum retro Principum sacris affatibus, vel auctoritate tribunalis, cujus interesi , huic eidem ordini datum ostenditur, inviolatum servari. §. 6. Cumque lite quisquam eorum pulsatus fuerit, seu civilis causx certamine, aut criminalis quxstionis obtentu , hic, vel in provinciis : cum per concessum tempus eorum adesse quenquam evenit, nullas exeeuto- resspormlas ad sequi: nec qui controversiis movendis inserviunt, aut excipiendo, seu prxparando, vel officio quolibet alio, quocunque nomine sumptum exigendum censemus. Dat. Id. Februar. Constuntinop. JUSTINO A. 2. & OPILIONE COSS. 524. 8- Idem A. Archelao P. P. NJEmo , excepta Menahdri fisci patroni persona, speret 7 de extero permutationum saltibus superiore gradu captato, frui- turum se beneficiis , qux patronis xrarii, seu dum officium exhibent causis fiscalibus , aut post impletum agmen impertita monstrantur. Dat. 12. Calend. Septembr. JUSTINO A. 2. & OPILIONE COSS. 524. 9, .-stnp. JUSTINIANUS A. Joanni P. P. jjE constitutione divius recordationis 8 Justini patris nostri super Togatisamplistimx tux Sedis prolata, Illyriciani advocati prstulaberunt d nobis [eis] clarum fieri, fi locum etiam circa eos polnt habere, sive cum commeatu, sive fine commeatu judicio ejusdem Sublimitatis [tux] abfuerint. Sancimus itaque . [talem] Legem generaliter etiam in persona eorum valere, ut si quis fine commeatu ultra continuum biennium abfuerit, vel eum commeatu ultra quinquennium, de matricula penitus aboleatur: nulla licentia ei dandagradum suum vindicare, nec iterum viris disertissimis Togatis ejusdem Sedis adlistere. Perfruantur igitur Advocati ejusdem Sublimitatis hae nostra generali sanctione. T I T. IX. DE ADVOCATIS FISCI. T. Imp. ANTONINUS A. Claudio. QITtn te fisci causam agitasse proponas, quamvis te salarium percepisse neges , tamen placitis acquiesce. Ens enim , qui causam fisci egissent, prohibitum est adversus 9 fiscum patrocinium prxstare. P. P. 13. Calend. Januars ANTONINO A. 4. -L L ALLINO COSS. 214. 2. Impp. VALERIANUS L GALLIEN. A A. Frequentio. DOtes , auctoribus nobis , adversus 10 fiscum quoque patr-oci- ilium exhibere privatis.: dum earn scilicet causam, quam tu, cum fisci advocatus fueras, forte tractasti , suscipere declines. P. P. 6 . Calend. Mart. VALERIAN. & GALLIENO A A. COSS. 255. 3. Imp. CONSTANTIN. A. iEliano Proconsuli Africx , post alia. pisci advocatus pcenas metuens , caveat, ne fiscalia commoda occultet , neve ullo negotio existente , fisci nomine privatis audeat calumnias'i commovere. Dat. 6. Id. Novembr. Triumvir. CONSTANT. A. 4. & LICINIO CiESAR. 4. COSS. 315. 4. Imppp. GRATIAN. VALENT. & THEOD. AAA. ad Ammianum Comitem rerum privatarum. TJAtionales 12, privat? rei causis, vel sacris xrariis prafide«. iv tes, examen präsente 13 fisci advocato suscipiant. P. P. 17. Calend. Jan. MEROÜAUDE 2. & SATURNINO COSS. 383. (1. v. I. 9. I. 10. pr.fi’. quisatisd. cog. I. 7. §. g:js. Ae minor. I. ult. a quib. appell. (2, i. q.supr. b. t. (3. Si» l. l.supr. dc divers rescript. (4. v. I. ult. infr. dtpignorib. I. 5. infr. qni milit. pojs. O- 3 - §- 5 - L 5 - §. %-supr. b. t. (6. I. 8. infr. eod. (7. [. 7. §. l-Jupr. eoi. I. 11.fi'. demaner. (8. /. y.supr. b. t. - ■ T O M. 11. (9. Excip. I. 2. infr. h. t. i. io i. ult.fi. de pastui, adde i. i.supr. de tubvoc. div.judicior. [10. v. I . i.supr. b . t. (11. I . 7. vers. ne licent, infr. de delator. (12. V. I. l.supr. de modomult. I. ult. i;: fin. infr. ad leg. Jul. majest. (13. I. 2. infr. st ad vers. fise. I. 7./i q. jur. fisci, collata l. 4. supr. de pofiul. K TIT. 147 Codicis Lib. II. Tit. X. XI. XII. 148 ' TIT. X. DE ERRORE ADVOCATORUM , VEL LIBELLOS SEU PRECES CONCIPIENTIUM. i. Imp. ALEXAND. A. Aureliae X7A, qua advocati pratentibus i his, quorum causae. aguntur, •*-' allegant perinde habenda sunt, ac si ab ipsis dominis litium proferantur. P. P. Calend. Mart. ALBINO & MAXIMO COSS. ^ z. Imp. GORDIANUS A. Rogato militi. "pRrores eorum, qui desideria, id est, preces scribunt, veritati ■*-' praejudicium s afferre non posse , manifestum est. Et ideo si eondemnationem, cujus mentionem libello insertam esse proponis, manifeste probare potes non intercessisse: allegationes tuas laedi non oportere, is, qui super negotio disceptaturus est, non ignorabit. P. P. io. Calend. Jul. PIO & PONTIANO COSS. 239. z. Impp. DIOCLETIANUS & MAXIMIANUS AA. & CC. Ulpiae. OEntentiis finita negotia, rescriptis revocari non 3 oportet. Necj enim, quae constituta sunt , [id est,] ut »Avocatorum error litigatoribus non noceat , tibi etiam opitulari possunt : cum te praesente 4, neque causie palam ex continenti, id est triduo 5 proximo contradixisse , neque post sententiam appellationis remedio (fi tibi heee displicebant) usam esse proponas. Dat. 6. Calend. Sept. Viminacii , CC. COSS. 194. T I T. XL UT QUiE DESUNT ADVOCATIS PARTIUM , JUDEX supplea r« I. Impp. DIOCLETIANUS & MAXIMIANUS AA. & CC. ad Honoratum. °VfOn dubitandum est , Judicem , si quid a litigatoribus , vel ab his, qui negotiis adiistunt, minus fuerit dictum, id suppleret), & proferre, quod sciat legibus, & juri publico convenire. 8. 16. Cal. Mart. DIOCLETIANO 9. & MAXIMIANO 4. AA. COSS. 293. TIT. XII. EX QUIBUS CAUSIS INFAMIA 7 IRROGATUR. 1. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Manilio. "INfamite detrimentum minime tibi affertur ob id solum , quod in A carcerem conjectus es , vel vincula tibi jussu legitimi Judicis injecta sunt. P. P. line die & Consule. 2. lidem AA. Venerio. ■MEque furti, neque vi bonorum raptorum, neque peculatus da- "*■ mnatus intelligi potest, qui, cum plus debito nomine debitorum exegisset, in duplum ä Praside condemnatus est. P. P. 5. Id. Januar. LATERANO & RUFINO COSS. 198. 3. lidem AA. ad Metrodorum. JgTfi severior 8 sententia dici debuit, tamen cum Proconsul vir clariffiiiiiis certis rationibus motus 9 mitiorem sententiam dixerit, & ordine decurionum te biennio abstinere jnsserit, transacto 10 tempore non esse te in numero infamium , palam est: eo quod post biennium remisisse tibi prohibitionem decurionatus Judex videtur. P. P. 10. Cal. Januar. LATERANO & RUFINO COSS. 198 - 4. lidem AA. Venustiano. CI Posidonium in tempus anni relegatum, sententiam non excessisse Proconsulis probaveris, quinque annis exilio temporali damnandum inter infames 11 haberi non oportet: quoniam senten- tix severitas cum caeteris damnis transigere videtur. P. P. fi Cal Mart. SATURNINO & GALLO COSS. 199. ‘ 5. lidem AA. Ambrosio. TVEcnrioncs quidem , item filios decurionum fustibus 11 castigari prohibitum est. Verum fi injuriam 13 te fecisti Proconsul vir clarissimus pronunciaverit, ignominia notatus es. P. P. Calend Jul. SATURNINO & GALLO COSS. 199. 6. lidem AA. Justo. A D tempus in opus publicum damnati, pristinum quidem statum ^ retinent: sed damno insanum post impletum tempus subii- ciuntur. P. P. 7. Id. Decemb. GETA & PLAUTIANO COSS. 204. 7. lidem AA. Demetrio. jVEmoobid, quod bonis paternis se abstinuit, infamis est. P. P. 9. Id. Januar. ANTONINO A. & GETA. 2. utrisque COSS. 206. 8. lidem AA. Ulpias CI furti condemnata es, citra verbera quoque fustium , infamis o damnum subiistii. 14 Quod si res furtiva, quam alter surripuit apud te ignorantem comperta est: non laesit existimationem tuam durior sententia. P. P. 10. Calend. Mart. ANTONINO A. & GETA utrisque 2. COSS. 206. 9. lidem AA. Lato. ViEminem sequitur infamia ob defensa publica negotia patris 1; *•' sum. P. P. 12. Calend. Mart. ANTONINO A. & GETA utrisque 3. COSS. 209. 10. lidem AA. Severo. INjuriarum 16 ex persona quoque 17 servi damnatus, infamia notatur. P. P. 4. Calend. Aug iisdem COSS. 209. 11. Imp. ALEX. A. Herennio. [J^Ebitores] qui bonis 18 cesserint, l ; cet ex ea causa bona eorum venierint, infames 11011 fiunt. P. P. 10. Calend. Maj. MAX. 2. &AELIAN. COSS. 224. 12. Idem A. Donato. CI te expilasse hereditatem , sententia Pnefidis constiterit, non ex eo, quod non & alia poena tibi irrogata est, furti 19 improbioris infamiam evitasti. P. P. Cal. Jul. JULIANO 2. & CR 1 SP 1 N 0 COSS. 22;. 13. Idem A. J uventia. CA , qute pater testamento suo filios increpans 20 scripsit, infames quidem filios jure non faciunt, sed apud bonos & graves opinionem ejus, qui patri displicuit, onerant. 13. Cal. Novemb. ipso A. & (1. 1. 3. infr. h. t. (2. v. I. <)2.ff. de reg.jur. I. 9. I. $.fupr. de juris stif fucii ignor. I. 7. pr.fttpr. de div. rescript. adde l. 6. §. x.ff'. ieoff.pmf. (3. x.sttpr. ut 'litependent. & infr.sentent. rescind. (4. I. x.sttpr. b. t. (5. I. ult. infr. de jttdic. (fi. I. ult. pr. infr. de appcll. I. 6. §. x.js. deojs.pras. adde l. ult fis. Ae bered. pet. (7. Lib. 3. B. 2. Lib. 10. infr. tit. 97. (8. v. I. II. pr. juncta L 3 1 ■ i/ - depeenis. (9. V. I. 37 - nierf. in deliciis, ff. de minor. I. 2.st', ie termino moto. (10. V. /.13. §. I .ff ad leg. Corn. des als. I. I e.pr. st. admv.nicip. I. 3. §. x.ff. de deettr. (11. I. 4. §. 4. ff dere milit. (12. t. 2. §. 2; st. de deettr. adde l. ult.ff. eod, l. 9. §. II. §. \%. ff. DIONYSIO COSS. 230. 14. Imp. GORDIANUS A. Jovino. MUUam existimationis infamiam avunculus tuus pertimescat ictsi bus fustium 21 subjectus [ob crimen quee Ilione habita,] fi sententia non praecessit, ignominiae maculam irrogans. Dat. Cal. Sept. PIO & PONTIANO COSS. 239. 19. Idem A. Sulpitiae. TAEcreto Amplissimi Ordinis luctu fceminarum deminuto , tristior habitus caeteraque hoc genus insignia mulieribus remittuntur: non etiam intra tempus 22, quo his elugere maritum moris est, matrimonium contrahere permittitur : eum etiam , si nuptias alias intra hoc tempus secuta est, tam ea, quam is, qui sciens eam duxit uxorem , etiam si miles fit, perpetuo Edicto labem pudoris contrahat. P. P. 17. Calend. J11I. GORDIANO A. & AVIOLA COSS. -4°. 16. Idem A. Domitiano. UUstibus caesum , cui per praconem 23 ita dictum est 24, iivxp- (txvrrru; , [id est , calumniatus es , ] ut calumniatorem 2', vi- l. 3. I. 9. I. 12. infr. de pcenis. I. ult. infr. de qiucstion. (13. l. 4. in fin.ff. b. 1.1. •p.ff. dejitd. pubi. §. 2. Infl. de pmi. tent. liitg. (14. v. diäas leges, adde /. 63.J?! de furtis. (19. l. 2. pr.Jf'■ de jure fisci. I. 4. infr. de delatorib. (16. Adde l. ‘i-fupr. b. t. (l~- I* m0 vide §. 3. Infl, de injuriis. (18. L ult. infr. qui bonis cedere. (19. v. L 1. §. x.ff. deeffraltorib. (20. I. $.ff. deliber. &postbum. (21. 1. 22. is. b. t. confer. I. x.sttpr. eod. (22. L 1. vers qui ettm.ß- eod.l. x. I. 2. 1.6. infr. desec. nupt. I. 4. infr. adSC. Tcrtnll. Nov. 22. c. 40. Nov. 39. c. 2. adde l. S. I. 9. L 10. 1. 11. 1- 23. /• * 5 -J' , (23. Confer. /. 13. ff. de jurejur. (24. Adde /. 17 - tnfr.b.t. (29. I. l.-vcrf. qui in judicio, ff. eod. ^ . 149 ___ deri notatum, ideoque esse famosuin , manifestum est. P. P. Z. Lai. Aug. SABINO & VENUSTO COSS. -41. 17. Idem A. ad Magnum. TTErbum precibus infertum potius verecundiam onerare, quam ' ullam existimationis maculam videtur aspergere. Etenim cum non causa cognita l dictum est bsv.<.c0xirnrxe, sed ad postulatum patroni, interlocutione Judicis responsum sit: nequaquam hoc infamiam irrogat. P. P. 8. Calend. Octobr. ATTICO & PRAETEXTATO COSS. 243. 18. Impp. VALERIANUS & GALLIENUS AA. Antiocho. MOn damnatos quidem duntaxat injuriae, sed pactos r quoque Perpetuum Edictum infamat. Verum pactos eos demum , qui ullos adversariis nummos pro mala conscientia z ex transactione numerassent, in hac causa placuit intelligi. Csterum simplex ejus [rei] gratia integram pacti existimationem illibatamque conservat. Quod si jurejurando decisa contentio sit: nemo dubitaverit, quin religionem absolutio judicantis sequatur. P. P. 14. Cal. Jan. SECULARE 2. & DONATO COSS. 261. 19. Impp. CARINUS & NUMERIAN. AA. Aristocrati. TNterlocutio Prxsidis 4, qux indicta est, infamem eum , de quo quxris, fecisse non videtur, cum non specialiter ob injuriam , vel admistam vim condemnatus sit, sed ita Prxsidis verbis gravatus & admonitus, ut ad melioris vita frugem se reformet. P. P. 17. Calend. Februar. CARINO 2. & NUMERIANO AA. COSS. 284- 20. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Fortunato. TMprobum fosnus exercentibus , & usuras ; usurarum illicite 1 exigentibus, infamis macula irroganda est. 8. 17. Cal. Mart. ipsis A A. COSS. 284. 21. Iidem AA. & CC. Statio. 01 fratres tui minores 6 duntaxat aetate [in] ludiers 7 artis ostentatione spectaculum sui populo praebuerunt, inviolatam existimationem obtinent. Dat. ;. Calend. .Septemb. ipsts AA. & COSS. 284. 22. Iidem AA. & CC. Domitiano. Tldem rumpens 8 societatis, cum infami« periculo, suo nomine pro socio conventus, ad faciendum fatis urgetur. Dat. 6. Id. Decemb. Nicomedite , CC. COSS. 284. De procuratoribus. I T I T. XIII. DE PROCURATORIBUS. 9 t. DIVUS ANTONINUS PIUS A. Severo. PAutioratihabitionis 10 tunc exigitur a Procuratore, quoties 11 v incertum est, an ei negotium mandatum Iit. PP. 4. Id. Octobr. GALLICANO & VENUSTO COSS. i;i. 2. Divi FRATRES Sextilis. QUm rem pecuniariam esse dicas, potes per maritum tuum sole- mnibus impletis, appellationi adversaris tus respondere: cum appellationes pecuniaris etiam per procuratores 12 exerceri ab utraque parte litigantium possint. Accepta 8. Calend. August, ipsis 2. & 3. AA. COSS. 163. 3. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Pomponio. £Um , qui rts agit heredum , a quibus tibi deberi fideicommissum dicis, evoca ad Prstorem virum clarissimum: qui aut tibi respondere cogetur 13 , aut ab administratione negotiorum secjin- dum formam jurisdictionis prohibebitur, f Deliberabit autem Ptator, si non defendantur heredes, an mittere te in possessionem 14 (1. /. 19. vi fi. I. 13. Z. 6.js. h. t. (2. I. 4. insui. I. 6. §. 3. 4. fl.eod.§. 2. Inst. deptena temerelitig. (3. I. %.js. b. t. [4. v./. 17. fi'-pr. eod. adde 1.20. js. eod. (5. v. /. 28. infr. deusuris, (fi. Iramo viieinfr.fi udvers. delici, adde l. 37. vers. in deliciis, js. de minor. (7- V. I. 2. in fin.js. b. t. (8. I. I. vers. qui pro soc.js. eod. §. 2. Infl. de pcen. tem. litig. (9. lib. 3. D. 3. (10. I. 39. §. i.F. h. t. tz. 3. Infl. desatisd. Ul. I. H. js. ratam rem. (12. I. 26. infr. b. t. I. 3. infr. quor. ap- pellat. (13. l,%. §. 3.j?l b. t. (14. 1.2. pr.fl’. quib. excaus. inpos- J e Jj. 1 . 8. infin. infr. quom. U quando judex. I. 2. in fin. infr. ubi in wmattio. (15, l. 94. ff.b.t. L2.pr.ff.de R.J. (16. Vide tamen debeat, secuturus jurisdictionem , qus exerceri adversus indefensos solet. PP. 10. Calend. Septemb. CllILONE & LIBONE COSS. 20?. 4. Iidem AA, Saturnino. QUia absente te judicatum dicis: aequum est, tibi restitui caus* ^■defensionem, f Nec oberit tibi, quod uxor 15 tua interfuit judicio, aut etiam acquievit lententis: cum aliena negotia per mulieres 16 non aliter agi possint, nisi in rem 17 suam, & proprium lucrum mandat* sint eis actiones. PP. Prid. Non. Januar. APRO & MAXIMO COSS. 208. ;. Imp. ANTONINUS A. Pancratix. A Ctionem ei, qui absentis nomine agere vult, si non eum defendat 18, denegari oportere, jam Edicto Pernetuo expressum est. 4. Cal. Mart. DUOB. & ASPRIS COSS. 21*3. 6. Imp. ALEXAND. A. Martiano. T? Eum 19 criminis constitutum defensionem caus* suscipere non posse, antequam purget innocentiam suam, incognitum non est. 6. Calend. Mart. MAXIMO 2. & 7ELIAN0 COSS. 224. 7. Idem A. Macrino. Militem nec pro patre, vel matre, vel etiam uxore, nec ex favero Rescripto, procuratorio nomine experiri oportet 20: cum neque defensionem alienam suscipere, vel redimere negotia, vel quasi suffragatorem accedere, utilitate publica permittatur. PP. 8. Id. Mart. MAXIMO 2. & JELIANO COSS. 224. 8. Idem A. Mansueto. Q Uod quis sibi debitum exigere tibi mandavit, ante litis 21 con- - testationem , tu alii petendum mandare non potes. PP. 8. Calend. Septembr. MAXIMO 2. & iELIANO COSS. 224. 9. Idem A. Aufidio. Q Ui stipendia merentur, suis negotiis superesse, inoffensa disci- - plina, possunt. Nec potest dici eum , qui honesta & vete- cunda prscedente causa mandatas sibi actiones exercuerit 22, alieno negotio fungi : cum, licet contentio ex persona alterius bona fide sumatur, hunc tamen rem suam 23 gerere non ambigatur. Quod militibus meis interdici non modo absurdum, verum etiam iniquum est. Sine dic Is consule. 10. Idem A. Castis. CI procurator ad unam speciem constitutus, officium mandati egressus est, id, quod gessit, nullum domino prsjudicium facere potuit. 24 J Quod si plenam potestatem 2; agendi habuit, rem judicatam rescindi 11011 oportet: cum si quid fraude, vel dolo egerit, convenire eum more judiciorum non prohibearis. PP. 3. Calend. Mart. ALBINO & MAXIMO COSS. 228. 11. Idem A. Sebastiane. XIEque tutores , neque curatores ex sua persona in rem pupilli, vel adolescentis procuratorem facere possunt, sed actorem 26 constituere debent, f Pupillus autem , vel pupilla, adultus, vel adulta, tam ad agendum , quam ad defendendum, tutore seu curatore interveniente, procuratorem ordinare possunt. Ipsi etiam tutores & curatores post litis 27 contestationem a se factam, ad exemplum procuratorum, qui litem contestati sunt, dare procuratores non prohibentur. PP. Prid. Id. Maji, ALEX. A. 3. & DIONE COSS. 230. ir. Idem A. Frontoni. CXigendi ä filio tuo mandati, qui se defensioni tus offerebat, duplici ratione necessitas non fuit: aut quod defendere quis , sive libertus, live extraneus sit, sine mandato potest, satisdatione tamen pro defensione prsstita, & alia proculdubio observatione subjecta: aut quod filius, etiamsi ultro actionem patris nomine dirigat, mandatum probare non cogitur. 28 f Sane, quod necdum legitimam statem idem filius tuus compleverit, sib hoc quidem de- l. 42. js. b-1. I. 3. §. 2 .js. de liber, caus. (17. Adde l. SS-js. b. t. (18. I. 33- §. 3. I. 43. §. 4. /. 70. js. eod. (19. arg. I. I. infr. de reis poflul. I. 5. pr.js. dcpubl.jud. I. 17. §. 12. js. adnmnicip. (_2C. §. ult. Infl. de except. adde tamen /. 8. §. 2. js. I. 9. I. 13. infr. b. t. (21. I. 11. I. 23. infr. eod. I. 8. §. 3 -ff mandati. I. 4. in fin. ff. de appellat. (22. Immo vide l. 7. supr. b. t. (23. v. I. 99. ff. eod. (24. L7.st1pr.de trqnsacl. I. IH.J. dcpacl. (23. Adde l. 10. in fin. I. 11. I. it.ff. d. t. de pali. (2(1. §. ult. Infl. de curat. I. 13. js. de tutelis. I. 9. js. rutam rem. (27. v. I. %.Jiipr. b. t. (28. Confer tamen l. 3. §. 3 .ff. eod. K 2 pellerx.. 1 5i Codicis Üb. II. Tit. XIII. tiex ncn injuste i potuit: sed! tatem : ne soeniinx, persequendae litis obtentu in contumeliam ma- •pellere - procurationis officio eum judex no: - . r multo justius fuit, hujusmodi defensorem audire, quam te abfcn- rem ouafi contumacem & indefensum gravi condemnatione afficc- tem quah conu.br A6R , C0LA & C £ EM ENT 1 N 0 COSS. rzt. j' Iiup. GORDIANUS A- luci ano militi. re. nec, cum appellatio agitur, tibi objici potest. Nam st integra res est, ratio Perpetui Edicti acceptam tibi non permittit alieno nomine actionem intendere. Z. Idib. Januar. GORDIANO A. & AVIOLA 0088 . 140. 14. Idem A. Sabiniano. "VTOn eo minus sententia adversus tc lata, juris ratione subsistit, quod adversaria tua minor viginti quinque annis constituta, causam suam marito sine curatore agendam mandavit. Minoribus enim astas in damnis subvenire, non in rebus prospere gestis obelTe consuevit. 4 PP. 3. N011. Octobr. GORDIANO A. 2. & POMPEJANO CC. 0083 . 24-. r;. Impp. DIOCLETIANUS & MAXIM. AA. & CC. Cornistcio. T Item te redemisse 5 contra bonos mores precibus manifeste pro- ^ J fessut es: cum procurationem quidem suscipere (quod officium gratuitum 6 esse debet) 11011 sit res illicita: hujusmodi autem officia non sine reprehensione suscipiuntur. S. Z. Non. April. CC. COSS. 294. 16. Iidem AA. & CC. Paconiae. ■pRocuratorem , vel actorem praedii, si non specialiter distrahendi 1 mandatum 7 accepit, jus rerum dominii vendendi non habere , certum ac manifestum est. Unde, si non ex voluntate domini, vendentibus his, fundum comparasti, pervides improbum tuum desiderium esse, dominium ex hujusmodi emptione tibi concedi desiderantis. 8. Non. April. Byzantii, CC. COSS. 294. 17. Iidem AA. & CC. Mardonio. INvitus 8 procurationem suscipere nemo cogitur: neo eandem L ultra, nisi provocationis 9 causa, extendere. Sed ncc defen sionem absentis subire compellitur: cum fidem susceptam implere sufficiat. PP. Non. Jun. Philippopoli , DIOCLET. 5. & A 1 AX. AA. COSS. 293. 18. Iidem AA. & CC. Dionysiae. ALienam suscipere defensionem , virile 10 est’bfficium, & ultra sexum muliebrem ti esse constat. Filio itaque tuo, si pupillus est, tutorem pete. 8. 14. Calend. Febr. Sirmii , CC COSS. 294. 19. Iidem A A. & CC. Firmo! CI pretium quidem actoribus alienum Fundum , vel servum ci- 0 tra ti mandatum domini tibi distrahentibus dedisti, & neque proEceffisse, neque secuta contractum domini declaratur voluntas , ia rem autem ejus idem pretiunj proceffisse, provincia Präses causa cognita perspexerit, hoc tibi restitui jubebit. Frid. Idus Mart. CC. COSS. 294. 20. Iidem AA. ad Verinnm Pracsidem Syria.- AJIhil arbitramur in teresse, utrum ab initio, an empta jam lite, negoFum ad personam procuratoris transitum fecerit. Dat. 10. Calend. Octobr. [Dcmejso CC. COSS.] 21. Imp. CONSTANTINUS A. ad Concilium provincia: AFricte. jyjAritns cifra 13 mandatum in rebus uxoris cum solemni sntifda- tionc, & alia observatione intercedendi liberam habeat fae.ul- <1. v. I. 51. fl. cod.; (2. I. 7. supr. I. 8. §. e.fl'. coi. (3. /. ',9. infr. de f rabat. _ (4. arg. 1 . 6.supr. de legib. (9. /. 5 .supr. de postid. L Sa-js- de faci. I. 7. ff. I. 10. infr. mandati. •' 6. 1. infin. ff A. t. (7. Adde l. 19. infr. I. 63. ff. h. t. (8. I. 3. §. I. i. 35. §. 2. ff. eod. I. 156.p1-. ff. de R. J. (9. v. /. 8- §. 8 - ff. mandati. sio. Adde 1.1, infr. quando mulier tutela;. (11. Confer. I. 4.supr. f L16.supr.cod. (13. Mile l. ult. infr. de paci. conv. poßul. (15. I. 10. : enim l. 16. ff. eod. (18- L 14- 1'Zl.Js. eod. b. L. (14. I. ult. infr.de rec. arbitr. l.i.L 5. ff.dcfosl fPffb-t. adde l. 56. /. 63. ff eod. (16. Vide en !■ 3 - infr. mandati. (17. L 3. infr. h. t. (iz. /. ; tronalis pudoris irreverenter irruant, L conventibus virorum vc! judiciis 14 interesse cogantur, f Sin amem mandatum susceperit licet maritus sit, id solum 15 exequi debet, quod procuratio emisi sa prxseripserit. Dat. 4. Id. Mart. Adrumeti , CONSTANTINO A. & LICINIO CAUSARE utrisque 2. COSS. 312. Idem A. ad Bassum P. Urbi. DRocuratorihiis institutis , & post contestatam 16 litem dominis 17 L essectis, hi, qui mandaverant, non habeant facultatem negotia persequendi, nisi capitales inimicitiae 18 , vel morbus 19 vel alia 20 necessaria causa intercesserit: tunc enim etiam invitis'his transferri lis potest. Dat. 13. Calend. Jtil. CONSTANTIN. a' & LICINIO CAiS. 5- utrisque COSS. 319. IZ. Imp. JULIANUS Ä. Secundo P. P. NAUlla dubitatio est, post causam in indicio agitatam 31, utpote ^ doni ilium,22 litis procuratorem essectum, etiam poli excessum 23 ejus, qui agendam , vel defendendam litem mandaverat posse inchoatam causam jurgiumque finire: quippe cum & procuratorem posse eum instituere, veteris juris 24 voluerint conditores. Lect. 2. N011. Febr. JULIANO A. 4. & SALLUSTIO COSS. 363. 24. Imppp. GRATIAN. VALENT. & tHEOD. AAA. Pancratio Prxfect. Urb. T Icet in principio questionis persona debeat inquiri procurato- " L ‘ ris 25 , an a,f agendum negotium mandatum a domino litis habeat: ii tamen salsus procurator in veniatur 26, nec dici coutrover- jüe solent, nec potest 27 esse judicium.. Dat. :. Calend. April. Conflantinop. ANTONINO & SVAGRIO COSS. 382. 15. Imppp. VALENT. THEOD. & ARCAD, AAA. Tadano PP. Q Uicunque 18 Praetorianae vel Urbane Prxfectune sublime fasti- -gium vel Magisteuum militare, vel Conlistorianx Comitivi signh meruerit dignitatis, vel Proconsulare jus dixerit, aut Vicarii Fuerit adminiftratione suffultus: fi quod ab eo vel infertur jurgium , vel refertur, procuratoris personam in negotii sui jura substituat. t Quod si quis sanctionis hujus statuta transgressus, judiciis sese jurgaturus ingesserit, careat ejus litis forte, cujus non per procuratorem expectavit eventum: Judex nihilominus, qui contra fecerit, noverit a se viginti libras auri, [item] ab Officio quoque suo tantundem ponderis exigendum. Dat. 18- Calend. Octobr. ARCAD. A. 2. & RUE INO COSS. 39:. In AUTHENT. ut ab illustr. coli. 5. tit. 26. al. 18. IV11 Novell. 71. eap. 1. §. 1. JffOc jus flabit usque ad illustres solos : exteri er.im commune jus amplectuntur. 26. Imppp. ARCAD. HONOR. L THEOD. AAA. Anthemio PP. IN pecuniariis controversiis, etsi specialiter hoc pnecepti, velsen- A tentix minime designat auctoritas, paflhn unicuique (si tamen ita 29 maluerit) per procuratorem respondendi tribuimus facultatem : nisi Forte quosdam, justiores nonnunqnam ob causas vehe- mentiores, maximi Judicis vocabit auctoritas. Datum Frid. Idib. Octobr. * 27. Imp. ZENO A. ** f^Onstitntio prohibet duorum judiciorum unum 30 eundenique ^ publicum procuratorem esse : sed alios quidem eile in niaxinus judiciis gloriofiffimorum Magistratuum procuratores, alios vero, qui eloquentiffimls judicibus pedaneis ministrent in litibus: ac neque eum, qui litem inchoavit procuratorem apud Distetam, leu pedaneum, eundem ipsum terminare ipsam litem apud glorioliiii- rnum Magistratum, sed n ec metentalmu, id est, translationem v. 1.6. §. 17._J! de excus. tut. (19. i.zo.J.h.t. (20. 10. i.2j- ff. eod. (21. I. 11. 1 . 22. supr. eoi. (22. d. I. 22. /. 4 - m nppcffl. JI . pr.jff. de dol. r-Sal. £ amiffione multetur: nec repetenda actionis, etiam si ei probabilis negotii merita suffragantur, habeat facultatem. Eossane, qui se sponte alienis litibus inseri patiuntur, cum his neque posseisio , neque proprietas competat: veluti fama sua prodigos, & calumniarum redemptores, notari oportebit. Dat. 15. Caiend. Decem br. Medfi STILICHONE & AURELIANO COSS. 400. T I T. XVI. ' UT NEMO PRIVATUS ; TITULOS PRiEDIIS SUIS, VEL ALIENIS IMPONAT, VEL VELA REGIA SUSPENDAT. 1. Impp. HONORIUS & THEODOSIUS AÄ. Flaviano P. P. TJEgia majestatis est, ut noitrx 6 tantum domus & patrimonia v titulorum inscriptione legantur. Omnes igitur intelligant, publico juri eile deputandum id, cui nomen dominicum prascri- bitur. Dat. 3. Cal. Decemb. Ravenna :, BASSO & PHILIPPO COSS. 408. 2. Impp. THEODOS. & VALENT. AA. ad Florentium P. P. ■YTE quis vela Regia suspendere, vel titulum audeat, sine prxee- ptione Judicis competentis , alienis rebns imponere, quas quo- cunque modo qualiscnnque persona possideat: licet non dominus, licet injustus possessor, vel temerarius invasor, qui poffidet, doceatur. f Eum autem , qui hoc facere ausus fuerit, si plebejus est, ultimo subdi supplicio : si Clariffimus, vel curialis, vel miles, vel clericus, proscribendum deportandumque, non solum civitate Romana, sed etiam libertate privari censemus: exeeu- toresque hujus legis omnes Judices esse oportere, f Deponendi autem, vel frangendi titulos 7, & conscindendi vela , non solum eis, ad quorum prajudicium tale aliquid contra fas, contraque leges committitur: sed omnibus tam liberis, quam servis fine metu calumniae, vel accusatione criminis licentiam ministrrmus : decernentes, Judices eorumque Officia tricenis libri.; auri multari, fi talem accusationem vel admittant, vel depositam scribi concedant. Dat. 15. Caiend. Jul. THEOD. A. 17. & FESTO COSS. 439. __ T I T. XVII. UT NEMINI 8 LICEAT SINE JUDICIS AUCTORITATE SIGNA REBUS IMPONERE ALIENIS. I. Imp. PROBUS A. Octavio. CiEpe rescriptum est, ante sententiam signa rebus, quas aliquis tenebat, imprimi non oportere. Et ideo ea reluis, aut fructibus apud te constitutis illicite imposita, poteris ipse licite detrabe- (;. v. d. Nov. 17. c. i;. Nov. 28. c. ;. i. 3. infr. de hon. vac. (6. V. li. c. §. 1. (7. I. I. infr. tit. prox. I. 22. §. z.jj'. quod vi aut clam. Nov. 28. c. ?. Const. Tib. de div. dom. c. 4. (8. v. Nov. 60. Nov. 164. K 3 re : 155 Codicis Lib. II. Tit. XVIII. XIX. rei - ut amotis his , causa, qme ex officio tibi infertur, terminent Da?^ Calend. Jul. PROBO A. a. & LUPO COSS. 278. tur. un. ^ Impp> jjiocLET. & MAXIM. A A. & CC. Craugasio. TjEbus, quas alius detinet a , imprimere signa nemini licet, -*'■ etiamsi suas vel obligatas sibi eas esse aliquis affirmet. T I T. XVIII. NE FISCUS VEL RESPUBLICA PROCURATIONEM ALICUI PATROCINII CAUSA IN LITE PE.ESTET. i. Imp. GORD. A. Legitimo & aliis, T? Eipnblic® juribus adjuvari te sub obtentu 3 quantitatis, quam " eidem Respublicae debes, contra juris rationem desideras. 3. Id. Tan. GORDIANO A. 2. & POMPEJANO COSS. 242. 2. Idem A. Tertullo. pUm allegas, partem 4 rerum vel actionum dimidiam fisco, quo magis ejus juribus protegaris, velle te donare: hujusmodi litium donationem admitti, temporum meorum disciplina non patitur. Unde jus tuum, si quod tibi competit, citra invidiam fisci mei tueri solenniter cura. S. 6. Non. Aug. GORDIANO A. 2. & POMPEJANO COSS. 242. 3. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Amphioni. ABhorretS ä seculo noltro , sub prxtextu debiti procurationem contra privatos fiscum pnestare. Dat. 8. Cal. Jan. Philippopoli CC. COSS. 294. 4. Iidem AA. & CC. Achilli. AD fraudem creditoribus faciendam, invidiam 6 fiscalium contra seculi nostri tranquillitatem implorari non decet. Redde itaque , quod fisco nostro debes : &, si conventus vehit a creditore fueris, quem tibi numerasse pecuniam negas, exceptione non numeratae pecuniae secundum leges uti potes. Dat. 16. Calend. Jan. Sirmii, CC. COSS 294. T I T. XIX. DE NEGOTIIS GESTIS. 7 1. Impp. SEVERUS & ANTON. AA. Sopatrx. pUm tutores 8 filiorum tuorum suspectos faceres, eisdemque tu- tores [seu curatores] peteres, munere pietatis 9 fungebaris: quae causa non admittit negotiorum gestorum actionem: ut sumptus 10, quos in ea lite fecisti, repetere possis: cum , etiam si quis pro affectione domestica aliquos sumptus fecerit, nulla ratione eos repetere postit. PP. 3. Non. Oct. DEXTRO & PRISCO COSS. 197. 2. Iidem AA. Rufina:. pOntra impuberes quoque, si negotia eorum urgentibus necessita- tis rationibus utiliter gerantur: in quantum locupletiores n facti sunt, dandam actionem, ex utilitate ipsorum receptum est. Quae tibi quoque jure decernitur, quod sumptus in pupillum, quem Romam tutorum petendorum gratia duxisti, fecisse te allegas: fi non matertera ejusdem se facere paratam propriis impendiis 12 ostenderit. PP. 10. Cal. Febr. LATERANO & RUFINO COSS. 198. 3. Iidem AA. Hadriano. Cive pro fratre coherede pecuniam solvisti, negotiorum gestorum actione experiri potes: sive pignoris 13 liberandi gratia debitum universum solvere coactus es, actionem 14 eandem habebis, vel judicio famili® erciscund®, si non est inter vos redditum , eam quantitatem assequeris. PP. 8. Cal. Febr. ANULINO & FRONTONE COSS. 200. 4. Iidem AA. Claudio. QUi pupillae negotia tutoris mandato 1; suscepit, pro tutore ne- gotia non videtur gessisse, sed negotiorum gestorum actione (1. v. I. ult.supr. tit. prox. (2. Adde l. 22. §. z.ff. quod vi aut clam. (3. I. 3. infr. h. t. (4. I. 22. §. 2.Js. de jur.fise. I. 91.Fi de her. infi. §. ult. Inst. qv.ib. mod. testam. (3. Adde l. I. supr. h. t. (6. I. 2. in fin.supr. eod. (?- Pib. 3. D. 5. (8. Adde l. 44.Fi h. t. (9. I. 13. I. 13. infr. I. 27. in fin. js. eod. I. 32. §. 2.Fi de condidi, indeb. confer tamen : 11 • ' lH f r - L 34 - Fi b- t. I. 14. §. 7. Fi de religiös. I. 47. Fi de don. inter vir. sfi uxor, (10. v./. 2./. io.Jfi b. f. (11. I. 6. pr. I. 21. i- <• 37 - pr.Js. eod. (12. Adde/, ult. in fia. infr. de alim. pup. _ _I$6 pupillae tenebitur. P. P. 3. Nonas Decemb. FABIANO & TIANO COSS. 202. u ' 5. Iidem A A. Tryplionio. QFficio nec minus obsequio liberti functus, negotiorum gesto w nun actionem contra patroni filias pupillas habere non noteft' PP. 13. Calend. Jul. GETA & PLAUTIANO COSS.*20/ 6. Iidem AA. Gallo. PUratorem tibi quidem patris testamento datum dicis, quod non potest videri jure 16 factum : Quod si (ut proponis) adniini- strationi se immiscuit: negotiorum gestorum actio tam adversus eum, quam contra 17 heredes ejus tibi competit. PP * apra & MAXIMO COSS. 208. 7. Imp. ANTONINUS A. Euphratae. CI ab eo, qui negotia tua gestit, heres ex duabus unciis institn- tus es: etiamsi adeas hereditatem, in reliquis decem unciis adversus coheredem 18 competit tibi petitio, si quam adversus defunctum habuisti actionem. P. P. 6. Id. Mart. Romte SA BINO & ANULINO COSS. 2,7. 8. Idem A. & C. Severo. ADversuseos, qui negotia tua gesserunt, negotiorum gestorum A judicio civiliter consiste: nec tibi oberit, fi propter occupationes militares eam litem tardius fueris exeeutus: cum hoc genus actionis longi temporis praescriptione excludi non pollit. PP 6 Cal. Aug. ANTONINO & ADVENTO COSS. 219. 9. Idem A. Sallustio. CI pecuniam [tuam] a debitore tuo Julianus exegit, eamquesolutionem ratam habuisti: habes adversus eum negotiorum "e- storum 19 actionem. PP. 8. Calend. Mart. PRiESENTE & EXTRICATO COSS. 2,8. 10. Imp. ALEXAND. A. Secundo & aliis. CI servum 20 alienum non inutilem domino constitutum agrum curastis: negotium utiliter gestistis, & competenti vobis actione sump.us recuperare potestis. PP. 12. Calend. Decemb. ALEXANDRO A. 2. & MARCELLO COSS. 227. 11. Idem A. Herenni®. A Limenta quidem , qu® filiis 21 tuis prostitisti, tibi reddi non justa ratione postulas: cum id exigente materna pietate feceris. Si quid autem in rebus 22 eorum utiliter, & probabili more impendisti: si non & hoc materna liberalitate, sed recipiendi animo fecisse te ostenderis: id negotiorum gestorum actione consequi potes. PP. 12. Cal. Febr. ALBINO & MAXIMO COSS. 2-8. 12. Idem A. Theophilo. CI filius pro patre suo debitum solverit, nullam actionem ob eam solutionem habet: live in potestate patris, cum solveret, fuerit , sive sui juris constitutus: si donandi animo 23 pecuniam dedit. Si igitur pater tuus fui juris constitutus, pro patre suo negotia gerens, 11011 pracedente mandato debitum ejus solvit: negotiorum gestorum agere cum patruis tuis [potes.] PP. Calend. Augusti, AGRICOLA & CLEMENTINÜ COSS. 231. 13. Idem A. Aquili®. IJUod in uxorem tuam ®gram 24 erogasti, non a socero repete- 3— re , sed affectioni tu® [ debes ] expendere, t In funus sane ejus, si quid eo nomine quasi recepturus erogasti: patrem, ad quem dos rediit, jur, convenis. PP. 8. Cal. Nov. AGRICOLA & CLEMENTINO COSS. 231. 14. Idem A. Mutiano Rufo. CI mandatum solius mariti secutus, tam ipsius, quam uxoris eflS negotia geffisti, tam tibi, quam mulieri invicem negotiorum gestorum competit actio. Ipii sane, qui mandavit, adversus te mandati actio est: sed & tibi adversus eum contraria, ß stiid forte supererogasti. PP. 10. Calend. Mart. MAXIMO 3. & URBANO C OSS. 239. _ _ praist. (13. v. I. 6. infr. de distracl. pignor. (14. 1. 3 1, infin.f h. t.l. 78. §. 2.Fi de contrab. e,npt. L I8> in fi ;l - infr. fnn. era]c. (15. Vide enim l. 6. pr.ff. h. t. (16. §. i.lnft. de curat, (ij- j- l ": infr.h.t. (18. I. 6.supr. eod. (19. Irnmo vide /. 60.F. dern/ /. 50.Fi mand. (20. /. 10. §. l.Fi h. t. I. 2.Fi de impeist. ( :I - '• /. 1 .supr. I. 15. infr. h. t. (22. v. /. 47.Fi de donat, inter vu. v uxor. (23. I. 4 .js. h. t. I. 33. in fin.Js. de legat. 3. 1. 2. in fin. W- de rei vindic. (24. v. /. 22. §. 8.st’.soluto. (25. Adde/. 14 -S 1 “’ /. 16.Fi de religiös. I. i.supr.b. t. 15. Imp- 157 De his, quas vi, metusve causa gesta sunt. if8 i;. Imp. GORD. A. Eutychiano. CI paterno i afFectu privignas 2 tuas aluisti, seu mercedes pro O his aliquas magistris expendisti: ejus erogationis tibi nulla repetitio est. Quod fi [ut] repetiturus 3 ea, quae in sumptum misisti, aliquid erogasti: negotiorum gestorum tibi intentanda est actio. PP. 6. Id. Jul. GORDIANO A. & AVIOLA COSS. 140. 16. Impp. GALLUS & VOLUSIANUS A A. Eutychiano. GI negotium sororis 4 tuae gerens pro ea tributa solvisti, vel man- 0 dante ea, vel rogante id fecisti: negotiorum gestorum actione, vel mandati, id, quod solvisse te constiterit , repetere poteris. PP. 11. Cal. Maji, GALLO & VOLUSIANO COSS. 253. 17. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Claudis. PUratoris etiam successores 5 negotiorum gestorum utili conven- tos actione tam dolum , quam latam cui: am praestare debere , nec ad eos ossciurn 6 administra tionis transire, ideoque nullam alienandi eos res adultae potestatem habere convenit. Dat. IZ. Cal. Jan. Sirmii, AA. COSS. 293. 18. iidem AA. & CC. Pomponio. QB negotium alienum gestum, sumptuum factorufh usuras 7 praestari bona sides suasit: Quo jure contra eos etiam, quorum te necessitate compulsum negotium gestisse proponis , per judicem negotiorum gestorum uteris. Dat. 9. Calend. Jan. AA. COSS. 293. 19. Iidem AA. & CC. Alexandro. uno herede pro ihPJo re vcluti communi 8 venundata, de pretio coheres venditoris negotiorum gestorum [ actione J rate, 9 faciens venditionem , agere potest. Dat. Id. Febr .Sirmii, CC. COSS. 294. 20. Iidem AA. & CC. Octavianae. 'pUtori, vel curatori similis non habetur, qui citra mandatum , negotium alienum sponte gerit: quippe superioribus quidem l necess.tas muneris administrationis finem : huic autem propria voluntas facit: ac fatis abundeque sufficit ic, fi aii vel in paucis amici labore consulatur. Secundum qnce super ilis quidem, qu® nec tutor, ncc curator constitutus, ultro quis ndministtavit, cum non tantum dolum 11 , Gr. latum culpam, sed & levem prxstare necesse habeat: ä te conveniri potest & ea, qua tibi ab eo deberi patuerit, cum usuris 12 compelletur reddere. De cateris vero, qua ab aliis tui constituta juris detenta exacta non sunt, ab hoc , qui ncc 13 agendi quidem propter exceptionis obstaculum facultatem habere potuit, exigi non rötest: & idcirco adversus eos, quos res tuas tenere dicis, detorquere tuas petitiones debes. Dat. 8- Cal.Maji, Sirmii, CC. COSS. 294. 11. Iidem AA. & CC. Michne. §1 cognati tui servos suos manumiserunt: noc, quod administrasse cvs rem tuam contendis , impedimento 14 eorum libertati fieri non potuit. Quin autem ex actu praecedendi post manumiffio- nem, siutriusque temporis administratio non connexa 1;, sed separata sit: conveniri non posse, proeuldubio est. Dat. 6. Cal. Octobr. Viminacii, CC. COSS. 294. 22. Iidem AA. & CC. Eulogio. ^JEgotium gerentes alienum non interveniente speciali pacto, casum fortuitum 16 praestare non compelluntur. Dat. H. Ca- lend. Decembr. CC. COSS. 294. 23. Iidem AA. & CC. Theodoro. JJEgotiis gestis, non in rem , sed in personam est actio. Dat. 12. Cal. Decemb. Nicomedia;, CC. COSS. 294. 24. Imp. JUSTINIANUS A. Joanni P. P. y quis, nolente, & specialiter prohibente domino rerum, admi- nistrationi earum sese immiscuit: apud magnes auctores dubita- aatur, si pro expensis, quae circa res facta sunt, talis negotiorum -- ;eltonim habeat aliquam adversus dominum actionem. Quam qui- (l. 1. 11. supr. eoil. (2. Adde tamen /. <. infr. ubi pupill. edti- 'wi. (3 Confer/. 34. ff. I. 11. supr. b. t. (4. Adde/. 3 .supr. „($• /. 6 .snpr. eod. I. I. /. :. infr. de bered, tutor. ’(fi. /. I busilam pollicentibus directam , vel utilem : aliis negantibus (in quibus & Salvius Julianus fuit) hoc decidentes sancimus, fi contradixerit dominus , _& eum res suas administrare prohibuerit, secundum Juliani sententiam , nullam esse adversus eum [vel directam , vel utilem] contrariam actionem , scilicet post denunciatio- nem , quam ei dominus transmiserit, non concedens ei res ejus attingere : licet res bene ab eo gestae sint. Quid deinde, si dominus aspexerit ab administratore multas expensas utiliter factas, & tunc dolosa adsimulatione habita eum prohibuerit, utneque anteriores expensas praestet? Quod nullo modo patimur : sed ex quo [ea] testatio ad eum facta est, vel in scriptis, vel sine scriptis sub testificatione aliarum tamen personarum : ex eo die pro Faciendis meliorationibus nullam ei competere actionem : super anterioribus autem, si utiliter factae sunt, habere eum actionem contra dominum concedimus sua natura currentem. Dat. 14. Cal. Dec. LAMPADIO & ORESTE COSS. 530. DE HIS , QUiE VI. I T. XX. METUSVE 17 CAUSA GESTA SUNT. i. Imp. ALEX. A. Felici. pErsecutionem eorum , qu® vi vel furto ablata sunt, etiamsi postea interciderint, integram 18 esse, jure responsum est. PP. Cal. Decembr. MAXIMO 2. & /EI.IANO COSS. 224. 2. Idem A. Alexandro. P'Um te non solum cavisse, verum etiam solvisse pecuniam confitearis : qua ratkme 19 ut vim passus restitui, quod illatum est, postules, perspici non potest: quando verisimile non fit, ad solutionem te properafie omissa querela de chirographo , utpote per vim extorto , nisi & in solvendo vim te passum dicas. PP. 6. Cal. Jul. ALEXANDRO A. 2. & MARCELLO COSS. 227. 3. Imp. GORD. A. Gajo. CI vi vel metu fundum avus tuus distrahere coactus est, etiamsi maxime emptor eum alii vendidit: si tamen tu avo tuo heres 20 extitisti, ut tibi reddito ä te 21 pretio restituatur, postquam placuit in rem 22 quoque dari actionem secundum formam Perpetui Edicti, adito Praeside provinciae > oterispostulare, si modo qui lccundo loco comparavit, long® possessionis praescriptione non fuerit munitus. PP. 6. Id. August. PIO & PONTIANO COSS. 239. 4. Idem A. Primo & Euthydico. CI per vim vel metum mortis , aut cruciatus corporis venditio ä o vobis extorta est, & non postea eam consensu 23 corroborastis : juxta Perpetui formam Edicti, intra annum quidem agentes, (quo experiundi potestas est) si res non restituatur, quadrupli condemnationem referetis: scilicet recidito 24 a vobis pretio : post annum vero causa cognita, eadem actio in simplum permittitur. Quae causie cognitio eo pertinet, ut ita demum decernatur, si 25 alia actio non sit. PP. 3. Non. Aug. GORDIANO A. & AVIOLA COSS. 240. 5. Idem A. Rufo militi. "MOn interest, ä quo 26 vis adhibita sit patri & patruo tuo , utrum ^ ’ ab emptore , an vero sciente emptore ab alio , ut vi metuve possessionem vendere cogerentur. Nam si adhibita vi compulsi sunt, posseffiones suas, qu® majore valebant, minimo 27 distrahere : jurisdictionis tenore, ut id, quod improbe factum est, in priorem statum revolvatur, impetrabunt. PP. 6. Cal. Jan. GORDIANO A. & AVIOLA COSS. 240. 6. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Polii®. A D invidiam alicui nocere nullam dignitatem oportet: Unde in- telligis , quod ad metum arguendum , per quem dicis initum esse contractum , Senatoria 28 dignitas adversarii tui lola non est idonea. PP. 3. Cal. Maji, Heraclite, CC. COSS. 294. u.i rfr-fi quis ignorans rem minor. (7. /. 19. §. 4 . ff. b. t. I. 37. ff. tusuris. ( 8 . /. 31. i n si-i.ff.b. t. immnvidc /. 2;. §. 16 .js.fu- ?"■ seife. (9. I. 9. ff. b. t. ohst. /. (o.ff. de R. J. (10. /. 39. ! ; 2 .insin.ff. de ctdmiti. Qf peric.tut. (n. /. z^.js.de R.J. I. 11. • «• t-adde tamen l. 3. § 9. ff. eod. (12. /. 19. §. 4. ff. cod. ■ 37 ■js-deusitr. (13. /. 6. §. ult.ff. h.t. (14. /. 37. ff. defidei-\rescind. vendit, ™. hbert, (1;. rf. /. 37. /. 17. /. i8.Fi h.t. I. 1. infr. anserviti (16. /. 22.ff. h. t. confer. urg.l. 12-ff. de tutel. U rutionib. diftr. I. I l.ff. eod. I. 2%.ff. de R. J. (17. Lib. 4 .D. 2 . (18. /. 14-§- ii- f-h-t-, (19. I- 9- §- S-ff eod. I. 40. ff. de comiicl. indeb. immo vide/.7-F. de condici, oh turp. emis. (20. v. /. 14 §. 2. insin.ff. b. t. (21. /. 4. infr. cod. (22. /. 9. §. 4. d. I. 14. §. 2.ff. eod. (23. /. 2 .fupr. eod. (24. /. 3 .fupr. eod. (25. /. 14. §. 2 .ff eod. (26.1. 9- §• I- l- 14-§■ 3 eod. I. 15. insin.ff. de dolo. I. i. §. 12. ff. de vi L 7 vi arm. (27. /. 8. infr. de (28. Immo vide /. u. infr. b. t. 7. Iidem t 59 Codicis Lib. II. Tit. XX XXI. XXII. 160 7, Iidem AA. & CC. Cotui. or Unitionis 1, vel transactionis , vel stipulationis , vel cujus- k rnnaue alterius contractus obligationis confectum instrumen- tnm metu mortis, vel cruciatu corporis extortum , vel capitales-'minas pertimescendo-, adito Prodidc provincite probare poteris: hoc ratum haberi fecundum Edicti Formam non patietur. T).. 2. Non. Jan. AA. COSS. 299. 8. Iidem AA. & CC. Tryplionio. pUm te domus & horti venditionem fecisse sub spe recipiendi, • quod de frumento feceras, instrumentum , vel timore, ne ad civilia munera nominareris, proponas, & rescindi venditionem , veluu metus causa factam , desideres: intelligis , ad ratum non habendum contractum , metum hujusmodi prodesse non posse. Dat. 11. Cal. Septemb. Viminacii , CC. COSS. geo. 9. Iidem AA. & CC. Hymnodx. AlEtum , non jactationibus 3 tantum’, vel contestationibus, ■*-'* sed atroci täte facti probari convenit. Dat. Calend. Dccemb. CC. COSS. 302. „ „ 10. Iidem AA. & CC. Faustina. ACcusationis instituta; vel futura 4 metu alienationem seu pro- A missionem factam rescindi postulantis , improbum est desiderium. Dat. (u Cal. Februar. CC. COSS. .301. ii. Imp. CONSTANTINUS A, ad Evagrium P. P. CI per impressionem quis aliquem metuens saltem in mediocri o officio constitutum 9 , rei sua in eadem Provincia vel loro , ubi tale officium peragit, sub venditionis titulo fecerit cessionem : & quod emptum fuit reddatur , & nihilo minus _ etiam pecunia retineatur : simili poena servanda , si qui vel 6 conjugis vel amici . i _ 1 _a._- r.i: ~ & ille manumisit, revocanda libertatis potestatem non habes, sed solum, si necdum statutum tempus excesserit, & Udem placiti rumpat, desiderare debes, de dolo 16 tibi decerni actionem. Quod si penes te dominium ejus remansit: adito Praeside provincia, cum natis ejus hanc potes recuperare , si nulla moveatur status aiiastin Dat. 3. Cal. Maji, Heraclite , CC. COSS. 294. 9. Iidem AA. & CC. Amphiiirofs. — S CI superstite patre per emancipationem 17 tui juris effecta, 0 successisti, rebusque tuis per legitimum 18 tutorem patrem reuneaiui • muni puniiuntimmi) " 1"* » " - ' -.. 'nominibus abutentes, pradam tamen sibi acquirant. 10. Calend. Octobr. Aqttilcj* , CONSTANTIO A. 7. & CONSTANTINO CiES. COSS. 353 - ir. Impp. HONOR. & THEODOS. AA. ad populum. A/Enditioncs 7, donationes 8 , transactiones 9 , quae per poten- V ii -s.rnl „rppr-immuc infirmari. Dat. 13. Calend. tiam extnrtx sunt, Mart. ipjis AA. 8- & ! prxeipimus infirmari. COSS. 409. T I T. XXI. DE DOLO MALO. 10 1. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Clemcntinx. CI fidejussor ä creditore pignora emerit 11 : oblata quantitate sor- o t ; S & usurarum , tibi dominium cum Fructibus, quos bona fide percepit, consultius restituet, ne fidei rupta; gratia de dolo possit actio exerceri. Accepta Dat. 3. Id. Maji, PLAUTIANO & GETA COSS. 204. 2. Imp. ANTONINUS A. Agrippx. T\E dolo actio, cum alia 12 nulla competit, causa cognita 13 permittitur. Dat. Non. Novemb. GENTIANO & BASSO COSS. 212. 3. Imp. GORDIANUS A. Aquilino. ■^On possunt obesse tibi tempora, qux in actione de dolo solent computari 14, quibus Rcipublicx 19 causa (ut allegas), occuparis : sed exinde tibi incipiet tempus cedere, ex quo muneribus liberatus , facultatem agendi intra prxstituta tempora coeperis obtinere. PP. Idib. August. SABINO 2. & VENUSTO COSS. 241. 4. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Menandrx. f^Um proponas, inter te, & eum , quem in contubernio ancillam tuam sibi conjunxisse memorasti , placuisse, Ut tibi pro culem daret mancipium : intelligis, quod fi manumisisti, vel ei tradidisti, (i. I. ult. infr. eoi. (2. v.l.y.infr.eo.i. (3. I. 9. pr.jf. coi. I. 13. fupr. Ae traujacl. (4. I. 9. infr. ile contrah. jf committ.flip. (3. I. un.sipr. de contrais, juiie. I. 3. §. 1. js. b. t. (6. d. I. tin. §. 3 .supr. de cantraci. juiic. 1. 13. pr.jf. de remilit. (7. i. ult. §. I..L. b. 1 . 1 . 6. pr.jf. de ojf.firais. I. 7.supr.b. t. (8- d. I. 7. (9. d. I.7.I. 13. supr. detrunsacl. (10. Lib. 4. D. 3. (11. I. 99. §. 1. jf. mandat. I. 5. in f,n. ff'. de iifiraci. pignor. I. 59. fi’. defidejujf. (12. I. I. §. l.jf. b. t. (13.’ I. 9. tnfin.fi. eod. (14. v. I. ult. infr. eoi. (19. I. 1 .jf, d« iiv. tcisip. projeript. (16. Z.F 1 $e profer. verb. (17. §. 6. In fi. qttib. matri patrem eun- deinque manumissorem administratis, postea transegisti cum eo bona fide : perspicis, quod si pastum tancum Factum sit, petitio tua per exceptionem submovetur: Si vero novatio legitimo modo intercessit, & acceptilatio subsecuta est: nullam tibi jam superefse actionem, f Sane, fi laesa es immodice 19, liberatione solennster per novationem, atque acceptilationem tributa: non de dolo :o propter paternam verecundiam 21, sed in factum actio tibi tribuenda est. Dat. Id. jun. CC. COSS. 294. 6. Iidem AA. & CC. Hymnodx. sAOlum ex indiciis perspicuis 22 probari convenit. Dat. Cal. De- ^ cembr. CC. COSS. 294. 7. Iidem AA. & CC. Sebastiane. CI major quinque & viginti annis hereditatem fratris tui repu- 0 diasti: nui ia-23 tibi facultas ejus adeunda relinquitur. Sane, si ejus uxoris tibi (iibstitutx dolo 24 factum est , actionem de dolo contra eam exercere potes. Dat. lA. Cal. Maji, CC. COSS. 204. 8. Imp. CONSTANT. A. ad Symmachum Vicarium. rjPtinuim duximus non exeo die, quo fe quisque admiOum do- lum didicisse commemoraverit, neque intra anni utilis tempus , sed potius ex eo die , quo adferitur commissus dolus, intra continuum biennium de dolo actionem moveri : sive abfuerit, . sive praesto sit is , qui dolum fe pastum esse conqueritur. f Omnes igitur sciant, neque incipiendae post biennium , neque ante completum biennium coepta:, post biennium [ vero] finiendae doli actionis (esse] concessam licentiam. Dat. 8 - Calend. Aug. Me so, CONSTANTINO A. 3. L LICINIO CIES. COSS. 319- ■affi inara ii, «i T 1 T. XXII. DE IN INTEGRUM RESTITUTIONE 26 MLNO- SIM 27 [vsGINTI QUINQUE ANNIS. ] 1. Imp. ALEXANDER A. Plotianx. jLlud inspiciendum est, 11 um inofficiosi querelx vei palatu, velta- " cita 2$ diffinmlatioiie sitreiiunciatum. Nec hoc autem in tuam personam cadere posse auxilium, quod xtati impertitur, ostendit. Dat. 3. Id. Jul. MAXIMO a.|& /ELIANO COSS. 224. 2. Imp. GORDIANUS A. Alexandro. PO tempore, quo soror tua auxilio aetatis juvabatur, si patris intestati honorum posstffionem accipere debuit: licet quinque filios superstites habuerit, non tamen ideo mimis ad Edisti prorogativam pertinet: scilicet fi nunc per xtatem beneficium restitutionis largitur. PP. 8 . Id. Aug. ULPIO &PONT 1 ANO COSS. 239. 3. Impp. DIOCLETIANUS & MAXIM. AA. & CC. Attiano. CI curatorem habens minor quinque & viginti annis post pupillarem xtatem res vendidisti, hunc contractum servari non oportet 30 : cum non absimilis ei habeatur miaor curatorem habens, cui ä Prxtore curatore dato, bonis interdictum est. f Si vero une curatore constitutus contractum fecisti: implorare in integmm restitutionem, si necdum tempora prxfinita excesserint, causa cognita nonprouiberis. Dat. 14. Calend. Maji , Heraclite, AA. COSS. 293 - Issi! iPO) mod. jus patr.pot. (18. v. lnfl.de legit, parent, tut. (19. v.i. r. 1. 8- infr. de refeind. vendit. fio. I. 11. /. I 2. fi'. b.t. (21. v. Liut. infr. qui jf adverf. quos. (22. 1 .6 .jf. de probat. (23. V. /• 2.1. 3 ' supr. dejur. jffacit ignor. ’ (24. I. 9. §. l.jf. b. t. I. 4. §• doli uuUi jf met. except. (29. Inimo vide /. ult. infr. de ttniper. in integr. reftit. (26. Lib. 4. D. i. (27. Lib. 4. D. 4. (28. 1 . 8- §- 1 - * 5 ' ’-’-.r.T, , • “ • - r-Q, Immo vide f. de inojf. tefi. (29. i. 12. infr. de adinin. tut. I. 10l.fi'. de veri, oblig. . Iidem De filiofamilias minore* 162 1 61 4. Iidem AA. & CC. Ifidorp. Cl minorem te quinque & viginti annis fuisse, cum contraheres, o offenderis 1, & tempora restitutionis praestituta 2 excessisse , ab adversario tuo comprobatum non fuerit: Prases provinci* in integrum restitutionis dare tibi auxilium debet. Dat. 6. Calend. Maji, Heraclite AA. COSS. 29z. 5. Iidem AA. & CC. Raso. Minoribus in integrum restitutio , in quibus fe captos 3 proba- re 4 possunt, etsi dolus adversarii non probetur, competit. §. 1. Ante impletum 9 etiam quintum & vicesimum annum , üe bis , in quibus te captos existimant minores, posse in integrum restitutionem implorare, certissimi juris est. Dat. 5. Cal. Maji, Hiraclix, A A. COSS. 293. 6. Iidem AA. & CC. Sententiae. CI intra xtatem 6, cui succurri solet., in integrum restitutionis 13 [auxilio] lis inchoata est , nec ei ä te renunciatum est : mors ejus, contra quem hxc fuerit implorata, fraudi tibi esse non potest. Dat. 5. Cal. Alaji, Sirmii , CC. COSS. 294. 7. Iidem AA. & CC. Severae. f)E tutela avunculi ejusilemque tutoris, cui falso 7 »täte pro- bata prxstitisti liberationem , quem ignarum aetatis tuae non fuisse tam officium tutelae, quam sanguinis proximitas arguit, si necdum statutum tempus exceffit, ex causa in integrum restitutionis heredes ejus convenire potes. Dat. ix. Calend. August. CC. COSS. 294. 8. Impp. HONOR. & THEOD. AA. Juliano, Proconsuli Africae. Minoribus in his, quae vel prxtermiserunt 8 , vel ignoraverunt, x i innumeris auctoritatibus constat esse consultum. Dat. Non. Maji, CONSTANTIO V. C. COS. 4-0. 9. Imp. ZENO A. iEliano P. P. VTOn videtur circumscriptus esse minor, qui jure sit usus cora- ix muni. 9 Dat. Cal. Jan. BASILIO V. C. COS. 480. T I T. XXIII. DE FILIOFAMILIAS MINORE. 10 1. Imp. GORDIANUS A. Gaudiano militi. piliusfamilias, fi minor viginti quinque annis pro extraneo fide- jnffit 11, in integrum restitutionem implorare non prohibetur. Sed L si pro patre 12 suo fidejussor extitit, eique diem suum functo non succedit : in integrum restitutionem postulare potest. Dat. Calend. Julii, GORDIANO A. 2. & POMPEJANO COSS. 249. 2. Idem A. Tryphoni militi. gl frater tuus, cum mutuam 13 pecuniam acciperet, in patris fuit potestate, nec jussu ejus, nec contra Senatusconsultum contractum est : propter lubricum aetatis , adversus eam cautionem in integrum restitutionem potuit postulare. P. P. 3. Non. Octobr. ULPIO & POXTIANO COSS. 239. T I T. XXIV. DE FIDEJUSSORIBUS MINORUM. 1. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Mironi. postquam in integrum aetatis beneficio restitutus es , periculum evictionis emptori, cui praedium ex bonis paternis vendidisti, prxstare non cogeris. Sed ea res fidejussores, qui pro te intervenerunt, exccfare non 14 potest. Quare mandati judicio, fi pecuniam sciverint, aut condemnati fuerint, convenieris: modo fi eo quoque nomine restitutionis auxilio non juvaberis. 6. Cal. Octobr. SEVERO A. & ALBINO COSS. 19?. (i. I. 9. infr. de probat. I. 3-. fi. de minor. (2. v. infr. de tem- por, in integr. refi. I. I. infr. fi tutor vel cur. interv. (3, v. I. 44. fi de miner/, juncta l. ult. infr. b. t. (4.Immo vide l. 9. §. 4.Fi dejurejur. (;. I, j. infin. infr.fiminorse major. (6. v. /. %.supr. i- t. (7. Adde l. ult infr.fi min.se major. (8. 1 . 44. js. de minor. adde tit. inf/.fiut omijsam. (9. L 11. §. 3. in fin.fi. de minor. I. 51. S' 4 - fi. defidejujs. I. 116. §. l.fi de R. J. (10. 1 . 3. §. 4. 1 . Hz. in fn.fi. de minor, L 8. §. 6. infr. de bonis qua . ■ (tr. i. 7. §. 2. fi. de minor. (12.1.8. infr. Atsiiejujs. (13. /. 1 itfr.fi adv. credit. Tom. II. 2. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Curioni. CI ea, qux tibi vendidit possestiones interposito decreto Prxsidis, xtatis tantummodo auxilio juvatur : non est dubium, fidejussorem ex persona sua obnoxium 1; esse contractui. Verum si dolo 16 malo apparuerit contractum interpositum esse : manifesti juris est , utrique persona;, tam venditricis , quam fidejussoris consulendum esse. 8. 6. Cal. Maji, DIOCLETIANO 2.& MAXIMIANO AA. COSS. 287. T I T. XXV. SI TUTOR VEL CURATOR INTER- VENEKIT. I. Imp. ANTONINUS A. Martian» & aliis. CI jam puberes utriufque sexus parentum hereditatem adiistis ; si etiam nunc in ea state estis, ut, eo quod paternx hereditati vos obligastis , in integrum restitutionis auxilium accipere debeatis: per procuratores 17 vestros adite Prssidem provincia. Quod si legitimam s taten» implestis, idque tempus 18, quo i* integrum restitui potestis , excessistis : curatores vestros , si adversus eos nondum experti estis, judicio secundum formam juris convenite. P. P. 2. Non. April. LiETO & CEREALI COSS. 216. 2. Imp. ALEX. A. Martians. Minoribus annis viginti quinque etiam in bis 19, qus prsfenti-. A bus tutoribus , vel curatoribus , in judicio vel extra judicium gesta fuerint, in integrum restitutionis auxilium fuperesse , si circumventi sunt, placuit. P. P. 3. Non. Mart. MAXIMO 2. & IELIANO COSS. 224. 3. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Nicomedi. pTiam in his , qua minorum tutores vel curatores male 20 ges- ' L ' sisse probari possunt: licet personali actione ä tutore vel curatore [jus] suum consequi poflint, in integrum tamen restitutionis auxilium eisdem minoribus dari jampridem placuit. Dat. 4. Non. Maji, MAXIMO & AQUILINO COSS. 286. 4. Iidem AA. & CC. Iiidoro. CI creditor non vestram personam, sed curatorum secutus, cum o ipsis contractum habuit, & ab ipsis stipulatus est : nullam ei prorsus adversus vos actionem competere manifestum est. Cal. Maji, Heraclite, AA. COSS. 293. ; Iidem AA. & CC. Valentine. “pTiam tutoribus vel curatoribus distrahentibus, vel alias contra- ** hentibus , minores tam restitui rebus propriis , quam tutorum vel curatorum damna sequi, nullo eis praejudicio per electionem generando, placuit. 6. Id. Decemb. CC. COSS. 294. T I T. XXVI. SI [IN] COMMUNI EADEMQUE CAUSA IN INTEGRUM RESTITUTIO POSTU- I.ETUR. i. Impp. DIOCLETIANUS & MAXIMIANUS AA. & CC. Aphobio, & aliis. W"Ec si major viginti quinque annis foror vestra fuit, vobis no» L . mandantibus, nec ratam transactionem habentibus : de jurfe vestro quicquam minuere potuit. Nam si cognitis , quae gessit, his consensum post viginti quinque annos (aetatis) 2 > commodastis: quamvis illa minor pro portione sua restitutionis auxilium iir.qilorarepostit: vobis tamen, ad communicandum Edicti perpetui beneficium , ejus astas patrocinari 22 non potest. 8. 3. Id. August. CC. COSS. 294. (14, /. s. infr. h. t. I. Ij.ff. de minor, (if. I. 3 \.fi. de recept. qui arbitr. (16. /. 7. §. X.j}'. de except. adde l. de adquir. vei omitt. bered. I. 48. §. i.ff. dcsidejufi. I. 9;. §. %- ff. desolutionib. (17. v. I. 25. §. I. f. de minor. (18. 1- q.supr. de in integr. re- siit. (19. I. 4. infr.fi adv. remjudic. I. ult.fi. dein integr. restit. I. 29. I. 47 .fi. de minorib. (20. 1. t.supr, h. t. adde i. I. 47 .fi. de minorib. (21. Iramo vide /. Z. §. i.ff. de minor. (22.. v. I. 47. §. I.ff, d. t. t TIT. 1 63 Codicis Lib. II. Tit. XXVII. usque XXXI 164 sr T J T. XXVII. ADVERSUS REM JUDICATAM I [RESTITUTIO postuletur.J 1. Imp. ALEXAND. A. Viliis. A/TInus ex tutcl* judicio consecuti, de superfluo habere actionem ita pokestis, si tempore judicii minores annis suillis , & nunc beneficium »tatis vobis largitur. Catorum , si post legitimam setatem sententia prolati est, iterato eandem actionem de'eisdem fpeciebus inferre non potestis. P. P. 5. Cal. Febr. POMPEJANO & PELIGNO COSS. r. Imp. GORD. A. Serena. CI cum pater tuus te in sua potestate esse, minimeque emancipa- ^ i.'-^« n A» CiAn«. ITT 1 Q.st ,1inoscis Pciv’itnsiil Cnnpr P3lii?l tionem 2 ä se factam valere diceret, Proconsul super causa cognoscens, te ejus potestati subjectam pronunciaverit: cum adversus eam sententiam in integrum restitui postules: is, qui provinciam regit, in impertienda cognitione suas partes secundum leges exhibebit. ?. P. 1;. Calend. Decembr. ULP. & PONTiANO COSS. 239. 3. Imp. PHILIPPUS A. & PHILIPPUS C. rEliar.x. ADverfus sententiam ejus , qui tunc vice 3 Principis judicavit, in integrum restitutionis auxilium apud Pnetarein seu Profitiern provincia Clarissimum Virum flagitare nequaquam poteris : Nam adversus ejus sententiam, qui vice Principis cognovit, solus Princeps restituet. P. P. 18. Calend. Novembr. PHILIPPO A. & TITIANO COSS. 246. 4. Impp. DiOCLET. & MAXIM. AA. Urbinio & aliis. pUm & minores vos elfe affirmetis , & indefensos, nullum robis ^ prajudicium fieri Präses provincia pro sua gravitate curabit. Nam si justa defensione tutorum , vel curatorum vobis assistente 4 aliquid statutum est: intelligitis in integrum restitutionis auxilium vobis esse necessarium: eodem obtinente, etiamsi per procuratorem 5 vestrum legitime ordinatum lis agitata est. Dat. 16. Calend. Maji, MAXIMO & AQUIL. COSS. 286. 5. Iidem AA. & CC. Martiano. TN rem pupilli, vel adulti contra tutores seu curatores HPrxfide x lata sententia, restitutionis auxilium non minus, quam fi quid adversus eos fuisset statutum, implorare minores posse constat. Dat. 10. Cal. Novembr. AA. COSS. 293. T J T. XXVIII. SI ADVERSUS VENDITIONEM. 6. / 1. Imp. ALEX. A. Florentino Militi, jgl minor 7 annis viginti quinque emptori praedii cavisti nullam de oetero te ejse controversiam salturum , idque etiam jurejurando 8 corporaliter praestito servare confirmasti: neque perfidia:, aeque pbrjurii me auctorem [ tibi ] futurum sperare debuisti, ©at. 6. Cal. Septembr. * Nova Constitutio FRIDER1CI. 9 £'Aeramenta puberum sponte salia super contrallibus rerum suarum non retrallandis , inviolabiliter cuflodiuntur. f Fer vim autem vel per jufium metum extorta etiam a majoribus , (maxime ne querimoniam maleficiorum commissorum faciant) nullius ejse momenti jubemus. a. Imppp. CONSTANT. [CONSTANTIUS, & CONSTANS . AAA.] ad populum. IN integrum restitutione minoribus adversus commentitias 10 venditiones , & adversus tutorum [seu curatorum ] insidias , sanctionum prxsidio cautum esse non dubifim est. Dat. Idib! August. Sirmii , CONSTANTIO 2. & CONSTANTE CC COSS. 339. (}■ I- 7- §- II- I■ 29- I- Z6. jf. de minor. (2. 1 . 5. in sin. jf. de probat. (3./. 18- §. 3- §- 4 -ff- de minor, adde l. 16. in sin. I. I-, ^ 5 - e °d. (4. I. 2. supr.fi tut. vel curat, interv. v. I. 7.3. jf. de minor. s ^ 6 ' 'rr §\ * 2 3 4 ' "7- §■ r - 35- I. 38. JF- de minor, atldc./. I. Jf. fi quid in fraudem patroni. (7, l. 27. §. 1. verj. item ex \ 0 'ß' (8- v. I. 3. infr.fi minor se major. (9. 2. Feud. So- §■/». (10. I. 7. §. z. ff. & mina ^ SI ADVERSUS 1. Impp. T 1 T. XXIX. VENDITiONEM PIGNORUM. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC, Sabinae & aliis. pTiam adversus venditiones pignorum , qua a creditoribus u ^ fiunt, minoribus subveniri, (si tamen magno detrimento assi, ciantun jam; iidem placuit. Si igitur pignori captis praediis, at distractis , enorme damnum ex hujusmodi venditione passos vos ostenderitis: praesertim cum hodie minores vos esse affirmetis, auxilium restitutionis vobis impertietur. Dat. 10. Calend. Decembr. Sirmii , ipsis AA. COSS. 293. 2. Iidem AA. & CC. Severo: & Clementinx. DEm, quam ä patre 12 vestro quondam -creditor ejus obligatam sibi distraxit, per aetatem vestram postulantium revocari desiderium non habet rationem : Quod juris est, etiamsi extraneo successistis : Nam si creditor non bona side versatus est: ipsum magis, vel tutores, sive curatores vestros, qui hanc venundaripaffisunt, convenite. Dat. 13. CaL Maji, Sirmii, CC. COSS. 294. TIT XXX SI ADVERSUS - DONATIONEM. I. impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Theodor». CI qnx res ante nuptias congruenti moderatione a minore annis 0 viginti quinque marito sponsaliorum tempore, etiam curatore praesente, tibi donatae sunt: obtentu »tatis non revocabuntur. S. 3. Non. Novenib. DIOCLETIANO & AR1ST0BCL0 COSS. 281. 2. Iidem AA. & CC. Mede». Ol in te ac Fratrem tuum emancipatos pater vester donationem fe- o cit: in alium postea transferendo portionem ejus, nihil vobis abstulit: Nec si frater tuus [sibi] qu»iiti praedii 14 rustici partem donanti patri consensit, dominium ab eo discedere potuit propter Senatusconsulti auctoritatem : nec auxilium in integrum restitutionis hac in re necessarium est. In aliis vero rebus, qu» etiam line decreti recitatione alienari possunt, si, postquam libi donat* fuerint, postea alii donanti eandem patri voluntatem in minori »täte commodavit, nec praestituta tempora restitutionis excessit: hoc auxilium implorare potest. Dat. 8. Cal. Jan. AA. COSS; 293. T I T. XXXI. SI ADVERSUS LIBERTATEM. 1. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Hannix. gl post decretum Pr»toris viri clariffimi, qui fideicommisarim libertatem deberipronunciavit, Secundus, (quem conditioni non paruisse conquereris] manumissus non est, »tas tua iitis infirmationem admittit. Quod si i; libertatem (quamvis indebitam) deniiti, non posse eam revocari inteliigis : sed damnum 16, quod ob eam causam illatum est, judicio negotiorum gestorum 3 curator.bus tuis esse sarciendum. P. P. 2. Calend. Jul. LATERaNO & RUFiNU COSS. 198. 2. Imp. GORD. A. Solano». UT si tninor viginti annis, nt allegas, constituta servum tuum, ab eo circumscripta , in concilio manumisisti: tamen vindici* impositio, qua libertas justamunitur, nec obtentu quidem statis rescindi-potest: indemnitati 17 vero tux i manumisso lcilicct sarciendae , ab eo , cujus jurisdictio est , -quatenus juris ratio permittit , consuli debet. P. P. 6. Id. Mart. GORDIANO A. 2. &POMPEJANU COSS. 242. 3. impp. VALF.R. & GALLIEN. AA. Mar- thonx & Sabinillx. , , Q Uos retrahi in servitutem, postulatis, si non in concilio cama -cognita, cum minoies annis viginti Fuissetis , nniiiiuiiiifiis (u. Adde l. 4. infr. de rcb. ulien. non ai i en. i. 2. in j<». isp- "f pr.td. & aliis reb. min. (12./. I. §. 2.J'. de reb. eor. quijubtu- (13. v. I. 4. infr. de priidiis Ö* aliis reb. minor. I. 12. *)• 3- jf. de admin. U peric. tut, (14. v. iufr.de prud. if anis ru. min. (13- I- U. §. I . vers. item quteri.l. 33. jf. demher. (l6./.2- i. 3. infr. h. t, l, 48. §. l.jj. de minor. (17. v. 1. 1. supr- 311, ilul) li' ■ propre ■rtln/ i;;*; i66 165 - Si adversus trau factionem vel divisionem &c. non per in integrum restitutionem , sed ipto 1 jure persequi potestis. Quod si probata causa, libertas pnestita est : restitutio in integrum contra libertatem locum habere non potest. Si tamen in ea re, culpa seu Fraude liberti, ejusdemquecuratoris ratio vestra Issa fit: sarciri 2 damnum ab eo , qui hoc intulit, Prxses provin- cix curabit, non dubitaturus etiam graviorem exeeutionem adhibere, si quid tam aperta fraude commissum est, ut puniendum in liberto crimen deprehendatur. P. P. 8. Calend. Octobr. SE- CULARE 2. & DONATO 0088 . 261. 4. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CQ Tatiano. TN judicio de liberali causa sententiam pro libertate latam ne quidem prxrogativa minoris aetatis sine appellatione 5 poste rescindi, ambigi non potest. Dat. 6. Id. Jaauar. ipsis AA. 5. &4. COSS. 293. T I T. XXXII. 81 ADVERSUS TRANSACTIONEM VEL DI- YISIONEM [IN INTEGRUM MINOR RESTITUI VELIT.] i. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Antonio. pUm in integrum pupilla restituta, rescindi 4 transactionem vel ^ divisionem 5 placuit: tu quoque actionibus , quas pridem habuisti , uteris. P. P. Lai. April. Sirmii , AA. COSS. 203. 2. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Hymnodx. CI ex persona minorum in integrum restitutio adversus transactum 0 propter aetatis auxilium imploretur : tibi quoque agenti ex integro vel replicatione contra exceptionem pacti, vel, si peremptam esse constet pristinam obligationem, ex instauratione negotii tributa [tibi] actione consulendum est. Dat. Calend. Decembr. AA. COSS. 203. SI T I T. XXXIII. ADVERSUS SOLUTIONEM 6 A TUTORE VEL A SS FACTAM. I. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC? Sotericx. rXemplo exterorum debitorum tutores etiam, qux ex administra- L tione tutelx debent, curatoribus solventes liberantur : sed ante tempus in integrum restitutionis prxstitutura Edicto Perpetuo permissum beneficium implorari, & an sit tribuendum, per causie cognitionem xstimari 7 potest. Dat. 6. Id. Febr. CC. COSS. 294. 2. Iidem AA. & CC. Laurinx. IKdebito legato 8, licetpcr errorem juris ä minore soluto repeti- 1 tionem ei decerni: si necdum tempus, quo restitutionibus tribuitur auxilium , excesserit, rationis est. Dat. 1$. Cal. April. Sirmii , CC. COSS. 294. T I T. XXXIV. SI ADVERSUS DOTEM. 1. Imp. ALEX. A. Valenti. QUoniam circumventam dicis sororem tuam omnia bona 9 in do- ' tem dedisse: an veritas allegationi [tux] adlistat; si ad te hereditas 10 sororis tux, vel bonorum possessio pertinuit, & tempora nondum prxterierint, intra qux legibus conceditur ex persona defuncti postulare in integrum 11 restitutionem ; Prxses provincix, präsente adversa parte, examinabit.. Dat. 6. Id. Jul. MAXIMO & PATERNO COSS. 234. T I T. XXXV. SI ADVERSUS DELICTUM. 1. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Longino. [N criminibus quidem xtatis suffragio minores 12 non juvantur: etenim malorum mores infirmitas animi non excusat. Si tarne» delictum non ex animo, sed extra venit: noxia non committitur , etiam si pcenx causa pecunix damnum irrogetur :>'& ideo minoribus in hac causa in integrum restitutionis auxilium competit. Datum Idib. Octobr. SEVERO A. 2. & VICTORINO COSS. 201. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Proculx. [ Icet indelictis xtate neminem excusari constet: matri tamen , qux filiis tutorem xtatis lubiero lapsa non petiit, eorum minime denegari successionem convenit: cuni hoc in majoribus matribus tantum obtineat. 5. Nonas Matt. CC. * 294. tTt.~XXXVL SI ADVERSUS USUCAPIONEM. 1. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Isidorx. QOntra eos, qui res minorum tenent, fi usucapione 13 dominium acquisierint, restitutionis auxilium eis decerni debet. Datum Calend. Maji, Sirmii , CC. COSS. 294. T I T. XXXVII. SI ADVERSUS FISCUM 14. 1. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Longino. J^I Probus in minore xtate constitutus, circumventus ä Rufin» dispensatore nostro, venditionem Tei, prxeipiti animo, pretio longe minore 14 contrahere Festinavit: juris publici fiseus noster in integrum restitutionis jure sequetur auctoritatem. Dat. * SEVERO A. 2. & VICTORINO COSS. 201. 2. Imp. ALEXAND. A. Antiocho & aliis. CI adversus privatos in integrum restitutionem tam tu , quam fratres tui desideratis: Prxsidis provincix, Viri Clarissimi notio est: ifque cognita causa xstimabit, an auxilium, quod imploratis, conferri vobis debeat. Quod si adversus fiscum id postulatis, intelligitis , Procuratorem meum , una cum Prxside , prxsente fisci 16 patrono , adire vos debere. Dat. Calend. August. ALEXAND. A. 2. & MARCELLO COSS. 227. 3. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Laurentio. jCDicto quidem D. Marci Parentis nostri res minorum exceptx, nihil tuum adjuvant desiderium : siquidem debiti causa patris minoris, vel etiam ipsius prxdia venundata quinquennii 17 prx- scriptionis nullam admittunt quxftionem. Sed quoniam per collusionem sive fraudem tunc temporis Procuratoris nostri nimis exiguo 18 pretio Fundum tuum cum mancipiis venundatum asseveras : II aditus Rationalis noster tuis adesse fidem allegationibus. nec servatam solennitatem 19 hastarum animadverterit: fisco te satisfaciente , revocata venditione, fundum tibi restitui jubebit. Dat. Id. Februar. Sirmii , CC. COSS. 294. T I T. XXXVIII. SI ADVERSUS CREDITOREM. 1. Imp. ANTONINUS PIUS A. Prunico. QUm & ipse profitearis , cum Zenodora minore viginti quinque annis [te] contraxisse, nec doceri potuisse Frxtorem Virum Clarissimum ex eo contractu locupletiorem 20 [eam esse] factam : (i. /. 2. infr. in quib. catis, reftit. (2. V. /. I. in fin. supr. h. t. (3. 1. 96. §. i, Js. de solat. (5. I. senuit, infr. communi iiv. I. 17. infr. de pued. os aliu reb. minor. (6. I. 98. § 2. ff. de solut. (7. /. II. §. 3. I. 24. §. I. I. 44. /. de minor, (z. I. 15. jf. d. t. ' (9- i- 3- §• 5- l. 9- §. l.ff. de minor. I. 43. §. 1. ff. de admin. & serie, tut. (:o. Vide enim/. 18. in fin.ff. de minor, (il. /. 3. /. 4. sufr. de res. in integ. (12. /. 2. infr. b. t .1. d7-ff- de minor. I. $6.ff. ad leg. Jul. de adult. (13. /. 45. pr.ff. deminorib. I. 48. pr.ff. de aiquir. rer. dom. adde /. ult. infr. in quib. caus. in integ. I. Z. in fin. infr. de pnefeript. 30. •vel 40. annor „ (14. Adde /. 45. in fin. ff. de jure fisci. (15. I. 2. /. 8. infr. de refeind. Dend. (16. V. /. 7. Fi de jure fisci. (17. Abrog. §. ult. Infi. de ufucap. tot. tit. infr. dequadr. pr/efeript. (18. V./. 3. infr. si vendito pign. (19. v. infr. deside U jure hafix. (20. /. 2. infr. h. t. I. 24. §. 4. I. 27. §. l.ff. de minor. L 2 in teli i- i6j Codicis tib, II. Tit XXXIX. XL. XLI. XLII. 168 intellieis eam merito in integrum restitutam. Dat. 6. Non. Au- eust LARGO & MESSAL5NO COSS. 148. gu *** 2 . Imp. GORD. A. Cajano. . CI siit allegas ) minor annis pecuniam foenori accepisti, nec ea ö rem , ruam versa est: adversus cautionem, per quam eo nomine te obligasti, in integrum restitutionis auxilium potes solennster postulare. P. P. 3. Non. Febr. GORD. A. 2. COS. 242. TIT XXXIX SI MINOR ab'HEREDITATE SE ABSTINEAT. 2 I. Impp. SEVER. & ANTONIN. AA. Florentino & aliis. CI vos paternae hereditati non immiscuistis : ob eam rem testificar 0 tio necessaria non Fuit, cum fides veritatis verborum adminicula non desideret. Quod si pro herede 3 gestistis, vel bonorum post ession ein accepistis,- propter Ktatem, cui subveniri solet, in integrum restitutionis auxilium accipere debetis. PP. 6. Ncnas Maji, SATURNINO & GALLO COSS. 199. In AUTHENT. ut spon. larg. "§. ad h*c quoque, coli. 9. constit. ii. tit. 2. seu Novell. 119. cap. 6. CI omnes creditores präsentes statt, ubireftitutio postulatur, d judice ‘vocentur: ut intersint 4, cum minor se abftineat: Sed fi omnes absint , vel quidum : sclenniter a judice citentur: quibus intra tres menses non apparentibus , minor fine fericulo ab hereditate discedat: judice providente , ubi & qualiter res hereditaria debeant custodiri, quantitate earum in aliis manifestanda. 2. Imp. GORD!Ä. Joanni PP. CAncimus favore imperfect* aetatis exceptionem non numerale pecuniae ab initio minoribus non currere; ne, dum in integrum restitutionem expectamus , [vel] aliquod emergat obstaculum , per quod hujusmodi beneficio minor uti non pomt, vel substantia ejus subvertatur. Sed humanius est, latius eandem legis interpretationem extendere, in omnibus casibus, in quibus vetera jura currere quidem temporales proscriptiones adversus minores concesserunt; per in integrum autem restitutionem eis 13 subveniebant, eas ipso jure non currere: Melius etenim est, intaila eorum jura servari, quam post caus j m vulneratam remedium querere: videlicet exceptionibus triginta 14 , vel quadraginta annorum insuo statu remanentibus. Dat. Calend. Novemb. Conftantinop. post LAMPADIUM & ORESTEM VV. CC. COSS. 531. TIT. XLI. IN QUIBUS CAUSIS IN INTEGRUM RE- STITUTIO NECESSARIA NON EST. 1. Imp. ALEXAND. A. Mutato. Minoribus viginti quinque annis ( prsesertim qui per tutores & curatores non defenduntur) non obesse 8 , si mortem defuncti parentis non ulciscantur, innumeris Divorum Parentum meorum ac meis Rescriptis continetur. 5. Idus Maji, ALEXANDRO A. 3. & DIONE COSS. 230. 2. Impp. VALER1AN. & GALLIEN. - AA. Theodor*. ADolescenrioe tempus non imputari in id quinquennium 9 liberis, (1. v. 1. l.fi/pr. h. t. (2. Adde l. 3. §. 2. js. de minor. (3. /. 7. tz. q.js. d. t. (4. arg. I - 39- js- de adopt. 1. 47.fi. de rejudic. Adde /. 4. infr. arbitr. tut. (6. I. 7 - §• 9- js- de minor. I. 3. 5. 6. infr. de bon. qtue liber. (7. L 6. infr. de collat. ( 8 - 1 . 6. infr. de bis, quib. ut indign. (9. I. 8 . in fin. js. de inojs. adde l. l. supr. de reftit. in integ. (io. I. $. bifr. de all. empt. 1. 1. T I T. XLH. QUI . ET ADVERSUS QUOS IN INTEGRUM RESTITUI NON POSSUNT. 1. Imp. ALEXANDER A. Cononi di. TN consilio quidem cognoscentis de restitutione in integram ese oportet, nutn is 15, qui se minorem annis Issum esse dicit, diligens paterfamilias fuerit, actibusque publicis industrium se docuerit , ut lapsum eum per a täte m verisimile non sit. Verum Ii cauta cognita circumventus deprehendatur: propter hoc solum vel- ut proscriptione ä solito auxilio removeri non debes, scilicet quod urgentibus patri* neceffitatinus decurio minor annis creatus sit, vel prorogand* soboli 16 liberorum educatione prospexerit, frio. Cal. Octob. LUPO & MAXIMO COSS. 233. 2. Imp. JUSTINIANUS A- Joanni PP. , PUm apud veteres dubitabatur, an liberi 17 parentes suos, vel liberti patronos in querimoniam deducere possent, quasi non 18 rite in eos versatos: Et quidam existimabant, nullam esse contra hujusmodi personas in integrum restitutionem , pondere naturali, vel patronali reverentia hujnsinodi petulanti* refragante;.mu vel 19 ex magna causa, vel adversus turpem eorum personam: nui autem personarum quidem , .vel caus* distinctionem respuenda [esse] consuerunt; tunc autem tantummodo dandam esse reititutio- nem putaverunt, cum minor ex sua simplicitate se deceptum, non ex dolo patris, vel patroni circumscriptum esse diceret. Sed ut maneat in omnibus honor parentibus, & patrono, vel patrouieu- libatus, atque intactus: sancimus, nullo modo, neque a dverlus §. uli. js.de ufitr. I. 87. §. 1. st', delegat. 3. (11. v. infr. de tut. tit curat, quisatis non dedit. (12. arg. I. 24. in fin. supr.de procur.^ (13. humo vide L 3. infr. quib. non objic. (14. i. 3 * B / r - dtp * 1 #' feript. 30. vel 40. annor. (15. 1. 11. tz. 3. tz. 4. 1 . 44 .de minor. (16. L 12. infr. dcalmn. tut „ [ 17. /. 27. in fin js. de minor. (18. /. 11. tz, I .js- de iiofol.4- S- 16. js, de doli mali is met. except. l.f.Js. de objlq. (19. Nov. iff^^ i6g Si minor se majorem dixerit, &c. 17« parentes ntriusque sexus., neque adversus patronum, vel patronam dari restitutionem i: nam personarum reverentia omnem eis excludit 2restitutionem : cum proculdubio sit, etiam ipsas personas cavere, ne quid suae opinioni contrarium existat. Dat. Lai. Sept Conjhintinop. post Consulatum LAMPADII & ORESTIS VV. CC. 531. T I T. XLIII. SI MINOR SE MAJOREM DIXERIT , VEL [ major] probatus fuerit. i. Imp. .ALEXANDER A. Maximian». CI, cum minor annis viginti quinque esses, tabulis , qux sunt 13 tuarum professionum, oblatis tibi, aetatem quasi ma jor annis viginti quinque decepta probasti: in integrum restitutionem intra statutum legibus tempus , etiam post impletam »tatem , de omnibus intra 3 ( eam ) xtatem adversus te gestis, postulare apud eum, cui de ea re jurisdictio est, potes. PP. 12. Cal. April. MAXIMO & PATERNO COSS. 234. 2. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Vitaliano. Ciis, qui minorem nunc se [ esse] adseverat, fallaci majoris 0 astatis mendacio te deceperit: cum juxta statuta juris errantibus 4 non etiam fallentibus minoribus publica jurasubveniant, in integrum restitui non debet. Dat. 3. Cal. Deeembr. DIOCLETIANO 2. & MAXIMIANO AA. COSS. 293. 3. Iidem AA. & CC. Theodor». CI alterius circumveniendi causa, minor «täte majorem te proba- 0 re aspectu laboraveris : cum malitia suppleat astatem, restitutionis auxilium tam sacris Constitutionibus, quam Rescriptorum auctoritate denegari statutum est. Quod si per injuriam, vel circumventionem adversarii hoc fuerit factum : durabit beneficium, quo minoribus causa cognita subveniri solet. Aditus itaque Prxies provinciae, probationis »tatis examinata causa: si tuum dolum non repereritintereeffiste , ac te minorem [ tunc ] fuisse probaveris : causa cognita in integrum restitui providebit. Si tamen in instrumento , per sacramenti religionem 6, majorem te esse adseve- rasti: non ignorare debes, exclusum tibi esse in integrum restitutionis beneficium: nisi palam & evidenter ex instrumentorum probatione, non per testium depositiones, te fuisse minorem ostenderis. Hujusmodi autem sacramento corporaliter pr»stito nullum tibi superesse auxilium, perspicui juris est. Dat. iZ. Cal. Octobr. Sirmii , CC. COSS. 294. 4. Iidem AA. & CC. Labio. PUm circa probandum annorum numerum , apud Rectorem pro- v - vinci» erratum esse proponas, & in hujusmodi causis etiam F.lusfamilias minoribus subveniri admissum sit: ea, qu« in preces contulisti, Pr»sidcm provincix examinare convenit: qui, Ii xsti- mata »täte tua majorem annis falsa 7 opinione te praesumpsisse ex probationum luce cognoverit, erga minoris personam fidem veri sequetur. Dat. 6. Idus Deeembr. CC. COSS. 294. 2. Imp. ALEXANDER A. Justo militi. QUanquam curatores pupillx victi sunt, cum in integrum resti- tui pupillam desiderabant: cum tamen novis defensionibus causam instrui posse dicas : adeant curatores uxoris tu» judicem , & petant, ut causas in integrum restitutionis agant. PP. Cal. Aug. ALEXAND. A. 2. & MARCELLO COSS. 227. 3. Imp. PHILIPPUS A. Anitix. JN una eademque causa iteratum in integrum restitutionis auxilium non jure, nisi nov» 9 defensiones praetendantur, posci, sepe rescriptum est. PP. 2. Calend. Jul. PEREGRINO & jEMILIANO COSS. 245. T I T. XL1V. SI SfEPIUS IN INTEGRUM RESTITU- TIO POSTULETUR. i. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Romano, & alsis. [51] post sententiam Proconsulis contra vos latam desiderastis in u integrum restitui, nec obtinuistis: frustra rursus, ut e a qux- ftio [in integrum restitutionis] agitetur, desideratis; appellare enim debuistis, si vobis sententia displicebat : Sed si adhuc in ea state estis , cui subveniri solet, appellandi jus 8 vobis leftituinms. PP. Calend. August. CHILONE & LIBONE COSS. 20;. (1. Vide tamen l. n. in sn.ff. I. %.supr. de dolo. (2. lmmo vide I. 2. supr. siadvers remjudic. I. 2. supr. Ji advers donat. I. ult. 'wfr. de bon. qua liber. (Z. I. 5. supr. de restit. in integr. (4. I. 37. §. 1. jf.de minor. i- .2. §• 3- jff- ad SC. Vellej. I. no.ff. de R. J. 32 .ff.de minor. (6. v. I. l.supr. Ji advers, vendit. I. 9. §. 4 . Js. de jwejur. (7.1. 7. supr. de restit. in integ. T I T. XLV. DE HIS QUI VENIAM JETATIS IMPETRAVERUNT. IO I. Imp. AURELIANUS A. Agathocli. J?Os, 'qui veniam »tatis [ä Principali Clementia] impetraverunt , etiamsi minus idonee rem suam administrare videantur, in integrum restitutionis auxilium impetrare non posse, manifestissimum est; ne hi, qui cum eis contrahunt, Principali authori- tate circumscripti esse videantur. PP. Cal. Jul. AURELIANO A. & CAPITOLINO COSS. 275. 2. Imp. CONSTANT. A. ad Veri- num PP. QMnes adolescentes, qui honestate morum praediti paternam frugem, vel avorum patrimonia gubernare cupiunt, & super ho« imperiali auxilio indigere cceperint, ita demunuxtatis veniam imperiali auxilio indigere cceperint, ita demum »tatis veniam impetrare audeant, cum vicesimi anni metas impleverint 11: itant post impetratam »tatis veniam iidem ipsi per se Principale beneficium allegantes, non solum per scripturam 12 annorum numerum probent, sed etiam testibus idoneis advocatis, morum suorum instituta, probitatemque animi, & testimonium vitie honestioris edoceant. §. 1. Fceminas quoque, quas morum honestas , men- tisque solertia commendat, cum octavum & decimum annum egresse fuerint, veniam »tatis impetrare sancimus. Sed e as, propter pudorem 13 ac verecundiam fceminarum , coctili publico demonstrari non cogimus : sed percepta »tatis venia annos tantum [»tatis] probari [posse] testibus [quinque] vel instrumentis misso procuratore concedimus : ut ipse etiam in omnibus negotiis tale jus habeant, quale & mares habere praescripsimus: ita tamen, ut prxdia sine decreto non alienent. §. 2. Sed Senatores quidem ’. ’larissimi viri in hac regia urbe commorantes apud Sublimitatem tuam : exteri vero apud Praetorem, in provinciis autem omnes apud earum Rectores desuis moribus & honestate perdoceant. §. 3. Hi vero, qui contra memoratam dispositionem veniam »tatis i frinfriant eam nullas vires obtinere. 2. & CONSTANTINO cipali Clementia impetraverint, Dat. 3. Cal. Jul. Roma , CRISPO CL8. 2. COSS. 321. 3. Imp. JUSTINIANUS A. Mennx PP. J?Os , qui veniam aetatis £ Principali Clementia 14 impetraverunt, vel impetraverint, non solun: alienationem, sed etiam hypothecam minime posse sine decreti interpositione rerum suarum immobilium facere jubemus , in quarum alienatione vel hypotheca decretum 15 illis necessarium est, qui necdum veniam »tatis meruerunt: ut similis fit in ea parte conditio minorum omnium , sive petita fit, sive non, »tatis venia. Dat. 8. Id. April. DECIO V. C. COS. 529. 4. Idem A. ad Senatum. |s]I quis aliquid dari vel fieti voluerit, & legitima retatis Fecerit mentionem , vel [ si se ] absoluti.- dixerit perfeila 1 si atutis: illam tantummodo »tat em intellectam esie videri volumus, qu» & viginti quinque annorum curriculis completur , non nux ab Imperiali beneficio suppletur : ct nrxcit ne quidem in substitutionibus (8. v.fipr.Jindv. remjudic. l. 7. §. \l.js. de minor. (9. v. i. 2. supr. b. t. ( 10. Adde Nov. Leon. 28. A 3- f r ■ st- de minor, fu. Abrog. d. Nov. Leon. 28. (12. I. S. supr. si minor se major. I. 13. js. de pro~ bat. (13. Adde l. ult. iufr. de recept. drbitr. ' 14. v. il. Nov. Leon. 28. in sui, (r5. v. infr. deprml. js al. reb. minor, (isi. /. 50. in fin.ff. de legat. 3. 1. ult.ff. de condit, ist demonstr. p 3 T«1 I.7I Codicis Lib. II. Tit. XLVI. usque LI. vel restitutionibus hoc intelligi sancimus : nihilominus tarnen & in aliis: riisi specialiter quifquam addiderit -nmin *tnti, velle aliquid procedere. Dat. 9. Cal. April 1 S TE VV. CC. s ' r 172 Dat. COSS. 530. ex venia atatis velle LAMPADIO & ORE- SI HA- T I T. XL VI. MAJOR FACTUS RATUM BUERIT I, r. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Eutychiano. CI inter minores quinque & viginti annis vel scriptura interposita o vel fine scriptura r Facta sine dolo divisio est, eamqiic post legitimam statem ratam fecerint: manere integram debere 3 convenit. S. 8. Calend. Maji, AA. & COSS. 293. r. Iidem A A. & CC. Sortiri. /qUi post vigesimum quintum annum retatis ea, qua: in minore '1'i-state gesta sunt, rata 4 habuerint: Frustra rescissionem eorum postulant. Dat. Id. Febr. CC. COSS. 294. UBI, T I T. XLVII. ET APUD QUEM COGNITIO IN INTEGRUM RESTITUTIONIS AGITANDA SIT. 5. I. Imp. ANTONINUS A- . Severo. CI quid A Procuratore meo judicatum est, id per in integrum resti- ^ tutionem Prisidis sententia non potest rescindi: Princeps enim solus 6 contra sententiam Procuratorum suorum in integmm restituere solet. PP. 6. Cal. Decembr. LZETO CEREALI cOSS. 216. 2. Impp. DIOCLETIANUS & MAXIMIANUS AA. & CC. Aquilina:. Q Uoniam ea, quae in transactione dari placuerat , te tradidisse - proponis : consequens est, fi de his repetendis per (in integrum) restitutionem , vel quamcunque aliam causam putaveris agendum : ejus adire te provincix Prxfidem , in qua domicilium habent, quos convenis. Dat. 3. Cal. Septemb. Cap. post tertium Consulatum LAMPADII & ORESTIS 531. 3. Imp. JUSTINIANUS A. Joanni PP. r^Um scimus esse dubitatum de restitutionibus, qux in integrum ^ postulantur, sive tantummodo apud judicem , cui aliqua jurisdictio est, examinari eas oportet, sive apud pedaneos judices , sive eas minores viginti quinque annis petierunt, sive majores, fecundum quod anterioribus sanctionibus, vel Veteris Juris, vel nostris declaratum est : sancimus, non solum apud judices pro tribunali hujusmodi causx cognitionem proponi, sed etiam apud eos judices, quos Augustalis dederit Majestas , aut nostrx Reipub. Administratores, vel in hac Regia Urbe , vel in provinciis: ut videatur ipse, qui judicem destinaverit, utpote pro tribunali cognoscens , in integrum dare restitutionem , & causas ejus examinare : sic etenim non difficilis erit causarum examinatio, f Sed ne quis ita effuse intellectum nostrx Constitutionis audeat esse trahendum, ut etiam apud compromissarios 7 judices , vel arbitros ex communi sententia electos, vel apud eos, qui dantur ä judicibus, qui propriam jurisdictionem non habent, sed tantummodo judicandi facultatem, putet hujusmodi extendi sanctionem : hos tantum generaliter volumus tales causas dirimere, qui velcertx administrationi, cui & jurisdictio adhxret, prxpofiti sunt, vel ab his Fuerint dati: & multo magis fi a nostra Majestate delegata eis fit causarum audientia. f Sed ne quid penitus dubitandum relinquatur, & hoc addendum esse censemus, ut his tantum, quos supra enumeravimus, liceat de in integrum restitutione disceptare , sive hoc specialiter eis fuerit mandatum; (quod & Veteribus non fuerat incognitum) vel fi generaliter dati sunt judices, vel in aliis speciebus inciderit (1. Adde infr. Lib. y. tit. 74. (2. v. I. 17. /. 21 .supr. de paci. I. 9. infr. de side inflr. (3. Abrog. I. 3. §! i.jf. de minor. (4. 1 . i. supr. b. t. d. I. 3. §. I. I. 30 JF de minor. (y. Adde l. 2. §. 2. supr. de bis qui ven. atat. (S. v. I. $. supr.si adv. rem judic. (7. Confer./. 34 . in sin. si~.de minor. (8- l. 24. §. 4. Js. de minor. (9. Immo vide l. 7. §. 8. fs.d. t. (10. 1. 48. pr. I. ult.js. d. t. (n. Vide enim supr.simin. ab bered. quxdam quxstio restitutionis. Dat. 3. Calend. Septemb Dost r-nn fnlat. LAMPADII & ORESTIS VV. CC. 531. DE JUDI. T 1 T. XL VIII. REPUTATIONIBUS, QU/E FIUNT IN CIO IN INTEGRUM RESTITUTIONIS. i. Imp. ANTONINUS A. Tatiano. Q U: restituitur in integrum, sicut in damno 8 morari non debet, -ita nec in lucro 9 : & ideo quicquid ad eum pervenit, vel ex emptione, vel ex venditione, vel ex alio contractu: hoc debet restituere. §. 1. Sed & fi intercessor 10 minor viginti quinque annis intervenerit, in veterem debitorem debet restitui actio! §. 2. Sed L -cum minor adiit hereditatem 11, L restituitur: mox quicquid ad eum ex hereditate pervenit, debet prxfhre: verum /' (17. Abrog. Nov. 82vC. 11. j i?8 177 De satisdando. ä judicatis recedere. S’i contra koc judicatum fuerit, judex, qui male judicat, si dolo facit, ptenam a Deo expeclct: Ji ignorantia , nihil frater sacramentum ei erit,neque 'litigatores rursus damno afficientur. §. si. Si quis autem post arbitri definitionem subscripserit e’m,ui>mv ( id est, permanere) vel ofilv , (id est , implere ) vel hSovui, (id est, dare :) Gtecis enim vocabulis hoc enarrare propter consuetudinem utilius visum est) etsi non i adjecerit c.uoXo yu>, id est, spondeo : & sic omnimodo per actionem in factum eum compelli ea fecere, quibus consensit: Qualis enim differentia est, si hujusmodi verbis etiam ot/.o>.iya adjiciatur, vel hujusmodi vocabulum omnino omittatur? Si enim verba consueta stipulationum, & subtilis , imo magis supervacua observatio ab aula concessit; & nos quidem nuper legibus ä nobis scriptis, multa vitia stipulationum, multasque ambages, scrupjilososque circuitus correximus: cur non & hujusmodi scriptura totam formidinem veteris juris amputamus; ut, si quis haec scripserit, vel unum ex his, acquiescere eis compellatur, & ea ad effectum omnimodo perducere? Cum non sit verisimile, haec propter hoc scripsisse, ut tantum non contradicat, sed ut etiam ea impleat, adversus qua: obviam ire non potest. Dat. Z. Cal. Novemb. DECIO V. C. COS. 529. ;. Idem A. Juliano P. P. PUm antea sancitum fuerat in arbitris eligendis, quos neque poe- ^ na compromissi vallabat, neque Judex dederat, sed nulla sententia praecedente communis electio, ut iUorumsententia: flaretur , procreabat; si quidem pro parte pulsata forma arbitralis procederet, exceptionem ei veluti pacti generari: sin autem pro actore calculus poneretur, nihil ex eo procedere ei praesidii: sancimus in eos arbitros, quos praediximus , & quos talis consensus elegerit, subeo pasto [vel] in scriptis, vel non in scriptis habito , ut eorum definitione stetur: siquidem subscripserint, postquam definitio processerit , quod non displiceat ambabus partibus eorum sententia : non solum [reo] exceptionem veluti pacti generari, sed etiam actori ex nostro numine in fastum actionem . quatenus possit lententia ejus exeeutioni mandari, in hac quidem Regia civitate ab officio emi- nentiffimae Prxfecturae, vel ejus, cujus forum pars persequitur fugientis: in provinciis autem tam per Moderatores, quam per apparitores eorum , vel per Judices, quorum regimen [ pars ] pertimescit pulsata. Sin autem post sententiam minime quidem subscripserint [/e] arbitri formam amplecti , seil silentio eam roboraverint, & non intra decem dies proximos attestatio missa fuerit vel judici, vel adversario ab alterutra parte , per quam manifestum fiat, definitionem non este amplectendam : tunc silentio partium sententiam roboratam esse, & fugienti exceptionem, & agenti memoratam actionem competere. Altera autem parte recusante secundum prxfatum modum , & implere statuta minime cupiente : nihil fieri praejudicii, neque parari vel exceptionem reo, vel actori actionem: exceptis videlicet arbitris, qui cum sacramenti religione electi sunt, secundum novellam nostri numinis Constitutionem 2: tunc etenim ea omnia servari [ oportet,] quae lege nostra super hujusmodi audientia definita sunt. §. 1. Licet non ignoremus Julii Pauli opinionem , & aliorum certorum prudentium , qui tetigerunt [quidem] hujusmodi quaestionem, quam in praesenti aggredimur , non autem peritissime peregerunt, sed usque ad quasdam actiones temporales standum esse existimaverunt: plenius tamen, & generatiter definimus, conventum in scriptis apud compromissarium judicem fastum ita temporis interruptionem inducere , quasi, in ordinario judicio lis fuiflet inchoata. §. 2. Aa haec generaliter sancimus, in his, quae apnd compromissarios facta sunt, si aliquid in factum respiciens vel professum est, vel attestatum , posse eo & in ordinariis uti judicis. Dat. 6. Calend. * LAMPADIO & ORESTE VV. CC. COSS. $30. 6. Idem A. Joanni P- P. JgAncimus , mulieres sum pudicitiae memores , & operum, qua eis natura permisit,_& ä quibus eas jussit abstinere, licet summae atque optima opinionis constitutae iu fe arbitrium susceperint, vel si fuerint patrona, etiamsi inter libertos suam interposuerint audientiam, ab omni judicialiZ agmine separari, ut ex earum electione nulla poena, nulla pacti exceptio adversus justos earum contemptores habeatur. Dat. Cal. Septembr. Conflantinop. LAMPADIO & ORESTE COSS. 530. T I T. EVII. DE SATISDANDO. 4 1. Impp. DIOCf ET. & MAXIM. AA. & CC. ^On est incerti juris, eum, qui apud acta factus est agentis procurator, non compelli 5 ratam rem dominum habiturum satisdare, hoc enim casu veluti prxsentis procuratorem intervenire intelli- gendum est. Itaque etsi postea mutata voluntate procuratorem esse noluerint, tamen judicium, quo quasi procurator expertus est, Judex ratum habere debebit. 6 Sin autem ei ab adversario suo opposita fuerit in ipso litis 7 exordio defensionis 8 allegatio: etiam ipse quasi absentis in hac parte procurator satisdationem super excipienda lite pnestare cogitur: qua non praecedente, lis, qux ei dat» est , ulterius procedere a judice non 9 conceditur. Rei autem procurator vel defensor , etiam sub gestorum testificatione factus , in ipso litis limine judicatum solvi 10 satisdationem in omnibus can- sis praestare cogitur. Dat. 9 . Calend. Nov. CC. COSS. 294. T I T. LVIII. “ DE FORMULIS ET IMPETRATIONIBUS ACTIONUM SUBLATIS. 1. Imp. CONSTANTINUS A. Marcellino . Prssidi Fhcenicix. J Uris formulx aucupatione syllabarum insidiantes cunctorum actibus, radicitusamputentur.il Datum 10. Calend. Februar. CONSTANTIO 3. & CONSTANTE 2. AA. COSS. 342. * 2. Impp. THEODOS. & VALENTIN. AA. Hierio P. U. "MUlli prorsus non impetrate actionis in majore vel minore judicio agenti opponatur exceptio, si aptam rei, & proposito negotio competentem eam esse constiterit. Dat. 10. Calend. Mail, FELICE, L TAURO COSS. 4-8. T I T. LI5L DE JUREJURANDO 12 PROPTER CALUMNIAM DANDO. i. Imp. JUSTINIANIS A. Demostheni P. P. TN omnibus causis, „ sive propter literas fuerit apud te certatum , sive propter instrumenta , sive propter quicquam aliud , in quo neceffitas probationis incumbit: sancimus, non aliter easdem probationes pnestare compelli, nisi prius, qui eas exposcit, juramentum de calumnia prxstiterit 13, quod non causa differendi hujusmodi proposuit allegationes: nam sacramenti timore contentiosa litigantium instantia compescitur. §. 1. Ne autem perperam in quxstionent servorum quidam venientes, fui animi crudelitatem exerceant: non aliter concedi eis, qui quaestionem fervorum exposcunt, ad hoe venire, vel a judicibus audiri, nisi 14 prius tactis sacrosanctis Scripturis deponant, quod non odio servorum , vel propter offensas coheredum ad hoc venerunt: sed quia aliter rerum hereditariarum veritatem exquirere vel ostendere non possunt. Dat. 12. Cal. Octobr. Conflantinop. DECIO V. C. COS. 529. (1. I. 7. insr. de testam. I. 10. infr. de fideicomm. I. I. §. 5.J?’. de bind. inst. i . ioh . ff . de Igat. 1. 1 . 67. §. 9. JR. de legat. 2. (2. I. 4. supr.h.t. (3./. 18./. ii.supr, dcprocur. I. 2. §. l.supr, dehisqni veniam. I. z.ff de R. J. (4. Lib. 4. Inst. 11. Lib. 2. D. 8. 9. 11. U Lib. 46. D. 7. esi 8. (5. §. 3. Inflit. desatisdat. I. l.supr. I. 65. js. de procur. I. 3. §. 2. js. Kf in pojsejs legat. I. 21. js. ratam rem hab. I. 66. §. 1. js. ad SCtmn Treb. immo vide /. 5. §. 18. js. de oper. nov. nunc. 1 . 39. §. 1. Js de procur. (6. Adde /. 12. §.2.js. desolut. (7. Vide enim /. 40. 3- 3./. de procur. 1 . 19. infr. dt probat, (8. 1 . 33. §. 3. (siseq. L 34. lOM, ll. js. de procur. (9. I. 43. §. 4.Fi d. t. *(10. §. ult. Inst. de satisdat. I. 46. §. 2. js. de procur. I. 2. insr. de consort. ejusd. Iit. adde tit.js. judicatum solvi. (11. Adde §. 1. Inst. deverb. oblig. I. 4. §. 6 .Jupr. Aerecept. ar- bitr. I. ult.supr. de his qui in eccles. man. I. 15. iv.fr. de testam. I. ult. infr. de interdici. I. ult. infr. de adopt. I. ult. insr. de emancip. I. ult. infr. de donat. (12. Nov. 49. c. 3. Nov. Leon. 97. 99. 107. 2. Fcud. 33. §. r. adde Lib. 12. D. 2. (13. I. 34- §- 4-1- o 7 -ff- dejnrcjur. /. ult. infr. desideicomm . (14. /. ult. in sin. infr. de qmestionib. 2m *79 Codicis Lib. II. Tit. LIX. i8c In AUTHENT. de his, qui ingred. ad appeti. $. sin. coli. tit. 4. al. tit. ii. seu Nov. 49> cap. Z. JJOc sacramentum hodie remittitur , cum in initio juret nihil se •fi calumniose in toto negotio exigere. 2. Idem A. Joanni P. P. ■("'Um [&J judices non aliter causas dirimere concesserimus, nisi sacrosanctis 1 Evangeliis propositis , & patronos causarum in omni orbe terrarum (qui Romano imperio suppositus e Ii) prius jurare , & ita perferre causas disposuerimus : necessarium duximus prssentem legem ponere, per quam sancimus, in omnibus litibus, 'quae fuerint post 2 pratentem legem inchoatae , non aliter neque actorem , neque fugientem in primordio litis exercere certamina , niti post narrationem & responsionem, antequam utriusque partis Advocati sacramentum legitimum prtestent, & ipsae principales personae subeant jusjurandum : Et actor quidem juret, non calumniandi animo [litemse~\ movijse, sed existimando bonam causam habere : Reus autem non aliter suis allegationibus utatur, nisi prius & ipse juraverit, quod putans se bona inflantia uti, ad reluctandum pervenerit : & postea utriusque partis viros disertiffimos Advocatos ( [ secundum ] quod jam dispositum est a nobis ) juramentum praestare , sacrosanctis videlicet Evangeliis ante judicem positis. §. 1. Sin autem vel dignitas, vel sexus personae non concesserit eam ad judi- .sem pervenire, in domo 3 litigatoris sacramentum procedere5 altera videlicet parte vel procuratore ejus praesente. In AUTHENT. De his, qui ingred. ad appell. §. sin. coi. JN isto juramento adjiciendum est , nullam in tota lite exacturum 1 probationem , pisi quam pro veritate putat quis necessario esse exhibendam : ne sospitis juretur in causa. In AUTHENT. ut litigantes jurent. §. I. coi. 9. tit. 7. ' al. ;. seu Novell. 124. cap. 1. 'pRincipales persona, vel ili,e, ad quas negotium in medio migrave- rit, eorum judicibus jurent, quod nihil penitus causa patrocinii judicibus vel alii enicunquc personae pro hac causa dederint, vel promiserint, vel postea dabunt, vel per se, vel per aliam mediam personam : exceptis his, qua propriis Advocatis pro patrocinio pra- ftant, aliisque personis, quibus nostra leges dari disponunt. §. I. Sed Ji in sacro con/istorio lites vel consultationes intromittantur, sub Präsentia sacri Senatus peredi cl um jusjurandum pr restetur. §.2 .SedJiqui litigantium ad judicent venire neqxcunttpnediclumjusjurandum praestent coram officiis ah adminiflrantibus directis adeos cum advtrsapar- te. §..3. Mulipr honest# vitee absente adversario juret carant Officialibus. §. 4. Sedji partes in aliis locis ubejfe contingat, vel una earum absens fuerit: juretsub gestis monumentorum apud judicem prot’inci#, vel apud defensorem locorum. §, 5. Si quis autem litigantium preedi- iium jusjurandum prtestare noluerit: per sententiam judicis actor ncasum actionis , reus condemnationem sustineat. §. 6. Tutores est curator es-in causis, quas agunt, pr#dictum jusjurandum pr astabunt. §. 2. Quod observari oportet, & si tutores , vel curatores, vel alia quadam sint persona, qua administrationem alienarum rerum . auctoritate legitima gerunt. Convenit enim & ipsos jurejurando affici: Quiaipji causam scientes,ita ai eam perveniunt: neque enim 4 pupillus , neque adultus, vel alia hujusmodi persona : sed ipsi , qui pro eis tutelam , vel curam , vel aliam legitimam gerunt administra tiouew, scire possunt causam , & ita ad judicium perve- «tro • eo quod ex animi sui scientia jurent/ Et licet vera causa natura alia forsitan est: tamen quod quisque credit, & existimat, Roc est jurandum. Omnibus aliis juramentis, qua vel ex prate- litis descendunt legibus , vel a nobis disposita sunt, in sua firmitate duraturis. §. 3. Sin autem abfuerit alterutra pars, & per procuratorem, causa ejus agitetur: non 5 ante licentiam habeat -actor litem exercendam suo procuratori mandare , nisi prius actis 'intervenientibus in provincia, iu qua.degit, sacramentum calu- i-Binix subeat. Similique modo si reus abfuerit, & forsitan per)«- •iieatum 6 salvi stipulationem procuratorem ordinaverit, vel defensor pro eo intervenerit: & ipse vel praesente actore per se, vel per instructum procuratorem, vel etiam absente eo ( fi hoe judex (i. Nov. 90. c. 9. in fin: l. 13. §. 4. infy. dejudic. (2. I. 7.stipe, de legih. (3. Nov. 123. c. 7. Nov. 124. c. 1. I. 15. jj\ de jurejur. ’’«4- C 26. pr. ß. d, 1.1. ult.js. de juris Effutii ignor. (;. Nov. 124. .Vi- (6. v. l.un. in fn.supr. de satisdando. (7. I. 14. infr, deju- perspexcrit) inter acta juramentum prastet, quod reum dare antea dispositum est. §. 4. Sed quia veremur, ne forsitan quidam collusione aliqua utentes, remittere videantur inter se hujusmodi fas cramentum , & ex prxdicta dissimulatione nostram sanctionem des ludant: sancimus, omnes judices, licet ex compromisso 7 coi. t.. m an l"J!' :IJii UBER De judiciis. 182 i8* LIBER TERTIUS, TIT I. DE J ü D I C I I S. i I. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Clementi. Udicio ccepto 2, usurarum stipulatio non estperempta : Super- est igitur , ut debitorem ejus temporis, quod non est in judicium deductum, convenire poliis. PP. Cal. April. ANTONINO & OETA 2. COSS. 209. 2. Iidem AA. Valerio. I Icet judice accepto, cum tutore tuo egisti, ipso [tamen] jure actio tutelx sublata non esi: & ideo Ii rursus eundem 3 judicem petieris, contra utilem exceptionem rei judicata:, si de specie 4, de qua agis, in judiciö priore tractatum non esse allegas, non inutiliter replicatione doli mali uteris. PP. 6. Cal. Jan. FAUSTINO & RUFIN. COSS. 211. ' 3. Imp. ALEXAND. A. Fausti»«. causa si*tus cognoscere non postit, disceptatio terminetur. PP. 6. Id. Febr. JULIANO 2. L CRISPINO COSS. 22;. I )Uoties quxltro status bonorum dilceptatiyni concurrit ; : nihil i' Sv — prohibet, quo magis apud eum quoque, qui alioquin super causa si*tus cognoscere non postit, disceptatio terminetur. PP. 6. 4. Idem A. Popilio. CI, cum tibi pretium pransiorum ä curatoribus comparatorum reputaretur^ & instrumenta emptionis traderentur , quaestionem 0 misse evictionis non movisti: intelligis, semel finitam litem instaurari non posse. PP. Cal. August. MODESTO & PROBO COSS. 229. ;. Imp. GORD. A. Marcello. A Judice 6 judex delegatus, judicis dandi potestatem non 7 habet : cum ipse judiciario munere fungatur: nisi ä Principe judex datus fuerit. PP. 4. Non. Septembr. ULPIO & PONTIA- NO COSS. 239. In AUTHENT. ut defun. seu fun. eor. non injur. i cred. §. illud, coli. ;. tit. 15. al. 13. seu Novell. 60. c. 2. fffid hxc.fi Administratorfit, U publicis occupationibus impediatur, litem apud Je agitandam saltem in conteftatione audiat: N rursus in medio semel, zs in fine omnia etium, qux Junt examinata, consequenter audiat, zsficferatsententiam : zs appellationem,fi fiat, suscipiat : extera licet expediri per Consiliarios. Item judex appellationis rem p r se audiat. Delegatus autem omnino per se litem una cum Conjiiiuriis examinet. Sed fi contra hoc facium fuerit, graves pcenx sequentur. Kam Administratores & delegati vjginti librarum auri multam proflabunt: Consiliarii, fi quidem Advocati sint , ab advocatione expellentur: fi vero nonfint, sed cingulum habeant: cingulo privabuntur , zjf decem libras auri proflabunt. 6 . Idem A. Juni«. js[Ervns in judicio Interesse non 8 potest: nec, Ii condemnatio u aliqua in personam ejus facta sit, quod statutum est, subsistit. Dat. 15. Cal. Septembr. GORDIANO A. & AVIOLA COSS. 240. 7. Impp. DIOCLET. L MAXIM. AA. & CC. Hyrinae. QUm debitoris tui servum tibi pignoris jure obligatum , bona domini fui quondam rebus humanis exempti tenere profitearis : adversus eum dari tibi actiones contra jus postulas: si quidem inter servum 9 & liberum consistere ntillum [postit] judicium. Ad possessionem itaque pignorum magis officio judicis venire te convenit, quam illicita postulare. 8. 14. Calem!. Maji, Sirmii, CC. COSS. 294. _ ’ _' (r. Lih. 5. D. I. (2. I. 35-JF. de usur. I. 24. §. 8 -ff de odii. edi- fi». vide tamen 1. 13 ein fin. infr. de usur. (3. /. 43.Jfi de recepti qui urbitr. I. 42. fi. de rejudic. (4. I. 3. supr. de transuti. (;. I. I. infr. de crdin.jud. I. 1. supr. de off. retl.prov. (6. I. ult.ß'. de off. ejus,cui mand. estjurifd. I. 5 .fi', dejurifd. (7. Immo vide l. 12. ff. deoj procons. i. 12. §. t.js. h. t. (8. l.l^.ff. fi quis caut. I. 107 fi de reg. juris. (9. /. ult. infr. de noxul. ali. I. fi. supr. h. t. , I0 ' I- 43 - infin.fi. it religiös. I. qo.fi'. de E. J. adde /. 51. §. i.ff. *. Impp. CONSTANT. & LICIN. AA, ad Dionysium. pLacuit, in omnibus rebus praecipuam esse justitiae xquitatis- que 10 , quam stricti juris n rationem. Dat. Id. Maji, VO- LUSIANO & ANNIANO COSS. 314. 9. Imp. CONST. A. ad Maximum. Udices oportet imprimis rei qualitatem plena inquisitione discutere, & tunc utramque partem sxpius interrogare , num quii novi addere desideret: cum hoc ipsum ad alterutram partem proficiat, sive definienda causa per judicem , sive ad majorem potestatem referenda lit. Dat. 2. Id. J:in. Sirmii, LICINIO & CRISPO COSS. 318. In AUTHENT. ut cum de appell. cog. §. sed & hoc. ■ coi. 8- tit. 16. al. ii. seu Novell. 115. cap. 2. Ubemus , ut , fi quando una pars allegationibus suis renuncia ve- rit , alia vero pars se habere aliquid , quod proponat , dixerit: Judex negotii modis omnibus eam partem , qtue utitur dilatione , compellat intra triginta dies., postquam altera pars allegationibus remtneiaverit, quicquid velit , fine aliqua intermissione proponere, fihiodfi non fecerit , tunc ad ejus malitiam superandam alius utenfis indulgcatur d judice. Si vero adhuc distulerit, alterius menfis dilatio ei prxbcatur: Ita ut fi usque ad prodictos tres menses suas non proposuerit allegationes , caufie cognitor non amplius expeclans, sententiam cmniuus modis , legibus zfi moribus consonantem proferat : vel, fi noluerit, referat: ne litigatoribus male tractantibus liceat causarum • exitus ultra protrahere. 10. Idem A. ad Severum Prsfestum Urbi. MUlli prorsus audientia priebeatur, qui causa continentiam it dividit, & ex beneficiiprarogativa id , quod in uno eodem- que judicio poterat terminari 13, apud diversos judices voluerit ventilare : pmna ex Officio Judicis imminente ei, qui contra hanc supplicaverit sanctionem : atque alium super possessione, alium super principali quxstione Judicem postulaverit. Dat. 3. Calend. August. PAUL 1 NO & JULIANO COSS. 32;. 11. Graea hujus Constitutionis argumentum ex indice Basilicorum & Theod. Hermopolita. gJUbtilitatem legum judex cur« habeat: non autem his, qua praeter jus 14 dicta, vel prolata sunt ab Imperatore, attendens. 12. Imp. ZENO. * QMnes Magistratus & divini judices compendiose lites decidant: ^ & si quis litigantium crebro competentem judicem adiens, line justa causa differatur, adeat Principem, auxilium ab eo expectans. §. 1. Sin recuset quis judicem bona fide ante litis contestationem , judex alius ei ex divina aditione dabitur : Quod si L juste recusare videbitur , post i; contestationem judex alius autcouju- dex 16 ne petatur : apud unum enim Judicem omne moveatur causie negotium, &si inobmpetens ille super aliquo videatur causae capitulo: ex propria senientia ad competentem judicem illud capitulum remittatur. Secundo enim autsxpius conventus seu expertus quis: & ex secunda causa in duplum reponet damnum , & sine fidejufforibus, aut ejeratione ex secunda conventione apud primum intendet judicem. 13. Imp: JUSTIN. Juliano P. P. DRoperandum nobis visum est, ne lites fiant pene 17 immortales, & vita hominum modum excedant, (cum criminales qui- ad leg. Aquil. I. 4. in fin.fi'. de eo , quod certo loco. I. 91. §. 3. fi' m de verb.oblig. vide tamen l. 1.supr. de legibus. (11 . 1 . 12. t. ip.ff.de injust. rupt. irritosallo testam. I. 91. §. %.ff. de verb. ohlig. (j j. V. I. 2.supr. h. t. (13. I. 30. fi', eoi. adde l. q. infr. arbitr. tutela\ (14. v. I. ult. supr.fi contra jus. (15. Vide hoc Kov. yz. c. z. (16. Adde l. ult.supr. de m jus voc. <17. v. tit. Inst. de pten, ttmi litig. W * de« 1 83 Codicis Tib. III. Tit. I. dem causas jam nostra Lex i bien.no conclusit: & pecuniaria; cause frequentiores sunt, & sepe ipse materiam criminibus creare noscuntur) präsentem legem super his per orbem terrarum, nullis locorum vel temporum angustiis coarctandam, ponere, tz. i. Censemus itaque omnes lites super pecuniis, qnantaecunque quantitatis sive super conditionibus, live super jure civitatum, sive privatorum fuerint illatae, sive super possessione , vel dominio, vel hypotheca, seu super servitutibus, vel pro aliis quibusdairt causis, pro quibus hominibus inter se litigandum est, ( exceptis tantummodo causis, qu» ad jus fiscale 2 pertinent, vel quae ad publicas respiciunt functiones) non ultra triennii metas post litem contestatam elfe protrahendas : sed omnes judices sive in hac alma Urbe , sive in provinciis majorem seu minorem peragant administra- tionem , sive in Magistratibus positi, vel ex aula nostra dati, vel a nostris Proceribus delegati: non esse eis concedendum ulterius lites, quam triennii spatio, extendere. Hoc etenim judicialis magis este potestatis, nemo est, qui ignoret: Nam si ipsi noluerint, nullus tam audax invenitur, qui poslitinvito Judice litem protela- tc. §. 2 . Et si quidem pars actoris cessaverit , quatenus multiplici dilatione reus fatigetur, & triennii metse post litem contestatam jam prope finem veniant, ut semestre tempus tantum ei supersit: 184 licentia erit judici per exeeutores negotii actorem requirere , parte fugiente ex una parte actoris absentiam incusante; & judicibus omnimodo suas aures hujusmodi quiestionibus reserantibus : & si per tres 3 vices hoc Fuerit subsecutum , decem dierum spatio per unumquemque introitum destinato , L nec ita pars actoris fuerit inventa, & neque perse, neque per procuratorem instructum pervenerit : tunc 5 indicem negotii acta apud se confecta conspicere [ censemus. ] Et si quidem nihil sufficiens actitatum est , ex quo postit termino cause certa fieri conjectura: volumus 6 non solum partem fugientem ab observatione judicii relaxare, sed etiam in omnes expensas, quL consueto modo circa lites expenduntur, eum condemnare, vera quantitate earum sacramento fugientis manifestanda, & omni cautela, quam super lite reus exposuit, reddenda: qiue & si remanserit, viribus evacuabitur. Sin autem ex gestis apud se habitis, parte actoris minime inventa , poffit invenire viam, qua manifestum ei fiat, quid statuendum sit, etiam absente actore , si eum meliorem causam habere perspexerit, pro eo 7 ferre sententiam non moretur, & praesentem reum absenti actori condemnare, expensis tantummodo litis, qi.as.reus legitime se expendisse juraverit, condemnatione excipiendis , quia hanc poenam actori, & meliorem causam habenti propter solam absentia; contumaciam imponimus : nullo penitus ei regressu ad eandem litem. conservando. Sed actor contumax cadat omnino de lite , si reus absolvatur. Sin vero aliqua condemnatio contra reum pro absente actore proferatur, quam forsitan non sufficientem sibi actor putaverit fugitivus , nullo modo iterum eandem litem resuscitare concedimus. Et haec quidem pcena actori siat imposita. §. 3. Sin autem reus abfuerit, & similis ejus processerit requisitio, quemadmodum pro persona actoris diximus, etiam absente eo eremodicium contrahatur , & judex (secundum quod veteribus legibus cautum est) ex una parte cum omni subtilitate causam, requirat: & si obnoxius fuerit inventus, etiam contra absentem promere condemnationem non cesset, quread effectum perducatur; & per res & facultates fugientis victori satisfiat: sive ipse judex ex sua jurisdictione hoc facere potest, si ve per relationem ad majorem judicem hoc referatur, & ex eo legitima via contra res contumacis aperiatur: nulla licentia ei, vel alii personam ejus solam protendenti concedenda contradicendi, eum in poffelsioncm 8 hujusmodi ex causa actor mittitur: nec si reversus ipse fuerit, & voluerit fidejussores dare, & possessionem recuperare , audiatur : in hujusmodi etenim casibus omnem ei contradictionem excludimus. §. 4. Cum autem eremodicium ventilatur, sive pro actore, sive pro reo: examinatio cause fine ullo obstaculo celebretur. Cum enim terribiles in medio proponuntur scripturo, litigatoris absentia Dei prosentia repleatur: nec pertimescat judex appellationis obstaculum, cum ei, qui contumaciter abesse noscitur, nulla sit provocationis licentia: quod & in veteribus legibus esse statutum , . C 1 - L fit. infr. ut intra cert. temp. crini. (2. v. L ult. infr. de juresifii. (3. 1. 8. iitfr. quom. cy quando judex. (4. I. ßq.ff. h. t. abrog. Nov. 112. c. 3. (;. I. 2. infr. quom. quando judex, iß. L 53. J. de re judic. (7. /. 73. ff. h. t. ( 8. L 7. §. I. f. manifestiflimi juris est. §. 5. Hujusmodi autem sententia prope (inem triennii proferatur; pro quo L prosentem legem induximus. Si enim ... anteriori tempore, in quo larga temporis superestdilal tio , & spes absenti relicta fuerit revertendi, alterutra pars cessaverit; in sola expensarum datione, & absolutione forsitan pnclie- tur poenalis sententia : non autem tunc mors litis, & condemnatio in absentem introducatur, quae in bis tantummodo casibus accidunt , in quibus triennii effluentis imminet Formido. §. 6. Sive autem alterutra parte absente , sive utraque praesente lis fuerit decisa: omnes judices, qui sub imperio nostro constituti sunt, sciant [victumJ in 9 expensarum causa victori esse condemnandum, quantum pro solitis expensis litium juraverit: non ignorantes, quod, li hoc protermiserint, ipsi de proprio hujusmodi poenae subjacebunt , & reddere eam parti sese coarctabuntur. §. 7. Et hac de alterutra parte litigantium contumaciter absente nobis statuere vi. sumest, ad aequitatis rationem omnia corrigentibus. §.8. Sin au- tem utraque parte imminente, & litem peragere cupiente, judex eam accipere noluerit, vel propter amicitias , [vel inimicitias,] vel turpissimi lucri gratia , vel propter aliud quodpiam vitium, quod mi r errimis animis hujusmodi judicum innasci potest, litem ipse ausus Fuerit protelare , & propter hoc triennium fuerit transactum : Judex, si quidem in Magistratu positus est, vel in majori dignitate usque ad illustratus gradum, decem libras auri privatis no- stris largitionibus inferre per scholam Palatinam compelletur: Sia autem judex minor fuerit, trium librarum auri multa plectetur per eandem scholam exigenda, & nostro aerario applicanda: & eo removendo , alter judex in locum ejus subrogabitur sub similis poenas formidine : his omnibus locum habentibus, cum unus judex unam causam ab initio peragit, f Sin autem in medio [ triennii, ] vel morte 10 judicis, vel alia irrecusabili occasione judicium fuerit mutatum , tunc , fi quidem ex triennio annale tempus, vel am- piius residet, in quo alius judex [ei] cause imponitur, intra reliquum tempus causa finiatur. Sin autem minus, quam annale lit; ■tunc omne, quod deest, repleatur, ut non in minore [quam] perfecti anni tempore litem poffit subrogatus judex tam discutere, quam terminare. §. 9. Illo proculdubio observando , ut, sineque per alterutram litigantium panem , nec per judicem steterit, quo minus lis suo marte decurrat, sed per patronos causarum; licentia detur judici, & eos duarum librarum auri pcena afficere per scholam Palatinam exigenda , & similiter publicis rationibus aggreganda : ipso videlicet judice in sua sententia hoc ipsum manifestante , Quod per patronos caufarunt, -vel fugientis , vel ugentis dilatio facta ejl, vel per omnes , velper quosdam ex bis: Necessitate Advocatis imponenda , ex quo litem peragendam susceperint, eam usque ad terminum (nisi lex , vel justa ir causa impediat) implere, ne ex eorum recusatione fiat cause dilatio : honorariis scilicet a clientibus , qui dare possunt, diserti firmis rogaris omnimodo prjstamiis: &, fi cessaverint, per exeeutores negotiorum exigendis; ne per hujusmodi machinationem cause merita protrahantur: nisi ipse litigator alium pro alio patronum eligere maluerit. §. 10. Hic autem omnia in bis omnibus ä nobis cauta sunt, quibus perfecti itatis constitutis arbitrium suum pro omnibus causis sufficit. §. 11. Sin-vero cause, vel pupillorum, vel adultorum sint, vel aliorum sub cura agentium, masculorum, vel fceminarum: ut per tutores , vel curatores , vel actores , vel eovuni procuratores agantur: & eorum desidia triennium fuerit elapsum, & causa ceciderint, litem quidem nihilominus suum habere vigorem: omnem autem jacturam, qu:e ex hac causa oritur, ad tutores & curatores , aut eorum fidejussores , heredesque , & res eorum, & ad omnes , quorum in hac causa legitime interest , redundare. Sm autem non sufficiat pupillis, vel minoribus eorum substantia, tunc in id , in qno fuerint detrimentum perpelli, placuit in integrum restitutionis auxilium eis superesse. Dat. 6. Caiend. April. LAMPADIO & ORESTE VV. CC. 0088 . 53 °- 14. Idem A. Juliano P. F. P. T?Em 12 non novam , neque insolitam aggredimur, sed antiquis, quidem legislatoribus placitam : cum vero contempta sit, non leve detrimentum causis inferentem : Cui enim non est cognitum, :,a IJffiä sites 1 •is] 5 ‘ tam x::a quib. ex cauf. in pojfe f. (9. I. 4. infr. de fruEt. U fy' (10. I. 60. j}\ h. t. (11. L 8. §. ult.ff. de procurat, (u* Acne l. 2. supr. de jurejur. propt. calumn. anti- 185 De judiciis. i86 antiquus judices non aliter judicialem calculum accepisse, nili prius sacramentum prxstitissent, omnimodosese cum veritate , & legum observatione judicium ese dispojlturos ? Cum igitur & viam non inusitatam invenimus ambulandam : & anteriores leges nostra:, qux de juramentis positx sunt, non minimam fu* utilitatis experientiam litigantibus prxbncrunt,' & ideo ab omnibus merito collaudantur : ad hanc in perpetuum valituram legem pervenimus , per quam sancimus, omnes Judices, sive majores, live minores , qui in administrationibus politi sunt, vel in hac Regia civitate, vel in orbe terrarum, qui nostris gubernaculis regitur, sive eos, quibus nos audientiam committimus , vel qui ä majoribus judicibus dantur , vel qui ex jurisdictione sua judicandi habent facultatem, vel qui ex recepto, id est, compromisso ( quod judicium i imitatur) causas dirimendas suscipiunt, vel qui arbitrium peragunt, vel ex auctoritate sententiarum, & partium consensu electi sunt, & generaliter omnes omnino judices Romani juris disceptatores , non aliter litium primordium accipere , nisi prius ante sedem judicialem Sacrosanctx deponantur Scripturae: & hx permaneant non solum in principio litis , sed etiam in omnibus cognitionibus, usque ad ipsum terminum , & definitivae sententia: recitationem. Sic etenim attendentes ad sacrosanctas Scripturas, & Dei praesentia consecrati , ex majore prxfidio lites diriment, scituri, quod non magis alios judicant, quam ipsi judicantur; cum etiam iplis magis, quam partibus terribile judicium est: si quidem litigatores sub hominibus, ipsi autem Deo inspectore adhibito causas proferunt trutinandas. Et hoc quidem jusjurandum judiciale omnibus notum fit, & Romanis legibus optimum a nobis accedat incrementum , L ab omnibus judicibus observandum : &, si praeterentur, contemptoribus periculosum sit. In AUTHENT. de Defens. Civit- §. Jusjurandum, coi. Z. tit. 2. seu Nov. i;. cap. i. & in authent. Jusjurandum, quod prxst. ab his. §. pen. coi. 2. tit. 3. Seu in jurejurando subjecto Nov. 8. JffOdie jurant se facturos, secundum quod eis visum fuerit justius & melius, exceptis defensoribus civitatum, qui jurant, omnia secundum leges, & jura se facturos. §. 1. Patroni autem 2 causarum , qui utrique parti suam praestantes auxilium ingrediuntur , cum lis fuerit contestata 3 , post narrationem propositam . & contradictionem objectam , in qualicunque judicio majore , vel minore , vel apud arbitros, sive ex compromisso , sive aliter datos, vel electos, sacrosanctis Evangelist tactis juramentum prxstent, Qiiod 4 omni quidem virtute sua emnique ope,quod verum pst justum existimaverint , clientibus suis inferre procurabunt: nihil studii relinquentes, quodsibipojjibile est: non autem creditastbi causa cognita , quod improbastt , vel penitus desperata, pst ex mendacibus allegationibus composta, ipstscientes pruden- tesque mala conscientia liti patrocinabuntur:sed ist Jicertamine procedente aliquid tale Jibi cognitum suerit, d causa recedent, ab hujusmodi communione sese penitus separantes, f Hocque subsecuto, nulla licentia concedatur spreto litigatori ad alterius Advocati patrocinium convolare: ne melioribus contemptis, improba advocatio subrogetur, f Sin autem pluribus patronis adhibitis, & juramento ab omnibus prxstito, quidam ex his causa procedente patrocinandum esse crediderint, quidam recusaverint: exeant quidem recusantes; volentes autem remaneant: causae etenim terminus manifestare poterit, qui timidius, quique audacius judicium vel reliquerunt, vel protulerunt: nec in hac parte litigatoribus danda licentia alios pro recusantibus subrogare. Dat. 4. Lai. April. LAMPADIO & ORESTE VV. CC. COSS. 530. 1;. Idem A. Juliano P. P. §Ancimus, omnes judices (sive in hac storentiffima civitate, sive in provinciis) si quando absens persona citata postea apparuerit, non aliter ei judicialem aditum revelare , sed omnem claudere ei judiciorum copiam, nisi ; prius omnia damna restituat ex hujusmodi vitio adversariis ejus inflicta, sive circa ingressus litis , five circa honoraria Advocatorum , vel alias causas , qux in judi- cio versantur: xstimatione 6 judicis quantitate eorum definienda ; (t. /. I. I. 32. §. 9. jf. de recept. qui urbitr. l.pen, §. pen.supr, derecept. arbitr. (2. Adde §. I. Inft. de pten. tcm. litig. (3. v. *■ I. infin. infr. de lit. contefi. (4. /. 2. pr.supr. de jurejur. proster calumn. (5. v. I. 13. §. 3. 4. 5 .supr. h. t. Nov. 53. c. 4. 18-c. 8. (6. Nov. 82. c. io. (7. /. ult. infr. de except. postquam juratum ab eo fuerit, qui fecit expensas, exeeutoribus negotiorum modis omnibus dispositiones eorum adimplentibus; Scituris judicibus nostris [& exeeutoribus ,] quod si hoc prxtermi- serint, ex sua substantia hujusmodi detrimentum lxsis resarcire compellentur, f Quod & in pedaneis judicibus observari censemus, licet non citati, sed requisiti litigatores mala conscientia abfuerint. Datum 10. Calend. Maji, LAMPADIO & ORESTE VV- CC. COSS. 530. In AUTHENT. de Judic. §. oportet, coi. 6. tit. ii. seu Novell. 82. cap. 10. pOst jusjurandum delatum ist prastitum non licet judici amplius ■* taxare. Sed ist st hodie prius judex taxaverit , ist ita fecundum quantitatem d judice taxatam juratum fuerit , non habeat licentiam judex minus , quam juratum suerit, condemnare. Sed st viderit judex neutrum litigatorum subdi debere rationi sumptuum propter negotii varietatem , sua sententia hoc declaret. 16. Idem A. Juliano P. P. A Pertiffimi juris est, licere litigatoribus judices delegatos , antequam 7 lis inchoetur, recusare : cum etiam ex generalibus formis Sublimiffimx tux sedis statutum fit, neceffitatem imponi, judice recusato, partibus ad eligendos arbitros venire, & sub audientia eorum sua jura proponere. Licet enim ex imperiali nomine judex delegatus est, tamen, quia sine 8 suspicione omnes lites procedere nobis cordi est, liceat ei, qui suspectum judicem putat, antequam lis inchoetur, eum recusare, ut ad alium curratur, libello 9 recusationis ei porrecto : cum post litem contestat.un neque appellari posse 10 ante definitivam sententiam , jam ltatueri- mus, neque recusari posse , ne lites in infinitum extendantur : eodem scilicet exeeutore necessitatem partibus per ordinarium judicem , & omne civile auxilium imponente, & arbitros eligere, & ad eos venire: & sic litem appetere, quasi arbitri fuerint ab imperiali culmine delegati. Quod, & si ab imperiali Majestate Judex delegatus non fit, sed ab alio culmine, obtinere censemus. Dat. 5. Calend.Maji, Constantinop. LAMPADIO & ORESTE VV. CC. COSS. ;zo. AUTHENT. ex Novell. 86. cap. 2. In AUTHENT. ut differentes judices audi, interpellant, allegatio. §. si vero contigerit. coi. 6. tit. i;.al. Coi. 9. tit. 10. seu Novell. 86. cap. 2. CI vero contigerit, aliquem sub jeci orum nostrorum in dubitationem habere judicem : jubemus sanctissimum Archiepiscopum, vel Episcopum locorum audire causam una cum claristimo judice ; ut ambo aut per amicabilem composttionem diffolvant, qiue dubia sunt, aut per annotationem in scriptis fallam , aut cognitionaliter judicent inter litigantes: ne provinciales recedentes d patria, ad longinqua trahantu r examina. Si autem judex Episcopo parere noluerit: Principi scribat, qui de eo judice sumet vindiciam. 17. Idem A. Joanni P. F. P. (''Erti juris est, quod concessa est etiam militaribus 11 hominibus ^ judicandi facultas. Quid enim obstaculi est, homines, qui ali— cujus rei peritiam habent, de ea re judicare? Cum sciamus , Sc militares Magistratus, & omnes tales homines per usum quotidianum jam esse approbatos: ut & audiant lites, easque dirimant, 8i prosili, & legis scientia hujusmodi altercationibus finem imponant. Datum Calend. Novemb. LAMPADIO & ORESTE VV. CC. COSS. 530. 18. Idem A. Joanni P. P. r)Um specialis judex, sive ab Augusta fortuna, sive a judiciali culmine in aliqua provincia, in qua incusatus degit, datus est: & una pars suspectum 12 eum sibi esse dicit: ne forte absente persona judicis, & in alia civitate ejusdem provincix commorante f compellatur longo itinere emenso recusationis libellum ei incusatus offerre : sancimus, fi quidem prxsto est Prxses provincix in illa civitate, ubi de ea re dubitatur , licere ei, qui suspectum sibi judicem eile dicit, ipsum Pr xsidem adire, & hoc facere in a ctis m a- adde/. 4. infr. dejurifd. (8- l. 47 -JF- h. t. (9- Adde/, ult. infr. eod.L9.pr.vers.quodst.ff. dclib.cauf. (10. /.4. infr, dejurifd. I. ult. infr. desent. est interloc. (11. /. 6. infr . de jurisd. Sst supr. de off. milit.jud. (12. v. I. 16.supr. h , t, M 3 nifestuw. Codicis Lib. i87___ nfestum Si autem non est moderator provincia in prxfato loco : b-eceidem apud Defensorem locorum, vel Duumviros municipales restis apud eos liabitis & celebrare, & judiccir. quidem eum recu- - f are . illico autem i, [id est] intra triduum proximum , sine ulla dilatione , compelli arbitrum , vel arbitros elicere , & apud eos Ktiqare : ne & datas judex removeatur , & alter non eligatur: electione videlicet arbitri , si variatum inter partes fuerit 2, simili modo, vei Pracfidis provinciae, si adest; vel defensoris locorum , vel Magistratuum municipii arbitrio dirimenda : & exeeutore negotii, cui mandata est hujusmodi causas examinatio, imminente : & statuta ab arbitris effectui mancipante, nisi fuerit provocatum 3 : tunc enim ipse, qui judicem antea dedit, qui suspectus visus est, appellatione trutinata, formam caulae imponat legitimam. Datum Id. Novemb. LAMPADIO & ORESTE COSS. 530. 188 T I T. II. DE SPORTULIS 4, ET SUMPTIBUS IN DIVERSIS JUDICIIS FACIENDIS, ET DE EXECU- TOBIBUS LITIUM. i. Imppp. GRAT. VALENT., & THEOD. AAA. ad Potitum Vicarium. OUifquis fuerit exhibitus usque ad negotii terminum ab eo ap- paritore, cui primum traditus fuit, observari eum decernimus : Si qua praesumptione fuerit haec mansuetudinis nostrx posthabita praeceptio, primiscrinio, qui jussa temeraverit, quinque librarum auri condemnatione multando. Dat. Calend. Jul. Mediolani , AUSONIO & OLYBRIO COSS. 379. Q Ui sacra pragmatica, aut edicta perferunt eorum, qui gesturi -sunt Magistratum civilem, aut militarem, quindecim solos Aureos ex provincia referunto, & nihil amplius; quod siplures recipiant, quadruplum reddant, non valentes ad fui defensionem proponere, quod ä volentibus id, quod amplius est, acceperunt. Sed huc usque generalis est constitutio : Postea vero propriam definit poenam contra Ducem Thebaidos, ad quem rescripta est, & eos, qui post hanc eundem adipifeentur Magistratum, nisi L transgressoribus legis definitam exegerint pcenam. 3. Iidem AA. Juliano PP. [YjMnibus] judicibus licentiam prxstamus, (sive his, quibus a nostro numine lites mandantur, Illustribus vel Spectabilibus vel Clarissimis, vel Togatis fori cujufcunque Prxfecturx, vel aliis -quibusque: vel his , qui ex nostris judicibus delegandas lites accipiunt) exeeutores si cessaverint, causas eis instructas offerre , & removere ab exeeutione eos , & alios idoneos supponere, vel etiam multis afficere: si quidem illustres sunt judices , usque ad fex solidorum summam: sin autem alii, usque ad tres tantummodo aureos: & ad judices, quorum interest, referre, quatenus militia exuti poenas luant corporales. Nostris autem amplissimis judicibus licentia sit, & majores poenas, & corporales maculas exeeutoribus imponere , si male fuerint circa lites versati : ut sciant, non esse causas A se deludendas, nec lucri gratia aliquod eis vitium imponendum. Dat. Calend. April. LAMPADIO & ORESTE COSS. 530. 4. Imp. JUSTINIANUS. * TS, cui commisse sunt publica aut privata commoditates, (senten- A tix, aut jussiones forte hoc loco) ä Principe , vel aliquo illustrissimorum Magistratuum, conveniat quidem reum, & priusquam insinuet illi hujusmodi jussiones, (interdum enim oportet ea*ignorari) neque consuetas sportulas accipiat ab ipso, neque exigat ipsum, nisi exemplum divina, aut maxima jnffionis ediderit ipso , ex qua commonuit ipsum, f Si vero alterius cujuspiam 'MBgisttatus publicam aut privatampraceptionem habet, autPra- ' Iulis ejus loci, ne exigat conventum, neque consueta accipiat; ni- ,siihfinuaverit prius Prasidi provincia, ut inde possint assumere exemplum hi, qui conventi sunt, & libellus eis edatur, aut inscriptio , in criminalibus. Si vero non observatis his conventionem obtulerit, aut consueta exegerit exeeutor, liceat convento repellere eum. §. 1. Neque vero pratextu fidejussionum fine causa (1. v. /. 3. supr, de errore advoc. (2. Adde/. 17. §. 6.js. de re- ctjit. qui arbitr. (3. Vide tamen l. q.ff. qui satisdare. (4. Nov. 17. c. 3. Nov. 8r. c. 7. Nov. 123. c. 27. 28. /. 25. §. 2. Sed hodie. Auth. Generaliter.supr. de episcop. (si der. I. ult. damno adficiantur provinciales ab exactoribus, vel pro constiti! tione procuratoris : sed si quidem immobilem possessionem ha! bent, juratoriam emittant scripturam; si vero non habent, fide! jussorem usque ad quinquaginta auri libras praftent, indemnita! tis gratia, f Controversia autem orta de persona fidejussorii' vel de tenore juratoriae cautionis: apud Episcopum civitatis & Patrem & Ecdicum , seu defensorem, ea dirimatur, necessitatem habente exactore accipere idoneum ab iliis judicatum fidejussorem , aut cautionem acceptam. Si vero ex divina jussione aut maxima praeceptione moneatur omnimodo iplam personam abducere , nec ipsam fidejussori credere, tunc liceat ipsi non accipere fidejussorem , sed ducere personam sine damno , & cum omni moderatione, t Deo veto amabilis locorum Episcopus, siDermi- lerit conculcari legem, aut non minatus fuerit adversus transgressorem , & Dei offensionem incurrat, & Imperialem experietur animi motum. Similiter vero & Prxses provincix si negligat legem, &carebit Magistratu, & publicatus in perpetuum relegabitur. §. 2. Ne accipiant autem exactores, qui edunt libellos aut inscriptiones & conventiones, aut instrumenta, ultra quam sequente constitutione permissum est solatii loco, aut, si transgressi fuerint, subjaceant ejus poenis. V. ***. Dat. Cal. Jun.C. P. DN JUSTINIANO perp. A. 3. COS. S 33 - TIT. III. DE PEDANEIS ; JUDICIBUS. 1. Imp. GORDIANUS A. Vicariis. pRoc.iratori nostro non vice Prxsidis agenti 6, dandi judices intet L privatas personas non competere facultatem , manifestum est: & ideo fi (ut allegastis) inter privatas personas is, cujus memini- stis, arbitros dandos putavit: sententia ab eis prolata, nullo jute subsistit. PP. Cal. Febr. ATTICO L PRiETEXTATO COSS. ' 4j ' *. Impp. DIOCLETIANUS & MAXIMIANUS AA. & CC. Vicariis. pLacet nobis , Prxsides de his causis, in quibus, quod ipsi non possent cognoscere, ante hac pedaneos judices dabant, notionis sux examen adhibere : ita tamen, ut, si vel propter occupationes publicas, vel propter causarum multitudinem omnia hnjusmqji negotia non potuerint cognoscere , judices dandi habeant potestatem. Quod non ita accipi convenit, ut in his etiam causis, in quibus solebant ex officio suo cognoscere, dandi judices licentia eis permissa credatur. Quod usque adeo in Prxfiduni cognitione retinendum est, ut eorum judicia non diminuta videantur: dum tamen , & de ingenuitate 7 , super qua poterant etiam ante cognoscere, & de libertinitate 8 Prxsides ipsi dijudicent. Dat. 15. Cal. August. CC. COSS. 294. 3. Exemplum sacrarum literarum eorundem AA. & CC. ad Serapionem. pLacet, ut judicibus (si quos Gravitas tua disceptatores dederit) insinues, ut delegata sibi negotia lata sententia terminent: nec in his causis, in quibus pronunciare debent, & possunt, facultatem sibi patere remittendi ad judicium'Prxsulale, cognoscant: maxime cum , & si judicatio alicui litigatorum parti injusta videatur, interponendx provocationis potestas ä sententia ex omni causa prolata libera litigatoribus tribuatur. Dat. 8. Cal. Aptu. Antiochia , CC. COSS. 294. 4. Iidem AA. L CC. Firmino. pLacuit, quoties pedanei judices dati, post litem contestatam, vel ad aliud judicium necessario diriguntur, vel publici utilitatis ratione in alias provincias proficiscuntur, vel diem obierunt, atque his rationibus negotiis coeptis finis non potuit adhiberi; alium in locum eorum judicem tribui, qui negotium examinet : ne, hujusmodi casibus intervenientibus, impedimentum aliquod in persequendis litibus afferatur. Dat. 10. Cal. TYBERRI « MAXIMO COSS. 29;. n ;. Imp. JULIANUS A. Secundo PP. \4Uxdam sunt negotia, in quibus superfluum est, Moderatorem infr. defruti. U Ut. expetis. I. ult. in sin. infr. de frivil. sebokf. (;- 'Nov. 82. c. ;. /. ult.supr. ubi esi apud quem reftit. (6- »•p 3 ‘ §- i.js. de appeUat. (7. Adde l. 32. §. 7. de reeept. q“i arl,ttr ‘ (8- l. 6. infr . de reb. «rei. 1.1. infr . de Ubertis Isi eor. lib. expeto* *87 Codicis Lib. ITT. Tit. II. III, m de Edendo, pag. 117. ¥ 1. r. de Edicto Divi Hadriani tollendo. 461. * 6. zz. de Emancipationibus liberorum. 641. * 8- 49. de Emendatione Codicis D. Juitiniani. 4. - - - propinquorum 678- * 9. IJ. - - - fervorum. <>78- * 9• rade Eo, qui pro Tutore negotia geffit. 386. ¥ 45. de Episcopali audientia. 91. * 1. 4. de Episcopis & Clericis, r;. * 1. Z. de Equefiri dignitate. 8ZI. * 12. 32. de Erogatione militaris annonte. 8Z8. ¥ 12. 38. de Errore Advocatorum. 147. * 3. 10. Calculi. 138. * 5. 9. Etiam ob chirograph. 614. * 8- 27. - - per Procuratorem. 172. * 2. 49. de Evictionibus. 634. ' 8. 49. de Eunuchis. 292. * 4. 42. de Exactoribus tributorum. 721. * 10. 19. de Exceptionibus seu pnescript. 620. * 8- ;6. de Excoctione & translat. S42. * 12. 39. de Excusationibus artificum. 796. * 10. 64. - - - munerum. 747. * 10. 47. Tutorum & Curat. 399. * 9. 62. - Veteranorum. 399. * 3. 63. Ex delictis defunctorum. 230. * 4. 17. de Executione rei judicati. 363. * 7. 33. de Executoribus & exactoribus. 860. *12. 6 t. de Exhibendis & transmittendis reis. 663. * 9. z, ad Exhibendum. 231. * Z. 42. de Expensis Imiorum publicorum. 779. * n. 41. Ex quibus causis infam, irrog. 147. " 2. 12 i 89 Qui pro sua jurirdifiion s judices dare, &c, 190 1 de Edendo, pag. 117. * r. i. de Edicto Divi Hadriani tollendo. 461. * 6. 33. de Emancipationibus liberorum. 642. * 8- 49- de Emendatione Codicis D. Justiniani. - - - propinquorum 67$. * 9. 1$. - lervorum. 678. * 9- 14- de Eo, qui pro Tutore negotia gessit. 386. * 5. 4;. de Episcopali audientia. ;r. * 1. 4. de Episcopis & Clericis, r;. * I. 3- de Equestri dignitate. 8Zi. * ir. 32. de Erogatione militaris annona:. 838- ¥ 12. Z8. de Errore Advocatorum. 147. * 3. 10. - - Calculi. 138. * r. Etiam ob cbirograpb. 614. * 8- 47- - - per Procuratorem. 174. * s. 49. de Evictionibus. 634. * 8. 4;. de Eunuchis. 292. * 4. 42. de Exactoribus tributorum. 721. * 10. 19. de Exceptionibus seu prsscriot. 620. * 8- 36. de Excoctione & translat. 842. *12. 39. de Excusationibus artificum. 756. * 10. 64. - - - munerum. 747. * 10. 47. - - - Tutorum & Curat. 399; * ;. 64. - - - Veteranorum. 3^9. * 65. Ex delictis defunctorum. 250. * 4. 17. de Executione rei judicatae. 563. * 7. 53. de Executoribus & exactoribus. 860. *12. 6r. de Exhibendis & transmittendis reis. L63. * 9. Z. ad Exhibendum. 231. * 3. 42. de Expensis ludorum publicorum. 779. * u. 41. Ex quibus causis infam, irrog. 147. * 3. 13. s i§9 Qui pro sua jurisdictione judices dare, &c, 190 expestare provincis: ideoque pedaneos judices (hoc est, qui negotia humiliora 1 disceptant) constituendi damus Prssidibus potestatem. Dat. 5. Cal. August. Antiochia, MAMERTINO & NEVITA COSS. Z6-. T I T. IV. QUI PRO SUA JURISDICTIONE JUDICES DARE, DARIVE POSSUNT. 1. Impp. THEOD. & VALENT. AA. Cyro PP. TN causarum delegationibus illud consultissime prxeipimus ob- 1 servari, ut ita valeant, si ad jurisdictionem pertineant delegantis. Quod si quis alienx jurisdictionis causam crediderit delegandam , nec prxeepto cognitorem datum patientiam accommodare censemus. Et si contra leges obtemperaverit deleganti : omnia, qux ab ea delegatione geruntur , ita pro infectis haberi praecipimus, ac si ipsi, qui delegaverant, aliens jurisdictionis judices resedissent: ut ne appellandi quidem necessitas victis adversus eas sententias imponatur. [ Haec teneant, nisi judices a nobis specialiter delegantibus r dati , aliis causas delegaverint judicandas: nam his delegantibus, nullo personarum causarumve habito tractatu , appellationum ad eos jure judicia remeabunt. Datum 13. Calend. Januar. VALENTINIANO A. & ANATO- LIO COSS. 440. T I T. V. NE QUIS IN SUA CAUSA 3 JUDICET VEL JUS SIBI DICAT. 4 I. Imppp. VALENS, GRATIANUS & VALENTINIANUS AAA. ad Gracchum Praefectum Urbi. QEnerali lege decernimus, neminem sibi esse judicem , vel jus u sibi dicere debere: In re enim propria iniquum admodum est, alicui licentiam tribuere sententiae. Dat. Calend. Decembr. VALENTE 6 . & VALENTINIANO 2. AA. COSS. 378. T I T. VI. QUI LEGITIMAM PERSONAM [STANDI} IN JUDI- CIIS HABEANT, VEL NON. i. Imp. GORDIANUS A. Candidx. CI, cum esses pupillaris aetatis, sine; tutoris auctoritate cum 0 adversario tuo consistens, Praeses provincis adversus tspronuntiaverit : minime auctoritate judicati nititur, quod statutum est. Dat. Id. Dec. GORDIANO A. & AVIOLA COSS. 240. 2. Impp. DIOCLETIANUS & MAXIMIANUS AA. & CC. Gemachs. IN rebus, qus privati judicii qusstionem habent, sicut pupillus 1 tutore auctore & agere & conveniri potest, ita & adultus curatore consentiente litem, & intendere, & excipere debet. Dat. 9. Cal. Jan. CC. COSS. -94. 3. Impp. HONORIUS & THEODOSIUS AA. Juliano 2. Proconsuli A fries. Momentanes 6 possessionis actio exerceri potest per quamcunque personam: Sub colore autem adipiscends possessionis obreptitia petitio alteri obesse non debet: maxime, cum absque conventione persons legitim s initiatum jurgium videatur. Nihil autem opitulatur conventio circa minorem habita, cum id rectius circa curatorem debuerit custodiri. Datum 2. Non. Martii, Reventi*, CONSTANTIO & CONSTANTINO COSS. 339- T I T. VII. UT NEMO INVITUS AGERE VEL ACCUSARE COGATUR. i. Imp. DIOCLET. A. Camerio. INvitus 7 agere , vel accusare 8 nemo cogatur. Dat. Id. Octob. ± CARINO 2. & NUMERIANO COSS. 282. _ •" T I T. VHL ——— DE ORDINE 9 JUDICIORUM. 1. Impp. SEVERUS & ANTONIN. AA. Marcellins , & aliis. A Dite Prsfidem provincis, & ruptum esse testamentum Fabii Prsfentis, agnatione 10 filii docete: neque enim impedit notionem ejus, quod status qusstio in cognitione vertitur, etsi super status causa cognoscere non 11 poffit: pertinet enim ad officium judicis, qui de hereditate cognoscit, universam incidentem 11 qusstionem , qus in judicium devocatur, examinare : quoniam non de ', sed de hereditate pronunciat. Dat. 13. Cal. Decembri GETA & PLAUTIANO COSS. 204. 2. Imp. ANTONINUS A. Magnills. CI qusstio tibi generis ab his, quos fratres patrueles esse dicis , 0 non Hat, adito Prsside [ provincis, ] & accepto familis erci- scunds judicio, experire. Quod si de ea re qusstio erit : prius de nativitatis veritate fecundum juris Formam qusri, idem Vir clarissimus curs habebit. PP. 10. Cal. August. ANTONINO A. 4. & BALBINO COSS. 214. g. Impp. VALERIANUS & GALLIENUS AA. Demetrio. QUm civili disceptationi principaliter motx qusstio criminis incidit, vel crimini prius institute civilis saufa adjungitur: potest judex eodem tempore utramque 13 disceptationem sua sententia dirimere. PP. Nonas * GALL. A. ;. & FAUSTINO COSS. 263. 4. Imp. CONSTANTINUS A. ad Calphurnium. _ Q Uoniam civili disceptatione intermissa, sspefit, ut prius de 'Crimine judicetur; quod, utpote majus, merito minori prs- fertur, ex quo criminalis qusstio quocunque modo cessaverit, oportet civilem causam velut ex integro in judicium deductam distingui : ut finis criminalis negotii ex eo die, quo inter paries fuerit lata sententia, initium civili qusstioni tribuat. Dat. Id. Marh. NEPOTIANO L FACUNDO COSS. 336- T I T. IX. DE LITIS 14 CONTESTATIONE, r. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Valenti. TJEs in judicium dedtictabion videtur, si tantum postulatio sim- *■'" plex celebrata sit, vel actionis species ante judicium reo coni ta. i; Inter litem enim conteflatam & editum ailionem permultum filterest. Lis e nim tunc contestata videtur, cum judex per narrationem negotii causam audire coeperit. Dat. Cal. Septembr. SEVERO 3. & ANTONINO A A. COSS. 201. In AUTHENT. d» exhib. & introd. reis. §. Sancimus, coi. 5. tit. 8. al. 9. seu Novell, fj. eap. 3. f\FJeratur ei, qui vocatur ad judicium, libciius : eff exinde prabitis' sportulis, est data fidejujstone, viginti dierum gaudeat induciis: quibus deliberet, cedatnean contendat: aut judicine alium adjbciari petat, vel recuset eumnisi ille Jit is, quem ipse alio recusiiajam petierit. f Denique p rasen s interrogetur, an hoc tempus litis transierit: quod non modo ex ipffus respoiifionc, sed etiam ex libelli subscriptione manifestetur : quam in initio facere debet. Lttis ergocontestatio contra hoc indultum 'habita , pro-nihilo habenda est. (1. v. Nov. $2. e. f. (:. v. I. ;. supr. de judic. (3. h m.ff. de jv.risdicl. I. ff. quod met. catis 1. p. ff'. de recept. qui arbitr. I. r. §. z.ff. quod legator, adde l. 5 . js. de injur. I. ult. §. 2. infr. ubisenat. vide tamen l. 54. infr. de decnr. I. 77. f. it judic. (4. Adde i. 9. infr. de teftib. ($. 1.1. infr. h. 1.1. 6. §. 5 .ff de confejs. (6. I. 8. infr. unde vi. (”• v. I. 4. infr. de usur. pupiil. /.20. infr. de pignerib. i. §. ult. J ff. de doli mali is met. except. vide tamen /. ?. infr. de ingeti. I. 6 infin.ff. de ncg. gest. {%. I. xq.ff. de acetis (9. Adde Lib. 7. infr. tit. 19. (10. v. /. l.ff. de tuiuft. rupe. (ir. Imtno vide /. 5. infr. de or.l. cognit. (12. I. I .supr. de off , reci. prov. (13. d. I. I. I. 11. infr. ad leg. Corn. desals. (14. Adde Lib. 1 .supr.. tit. 20. (i;. V. Xov. 53, c. 3. §. 2. /, 14. §. I .supr. de judic,- in I9i Codicis Lib. III. Iit. X. XI. XII. In AUTHENT. de executoribus. §. i. coi. 7. tit. 8- al. r. seu Nov. 96. cap. 1. dixi obnoxium., _ . scilicet ve 1 intra duos menses litem conteitatimim, vel omne da jnnumei, qui convenitur, contingens restituturum in duplum , cautione tamen non transcendente triginta sex aureos. _ ' TIT. X. DE PLUS PETITIONIBUS. 1. ljup. ZENO. 1 92 1 tium instructionis exhibenda postulatum dari convenit. Quod hae 1 icu n»v. yu. v „ r . .. ! ratione arbitramur este moderandum : ut, fi ex ea provincia, ubi r ThpUmn vero non alias acior dirigat, nisi prius & in ipsum, quem j lis agitur, vel persona, vel instrumenta poscainur, non amplius, jL /t;v ; „hnoxium, jjf in negotii exccutorem exponat cautionem, se qua.11 tres mentes indulgeantur : si vero ex cr>ntin en i’ iii:s provin- " " ’ ' 'ciis: fex menses custodiri, justitia; est. In transmarina6 »utem dilatione, novem menses computari oportebit. | Quod ita consti- tutum judicantes sentire debebunt, ut bac ratione nnn sibi concessum inteliigant damse dilationis arbitrium , sed eandem dilatio- nem, si rerum urgentistima ratio flagitaverit, & necellitas deside- ratx instructionis exegerit, 11011 facile amplius, quam semel 7 nec ulla trahendi arte sciant elfe tribuendam. Dat. 15. Cal. April! 2514. 2. Imp. CONSTANT. A. ad Ursum Vicarium. CI quando quis Rescriptum ad extraordinarium judicem reporta- 0 verit: dilatio ei penitus deneganda est. Illi autem, qui in judicium vocatur , danda est ad improbanda precum mendacia, vel proferenda aliqua instrumenta, vel testes : quoniam instructus elfe non potuit , qui prmter spem ad alienum judicium trahitur. Dat 11. Nui. Mart. VOLUSIANO & ANNIANO COSS. 314. In AUTHENT. de exhib. & introd. reis. §. 1. coi. 5. tit. z. al. tit. 6. Novell. 53. cap. 1. O Uoi sieri non debet, nisi acior satisdederit,certam promittens quiit. tit at em si\daturumsi litem non exequatur: autexequensnon vincat causam. Si igitur post tempus «se constitutum intra decem dies reo präsente non occurrat: dimittatur 8 retis,£xuc(o eo, quod pqomiffum est, esifi quid circa litem plus impendisse cum taxatione judicis juraverit. Z. Idem A. Profuturo Praefecto Pannoniae. Cive pars, sive integra dilatio fuerit data : eo usque judicis officium conquiescat, donec petiti temporis defluxerint curricula. Feriae autem sive repentinae 9, sive solennes sint, dilationum temporibus non excipiantur, sed his connumerentur. Dat. 7. Id.Febr. Sirmii , LICINIO ;. & CRISPO COSS. 318. 4. Idem A. ad Catullianum Proconsulem Africae. riMnis actor sive masculus,sive foemina ante definitam dilationem CC. COSS. debiti agens , & per hoc reum damno afficiens , aliud tantum expectet tempus, nullam usuram in medio accipiens, quantum ipso praevenire definitum solutioni diem conatus est: & hoc vero tempore elapso, non aliter agat, quam si impendia primae instantis circa litis pnemonitionem facta, adversario solvat. §1. Sivero tutores, aut curatores tempore, aut quantitate in plus enisi fuerint exigere, eorum, qui suce curae commissi sunt debitores in nullo laedantur, ut qui sub aliorum tutela & cura sint: sed ipsi tutores & curatores agnoscant subinde contingens damnum, tz. 2. Qui vero hereditarias res petunt, aut rationes tutese, aut curae exigunt, & qui contra minores, aut majores de negotiis gestis, (seu de gesta) intendunt, aut deposita ab aliis data exigunt, ut eorum, qui deposuerunt , successores facti, nihil ex plus petitione damnificentur, vcluti qui justam habeant ignorantis causam, t Tunc vero is, qui plus petit, damnificetur, quando manifeste convictus fuerit per avaritiam delinquere. §. Z. Si vero quis minus, quam revera sit, taxaverit suam litem , nec ad hoc refpiciat judex, sed in veram quantitatem calculum ferat. 2. JUSTINIANUS A. * ^Enonis Divae memoris vestigiis insistentes, praesenti lege decer- ^ nimus ; ut quicunque ante 2 tempus debitum exegerit, tanto tempore ultra constitutum tempus manifesta plus petitione sine usurarum acceptione expectet: nec tunc agere ante potest, quam omnia damna parti diversie restituat. Tutores vel curatores talia perpetrantes, ipsi damnabuntur: exceptis his, qui res hereditarias petunt, aut rationes tutese, vel cura , sive negotiorum gestorum agunt contra minores, seu majores , vel qui depositum repetunt, quasi ex successione. §. I. Qui autem minus 3 petit in judicio, in nullo seditur. §. 2. Si quis vero majorem, quam sibi debetur, quantitatem in libello conventionis inseruerit, in 4 triplum parti adverse restituere compellatur, quicquid ex hac causa sportularum nomine executoribus amplius dedit. CI quis actor in misse ä se libello, majore quantitate inserta , ma- O joris damni causa fuerit ei, quem in jus provocat: in triplum reddat damnum, quod propter eum passus fuerit adversarius. Vera autem quantitas actionis intelligatur, in quam judex tulerit sententiam. Z. Imp. JUSTINIANUS A. Joanni P. P. ("ADiosas contrahentium calliditates amputare properantes, cense- mus: Ut si quis, certa quantitate sibimet debita , super ampliore pecunia per dolum & machinationem cautionem exegerit, & ad judicium debitorem vocaverit: si quidem ante inchoatam litem calliditatis eum poeniteat, & debiti veram quantitatem confessus fuerit, nullo eum dispendio praegravari: sin autem liti pnebuit exordium, & in certaminibus negotii permanens arguatur de adjecta falsa quantitates non solum ea, sed etiam toto debito eum fraudari : transactionibus scilicet & secundis confelfionibus sive insinuatae sint, sive non, etiam in hoc casu suam obtinentibus firmitatem : talibus enim cautionibus hoc objicere non oportet. Dat. 1;. Cal. Novemb. LAMPADIO & ORESTE VV. CC. COSS. 530. TIT. XI. DE DILATIONIBUS. ; i.'Impp. DIOCLET. & MAXIMIAN. AA. & CC. dicunt : OUoniam plerumque evenit, tit judex instrumentorum vel perfo. ^ narum gr atia dilationem dare rerum neeelsitate cogatur; fpa. - (1- §• 33- Inst- de aci. (2. v. 1. 1. infr. de condici, ex lege. v3- §• 34- Inst. de ailion. (4. d. §. 33. in sin. (S- Lib. 2. D. 12. §. 10. ii. Inst. de except. (6. I. 7. infr. b. t. V7* <• 7* »• ult. j}. deferiis . (8. Adde l. 13. §. a.fupr. dejudic. A Procedente Judice dilationem non convenit postulari, etiamsi ^ utraque parte prmsente tribuatur: cum non alias, nisi causa cognita, indulgeri queat: & cognitio cause non interpellatione plenaria, sed considente magis Judice legitime colligatur: ut,liforte dilationis petitio fuerit improbata, suscepta questio per sententiam judicis dirimatur. Dat. 5. Id. Febr. Sirmii, LICINIO 5. & CRISPO COSS. 318. 9. Idem A. ad Maximum Prsefectum Urbi. r'Um ä nobis fuerit ad appellationem consultationemve reseri- ^ ptum: sive sit primo judicio petita dilatio, & ea tributa non sit; sive ne petita quidem : eam darecuiquam non licebit, eadem ratione , qua ne in judiciis quidem 10 cognitionum nostrarum dilatio tribui solet. P. P. Ronue , 8- Calend. April. FROBIANO & JULIANO COSS. 322. 6. Imppp. CONSTANTINUS, CONSTANTIUS & CONSTANS, AAA. ad Petronium Vicarium Africa:. TNter privatos & fiscum si aliqua lis mota fuerit: utrique parti pe- A tendse dilationis per defensores suos copia deneganda non est, si hoc commoditatis ratio postulaverit. Dat. ;. Idib. April. Aquilej*, ACYNDINO & PROCULO COSS. 340. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. Mefiase P. P. . ATEc de statu ac patrimonio litigantibus in transmarina 11 etiam dilatione mensium novem spatia egredi concedatur. Dat. 0. Cal. Dec. EUTROPIO & THEODORO COSS. 399- 1. AA. T I T. XII. DE F E R I I S. 12 Impp. CONSTANTIUS, & MAXIMIAN. SEVERUS & MAXIMIAN. Nobb. CC. Verino. , . , V^JJoniam consulis , an similis observantia I n obis adpmendarnm i, infr. de rtl «• (9. v. 1. 26. §. 7-jj'- ex quib. cauf. major, tion. (ii. I. l.fupr. h. t. (12. Lib, r. D. 12. Nov. Leon. 54. (10. I. fcrif 194 193 De jnrifdiftione omnium Judicum, &c. feriarum, quae rebus Feliciter gestis proveniunt, ad appellatio-f mtm quoque tempora porrigenda sit, Verine chariffime : rescribi > placuit experientis tus, ut in causis provocationum jugiter , &' sine additamento hujiisinodi dierum tempora scias servari debere , & supradictorum dierum [observationi] in appellationum causis minime fieri adjectionem. s. Imp. THEOD. A. Viceno. ' JJT in die Dominico i emancipare ac manumittere r liceat, re-; liqus causis, vel lites quiescant : & ä die octavo Calendarum Julii usque in decimum Calendarum Septembris agendarum causarum tribuatur licentia. A decimo autem Calendarum Septemb. usque in Idus Octobris vindemialis seria concedatur. Sanctum quoque diem Paschs 3, & diem Natalis 4 Domini, & Epiphanis , septem qui prscedunt & septem qui sequuntur, fine strepitu volumus observari. Et quod contra hoc factum fuerit, omnibus modis irritatur. 3. Imp. CONSTANT. A. Elpidio. QMnes judices ; , urbansque plebes, & cunctarum artium ossi- ^ cia venerabili die Solis quiescant. Ruri tamen 6 positi agrorum culturx libere licenterque inserviant: quoniam frequenter evenit, ut non aptius alio die frumenta sulcis , aut vines scrobibus mandentur, ne occasione momenti pereat commoditas coelesti provisione concessa. Dat. Nonis Mart. CRISPO a. & CONSTANTINO 2. COSS. 341. 4. Idem A. ad Severum. A Nullo judice 7 praesumi [ debet, ] ut auctoritate sua Ferias ali n - quas condat. Nec enim Imperiales ferias vocari oportet, quas administrator edixerit: ac per hoc, si nomine eximuntur, etiam fructu carebunt. Dat. Id. April. Sirmii. * ;. Imppp. VALENT. VALENS L GRAT. AAA. ad. Olybrium. pUblicas ac fiscales causas tua sinceritas etiam feriatis geminis'8 L mensibus, hoc est, sine aliqua intermissione, distinguat. §. 1. Pistoriis quoque causis iisdem diebus ratum in futurum examen exhibebit. Dat. 4. Nonas Maji, Tiberiade, VALENTINIANO N. P. COS. 36*. 6. Iidem AAA. Luciano Vicario Macedoniae. - QUadraginta diebus, qui auspicio ceremoniarum Paschale tem- >c-pus anticipant, omnis cognitio inhibeatur criminalium quaestionum. Dat. Cal. Aprilis, Theffalonica. * 7. Imppp. VALENT. THEOD. L ARCAD. AAA. Albino Prsfect. [ Urb. ] (VMnes dies jubemus esse juridicos. Illos tantum manere seria- ^ rum dies fas erit, quos geminis 9 mensibus ad requiem laboris indulgentior annus excepit: sstivos fervoribus mitigandis : & autumnos fructibus decerpendis: Calendarum quoque Januariarum consuetos dies otio mancipamus. His adjicimus Natalitios dies-urbium maximarum Roma, atque Constantinopolis : in quibus debent jura differri, quia & ab ipsis nata sunt. Sacres quoque Pascha 10 dies , qui se,'teno numero vel prxcedunt, vel sequuntur. Dies etiam Natalis, atque Epiphaniarum Christi, & quo tempore commemoratio Apostolicae passionis totius Christianitatis magistra a cunctis jure celebratur : in quibus etiam prsdistis fan- ftiffimis diebus neque spectaculorum 11 copiam referamus, f In eadem observatione numeramus & dies 12 Soiis ( quos Dominicos rite dixere majores ) qui repetito in fele calculo revolvuntur : in quibus parem necesse est habere reverentiam: ut nec apud ipsos arbitros, vel ä judicibus fiagitatos , vel sponte electos , ulia sit cognitio jurgiorum. Nostris etiam diebus , qui vel lucis auspicia , . vel ortus imperii protulerunt In quindecim 13 autem Paschalibus diebus compulsio annonaria Functionis, & omnium publicorum privatorumque debitorum differatur exactio. Dat. 2. Id. Aug. Roma, TIMASiO & PROMOTO COSS. 389- _ (1. v. I. 3. /. 7. vers. in eadew. I. ait. §. 1. infr. b.t. adde/. 9. supr. deepiscop. aud. (2. /.8. infr. b.t. (3. 1 . 6. 1 . 7. vers Sacros. I. 8- infr. eod. adde l. %.supr. de episcop. aud. (4. 1 . 7. vers. Dies etiam, infr. h. t. (9. Nov. Leon. 54. (6. Immo vide d. Nov. (7 Vide tamen l. 7. pr. Jf. de off. froconf. I. $.ff, h. t. (%. I. 7. irfr. eod. (9. 1. 5 .sufr. eod. (10. v. /. 2. supr. eod. . (11. /. ult. §- I. infr. eod. (12. /. 2. I. 3. supr. eod. (13. L 8. infr. eod. (14. 1. 7. insin.supr. eoi. (1;. I. 2.supr. eod. (16. L %.supr. de Tom. II. 8. Iidem AAA. Tatiano P. P. ^Ctus omnes, seu publici sunt, seu privati, diebus 14 qniiide- 1 cim Paschalibus conquiescant, f In his tamen & emancipandi, & manumittendi 15 cuncti licentiam habeant: & super his asta non prohibeantur. Dat. Calend. Januar. ARCADIO A. r. & RUFINO COSS. 392. 9. * Graea Constitutio. Ejus epitomen restituit Ant. Augustinus. Quia tamen is putat eam potius ejje epitomen l. 3. Latina supra de episcopali audientia , est nos idem arbitramur , ideo eam pratermifimus. 10. Impp. HONOR. & THEOD. A A. Anthemio P. P. pRovinciarum Prafides moneantur, ut in quxstionibus latro- L num 16, & maxime Isaurorum 17, nullum quadragesima [tempus] nec venerabilem Pascha diem existiment excipiendum : ne differatur sceleratorum proditio consiliorum, quae per latronum tormenta quarenda est: cum facillime, & in hoc summi Numinis speretur venia , per quod multorum salus & incolumitas procuratur. Dat. ;. Calend. Mart. BASSO L PHILIPPO COSS. 4°S- 11. Impp. LEO L ANTHEMIUS A A. Arnusio P. P. TNles festos Majestati altisisimx dedicatos, nullis volumus volupta- tibus occupari, nec ullis exactionum vexationibus profanari. §. i. Dominicum itaque diem ita semper honorabilem decernimus, & venerandum, ut h cunctis exeeutionibus excusetur: nulla quemquam urgeat admonitio: nulla fidejussionis flagitetur exactio, taceat apparitio: advocatio delitescat: sit ille dies a cognitionibus alienus: praeconis horrida vox silescat: respirent ä controversiis litigantes, & habeant Foederis intervallum : ad sese simul veniant adversarii non timentes, subeat animos vicaria poenitudo: pacta conferant, transactiones loquantur. Nec hujus tamen religiosi diei otia relaxantes, obsccenis quemquam patimur voluptatibus detineri. Nihil eodem die sibi vindicet scena 18 theatralis , aut Circense certamen, aut ferarum lachrymosa spectacula : &, si in uostrui: ortum, aut natalem celebranda solennitas inciderit, differatur. Amissionem militiae, proscriptionemque patrimonii sustinebit, si quis unquam hoc die festo spectaculis interefle, vel cujuscimque judicis apparitor , praetextu negotii publici, seu privati, hxc , qux hac lege statuta sunt, crediderit temeranda. Dat. Id. Ue- cembr. Contnntiuop. ZENONE & MARTIANO COSS. 469. T I T. XIH. DE JURISDICTIONE 19 OMNIUM JUDICUM, ET DE FORO COMPETENTI. i. Imp. ANTONINUS A. Severo, & aliis. ^On quidem fuit competens judex Procurator noster in lite pri- vatorum : sed, cum ipsi eum judicem elegeritis;o, & is consentientibus adversariis sententiam tulerit, intelligitis, vos acquiescere debere rei ex consensu vestro judicatae : cum & Procurator judicandi potestatem inter certas habeat personas: & vos incon- gruum eum esse vobis judicem scientes, tamen audientiam ejus elegistis. Quod & in aliis similibus judicibus , tam in actionem proponentis , quam in exceptionem opponentis persona locum habebit. Datum 2. Id. Januar. MESSALA & SABINO COSS. 215. 2. Impp. DIOCLET. & MAXIMIAN. AA. Alexandro. J Uris ordinem converti postulas, ut non actor :i rei forum, sed reus actoris sequatur: nam ubi domicilium reus habet, vel tempore contractus habuit % licet hoc postea transtulerit, ibi tantum eum conveniri oportet. Dat. 6. Id. Octobr. * ■p 3. Iidem AA. Judxx. TRivatorum consensus judicem 22 non facit eum, qui nulli prsest episcop. aud. (17. v. /. ult. infr. ai leg. Jul. de vi pubi, {st priv. [18- /■ 7 .supr. b. t. (19. Lib. 2. D. r. (20. l. 14. l. 18. ff- b. t. I. l.ff. dejttdic. l. 2%. ff. ad municip. I. 29. supr. de paci. (21. /. infr. h. 1.1. ult. infr. ubi inremaäio. I. un. infr. ubi de bered. /. 2. infr. ubi de crini. I. 3. infr. ubi causa status. (22. I. I. f. dejudic. vide tamen l. is. f. b. 1 . 1. 29. supr. de paU. I. 51.supr. de episcop. aud. N judicii,: 19 ? Codicis Lib. III. Tit. XIII. usque XVIII. indicio r nec, quod is statuit, rei judicat* continet auctoritatem. Bat 6 Cal. «Januar. A Ai COSS. 293. 4. Imp. CONSTANTINUS A. ad universos provinciales. ■paEmo post litem contestatam ordinaris 1 sedis declinet examen : nec [prius] Praefecti praetorio , aut Comitis Orientis , vel al- terius Spectabilis judicis imploret auxilium : sed appellatione legibus facta ad sacrum auditorium veniat. Dat. Calend. Octobr. BASSO & ABLABIO COSS. 331. Impp. ARCADIUS & HONORIUS A A. 1 Vincentio Prsefecto praetorio Galliarnm. TN criminali negotio rei 2 forum accusator sequatur. §. 1. Is vero , qui suam causam , sive criminalem , live civilem , sine scelesti oraculo, in vetito vocavit examine , aut executionem poposcit militarem : actor quidem propositi negotii actione multetur: leus vero pro condemnato habeatur: & Tribuni sive Vicarii capitalem sibi animadversionem subeundam elfe cognoscant, si vel luam vel militum executionem interdictam prtebuerint. Dat. ;. Cal. Januar. Mediolani , CrESARIO & ATTICO COSS. 397. 196 6. Impp. HONOR. & THEOD. AA. Anthemio. P. P. D/TAgisteris potestati , inter militares viros, vel privatum acto- rem, & reum militarem, etiam civiliumjjtisstionum audiendi concedimus facultatem : prssertim cum id ipsum [dc] more litigantium esse videatur, constetque militarem reum , nili a suo Judice, nec exhiberi jiosse, nec, si in culpa fuerit» coerceri. Dat. S. CaL Maji, LUCIO V. C. COS. 412. 7. Imp. ANASTASIUS A. Constantino P. P. ‘PErlntqiium & temerarium esse perspicimus, eos, qui profeffio- nes aliquas seu negotiationes exercere noscuntur, Judicum , ad quos earum profelsionum seu negotiationum cura pqrtinet, jurisdictionem & praeceptionem declinare conari. Quapropter jubemus, hujusmodi hominibus nec cujuslibet militiae, seu cinguli, vel dignitatis praerogativam in hac parte suppetere: sed eos , qui statutis in quacunque militia connumerati sunt, vel fuerint, [vel] qui dignitatem aliquam praetendunt, sine aliqua fori praescriptione his Judicibus tam in publicis, quam in privatis causis obedire compelli, ad quorum solicitudincm professionis seu negotiationis , quam praeter militiam, (ut dictum esi) exercent, gubernatio videtur respicere: ita tamen , ut ipsis nihilominus judicibus, sub quorum jurisdictione militia, sive dignitas eorum constituta est, prorui dubio respondeant, his videlicet, qui contra hujus tenorem legis venire tentaverint, .militiae cingulo seu dignitatis honore pro tali •onamine spoliandis. tur , qui rei esse perhibentur criminis , perfici debere fatis notum est. PP. 4- Non. Octobr. DEXTRO & PRISCO COSS. 194. s. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Niceae. S Ciens liberum venundando, plagii 4 crimen committit. Ab k, itaque, qui super hoc queri potest, aditus competens’judex siis, quem puerum ingenuum vendidisse proponis, ibi 5 degit* ibi causam cognoscet. Dat. S. Non. Februar. Sirmii Csf' COSS. - 94 - ' ' ' In AUTHENT. ut omnes obed. judici provine. §. hae considerantes, coi. $. tit. 24. al. so. Nov. 69. cap. i. f) TJa in provincia quis deliquit, aut in pia pecuniarum, aut crini- nv.m reus Jit: ßve dc terra, ßve de terminis , five de pofeßone five de proprietate, ßve de hypotheca, aut de alia qualibet pceqßont vel de qualibet resuerit reus , illic etiam jurisubjaceat: quoijusper- petuum est. Si vero ambo est aclor, est reusßnt in procincia: illic omni privilegio cejfantc, res expediatur, f Eo autem absente , ex cn. jus domo iniquum quid patior, ipsum, qui id admisit, vel ejus curatorem conveniam , cui datis induciis, licet denunciure domino causa; quifi neque per se veniat, neque mittat, is , qui primo conventus ifl prasentutus condemnetur, in quo fit obnoxius: insuper est is, qui mittere noluit, fi tamen omnino appareat obnoxius: nam est de rebus ejus satisfiet, fi is, qui praesens est, nonfit solvendo. Sedfi nec ipse , qm dominum prasentare debuit, compareut: praconia voce vocatus condemnetur , quia contumacia ejus pro praesentia est. shtodjidesit aller, cum reus venerit, five miserit: ubjolvendus est, ut U demea ei re- sarciantur, f Excipitur hic , fiforma pragmatica occasione publicet causa procedens praeceperit , quemquam principali comitatui exhiberi, axit ex lege hoc faciat, quale eft super appellationibus, f Induciarum vero tempus nova constitutione varium prafinitulnest ex diversitate locorum: quatuorscilicet menfium, fi vicina est provincia, in qua hoc agitur , uno aut duabus mansionibus in medio provinciarum constitutis : fi vero majus fit spatium , sex : Si vero ex Pahtjlim, ’ aut JEgypto , aut gentium longinquarum , ocio menses sufficiant: Si vero ex Hesperiis gentibus, aut Septentrionalibus, aut 'Zybia, fiiff- cietis visum est tempus novem menfiuqt. .;:.u T I T. XIV. QUANDO IMPERATOR INTER PUPILLOS VEL VIDUAS vel [alias] miserabiles personas cognoscat: ET NE EXHIBEANTUR, i. Imp. CONSTANTINUS A. ad Andronicum. CIcontra pupillos , vel viduas, vel [diuturno] morbo fatigatos & debiles impetratum fuerit lenitatis nostrte judicium, memorati A nullo nostrorum judicum compellantur.’comitatui nostro fui «opiam facere : quinimo intra provinciam , in qua litigator, &te- les vet instrumenta sunt, experiantur jnrgandi fortunam : atque «mnis cautela fervetur, ne terminos provinciarum suarum cogantur excedere; f Quod si pupilli, vel viduae, aliique fortuna injuria miserabiles , judicium nostra Serenitatis oraverint, praesertim cum alioujas potentiam perhorrescunt: cogantur eorum adversarii examini nostro sui copiam facere. Dat. 13. Calend. Jul. Consi ant inop. OPTATO. & PAULINO COSS. 334. UBI T I T. XV. DE CRIMINIBUS AGI OPORTEAT, 1. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Laurina; QUsestiones eorum criminum , qua legibus , aut extra ordinem _coercentur, ubi commissa 3, vel inchoata sunt, vel libi reperiun- (1. I. 16 .supr. de judic. l..ult..infr. de except. I. 5.2. Js. dejudic. ■cJov. 53. c. 3. (2. Adde /, i.supr. h. t. I. 38 .supr. de episcop. attd. i. 3 - l-l. tnfir. ubisenatores. I. 7. in sin. f. dc aecus. I. 7. f. de cuftod. I' 1 u-h tnf ?f^Kz-Hib-deplag. (;. /. q.supr.'dejurisdiä.. o. l, utt. m-fin.. tnfir.. ubi in rem. (7. L. ult. supr „ qui legit, perjl JIO UBI T I T. XVI. DE POSSESSIONE OPORTEAT. AGI t. Impp. VALENT. & VALENS AA. ad Festum Proconsulem Africa. TTBi 6 aut vis facta dicitur, aut momentaria 7 possessio postulanda est, ibi lori judicem adversus eum , qui possessionem turbavit, convenit judicare. Dat. 8. Calend. Jun. GRATIANO & DAGALAIPHO. COSS. 366. T I T. XVII. UBI FIDEICOMMISSUM PETI OPORTEAT. u Impp. SEVERUS L ANTONINUS AA. Demetri». rldeicommissnm ibi petendum esse, ubi hereditas 8 relicta est, L --dd a c—n- OHITONH & dubitari non oportet. PP. 8. Cal. Septeinbr. CHILONE & LIBONE COSS. 205. T I T. XVIII. UBI CONVENIATUR, QUI CERTO 9 LOCO DARE PROMISIT. 1. Imp. ALEXAND. A. Heraclida. , QUi certo loco fiese soluturum pecuniam obligat, si solutioni latis non fecerit: arbitraria 10 actioiu* & in alio loco potest conveniri: iiv qua venit astimatio, quod alterutrius 11 interfuerit luo loco potitis, quam in eo, in quo petitur , solvi. Dat 6. Id. M art ' FUSCO & DEXTRO COSS. 226. - standi. (8-v. I: 38 . de judic. I. 47. pr. Ö* §.1. L 108 .pr.ff. delegat. 1 . adde l. 50. /..52. §. %.ff. dejudic. . (9. Adde Lib. 13. i'..tit. .4, (10. 1 . ult.js. de eo , quti certol»cc. (11. L 2 -JE. t.. r T fes T l 197 Ubi iri rem actio exerceri debeat. 193 T I T. XIX. UBI IN REM ACTIO EXERCERI DEBEAT. 1. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Pancratio. TN rem actio non contra venditorem, sed contra pofiidentem 1 competit. Frustra itaque defideras, uon tecum congredi, sed -cum auctore tuo dominum vindicantem , cum te poflidere contendas. Nam si denunciasti ei, qui tibi vendidit, intelligis evictionis illi periculum imminere. Nec enim jurisdictionis forma in eadem provincia constitutis tam petitore, quam pofTesibre, ob 2 auctoris personam , quem in alia provincia dicis consistere, debet immutari. Dat. Id. April. AA. COSS. 293. 2. Imp. CONSTANTIN. A. ad universos provinciales. 01 quis alterius nomine quolibet modo poffidens immobilem rem , 0 litem ab aliquo per in rem actionem sustineat, debet statim in judicio dominum nominare: ut sive in eadem civitate degat, sive in agro, sive in alia provincia sit; certo 3 dierum spatio a judice definiendo, eoque ad notionem ejus perduceado, vel ipse in loca, in quibus prxdium situm est, perveniens, vel procuratorem mittens , actoris intentiones excipiat, f Si vero post hujusmodi indultum tempus minime hoc , quod dispositum est, facere maduerit ; tau quam lite , qua ei ingeritur , ex eo die , quo possessor ad judicium vocatus est ad interrumpendam longi temporis proscriptionem , contestata: judex, utpote domino possessionis, nec post hujusmodi humanitatem fui prasentiam faciente, edictis 4 legitimis proponendis eum citare curabit : & tunc in eadem voluntate eo permanente, negotium fummatim difeutiens, in possellionem 5 rerum actorem mitti non differet : omni allegatione absenti de principali quastione iervata. Dat. 10. Cal. August. BASSO & ABLABIO COSS. 331. 3. Inippp. VALENT. THEOD. & ARCAD. AAA. ACtor rei 6 forum, sive in rem , sive in personam fit actio , se- ** quitur. f Sed & in locis 7 , in quibus res, propter quas contenditur, constituta sunt, jubemus in rem actionem adversus possidentem 8 moveri/ Datum 10. Calend. Jul. ARCADIO & BALTONE COSS. 319. I ratiocinii gratia ejus numeri , in quo militavit, vel quem ipse geffit, ä quocunque pulsatus, fori praescriptionibus utatur: Unum - quemque enim super hujuscemodi causis publicis, quas dum militaret, exercuit, vel super ratiociniis militaribus, per qua suas contubernales atfiixisse asseritur, in militari oportet judicio respondere: in quo & instructio sufficiens, & nota testimonia, & veriffima possunt documenta praltari. Dat. 2. Id. Jun. ¥ COSS. * T I T. XX. UBI DE HEREDITATE AGATUR , VEL UBI HEREDES SCBIPri IN POSSESSIONEM MITTI POSTULARE DEBEANT. i. Impp. VALERIAN. L GALLIEN. AA. Messala. p.lic, ubi res hereditarias esse proponis , heredes in possessionem * rerum hereditariarum mitti postulandum est. Ubi autem domicilium habet, qui convenitur, vel si [ibi,] ubi res hereditaria lita sunt, degit: hereditatis erit controversia terminanda. Dat. 7. Cal. Maji,'SECUL ARI & DONATO COSS. 261. T I T. XXI. UBI DE RATIOCINIIS , TAM PUBLICIS , QUAM PRIVATIS AGI OPORTEAT. i. Impp. DIOCLET. & MAXIMIAN. AA. & CC. Geruntio. J?Um, qui aliena negotia sive ex tutela, sive ex quocunque alio titulo administravit: ubi hac gessit, rationem 9 oportet reddere. Dat. 7. Cal. Aug. ANN 1 BALIANO & ASCLEPIODOTO COSS. 292. 2. Impp. HONOR. & THEOD. AA. Macedonio Magistro militum ^JEmo post depositum cingulum [sua] privata vita redditus, ob ne gotium, quod militia causa est ei exortum, prastandi (1. I ult. infr. b. t. adde I. ult. infr. de prascript. longi temp. (2. v. I. 49. jf. de juiic. (3. I. I. I. ult. supr. de dilat. Nov. 69. c ' (4. I. 73-js- I. 13. §. 3 .supr. dejudic. I. 8- infr. quot». (f quando judex. Nov. 93. c. 3: I. 3. supr. de procurat. (6. 1 . 2. iufr. dtjwrisd. (7. /. 3%.ff. de juiic. I. un.supr. ubi fiieicomm. (8.1. I. supr. h. t. adde /. i. m supr. ubi de po fejs. CV. /. 54. in sin. f, deprecHr. I. 2. Z. 3. 4. I. 19. §. 2. 1 . 36. in T I T. XXII. ■ UBI CAUSA STATUS AGI DEBEAT. 1. Imp. ALEXANDER A. Aurelio Aristocrati. CA , qua ä te , cum tibi serviret, fugit, & in aliam provincia« se contulit, libertatem sibi vindicans , non injuria eo loco litigare compellenda est, unde quasi fugitiva recessit. Ideoque remittere eam in provinciam , in qua servivit, Präses provincia, qui in eo loco jus reprasentat, cura habebit: sed non ubi deprehensa est, audiri debet. PP. 13. Cal. Septembr. POMPEJANO, & PELIGNO COSS. 232. 2. Imp. DECIUS A. Felici. pRocuratores nostros status causas examinare non 10 posse, omnibus notum est. PP. Cal. Decembr. DECIO A. 2. & GRA- XO COSS 3? Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Zenonia. CT in possessione libertatis censticuta es , cum in status etiamqua- stione actor n rei forum sequi debeat: ibi-causam liberalem agi oportet, ubi consistit, qua ancilla dicitur, licet S.natoriadi- gnitare actor decoretur. Dat. 2. Id.'Maji, AA. COSS. 297. 4. lidem AA. & CC. Sisinnia. CI ex posseffione servitutis 12 in libertatem quis proclamet: ibi agi oportere status causam, libi domicilium constitutum habet, qui se dominum dicit, non est ambigui juris. Dat. 2. Nonas Martias, Byzantii , CC. COSS. 294. 5. lidem AA. & CC. Diogeni Prasidi Infularum. J Amdudum a nobis statutum est:-Ut, fi qua causa libertinitatis 13, & servitutis in provinciis inter fiscum & privatos exorirentur, ad Rationalem vel Magistrum rei privata, hoc est, unde mota essent quastiones , remitterentur : si qua vero ingenuitatis essent, d Rectore 14 provincia examinarentur. Dat. 4. Non. August. CC. COSS. 294. 6. Imp. JUSTINIANUS A. Menna PP. IN iitibus , in quibus, utrum ingenuus , an libertinus ßt aliquis , 1 quaritur, quinqunenii praseriptiouem (post quod divino adjutorio opus esse veteres 1; leges pracipiebant) in posterum cessare 16 sancimus: & hujusmodi lites etiam post memoratum tempus , ad exemplum caterarum, vel in provinciis apud earum moderatores, vel in hac alma urbe apud competentes maximos judices 17 examinari. Quod , etiam si clariilima persona super tali conditione vel etiam serviit quastionem patiatur, tenere censemus. Dat. 3. Non. August. * T I T. XXIII. UBI QUIS DE CURIALI VEL COHORTALI, ALIA VE CONDITIONE CONVENIATUR. i. Imp. ARCAD. & HONORIUS AA. Floro P. F. P. CI quis vel curia, vel officiis judicum, aut aliis quibuscunque O corporibus obnoxius: intra provinciam ab his erit, quos aufugit, comprehensus: non expectata ejusdem judicis notione, sub quo per ambitum coeperat militare , penitnsque emendicat! honoris prascriptione submota, ä judice, qui in locis aditus fuerit , audiatur: manifestarumque rerum prubationeconvictus, eo- fin. I. 45. dejudic. Nov. 69. c. 1. (10. V. /. ;. infr. h. t. (ii. I. i. supr. de jurisdiä. '11. Adde l. il.infr.de liber, caus. (13. Adde/. 4 . js. Ji ingenuus.. (14./. 2. supr. de pedan.jud, vide tamen t. 1. supr. de or^in. juiic. (15. i. 2. §. I. 2. l-H-js. Ji ingenuus. 16. Abrog. d. i. 2. §. I. 2. I. 4 (17. Vide enim l. 32. f- de reccpt. qui urbitr. ■ N rum 199 Codicis Lib. III. Tit. XXIH XXIV. XXV. XXVI. '200 399 - frciersti, quos declinaverat, aggregetur. Dat. CASARIO L ATTICO COSS. “ uiU ‘ i impn. THEODOS. & VALENT. AA. Cyro PP. tjTAc perpetua lege sancimus., provincialibus judiciis non posse -O- sstri rirn>fcnntinnem ODOOne fori praescriptionem opponere eos, qui ad curias vocantur, vel cohortalibus deberi dicuntur officiis, vel aliis corporibus obnoxii sunt: Eos etiam , qui superexactiones , vel concuffiones perpetrasse firmentur: exceptis videlicet bis , qui armata militia praediti sunt, vel alias speciali beneficio Principali sese defendunt: ita tamen , ut cui ex militaribus viris curia nomen , vel cohortalis officii quastio ingeratur , Rector provinciae super ejus nomine , tam ad Sedem tuse magnificentiae , quam ad Magisteriam, vel competentem referat potestatem: ut hi, qui velut debiti postulentur , provinciali judicio destinati yibi eventum judicii expectent, ubi jura moveri pracipinut hujusinodi quaestiones, f Super publicis autem functionibus & debitis nemini liceat i fori proscriptionem opponere , praeter eos , qui specialiter excepti sunt. Cxteros Excelsa: tuae sedis , & Rectorum provinciarum in quolibet negotio declinare minime posse judicium decernimus: it? ut qui tam saluberrimam legem pertinaciter violare tentaverint, sciant st moderatoribus provinciarum adversus se tanquam contumaces sententiam proserendam. Dat. ir. Cal. Octobr. CYRO V. C. COS. 441. T I T. XXIV. UBI SENATORES T VEL CLARISSIMI CIVILITER , VEL CRIMINALITER CONVENIANTUR. I. Imp. CONSTANTINUS A. ad Octavianum Comitem Hispan. fJUicunque non Illustri, sed Clarissima dignitate tantum prodictus, virginem rapuerit, vel fines aliquos invaserit, vel in aliqua culpa , seu crimine fuerit deprehensu»: intra provinciam, in qua facinus perpetravit, publicis legibus subjugetur, nec fori proscriptione utatur. Omnem enim hujusmodi honorem 2 reatus excludit. Dat. 2. Non. Dec. GALLICANO & BASSO COSS. 2. Imppp. VALENS , GRAT, & VALENT. AAA. ad Senatum. CEnatores in pecuniariis caufis , sive in hac [alma] urbe 3 , sive iusuburbanis degunt, in judicio tam Protorians, quam Urbi, eario profecturo, nec non Magistri officiorum, (quoties tamen ad eum nostro pietatis emanaverit juffio : ) in provinciis vero, ubi larem fovent, aut ubi majorem bonorum partem poffident, & aisi- due versantur, respondebunt. Dat. Calend. Mart. VALENTINIANO L NEOTERIO COSS. 390. . 3. Imp. ZENO A. Arcadio. QUoties viro forte Patricio, vel ex Patricio, vel ei, quem Pro- ^toriano, vel Urbicaria amplissimo sedis administratio illustravit, vel Consulari viro, quem tam ordinaria profeffio, quam sacro nostro pietatis pariter sublimavit oratio, quive Magisterio potestatis sudoribus clarus factus est, vel ei, qui Magistri officiorum vei Qualtoris 4 officio functus, aut sacro nostro pietatis cubiculo Propositus , post depositam administrationem Senatorio ordini sociatus est, aut cui nostra Serenitas Domesticorum Scholam regendam mandavit, cuive sacros nostri numinis Thesauros , aut res priva- tas nostro pietatis vel sereniffimo Augusto nostro conjugis gubernandas injunxit: post depositam videlicet administrationem, crimen publicum privatumve, cui tamen non j per procuratorem respondere liceat, in hac alma urbe, vel in provinciis commoranti ingeratur: nullius alterius judicis, nisi nostro pietatis hujusinodi esse cognitionem , vel sacri tantummodo cognitoris , cui nostra Serenitas hujusmodi negotii audientiam vice sua sacris apicibus mittendis mandaverit: ita tamen, ut apud talem Judicem nullius officii vel schola intercedente ministerio , more atque habitu sacra- rum consultationum , absque tilia videlicet observatione dierum (l.l. un. infr. in quib. catis, milit. fori pmscript. uti non pof. i. i' 47- js-deritu nupt. (3. v. I. 8 infr. de incolis. Lpestr j : -v - defettut. (4. v. i. I. infr. de quafior. (;. v. I. ult. infr. Ch"i U I' “S-fafr. deprocur. (6. §. ult. infr. h. t. m* a?- ■ 1.2. jr. de panis. fatalium introducto causa , viris devotissimis sacri nostri scrinii bellenfibus solennia implentibus audiantur: eo, qui in crimen vocatus erit, (ne quas ante probationes injurias patiatur) seden- di quoque in aliqua secretarii 6 parte, quo judicibus inferior" altercantibus vero superior esse videatur, habituro licentiam. ' §. 1. Adeo autem tantarum honores dignitatumduximus anendos , ut ne sacro quidem cognitori nostro , postqut- . crimen fuerit patefactum, contra hujusmodi viros vel eorum lubfontias statuendi aliquid concedamus facultatem, sed hoc solummodo in hujusmodi viros vice quoque Principis auditori licebit: ut intentatum apud se crimen , fi patefactum fuerit, ad Principalem referat notionem : ultionis autem tantis inferendo dignitatibus modus nonni, fi in Principis residebit arbitrio: Cum sit certum oportere accusito- ris calumniam, reo videlicet protinus absolvendo, inconsulta quoque nostra Serenitate , prout leges sanciunt, coerceri: nisi forte accusator quoque non minoris , quam reus fit dignitatis: in hos namque casu super coSrcenda hujusinodi accusatoris calumnia non immerito consulenda 7 erit Principalis auctoritas. §. 2. Viros autem Illustres in hac inclyta Urbe degentes, qui sine administratione honorariis decorati fuerint codicillis, licet talem prorogativam no- stro jussionis meruerint, ut, qnod non egerint, videantur egisie in criminalibus causis magnifico tuo sedis, & illustriffims Urbicario profecturo, nec non etiam viri magnifici Magistri officiorum, (quoties tamen ad ejus judicium specialis nostropietatis emanaverit juffio) sententiis respondere decernimus : ita ut hujusmodi viri sedendi quidem in cognitionibus dicendis minime sibi vindicent si- cultatem: sciant autem ipsi quoque nec de se, nec de suis facultatibus judicaturos aliquid, nec probatis criminibus (nisi prius ad nostram pietatem retulerint) posse statuere. §. 3. Quotiens amem viri Illustres in provinciis constituti, nonjii tamen, quorum cognitio ad nostram majestatem , vel ad judicem vice nostri numinis auditurum pertineat, in querimoniam fuerint criminalem vocati: & sedendi, cum celebratur cognitio , in secretariis judicantium jus consequantur: & judices , patefactis quoque criminibus Ferendis contra hujusmodi viros [Illustres] vel facultates eorum sententiis abstineant, dum nostro pietatis ad suas meruerint relaiiones responsum : supplicio videlicet, quod accusatoribus patefacta eorum calumnia ingerendum est, nec apud provinciales judices, si non sic, ut superius dictum est, similem dignitatem habeant, differendo. Dat. Constantinop. * UBI TIT XXVI CAUSJE FISCALES’ VEL DIVINE DOMUS, HOMINUM QUE EJUS AGANTUR. i. Impp. SEVERUS & ANTONINUS -vi AA. Diosearo. i' On defenso 10 mortis quastionem a pud procuratores nostros non (9. Vide enim l. un. infr. »eget. (g. I. 2. fupr. ubi de ratiociniis ne militent. (10. V- L infr. quib. ut indignis. y- .ici; :sj£ sah; ■ii L ,:iEu •sto: :a#i 2,111 : 3 fui HESS ,D £sca 'alEm „UY0 '.pinis viro Li(M ■usu T I T. XXV. IN QUIBUS CAUSIS MILITANTES FORI PRAESCRIPTIONE UTI NON POSSUNT. i. Impp. THEOD. & VALENT. AA. Florentio PP. QMnes omnino domesticos [&] agentes in rebus, & qimunque ^ alia protendatur militia vel dignitas, sub Moderatoribus provinciarum pro functionibus 8 publicis respondere , nulla fori proscriptione valitura , sancimus: fi hac, qui exiguntur publica debita, uti tentaverint. Immo & in aliis privatis actionibus occupatos volumus respondere, qui vel per provincias socian tur, vel conductorum vocabulis , eum non armata militia proditi sint, defen- dentur: sivedomorum divinarum , sive virorum potentium, seu cujuslibct conditionis sint conductores : nisi [si] forte commeatum ad rem propriam componendam unius anni inducias ostenderint te accepisse. Eadem forma servanda in eis etiam, qui mercandi vel militandi sacra 9 beneficia meruerint; ut & ipsi Rectoribus provinciarum respondeant. Dat. 3. Cal, Conftar.iinop. THEOD. A. 77. & FESTO COSS. 439. -t-i: Tl: ‘■VlL ■■v t! opor- 201 Quando liceat unicuique sine Judice &c? 202 oportere tractari: nec bona [a] fisco peti poffe , priusquam de crimine constiterit apud enm, cui convictis pcer.am irrogare licet, quis ignorat ? Plane defunctis homicidii reis, apud procuratores quoque causam agendam esse ratio permittit. PP. ,7. Idus Maji, LATERANO & RUFINO COSS. 198. s. Iidcm AA. Ariftx. ^On animadvertimus, cur causas 1 ad officium procuratorum nostrorum pertinentes , ad Proconsulis notionem advocare velis : Nam cum hoc qusratur, an pater tuus mortem ßbi consciverit metu alicujus pane, ac propterea bona a fisco vindicari debeant, jam non de crimine, äutf oena mortui, sed de bonis quarendum est. Dat. ii. Calend. Octobr. APRO & MAXIMO COSS. aos. 3. Imp. ANTONINUS A. Heliodoro. pRocurator meus, qui vice Prsefidis provinci* non 2 fungitur, fic- A ut exigere poenam defert* accusationis non potest: ita judicare , ut eu inferatur , sententia sua non potest. Dat. 10. Cal. Se- ptembr. LiETO & CEREALI COSS. ii6. 4. Imp; ALEXANDER A. Maxim*. PUm vendente 3 procuratore meo emisse te prxdia dicas: pre- v tium eorum necessario solvere debes. Cum his vero , quibus mandantibus eadem prxdia emisse te & tradidisse dicis, agente te, procurator meus ( si ejus audientiam elegeris) cognoscet, ut pecuniam , qu* pretii nomine tibi debetur, & usuras, qu* fisco sol- vend* sunt, consequi possis. PP. 4. Id. Octobr. MAXIMO & PATERNO COSS. -34. 5. Imp. CONSTANTINUS A. ad Ursum. AD fiscum pertinentes 4 causas Rationalis decidat, omnibus con- 1 cussionibus prohibendis. Dat. Non. Febr. Constuntinop. FE- LICIANO & TITIANO COSS. 337. L. Idem A. ad Italicum. CI quis adversus conductorem nostrum aliquid agendum credide- u rit, viro illustri Comiti rerum privatarum referri oportet: ne & judici existimationis , 5 i officio ejus salutis discrimen immineat. Dat. Calend. Februar. * COSS. * 7. Idem A. ad Bulephorum Rationalem summ* rei. TNOminicis colonis & patrimonialibus Gravitatem tuam censemus disceptatricem esse debere. Duces enim & Praepositos militum, & castrorum, L Rectores provinciarum evocandis & arcessendis colonis abstinere oportet. Dat. 16. Cal. Mart, LICINIO * COS. 318. 8. Imp. CONSTANTINUS A. ad Taurum PP. PUm aliquid colonus 5 aut servus rei privat* nostrx contra difci- v plinam publicam adseratur perpetrare, ad judicium Rectoris provinci* venire cogendus est: sic videlicet, ut prxsente Rationali vel Procuratore domus nostrx, inter eum & accusatorem causa tractetur: &, si facinus fuerit approbatum , juris severitas exera- tur. Dat. Non. Mart. Sirmii , ARBI 1 I 0 NE & LOLLIANO COSS. 3;;. 9. Impp. VALENT. L VALENS AA. ad Philip. Virum elariss. qjNiversi fiduciam gerant, ut, j si quis eorum ab actore rerum privatarum nostrarum, sive ä procuratore vexatus fuerit [in- jcriis, ] super ejus contumeliis vel depraedationibus deferri queri ■ moniam [sinceritati tu*, vel Rectori provinci*] non dubitet, [L ad publicae sententiam vindictx sine aliqua trepidatio. * 1 2 3 :.- convolare: ] qusres cum fuerit certis probationibus declama, Tauci mus , [£c edicimus, } ut si in provincialem hanc audaciam quifquam moliri ausus fuerit, publice vivus concremetur. 5 Dat. 3. Non. Jul. Hermlia, VALENTINIANO & VALENTE AA. COSS. 368 10. Imppp. GKATIAN. VALEN -. & TKLOO. A A A. ad Polemium PP. ex officio Rationalis, qui exactioni vel chartis inserviat, in aliud judicium adduci oportet: nisi forte cujuspiam caput accusatio legibus instituta pulsaverit. Dat. 3. Cal. Maji, AR- CAD. & BAUTONE COSS. 385. 11. Impp. THEOD. & VALENT. AA. Artaxi Prxposito sacri cubiculi. TJAc lege sancimus: ut, sive agat domorum nostrarum 7 colonus , inquilinusve aut servus, sive pulsetur ab aliquo super criminali seu civili negotio, non alterius, quam tui Culminis ac viri spectabilis Comitis domorum petatur examen: nullius alie« gatione super fori prxscriptione penitus admittenda. Dat. Id. Aprilis. * T I T. XXVII. QUANDO LICEAT UNICUIQUE SINE JUDICF. SE VINDICAB.E , VEL PUBLICAM DEVOTIONEM. i. Imppp. VALENT. THEOD. & ARCAD. AAA. ad Provinciales. T Iberam resistendi 8 cunctis tribuimus facultatem; ut quicunque militum vel privatorum ad agros nocturnus populator intraverit, aut itinera frequentata insidiis aggressionis obsederit, permissa cuicunque licentia digno illico supplicio subjugetur: ac mortem , quam minabatur, excipiat, & id, quod intendebat, incurrat. Melius enim est occurrere in tempore, quam post exitum vindicare. Vestram igitur vobis permittimus ultionem , & quod ferum est punire judicio, subjugamus edicto, ut nullus pareat militi , cui obviare telo oporteat, ut latroni. Dat. Calend. Jul. TATIA NO & SYMMACHO COSS. 391. *. Imppp. ARCAD. HONOR. & THEOD. AAA. Hadriano P. P. ("APprimendorum desertorum 9 facultatem provincialibus jure permittimus. Qui si resistere ausi fuerint, in his velox ubique jubemus esse supplicium. Cuncti etenim adversus latrones publicos, desertoresque militi», jus sibi sciant pro quiete communi exeroendx public* ultionis indultum. Dat. 5. Non. Octob. THEODOSIO A. & RUMORIDIO COSS. 403. ^Ullum (l.i. ;. infr.b.t. (2. Adde/, i.fupr. de pedem. jud. I. 4. j nfr. Fnb. de plag. L 2. infr. de panis. I. ult.ff. de off. prae. Lais • * 3 ' §• I. Jf. deappt/lat. (3. v. /. 5. in fin.ff. d.e jure fisci, (4. /. 2. J' ! fr. h. t. (5. Abrog. /. ult. infr. coi. (6. v. t. un. in fin. infr, de immer. prccur.prsei. sije. (7. /. 6. /. 8 . Jupr. h. t. T I T. XXVIII. DE INOFFICIOSO 10 TESTAMENTO. 1. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Victorino. QUm de inofficioso matris fu* testamento filius dicere velit adver- sus eum, qui ex causa fideicommissi hereditatem tenet: non est iniquum , hoc ei accommodari, ut perinde fideicommissarius teneatur , ac fi pro herede 11, aut pro possessore possideret. PP. 5. Calend. Jul. FALCONE , & CLARO COSS. 194. 2. Iidem AA. Lucretio. /~)Uam vis de inofficioso testamento acturum te, bonorum itpos- sessionem accepisse proponas, tamen scriptis heredibus auferri possessionem, incivile est. Dat. 4. Calend. Decemb, DEXTRO & PRISCO COSS. 197. 3. Iidem AA. Januario. CI mater filiis duobus heredibus institutis, tertio post testamentum suscepto, cum mutare idem testamentum potuisset, hoc facere neglexisset: merito utpote non justis rationibus neglectus , de inofficioso querelam instituere poterit. Sed cum eam in puerperio vita deeefiisse proponas:, repentini casus iniquitas per conjecturam 13 instem* pietatis emendanda est. Quare filio tuo, cui nihil prster maternum fatum imputari potest, perinde virilem portionem tribuendam esse censemus, ac si omnes filios heredes instituisset. Sin autem herecies scripti extranei erant; tunc de inofficioso testamento actionem instituere non prohibetur. PP. 8. Calend. Jul. LATERANO , & RUFINO COSS. 198. (8. v. I. %.ff. de juft. & jttr. adde /. ult. vers. neque vero. infr. de discujs. vide tamen t. iq.supr. dejudeu. (9. /. 2. infr. de desertor. (xo. Lib. 2. Inft. 18. Lib. 3. D. 2. (11. v. /. 9. ff. bered. pet. (i2. v. L 8. fr. ff b. t. (13. Confer. §. ult.Infi. h. t. N 3 4. Iidem 46 ? Codicis Lib. DI. Tit. XXVTII. 4. Ii dem AA. Soterieo & aliis. _ T r m ex cal ,sa fideicommiffi fecundum Praetoris decretum in liber- täte morati sitis, filios etiam susceperitis : quamvis postea domini vestri testamentum inofficiosum 1 fit pronunciatum, agente «lin > non est-equum , fieri vobis libertatis quaestionem. PP. 6. Id. Mart ANTONINO 2. & GETA 2. 0088. 206. 5. Imp. ANTONINUS A. Helio. , CI pater tuus post litem contestatam , vel postquam 2 propositum ' ^ habuisset inofficiosum fratris testamentum dicere, te herede relicto decessit: causam coeptam vel quocunque modo illi placitam exequi non prohiberis. PP. 2. Non. Octob. GENTIANO & BASSO 0088. ri2. 6. Idem A. Ingenuo. /~ , Um quxritur, an filii de inofficioso patris testamento possint di- '- / cere si quartam 3 bonorum partem mortis tempore testator reliquit , inspicitur. PP. 7. Calend. Jul. Roma , DUOBUS ASPRIS 0088. 213. „ „ „ . In AUTHENT. de triente & semifie. §. 1. coli. 3. tit. ;. Nov. 18. cap. 1. Authent. ex Novell, 18.cap. r. fJOvisJima lege cautum est, titst quatuorJlnt filii vel pauciores , ex substantia deficientis triens 4: st pluressint, semis debeatur eis quoquo ? relitli titulo , ex aqtio scilicet inter eos dividendus : cujus portionis nec usus ructu 9 defraudari liberi d parentibus possunt. 204 In AUTHENT. de immensis donati. §. 1. coli. 7. tit. 4 al. 3. Novell. 92. cap. 1. TlNde Ö * st parens in quendam liberorum, vel in quosdam Aonatio- U nem 7 immensam fecerit: quisque tantum feret ex hereditate nomine Falcidia, quantum poterat ante donationem deberi. Licet autem ei , qui largitatem meruit, abstinere ab hereditate, dummodo suppleat ex donatione {st opusstt) caterorum portionem. 7. Idem A. Secundo. ATEptem 8 defuncti actione de inofficioso testamento, quamvis A pater ejus emancipatus fuerit defunctus, experiri posse, igno- *are non debes. PP. 6. Calend. Jul. Rom* , LiETO & CEREALI 0088. 216. 8. Imp. ALEXAND. A. Florentino. Arentibus arbitrium dividendae hereditatis inter liberos adimen- dum non est : dummodo non minus is, qui pietatis sibi conscius est, partis, quae intestato defuncto potuit ad eum pertinere, quartam ex judicio parentis obtineat. §. 1. Qui autem agnovit 9 judicium defuncti, eo quod debitum paternum pro hereditaria parte xersolvit 10, vel alio legitimo modo satisfecit: etiamsi minus , quam ei debebatur, relictum est, si is major viginti quinque annis est, accusare ut inofficiosam voluntatem patris , quam probavit, non potest. PP. 7. Id Februar. MAXIMO 2. & ASLIANO 0088. 224. 9. Idem A. Romanx. TAE inofficioso testamento 11 militis, vel jure militari, vel civili facto, vel Centurionis, vel Tribuni numeri, nec filios posse queri, jus certum est. PP. Idus Maji, MAXIMO 2. & LLIANO 0088. 224. 10. Idem A. Quintiniano. CI heredum Quintiniani, quem patrem tuum esse dicis , adversus o q U0S c le inofficioso testamento acturus eras, jure successionis bona ad fiscum 12 pertinent, vel ipsius Quintiniani bona, utpote vacantia, fiscus tenet: causam apud Procuratorem 13 nostrum agere potes. PP. 2. Id August. MAXIMO 2. & AELIANO 0088. 224. 11. Idem A Ingenuo. JN arenam nor. damnato, sed sua sponte arenario constituto, le gitimx successiones integrxsunt, ficuti civitas & libertas ma- (1 , l. 8 .infin. I. q.ff. eod. adde l. 29.fi'. de manum, test. iit fin. I. 7. is. I. 36. in fin. infr. b. t. (3. §. 6. Inst. I. 8 inpr. infr. eod. (4. Nov. 18. c. 1. (2. I. 1 • §• 8. J 6 . eoi. adde i. 30. 1. 36. in pr. infr. eoi. (4. Nov. ig. c. 1. Nov. 22. c. 48. Nov. 39. c. 1. abrog. I, 6. supr. I. g. infr. h. t. (?. Immo vide Nov. 115. c. 3. pr. (6. Immo vide l. 37 ,js de usu U usufr. legat. (7. v. tit. infr. de inojs, donat. I. 87. §• 2 .fi', de legat. 2. (g. I. 1. »>'. U §- l.Js. de conjung. cum emane, lib. (9 .1. 3;. §. 1, infr. t. t. (10. Adde l. 23. §. 1. I. 31. §. 2. I. ult.fi'. eod. I. 2. infr. i* jure delib. (11. I. 27. §. 2. fis. h. t. I. 9. infr. de testam, milit. vide »amen Nov. 123. c. 19. I. 34. auth. presbyteros, in fin. supr. de net. Sed si testamentum parens ejus fecit r neque de inofficiosi testamento accusatio , neque bonorum possessio ei competit • nam talem filium merito quis indignum 14 [sua] successione judicat ■ nisi & ipse similis conditionis fit. PP. a. Cal. hn IIII s- CRISPINO 0088. 225. J • JUL. & 12. Idem A. Liciniano «H Diogeni. CI pater puellx (cujus vos curatores esse dicitis) filio ex semisse 0 ipsa autem ex triente, & uxore ex reliquo sextante scriptis heredibus, fidei filiorum commisit, utsi quis eorum intra viginti quin, que annos artatis decederet , superstitibus portionem [smm} restitueret : praeterea uxori, ut id, quod ex causa hereditatis ad eum per. venijjct, filiis post mortem suam restitueret, iideicommisit: calumniosam inofficiosi actionem adversus justum judicium testatoris instituere non i? debetis : cum ex hujusmodi fideicommissaria re- stitutione tam matris , quam fratris ejus portio ad eam poterat pervenire. PP. Non. Decembr. ALEXAND. A. 2. & DIONE 0088. 236. 13. Imp. GORDIANUS A. Prisciano. PUm duobus heredibus institutis, uno ex quinque, altero ex septem unciis, adversus eum, qui ex septem unciis heres scriptus fuerat, justa querela contendisse , ab altero 16 autem victum te fuisse alleges : pro ea parte, qua resolutum est testamentum; cum jure intestati, qui obtinnit, succedat, neque legata, neque fideicommissa debentur : quamvis libertates & directa: competant 17 , & fideiesmmissarix praestari debeant. PP. 3. Cal. Febr. GORDIANO A. & AVIOLA 0088. 240. 14. Idem A. Prisco. CUm , qui inofficiosi querelam delatam non tenuit, a falsi acca- latione non submoveri placuit. 18 Idem observatur, & fi e contrario salii crimine instituto victus, postea de inofficioso actionem exercere maluerit. FP. 6. Calend. Decemb. GORDIANO & AVIOLA 0088. 240. 1?. Imp. PHILIPPUS A. Aphrodisix. plliam prxteritam ä matre , ad siiccctiionem ejus citra 19 inofsi- cioii querelam adspirare Aon posse, explorati juris est. PP. ?. Calend. Aug. PHILIPPO A. & TITIANO 0088. 246. 16. Impp. VALERIANUS , & GALLIENUS AA. Valeriau. N. Oxf. Theodone. OOntra majores viginti quinque annis duplicem 20 actionem in- ^ ferentes, primam, quali testamentum non sit jure perfectum, alteram , quasi inofficiosum , licet jure perfectum, praescriptio ex prioris judicii mora quinquennalis temporis non nascitur, qux officere non cessantibus 21 non potest. P. P. Id. Aug. TUSCO & BASSO 0088. 2?9< 17. Impp. CARINUS & NUMERIANUS AA. Flora:. pUm filium tuum, te prxterita , sororem heredem instituisse ^ proponas: inofficiosi querelam apud Prxsidem provincia persequi potes. PP. Id. Februar. CARINO 2. & NUMERIAN9 AA. 0088. 284- 18. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Faustinx. QUm te pietatis religionem non violasse , sed mariti conjugium, quod fueras sortita, distrahere noluisse , ac propterea .offensum atque iratum patrem ad exheredationis notam prolapsuni esse dicas : inofficioh testamenti querelam inferre 22 non vetaberis. 8. Calend. Maji, MAXIMO 2. & AQUILINO COS». 286. 19. Iidem AA. Apollinari. _ CI filiam tuAi, eo quod turpiter 23 , & cum flagitiosa foeditate vivit, ä succeffione tua excludendam pute s: fi non inconlul- episcop. (12. v. I. 8. §. 2. fi', b. t. (IZ. I. i-supr. ubj causestfi- (14. Nov. ii;, c. 3. §. 10. (1?. Immo vide /, 32. infr. tute, novissima, supr. h. t. (16. I. 15. in fin. I. 24. FI eod. I. 76. P r -M-s legat. 2. (17. v. I. 4. supr. b. t. (l8- L 47- fi l - 3- in fi n ' in s' de bered, petit, vide tamen l. 19. fi. d* hon. libert. (19. v. j>. »it. Inft. de exber. lib. juncta l. 4. §. 2. /. g. pr. FI de honor, pejj. cotstr. tab. (20. V. I. 14. supr. b. t. (21. Alide L 39. f r - /■ * (22. v. I. 20. infr. b. t. L ?. infr. de repudiis. I. ?- infr. At tnstu. V Jubfiit. 23. v- Nov. 11?. c. 3. §. II. 20f De inofficioso testamento. 206 to i calore, sed ex meritis ejus ad id odium incitatus es, postremi I judicii liberum arbitrium habebis. Dat. 15. Calend Jul. Sirmii, { ipsis AA. 6088 . 293- In AUTHENT. ut cum de ap. cog. §. Si vero usque ad viginti quinque, coi. 8. tit. 16. al. 12. Nov. iis;, cap. 3. C Ed ßfost viginti quinque annos te differente filiam marito copulare, ** ea in suunt corpus peccaverit, vel fine consensu tuo , marito se, libero tamen , copulaverit , eam exheredare non potes. 20. Iidem AA. Sc 66. Saviano. rilia in orbitate patris relicta , cum marito s , cui matre volente nupsit, colens concordiam, justas ostensionis, post ejusdem ma tris poenitentiam causas non prsstat: nec ex momentariis voluntatibus z matris nupta atque vidua jure este compellitur. Dat. Non. Jan, Sirmii , 66. 6088 . 294. 21. Iidem AA. & 66. Alexandro. jCRatris 4, vel sororis filii, patrui vel avunculi, amita etiam A & materterae testamentum inofficiosum frustra dicunt: cum nemo eorum, qui ex transversa linea veniunt, exceptis/fatre 5 fef sorore , ad inofficiosi querelam admittatur., f De falso sane per accusationem criminis queri non prohibentur. Dat. * 66 6088 - 294. 22. Iidem AA. & 66. Tantilhe. CI malitus tuus facto testamento te quidem ex asse scripsit here- 0 dem: filia autem, quam habuit in potestate, exheredata [jure] ficta minime perhibetur ; nihilque ei relictum est, nequ ejuftas offensa causas praflitijfe [expresse] convincitur : eam de inofficioso testamento patris queren tem, totam hereditatem obtinere posse non ambigitur. Quodsijamobtinr.it, vel postea evincat: quodcunque maritus mortis sus tempore debuisse tibi perhibetur , id ab ea reddi oportet. Dat. Idib. Februar. Sirmii , 66. 6088 . 294. 22. Iidem AA. & 66. Philippo, & aliis. TEftamenti factionem per testationem vos interdixisse matri pro- A fitentes, justam causam 6 offenste manifeste testamini. Dat. ad Olaudium Proesidem provinciae Dacia:. 28. Idem A. J^Iberi de inofficioso querelam contra testamentum parentum m#- ventes, probationem debent prtestare, jQttod obsequium debitum $. id. Sept. 66. 6088 . 294. 24. Iidem AA. & 66. Successo. TEstamentum 7 militis filiifam. in castrensi peculio factum , neque a patre, neque a liberis ejus per inofficiosi querelam rescindi potest. Dat. 3. Non. Deo. Nicomedia , 66. 6088 . 294. 25. Iidem AA. & 66. Menodoto. Filiis matrem , quas de mariti moribus secus suspicatur, ita posse 1 consulere Jure compertum est, ut eos sub hac conditione instituat heredes, fi « patre emancipati % fuerint , atque eo pacto fecundum 9 tabulas bonorum posseffionem patrem cum re accipere non videri, qui conditioni minime obtemperaverit: neque ei nomine filiorum inofficiosi eo modo actionem posse competere, quibus nullam injuriam Fecerit mater , sed potius putaverit providendum, & ideo restituere debet. Dat. 4. Non. Jul. Jlntiocbia, TITIANO & NEPOTIANO 6088 . 301. ;6. Iidem AA. & 66. Serapioni suo salutem dicunt. J?X tribus 10 unciis herede instituto filio , intra pubertatis annos directam non inutiliter a patre fieri substitutionem , certum est. Dat. 5. 6alend. Sept. Nicomedia , 66. 60 SS. 302. 27. Imp. CONSTANT. A. Verino. pRatres 11, vel sorores uterini ab inofficiosi actione contra testamentum fratris, vel sororis penitus arceantur : consanguinei autem, durante agnatione , [vel non] contra testamentum fratris fui, vel sororis de inofficioso qusstionem movere possunt, si scripti heredes infamste , vel turpitudinis 12. vel levis nota macula idlpergantur: vel liberti r qui perperam & non bene merentes, maximisque beneficiis suum patronum adfecuti, instituti sunt: excepto fervo necessario herede instituto. Dat. Id. August. Sirmii, CONSTANTINO A. ;. & LICINO 6LS. 6088 . 319. (l. v. I. 48. ff. de R. J. (2. I. 18 .supr. h. f. (3. 1. 4. infir. de repudiis. (4. i. 1, i„ fin.ff. h. r. (;. I. 27. infr. eoi. (9. 1. L. infr. Aquis aliquem test. prohib. Nov. IIJ. c. 3. §. 9. (7. I. qfupr. I. ult. pr. infr. h. t. (g. V. L ult.ff. de hered. pet. I. 8- ff- fi tab. tefiam. nulla ext. I. 3. infr. de infttt. U subftit. (9. v. I. 2. §, l.ff. de bo- Mr-pojs.sec. tab. (10. Adde/. 22. §. l.ff deadopt. (11.621. Jupr. L l.ff, H. I. Jnst. h. t. (12. V. I. 3. fr. ff. fi dparente quis nanum. (,3. Immo vide l. 30, infr . h. t. (14. v. /. li.pr.Js. eod. U 5 - Add sNov. iij. c. 4. 2 .Feud. ;x. (j.6.. I. 1. K. 10 .ff.it off. jugiter,prout ipfius natura religio flagitabat, parentibus adhibuerint: nisi scripti heredes ostendere maluerint 13 , ingratos liberos contra, parentes extitiffe. Sin autem mater contra filii testamentum inofficiosi actionem instituat, inquiri diligenter jubemus , utrum filius nulla ex justa causa Iasus matrem [in] noviffima laserit voluntate» [eo quod] neque luctuosam ei & legitimam reliquerit portionem : ut testamento rescisso, matri fucceffio deferatur. 14 f Si tamen 15 mater inhonestis factis, atque indecentibus machinationibus filium forte obsedit, insuliisque eum vel clandestinis, vel manifestis appetiit, vel inimicis 16 ejus suas amicitias copulavit, atque i» aliis sic versata est, ut inimica ejus potius, quam mater crederetur : hoc probato , etiam invita acquiescat filii voluntati. Datum 3. Id. Febr. CRISPO 2. & CONSTANTINO 6L8. 1. 6088 . 321. 29. Imp. ZENO A. Sebastian« Pr*f. Prset. QUoniam novella Constitutio 17 divi Leonis ante nuptias donatio. nem ä filio conferri adfimilitudinem dotis , qua a filio confertur , pracepit: etiam ante nuptias donationem filio in quartam praecipimus imputari. Eodemque modo cum pater, vel mater pro filia dotem , vel pro filio ante nuptias donationem, vel avus paternus aut maternus , vel avia paterna aut materna pro sua nepte. aut pro luo nepote, vel proavus Itidem paternus aut maternus , vel proavia paterna aut materna pro sua pronepte, vel pro suo pronepote dederit: non tantum eandem dotem vel donationem conferri IS » verum etiam in quartam partem ad excludendam inofficiosi querelam , tam dotem datam , quam ante nuptias donationem pracfat* modo volumus imputari, si ex substantia ejus profecta sit, de cujus hereditate agitur. Dat. Cal. Maji, ipso A. 2. COS. 479. ; 30. Imp. JUSTINIANUS A. Mennse. QMmimodo 19 testatorum voluntatibus prospicientes , magnam & innumerabilem occasionem subvertenda eorum dispositionis amputare censemus : & in certis casibus , in quibus de inofficiosis defunctorum testamentis, vel alio modo subvertendis moveri solebat actio , certa & statuta lege tam mortuis consulere, quam liberis eorum vel aliis personis , quibus eadem actio competere poterat : ut, sive adjiciatur in testamento de adimplenda legitima portione , live non, firmum quidem sit testamentum , liceat vero his personis, qua testamentum quasi inofficiosum, vel alio modo subvertendum queri poterant, id quod minus portione legitima sibi relictum est, ad implendam 20 eam sine 21 ullo gravamine, vel mora exigere: li tamen non ingrati legitimis modis arguantur, cum eos scilicet ingratos circafe fuiffe testator dixerit: Nam fi nullam eorum quasi ingratorum fecerit mentionem 22, non licebit ejus heredibus ingratos eos nominare, & hujusmodi quastionem introducere. f Et hac quidem de his personis statuimus, quarum mentionem testantes fecerint, & aliquam eis quantitatem in hereditate, vel legato 23, vel fideicommisso-, licet minorem legitima portione, reliquerint. §. 1. Sin vero vel prsterierint aliquam eoruut personam jam natam , vel ante testamentum quidem conceptam , adhuc vero in ventre constitutam; vel exheredatione , vel alia eorum mentione facta, nihil eis penitus reliquerint: tunc vetera 24 jura locum habere sancimus , nullam ex präsente promulgatione novationem , vel permutationem acceptura. §. 2. Imputari ver» filiis aliisque personis , qua dudutrv ad inofficiosi testamenti querelam vocabantur, in legitimam portionem & illa volumus, qu* occasione militia ex pecuniis mortui iisdem personis acquisita, poiife lucrari eas manifestum est: eo quod talis sit militia 25 , ut vendatur , vel mortuo militante certa pecunia ad ejus heredes.26 perve- praf. urb. (17. I. 17. infr. decollat. (18. Vide tamen l. 20- pr. infr. d. t. (19. 6onfer. I. 36. infr. h. t. (20. d. I. 3 6 . (21. Jluth. novissima.supr. h. t. (22. arg. I. ult. infr. de revoc. den. I. 1. in fin.ff de SCto Silan. (23. I. 36. infr. h. t. imrno vide Nov. 115. c. 3 .pr. (24. v. infr. de posthum. hered. inft. de liber.frater, exher,- (45. v. I. q. infr. qui militare. I. ult. infr.- de fignorib. Nov. 35. in sin. Nov. 53. c. 5. Nov. 97. c. 4. (»L. v. I, 7. 1 . il.mfr. de prox, sacror, ferith. «iat r- Codicis Lib. III. Tit. XXVM. niat: ita tamen, ut ille gradus ejusdem militi« inspiciatur, quem in morte testatoris militans obtinet; ut tanta ei pecunia in legitimam portionem computetur, quantam dari constitutum est, ii in eo gradu mortuus esset is, qui militiam ex pecuniis testatoris adeptus est : exceptis solis Viris Spectabilibus Silentiariis sacri nostri palatii, quibus pra:stita jam specialia beneficia I, tam de aliis capitulis , quam de pecuniis super memorata militia a parentibus eorum datis , ne in legitimam portionem cis computentur, rata esse praecipimus: in eseteris vero personis prxdictam observationem tenere volumus. Dat. Cal. Jun. Conflantinop. JUSTINIANO A. i. COS. $28. 31. Idem A. Mennx P. P. Q Uat nuper 2 ad testamenta conservanda, nec facile retractan- - da sancivimus, ut ratione Falcidi» minime illis personis 208 eum, qui non lentit, ingratum existimari. Dat..is, Cal, Gttob DECIO V. C. COS. 529. 34. Idem A. Joanni P. P, CI quis filium suum exheredatum Fecerit, alio scripto herede; re« ^ liquerit autem ex eo nepotem [vel] vivum, vel in ventre 11 nurus sua; constituuim: deliberante vero scripto herede filius [ exheredatus] decesserit, nulla hereditatis petitione ex nomine dein. officioso constituta, vel praeparata, omne adjutorium nepotem dereliquit : neque enim pater nepoti aliquod j«s, cum decesserit, contra patris [fui] testamentum dereliquit: quia postea & adita est ab extraneo hereditas , & supcrvixitavo parerejus: ut neque ex lege Velleja polfit in locum patris fui succedere, & rescindere testamentum. Et hoc nonnulli Jurisconsulti 12 in medium proponentes inhumane reliquerunt. Sed nos (qui omnes subjectos nostros L (IE LalUtlVtliiUd $ IH invium, a aiviuiw ---- - --I ---- vi“* ..uumu) U, aorelictae. aux ad inofficiosi testamenti qmerelam ex prioribus vo- filios, & nepotes habere existimamus, affectione paterna & imita- aereiiw-«.» m __ _.... ..S._... r.j _j _ cabantur legibus , non periclitentur testamenta , sed quod deest legitim» portioni, id est 3, quarts parti scilicet ab intestato successionis, tantum repleatur; exceptis illis , quibus nihil in testamento derelictum est, in quibus prisca jura illibata servamus : etiam ad testamenta sine scriptis facienda locum habere sancimus. Dat. 2. Id. Decernor. D. N. JUSTINIANO A. s. COS. $28. 32. Idem A. Mennae P. P. Q Uonian in prioribus sanctionibus illud statuimus , ut, si quid .minus legitimq portione his derelictum sit, qui ex antiquis legibus de inofficioso testamento actionem movere poterant, hoc repleatur 4, ne occasione minoris qiiantitatis testamentum rescindatur : hoc in pnesenti addendum esse censemus : Ut, si conditionibus $ quibusdam , vel dilationibus, aut aliqua dispositione moram , vel modum, vel aliud gravamen introducente, eorum jura, qui ad memoratam actionem vocabantur, imminuta esse videantur : ipsa conditio, vel dilatio, vel alia dispositio moram, vel S uodcumque onus introducens, tollatur: & ita res procedat, qua- nihil eorum testamento additum esset. Dat. 2. Cal. April. DECIO V. C. COS. $29. 33. Idem A Demostheni P. P. CI quis suo testamento maximam quidem portionem libero $ re O Hnquat, minusculam autem alii, vel aliis de stirpe [sua] progenitis , ipsam tamen legitimam, sive in hereditate, sive in legato , vel fideicommisso, ut non possit locus inofficiosi testamenti quserelx fieri, & ille quidem , qui ex parvulo genitoris fui consequitur substantiam , eam suscipere maluerit; qui autem ex majore parte eam amplexus est , (sive unus , sive piures sint) non statim & sine contentiose proposito, vel ulla mora eam restituere volue iit, sed expectato judiciorum strepitu , & multis variisque certa minibus habitis , post longum tempus ex sententia judicis vix eam reddiderit; crudelitatem ejus competendi pana aggredimur : ut, si hsc fuerint subsecuta, non tantum in id , quod testator voluit eum restituere, condemnetur; [sed etiam aliam tertiam] partem 7 quantitatis, qua: fuerat in testamento derelicta, modis omnibus reddere cogatur: ut avaritia ejus legitimis ictibus feriatur: Aliis omnibus , qux in eodem testamento, vel elogio scripta sunt, pro sui tenore ad effectum perducendis. Z. 1. Legis autem veteris iniquitatem tollentes, ut non diutius erubescat lex posita, (quam Julius Paulus in suis scripsit Quiestionibus) hanc piilsimam aggredimur sanctionem : Cum enim infantem 8 suum non posse ingratum ä matre sua vocari scripsit, neque propter hoc ab ultima sus matris hereditate repelli, nisi hoc odio fecerit fui mariti, ex quo Infans progenitus est: hoc iniquum judicantes, ut alieno 9 odio alius prxgravetur, penitus delendum esse sancimus : & hujusmodi causam liberis non tantum infantibus , sed etiam quamcunque aetatem agentibus opponi minime concedimus : cum postit sub 10 conditione emanciparionis hereditatem suam mater filio derelinquens , & patris odium punire , & juri filii fui minime nocere nec suam naturam fallere. Satis enim crudele nobis esse videtur ’ (1. I. ult. infr. de silent. (2. 1 . 30. pr.supr. h. t. (3. I. 6. sup 7 l. 8. §. 8. j. §. 3- Inft. eod. (4. I. 30. /. 31 .supr. eod. (c. Auth novifftma. supr. eod. vide tamen l. 2$. supr. eod. adde i, ji § j sis 1 .ff.de jure patron. (6. Immo vide l. 148.Fi de V. S. (7. Immo confer Luti, in sin. infr. de sideicamm. («. Adde l. $$. insin. E de sieic. liber t. l.lt.j}. ad leg. Coni, dcscariis. (n. I. 22. infr. I »6 f. de t*ms. I. 74. j. de reg. jur. (10. 1 . 2$. supr. b. t. (n. I. tione ) secundum quod possibile est, omnium commodis prospicientes , jubemus , in tali specie eadem jura nepoti dari 12, qua filius habebat: etsi p rapa ratio facta non est ad inofficiosi querelam insti- tuer.duu, tamen posse nepotem eandem causam proponere: & si non heres apertissimis probationibus ostenderit ingratum patrem nepotis circa testatorem fuisse; testamento remoto, ab intestato eum vocari, nisi certa quantitas patri ejus minor parte legitima relicta est: tunc etenim, secundum novellam 14 nostri numinis Constitutionem , repletio quarta: partis nepoti superest, si qua patri ejus competebat, utperfruatur nostro beneficio ä vetustate quidem neglectus, ä nostro autem vigore recreatus, nisi pater adhuc super- stes, vel repudiavit 1$ querelam, vel quinquennio tacuit, Icili- , cet post aditam hereditatem. Dat. 3. Calend. August. LAMPADIO & ORESTE COSjs. 530. A. Idem A. Juliano P. P. gl quando talis concessio Imperialis processerit, per quam liberi testamenti faciio 16 conceditur; nihil aliud videri Principem concedere , nili, ut habeat legitimam , & consuetam testamenti factionem : neque enim credendum est, Romanum Principem, qui jura tuetur, hujusmodi verbo totam observationem testamentorum multis vigiliis excogitatam atque inventam velle everti. §. 1. Illud etiam sancimus : Ut si quis ä patre certas res vel pecunias accepisset, & pactus fuisset, quatenus de inofficioso querela ai- versus teßamentum paternum minime ab eo moveretur; is post obitum patris filius, cognito paterno testamento, non agnoverit ejus judicium , sed oppugnandum putaverit, vetere jurgio exploso, hujusmodi pacto filium minime gravari 17, secundum Papiniani responsum, in quo definivit, meritis magis filios ad paterna obsequia prove- candos , quam partionibus adjlringendos. Sed hoe ita admittimus, nisi transactiones ad heredes paternos filius celebraverit, in quibus apertissime judicium patris agnoverit. §. 2. Et generaliter definimus : quando pater minus legitima portione filio reliquerit, vel aliquid dederit, vel mortis causa donatione , vel inter vivos, sub ea conditione, ut keee ititer vivos donatio in quartam ei computetur : si filias post obitum patris hoc , quod relictum vel donatum est, simp Iiciter 18 agnoverit, forte & securitatem heredibus fecerit, j quod ei relictum vel datum est , accepijse , non adjiciens, nrjlamßi |superejsc de repletione 19 qmestionem: nullum sibi filium facere pr*- judicium , sed legitimam partem repleri: nisi hoc specialiter sive in apocha, sive in transactione scripserit, vel pactus fuerit, faci contentus relida vel data parte de eo , quod deest, nullam habeat qiue- \ftionem : tunc enim, omni exclusa querela, paternum ampletu compelletur judicium. §. 3. Quae omnis Functio suas radices extendat non solum ad filium vel filiam, sed etiam ad omnes pertonas , quae de inofficioso querelam contra mortuorum u^Eaelogii possunt movere. Dat. Cal. Septemb. LAMPADIO & ORtalt COSS. $30. 36. Idem A. Joanni P. P. .. CCimns, antea Constitutionem 20 relatam fuisse, qua cautum a . 0 Si pater min orem debita portione filio suo reliquijset , omnttw^ §. 2. Fi de liber. & posthum. i. 6.Fi de injust. rupt. I. 7-F- heri. (12. d. I. 9. §. 2. (13 . l.pen.infin. infr.h.t. ( 14 -’• supr. eod. (1$. Adde l. 6. supr. de transuti. (16. v. I. 5 - 2. 1 . 47. §. i. Fi de bonis liberi. (17. /. 3. infr.iecoilai. vvkta i. I.§.3. js-Ji d parente quis manum. I. ult. supr. de paci. ("- ' supr. h. t. (19. Ex i. 30. supr. b. f. (so. d. I. 3 0,43 t T ' 4 210 De inofficiosis donationibus. 209 __—_ ttst I non adjiciatur , viri boni arbitratu repleri filio , attamen ipso jure inejse eandem repletionem. Querebatur itaque, fi quis rem donatam, vel inter vivos, vel mortis causa, [vel in legatis 2,] vel in testamento relictam agnoverit, & pro parte sua habuerit: deinde eadem res evicta, vel tota, vel pro parte fuerit; an debeat ex nostra Constitutione pars legitima post evictionem suppleri : vel fi ex lege Falcidia minuantur legata, vel fideicommissa, vel mortis causa donationes, debeat tamen ex hoc casu supplementum introduci: ne, dum totam Falcidiam accipere heres nititur, etiam totum commodum hereditatis amittat? Sancimus itaque in omnibus istis casibus, sive in totum evictio subsequatur, sive in partem, emendari vitium, [&] vel aliam rem, vel pecunias restitui, vel repletiorfem fieri, nulla Falcidia interveniente: ut sive ab initio minus fuerit derelictum, sive extrinsecus qualiscunque causa interveniens , aliquod gravamen 3 imponat, vel in quantitate, vel in tempore: hoc modis omnibus repleri, & nostrum juvamen purum filiis inferri. Repletionem autem fieri ex ipsa substantia patris, non si quid ex aliis causis filius lucratus est, vel ex substitutione , vel ex jure accrescendi, [ut] puta ususfructus: Humanitatis etenim gratia sancimus, ea quidem omnia quasi jure adventi tio [eum] lucrari 4: repletionem autem ex rebus substantia [patris] fieri. §. 1. Cum autem quis, extraneo herede instituto, restituere cum filio suo hereditatem suam, cum moriatur , disposuerit , vel in tempus certum restitutionem distulerit: quia nostra Constitutio 5 , qua antea composita est, omnem dilationem, omnemque moram censuit esse subtrahendam , ut quarta pars pura mox filio restituatur, in hujusmodi specie, quid faciendum fit, dubitatur. Sancimus itaque quarta quidem partis restitutionem jam nunc celebrari, non expectata nec morte heredis, nec temporis intervallo: reliquum autem, quod post legitimam portionem restat, tunc restitui, quando testator disposuit. Sic etenim filius suam habebit portionem integram, & qualem leges, & nostra constitutio definivit: & scriptus heres commodum, quod ei testator dereliquit, cum legitimo moderamine sentiet. §. 2. Illud praeterea sancimus, ut tempora inofficiosi querelae ab adita 6 hereditate secundum Ulpiani opinionem currant, Herennii Modestini sententia recusata, qui ä morte testatoris illico cursum de inofficioso querelae temporibus dabat: ut non liceat heredi, quando voluerit adire: ne per hujusmodi tramitem interim filius defraudetur debito 7 naturali. Sancimus itaque, ubi testator decesserit alio scripto herede, & speratur de inofficioso querela: necessitatem habere scriptum heredem, 11 quidem prxsto est in eadem commanens provincia intra fex mensium spatium: sin autem seorsum utraque pars in diversis provinciis degit, tunc intra annale tantummodo spatium simili modo per continuum a morte testatoris numerandum, omnimodo adire hujusmodi hereditatem , vel manifestare suam sententiam, quod hereditatem minime admittat: expeditus etenim ita tractatus inducitur filio memoratam movere querelam. Sin vero scriptus heres intra statuta tempora minime adierit: per officium quidem judicis heredem scriptum compelli hoc facere: in medio tamen tempore, id est, a morte quidem testatoris, sed ante aditam hereditatem, fi decesserit filius, hujusmodi querelam (licet se r.on prxparaverit) ad suam posteritatem transmittet: ad extraneos vero heredes tunc tantummodo, quando antiquis libris 8 insertam faciet praeparationem. Datum Lai. Sept. Constantinop. post Consulatum LAMPADII & ORESTIS VV. CC. 531. 37. Idem A. Joauni P. P. PUm antiquis legibus declaratum est, Ut militaria 9 testamenta de inofficioso querelam evadant: multi alii casus emergunt, in quibus dubitationes exortas sopiri necesse est. In castrensibus etenim peculiis introducta est & alia subdivisio, & peculii triplex invenitur causa. Vel enim paganum est peculium, vel castrense, vel quod medietatem inter utrumque obtinet: quod quasi 10 castrense nuncupatur, f In tali igitur peculio, quod quasi castrense appellatur, quibusdam personis licentia conceditur condere quidem testamenta, sed non quasi milicibus II, quo voluerint modo, sed communi & licito & consueto ordine observando, quemadmodum constitutum fuerat in Proconsulibus, & Prxfestis legionum , & Prxsidibus provinciarum, & omnibus generaliter, qui in diversis dignitatibus, vel administrationibns positi ä nostra consequuntur manu , vel ex publicis salariis quasdam largitates, f Sed lue quidem personx testamenti faciendi habent potestatem in ipsis tantummodo peculiis 12, qux jam enumerata sunt, id est, quasi castrensibus. f Sed & Veterani, qui tempore quidem militia: sibi peculium acquisiverunt, militiam autem deposuerunt; testari, licit» tamen modo, non prohibentur. In his itaque omnibus quasi castrensibus peculiis dubitabatur, si contra hujusmodi testamenta de inofficioso querelam extendi oporteret: Sed prior quxstio erat, si omnes , qui quasi castrense peculium habeant, testari in hoc possint: quia non omnibus paffim, sed quibusdam personis hoc privilegii loco concessum est: quia militibus quidem & veteranis testamenta facere in castrensi peculio undique concessum fuerat: sed militibus quidem in expeditione constitutis jure suo; veteranis autem jure communi: de aliis autem personis omnibus, qux non per speciale privilegium hoc acceperunt, si possint testari, dubitatura fuerat: utputa viris disertissimis patronis causarum, virisque de- votiffimis Memorialibus, & Agentibus in rebus, necnon Magistris studiorum liberalium , Archiatris quoque & [aliis] omnibus omnino, qui salaria vel stipendia percipiunt publica. §. 1. In his itaque omnibus sancimus, (quia ad imitationem peculii castrensis quasi castrense peculium supervenit) omnes, qui tale peculium poffident, super ipsis tantummodo rebus, qux quasi castrensis peculii sunt, ultima condere (secundum 13 leges tamen) posse elogia : hoc nihilominus ei addito privilegio, ut neque eorum testamenta inofficiosi querela expugnentur. Si enim patronus 14 adversus res, quas libertus ejus ex castris acquisivit, fui juris indubitanter constitutus, etsi praeteritus fuerit ab ingrato liberto, tamen contra hujusmodi peculium contra tabulas bonorum possessionem non habet secundum veterum legum sanctionem: quemadmodum oportet praefata peculia, qux ad instar castrensis peculii introducta sunt, de inofficioso querelx esse supposita. §. 2. Sed hoc obtinere oportet, donec in sacris parentum suorum constituti sunt hi, qui quasi castrense peculium poffident: Si enim sui juris efficiantur, procul dubio est, eorum testamenta, & pro ipsis rebus, quas antea ex quasi castrensi peculio habebant, polle de inofficioso querelam sustinere: cum neque nomen peculii permanet, sed aliis rebus confunditur, & similem fortunam recipit, quemadmodum & extera: res eorum, qux in unum congregantur ex omnibus patrimonium. Dat. Laien d. Septem b. Constantinop. post Consulatum LAMPADII & ORESTIS VV. CC. anno secundo 532. (1. §.3 .Infl.eod. (2. d.l.%o. in fin.fr. (3. Auth.noviJJima. l-li.supr.h.t. (4. A&del.h.inpr.infr.adSC. TrcbcU. (5./.32. supr.h.t. (6. I. S. §. IO.JT. eod. (7. v. Nov. 1. pr. §. 2. (8- i. 7. $• k. t. (9. I. 27. §. a.ffi. eod. I. 9. I. zq.supr. eod. I. 50. supr, de ‘Psc. (10. I. ult. infr. qui testam, §. ult. List, de milit. testam. Tom. II. T I X XXIX DE INOFFICIOSIS 15 DONATIONIBUS. 1. Imp. PHILIPPUS A. Nicanori & Fapianx. CI (ut allegatis) mater vestra ad eludendam 16 inofficiosi quere- O lnm, pene universas facultates suas, dum ageret in rebus humanis, factis donationibus, sive in quosdam liberos, sive in extraneos exhausit: ac postea vos ex duabus unciis fecit heredes, easque legatis & fideicommissis exinanire gestivit: non injuria juxta formam de inofficioso testamento constitutam subveniri vobis, utpote quartam partem non habentibus, desideratis. PP. 14. Calend. Septemb. PHILIPP. A. & TITIANO COSS. 246. 5. Impp. VALERIANUS & GALLIENUS AA. Acrix. CI pater omne patrimonium suum impetu quodam immensx libera- 0 litatis in filium essudit, aut in potestate [ ejus] is permansit: & arbitri familix erciscundx officio congruit, ut tibi quartani [partem] debitx ab intestato portionis prxsiet incolumen: aut Ii emancipatus 17 is fuit, [&] quia donatio non indiget alieno adminiculo, sed suis viribus nititur juxta constitutiones: is, qui provinciam regit, ad similitudinem inofficiosi testamenti querelx, auxilium tibi xquitatis impertiet. PP. 6. Calend. Aug. MAXIMO 2. & GLA- B RIONE COSS. 2S7- __ (11. V. I. 1;. infr. de testam, milit. (12. I. ult. infr. qui testam. (13. v. I. 35. pr.supr. h. t. (14. /. 3- §- 6. F. de bon. libert. (15. Nov. 92. (16. I. 87- §• 3-JT- de legat. 2. 1. 16. pr.ff. dejnr. patron.- (17. v. I. infr. h. t. O 3. Iidem 21 1 Codicis Lib. III. Tit. XXIX. XXX. XXXI. 212 $ — 3. Iidem AA. jEliano. TJRecibus quidem.tuis proposita Rescripta eos parentes denotant, •T i r clIin ] testamento facto vivi patrimonium suum immensis donationibus exinanifient, inane nomen heredum liberis reliquerunt: sed ad intestatos quoque eadem ratio aequitatis extenditur. PP io. Lai. Novembr. ipsis 4. & 3- AA. COSS. 258. 4. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Ariitinx. CI filius tuus immoderatos liberalitatis effusione patrimonium o f llum exhausit: Prxsidis provincia auxilio uteris : qui discussa fide veri, si in integrum restitutionem ex filii persona tibi competere ob improbabilem donationis enormitatem animadverterit; in removendis his, qux perperam gesta sunt, tibi subveniet: ideo- que non est tibi necessarium adversus immodicas donationes auxilium ad instar inofficiosi testamenti. Dat. 6. Id. Febr. MAXIMO 3. & AQUILINO COSS. 286. 5. Iidem AA. Cottabeo. CI totas facultates tuas per donationes vacuas fecisti, quas in O emancipatos filios contulisti: id, quod ad submovendam inofficiosi testamenti querelam non ingratis 1 liberis relinqui necesse est: ex factis donationibus detractum, ut filii, vel nepotes postea ex qiiocunque legitimo matrimonio nati, debitum bonorum subsidium consequantur, ad patrimonium tuum revertetur. Dat. 2. Cal. Mart. MAXIMO 2. & AQUILINO COSS. 286. 6. Iidem AA. Dcmetriame. s^Um donationibus- in fratrem tuum collaris Facultates patris tui exhaustas esse, enndemque patrem vestrum ea, qua superfuerant codicillis inter vos divisisse proponas, si voluntatem ejus non agnovisti, ncc beneficio atatis adversus hac juvari poteris, nec tantum dos a patre data, & fideicommissum continent', quantum ad submovendam querelam sufficiat, de enormitate donationum ad exemplum 2 inofficiosi testamenti Präses provincia jurisdictionis sua partes exhibebit. PP. Calend. Maji, COSS. ut supra 286. 7. Iidem AA. Ammiano. CI mater tua patrimonium suum ita profunda liberalitate in fratrem tuum evisceratis 3 opibus suis exhausit, ut quarta partis dimidium 4, quod ad excludendam inofficiosi testamenti querelam adversus te sufficeret 5 , in his donationibus, quas tibi largita est, non habeas: quod immoderate gestum est, revocabitur. PP. $. Id. Maji, COSS. ut supra 284. 8- Iidem AA. Auxanoni. CI liqueat, matrem tuam intervertenda 6 quastionis inofficiosi causa patrimonium suum donationibus in unum filium collaris exhausisse 7, cum adversus eorum cogitationes, qui consiliis supremum judicium anticipare contendunt, & actiones filiorum exhauriunt, aditum querela ratio deposcat: quod donatum est, pro ratione 8 quarta ad instar inofficiosi testamenti convicti diminuetur. §. 1. Nam quod uxor a marito in se matrimonii tempore do nationis causa collatum, emancipato filio communi, consentiente domino donavit, vehit ex bonis patris (de cujus substantia prohibente matrimonio non 9 potuit exire) datum accipi, rationis est: in cujus bonis, fi idem confilium ct: eventus comprehendatur, lex, quam de. patrimonio matris ediximus; observabitur. PP. Idib. Septembr. CC. COSS. 294. 9. Impp. CONSTANTIUS A. & JULIANUS Ca£ Olybrio. JS^On convenit dubitari, quod immodicarum donationum omnibus querela ad similitudinem 10 inofficiosi testamenti legibus , fuerit introducta: ut sit in hoc actionis utriufque vel una causa, vel similis existimanda, vel idem [&] temporibus & moribus. Dat. 14. Calend. J11L TAURO & FLÖRENTIO COSS. 361. legibus concordare promptum est: ut au exemplum inofficiosi testamen ti adversus dotem immodicam exercendae actionis copia tribuatur, & filiis conquerentibus emolumenta 12 debita conferantur Dat. 4. Calend. Junii, TATIANO & CEREALI COSS. 358. DE T I T. XXX. INOFFICIOSIS ir DOTIBUS. p I. Imp. CONSTANTIUS A. ad Maximum Praesulem Cilici». v>Um omnia bona ä matre tua in dotem dicantur exhausta, [lege es} (1. Nov. 92. c. 1. in fin. (2. I. 2. insin.supr. h. t. (3. Adde L 87. §• Z-ff Ae legat. 2. (4. I. g. infr. h. t. Imnio vide Auth. novijjtma.supr.ileinoff.tejl. (6. l.l.supr.h.t. (7. d. l. i.l. 7. fiipr. eoi. (8. I. 7. (9. /. H. infr. de donat, inter vir. . 3 . (14. I. 20. §. 6.ff. h. t. (15. I. vp.ff. eod. TIT. XXXI DE PETITIONE 13 HEREDITATIS. 1. Imp. M. rELlUS ANT. A. Augnrino Proconsuli -c.::; , Africa. CEnatusconsultum auctore Divo Hadriano 14 avo meo factum, 0 quo cautum est, quid & ex quo tempore evicta 15 hereditate restitui debeat, non solum ad fisci causas 16, sed etiam ad privatos hereditatis petitores pertinet. §. 1. Usuras vero pecuniarum ante C» liris contestationem ex die venditionis hereditariarum rerum ab eo ~- : facta, qui antea possidebat, collectas, nec non etiam fructus boni tric fidei possessores reddere cogendi non sunt, nisi ex his locupletio- i- res 17 extiterint. Post litem 18 autem contestatam , tam fructus U [non] venditarum rerum, non solum quos perceperunt, sed etiam quos 19 percipere poterant, quam usuras pretii rerum ante litis contestationem venditarum, ex die csntestalionis computandas, omnimodo reddere compellantur. PP. 6. Cal. Februat. CLARO & CETHEGO COSS. 147. [M 2. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Marcello militi. Tnks CI post motam controversiam Menecratis bonorum partem diali- ■'ijiit 1 diam AIusrnus ab herede scripto quaestionis illatae non 20 igna- jii;ara rus comparavit: tam ipse quasi malx fidei possessor, quam here- jK,ya des 21 ejus fructus restituere coguiuur. Si vero venditionem lite premi antiquiorem elfe , liquido probetur, ex eo die fructus restituantur, jf aeco ex quo lis 22 in judicium deducta est. Fructibus enim 23 auge- fiepeni tur hereditas, cum ab eo polsidetur, a quo peti potest. Emptor itaita autem, qui proprio titulo poiiefsionis munitus est, etiam singula- init rum rerum jure convenitur. Dat. Cal. Jul. SEVERO A 2. & rsa VICTORINÜ COSS. 201. "rtis 3. Iidem AA. Epictesidi P. _ riss. UEreditas matertera: petita non infringit alterius hereditatis peti- x tionem, qux venit ex alia sucedsione. Sed & ii quaestionis ti- tulus prior inofficiosi testamenti causam habuisset: judicati rei' : (fe T-rscscriptio non 24 obstaret eandem hereditatem ex alia causa vin- ^jjj dicanti. PP. 5. Idib. August. GETA & PLAUTIANO COSS. 204. 53- 4. Imp. ANTON. A. Vitaliano. , IN restituenda hereditate compensatio ejus habebitur , quod te in mortui infirmitatem , inque sumptum 25 funeris bona fide ex proprio tuo patrimonio erogasse probaveris. PP. Calend. Martii, ANTONINO A. 4. & BALBINO COSS. 214. 5. Idem A. Posthumianx. £AE hereditate, quam bona fide possidebas, si contra te pronun- - ciatum est: in restitutione ejus detrahetur, quod creditoribus ^ ejusdem hereditatis exsolvisse 26 te bona fide probaveris: nam re- - - peti ä creditoribus, oui suum receoerunt, non potest. PP. 4. Cal- - Junii, ANTONINO A. 4. & BÄLBINO COSS. 214. 6. Imp. ALEX. A. Firmino. , r _. ;: CI putas non jute tutores datos nepotibus tuis, eo quod eos dicat in tua esse potestate: petere ab his hereditatem filii tui eman- ---- cipati non moreris, cujus commodum ad te pertinere dicis, judice statuturo, an a Praesidalibus actis discedendum fit, qui eis tutor« dedit, cum in tua potestate-negarentur esse. PP. 10. Calend. Jul. . . JULIANO 2. & CRISF1NO COSS. 22;. 7. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Restituta:. , j-JEreditatis petitionem, qus adversus 27 pro herede, vel [proj possessore poffidentem exerceri potest, prsscriptione longi teo- \ poris non submoveri, nemini incognitum est: cum mixti perlona- lis actionis ratio hoc respondere compellat. A exteris autem tan tu.n specialibus in rem actionibus, vindicare poss e manifeitum elt, (16. .i. /. 20. §. 9. (17. Confer. I. 36. §. 4- f- de rei vindic. (19. /. 20. §. 11./. 25. §. 4. juncto 7.JM- ff. de reg. jur. (20. V. d. I. 20. §. II. I. 2;. §. 7-ß- b. t. »‘-de <• 3»: . §• 7- infin.ff. de v.sur. l.Z.Jf. de re judic. (21. Adde i. i3- X- o-S' , - ' n.t. (22. v.l. i.supr. eod. (»Z. /. 20. §. %.js. t»i. (*4- fupr. de inoff. teflam. (25. /. 50. §. i.ff. h. t. adde l. eS-jn " glos. (26. /. 31. pr.ff. b. t. (27.' I. 9. 1. 10. /. il.J?- coi. ^ 21? De rei vindicatione. 214 si non agentis intentio per usucapionem, vel longum tempus explosa sit. PP. 2. Calenti. Aug. CC. COSS. 294. 8. Iitlem A A. & CC. Hasterio. T Iber 1 necne fuerit testator , ante omnia 2 disquiri debet, cum Aj hereditas petitur. Dat. 4. Calend. April. CC. COSS. 300. 9. fidem AA. & CC. Demophilis. CIscripti heredes delatam libi successionem cognati [tui] repudia- o verunt 3 , & hanc honorario , vel civili jure quaesiisti : res hereditarias , qux in eadem causa durant, hereditatis petitione vindicare potes. Dat. 3. Cal. Decembr. Nicomedi * , CC. COSS. 300. io. Iidem AA. CC. Theodosiano. CI filiusfamilias delatam sibi hereditatem per longum 4 tempus 0 detinuit: eo ipso (utpote agnita hereditate) patri suo ejus commodum acquisiisse videtur. Datum 13. Calend. Januar. CC. COSS. 300. 11. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. JEternali Proconsuli Asise. POgi possessorem ab eo , qui expetit, titulum sua; possessionis di- cere ; , incivile est, prxter eum scilicet, qui dicere cogitur 6 , utrum pro pojsejsore , an pro herede possideat , Dat. 12. Calend. April. ARCADIO 4. & HONORIO 3. AA. COSS. 306. 12. Imp. JUSTINIAN. A. Juliano P. P. PUm hereditatis petitioni locus fuerat, exceptio adsuinebatur, qux tuebatur hereditatis petitionem, ne tteret ei prxjudicium. Magnitudo etenim & auctoritas centumviralis judicii non patiebatur , per alios tramites viam hereditatis petitionis infringi. Cumque multae varietates & controversi* veterum exortae sint, eas certo sine,concludentes, sancimus: Si quis hereditatis petitionem [vel susceperit] vel suscipere sperat 7, vel movere : alius autem superveniens, vel ex deposito, vel ex commodato , vel ex legato , vel ex fideicommisso , vel ex aliis causis inquietare, vel reum, vel agentem ex persona defuncti credideriisibi esse necessarium: fi quidem pro legato , vel fideicommisso hoc faciat, rem expeditae quaestionis esse , cum possit scriptus heres cautione 8 interposita non differre hanc petitionem , sed recte exigi, vel legatum , vel fideicommissum sub ea cautela, vel satisdatione pro qualitate personarum. Quod si non obtinuerit ejus jura , restituit legatarius , vel fideicommissarius ei datam pecuniam cum usuris ex quarta centesimae parte currentibus , vel agrum cum fructibus , quos percepit, vel domum cum pensionibus ; scilicet in utroque eorum expensis antea necessariis & utilibus deductis : vel, si ipse maluerit litem quidem contestari, expectare autem hereditatis petitionis eventum, hoc ei liceat facere, ut restitutio, si competeret cum legitimis augmentis legatario , vel fideicommissario accedat. §. 1. Sin autem ex contractibus defuncti agatur contra possessorem hereditatis, vel ejus rei, de qua agitur: si quidem res sint vel depositx, vel commodat* , vel pignori dat*, vel ali*, qux extant: non differri sub . prxtextu hereditatis petitionis memoratum judicium : quemadmodum si pro fenerata pecunia, vel alia personali actione a gatur contra possessorem , vel petitorem, non debet judicium differri, sed exitum suum accipere. Postquam enim hereditatis petitionis judi- eium finem accipiat : tunc inter petitorem, hereditatis, & possessorem rationibus contractis ,- non aliter possessor , si victus fuerit, hereditatem restituere compellitur , nisi pro omnibus, qux rite ab eo gesta sunt, petitor ei satisfaciat. 9 Quod si petitor victus fuerit , simili modo a possessore judicis officio ei satisfiat, vel si hoc Fuerit prxtermissum, negotiorum gestorum , vel ex lege condictione. §. 1. Sin autem libertates, vel ä possessore, vela petitore fi- deicommissari* petantur, vel directx ipso jure dicantur competere: annale tantummodo spatium expectetur a morte testatoris numerandum. Et si quidem hereditatis petitionis judicium intra id spatium terminum accipiat, secundum eventum judicii, & libertates vel effectum habeant, vel evanescant. Sin autem tempus annale emanaverit, tunc libertatis favore & humanitatis intuitu competant quidem 10 directx libertates : ex fideicommissariis autem in libertatem fervi eripiantur : ita tamen, si non falsum testamentum approbetur: sub ea scilicet conditione, ut, si actores sint, vel alias ratiociniis suppositi, etiam postquam perveniant in libertatem , neceffitas eis imponatur res hereditarias & rationes reddere : jure patronatus videlicet competente ei, qui ex legibus ad id poffit vocari. §. 3. Illo (ne in posterum dubitetur) observando , ut [&] ipsa hereditatis petitio omnimodo bon* 11 fidei judiciis connumeretur. Dat. Calend. Septembr. Conftantinop. LAMPADIO & ORESTE COSS. 530. T I T. XXXII. DE REI VINDICATIONE. 12 1. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Cxcilix. j)Tiam per alienum servum bona fide 13 possessum , ex re ejus , qui eum possidet, vel ex operis fervi acquiri dominium , vel obligationem placuit. Quare si tu quoque bona fide possedisti eundem servum , & ex numnjis tuis mancipia eo tempore comparavit: potes secundum juris formam uti defensionibus tuis. §. 1. Mancipium autem alienum mal? 14 fide possidenti nihil potest acquirere: sed qui tenet, non tantum ipsum, sed etiam operas ejus, nec- non ancillarum 1; partus, & animalium fetus reddere cogitur. P. P. 3. Non. Maji , Eboraci , FAUSTINO & RUFO COSS. sii. 2. Imp. ANTONINUS A. Aristeneto. JSjI inferiorem partem xdificii, qux solum contingit, ad te pertinere probare potes , eam, quam vicinus [tuus] imposuit, acceffiste 16 dominio tuo non ambigitur. Sed & id, quod in solo 17 tuo xdificatuin est , quoad in eadem causa manet 18, jure ad te pertinet. Si vero fuerit 19 dissolutum : ejus materia ad pristinum dominum redit, sive bona fide, sive mala 20 xdificium extructum sit: si non donandi animo 21 xdificia alieno solo imposita sint. P. P. 12. Calend. Novembr. ANTONINO A. 4. L BALBINO COSS. 214. 3. Imp. ALEXANDER A. Dpminix. M Ater tua, vel maritus fundum tuum 22 invita, vel ignorante A te vendere jure 23 non potuit: sed rem tuam a possessore vindicare etiam 24 non oblato pretio poteris. Sin autem postea de ea venditione consensisti, vel alio modo proprietatem ejus amisisti: adversus emptorem quidem nullam habes actionem : adversus venditorem 25 vero de pretio negotiorum gestorum actionem exercere hon Drohiberis. P. P. 3. Calend. Novembr. ALEXANDRO A. %: & MARCELLO COSS. 227. 4. Imp. GORDIANUS A. Muniano militi Africx. AD versus eos, quiä mal* fidei possessoribus fundum bona fide comparaverunt, ita tibi actio competit, si prius, quam usucapionem 26 implerent, vel long* posseffionis prxscriptionem adipiscerentur, dominium ad te pervenerit. P. P. 12. Cal. Novembr. PIO & PONTIANO COSS. 239. ;. Idem A. Herasiano. l~\Omum , quam ex matris suceeffione ad te pertinere , & ab ad- versa parte injuria occupatam esse ostendis: Prxses provinciae cum 27 pensionibus , quas percepit, aut percipere 28 poterat, & omni causa damni dati restitui jubebit. Ejus autem , quod impendit , rationem haberi non 29 posse, merito rescriptum est: (1. /. 4. infr. commun. de succejf. I. 16. I. 19. ff. qui testam. (2. Adde l. 2. infr. de ordine cognit. (3. v. I. 1. st', quis ordo in ion. postes. (4. Confer, i. 6. §. 3. ff. de adquir. •vel amitt. bered. (5. Adde l. 2. 1. 23. infr. de probat. (6. v. I. 12. ff. h. 1.1. 36. pr. st. de rei vind. I. 4. I. 20. pr. verf. idem est. ff. de interrog. (7. v. ‘•7-st. h. t. (8. v. I. 9. infr. de legat. L. 3. §. 6. /. %.ff. Ji cui plus , quam per leg. Fulc. (9. I. 4. supr. b. t. (1 o. v. i. 47 . ff. de manum, testam. I. 8. in fin.ff. de inoff. testam. (11. §. 28- Inst. de a£iion. (12. Lib. (. D. 1. (13. I. 10. pr. est §. 4. I. 23. ff. de adquir. ter. dorn. I. I. §. 6. ff. de adquir. vel amitt. posteff. pr. Inst. per quas fers, cuique adquir. (14. /. 22. ff. de adquir. rer. dom. i. 1. §. 6.ff. de adquir. vel. amitt. posteff. I. 14. I. 34. ff. de flip.serv. (15. 1. 20. ff. h.t. (16./. 28.J?'- de adquir. rer. dom. (17. §. 29. Inst. derer, div. (18. v. /. 2 . in fin. infr. de servit. ist aqua. (19. d. §. 29. (20. Vide tamen l. 7. §. 12. ff. de adquir. rer. dom. adde l. %%.ff. de bered. pet. (21. 1. 14.jjl de donat. (22. v. r it. infr. dereb. alten, non ulienand. (23. I. 1 l.ff. de reg. fur. I. 4. infr. ile reb. alten. no:t alienand. (24. I. 23. infr. b. t. (25 .1. V).supr. de neg. gest. I. 20. infr. f am. ercisc. I. 1. infr. dereb. alien. (26. /. 3. infr. depnefeript. longi temp. pr. ist §. 7- I’ft- de usucap. (27. L 17. infr. I. 17. §. 1. ff. b. t. (28. I. I. * n fin. supr. I. 25. §. 4-ff. de bered. pet. I. 78. ff.dereg.jur, (29. Immo vide/. 38-j?’- de bered. pet. O 2 eum 215 Codicis Lib» III. Tit. XXXII. , quod in rem alienam impendunt, quorum res est, nullam habeant “nili neceßärios sumptus fecerint. Sin autem utiles: cum malx fidei pollessores , ejus non eorum negotium gerentes, repetitionem, nih neceLarios li . . licentia eis permittitur fine lxiione l prioris status rei eos auferre. P P. 2. Id. Februar. GORDIANO A. & AVIOLA COSS. 240. 6. Idem A. Ustronio. CI [ex] ea pecunia, quam deposueras, is, apud quem collocata 0 fuerat, sibi posseffiones comparavit 2 , ipsique traditx sunt, tibi vel omnes tradi, vel quasdam ex his compensationis causa ab invito eo in te transferri, injuriosum est. P. P. $. Idib. Julii, GORDIANO A. & AVIOLA COSS. 240. 7. Impp. PHILIPPUS A. & PHILIPPUS N. Cces. Antonio. "DArtum ancillx matris 3 sequi conditionem , nec statum patris A in hac specie considerari, explorati juris est. P. P. IZ. Cal. Novemb. PHILIPPO A. & TITIANO COSS. 246. 8. Idem A. & C. Philippo militi. CI (ut proponis ) pars adversa pecunia tua quxdam nomine suo O comparavit: Prxses provincix utilem vindicationem obtentu militix 4 tibi eo nomine impertiri desideranti, partes 4 xquitatis non negabit. Idem mandati quoque , seu negotiorum gestorum actionem inferenti , tibi jurisdictionem prxbebit. P. P. 2. Non. Mart. PR/ESENTE & ALBINO COSS. 247. 9. Imppp. CARUS, CARINUS, & NUMERIANUS AAA. Antonio. TAOce ancillam , de qua supplicas , dotalem 6 fuisse, in notione ^ Frxsidis : (luo patefacto , dubium non. erit vindicari ab uxore tua nequivisse. P. P. 3. Calend. Mart. CARO & CARINO AA. COSS. 28Z. 10. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Januario. rUm super vernis mancipiis nulla instrumenta te habere adseve- res: in judicio, in quo negotium coeptum esse proponitur, id, quod in precem contulisti, postulare debuisti. Judex enim non ignorat servorum dominia etiam citra instrumeutorum exhibitionem aliis probationibus, vel ipsorum interrogatione posse ostendi. P. P. G. 2. Id. Febr. ipsis 4. & 3. AA. COSS. 290. 11. lidem AA. & CC. Gallano. CI quis sciens alienum agrum levit, vel plantas imposuit: post- 0 quam [hx] radicibus terram fuerint amplexx 7, solo cedere rationis est. Domini enim magis segetem, vel plantas, quam per hujusmodi factum , solum suum facit. Sane eum, qui bona fide possidens , hoc fecerit, per doli mali 8 exceptionem contra vindicantem dominium servare sumptus , juris auctoritate significatum est. Dat. Cal. Mart. Sirmii, AA. COSS. 293. 12. lidem AA. & CC. Alexandro. JNcivile atque inusitatum est, quod postulas, ut mancipium , quod tradidisti, & eo 9 modo dominium ejus transtulisti, invito eo > ex nostro Rescripto 10 tibi assignetur. Unde intelligis, ancillx semel emptoris factx filios etiam postea natos, ejus 11 dominium sequi, cujus mater eorum eo tempore fuerit. Sane de pretio 12, si non hoc ante probatum fuerit te recepisse, conveni adversarium tuum. G. Id. April. AA. COSS. 293. 13. lidem AA. & CC. Cytichio. jQRdinarii juris est, ut, mancipiorum orta qiucstione, prius exhibitis mancipiis de 13 possessione judicetur, ac tunc demum proprietatis causa ab eodem judice decidatur. Dat. Id. April. AA. ll IOSS. -93. _ (1. I. 38-Fi h. t. I. 32. §. S .J. de admin. & peric. tut. (2. I. 8. infr.fi quisjibi -vel alteri. I. 12. infr. de jure dot. ride tamen l. 8. infr.h. t. (3. I. ult. infr. de liberali cutis, adde tamen l. tdt. insr. de fugit. I. 22. I. 36. I. 44. ir.fr. de decur. I. 1;. infr. de murileg. I. l. §. 2. Fi ud municip. L 19. Fi de statu bam. I. 5. §, 2.Fi de rei vind. I. Mt.ff. de adquir. rer. dom. (4. Adde l. 3. infr. arbitr. tut. I. 54. Fi ck jure dot. (;. Immo vide l. 6 .Jitpr. h. t. (6. I. ult. insr. dejerv.pign. dat. manum, immo vide l. 30. infr. de jure dot. (7. /. §. 3 - l-So-ff- b. t. 1 . 9.Fi de adquir. rer. dom. §. 31. 32. Jnft. de rer. divis. (8. I. 27. §. I. 48.Fi h. t. (9. /. io. f ipr. de paß. L 9, §. 3.Fi de adquir. rer. dom. (10. v. /. 5. infr. de revoc. donat. ^ (11,./. 7 .supr.. h. t. I. ult.jf. de adquir. rer. dom. (12. V. 1 . 19.Fi de contrah. empt._ (13. /. 3 . infr. de interdidi. (14. v. I. 3. infr. de reb. aliin. neu. u.icn, /, i.j. infr. de eviclion. I. 14. infr, de _ 2l6 14. lidem AA. & CC. Septianx. " pUm a matre domum filii, te sciente, comparasse proponas, ad- ^ verius eum dominium vindicantem , si matri 14 non succcffit nulla te exceptione tueri potes. Quod si venditricis obtinet herel ditatem , doli mali exceptione, pro qua portione ad eum hereditas pertinet, uti non prohiberis. Dat. 3. Cal. Jul. AA. COSS. 293 15. lidem A A. & CC. Aurelix Philoxenx. QUotiens duobus 1; in solidum prxdium jure distrahitur: mani. festi juris est, eum , cui priori traditum est, in detinendo dominio esse potiorem. Si igitur antecedente tempore te poffeflionera emisse, ac pretium exsolvisse apiui Prxfidem provincia probaveris: obtentu non datorum 16 instrumentorum expellite [ä] poffeflione non patietur. Erit sane in arbitrio tuo, pretium , quod dedisti, cum usuris recipere: ita tamen, utperceptorum fructuum ac sumptuum ratio habeatur : cum , & fi ex causa donationis utrique dominium rei vindicetis, eum, cui priori possessio soli tradita est, haberi potiorem conveniat. Dat. 2. Cal. Octobr. AA. COSS. 293, 16. lidem AA. & CC. Januario. CI in area communi domum aliquis extruxit, baue vobis communem juris fecit ratio: cujus portionem ab eo, qui bona fide possidens sdificavit, si velis vindicare, sumptus 17 offerre debes, ne doli mali possis exceptione submoveri. Dat. Id. Ncvembr. dir- mit, AA. COSS. 293. 17. lidem AA. & CC. Sabino, & aliis. CI fundum vestrum , vobis per denunciationem 18 admonentibus volentem ad emptionem accedere, quod distrahentis non Fuerit, non recte is , contra quem preces funditis, comparavit, vel alio modo mala fide contraxit: tam fundum vestrum constitutum probantibus, quam fructus 19, quos eum mala fide percepisse fuerit probatum , aditus Prxfes provincix restitui jubebit. Dat. 12. Ca- lend. Decembr. Sirmii, AA- COSS. 293. 18. lidem AA. & CC. Claro. ■R E tua apud alium manente , proprietatis error 20 nihil tibi no- iv cere potuit: nisi alia contra te causa intervenerit. G. 3. Cal. Januar. AA. COSS. 293. 19. lidem AA. & CC. Callistrato. INdiciacerta , qux jure non respuuntur, non minorem probatio- A nis, quam instrumenta 21, continet fidem: Quo jure, side proprietate domus ambigis, negotiumque integrum est, uti non prohiberis. G. 2. Cal. Januar. Sirmii, AA. COSS. 293. 20. lidem. AA. & CC. Quartillx. "MOn servum , quem res tuas detinere adlevcras, sed ejus dominum de rebus repetendis conveniendum esse perspicis. G. Cal. Matt. CC. COSS. 293. 21. lidem AA. & CC. Herocli. A Poffidentibus vindicata mancipia, quorum dominium ad vos ^ pertinere intenditis, si, posteaquam impleveritis intentionem, hxc non restituantur, jurisjuramli 22 solennitate secuta condemnatio procedere debet. Petita 6. Id. Octobr. CC. COSS. 294. 22. lidem AA. & CC. Diodotx. QErtiim est, malx fidei possessores omnes fructus 23 solere cum ipsare prxstare: bonx fidei vero 24, extantes: postautemli- tis 25 contestationem, universos. Dat. 3. Calend. Novembr. CC. COSS. 294. "" lidem AA. L CC. Magnifero. vc-1 furtum ablatum, am ex nulla justa causa distraxerunt: CI mancipium tuum per vim, , t, ».mu..... »'. vindicanti tibi dominium iolvcniü . qui potiores. /. 31. in fin. J. ds uct. empi de bered, vel aci. vend. (16. Immo vide b I. '17. /. 4. infr. de adis . priv. (lS- l- 0' ?• lit. 0 9 . i. v fupy. h. 1 .1. 25. H- 4.F-/-,-'» donationib. I. 73.F. de eviclion. i. I. §. i.ff. de except. ret ven . I. 149. js. de S. J. (is. Adde l. 72.Fi b. t. I. 9. §. 4. _//• deF k- blician. in rem aci. I. 14. st', qui potiores. /. 31- in fin. fi d.’ “io etnft est vend. I. 6. infr. de i " itfr.de donat ion. (i* Fi qua iufraud. credit. (19. /. 5. f‘pY. -.. , , . fitt. fttpr. de petit, her. (20. I. 29. in fin. supr. de tranjact ^ • infr. farnil. excise, l. 20. /. 23. in fin. infir. dc locato. I. oyjl- adquir. rer. dom. (21. /. 1. infir. de fidi instrum. (-1.1 Fi de in litem jttr. v. infr. de in lii.jur. (23. I . 5- I- (7 s u P: ’ l. 3. infr. de condici, ex tege. §. 35. Inst. de rer. divis. I. ‘ infr. de side est jure basta. §. 2. Inß. dc oß i jud. I. 25. ‘‘ £ (24 /. 48- Fi de adquir. rer. dorn. I. 23. §. I. L 41 -F' /. 78.Fi b. t. (2;. v. /. l.Jupr. depetit, bered. pretn 217 De usufructu & habitatione, &c.’ 21S pretii i nulla necessitas irrogetur, io. Caleml. Decembr. CC. COSS. 294. 24. Iidem AA. & CC. Juliano. TVIUHo justo 2 titulo procedente possidentes , ratio juris quorere dominium prohibet. Idcirco cum etiam usucapio cesset, intentio dominii nunquam absumitur. Unde hoc casu postliminio reverso citra beneficium actionis 3 rescissoria: directa permanet integra vindicatio. D. 10. Cal. Decembr. CC. COSS. 294. 25. Iidem AA. & CC. Eugnomio. COlennibus pensionibus rei pro alio satisfacientem, non interve- O niente venditione, solutionis causa minime dominum facit. Dat. 16. Cal. Decembr. Nicomedia, CC. COSS. 294. 26. Iidem AA. & CC. Heliodoro. TITOra litis causam possessoris non instruunt ad inducendam longae ■* A possessionis praescriptionem , quae post litem 4 contestatam in prxteritum aestimatur. Dat. Id. Dee. CC. COSS. 294. 27. Iidem AA. & CC. Philadelpho. CErvum emptor non traditum fibi praesentem 5 vindicare non 0 potest. 6. 12. Cal. Jan. Nicomedia , CC. COSS. 294. 28. Iidem AA. & CC. Sopatro. PEs alienas poffidens, licet justam tenendi causam nullam habeat, v non 6 nisi suam intentionem implenti restituere cogitur. Dat. g. Calend. Januar. CC. COSS. 294. posterioris temporis fructus perceptos ab ea repetere potestis , quos nulla ratione sciens de alieno percepit. P. P. Calend. April. ALEXANDRO A. 2. & MARCELLO COSS. 227. 6 . Idem A. Stratoni eae. TNterest, iisnmfrustum solum maritus tuus in dotem acceperit V A an proprietas quidem doti data sit, verum pactum intercessit, ut meri ente eo tibi eadem pojscjjio redderetur : nam usufructuarius quidem proprietatem pignorare non potuit: qui autem proprietatem lestimatam in dotem aecepit, non ideo minus obligare eam potuit: quoniam soluto matrimonio restituenda tibi lestimatio ejus fuit. P. P. Calend. Jut. AGRICOLA , & CLEMENTINO COSS. 231. 7. Imp. GORDIANUS A. Ulpiano militi. T?Um , ad quem ususfructus pertinet , farta 17 tecta suis sumptibus prsstare debere , explorati juris est. Proinde si quid ultra 18, quam impendi debeat, erogatum petes docere, solennster reposces. P. P. Cal. Febr. ARIANO & PAPPO COSS. 244. 8. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Etheroni. "VTEque fructuarium 19 ad obtinendam proprietatem rerum , qna- 1 ' rtim usumfructum habet, neque successores ejus , ulla temporis ex ea causa tenentes pneferiptio munit. 6. Cal. Jul. AA. COSS. 293. 9. Iidem AA. & CC. Auxanuse. T I T. XXXIII. DE USUFRUCTU 7 ET HABITATIONE 8, ET MINISTERIO SERVORUM. 9. i. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Posidonio. 01 ususfructus omnium bonorum testamento uxoris marito relictus 0 est : quamvis 10 cautionem a te prohibuerit exigi, [tamen] non aliter ä debitoribus solutam pecuniam accipere poteris, quam oblata secundum formam Senatusconsulti 11 cautione. P. P. G. Calend. Octobr. ANULINO & FRONTONE COSS. 200. 2. Iidem AA. Felici. V/Erbistestamenti , qus precibus inseruisti, usumfructum lega- ’ tum tibi animadvertimus. Qus res non impedit proprieratis dominum obligare creditori proprietatem , manente scilicet integro usufructu tui juris. P. P. 6. Id. Maji, ANTONINO A. 2. & GETA 2. COSS. 206. 3. Imp. ANTONINUS A. Antoniano. CI patri tuo ususfructus legatus est, defuncto eo nihil ad te pertinet: cum morte 12 ejus , cui fuerat legatus , vel alio modo acquisitus, ad proprietatem regredi soleat. §. 1. Usufructuario autem superstite, licet dominus 13 proprietatis rebus humanis eximatur, jus utendi fruendi non tollitur. P. P. 3. Calend. August. ANTONINO A. 4. & BALBINO COSS. 214. 4. Imp. ALEXANDER A. Verbieio. TJSufructu constituto , consequens est, ut satisdatio boni 14viri arbitratu prsbeaturab eo , ad quem id commodum pervenit, quod nullam lajiomm ex usu proprietati adferut. Nec interest, sive ex testamento, sive ex voluntario contractu t; ususfructus constitutus est. P. P. G. Id. Mart. ALEXANDRO A. 2. & MARCELLO COSS. 227. ;. Idem A. Evocato & aliis. CI pater usumfructum pr.xdiorum in tempus 16 vestra- pubertatis matri vestra reliquit: finito usufructu postquam vos adolevistis, TTSufructu matri tuae praediorum , & mancipiorum relicto, tara w alienatio 20, quam manumiisio 21 interdicta est. Sane mancipia , quorum testamento min 'lerium 22 matri relictum est, cum in his dominium non habeat, nec tradendo cuiquam, nec manumittendo ad testatoris heredem pertinentia , quicquam facit. Dat. Cal. Dec. AA. COSS. 293. 10. Iidem AA. & CC. Pomponio, domina proprietatis uxori tus usumfructum locavit sub certa annua praistatione: morte conductricis 23, ei quae locavit, etiam utendi fruendi causa non est deneganda. 13. Cal. Jan. Sir- mii, AA. COSS. 293. 11. Iidem AA. & CC. Theodoro. TJAbitatio morte 24 finitur : nec proprietatem , qui habitationem '*" L habuit, legando, dominii vindicationem excludit. Dat. 15, Calend. Novembr. Conftantinop. post Consulatum LAMPADII.. & ORESTIS VV. CC. 531. 12. Imp. JUSTINIANUS A. Juliano P.P. A Mbiguitatem antiqui juris decidentes, sancimus, sive quis uxo- ri sux, sive alii cuicunque usumfructum reliqueritTsii certo tempore 25 r in quod vel filius ejus , vel quisquam aliuspervenerit , stare usumfructum in annos [singulos 26 , ] in quos testator statuit: sive persona , de cujus state compositum est, ad eam pervenerit, sive non. Neque enim ad vitam hominis respexit, sed ad certa curricula: nisi ipse, cui ususfructus legatus sit, ab hac luce fuerit subtractus: tunc enim ad posteritatem ejus usumfructum transmitti non est [penitus] poffibile : cum morte 27 usumfructum penitus extingui, juris indubitati fit. f Sin autem talis fuerint inferta conditio : Donec in furore filius , vel alius quisquam remanserit: vel in aliis similibus casibus, quorum eventus in incerto sit, fi quidem resipuerit filius, vel alius , pro quo hoc dictum est, vel conditio extiterit, usumfructum finiri: Sin autem adhuc is in furore constitutus decesserit, tunc quasi in usufructuarii vitam eo relicto 28 , (1. 1 . 2 -supr. b. t. I. 2. infr. defurt, l. 2. infir. ne rei domin. vitnl. prascript. submov. L I. infin. infr. de prascript. 30. vel 40. annor. i. 32. §. 4. Jji de admin. cy peric. tut. (2. I. ult. infr. ne deftaiu def. I. 7. infr. de adquir. cfi retin. ppsejs. (5. v. I. 18- infr. de post.im. (4. 1 . 10. infr. de adquir. U retin. pojsefi'. I. 2. I. 10. infr. de praefer, longi temp. (;. /. 20 .supr.de paci, adde l. 8. infr. de aci. empt. I. 50. Js. h. t. I. 1. §. 21.1 . 3. §. l.ff. de adquir. vel amitt. pojftjs. (6. I. 4. supr. de edendo. I. 2. infr. de probation. I. ult. js. de adquir. vel amitt. posejs. §. 4. Jnst, de interdici. (7. Zib. 7. D. I. 2. 3. 4- ;. 6. 9. Zib. 2. Inst. 4. (8- Lib. 7. D. 8. Lib. 2. Infi. 5. si 11. I. 13. infr. h. t. (9. Lib. 7. D.. 7. /. 9. infr.b.t. (io. /. 7. infr. 1 . 6 . pr.fi'. ut in pofiejs. legat. I. it.fi. nsufrucl. quemudm, cuv. (11. Immo vide d. I. ir. (12./.10. 1 . 12. L 16. infr, h . t. I. 3. in fin.fi'. quib. mod. ususfr. amitt.J - 8 -fi', de annuis l. 22. I. 29. fi ', de usu cfi ufufr. leg. §. 3- Inst. de usufr. (13. v. I. 8. in fiit.fi". de peric. £f comrn. rei vendita. [14. 1. 1 fupr. I. 13 -pr.fi". h. t. I. l.ff. usufr, quemadm. cav. (i?- d. I. I. §. 2. I. 3. pr.fi'. b. t. si 8. in fin.fi". de peric. commodo. (16. i. 12. infr,. h. t. L 3. pr.fi". quib. mod. ususfr. (17. /. 7- §• 2-,/si h. t. (l8- si 10- in fin.fi'. de damno infell. I. 38. in fin.fi. de her. pct. si 14 .js. de doli mal. cfi met. except. (19. §. 4. verf. fruÜuarius. Infi. per quas perfi tuique adquir. si 1 o. in fin. /si de adquir. rer. dom. (20. V. I. 6. fupr. b. t. (21. si 1. verf fin. autem ufufruiluariv.s, infr. communia de manum. (22. si 4. infr. de his qui ii non domin.^s 23. Adde si 8. infin». fi ’, de per, & commodo rei vend. (24. si to . fi . dc cap. min. si. io. 3.. fi. de usu U babit. (25. si 5. fupr. h. t. si 4. fi', de ufufr. 1(26. si 37-/1 eod. I. 3. pr.fi. quib. mod. ususfr.. (27. v. si 3. fupr, b, t. (28. Immo vide si ult. infin. infr. eosL G 3 manete- 219 Codicis Lib. III. Tit. XXXIII. XXXIV. 220 manere u funi Frustum apud eum. Cum enim possibile erat usque ad omne vite tempus usufructuarii non ad suam mentem venire su- velconditionem impleri: humanissimum est, ad vitam Quemadmodum etenim fi decesserit vel Furorem finitum, rentcm , ------ eorum tisumfni&uro extenui usufructuarius ante impletam conditionem , extinguitnr ususfructus : ita humanum est, extendi eum in usufructuarii vitam , etfi antea decesserit furiosus, vel alia conditio defecerit. Dat. Cal. Aug. Constantinop. LAMPADIO & ORESTE VV. CC. COSS. $30. rz. Idem A. Juliano P. P. /"'Um antiquitas dubitabat, usufruclu habitationis legato, & pri- mo quidem, cui similis esset, utrum ne usui i , vel usufru- ctui, an neutri eorum , sed jus proprium , & specialem naturam sortita esset habitatio; postea autem , fi possetis, cui habitatio legata esset, eandem locare, vel dominium sibi vindicare : auctorum jurgium decidentes, compendioso responso omnem hujusmodi dubitationem resecamus, f Et, fi quidem habitationem Equis] reliquerit, ad humaniorem declinare sententiam nobis visum est, & dare legatario etiam locationis i licentiam. Quid enim distat sive ipse legatarius maneat, sive alii cedat, ut mercedem accipiat ? Et multo magis , fi habitationis usumfructum reliquet it: cum & nimix subtilitati satisfactum videatur, etiam nomine ususfructus addito. In tantum'etenim valere habitationem volumus , ut non antecellat usumfructum : nec dominium habitationis speret legatarius, nisi specialiter cvidentiffimis probationibus ipse legatarius possit ostendere , & dominium ejus domus [libi] esse relictum: tunc etenim voluntati testatoris per omnia obediendum est. f fluam decisionem locum habere censemus in omnibus locis , quibus habitatio «onstitui potest. Dat. 18. Lai. Octobr. LAMPADIO L ORESTE VV. CC. COSS. 530. 14. Idem A. Juliano. P. P. A Ntiquitas dubitabat, si quis fundum vel aliam rem cuidem testa- merito relinqueret, quatenus ususfructus 3 apud heredem maneret, si hujusmodi constaret legatum ? Et quidam inutile legatum esse existimabant: quia ususfructus nunquam ad 1'uain rediret proprietatem , sed semper apud heredem remaneret: [& forsitan hoc existimabant, quia & secundus heres, & deinceps successores unitis esse videantur: ] nec possit hujusmodi ususfructus fecundum veterem distinctionem solitis modis extingui. Alii autem hujusmodi legatum non esse respuendum existimaverunt. Tales altercationes decidentes, sancimus & hujusmodi legatum firmum esse, & talem usumfructum una cum herede finiri: & ilio moriente, vel aliis legitimis modis eum amittente , expirare. Quare enim iste ususfructus sibi tale vindicet privilegium, ut [ä] generali inter emptione ususfructus ipse solus excipiatur? quod ex nülla induci rationabili sententia manifestissimum est. Et propter hoc & usumfructum finiri, & ad proprietatem suam redire , L utile esse legatum sancientes , hujusmodi paucissimis verbis totam eorum ambiguitatem delevimus. Dat. 15. Cal. Octobr. LAMPADIO & ORESTE VV. CC. COSS. 530. 15. Idem A. eidem Juliano P. P. TNter antiquam prudentiam dissensio incidit; si per servum usus- - * 1 fructus domino fuerit acquisitus, & ex quibusdam casibus (multi 4 enim [casus] rebus incidunt mortalium) pars hujus fervi ad alium perveniat: utrum omnis ususfructus, qui antea per servum ad aliquem pervenerit, apud eum remaneat, an totus tollatur , vel ex parte diminuatur , ex parte autem apud eum resideat. Et super hujusmodi dubitatione tres sententiae vertebantur. Una, qux «licebat, ex particulari alienatione servi totum [usumfructum] diminui. Alia , in tantum usumfructum diminui, in quantum & servus alienaretur. Tertia, qua definiebat partem [quidem] fervi posse alienari: totum autem usumfructum apud eum remanere qui antea servum in solidum habebat. Et in novissima sententia summum auctorem juris scientia Salvium Julianum esse invenimus. Nobis autem hxc decidentibus placuit, Salvii Juliani admitti sententiam , & aliorum , qui in eadem fuerunt opinione , quibus humanius visum est, non interemptionem ususfructus studiosam esse sed magis retentionem : quatenus, etsi pars servi alienetur, tamen neque pars ususfructus depereat, sed maneat fecundum seam na- turam-integer atque incorruptus: & quemadmodum ab initio fixus est, ita & conservetur, ex hujusmodi casu nullo deterioratur modo. Dat 10. Calend. Octob. LAMPADIO & ORESTE VV. CC. COSS. $30. 16. Idem A. Juliano P. P. pOrruptionem 5 ususfructus multiplicem esse veteribus placuit, ^ vel morte 6 usufructuarii, vel capitis diminutione*-, vel non 8 utendo , vel aliis 9 quibusdam non ignoratis modis. Sed de ufuFructu quidem hoc indubitatum fuerat: de personali autem actione, quae super usufruclu nascitur, sive in stipulationem 1« uiusfructus deductus fit, sive ex testamento relictus, dubitabatur: morte quidem usufructuarii, & capitis diminutione eam tolli omnibus concedentibus : non utendo autem, si per annum vel biennium &l forsitan [eundem] usumfructum non petierit usufructuarius, si personalis actio tollatur , altercantibus? §. 1 Sed nos hoc decidentes sancimus , non solum actionem, qua de usufructu nascitur, sed nec ipsum usumfructum non utendo cadere , nisi tantummodo morte usufructuarii, & ipsius rei interitu: sed usumfnictum, quem sibi aliquis adquisivit, hunc habeat, dum vivit, intactum: cum multa ii , & innumerabiles causa rebus incidant mortalium, per quas homines jugiter retinere , quod habent, non possunt: Lest fatis dumm , per hujusmodi difficultates amittere , quod semel possessum est : nisi talis exceptio 12 usufructuario opponatur; qua, etiamsi dominium vindicaret, posset eum präsentem vel absentem excludere. §, 2. Sed neque per omnem 13 capitis diminutionem hujusmodi detrimentum imminere aostris patimur subjectis. Quare enim ii filiusfamilias fueritis , qui usumfructum habet, forte ex castrensi peculio , ubi nec patri ususfructus acquiritur, ei possessum , per emancipationem eum amittat ? Sed secundum quod definitum est, tunc eum tantummodo desinere, cum usufructuarius, vel res pereat, & tantummodo eum cum anima vel rei substantia expirare: .nisi praedicta exceptionis vigor reclamaverit: excepta videlicet tali capitis diminutione, qua vel libertatem vel civitatem Romanam possit adimere , tunc etenim ususfructus omnimodo ereptus , ad suam revertatur proprietatem. Datum Calend. Octobr, Conftantinop. LAMPADIO , & ORESTE VV. CC. COSS. M. 17. Idem A. Joanni PP. TCX liberis Sabinianis quxstio nobis relata est, perquam dubitabatur : Si ususfructus per servum acquisitus, vel per filiumfa. milias, capitis diminutione filii magna , vel media, vel morte, vel emancipatione, vel servi quacunque alienatione, vel morte, vel manumissione possit adhuc remanere? Et ideo sancimus in hujusmodi casibus, neque si servus vel filiusfamilias in prifatos casiis inciderit, interrumpi patri, vel domino usumfructum, qui per eos acquisitus est, sed manere intactum. Neque si patet magnam capitis diminutionem vel mediam passus fuerit, vel morte ab hac luce fuerit exemptus , usumfructum perire : sed apud filium remanere , etiamsi heres ä patre non relinquatur: Usumfructum enim per eum acquisitum , apud eum remanere etiam post patris calamitatem oportet: cum plerumque verisimile sit testatorem contemplatione [magis filii, ] quam patris, usumfructum ei reliquisse. Dat. 1$. Cal. Nov. Conftantinop. post Consulatum LAMPADII , & ORESTIS VV. CC. $31. ' __ (1. 1 . 10. st', de tfuPf hab. (2. §. <. Inst. de usu habit. (3, v. I. 6. pr.ff. de usufr. I. 4. ff.fi ususfr. pet. §. I .Inft. de ufufr. (4. /. 16. §. I. infr. h. t. I. ult. infr. de prafeript. 30. vel 40 annor. ($. §. 3. \Inft.de ufufr. oft Js. quib. med. tfusfr. amitt. (6. V. I. p,.fupr. h. t. 7- L I.JF- quib. mod. ususfr. vide tamen l. 10. js. de capite min. (8. d. §. 3. I. 14. I. 2%.ff. quib. med. ufusfr. amitt. (9. d. §. 3. DE 'fjfflip ■ mse a eu .fer. co LX)( T I T. XXXIV. SERVITUTIBUS 14 ET AQUA. 1. Imp. ANTONINUS A. Calor ä- phurhia. O* quas actiones adversus eum, qui xdificiiim 1$ contra veterem •ormam ex trux it, ut luminibus tuis officeret, competere tibi ex il-imas ; more solito [per judicem] exe rcere non prohiberis: Is, (ro. v. L 4. fupr. h. t. (11. I. 1;. f u pr. h. 1 . 1 . ult. infr. de pr. §. 26. Injl. de ullion. I. 2. §. i.Fi b. t. Nov. 18. c. 8- (7. Immo vide §. 16. Infl. I. 9. §. r. I. 29. §. 7. 1. 39. §. I.Fi b. t.l. 4.Fi deagnoscend. ff alend. lib. I. 2. §. 20. in fin.ff. vi bonor. rast, (8- Immo vide l. 14. in fin.ff. de profer. verb. (9. Lib. 10. D. 2. §. io. Infl. de aciion. §. 4. Inst. de off. jud. (Jo, l. 20. §. 4.Fi h. t. (11. I. I. §. IO. infr. de rei uxor. aci. I. 20. h. 2. I. 46. I. 51. in pr.ff. h. t. L 65. in fin.ff. posoc. I. 85. Fi ad Ifg.Falc. (12. L 19. infr. h. t. §. 4. Injt. dcost.jud. (13 .v.l.ult. infr. de c rim. expil. bered. (14. t. 1. infr. de castr.secui. (1;. v. moraretur , alter vero exportandus venundaretur. Proinde si offen, sam istam clementia flexit; [quod licet scriptura non probetur" aliis tamen rationibus doceri nihil impedit, prssertim cum n 0 st e ! riora eorum talia merita deprehenduntur, ut ira domini potuerit mitigari, ] noviisimam ejus voluntatem arbiter familia erciseun. dx sequetur. 6. Imp. GORDIANUS A. Pomponio militi. ITA , qux in nominibus sunt, non recipiunt 19 divisionem: cum ipso jure in portiones hereditarias ex Lege duodecim tabularum divisa sint. 7. Idem A. ASliano. CI qua fideicommissorum 20 petitiointer coheredes consistat: Pr*. 0 tor vel Prxses provinciae ejus rei disceptator constitutus, vel Judex familiae erciscundx judicio aditus, ut voluntas testatricis servetur, suas partes accommodare debet. 8- Idem A. Telesphoro. IJOna , quaecunque tibi sunt communia 21 cum fratre tuo ex hereditaria successione patris vel matris , cum eodem Familiae erciscundx judicio experiens, ut dividantur, impetrabis, 9. Idem A. Verino. MOn est ambiguum, cum familis erciscundx titulus inter bona fidei 22 judicia numeretur, portionem hereditatis, si qua ai te pertinet, incremento 23 fructuum augeri. 10. Idem A. Telesphoro. Q Uotiens inter omnes heredes 24 testator succelsionem [suam] - dividit: ac singulos certis poffejfionibus cum mancipiis, qua in tis- demsunt constituta , jubet effe contentos, voluntati 25 ejus (salva legis Falcidix auctoritate) obtemperandum esse , manifestum est. Nec mutat, quod in sequentibus verbis mancipia sua universa, nulla facta eorum discretione , commendanda putaverit heredibus : cum utique his ea videatur insinuasse, quibus etiam testamento relinquenda esse decrevit. 11. Impp. PHILIPPUS A. & PHILIPPUS C. Antonio. P. TNter filios & filias bona intestatorum parentum pro 26 virili- bus portionibus xquo jure dividi oportere, explorati juris est. 12. Impp. GALLIENUS & VALERIANUS AA. Rufo. MOn ideo divisio inter te , & fratrem tuum ut proponis) fasta, ' L> irrita habenda est, quod eam scriptura 27 secuta non est: eum fides rei geitx ratam divisionem fatis affirmet. 13. Impp. DIOCLET. & MAXIMIAN. AA. Saturnino. QErtum est , liberorum peculia 28 post mortem patris in hereditatem dividendam, ad communionem esse revocanda. Frater autem & coheres tuus , ob contractus, quibus vivente patre etiam ignorante ipso obligatus fuit, convenire te & alterum fratrem tuum coheredem vestrum ultra non 29 potest, quam ut de peculio 30 suo recipiat tantam quantitatem, in quantam condemnatus est his, cum quibus ipse contraxit. 14. Iidem AA. Hermiano. CI familix erciscundx judicio , quo bona paterna inter te ac fratrem tuum xquo 31 jure divisa sunt, nihil iuper evictione rerum singulis adjudicatorum specialiter inter vos convenit, id est, ut unusquisque eventum rei suscipiat: recte poueiuoml evictx detrimentum 32 fratrem & coheredem tuum pro parte agnoscere, Prxses piovincix per actionem praescriptis 33 verbi« compellet. Dat. 8- Calend. Septembr. AA. COSS. 293- l. 3. infr. d. t. (16. d. 1. 1. in sin. (17. l.t.ff.ieSC. Sila*. ' - -- ■ de adil.ediä. (l9-i.'.-»F. (18. I. 18. §■ 2. Fi b. 1.1. 17. §. 19.Fi de adii, editi. (l9; de except. I. 51. in fin.ff. b. t.l. 11. 1 . ult.ff. de iistralt. pignor. ad l. 25. §. 9- §- iZ.Fi b. t. (20. Adde l. 89-§.4.F * ffi; =' (21. v. I. I. Jupr. b. t. (22. §. 28. Infl. de aciion. (e,. I • 17- [V • l. ;6.Fi b. t. I. 2. supr. de petit, bered. (24. v. I. %.supr.dej m 3' testam. (25. v. I. 16. in sin. I. 21. infl. h. t. (26. I. 3 "J'f 0 ' l. ult. §. I. infl. ad SC. Tert. I. 1. infr. commun. defucceJJ. II l. (Zo. . §. 21.F. eod. (33. 1 . 20. §. z.F. eod. Weffl i. ult. §. I. infl. ad SC. Tert. I. 1. infr. commun. dejucaf a av- II8. c. 3. in sin. (27. .V. /. 17 . fupr. de pactis. (28. . I. q.fupr. h.t. I. 12. in sin. infr. decollat. (29. i. 20.1'F'. ' ‘ (jo. I. 3S- ff.de condici, itidcb. (31. I. ll.fupr.b. t, (o-- •'>' 225 Communi divHundo, 22(5 i;. Iidem AA. Theophilo. CI divisionem conventione i factam etiam poflseffio consensu se- ^ euta, pro solido dominium rerum, quas pertinere ad patrem tuum placuit, [ei firmavit:] earum vindicationem habere potes, fi patri tuo succe Isi si i. Si vero placitum divisionis usque ad pactum stetit: arbiter familia erciscundx judicio vobis datus, communionem inter vos finiri providebit. 16. Iidem AA. Heraclio. ■pllii patris testamentum rescindendi, si hoc inofficiosum probare 1 non possunt, nullam habent facultatem. Sed & ii tam circa testamentum, quam etiam codicillos judicium ejus deficiat, verum quibuscunque verbis 2 voluntas ejus declarata iit: licet ab intestato ei Fuerit successum, ex SC. retentionis Z modo servato, familiae erciscundx judicio aditum judicem sequi voluntatem 4 [patris] oportere, juris auctoritate significatur. 17. Iidem AA. & CC. Commodiano. POheredibus divisionem inter se facientibus 5 , juri absentis, & ^ ignorantis minime derogari 6, ac pro indiviso portionem eam, quae initio ipsius fuit, in omnibus communibus rebus eum retinere, certiisimum est. Unde portionem tuam cum 7 reditibus arbitrio familiae erciscundx percipere potes, ex facta inter coheredes divisione nullum praejudicium timens. Dat. 7. Cal. Dec. Sirmii, AA. COSS. 293. 18. Iidem A A. & CC. Dominx. Filiae, cujus nomine pater res somparavit, ii non postea contra- 1 rium ejus judicium probetur, per arbitrium dividundx hereditatis praecipuas 8 adjudicari saepe rescriptum est. His itaque, fi patri successisti, quem nomine tuo quaedam comparasse dicis, adversus sororem tuam apud Praefidem provinciae, si res integra 9 est, uti potes. §. I. In communi autem hereditate, quin sumptus 10 ab uno facti bona fide, familia; erciscundae judicio, vel negotiorum 11 gestorum actione servari possint, non est ambiguum, 19. Iidem A A. & CC. Lysicrati. TNcerti juris non est, in familiae erciscundae judicio earum re- 1 nun quas ex coheredibus quidam de communibus absumpserunt, vel deteriores fecerunt, ratiouem [esse] habendam , ejus- qne rei caeteris praestandam 12 indemnitatem. Datum 18. Calend. Januar. AA. COSS. 293. 20. Iidem AA. & CC. Pactuclae. TN familiae erciscundie judicio ab uno pro solido rei veluti commu- 1 nis venundatae pretium non venit: sed mandati, fi praecessit, coheres venditoris agere potest: vel negotiorum 13 gestorum, si ratam fecerit venditionem. Nam si vellit propriam unus distraxerit, ac pretium possideat, hereditas 14 ab eo petenda est. * 3. ' Februar. CC. COSS. 294. ri. Iidem A A. & CC. Fortunato. Jsjl, cogitatione futurae successionis, officium arbitri dividenda hereditatis praeveniendo 15 pater communis judicio suo, quali- ennque indicio suam declaraverit voluntatem : inter eos, qui ei successerunt, exemplo Falcidix retentionis habita ratione, familia dividendae causa datus arbiter: pro virili 16 praeterea portione eorum, qux nulli generaliter 17, vel specialiter adsignavit, facta divisione, in adjudicando patris sequetur voluntatem. 22. Iidem AA. & CC. Dionysio. jsjErvum communem non consentientibus coheredibus, feti per er- " rorem 18 ad eum, qui possidet, pertinere credentibus 19, tenens, cum omnis verus titulus deficiat 20, suum non facit; sed jn eo portiones hereditarias adsignatas penes singulos successores remanere manifestum est. PP. 5. Nonas Januar. 23. Iidem AA. & CC. Hermogeni. TIcet pasto 21 divisionis adversus singulos actio pro "hereditariis portionibus creditori parata mutari non possit: tamen ad exhibendam fidem his, qua: convenerant, stipulationis & juris adbibito remedio, qui placitum excedit, urgeri potest: cum & ho* omisso, fi non contrarium convenisse probaretur, praescriptis ae verbis conveniri potuisset. 24. Iidem AA. & CC. Socrati. pllium quem habentem fundum, portionem hereditatis fratribus , & quibusdam aliis sub conditione verbis precariis restituere sanxit testator: post ejus conditionis eventum , hereditaria parte praedii in quartae ratione retenta , compensato praeterea , quod ä coheredibus vice mutua percepit, [&] fi quid deeft, iit supplementum deducto, quod a ceteris in eo fundo solvitur, supra 23 quartam habens, reddere compellitur. Dat. ;. Non. Jan. CC. COSS. 294. 2;. Iidem AA. & CC. Diocli. pX causa donationis 24, vel aliunde tibi quxsita, si avi succeffi»- ■ L ‘ nem respueris, conferre fratribus compelli non potes. Dat 14 . Apris. TUSCO & ANULINO COSS. -95. 26. Imp. CONSTANTINUS A. ad Lassum PP. TNter omnes du ntaxat heredes suos 2;, qui ex quolibet venientes 1 gradu, tamen pares videntur esse, vel emancipatos, quosPrx- tor ad successionem vocat: sive coeptum neque impletum testamentum , vel codicillus, seu epistola parentis esse memoretur, sive quocunquc- alio modo scripturae quibuscunque verbis, vel indiciis inveniantur relictae, judicio Fani ilice erciscundae (licet ab intestato ad successionem liberi vocentur) servato SC. auxilio , defuncti dispositio custodiatur, etiam Ii soleimitate legum hujusmodi dispositio fuerit destituta. Si vero hujusmodi voluntate designatis liberis alia sit mixta persona: certum est, eam voluntatem , quantum ad illam duntaxat personam permixtam , pro nulla haberi. Dat. Roma, Cal. * CRISPO 2. & CONSTANTINO Cass. 2. COSS. 321. In AUTHENT. de trient. & semiss. §. & quod sirpe, coi. 3. 11. ;. Novell. 18. cap. 7. CI modo subjiciatur huic scriptura, vel ipfius furentis, vel omnium, inter quos fit partitio, liberorum subscriptio. 26 T I T. XXXVII. COMMUNI 27 D I V I D U N D 0 . 1. Imp. ANTONINUS A. Lucano. pRater tuus fi solam 28 portionem praedii ad se pertinentem dis- traxit, venditionem revocari 29 non oportet: sed adversus eum, cum quo tibi idem prxdium commune esse coepit 30, communi dividuudo judicio consiste: & ca actione aut universum prxdium , st licitatione viceris, exsoluta socio partejretii obtinebis: aut pretii portionem , si meliorem alius conditionem obtulerit, consequeris : quod si divisio prxdii fine cujusquam injuria commode fieri poterit, portionem suis finibns tibi adjudicatam possidebis. Hoc videlicet custodiendo , ut post litis contestationem nemo nec partem suam, exteris ejusdem rei dominis non consentientibus, alienare 31 possit. PP. Cal. Mart. Roma, ANTONINO A. 4. & BALBINO COSS. 214. 2. Imp. ALEXANDER A. Avito militi. CI probatum fuerit Prxfidi provincix, fratrem tuum vineas com- 0 munes pignori dedisse, cum partem tuam, quam in vineis habes, creditori obligare 32 non potuerit: Prxses provincix restitui tibi eam jubebit cuin fructibus, quos creditor ex parte tua perceperit. Idem Prxses provincix de divisione vinearum inter te & (1. v. I. ;o. supr. de paci. (2. v. /. ult. infir. I. 52. st'. h. t. (1. I. ri. infr. cod. (4. I. 10. supr. I. 21. I. ult. infir. eod. I. 21. §. 1. infr. de testam. I. %.supr. de inojs. testam. (;. Adde l. 2. §. 4. (• 43-Fi h. 1 . 1 . 8. p r -js- communi divid. (6. I. 74. js. de reg. jur. (7. l< 9. supr. h. t. (8. v. I. 2. supr. de inofs. donat. I. pen. infr. b.t. confer tamen/. 13. infr. de coiiat. (9. I. l.supr.h.t. juncta l. 16. supr. de transail. (10. I. 18. §. 3. I. 25. §. 19. /. 39. pr. (• 44 -§• 7 - 8./1 b.t. (11. U^.supr. de negot. gest. I. 3 l.fi'. de pro- cu (12. I. 3. supr. h. t. §. 5. In fi. de osts.jud. (13. v. I. 3. supr. ie rei vind. (14. I. 44. §. 2. js. h. t. (15. I. 10. /. 16. supr. '»L (16. I. 11. supr. ni. (17. I. 32. st', eoi. (18. I. 18 .supr. Tom. IL de rei vind. (19. v. I. ult. st', pro dote. (20. i. 3. infir. in quib. caus. cejsat longi temp.frascr. (21. v. L 25. supr. de pali. (22. 1. 20. §. 3. vers. plane.st', h. t. (23. Immo vide /. 91. st', ad leg. Rate. (24. Adde l. n.supr. h. 1 . 1 . 13. infr. de cctlat._ (2;. v. Nov. 107. c. 1. I. 21. §. I- infir. de testam, adde /. 38 - st- ae fideicom. libert. (26. Confer. Nov. 107. c. 1. (27. Lib. 10. D. 3. §. 20. Inft. de aci. §. Ittst. de ojs. jui. (28. Adde l. 3. in fin.ff. qui potiores in pign. (29. v. I. 14. §. 3 .st', h. 1.1. 16. in sin.st. prosoc. (30. I. 3. infr. h. t. (31. i. ult.Js. de alienat, jui. mut. caus. fall. (32. I. u». infr.Jicomm. res pign. I. 3. st', qui potiores in pign. P ttedi- 22 ? Codicis Lib. III. Tit. xxxvii. xxxvni. 228 competentium portionum mede indemnitati tus consuli oportet: & ideo rem emptam communicare eum contra 13 juris formam postulas. PP. 16. Calend. Novembr. ipiis 4. & 3. ÄA. COSS. *93 5. Iiilern AA. & CC. Frontino & Gafirioni. ! .E instrumentis, qu® communia fratrem vestrum tenere pro- ponitis, Rector provincia aditus, apud quem 14 huee collocari debeant, existimabit. PP. 6. Idibus Februar. Sirmii, AA. COSS. 293. 6. lidem AA. & CC. Thesidian® & aliis. CI cum patruo vestro hac conditione divisionem fecistis, ut/f o nullum dolum malum adhibuijse juraret, nec fidem placitis exhibuit : quominus res indivisas requiratis, eorum placitum, qui in divisionem venerunt, nihil vobis nocere potest. Dat. 5. Calend. April. Sirmii , CC. COSS. 294. 7. lidem AA. & CC. Severiano & Flaviano. T I T. XXXVIII. COMMUNIA UTRIUSQUE JUDICII TAM FAMI- LJjE EB.CISCUND.S , QUAM COMMUNI DIVIDUNDO. i. Imp. ANTONINUS A. Marco. TAIvisionem prxdiorum vicem 10 emptionis obtinere placuit. PP. 6. Cal. Decembr. GENTIANO & RASSO COSS. 212. 2. Imp. ALEXANDER A. Enphrat®. J^Tiamsi is divisioni arbitrum dedit, cui dandi jus non fuit: tamen fi socii quondam divisioni consensum dederint; quod quisque eorum secundum placita possidet, pro parte socii dominium nactus est. PP. 16. Cal. Decembr. ALEXAND. A. 3. & DIONE COSS. 230. 3. Impp. DIQCLET. & MAXIM. AA. & CC. Anrelise Septimi®. MAjoribus etiam , per fraudem vel dolum , vel perperam fine judicio factis divisionibus, solet subveniri: quia in bon® 11 fidei judiciis , quod insqualiter factum esse constiterit, in melius reformabitur. PP. 16. Calend. Jul. ipsis A A. [& CONSTANTINO 3. ] COSS. 293. 4. lidem AA. & CC. ad Maximianum. Js|I patruus tuus ex communibus 12 bonis res comparavit, sibi ne- gotium gerens , non omnium bonorum socius constitutus, pro ' • (i- l - IO - in fi n ff- >’■ t. (2. §. 5. Inst. de off. jud. I. 2. §. i.ff sin. regund. I. 5s.ff.fam. erciscuni. (3. I. 21. Jupr. de f aciis. (4. v. sorores , ä viris conjug siufr. de temporib.in integr. reftit. (5. v. I. 1. supr.fi adversi. trans- f,m. ereife. k (6-/- Z.Fj I. Z. de -Nlrgr. veMt. (7. 1 . 3. /. 11. /. 14. indehi , V (8 ' L r ** re ^^ ur - C 9 - -6. §. 4. ff. de cond. mdeb. I. 70. ff. prosoc.vide tamen. Nov. Leon. 102. fio. v. /. 20. §. %• si. fumil. ercisc. (11. /. . supr. ex quib. catis. maj. I. 6. in fin. ff. de jure dot. (12. 1. 8. infr.fi quis alteri velfibi sub alter, nom. em. (13. Immo vide L 74. ff. prosoc. (14. v. /. 5 -Jn fam. ercisc. {15. v. l.'iri. infr.fi ccmmun.respignor. adde/. 3 ' in sin.ff. quipotiores in pignore. (16. L 27. infr. deeviefiomb. (17-. ^ 5 ' si. depactis. (18 ■ I. i.in sin.ff. communi divid. (19- ^ I- vir j arbitr. tut, Nov, 48. (-0. Confer. I. 41. §. 2. §. ;. jj- delegat. /. 6. L 7. /. 8- si- depignorih. (21. Abrog. Nov. 18- c. 6. ,raf ito. obligaverunt; & hoc ad vos fecundum pactum 1 visionis, nulla pignoris facta mentione, pervenit: evictis partibus , qu® ante divisionem sociorum fuerunt, in quibus obligatio tantum consistit, ex stipulatu , si jnterceffit: alioquin, quantiin- terest, praescriptis verbis contra fratres agere potestis: nam si fundi, scientes obligationem , dominium suscepistis: tantum evictionis ifi promissionem solennitate verborum, vel pacto promis- fam probantes, eos conveniendi Facultatem habebitis. Dat. 2. Non. Deeemb. Nicomedia , CC. COSS. 294. 8. lidem AA. & CC. Niconia..ho & aliis. CI inter vos majores annis viginti quinque rerum communium o divisio, relicta 17 vel translata possessione, finem accepit, instaurari mutuo bona fide terminatu consensu minime possunt. Dat. Non. Decembr. CC. COSS. 294. 9. lidem AA. & CC. Demetriano. pAmili® ereisennd® , vel communi dividundo judicio ita de- inisil 301 d& creditorem fratns tui cognoscet, & jubebit eum accepta pecunia , «nanti 1 statuerit partem fratris tui valere, eam partem, quam de fratr° tuo accepit, tibi restituere : aut xstimata tua parte , ad creditorem fratris tui data pecunia, quanti eam sstimavent, trans- fere. PP. 2. Id. Sept. ALEXANDRO A. 2. & MARCELLO COSS. 227. 3. Idem A. Verecundiano. AD officium arbitri, qui inter te & fratrem tuum [pro] dividen- dis bonis datus fuerit, ea sola pertinent, qu® manent communia tibi & illi. Nam ea , quorum partem is vendidit, cum emptoribus tibi commun a sunt, & adversus singulos arbitrum petere debes, si ab illorum quoque societate discedi placeat, f Cum autem regionibus dividi [commode] aliquis ager inter socios non 2 potest, vel ex pluribus singuli: ®stimatione justa facta, unicuique sociorum adjudicantur , compensatione pretii invicem facta , eoque , cui res majoris pretii obvenit exteris condemnata : ad licitationem nonnunquam etiam extraneo emptore admisso , maxime si se non sufficere ad justa pretia alter ex sociis sua pecunia vincere j q[ fratres vestri pro indiviso commune prsdium citra 15 veltria vilius licitantem profiteatur. PP. 5. Non. Maji, JULIANO, & O voluntatem obligaverunt; & hoc ad vos fecundum pactum di- CRISPINO COSS. 223. 4. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Herod®. CI major quinque & viginti annis foror tua tecum res communes o divisit: quamvis non 3 instrumentis, sed aliis probationibus earum direptam communionem esse probetur , stari tamen finitis convenit. Quod si minor fuit, nec tempus 4 in integrum restitutioni prxfinitum adbite excessit, an in integrum propter divisionem 5 restitui debeat, causa cognita 6 Prxses provinci® sstimabit. f Idem eorum etiam , qu® vobis permanent communia, fieri divisionem providebit: tam fumtuuin 7, (si quis de vobis in res communes fecit) quam fructuum. Item doli 8, & culp® (eum in communi dividundo judicio hsc omnia venire non ambigatur ) rationem, ut in omnibus ®quabilitas servetur, habiturus. Dat. 8- Id. Febr. CC. COSS. 294. lidem AA. & CC. Secundino ,, . , . Militi. . . 6. Idib. Decembr. Nicomedia , CC. COSS. 294. |N communione vel societate nemo 9 compellitur invitus deti- I0 ]j,i em p^.\ A qc. Gallicano. i: quapropter aditus Präses provinci®, ea, qu® communia ocriptura testamenti, qua specialiter omnia divisa continen. tibi cum sorore perspexerit, dividi providebit. Dat. 8. Calend. O tlir . qllo mimlS res ? (! ,‘ arum testator non fecit mentio. Septembr. CC. COS... 294. [nem , heredes inquirere possint , nihil impedit. Sine die & Consule. 11. Imp. CONSTANTINUS A. Csrulo Rationali trium provinciarum, possessionum divisiones ita fieri oportet, pt integra apud successorem unumquemque servorum , vel colonorum adferiptiti® conditionis, seu inquilinorum proximorum agnatio, vel adhnitas permaneat. Quis enim ferat liberos a ;o parentibus, ä fratribus [Igitur] si qui [sie sociata] JEjiras rjsa i mum, si corpora maneant communia 18, agi potest. Dat. in jus diversum mancipia [vel colonos] distraxerint, in unum eadem redigere cogantur. Dat. 3. Cal. Maji, PROCULO & PAULiNO COSS. 334. 12. Imp. JUSTINIANUS A. ad Senatum. , . TLlud aequitatis fovere rationibus , bene nobis apparuit: Siquis etenim pro filio suo ante nuptias donationem conscripserit, vel dederit, ve! pro filia sua dotem , &hoc, quod dedit, iterumad eum revertatur, vel stipulatione, vel lege hoc faciente : vel [&lij alio dotem , vel ante nuptias donationem dante, stipulationis patera® tenor, vel forte legis hoc induxerit: ille autem testamento condito, vel filios suos, vel extraneos scripserit heredes, & nmn de hujusmodi rebus , qu® ad eum reverf® sunt, vel pervenerunt, disposuerit, inveniantur autem alii liberi ejus res ä paterna iub- stantm lucrati, vel per ante nuptias donationem, vel dotes, vel mi- titi® canla, quas (utpote testamento existente) non 21 coguntur ■dllli 51 con- 229 Finium regundomm. 230 conferre : tunc Silius vel filia easdem res , qux ad patrem reverfic sunt, vel pervenerunt, habeant pnecipuas, ad simile tamen lucrum computandas, utin pnesenti casu tantum habeat ipse vel ipsa, quantum eius fratres a patre sunt consecuti, secundum eos modos, quos supra diximus , & quos conferre propter testamentum non coarctantur. Sin autem nihil tale penitus in fratres eorum ä patre collatum est, neque ipsos sibi prateipue haue partem vendicare, sed quasi paternx facta substantia lit, inter omnes fecundum institutionis tenorem dividi: Et hac quidem, si inter fratres patris elogium compositum sit. + Sin autem extranei sint scripti heredes, & nihil in testamento suo , neque in hac parte testator dixerit: tunc omnimodo praecipuum habeat filius vel filia, quod ad patrem revertitur, vel pervenit. Si tamen minus in fratres collatum est, amplius autem ex hujusmodi causa ad patrem pervenit: illo, quod ad similem quantitatem concurrit, excepto , extera quasi paternae substantiae facta secundum modum institutionum dividantur. Illo procul dubio observando , quod si minus fit id , quod pater ex hujusmodi causa habuit, ea quantitate, qua in fratres collata est; tota hujusmodi portio ad eas personas perveniat, quarum occasione res ad patrem revertitur. Ea igitur, qua in paterna persona diximus, obtinere volumus etiam in ave , & proavo paterno vel materno, & in matre & in avia, & proavia paterno vel materna. Dat. 2. Lai. August. Confluntinop. LAMPAD. & ORESTE VV. CG. COSS. !Zo. T I T XXXIX. FINIUM REGUNDORUM. t I. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Nicephoro. pEgionem certam fundi, propriis finibus ejus mutatis r, donfi- nus ejus distrahere ac residuum retinere non prohibetur. Nec amplius emptor, quam quod ratione fecundum venditionis fidem ad se pervenit, vindicare potest prxtextu terminorum temporis antecedentis venditionem. Datum Id. Decembr. Nicomedi #, AA. COSS. 293. 2. Iidem AA. & CC. Tatiano. jsjUcceflionum 3 varietas , & vicinorum novi 4 consensus , additis vel detractis agris alterutro , determinationis veteris monumenta fiepe permutant. Dat. 9. Calend. Januar. Nicomedia , AA. COSS. 293. 3. Imp. CONSTANTIN. A. ad Tertullianum U. P. Comitem diueeeseos Asianx. HI quis super sui juris locis prios [de finibus] detulerit querimo- _ niam , quae proprietatis controversis cohxret: prius poffefiio- nis 5 quaestio finiatur , & tunc agrimensor 6 ire praecipiatur ad loca i ut patefacta veritate hujusmodi litigium terminetur. Quod si altera pars , ne hujusmodi quaestio terminetur , se subtraxerit 7, nihilominus agrimensor in ipfis locis jussione Rectoris provincia nna cum observante parte hoc ipsum faciens perveniet. Dat. 16. Calend. Mart. Verona, GALLICANO, & SYMNACHO COSS. 53 °. 4. Idem A. ad Bassum Praesectum Urbi. HI constiterit eum, qui finalem detulerit quaestionem , priusquam aliquid sententia determinetur, rem libi alienam usurpare 8 voluisse: non solum id , quod male petebat, amittat, sed (quo magis unusquisque contentus suo, rem non expetat juris 9 alieni) qui irreptor agrorum fuerit in lite superatus, tantum agri modum, quantum adimere tentavit, amittat. Lecta apud acta 13. Calend. Jul. GALLICANO & SYMMACHO COSS. 330. $. Imppp. VALENT. THEOD. & ARCAD. AAA. Neotherio PP. QUinque 10 pedum praescriptione submota, finalis jurgii, vel ^locorum libera peragatur intentio. PP. 7. Calend. Jul. Aug. ARCAD. A. 2. & RUFINO COSS. 392. _ (1. Lib. 10. D. 1. §. 20. Inft. de aci. §. 6. In fi. de off.jttdic. (2. v. I. 1. infr. I. 11. I. iz.fi. h. t. (3. d. I. 11. (4. d- l- 11. in fix. (;. I. l%.supr. de rei vindic. (6. I. 8- infin.ff. b. t. (7. v. C 13 - §. 2. 3. 4. sufr. dejudic. (8- v. I. 5. infr. unde vi. (9. I. 8. Is- h. t. (10. v. I. uit. in fin.fi". eod. (11. I. 4. §. ult.fi". de verb. oblig. (12. 1. I. sufr. de procur. (ij. Lib. 4. Inst. 8. Lib. 9. D. 4. (14. §. ;. In fi. b. 1.1. I. in b, Imppp. THEOD. ARCAD. & HONOR. AAÄ. Rufino PP. QUnctis molitionibus & machinationibus amputatis, decernimus, in finali quxsti-one non longi temporis., sed triginta tantummodo annorum proscriptionem locum habere. Datum 3. Non. No- vembr. ARCAD. A. 2. & RUFINO COSS. 392. T I T. XL. DE CONSORTIBUS EJUSDEM LITIS. 1. Imp. JULIANUS. A. Secundo PP. gXplosis atque rejectis praescriptionibus , quas litigatores sub obtentu consortium, studio protrahenda disceptationis excogitare consueverunt: live unius fori omnes sint, sive in diverfis provinciis versentur, nec adjuncta praesentia consortis . vel consortium, agendi, vel respondendi jurgantibus licentia pro parte 11 pandatur. Dat. 3. Non. Septembr. MAMERTINO , & NEVITA COSS. 362. 2. Impp. VALENT. & VALENS AA. Sallustio PP. QOmmune negotium post litem legitime ordinatam etiam 'quibusdam absentibus [in solidum] agi fine mandato potest, si präsentes rem 11 ratam dominum habiturum cavere parati sint, vel si quid ab his petitur , judicatum solvi satisdatione firmaverint. PP. 6. Id. Decembr. Divo JOVIANO [A.] & VARRONIANO COSS. 364. TIT. XLI. DE NOXALIBUS 13 ACTIONIBUS. 1. Imp. ALEXAND. A. Marcello. OI extat corpus nummorum, quos ablatos ex patris tui hereditate* ^ ab eo , quem liberum esse constiterit, allegas: vindicare eos , vel ad exhibendum agere non prohiberis : Nara quamvis alias noxa 14 caput sequatur : & manumissus furti actione teneatur, qu* in heredem non competit: cum tamen servus 1; a domino aliquid aufert, quamvis furtum committat, furti tamen actio non est nata : neque adversus ipsum , fi postea 16 manumissus est, locum habet, nisi furtivas res, & post manumiffionem contrectet. PP. 13. Calend. Decembr. MAXIMO 2. & JELIANO COSS. 224. 2. Imp. GORD. A. Quintiliano & aliis. CI fervi vestri , nescientibus vobis, vel etiam prohibentibus, fur- tim arbores exciderunt, quibus etiam propria poena juxta legem saltui datam fuerat prxstituta : frustra veremini, ne ex persona eorum ultra 17 noxx deditionem Rtis obstricti: cum ex delictis servorum domini ignorantes vel prohibentes, fi noxali actione conveniantur, ita condemnari debeant, ut aut noxae dedere, aut condemnationem 18 sufferre habeant in sua potestate. PP. 3. Non. Junii, GORDIANO & AVIOLA COSS. 240. 3. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Euthychio. Cive servum plagii paras accusare solennster , Prxsidem provincix 0 adire non prohiberis: sive dominum ejus solicitati servi noxali judicio , sive furti malueris convenire : suam tibi notionem Prx- ses [provincix] commodabit: non ignorans, quod si dominum elegeris, & eo non consentiente, quod intendis, commissum probaveris , vel nox« dedenda: 19, vel damni sarciendi, ac poena prxstandx habeat facultatem. PP. ;. Non. Octobr. Sirmii , AA. COSS. 293. 4. Iidem AA. & CC. Sosio. CI servus ignorante domino, vel sciente & prohibere 2oncqneun- 0 te, res tuas vi rapuerit, dominum ejus apud Prxsidem provincix, si necdum utilis annus exceffit, quadrupli: quod si hoc effluxit tempus, simpli noxali j udicio convenire potes: Qui, fi noxx fin.fi. de priv. delici. I. lS.fi'. de furtis. (19. I. lb.fi'. d. t. defurt. §. 6. Inft. h.t. (:6. 1. 1. §. l.ff. fi it qui testum. Liber. (17. §. 2. in fin. Inft. I. 2. pr.fi. b. t. I. 7. §. 1 .fi. de damno infeci. I. 1. §. 15. fi', de vi £9’ vi armat. (18- L >7- §- I8-F1 de adii, edici. I. 3. infr. b. t. (19. 1. z.fiupr. eod. (20. Adde L z.jf. eod. juncta l. 4?./; ad leg. Aquil. ' P t »alne- rzr Codiicis Lib. III. Tit. XLI. XLII. XUII. 2Z2 maluerit servum dedere nihilominus cum ipso , quantum ad eum pervenit, experiri non prohiberis, t Nam si eo conscio, & prohibere valente : detracta nox« deditione conventus , ad summam condemnationis solvendam omnino compellendus est. + Sane, si criminis publici accusationem propter uxorem tuam a servo raptam , intendendam putaveris : non Gontra dominum i, sed contra cum servum, quem facinus commisisse proponis, hanc instituere debes. PP. 18 - Lai. Septembr. Sirmii , AA. COSS. 1V3- ;. Iidem AA. & CC. Menophilo. CT tibi per furtum nec manifestum ancillam servus ope 2 consi- o lioque domini cum aliirrebus subtraxerit, cum inter servum & liberum civile judicium 3 consistere non possit, eum ob hoc delictum dupli poenali actione., & de rebus propriis vindicatione, vel condictione convenire potes. S. 3. Cal. April. CC. COSS. 194. T I T. XLII. AD EXHIBENDUM. 4 r. Imp. ALEXANDER A. Crescenti militi. CI dominium ancillae, de qua agis , ad matrem tuam pertinuit, nec jure a patre tuo venundata est, ejusque proprietatem tibi vindicare 3 paratus es: Pr»ses provincia: exhiberi eam jubebit, ut apud judicem de rei veritate quaeratur. PP. Cal. Maji, ALEXANDRO A. COS. 223. 2. Idem A. Syro. CI criminis 6 alicujus reus servus postulatur, per ad exhibendum actionem produci a domino, non celari debet. PP. a. Ca- leiui. Decembr. ALEXANDRO A. COS. 223. 3. Idem A. Felicisiim». "MEque ad exhibendum actio, neque proprietatis vindicatio,. si nunc competit, propterea perempta est 7, quod aliquando adversus te ad exhibendum actione aliter pronunciatum est: quia commutatione litis alia res esse incipit. PP. Cal.. Septembr. MAXIMO 3. & ffiLIANO COSS. 224. 4. Idem A. Flacill». JJOn ignorabit judex , si instrumenta tui 8 juris, quo: penes diversam partem fuisse probaveris, ab eisdem non exhibeantur ,. jurisjurandi in litem 9 facultatem deferri tibi oportere. PP. 3. Calend. Mart. AGRICOLA & CLEMENTINO COSS. 33 1- 3. Imp. GORD. A. Sabiniano militi. AD exhibendum actione non tantum eum, qui poflidet, sed etiam eum teneri , qui dolo fecit 10, quominus exhiberet, merito tibi a non contemnendae auctoritatis Jurisconsulto Modestino re sponsum est. PP. 2. Id. Febr. GORDIANO A.. &. AVIO EA COSS. 240. 6. Imp. PHILIPPUS A. Palemonidi. JNstru menta ad jus tuum 11 pertinentia, partem diversam inva- sisie adseverans, si quidem crimen intendis , foiennibus accusationibus impletis-, fidem adleverationi tua: facito : sin.vero ad exhibendum intendis, judiciorum more experire.- PP. 2. Id.Mart PEREGRINO & iEMILIANO COSS. 245. •7. I>npp, DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Vitalianis. TJXhibiiionis necessitate tenetur, qui facultatem habens, culpam, vel dolum 12, in explendo prscepto committit: ita ut fi rem deteriorem 13 exhibuit, »quitas 14 exhibitionis perficiat , •nt quamvis ad exhibendum agi non postit: in factum tamen actio contra eum detur. PP. 16. Cal. Junii, MAXIMO 2. & AQUILINO COSS. 286. ^ 8; Iidem AA. & CC. Photino. Cjl tes tuas commodavit, aut deposuit-is,, cujus in precibus meministiadversus tenentem ad exhibendum,, vel vindicatione uti potes. Quod fi pactus sit, ut tibi restituantur : st quidem ei, ^ui deposuit,. suceellisti jure hereditario , depositi actione uti non (r. /. 4. infr. ad leg. Jul. de vis ( ai .v: l. 33; itisin.st’. de V. S. ( 3 - L 6. supr.de judic. prohiberis : si vero nec civili , nec honorario jure ad te hereditas ejus pertinet: inteiligis nullam te ex ejus pacto 15, contraquem supplicas ,. actionem stricto jure habere : utilis autem tibi propter »quitatis rationem dabitur depositi actio. S. 3. Cal. Maji, IW. clue, AA. COSS. 293. 9. Iidem AA. & CC. Faustino. CI ex quoeunque contractu apud Prteiidem provincia jure debi- 0 tum, cui oportuerat, te reddidisse probaveris: chirographa tua 16 , ex quibus jam nihil peti potest . & instrumenta ad eum contractum pertinentia, tibi naturaliter liberationem consecuto, exhiberi ac reddi jubebit. S. 8. Cal. Septembr. CC. COSS. 294. T I T. XLHL ' DE ALEATORIBUS 17 , ET ALEARUM LUSU. I. Const. argumentum ex ßxoiiai td» lib. 60. de aleatoribus, Jacobo C11 jacio interprete. fsOnstitutio prohibet ludos, exceptis quinque r desinit etiam multam in aleatores, permittens Profecto Urbi, U Pnefidibus provinciarum, Ist Episcopis ea inquirere esi prohibere, U in iis habitos contra- cius rescindere. Dat N actionem ex quinque concessis ludis, U rttn- titionem eorum, qua ex ea causa debentur, eststatuit decem librarum multam in eos, qui constitutionem -violare permiserint. 1. Imp. JUSTINIANUS A. Joanni P. P. A 7 Ictum in alex lusu , non posse conveniri : & si solverit, habere repetitionem 18 > tam ipsum r quam heredes ejus adversus victorem , & ejus heredes, idque perpetuo, & etiam post triginta annos. Quod si vel ipse , vel ejus heredes repetere neglexerint:liceat cuicunque volenti, & praecipue civitatis, in qua id fastum est, Primati, vel Defensori, repetere, & in opera civitatis id expendere. Data autem super ale» lusu cautio fit irrita, & condici possit, f Sed & si quis sub specie alearum victus sit lupinis, vel alia quavis materia, cesset etiam adversus eum omnis exactio. f Data licentia Episcopis h»c inquirendi: debentibus etiam Praesulibus , & Primatibus , & Defensoribus civitatum eos hac in re adjuvare, f Duntaxat autem ludere liceat «sts&xcv liceat item ludere xe vto,v.cvoBc).os . xovrav gv x.:-. ray.-x , & item liceat ludere r?j -nisnr.e, id est, ludere vibratione Quintiana , absque spiculo, sive aculeo, aut ferro, a quodam Quinto ita nominata hac lusus specie. Liceat item ludere oncixvTw , id est,exerceri lucta: liceat vero etiam exerceri hippice, id est, equorum cursu, seu hippodromo , absque dolo & circumventione. Et liceat quidem ditioribus ad singulas commiffiones, seu ad singulos congressus, aut vices unum astem, seu numisma , seu solidum deponere & ludere, cateris autem longe minori pecunia. Quod si plus lusiun fuerit, neque repetitio detur , & solutum repetatur. Curent vero ista Praesides, decem librarum poena interposita, si hanc legem contempserit , vel contemni permiserint. 2- Const. argumentum ex / 3 xtA(x«v lib. 60. tit. 8. de aleatoribus , Jacobo Cujacio interprete. QOnflitutio prohibet ea, qtuo dicuntur SvXiv« 'morixce periculi repetitione proposita in lusores, est publicatione domorum, in quibus hujusmodi lusus peracti sunt. Datur est repetitio ei, qui superatus est, est solvit: quodji nolit repetere, id jubet in opera publica ejus civitatis erogari. Aliud argumentum Latine ; On licere ludere his , qui vocuntur equi ligisei , neque ulla quavis alciespecie, exceptis ludis, quos in anteriore constitutione pentifi- mus. Loca vero , in quibus hujusmodi equisiigneis lusum fuerit, publicentur : est soluta hujus ludi occasione repetantur: velji repetereno- lent, qui perdiderunt,repetitio fiet per Pros eclum U Proftdes provinciarum : est applicabitur hujusmodi pecunia publicis operibus. Prohibeant etiamesetera-, qua in hujusmodi ludis fiunt illicita , ut blajpbe- 38. Jf. deverb.oblig. (16* •r-» (L H’ i_ r f w*/*>»*L. ^iv. »• tnj j » t, y; w u dLtitrat t'S 1 pf"pr- »>d. I. gs.ff. de aOi empt.ststvcn- *‘t. M.st. dktub. cxlnb. (1 2. 1. 5-supr. h. t. (13. I. % §. z. Fj eod. . /. r. (14. I. 3. §. 1-4. Js. eod. (15. v. /. infr. de condiet, ex - tege. I. 18. js. h.t: C17. Lib. 11. Di 3. adde Nov. Leon. 87. Auth. Interdicimus. supr. de epifeop. est cler. I. 23. L ult. §. 1. est 3- /»f. iiepist. aui. P/ T ov. 123. c. 10: insin. (iz. Adde l. 19. in sin.ff. de probat. <■ ult. §. i.st'. quar.■ rer. adito non datur* msat , -Zl 232 Codicis üb. TU Tit. XLT, XLII XLIII. de Fabricensibus, pax. 76*. * n. f de Falsa causa adjecta legato. 480. * 6. 44.. - - - moneta. 687- ¥ 9- 24. Familiae erciscundae. 223. * g. 36. de Famosis libellis. 694. * 9. 36. de Feriis. 192. * 3 - 12. de Fide & jure hast® fiscalis. 712. * 10. 3. de Fideicommissariis libertatibus. 919. * 7. 4. de Fideicommissis. 473. * 6. 42. de Fide instrumentorum. 258. * 4. ri. de Fidejussoribus & mandat. 627. * 8- 41* - - - - - minorum. 161. * 2. 24. ----- Tutor, vel Curat. 393. * 9. 37. de Filiisfamilias, & quemadmodum. 754. * io. 60. de Filiis offiialium militarium. 848. ' 12. 48. de Filiofamilias minore. 161. * 2. 23. Finium regundorum. 229 * 3. 39. de Fiscalibus usuris. 714. * 10. 8. de Formulis & impetr. 178. * 2. 88. de Fructibus & litium expensis. 561. * 7. 91. de Frumento Alexandrino. 774. * n. 27. - - - - Urbis Constantinop. 773. * rr. 23. de Fugitivis colonis patrimon. 798. * 11. 63. de Fundis & saltibus rei dom. 800. * 11. 66. - - - limitrophis. 794. * n. 99. - - - patrimonialibus. 799. * n. 61. - - - rei privats. 799. * ll. 6;. de Fundo dotali. 361. * 9. 23. de Furtis & fervo corrupto. 410. * 6. 2- De rclivi sis & iumptibus funerum ile Fabricensibus. pag. 768. * 11. 9. de Falsa causa adjecta legato. 480. * 6. 44. - - - moneta. 687- * 9- 24. Familiae erciscundx. 223. * 3. 36. de Famosis libellis. 694. * 9. 36. de Feriis. 192. * 3. 12. de Fide & jure haftx fiscalis. 712. * 10. 3. de Fideicommissariis libertatibus. 515. * 7. 4. de Fideicommissis. 473. * 6. 42. de Fide instrumentorum. 258. * 4, 21. de Fidejussoribus & mandat. 627. * 8- 41- - - - - minorum. l6i. * 2. 24. - - - - - Tutor, vel Curat. 393. * 5. de Filiisfamilias, &'quemadmodum. 754. * ia. 60. de Filiis ossi i ali um militarium. 848. * 12. 48. de Filiosamilias minore. 161. * 2. 23. Finium regundorum. 229. * 3. 39. de Fiscalibus usuris. 714. * 10. 8. de Formulis & impetr. 178. * 2. ;8- de Fructibus & litium expensis. 561. * 7. 91. de Frumento Alexandrino. 774. * 11. 27. - - - - Urbis Constantinop. 773. * 11. 23. de Fugitivis colonis patrimon. 798. * 11. 63. de Fundis & saltibus rei dorn. 800. * n. 66. - - - limitrophis. 794. * 11. 59. - - - patrimonialibus. 795. * 11. 61. - - - rei privatae. 799. * n. 6;. de Fundo dotali. 361. * 5. 23. de Furtis & fervo corrupto. 410. * 6. 2. 23 ? De religiosis & sumptibus funerum. 2 Z 4 mias l, zfifi qux talia. Balsamon notat ile equi lignei significatione incidijse afu i Imperatorem gravem quondam disputationem, quibusdam ajscrentibus, Ulum ludumfignificari, quo pueri extra circum aurigando pro equis utuntur hominibus, aliis vero contra contendentibus ligneam ejfc fabricam perJcalas ligneas exaltatam , habentem in medio diversa foramina: nam qui hoc genere ludebant, quatuor globulos diversorum colorum suferjiciebant ex superiori parte, ey qui primus globulorum per foramina ex ultimo foramine egrediebatur, hic victoriam dabat ei , qui projecerat. Nunc veterem harum legum translationem a nobis , quoad fieri potuit , libris manufcriptis emendatam subjiciemus. Cont. 3- Imp. JUSTINIANUS A. Joanni P. P. A Learum usus antiqua r res est, & extra operas pugnatorias [con- cessa, ] verum pro tempore abiit in lacnrymis , multa millia extranearum nationum suscipiens. Quidam enim [nec] ludentes, nec ludum scientes , sed numeratione tantum proprias substantias perdiderunt, die noctuque ludendo , argento , apparatu lapidum, L auro. Consequenter autem ex hac inordinatione blasphemare 3 [Deum] conantur, & instrumenta conficiunt. Commodis igitur subjectorum prospicientes, hac generali lege decernimus, ut nulli 4liceat in publicis, vel privatis domibus vel locis ludere , neque in genere, neque in specie, & li contra factum fuerit, nulla sequatur condemnatio, sed solutum 5 reddatur, & competentibus actionibus repetatur ab his , qui dederint, vel eorum heredibus, aut his negligentibus, a Patre aut Defensoribus illius civitatis : vel recipiat fiscus, non obstante nili quinquaginta annorum praescriptione : Episcopis vero locorum hoc providentibus, & Prsfidum auxilio utentibus. f Deinceps vero ordinet quinque ltiilos, Monobolon, Contomonobolon, Quintanumcontacem sine fibula, & perichyten , & hippicem, quibus fine dolo atque callidis machinationibus ludere permittimus, f Sed nec permittimus etiäm in his ludere ultra unum solidum , fi multum dives fit: ut si quem vinci contigerit, casum gravem non sustineat. Non enim solum bella bene ordinamus , sed & res [sacras] ludicras. Sed istam intermi- nantes poenam, transgressoribus, potestatem dando Episcopis 6 hoc inquirendi, & Praffidum auxilio sedandi- f Prohibemus etiam, ne lint equi [seu equestres] lignei 7 : & ut si quis ex hac occasione vincatur, hoc ipse recuperet domibus 8 eorum publicatis , ubi hsc reperiuntur. f Si autem noluerit recipere is, qui dedit, procurator noster hoc inquirat, & in opus publicum 9 convertat. Similiter & Judices prohibeant, ut k biasphemiis 10 , L perjuriis, qux ipsorum inhibitionibus debent comprimi, omnes homines penitus conquiescant. T I T. XLIV. DE RELIGIOSIS 11 ET SUMPTIBUS FUNERUM. I. Imp. ANTONINUS A. Dorit*. £jl vi fluminis reliquiae filii tui continguntur, vel alia justa & necessaria causa intervenit: existimatione Rectoris provinciae transferre eas in alium locum poteris, ir PP. z. Cal. Novembr. ANTONINO A. 4. L BALBINO COSS. -14. 2. Idem A. Hilariano. JNv:to, vel ignorante te ab alio illatum corpus in puram possessio-j nem tuam , vel lapidem , locum religiosum facere non potest. Sin autem voluntate tua mortuum aliquis in locum tuum intulerit, religiosus iste efficitur 13 : Quo facto, monumentum neque 14. venire, neque obligari ä quoquam prohibente juris religione polle, in dubium non venit. PP. Cal. Maji, AQUILINO r. L ANU- LINO COSS. 117. 3. Imp. ALEXAND. A. Rimo. JJSgatum k defuncto tibi relictum , & quod in funus vel morbum ejus i; erogasse te boni viri arbitratu probaveris , Prtescs provincia solvi tibi jubebit. PP. 5. Non, Jul. MAXIMO 4. & 1EL1ANO COSS. 124. 4. Idem A. Luciano. jCjl sepulqhrum monumenti 16 apellatione significas, scire debes , jure ilominii id nullum vindicare posse : sed si familiare 17 fuit, jus ejus ad omnes heredes pertinere, nec divisione ad unum heredem redigi potuisse. Profana tamen loca, quas circa 18 id sunt, fi semper vicinis adifieiis usui hominum destinatis cesserint, ejus sunt, cur illa , quorum partes esse visa sunt, ex divisione obtigerunt. PP. 6. Non. Novembr. MAXIMO 2. & IELIANO COSS. -24. - ;. Idem Ä. Cassio militi, jytllitis voluntatem , quam circa monumentumfibi faciendum testamento expressit, & pater & mater ejus heredes negligere non debent. Nam etsi delatio hoc nomine prateritis 19 constitutionibus amota eft: invidiam tamen & conscientiam circa omissum supremum ejusmodi officium, & contemptum judicium defuncti, evitare non possunt. PP. 8- Calend. Maji, JULIANO & CRISPI- NO COSS. 225. 6. Idem A. Primitivo & aliis. MOnumentorum inscriptiones 20 neque sepnlchrorum jura , neque dominium loci puri ad libertos transferent. Prascriptio 21 autem longi temporis, fi justam causam initio habuit, vobis proficiet. PP. 8. Calend. Jul. JULIANO L CRISPINO COSS. 22;. 7. Imp. GORDIANUS A. Claudio. CTatuas sepulchro superimponere-, vel monumento, quod [d te] extractum profiteris, ornamenta, qua putas, superaddere non prohiberis: cum jure suo e»ram-..qu» minus prohibita sunt, unicuique facultas libera non denegetur. PP. 3. Calend. August. GORDIANO A. 2. & POMPEJANO COSS. 242, 8. Imp. PHILIPPUS A. Julia, J US familiarium usepulchroram ad affines, seu proximos cognatos non heredes institutas minime pertinet. PP. 16. Calend. Jul. PEREGRINO & LMILIANO COSS. 245. 9. Idem A. & Philippus C. Faustina.. f Ocum quidem religiosum distrahi non posse 23 , manifestum est: ^ verum agrum 24 puram monumento- coharentem 2; profani juris esse : ideoque efficaciter venundari, non est opinionis incerta. PP. 6. Calend. Decembr. PHILIPPO A. & TITIANO COSS. 146. 10. Impp. CI necdum perpetua : c,.... DIOCLET. & MAXIM. AA, & CC. Aquiliana. 6 sepultura corpus traditum est: translatio- tionem ejus Facere non prohiberis. PP. 8- Id Febr. DIOCLETIANO 4. & MAXIMIANO 3. AA. COSS. 290. 11. Iidem AA. & CC. Gaudenti».. /"tBnoxios criminum 27 digno supplicio subjectos , sepultura tra- di non vetamus. PP. 8. Id. April, ipsis 4. & 3. AA. COSS,290. 12. Iidem AA. & CC. Victorino, AlOrtuorum reliquias, ne sanctum municipiorum jus polluatur,. 1 A intra civitatem 28 condi , jampridem vetitum est. PP. 3. Cal, Octobr. ipsis 4. & 3. AA. COSS. 290. 13. ' Iidem AA. & CC. Dionysio.. J Us sepulchri tam familiaris 29 , quam hereditarii 30 , ad extraneos etiam heredes: familiaris autem ad familiam, etiam si nullus ex ea heres sit, non etiam ad alium quemquam , qui non est heres, pertinere potest. 8. 3. Id. Novembr. Sirmii, CC. COSS. 294, 14. Imppp. VALENT. THEOD. 6fc ARCAD. A A.A. Cynegio P. P. ■\TEmo humanum corpus ?d alium locum [fine Augusti 31 affiiti- bus] transferat. Dat. 3. Calend. Mart. Conjlantinop-. HONORIO NOBILI PUERO & EVODIO COSS. 386. (1. 1. ult. i.fupr. de epifeop. aud. (2. Fac. I. 16. §. %-ff. de t an - (3. I. ult. §. i.fupr. de epifeop. aud. (4. Nov. Leon. 87. I. xjt. §. i.fupr. de epifeop. aud. (5. I. I. fupr. h. t. (6. Fac. I. ult. Jupr. de epifeop. aud. (7. I. 2. fupr. h.t. (8- Adde /. 1 fi’. eod. ( 9 . i. I. I. i.supa. eoi. (10. Nov. 77. c. I. §. 1. (n. Lib. ii. D. 7. (12. i. »4. infr.. h. t,- (13. /. z.fs, eod. j. 9 - Infl.de rer. divis, l.(*. §. 4. jj! de divis, rer. (14. §. ult. In fi. •e empt.vindit. arg. I. 6. §. 2. fi', de divis, rerum, adde l. 14. infr. * tegat, L 9. infr. h. t. (ii- 1. 12. §. 2. fis. eod. (16. 1. 2 . §. 6 . js. eod. (17. L l.js.'cod. (1%. I. <). infr. I. 2 %. fis. eod. (19. /. infr. quib. ut indign'. (10. 1. 6. verf. liberti, js. h. t. vide tamen i. 27 .js. de condit. U demonfir. I. 10.fi. dt probat, (ri. I. 4 .js. de mortue. (22. /. 5. I. 6. vers. liberis.fi'. h. t. (23. L 2. infin. Jupr. eod,- (24. V. l. 2. §. 4. fi’, eod- (2?. /. 4,-uer/. profana, fupr. eod- (261 I 40. js. eod. (27. V-tit: fi’-de cadaver, pun. (28. I. 3. §. js. dejepulet. viel- (29, I. q. Js. eod. (30. d. /; 5. I. 6. Js. eod.. (3i. 1,8. pr.fi'. eod,excip,cas,/,4o.jf.l, lo.supr. eoi.. F 3; In Codicis Iib. IV. Tit. I. " T* solo Aurcdani libro manusc. notatur , hic deejje_ Graeam ■* Consiitutionem , quam ex Basilicis edidit Cujae, lib. ii. observ. --- IS. * ]N nullo quopiam loco vectigal 1 ab aliqua persona pro corpori- *■ bus ex uno in alium locum translatis prxstetur. * cap. 21. (1. Vide tamen l. 37. ß. eod. LIBER QUARTUS. t i t. i. DE REBUS CREDITIS I , ET JUREJURANDO. 2. i. Imp. ANTONINUS A. Herculiano. C Ausa jurejurando ex consensu utriusque partis, vel adversario inferente , delato & prosilito , vel remisso decisa : nec perjurii praetextu retractari potest: niti specialiter hoc lege excipiatur. PP. 15. Cal. Jul. ANTONINO A. 4. & BALBINO COSS. 223. 2. Imp. ALEXANDER. A. Felici. TUrisjurandi contempta religio fatis 4 Deum ultorem habet. Perl riculum autem corporis, vel Majestatis crimen secundum constituta Divorum Parentum meorum , etsi per Principis ; venerationem quodam calore fuerit pejeratum , inferri non placet. PP. 6. Cal. April. MAXIMO 2. & JELIANO COSS. 224. 3. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Severx. TN bonae 6 tidei contractibus, necnon [etiam] in exteris causis , inopia probationum , per judicem 7 jurejurando causa cognita res decidi oportet. PP. 10. Cal. Sept. MAXIMO 2. & AQUILINO COSS. 286. 4. Iidem AA. & CC, Maximx. CI ad excludendam tutelx actionem pupillus 8 jusjurandum tu- o tori detulerit, postea eandem litem exercere non prohibetur. PP. Cal. Jul. ipsis 4. & 3. AA. COSS. 29a. 5. Iidem AA. & CC. Juliano. pUm etiam a pupillorum tutoribus 9, velut ab ipsis pupillis reli- cta fideicommissa videantur, super fideieommiffis Prxses provincia cognoscet: &, si id tibi relictum esse constiterit, reddi tibi efficiet. Idem , si inficietur, ad jusjurandum (ut desideras) tutorem adiget. PP. 4- Cal. Dec. ipsis 4. & 3. AA. COSS. 290. 6. Iidem AA. & CC. Beffio. /''Um proponas partibus placuisse, jurisjurandi religione, gene- ris & ingenuitatis quxstionem decidi 10: Prxses provincix juxta decretum arbitri ad voluntatis vestrx placitum amitx tux filiis consulet. PP. ;. Id. Febr. TIBERIANO & DIONE COSS. 291. 7. Iidem AA. & CC. Eutychianx. T^Ec filius 11 , nec quisquam alius 12 , nec litigando, nec pa- cifceudo, sed neque jusjurandum citra voluntatem dominx rei deferendo prxjudicium ei facere potest. Unde si citra mandatum tuum aliquid erga rem tuam filius tuus gessit, nec hoc ratum habuisti , nihil tibi oberit. 8. Idib. Novembr. AA. & COSS. 293. 8. Iidem AA. & CC. Alexandro. A Ctori delato , vel relato jurejurando, si juraverit, vel ei remis- sum 13 fit sacramentum , ad similitudinem judicati in factum actio competit. 8. 12. Calend. Maji, CC. COSS. 294. 9. Iidem AA. & CC. Martiano. TVElata conditione jurisjurandi, reus (!i non per actorem , quo- minus de calumnia juret 14, steterit) per judicem solvere 1; , vel jurare, nisi referat 16 jusjurandum, necesse habet. S. 5. Calend. Maji, Sirmii , AA. COSS. 299. 10. Iidem AA. & CC, Protogeni. TN actione 17 etiam depositi, qux super rebus quasi sine scriptis datis movetur , jusjurandum ad exemplum exterorum bonx 18 fidei judiciorum deferri potest. S. J. Cal. Deeembr. CC. COSS 300. 11. Imp. JUSTINIANUS A. Demosth. P. P. CI quis jusjurandum intulerit, &, necdum eo prxstito, postea (utpote sibi allegationibus abundantibus) hoc revocaverit: sancimus nemini licere penitus iterum ad sacramentum recurrere, (satis enim absurdum est redire 19 ad hoc , cui remmeiandum putavit, & cum desperavit aliam probationem , tunc dsnuo ad religionem convolare & judices nullo modo [eos] audire ad tales iniquitates venientes, f Si quis autem sacramentum intulerit, & [hoc] revocare maluerit, licere quidem [ei] hoc facere, & alias probationes , si voluerit, prxstare : ita tamen, ut hujusmodi licentia usque ad litis tantummodo terminum ei prxstetur. Post definitivam autem sententiam , qux provocatione suspensa non fit, vel qux , postquam fuit appellatum , corroborata fuerit: nullo modo revocare juramentum, & iterum ad probationem venire cuiquam concedimus : ne repetita lite, finis negotii alterius cau& fiat exordium. Dat. 15. Calend. Octobr. Chalcedone, DECIO V. C. COS. 529. 12. Idem A. Demostheni P. P. QEneraliter de omnibus juramentis, qux in litibus offeruntur, ^ vel st judice , vel a partibus , definiendum est. Cum enim jam increbuit judices in pleniffima definitione 20 sacramentum imponere : evenit, ut provocatione lite suspensa, hi quidem, qui jusjurandum prxstare justi sunt, ab hac forte luce subtrahantur, probationes autem rerum cadant: cum 21 multum dilcrepet juramentum hereditarium st principali sacramento. Necessitate itaque rerum coacti, & probationibus pinguius subvenientes, ad hujusmodi venimus sanctionem. Omne igitur juramentum , sive st judicibus , sive st partibus illatum , vel in principio litis, vel in medio , vel in ipsa definitiva sententia, sub ipso judice detur, non expectata vel ultima definitione, vel provocationis formidine, rr §. 1. Sed juramento illato, cum hoc st partibus factum fuerit, & ä judice approbatum : vel ex auctoritate judicis cuicunque parti illatum : si quidem is, cui imponitur sacramentum, nihil ad hos fuerit reluctatus, hoc prxstetur, vel referatur: neceffitate ei imponenda, cui jure refertur , relationis sacramentum subire: vel fi hoc recusaverit, quasi illato sacramento prxstito, causa vel capitulum decidatur, nullo loco provocationi relinquendo. Quis enim ferendus est ad apellationis veniens auxilium in his, qux ipse facienda procuravit ? §. 2. Sin autem is, cui lacramentmn est illatum , ve! st parte, vel st judice, hoc subire minime voluerit, licentiam quidem habeat sacramentum recusare 23 : judex autem, u hoc omnimodo prxstandum existimaverit, sic causam dirimat, quasi volente eo sacramentum sit recusatum : & ita extera sive capitula , sive totius negotii summa examinentur, & lis suo marte percurrat , nullo ei obstaculo obviante. Ipse autem , qui sacramentum sibi illatum dare recusaverit: vel hoc attestetur 24, vel, k forte non audeat, habeat sibi in ultima provocatione repolitum auxilium , & judex appellationi prxsidens , bene quidem iuatum jusjurandum, non rite autem recusatum pronunciaverit: res, fecundum quod judicatum est, permanebit. Sin autem non rite quidem (1. Lib.li.D.l. (2. Lib. 12. D. 2. §. 4. List, de except. (3. v. I. ult, infr. h. t. I. 31. js. de jurejur. I. ult. js. qui satisdare cog. (4 Vide tamen/. ult.ff.fteUionutus. (;. /. 13. in sin. si. de jurejur. I. 41 .supr. detransaH. (6. v. I. 5-si. deinlit.jur. (7. 1. 31 .Js. de jurejur . (8. I. 17. §. l.js. rf. t. [9. I. 20. infr. defideicom. I, 69. §- 2. si. de legat. 2. (10. v. /. 2. in sin. supr. de pedan. judic. (II. I. 4. infr.st alien. res pign. (iz. /. 3. §. 3. insin, si. de jurejur. (13. /. i.supr. h. t. (14. v. I. 34- §• 4-1- 37-/- de jurejur. (15. d. I. 34. tz. 6. (16. d. I. 34. §. 7- O"- Adde 1 ,4- " exhib. (18. i. j,. supr. h. t. (19. arg. I. 75. js. de reg. jur. (20. v. I. 11. infr. desentent. & interloc. (21. 2. FeuA. 5S- §. cum datur. (22. Abrog. /. 11. supr. h. t. (23. Inimo vide l. q.supr. eod. 1. 3S- js. de jurejur. (24. v. I. 34. pr.jj'. d.t. Uotuiti, 2^7_ Si certum petatur. illatum , re cie autem recusatum sacramentum procunciaverit: tunc et licebit emendare sententiam judicis, qux quasi ex recusato sacramento processit, & nihil penitus nec praejudicii, nec injusti dispendii euicunque incurret: sed & causae cursus ab initio usque ad novissimum terminum non impedietur, & lis aequa lance trutinabitur. §. Z. Sive autem illatum juramentum praestitum fuerit, sive recusatum : ipsi parti, qux hoc intulit, nullum provocationis remedium in hoc reservabitur: cum nimis crudele est, parti, qux hoc detulit, propter hoc ipsum, quod judex ejus petitionem secutus est, superesse provocationem. §. 4. His de prxsentibus personis statutis, nec absentes nos fugiunt, sed etiam eos huic legi subjugamus: & si persona prxsens non inveniatur, cui sacramentum illatum est, lite forte per procuratorem ventilata, necesse est, vel ipsam principalem personam datis certis induciis ad judicem venire, ut ea, qux de sacramentis statuta sunt, impleat; vel (si judex existimaverit) in provincia, ubi degit, sub actorum testificatione juramentum ab ea vel dari, vel referri, vel recusari, hoc procedere: ut singulis casibus eventus jam definitus imponatur : licentia danda etiam parti alteri, vel per se , vel per procuratorem super hoc ipsum ordinatum , adesse his, qux de juramento aguntur: vel si neutrum facere maluerit, Lexuna parte, sub side tamen gestorum , juramentum prxstari, vel referri, vel recusari: expensis propter.hujusmodi causam prxstandis, officio judicis trutinandis, an ab utraque parte, an ab altera oporteat eas dependi: nullo tamen ex hoc litibus impedimen.o generando: sed, donec ea procedunt, aliis vel capitulis, vel litis membris a judice examinandis : & postquam fuerint ei intimata gesta super juramento subsecuta, tunc iterum ad hoc capitulum judice redeunte, & eo adimpleto ad extera perveniente , omnibus aliis, qux de prxsentibus sancita sunt, & in absentium parte observandis. §. ;. I11 omnibus autem casibus, in quibus sacramenta prxstantur, observationem judicialem permanere censemus fecundum personarum qualitatem , sive sub ipso judice prxstari oportet juramentum, sive in domibus, sive sacris scripturis tactis , live in sacrosanctis oratoriis. §. 6. Similique modo in sua firmitate manere , qux de calumnix jurejurando , vel relato sacramento legibus cauta sunt, vel ä nobis, vel a retro divis Prindnibus introducta: non enim , ut aliquid derogetur an- tiquioribus*legibus, hxc prolata sunt: sed ut, si quid deesse eis videatur, hoc repleatur. Recitata septies in novo consistorio Palatii Justiniani. Dat. 3. Lai. Nov. DECIO V. C. COS. 519. 13. Idem A. Joan. P. F. P. QUm quis legatum , vel fideicommissum , utpote sibi relictum exigeret, & testamento forte non apparente pro eo sacramentum ei ab herede delatum esset, & is religionem suam prx stallet, affir- Bians sibi legatum, vel fideicommissum derelictum esse, & ex hujusmodi testamento id, quod petebat, consecutus esset: postea autem manifestum esset factum, nihil ei penitus fuisse derelictum : apud antiquos quxrebatur, utrum jurejurando standum esset, an restituere deberet, quod accepisset: vel, si re vera ei derelictum fuisse legatum, vel fideicommissum, an daremus licentiam heredi Falci- diam, si competat, ex hoc retinere. Nobis itaque melius visum est, repeti 1 ab eo legatum , vel fideicommissum , nullumque ex hujusmodi perjurio lucrum ei accedere. Sed si verum fuerit inventum : quartx detentionem introduci , si tamen locum habeat: ne cui ex delicto impium sibi lucrum (asserreJ nostris legibus concedatur. Dat 15. Calend. Nov. Conftuntinop. post Consulatum LAMPADII & ORESTIS VV. CC. 532. T I T. II. SI CERTUM PETATUR, 2. 1. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Modestino. JJEque xquam , neque usitatam rem desideras : ut xs alienum patris tui non pro portionibus 3 hereditariis exsolvatis ut & stater coheres tuus, sed pro xstimatiene rermn prxlegatarum; cum fit explorati juris, hereditaria onera ad scriptos heredes pro portionibus hereditariis, non pro modo emolumenti pertinere. Quod nec tu ipse ignorare videris: cum creditoribus fecundum formam [ veteris ] juris pro portione tua caveris. Dat. Cal, Jul. CHILONE & LIBONE COSS. 205. 2. Imp. ANTONINUS. A. Hermogeni, i AUamvis pecuniam tuam Asclepiades suo nomine crediderit: sti- '"L-pulando tamen , sibi 4 jus obligationis quxsivit: quam pecuniam ut postis petere, mandatis tibi ab eo actionibus consequeris. PP. 7. Cal. Maji, MESSALA & SABINO COSS. 215. 3. Imp. GORDIANUS A. Sempronio. pOs, qui officia administrant, neque per se 5, neque per suppositas personas, tempore officii fui in provincia fcenus agitare posse, sxpe rescriptum est. PP. 8. Calend. Sept. GORDIANO A. & AVIOLA COSS. 240. 4. Impp. PHILIPPUS A. & PHILIPPUS Cxs. Maximo. OI absentis pecuniam, nomine ejus, foenori dedisti, ac reprobato 0 nomine, mandatis actionibus experiris: Prxses provincix juris dictionem suam prxbebit. §. 1. Idem si cessare mandatum animadverterit, utilem tibi adversus debitorem actionem eo nomine competere non negabit. Propos. 15. Cal. Mart. PRÄSENTE & ALBINO COSS. 247. ;. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Aristodemo & Proculo. Ci non singuli in solidum accepta mutua quantitate, vel stipulanti 0 creditori sponte vos obligastis, (licet uni numerata sit pecunia) vel interceffio.nis nomine hanc pro reo suscepistis obligationem : frustra veremini, ne ejus pecunix nomine vos convenire postit: quam alii mutuo dedit, si intra prxstitutum 6 tempus rei gest» quxstionem detulistis, f Ac multo magis inanem timorem geritis, si pecunia numerata , oleum susceptum instrumento fit collatum : cum, si reddendi stipulatio nulla subjecta est, & hujus rei est habita solennis contestatio, in suo statu remanente eo , quod vere factum intercessit, ex olei accepti scriptura nihil deberi manifestum est. 8. ;. Non. Maji, AA. COSS. 293. 6. Ii dem AA. & CC. Nicandro. CI ex pretio debitx quantitatis , facta novatione, per stipulatio- 0 nem usuras licitas ab eo, contra quem supplicas, stipulatus es: falsa mutuo datx quantitatis demonstratio prxmilfa 7 , cum obligationis substantia non defecerit, quominus usque ad modum placitum usurae pollint exigi, nihil nocet. J Si vero , citra 8 vinculum stipulationis, tantum mutuam pecuniam datam conscriptum est, & ejus prxstari fcenus convenit: simulatis pro infectis habitis ,• hujusmodi placitum nihil de prxcedenti mutavit obligatione. 8. 15. Cal. Dec. AA. COSS. 293. 7. Iidem AA. & CC. Pactumejo. MOn unde 9 originem pecunia , qux mutuo datur , habeat j.seil ^ qui contraxit, si ut propriam numeravit; in hujusmodi obligationibus requiritur. 8. 5. Non. Octobr.. Sirmii , AA. COSS. 293. 8. Iidem AA. & CC. Proculo. CI pro mutua pecunia io, quam ä creditore poscebas , argentum, 0 vel jumenta, vel alias species utriusque consensu xstiir.ata accepisti , dato auro-pignori , licet ultra usuram centesimam usuras stipulanti spopondisti: tamen sors i-r, qux xstimatione placito partium definita est, & usurarum titulo legitima 12 [summaJ tantum recte petitur. Nec quicquam tibi prodesse potest, quod minoris 13 esse pretii pignus, quod dedisti, proponis, quominus hujusmodi quantitatis solutioni pareas. S. 17. Cal. Januar. AA. COSS. 293- 9. Iidem AA. & CC. Alexandro. ("'Um te in Gallia cum Syntropho certum auri pondus , itemque numeratam pecuniam mutuo dedisse, ut Romxsolveretur, precibus ad se veras : aditus competens Judex si duos reos stipulandi, (1. v. I. i.supr. h. t. (2. Lib. 12. D. 1. prine. Inst. quib. mod. re contrab. oblig. (3•/. 26 .sufr. de paci. I. 6 . supr.fam. ercisc. I. 2. infr. de bered. L f. infr. de except. I. 10. infr. de jure dclib. I. 35. §. i.Js. de bered. inst. /. 8;. K. 1. in fin.Js. de verb. oblig. I. 2. in fin.Js. deftipul. trat. (4. 1 . 16. infr. depiguorib. (5. I. 33- JE de reb. cred. I. itu. ftpr. de contruil.judic. (6. v. vers. multum. Inst. de liter, oblig. (7. I. u. §. i.js. de reb. cred. I. 17. pr.ff. de puet. (8. /. 3. infr. de usuris. (9. v. /. i.supr. h. t. (10. Adde l. 11. Js. de reb. cred. (u. /. 2C.JT. /. 26. §. 1. vers.f quis autem infr. de v.sur. (12./. 29. st', d. t. (13. Confer Edici. Just. 9. c. 4 . 1 . %, infr. de distruct. pign. I. 28. st’, d* reb. cred. rei 240 239 Codicis Lib. IV. Tit. II. III. IV. V. ve! re pro solido tibi quotam actionem sive ab heredibus Syn- ^!nh e ; P n™ciiratorero te’foctum animadverterit; totum debitum; gi 'Äfti- solum restitui tibi iubebit. S. is. Cal. Januar. AA. r ' r ' c< - solum restitui tibi jubebit 6088 . J 93 - . io. Iidem AA. & 66. 6rispmo. r?0 quod ä multis proprii debiti singulorum obligationis uno •*-' tantum instrumento probatio continetur: exactio non interpellatur. Nam li pro pecunia , quam mutuo dedisti, tibi vinum stinulanti, qui debuerant, spoponderunt: negotii gesti poenitentia* contractum recte i habitum non constituit irritum. 8. r. Non. Febr. Sirmii, AA. 6088 . 299. ii. Iidem AA. & 66. Maximiano. TNcendium i »re alieno non z exuit debitorem. 4 8. 2. Id. Febr. Sirmii , AA. 6088 . 299. ir. Iidem AA. & 66: Thecphanio. CI in rem communem cum Jone mutuam sumpsisti pecuniam , o nec re , n ec solcnnitate verborum obligastis in solidum : & li eam post integram solvisti :■ de restituenda tibi parte contra Jotiem experiri, ut debitum poscens , judice cognoscente potes. S. 15. Oal. Sept. CC. 6088 . 300. 13. Iidem AA. & 66. Frontoni. pUm , qui mutuam sumpsit pecuniam , licet in res alienas, cre- ditore non contemplatione domini rerum eam fenori dante ; principaliter obligatum , obnoxium remanere oportet. S. 17. 6 al. Novembr. Nicomedi# , 66 . 6088 . 3 °°. 14. Iidem AA. & 66. Hadriano. j\\Utux pecunix, quam aliis dedit creditor, citra folennitatem I’* verborum subscribentem instrumento 9 [te] non habet obligatum. Sine die , AA. 6088 . * 15. Iidem AA. & 66. Charidemo. ■vyOn adversus te creditores, qui mutuam sumpsisti pecuniam, sed ejus 6, cui hanc credideras , heredes experiri, contra juris Fonnam evidenter postulas. S. 9. 6al. vec. 66. 6088 . * 16. Impp. HONOR. & THEOD. AA. Theodoro P. P. ("YUisquis Judici fenebrem pecuniam muutaverit7, si inprovin- >4. cia suerit versatus, quasi emptor legum atque provincia:, vel fi quis collectarius honoris pretium dederit ambienti: exilii poma una cum ipso judice plectetur. Dat. 17. Oal. Novembr. BASSO & PHILIPPO 6088 . 408. 17. Imp. JUSTINIANUS A. Mennx P. P. CUper chirographariis instrumentis hxc pro communi utilitate o paneienda duximus: Ut, si quis pecunias credere supra quinquaginta libras 8 auri voluerit, vel super reddito debito securitatem accipere, cum amplius sit memorata quantitate; sciat, non aliter debere chirographum a debitore , vel creditore recipere, quam si testimonium trium 9 testium probat» opinionis per eorum subscriptiones [idem] chirographum capiat. Nam li contra hujusmodi observationem chirographum super pecuniis memoratam auri quantitatem excedentibus proferatur: minime hoc admitti a judicantibus oportet. Quod & in futuris creditis , vel debitorum solutionibus locum habere oportet. Dat. 10. Cal.'Junii, Conjlantinop. DN. JUSTINIANO A. -. 608 . 528. In AUTHENT. de Instrument, cauf. & fide. §. oportet vero. coi. 6. tit. 2. al. 3. seu Novell. 73. cap. 8. nEd novo jure quinque testes adhibendi sunt , Jistat ab imperito li - [- vide l. ito. st] de V. S. (13. I. 4 .supr. ie edendo. (14. Lib. 12. D. 6. (19./. 29. §. 9. st- mandati, (si- §. t. st', h. t. I. C.snpr. de juris est fadii ignor. I. I.fupr. iepttd.l. t. 29 .fupr. de tranfadi. I. 79. f. ad SC. Trcbell. (> 7 - M- ,n X" infr. h. t. (lg. §, ult. Injt. M oblig. qua quqfi excentraä. pit 241 De condictione ob causam datorum. 24: pote patris 1 succeflor) dedisti, ejus condictionem tibi competere, non est incerti juris. 8. 14. Cal. Maji, A A. COSS. 193. 6. Iidem AA. & CC. Mnafea. Clper ignorantiam Facti non debitam quantitatem pro alio 2 fol- ^ vifti; & hoc , adito Rectore provincia fuerit probatum : hanc ei, cujus nomine soluta est, restitui eo agente providebit. 8. 6. Id. August. AA. COSS. 293. 7. Iidem AA & CC. Dionysia, tildeicommissum vel legatum indebitum pererrrorem 3 facti sei u- tum, repeti posse, explorati juris est. 8. 5. Idus Septembr. AA. COSS. 293- 8. Iidem AA. & CC. Zyparo. PReditoris falso 4 procuratori solventi, adversus eum indebiti repetitio, non obligationis liberatio competit. 8. Petit. 19. Cal. Nov. AA. COSS. 293. 9. Iidem AA. & CC. Gratianae. TNdebitnm solutum sciens 9 , non [recte] repetit. §. 1. Citra mandatum autem ab alio re distracta dominus evicta re , vel ob pracedens antium fatis emptori faciens, non indebitum pratendere [potest,] sed per hujusmodi factum ratum contractum habuisse probans, ä se debitum ostendit esse solutum. 8. 4. Non. Decembr. Nicomedia , CC. COSS. 293. 10. Imp. JUSTINIANUS A. Juliano P. P. CI quis servum certi nominis , aut quandam solidorum quantita- o tem , vel aliam rem promiserit,- & cum licentia [ei] fuerat unum ex his solvendo liberari, utrumque per ignorantiam dependerit : dubitabatur, cujus rei daretur a legibus ei repetitio, utrum- ne fervi , an pecuniae: & utrum stipulator , an promissor habeat hujus rei facultatem ? Et Ulpianus 6 quidem electionem «i praestat, qui utrumque accepit, ut hoc reddat, quod sibi placuerit, & tam Marcellum, quam Celsum sibi consonantes refert. Papinianus autem ipsi, qui utrumque persolvit, electionem donat: qui & antequam dependat, ipsam habet electionem, quod velit praestare 5 & hujus sententiae sublimiffirnum testem adducit Salvium Julianum 7 summaauctoritatis hominem, & Praetorii Edisti [perpetui] ordinatorem. Nobis hac decidentibus, Juliani & Papiniani sententia placet, ut ipse [habeat] electionem recipiendi , qui L dandi habuit. Dat. Cal. Aug. Confiantinop. LAMPAD. & ORESTE , VV. CC. COSS. 530. 11. Idem A. Juliano. P. P. pRo dubietate eorum , qui mente titubante indebitam solverint pe- i cuniam, certamen legumlatoribus incidit; idne, quodancipiti animo persolverint, poffint repetere, an non ? Quod nos decidentes, sancimus," omnibus, qui incerto 8 animo indebitam dederint pe- euniam, vel aliam quandam speciem persolverint, repetitionem non denegari, & praesumptionem transactionis non contra eos induci nisi hoc specialiter ab altera parte approbetur. Dat. Cal. Oct. Constantinop. LAMPADIO & ORESTE, VV. CC. COSS. 550. ac, si placita observata non essent, donatio resolveretur, le contra fidem negotii gesti versata est, non est iniquum, actio- T I T. VI. DE CONDICTIONE 9 08 CAUSAM DATORUM. 1. Imp. ANTONINUS A. Callisthenidi. pEcuniam , quam te ob dotem accepisse pacto interposito (ut fieri, quum jure matrimonium contrahitur, adsolet) proponis , impediente quocunque modo juris auctoritate matrimonium [constare, nullam de dote actionem habes 10 : & propterea pecuniam , quam eo nomine accepisti, ] jure condictionis restituere 11 debes: & pactum, quod ita interpositum est, perinde ac fi interpositum non esset; haberi oportet. P. P. 6. Calend. August. LETO 2. & CEREALE COSS. 216. 2. Imp. ALEXANDER A. Asclepiadi. §1 (ut proponis] pater tuus ea lege sorori tiro praedia, catera- que, quorum meministi , donavit, ut creditoribus ipsasatisfa- (1. v. I. 65. in sin. ff. h. t. (2. v. I. 46. ff. eod. (3. I. 10 .siupr. iejur. esifadi ignor. I. 9. insir. ad leg. Falc. i. 9. §. s.ff. dc juris U faci i ignor. (4. Confer, i. 14. ff. de condici, cattsi. dat. (9. /. ult. ,B /r. i. 1. I. 90. Jf. h. t. I. 21. §. I. ff. de inojf. testam. I. Sa-ff de reg. jur. arg. I. 29. pr. st', de donat, adde tamen l. 2. ff. h. t. (6 l. 26. $■ 13. ff. eod. (7. v. I. 32- in sin.ff. eod. (z. I. 2cj.pr.ff. dc donat. . ( 9 - Jib. 12. D. 4. (10. I. f>. ff. h. t. fac. §. 12. Inst. de nupt. ceret . eaqne i nem condictionis ad repetitionem rerum donatarum 'tibi, qui patri successisti, deebrni. P. P. 14, Cal. Dcc. ALBINO & MAXIMO COSS, 228. 3. Impp. VALERIAN. & GALLIEN. AA. Aurelio & Alexandra:. lege in vos collata donatio, ut neutri alienandis 12 sua portionis' t - facultas ulla competeret , id efficit, ne alteruter vestrum dominum prorsus alienet: vel ut donatori , vel ejus heredi condictio, si non fuerit conditio servata, quaratur. P. P. Cal. April. VALERIANO 4. & GALLIENO 3. AA. COSS. 298- 4. Iidem AA. & VALERIANUS C. tEmilia. CJI cum exiguam pecuniam revera susciperes , longe majorem 13 . te accepisse cavisti, eo quod tibi patrocinium lqadversiarius repromitteret-. cum dicas fidem promiffi non secutam: ut libereris obligatione ejus, quod non acceptum propter speratum patrocinium spopondisti, per condictionem consequeris. P. P. 9. Cal. Maji, iEMILIANO & BASSO COSS. 260. 9. Impp. DIOCLET. & MAXIMIANUS A A. & CC. Martiali. CI militem ad negotium [tuum] procuratorem fecisti, cutn he« legibus 19 interdictum sit, ac propter hoc pecuniam ei numerasti : quicquid ob causam datum est , causa non secuta restitui tibi competens Judex curae habebit. P. P. 10. Cal. Octobr. ipsis 4. & 3. COSS. 290. 6. Iidem AA. & CC. Cyrioni & Plotioni. PUm ancillam patrem vestrum ei, contra quem, supplicatis, dedisse proponatis : interest multum, utrumne donandi anim« dederit, an ob manumittendam filiam , quam ancillam existimabat: cum perfecta quidem donatio revocari non 16 postit, causa vero donandi non secuta , repetitio competat. S. 2. Idus Maji, AA. COSS. 293. 7. Iidem AA. & CC. Gerontio. CI repetendi 17 , quod donabas uxori ejus , quem ad proficsscen- o dum tecum hujusmodi liberalitate provocare proposueras, nullam 18 addidisti conditionem , remanet integra donatio : cum levitati 19 perfectam donationem revocare cupientium jure occurratur. 8. 7. Cal. Sept. AA. COSS. 293. 8. Iidem AA. & CC. Flaviano. rWctam Legem donationi, fi non impoffibilem contineat causam, abeo, qui hanc suscepit, non impletam, condictioni facere locum , juris dictat disciplina. Quapropter si titillo liberalitatis res tuas in sponsam conferendo, certam dixisti legem ; nec huic illa , cum posset, paruit 20 , successores ipsius de repetendis, quae dederas, fi hoc tibi placuerit, convenire non prohiberis. 8. Z. Id. Febr. AA. COSS. 293. 9. Iidem AA. & CC. Bibulo. CI liber constitutus , ut filia tua manumittantur , aliquid de- 0 disti, causa non secuta , de hoc [tibi] restituendo condicti« competit: nam si quid servus de peculio domino dederit, contra eum [ quidem ] nullam actionem habere, potest : sed dominum , qui semel accipere pecuniam pro libertate passus est, aditus provincia Rector hortabitur ri, salva reverentia, favore scilicet libertatis, placito suo stare. 8. 3. Id. Febr. Sirmii, AA. COSS. 299. 10. Iidem AA. & CC. Canoniana. pEcuniam ä te datam , si hac causa, pro qua data est, non L culpa accipientis , sed fortuito 22 casu non est secuta, minime repeti posse certum est. 8 . 3. Non. Dec. Nicomedia , CC. COSS. 300. 11. Iidem AA. & CC. Stratonica. ADvocationis causia 23 datam pecuniam, si per eos , qui acceperant , quo minus susceptam fidem impleant 24, stetisse (n. Immn vide L 4. insir. de incest. esi inutil. nupt. Tom. II. insir, de rcb. alien. non alien. immo vide l. 61. ff. de paci. (13. v. I-S-ff. de condici.sine causi. (14. /. 3. siupr. de pofiul. I. 1. §. 10. ! siupr. de extraord. cognit. (19. /. 13 .siupr. I. 8. §. z.ff. deprocur. (16. v. I. 7. in sin. insir. b. t. (17. I. 12. insir. de donat, ante nupt. (18. /. 29. siupr. de tranfaci. I. %o.ff. de condiit, indeb. (19. /. 4. fupr. h. t. (20. I. pen. I. ult. insir. eod. I. 9. I. 22. insir. dc donat. I (21. I. 8. insir. de lib. causi. (22. /. S-siupr. I. ult. insir. k. 1.1. 9. ff. (J2. v. /. ult. \ de condici, causia data. (23. I. 4. siupr. b. t. (24. 1. 8. siupr. eod. Q, probe- 244 242 Codicis Lib. IV. Tit, prohetur, restituendam c.sse convenit. S. 17. Cal. Januar. CC. CO SS. 300- ___ -T I T. VII. de condictione ob tcrpem causam. I 1. Imp. ANTONINUS A. Ingenuo. CI ex cautione tua conveniri cceperis : nullam pecuniam te acee- pisse , i'ed ob turpem 2 causam , & quam Heri prohibitum est , interpositam [cautionem,] ei, qui super ea re cogniturus est, probandum est; & eo impleto absolutio sequetur. Sine die & Consule. 2. Idem A. Longino. jpUm te propter turpem causam , contra disciplinam temporum meorum , domum adversarix dedisse profitearis : frustra eam tibi restitui desideras, cum in pari 3 causa possessoris conditio melior habeatur, P. P. 1;. Cal. Dee. LiETO 2. & CEREALE COSS. 216. 3. Impp. DIOCLETIANUS & MAXIMIANUS AA. Dizonti militi. QUod evitandi tyrocinii 4 causa dedisse te, apud competentem ''-'Judicem, ei, de quo quereris, indubia probationis luce constiterit, instantia ejus recipies. 4 Qui memor censurx publicae, post restitutionem pecunia, etiam concuffionis crimen inultum esse non patietur. P. P. 5. Cal. August, iplis 4. & 3. AA. COSS. 290. 4. Iidem AA. & CC. Rufino. QUoties 6 accipientis , -non etiam dantis turpis invenitur causa : licet hac secuta fuerit, datum condici tantum , non etiam usu ra peti possunt/ S. 7. Id. Januar. Sirmii , AA. COSS. 293. 5. iidem AA. & CC. Bichoporo. TVIErcalem te habuisse uxorem proponis : Unde intelligis , & 1 A confessionem lenocinii preces tuas continere , & cauta 7 quantitatis ob turpem causam exactioni locum non este. Quamvis enim utriusque 8 turpitudo versatur , ac soluta quantitatis cessat repetitio, tamen ex hujusmodi stipulatione 9 contra bonos mores interposita denegandas esse actiones juris auctoritate demonstratur. 8. 6. Id. Maji , CC. COSS. 294. 6. Iidem AA. & CC. Eutyehix. QB restituenda [ea, ] qux 10subtraxerat, accipientem pecuniam, cum ejus 11 tantum interveniat turpitudo , condictione conventum , hanc restituere debere convenit. Dat. 1;. Cal. Jun. CC. COSS. 294. 7. Iidem AA. & CC. Zenoni. pUm , qui oh restituenda 12, qux abegerat, pecora , pecuniam accepit: tam hanc, quam ea , qux per hoc commissum tenuit, restituere debere convenit: licet mortua 13, vel alio fortuito casu periisse dicantur : cum hoc casu in rem 14 mora stat. Dat. 5. Cal Dec. Nicomedia, AA. COSS. 299. T I T. VIII. DE CONDI CT ‘ONE FURTIVA, ic 1. Impp. DIOCLET. & MAXIMIAN. AA. & CC. Hermogeni. pRxses provincix sciens furti quidem actione Ungulos 16 quosque in solidum teneri, condictionis vero nummorum furtim subtractorum electionem esse ; ac tum demum , si ab uno satisfactum fuerit, exteros liberari , jure proferre sententiam curabit. Dat. Cal. Maji, CC. COSS. 294. 2. Iidem AA. & CC. Aristxneto. A Nte oblationem interemptx 17 rei furtivx damnum ad furem pertinere, curtissimi juris est. Dat. Cal. Maji, CC. COSS 294. in sin. I. z.ff. eod. (7. /. i.supr, emi. I. 26. I. 27. js. de'ver b. abiit;'. (8. v. 1. 2 .Jttpr. b. t. (9. §. 24. List, de inutil. stip. (i 0 . Adde 1. 46.ff.de/urt. (14. 1. 8. §. 1. /. ult.ff. de condiit, furt. fiv'v V- l ' l6 ‘ L in " i ui testam, liber. fi 7 . v. t. 6. /. 7.supt, tit.prox. VII. VIII. IX. X. T I T. IX. DE CONDICTIONE EX LEGE >8 ET SINE CAUSA 19. VEL INJUSTA CAUSA. 20. 1. Impp. DIOCLET. & MAXIMIAN. AA. Ulpio. s Icet ante tempus debita exigi non possint, tamen fi te exprimi- ■*“' pilo debitorem constitutum fisci, ac patrimonium tuum exhaustum Prxses provincix compererit, ut ad solutionis securitatem solum fenebris pecunix subsidium superede videatur: commonebit debitorem 21 tuum, si saltem ipse sit solvendo , ut ante defi. nimm tempus debita reprxsentet: ut fisco, cujus ob necessitates publicas causam putiorem esse oportet, debita pecunia exsolvatur. 8. 3. Cal. August Sirmii, CC. COSS. 294. 2. iidem Augusti & CC. Scr.latio. I Mssolutx 22 quantitatis retentum instrumentum, inefficax penes creditorem remanere, & ideo per condictionem reddi oportere, non est ambigui juris. S. 3. Non. April. CC. COSS. 300. 3. Iidem AA. & CC- Galatis. AA Ala fide poffidens , de proprietate victus, [de] 23 extantibns 1 A fructibus [rei] vindicatione , [de] consumptis vero condi, ctione conventus , eorum restitutioni parere compellitur. Dat. Id. Febr. CC. COSS. 302. 4. Iidem AA. &' CC. Alexandro. CI non est numeratum , quod vehit acceptum te sumpsisse mu- 0 tuo scripsisti: & necdum transiifle tempus statutum, vel intra hunc diem habitam contestationem monstrando , reddi 24 tibi cautionem Prxlidali notione postulare potes. Dat. 17. Cal. Jan. CC. COSS. 302. T 1 T. X. DE OBLIGATIONIBUS 25 , ET ACTIONIBUS. 26 1. Imp. GORD./iNUS A. Valerix. TVAta certx pecunix quantitate ei, cujus meministi, in vicem o debiti actionem 27 tibi adversus debitorem, pro quo solvisti , dicis esse mandatam : & antequam eo nomine litem 28 contestareris , sine 29 herede creditorem fati munus implesse proponis : Qux st ita sunt, utilis actio tibi competit. P. P. 5. Cal. Maji, ATTICO & PRAETEXTA! 0 COSS. 243. 2. Impp. VALEK. & GALLIEN. AA. Celso. Ominibus 30 in dotem datis, quamvis nec delegatio prxeesse* “ rit, nec litis contestatio subsecuta fit: utilem 31 tamen marito actionem ad similitudinem ejus 32. qui nomen emerit, dari ouortere, sxpe rescriptum est. B. P. 14. Calend. Febr. SECULA- RI & DONATO COSS. 2;;. 3. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Rusticiano. QB causam 33 proprii debiti locatoris conveniri 34 colonos pensionibus ex placito satisfacientes, perquam injuriosum est. P. P. Prid. Cal. Jan. Tyberiade , MAXIMO 2. & AQUILINO COSS. 286. 4. Iidem AA. & CC. Licin x. POnam 33 fidem in contractibus 36 considerari xqusm est. $• Non. Oct. AA. COSS. 287. ;. iidem A A. &. CC. Camerino & Martiano. Qlcut initio libera potestas unicuique est habendi, vel non habendi contractus ; ita renunciare 37 semel conilitut® Obligation/ (18. Lib. 13. D. 2. [iy. Lib. 12. D. 7. (20. Lib. 12. B. 5 - (21, Adde ihsir. quando fiscus vel priv. (22. v. 1. iilt.Jiipr. ad ex* bib. I. ult. insir. deJbiut. [23. I. 22. fupr.de 1 ei vindic. I. 22. §. 2. ff. de pipior, aci. (24. I. 7 iuß\ de ne” immer, picitn. (25. Lib. 44. D. 7. Lib. 3. List. 14. (26. Lib. 4. Inst. 6. (-7- /. 9 .fupr. de prorui . (28. i. 2$.Ji'pr. d. t. i. 33 insir. ie donat. C- 9 - v ’ t. pcnult. in sin. insir. ad SC. Tubck. (30. v. I. 41. §• 3 -L- l ^ s i urt dot. L 49.pr.st'. sciat, matr. (31. I. l.fupr, b. 1.1 mt. irsir. qeanif fiscus vel priv. (32. I. 19. ff. h. t. (33. Aude A : m>. v- c - (34. Confer. I. II. insir. h. t. [34. L 31 .st depsitu (Z6. ''“ite i. ff. de donat. I ib.ff. de condit. dem/<,jlr. 37. 1. 10. /»pt. si certum pet. I. $X.st'. de paci, vide insir. quando liemt ab emj t. * 245 Ut actiones & ab heredibus, &c. '-4Ö adversario non consciente i , nemo 2 potest. Quapropter intel- iigere debetis , voluntariae obligationi semel vos nexos , ab hac, non consentiente altera parte, de cujus precibus fe.istis mentionem, minime poste discedere. Dat. Non. April. Byzantii, AA. & CC. COSS. 290. 6. Isdem AA. & CC. Mauricio. CI in solntum nomen debitoris fui debitor tibi dedit tuus, ac te in ^ rem tuam procuratorem fecit: pignora, qu* specialiter, vel generaliter habes obligata, persequere. 3 Quod fi ab his 4, quibus fuerant obligata , cum putiores erant, distracta probentur , emptoribus avocari non polle perspicis. Dat. 9. Cal. Jul. Sirmii, AA. COSS. 293. 7. Iidem AA. & CC. Dionysio. CI a creditore 9 nomen comparasti, ea pignora, quae venditor o nominis persequi posset, apud Profitiern provinciae vindica: nam si debitum ex ejus persona res [tibi] obligatas tenentes non transferant, jure communi pignora distrahere non prohiberis. Sane, si creditoribus in ordine pignorum antecedentibus venundantibus, qui possident, comparaverunt, vel longi temporis proscriptione muniti perhibentur: pignorum distrahendorum facultatem te non habere perspicis. Subfcript. 3. Cal. Januar. Sirmii, AA. COSS. 293. 8. Iidem. AA. & CC. Crescentio. CI quidem donationis causa ei, quem adfectinne patris te dilexisse proponis, tuam accipere pecuniam permisisti, & hanc tuam li- beralitatem [ille] remunerans te a procuratore suo aliam pecuniam sumere procepit 6 , rebusque humanis ante perceptionem fuit exemptus 7 : nec quod dederas , recuperare , cum perfectam 8 habuit donationem: nec quod [tibi] dari mandavit, necdum tibi traditum petere potes a procuratore, f Quod fi mutuo dedisti , nec a delegato dari novandi causa stipulatus es, successores ejus solutioni parere compellantur. Dat. 13. Cal. Febr. CC. COSS. 294. 9. iidem. AA. & CC. Glyconi. JJEgantes debitores, non oportet armata 9 vi terreri, sed peti tore quidem non 10 implente suam intentionem, vel exceptione submoto, absolvi: convictos autem condemnare, ac juris remediis ad solutionem urgeri convenit. Dat. Id. Februar. CC. COSS. 294. 10. Iidem AA. & CC. Ruffino. ADversus debitorem electis pignoribus [personalis] actio non tollitur ; sed eo , quod de pretio servari potuit, in debitum computato, de residuo 11 manet integra. Dat. 3. Non. Aprilis, CC. COSS. 294. 11. Iidem AA. & CC. Paul». JJImia credulitate circumventa es, cum, quod colonis in rem ' suam mutuo dedisti, d domino prodii postulare te posse credidisti 12 : Nec ad eum obligandum actorum i ; sius adjuvat te praesentia. 13. Dat. 8- Cal. August. CC. COSS. 294. 12. Iidem. AA. & C. Jovino. QB *s alienum servire liberos creditoribus, jura compelli non patiuntur. Dat. 13. Cal. Novembr. CC. COSS. 294. In AUTHENT. ut nulli jud. lice, habere loc. Servat. §. quia vero, collat. 9. tit. 17. ai. 9. Novell. 134. cap. 7. Jsllo st debito creditor cadit, tantuniem dando, vel retento, vel ejus p arentibus: ipso quoque creditore corporalibus pcenis subdendo. 13. Iidem. AA. & CC. Barsumio. J?Um, cui mutuam dedisti pecuniam , ad solutionem urgere competenti debes actione : nam adversus negotiatores 14, quos ex mercibus pecunias abstulisse tuo debitori proponis, nullam habe« actionem. Dat. 10. Cal. April. CC. COSS. 300. 14. Iidem. AA. & CC. Hermodoro & Nicomacho. QSt in arbitrio 15 vestro, an personali debitoris heredes actione , an eum , qui ab his distracta libique tradita pignora tenet, in rem Serviana, ii non longi 16 temporis proscriptione munitus sit, an utrosque conveniatis. Dat. Cal. Decembr. Nicomedia, CC. COSS. 300. In AUTHENT. de fidejus. §. sed neque ad res. coli. 1. tit. 4. Novell. 4. cap. 3. §Ed hodie novo jure prius conveniendi sunt omnes fidejussores , jfi mandatores, (fi sponsores, quum ad pignorum perveniatur possessores. T I T. XI. UT ACTIONES ET AB HEREDIBUS, ET CONTRA HEREDES INCIPIANT. i. Imp. JUSTINIANUS A. Joanni P. P. QUm stipulationes 17, L legata 18, & alios contractus, post mortem compositos, antiquitas quidem respuat, nos autem pro communi hominum utilitate recipimus : consentaneum erat etiam illam regulam, qua vetustas utebatur , more humano emendare: Ab heredibus enim incipere actiones, vel contra heredes, veteres non concedebant, contemplatione stipulationum, cacterarumque causarum post mortem conceptarum. Sed nobis neeesse est, ne prioris vitii materiam relinquamus , L ipsam regulam de medio tollere : Ut liceat U ab heredibus, U contra heredes incipere actiones [!sf obligationes :] ne propter nimiam subtilitatem verborum latitudo voluntatis contrahentium impediatur. Dat. 15. Cal. Nev. Constan- tinop. post Consulatum LAMPADII & ORESTIS VV. CC. 531. (i- §• Ii. Inst. de mandat, itnmo vide l. 1. §. 46. ff. depos. I. 3. infr. de locat. (2. 1 . 39. J'upr. de transact. I. 12. in fin. infir. de con- trah. tmpt. I. 3. i. 7, infr de rescind. veni. L 39. §. 9. infr. de donat. I. 1. §. l.Js. nauta , cuup. I. 36. in fin.fi. dejudic. I. 17. §. 3. $• commodati. I. 22. in fin. fi. mandati. I. 9 pr.js. de curat, furios, (Z. 1. h.ff. de hered. vel aci. vend. (4. I. 7. infr. h. t. I. ult. infr. quando fiscus vel priv. I. 1. infr.fi antiquior, credit, pign. vend. (5. i. (,-supr. k. t. (fi. I. 2. §. 6. fi', de donat. (7. L 15. infr. I. 26. pr.js. mundati. (8. I. 6. I. 7. supr. de condiet, ob caus. dat. (9. I. W-jf- quod. met. caus. I. 1. infr. unde vi. (10. I. 4. supr. de edendo. I. r. infr. de probutionib. I. 9. infr. de exccpt, (11. I. 8. ibfn.supr.fi certum pet. I. z. I. ;. I. 9. infr. I. 9. in fin. fis. de distr. T I T. XII. NE UXOR PRO MARITO, VEL MARITUS PRO UXORE, VEL MATER PRO FILIO CONVENIATUR. i. Impp. DIOCLETIAN. & MAXIMIAN. AA. & CC. Asclepiodote. tjRustra disputas de Contractibus cum Marito tuo habitis, utrum- 1 ne jure steterint, an minime: cum tibi sufficiat, si proprio 19 nomine nullum contractum habuisti, quo minus pro marito tuo conveniri possis: Quod nec ii sponte pro eo intercessisses, quicquam ä te propter Senatusconsultum 20 exigi jure potuisset. Dat. Prid Id. April. DIOCLET. 3. & MAXIM. AA. COSS. , 87 . 2. Iidem AA. Terentiae. QB maritorum culpam uxores inquietari leges 21 vetant. Proinde w Rationalis [noster,] si res, qu* ä fisco occupatae sunt, dominii tui esse probaveris, jus publicum sequetur. Dat. 3. N011. Septembr DIOCLETIAN. L MAXIMIANO AA. COSS. 287. 3. Iidem AA. & CC. Carpophoro. QUm te possessiones non in dotem pro filia tua dedisse, sed ad sti- stentandam eam extra dotis causam filix tu* praedia adlignasse proponas : civilium munerum 22 vel onerum municipalium obtentu ex persona mariti ejus, quomodo matres 23 ex persona filiorum, interpellari non possunt: cum neque maritum pro uxoris obligatione conveniri posse constet, nisi ipse pro ca se obnoxium Fecit. Certissimum enim est, ex alterius contractu neminem obligari. 3. Id. Septembr. Sirmii, AA. COSS. 293. pign. I. i8.fi". de reb. cred. (12. Adde l. i,.supr. h. t. (13. v . I. 14. supr.fi cert. pet. (14. Adde l. 15 .supr. d. t. I. 8. infr. depofiti. I. 4 9. fi", de condiet, indeb (15. /. 14. infr. de pignorib. vide tamen l. 1. infr. de conven. fisci debit. I. 47. ff. de jure fisci. (16. I. y. vers.sane.supr. h. t. immo vide l. 1 . §. i. fi", de pignorib. (17. v. I. ii. infr. de contrah. cis committ.flip. (13. §. 3;. Inst. de legat. caus. pign. tac. contrah. I. 3. infr. de primipili, (22. /. 11. infr. de decurio». (23. I. 4. infr. h. t. \ Q. * 4. Iidem 247 Codicis Lib. IV. Tit XII. XITI XIV 4. Iidem A A. & CC. Philoteta:. te j,i eo ex persona fiLii tui 1 commemores conveniri, quod 0 debitis ejus aliquid 2 intulisse videaris: defensionibus tuis nti apud eum, cujus super ea re notio est, minime prohiberis, ut is ad solutionem alieni debiti urgeri te npn patiatur. Dat. 10. Cal. Septembr. TITIANO, & NEPOTIANO COSS. 301. In AUTHENT. ut non fiant pig. pro aliis. §. 1. coli. 5. tit. 7. al. 5. Novell. 52. cap. 1. CEd omnino , qui alium pro alio 3 secundum formam pignorationis exigit , totum idipsum, quidquid Jit, in quadruplum vim pajfo reddet: necnon cy ab aclione , pro qua taliu prxsumit, cadet. 248 T I T. XIII. NE FILIUS PRO 4 PATRE, VEL PATER ; PRO limo EMANCIPATO, VEL LIBEJtTUS pro 6 PATRONO, VEL SERVUS PRO DOMINO CONVENIATUR. I. Imp. GORDIANUS A. Candido militi. "VVEque ex ejus filii persona, qui cum fui juris esset, mutuam pe- cuniam accepit, pater ejus, fi non fidem suam obstrinxit, conveniri potest: neque ex ejus, quem in potestate habet, si fine 7 jussu ejus contractum est : neque, [si] contra 8 SC. Macedonia- num mutua [pecunia] data est, amplius 9 [quam] de peculio actionem sustinere cogitur. Quapropter pater tuus, si ei pecunia a creditore frntris tui extorta est, ad quam reddendam nan tenebatur, Pnesidis provincia auctoritate eam recuperabit. P. P. 3. N011. Octobr. PIO & PONTI ANO COSS. 239. 2. Impp. DIOCLET. L MAXIM. AA. Neotherio & Eutolmi. NctE contra juris auctoritatem ab eo , qui patrem vestrum , ä quo emancipatos vos dicitis , ad munus civile devocaverat, inquietemini 10, Praeses provinciae providebit. Dat. 8. Cal. Februar. MAXIMO 2. L AQUILINO COSS. 286. 3. Iidem AA. & CC. Theogeni. CI filiusfamilias invito patre Decurio n creatus sit, pro eo patrem inquietari non posse , jure manifestissimo cautum est. G. 10. Cal. Maji, CC. COSS. 294. 4. Iidem AA & CC. Achivs. pAtris nomine superstitis filium, nec munerum civilium 12, debiti causa 13 , personali posse conveniri actione constat. S. 12. Cal. Mart. Sirmii , CC. COSS. 300. t- Iidem AA. & CC. Lampetio. ■pX patroni, vel domini contractu, liberti, vel fervi 14 conveniri 1-1 non possunt. Dat. Id. April. CC. COSS. 300 . Nova Constitutio Friderici. TJAbiia qitidemsuper ho.c diligenti inquisitione Episcoporum , Abbatum , Ducum, omnium Judicum , & aliorum Procerum sacri nostri Palatii examinatione, omnibus,qui causa studiorum peregrinantur , Scholaribus , jfi maxime divinarum , atque sacrarum Legum Profeßoribus , hoc nostra pietatis beneficium indulgemus , ut ad loca, in quibus literarum exercentur studia, tam ipsi, quam eorum nuncii, veniant cfi in eis secure habitent, f Dignum namque existimamus, ut, cum omnes bona facientes, nostram laudem prot eclionem omnimodo 1; -mereantur: quorum scientia totus iUuminatar mundus, eff ad obediendum Deo U nobis ejus ministris, vita subjectorum informatur ; quadamspeciali dilcclione eos ab omni injuria defendamus. Quis enim eorum non misereatur, qui amore scientia exulesfalli, de divitibus pauperes,/imetipfos exinaniunt, vitamsuam multis periculis exponunt, cy ä viliffimis sepe hominibus (quod graviter ferendum est corporales injurias sine causa perferunt ? i Hac igitur generali, Q in perpetuum valitura lege decernimur; ut nullus de extero tam audax inveniatur , qui aliquam Scholaribus injuriam inferre prxsumat nec ob alterius cujuscunque provincia delicium ,siye debitum, (quod ait. quando experversa consuetudine salium audivimus ) aliquoddumnum cis inferat: scituris hujusmodi fuerx Constitutionis temeratoribus ofi etiam ipsis locorum Rectoribus, qui hoc vindicare neglexerint’ restitutionem rerum ablatarum ab omnibus exigendam in quadruplum • notaque infamia eis ipso jure irroganda , dignitate suase cariturc, in perpetuum, f Verum tamen fi litem eis quispiam super aliquo nt. gotio movere voluerit: hujus rei optione data Scholaribus, eos coram domino vel JHagistrosuo , vel ipsius civitatis Epijcopo (quibus hanc jurijdicHoncm dedimus ) conveniat. Qui vero ad alium judicem eos trahere ttntaverit, etiamsi causa justisiimafuerit, a tali conamini cadat, f Hanc autem legem inter Imperiales Constitutiones, scilicet sub titulo, ne filius pro patre , bfic. inseri jisitmus. Dat. apsd kon. calias, anno Domini 1158- mense Novembri. (1. v. I. S.supr. eod. (2. arg. I. zS.fupr. de pali. I. 7. infr. de usur. (3. Adde l. ig.js. quod metus causa gest. (4. L 2 . /. 4. infr. b. t. I. g. in fin.ff. de in jus vcc. I. 26. ff. depee- n * s - (?• ^ i- infr. h. t. (f>. I. 5. infr. eod. (7. Immo vide J. 16. f. de SC. Maced. [8. L 6. infr. L i.f. d. t. (9. I. 57 .ff. i.ejudic. §. 10. Inft. de aci. (10. I. 3. infr. qui bonis cedere. L 4. ■I' at ^ e ^ b' §• 16. ff. de agnofeend. & alend. lib. (11. L infr de decur. I. 2.jf. ad municip. (12. 1. z.supr. h. t. (13. I. ?■ 1 , r a & wsc L n # S N alend. Ub. (14. I. 7. fupr. de jv.dic. VAS. I. l.supr. de ajsejs. T I T. XIV. AN SERVUS 16 PRO SUO FACTO POST MANUMIS- SIONEM TENEATUR. i. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Juvcutiano. rYUamvis cum statulibero contraxeris, tamen ex ante 17 gesto te ^ non habere cum co , post impletam conditionem libertatis, actionem , scire debes. P. P. 4. Idus Decembr. DEXTRO s. & PRISCO COSS. 197. 2. Imp. ANTONINUS A. Bexico. ("'Reditoribus tuis , qui tibi in servitute [mutuam] pecuniam crediderunt, nulla adversus te actio competit: maxime cum peculium 18 tibi non effe legatum proponas. P. P. 3. Cal. Septembr. LiETO L CEREALE COSS. 216. 3. Imp. ALEXANDER A. Herodi. pRomiffie tibi pecunise a fervo tuo 19, ut eum manumitteres, fi posteaquam manumisisti stipulatus ab eo non es, adversus eum petitionem per in factum actionem habes. 20. P. P. Id. Septembr, ALEXANDRO A. COS. 227. 4. Imp. GORDIAN. A. Hieroni. T Icet servitutis tempore [ea], qua* pecuniam matris tum surripuis- se 21 dicitur , ob hujusmodi admissum conveniri non poterat: ad libertatem tamen perducta , (nam caput 22 noxa sequitur)furti actione tenetur. 23 P. P. Id. Septembr. PIO & PONTIANO COSS. 239. ;. Idem A. Chresto. Cl (ut allegas) antequam a domino manumittereris, fundos ejus coluisti , pofteaque adempto peculio , libertate donatus es: ob reliqua , si qua pridem 24 contracta sunt, res bonorum, quas postea propriis laboribus qumfiisti, inquietari minime possunt. P. P. 16. Cal. Decembr. ARI ANO L PAPPO COSS. - 44 - 6. Impp. DIOCLET. L MAXIM. AA. & CC. Feliciano. Cive servi sint hi, quorum precibus fecisti mentionem, domi eos conveni : quia inter dominos ac servos judicium 25 constare nullum potest : sive post delictum manumiffi sint ex antecedentibus post datam libertatem eos nulla ratio juris ä dominis, quondam conveniri patitur. 26 f Sane si post manumisiionem 27 quid illicite commiserint, hcc apud Prafsidem provincim argue, accepturus ex jure sententiam. Dat. 2. Id. April. Byzantii, Sb. COSS. 287. (16. /. 17. Js. de neg. gest. I. 146. ff. de reg.jur. (17. Ifi- s ?• infr. h. 1.1. 21. fupr. de neg. gest. L 4. ir.fr. de testam, man. I. si fide negot. gest. I. 28- §. 7. in fin.ff. de liberat, legat. (18. >- ff.ds doteprtcleg. v. infr. de pecul. ejus, qui libert. meruit. ff. defolut. I. I. §. 4.ff. quar. rcr. aclio non datur. I. 104 .de r. y. (20. Immo vide l. 17. ff. de neg. gest. (21. v. 1 . 14 - Jf- de objtg. v ali. (22. I. l.supr. § 5. Inst. de noxal. ali. I. I. in fin.ff. d e P tv ' delili. (23. Immo vide l. ult. infr. h. t. (24. L 1. (25. I. 13. infin.supr. de transaci. I. 7. fupr. dejudic. (-°- u i. 4. fupr. b. t. (27. v. /. 17. §. l.ff. de furtis. T I T 249 Quando fiscus, ve 1 * 1 2 privatus debitoris fui debitores &c. 2^9 T I T. XV. QUANDO FISCUS , VEL PRIVATUS DEBITORIS SUI I DEBITORES CONVENIRE POSSIT, VEL DEBEAT. 1. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Valeriano. pRoptcr as alienum pupilli 2 , res tutoris, qui nihil ex bonis 1 ejus tenet, pignori capi non oportet. P. P. 2. Calend. Junii, LATERANO & RUFINO COSS. 19s. 2. Imp. ANTONINUS Augustus Marco. CI in causa judicati Valentis , quem tibi condemnatum este propo- 0 n is, nihil est, quod fine quastione pignoris loco capi, & distrahi postit: debitores 3 ejus conventi, ad solutionem auctoritate Prasidis provinciae compelluntur. 3. Imp. GORD. A. Primanio. £jl debitum non inficiantur hi, quos obnoxios 4 debitoribus fisci ^ este proponis : potest videri non este iniquum , quod desideras, ut ad solutionem per officium Procuratoris compellantur : Nam fi quaestio aliqua refertur, id concedi non oportere [etiam] ipse perspicis. P. P. 6. Lai. Febr. SABINO & VENUSTO COSS. 241. 4. Impp. DIOCLET. & MAXIMIAN. AA. & CC. Zosimo. ^On prius ad eos 5, qui debitoribus fisci nostri sunt obligati, actionem fiscalem extendi oportere, nili patuerit, principales reos idoneos 6 non este , certissimi juris est. S. 12. Cal. Maji, AA. COSS. 293. ;. lidem AA. & CC. Nanida. JN solutum 7 nomine dato, non aliter nisi mandatis actionibus ex A persona sui debitoris adversus ejus debitores creditor experiri potest : suo autem nomine , utili 8 actione recte utesur. Dat. Cal. Januar. CC. COSS. 294. T I T. XVL DE HEREDITARIIS ACTIONIBUS. 1. Imp. GORD. A. Hermeroti. pEcuniam , quam tibi a matre debitam fuisse dicis , ab heredibus ejus, coheredibus tuis 9, prp parte tibi competente petere debes. Sed & res , si qua tibi ob idem debitum obligat* sunt, persequi non prohiberis. P. P. 2. Cal. Mart. GORDIANO A. 2. & POMPEJANO COSS. 242. 2. Imp. DECIUS A. Thelemachae. pRo hereditariis 10 partibus heredes onera hereditaria agnoscere etiam in fisci rationibus placuit: nisi intercedat pignus, ve) hypotheca, tunc enim possestor obligat* 11 rei conveniendus est. P. P. 14. Cal. Nov. 1EMILIANO & AQUILINO COSS. 250. 3. Impp. DIOCLETIANUS & MAXIMIANUS AA. [& CC.] Maxim*. Jpiredem 12 mariti quondam tui de dote tibi reddenda conveni: personalem [enim] actionem contra debitores hereditarios tibi decerni frustra postulas. P. P. 14. Cal. Maji, AA. & CC. COSS. 293. 4. lidem AA. & CC. Crispo. HUb pnetextn 13 * tatis pupilli debitoris hereditarii creditorum exactionem differri non posse , nimis evidens est. Unde, cum te tutorem proponas , quemadmodum a pupillis creditoribus satisfiat, eniti 14 debes. Dat 10. Cal. Decembr. Sirmii , AA. COSS. 293. 5. lidem AA. & CC. Julio. JJT debitum tibi ante aditam hereditatem solvatur ; ac tunc , fi ad te pertineret [hereditas] quxri jubeamus , prspostera petitio est., Etenim cum tibi soceri successionem quafitam patuerit, debiti petitionem extingui per confusionem 15 non ambigitur. Dat. Prid. Non. Mart. Sirmii , CC. COSS. 294. 6. lidem AA. & CC. Domino. CI adulta, cujus curam geris, pro triente patruo suo, queat etiam tutelam [ejus] administrasse proponis , heres extitit, nec ab eo quicquam exigere prohibita 16 est: debitum ä coheredibus ejus pro beste petere non prohibetur; cum ultra eam portionem qua successit, petitio non confundatur. 17 Nam adversus adultam tuam rescindi postulas testamentum, si quidem coheredes ejus adeuntes hereditatem fe etiam obligant; & si nan solvendo constituti probentur, postulata separatione 18, nullum ei damnum [Präses provincia] fieri patietur. Dat. Cal. Decembr. AA. COSS. 299. 7. lidem AA. & CC. Apolausto. QReditores 19 hereditarios adversus legatarios non habere personalem actionem convenit: quippe cum evidentissime Lex duodecim Tabularum io heredes huic rei faciat obnoxios. Dat. 6. Id. Decemb. Nicomedia , CC. COSS. 300. T I T. XVII. ’ EX DELICTIS 2i DEFUNCTORUM IN QUANTUM HEREDES CONVENIANTUR. i. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Macedoni. pOft 22 litis contestationem , eo , qui vim fecit, vel concussionem intulit, vel aliquid deliquit, defuncto, successores ejus insolidum, alioquin in quantum ad eos pervenit, conveniri, juris absolutissimi est: ne alieno 23 scelere ditentur. Dat. q. Calend. Maji , Sirmii , CC. COSS. 294. , T I T. XVIII. DE CONSTITUTA PECUNIA. 24. 1. Imp. GORDIAN. A. Felici. CI pro alieno debito te soluturum constituisti: pecunia constitutas actio non solum adversus te , sed etiam adversus heredes tuos perpetuo competit. Dat. 7. Cal. Julias, Sirmii, CC. COSS. * Iu AUTHENT. ut, cum de appell. cog. §. ad hoc , aliud, coli. 8. tit. 16. al. 12. Nov. 115. cap. 6. C/ quando quis p rose, vel pro alia persona pecuniam se solvere consti- tuerit , velspoponderit: si dicens , Satisfaciam tibi, tenetur pro quantitate , quam promisit. f Sin nutem sic dixerit, Satisfiet arae, & ab illo, & illo: illis quidem, quos nominavit, non consentien- bus , solus pro rata 25 tantum portione persolvet, f Sin autem dixe~ rit , Satisfiet, verbo impersonaliter prolato, non tenebitur, f Sin autemjic dixerit, erit tibi satisfactum , aut a me , aut ab illo: Ulo % quem nominavit, non consentiente, solus in solidum tenebitur. 2. Imp. JUSTINIANUS. A. Joanni PP. JOEceptitia actione cessante, qus solennibus verbis composita inu- v litato recessit vestigio, necessarium nobis visum est, magis pecunia constituta: naturam ampliare. Cum igitur prafata pecunia constituta actio in his tantummodo casibus ä veteribus conclusa est, ut exigeret res , qua pondere , numero , mensura consistunt, in aliis autem rebus nullam haberet communionem ; & neque in omnibus casibus longava esset constituta , sed in speciehus certis annali spatio concluderetur; & dubitaretur , an pro debito sub conditione, vel iu diem constiruto eam possibile esset fieri, & an pure constituta pecunia contracta valeret: hac apertissima lege de- finirrns , ut liceat omnibus [constituere] non solum res , qua pon- I. v. I. 1 .supr. de condiit, ex lege. (2. v. Nov. 52. c. I. adde tamen l. 1. §. 2. fis. st quis jus dicenti non ohtemp. (3. I. $. infr. de exeeut. rei judicata. (4. V. I. 4. infr. h. t. (;. V. I. q.supr. eod. L 3- §• 8 -fi. de jure fisci, (fi. I. 1. infr. de eonven. fisci debit. I. 47. f. de jure fisci. (7. v. I. (i.supr. de oblig. (fi ali. (8.1. 7. infr. ie herei. vel. ali. veni. (9. I. s<. infr. b. 1.1. 14. infr. ad leg. Falc. I. 7. infr. de bon. autb. lui.pojs. (10. I. 1. supr. fi certum pet. (\l. l. 2. infr.s unus ex plurib. I, 2. §. 2. vers sedjiunus.fi. de ftip. prat, l. 8;. §. 2. in fin. j. iit verb. oblig. (12. I. 9. iufr.solut. matrim. (13. I. 8- in fin. infr. de non numtr. pecun. I. g. infr. mandati. I. 3. in fin. pr.fi. quib. tx caus. inpojsejs. (14. /. 5. §. 9. fi. ie rebus eorum qui, (1;. I. 50. f. defide jufi. 16. I. 7. infr. de bonis a.itb.jud. pojfii. I. 12.fi. ad leg . Falcii. (17. /. 3. infr. de contrar.iudic. tutel. I. 14. ir.fr. ad leg. Falc. I. 7. infr. dt bon. autb.jud. pojs. (18. V. I. 2. infr. d. t. (fi fi' de separationibus. (19. I. I. §. 16. Js. ad SC. Treb. I. t;. infr. de donat. (20. t. 26. supr. de palt. I. 6. supr. fantil. ercisc. (21. 1 . 20. fi. de accus. adde l. infr. ad leg. Jul. maj. (22. §. I- vers. panalcs. Inß. de perpet. (fi tempor. ali. I. 26. I. 33. L 58 .$■ de oblig. (fi alt. I. 1 .fi. de priv. delili. (23. 1. 16. in fin. fi. quod met. caus. I. 23. §. 8 . fi: ad leg. Aquil. L 38. 1. 44- fi- de R. J. (24. Lib. 13. D. 5. §.9 . Inft. de allion. (25. arg. L 11. §. I. ß. de duob. reis. Q 3 «fere, 25 * Codicis Lib. Tit. XVIII. XIX. 252 ; remaneat. PP. 1;. Calend. Decembr. L/ETO & CEREALE , mensura consistunt, sed etiam alias omnes dtre ’ sive immobiles, sive sese moventes , sive instrumenta , i COSS. 216. sive immo , .. - - z. Imp. ALEXAND. A. Leam® & Lupo. UX persona collegae avi vestri conveniri non debetis, si eundem ni.11 mro m bnm tinro iinn.iftbi /i4+tm > lini i.nn.in ■ ,T 1'. '(r /1 vel alias*quascunque res , quas in stipulationem possunt homines deducere • neque sit in quocunque casu annalis : sed sive pro se quis constituat, sive pro alio , sit [&] ipsa in tali vitae mensura , in qua omnes personales actiones politae sunt 1 , id est, [in] annorum metis triginta : & liceat pro debito pure, vel in diem, vel sub conditione constitui : & non absimilem penitus stipulationi habeat dignitatem , suis tamen naturalibus privilegiis minime defraudate sit: sed [&] heredibus, & contra heredes competat: ut neque receptitire actionis , neque alio indigeat Respublica in hujusmodi casibus adminiculo , sed sit pecuniae constituta actio per nostram Constitutionem sibi in omnia sufficiens : ita tamen, ut hoc ei inhxreat, ut pro [jam] debito fiat constitutum : cum secundum antiquam receptitiam actionem res exigebatur , etiam si quid non fuerat debitum: cum fatis absurdum , & tam nostris temporibus, quam justis legibus contrarium sit, permittere per actionem receptitiam res indebitas consequi, & iterum multas proponere condictiones , qux & pecunias indebitas , & promissiones corrumpi & restitui definiunt. Ut non erubescat igitur tale legum jurgium, hoc tantumnv to constituatur, quod debitum est 2: & omnia , qua de receptitia in diversis libris Legumlatorum posua sunt, aboleantur, & sit pecuniae constitutae actio omnes casus complectens, qui & per stipulationem possunt explicari, tz. 1. Et neminem moveat , quod sub nomine pecunia? etiam omnes res exigi definiamus: cum & in antiquis libris Prudentium, licet constituta pecunia nominabatur , tamen non pecuniae tantum per eam exigebantur, sed omnes res. qux pondere, numero, mensura constitutae erant: Sed & possibile est, omnes res in pecuniam converti: si enim certa domus, vel certus ager, vel certus homo, vel alia res , qux expressa est , in constituendis rebus ponatur: quid distat a nomine ipsius pecunia: ? Sed nt subtilitati eorum satisfiat, qui non sensum, sed vana nominum vocabula amplecti desiderant: ita omnes res veniant in constitutam [actionem,] tanquam si Fuisset ipsa pecunia constituta : cum etiam veteres pecuniis appellatione omnes 3 res significari definiant, & hujusmodi vocabulum , & in libris juris auctorum, & in alia antiqua prudentia manifestissime inventum sit. §. 2. His videlicet, qux argenti 4 distractores, & alii negotiatores indefense constituerint, in sua firmitate secundum morem usque adhuc obtinentem durantibus. Dat. 10. Lai. Mart. post Consulatum LAMPADII & ORESTIS VV. CC. 531. 3. Idem A. Joanni PP. TVIvi Hadriani ; epistolam , qux de periculo dividendo inter ■ L ' mandatores & fidejussores loquitur , locum habere in his etiam , qui pecunias pro aliis simul constituunt, necessarium est : /Equitatis enim ratio diversas species actionis excludere 6 nullo modo debet. Dat. Cal. Nov. post LAMPADII & ORESTIS VV. CC. Consulatum 531. T I T. XIX. DE PROBATIONIBUS. 7 1. Impp. SEVERUS & ANTONINUS A A. Faustino. T TT creditor, qui pecuniam petit 8 numeratam, implere cogitur, ^ ita rursum debitor, qui solutam affirmat 9, ejus rei probationem prxstare debet. PP. Prid. Cal. Julii, DEXTRO 2. & PRISCO COSS. 197. 2. Imp. ANTON. A. Aulizano. pOsseffiones, quas ad te pertinere dicis , more judiciorum perse- A quere : Non enim possessori incumbit neceffitas probandi eas ad se pertinere: cum te in probatione cessante 10 dominium apud eum J collegam tempore depoliti officii [lolvendo 11] suisse oftendm' tis. PP. ;. Cal. Jan. POMPEJANO & PEL 1 GNO COSS -2-' 4. Idem A. Vito. ' * J *\ pRroprietatis 12 dominium non tantum instrumento emptionis 1 sed quibusennque aliis legitimis probationibus ostenditur. PP* Calend. Noveir.br. ALEXANDRO A 3. & DIONE COSS ra' ;. Impp. PHILIPPUS A. & PHiLIPPUS ' C. Sertorio. TNstrnmenta domestica 13 seu privata testatio, seu adnotatio fi' L non aliis quoque adminiculis adjuventur , ad probationem sola 11011 sufficiunt. PP. 7. Idib. April. PHILIPPO A. & TlTlA- iNO COSS. 246. 6. Idem A. & C. Romulo. T? Ationes defuncti 14, qux in bonis ejus inveniuntur, ad proba- lv tionem sibi debitx quantitatis solas sufficere non posse, fape rescriptum est. t Ejusdem juris est , & si in ultima voluntate 1; defunctus certam pecunix quantitatem , aut etiam res certas sibi deberi significaverit. PP. Idib. Mart. PH-LIPPO A. & TITIANO COSS. 246. In AUTHENT. de jurejurando ä moriente prxstito. §. ult. coli. tit. 3. al. 2. Nov. 48 cap. 1. o Uod obtinet omnimodo , fi tefiator non juraverit : alioqttin heredes necejfe habent testatoris religioni stare , aut minime fruentur his, qiue rcliclasunt: sed creditoribus nihilexhocprisjudiciicompmbitur. 7. Imp. GALLIENUS A. Sabino. pXemplo perniciosum est, ut ei scripturx credatur , qua unusquisque sibi adnotatione propria 16 debitorem constituit. Unde neque fiscum 17 , neque alium quemlibet ex suis subnotationibus debiti probationem prxbere [polle] oportet. PP. 3. Non. Mart. GALLIENO A 7. & SABINO COSS. 267. 8. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Publicio & Optato. pRustra veremini, ne ab eo, qui lite pulsatur 18 , probatio exi- A gatur. PP. 14. Calend. * BASSO & QUINTIANO COSS. 289- 9. Iidem AA. & CC. Martianx. PUm te minorem quinque & viginti annis esse proponas, adire ^ Trxsidem provincix debes , & de [ea] xtate probare. 19 Dat. Idib. April. AA. COSS. 293. io. Iidem AA. & CC. Isidoro. "j^Eque natales tui, licet ingenuum te probare possis, neque ho- nnrpc. «n. rmilni< notes 20, quibus te functum esse commemoras, idoneam probationem pro filix tux ingenuitate continent: cum nihil prohibeat , & te ingenuum ri , Sc eam ancillam esse. Dat. 18. Cal. Maji , AA. COSS. 293, 11. Iidem AA. & CC. Antonix. CI scriptum heredem ab amita tua , vel [de] testamenti vitio, vel quacunque alia ratione non posse obtinere hereditatem, probari ä te posse confidis, de hac hereditate apud Rectorem Provincix agere potes. S. ;. Calend. Maji, Heraclite , AA. & CC. COSS. 294. 12. Iidem A A. & CC. Chronix. PUm res non instrumentis gerantur , sed in hxc rei gestx testimo- nium conferatur , factam emptionem 22 , & in vacuam possessionem 23 inductum patrem tuum , pretiumque numeratum , quibus potes , jure proditis probationibus docere debes. Dat. 5. N011. Octobr. AA. & COSS. 299. hz (1. v. I. oft. itrfir. de usuris. (2. V. /. ;. §. 2 .J'. h. t. (3. 1 . 178. js. de v erb. fign. adde /. 2. §. 3. fi'. dereb. cred. I. i.pr. juncta/. 3. tz. 3. I. 7. §. 3.Fi de SC. Maced. I. 30.pr.Js. de legat. 1. immo vide l. 5. pr.fi'. de verb.fign. (4. v. Nov. 136. Edici. Juft. 9. (;. v. §. 4. Infl. I. 26 .js. defidejujs. (6. I. 7. fi', defidejujs. tut. (7. Lib. 22. D. 3. (8- l. 2. I. 8. I. 23. infr. I. 2. /. 12. infin.fi'. b. t. I. 4, supr. de edendo. I. zg.supr. de rei vindic. L 9.supr. de oblig. N «ii. I. I. infr. de fide inftrum. I. 10. infr. de non minier, pccun. I. 9. infr. de except. vide tamen /. i;> infr. h. t. I. 22. infr. ad leg. Corn. ( 9 - L -• i- 12- infin. I. 19. pr.fi'. h. t. I. 1 .fi', de except. I. 10. tnfr. de mnnumer.pec. I. ult. infr. desolut. (10. v. I. l.supr. b. t. I. 4. supr. de edendo. I. ult.supr. de rei vindic. (11. I I- §- JO §- iz.fi’. de tutcl. est ration. diftrah. (12. I. 10 infin.supr. de reimn- dic. (13. v. I. 6. I. 7. infr. h. t. I. ult. infr. de conven.fisciitbit. 14. v. /. q.supr. h. t (1;. Adde l. 37. §. 5 .fi’, de legat Z. b II- §. i.fis. de interrogat, injur.fac. (16. 1 . 5. /. 6. supr. b.t (> 7 - *■ ult. infr. de conven. fisci debit (l8. /. i supr. I 2 fi', b. 1.1. 4. fipij de edendo. (19. /. 4 supr. dc in integr. restit. I. 32. 1- 39. pr.js. it minorib. (20. V l. I. infr. de dignitas. I. 3. fi', de ofis. prietor. adde /. 22. infr. de liberali cuus. (21 Vide enim /. j 9. I. 24. js. deflatu hom. (22. /. 10. infr. de side instrtim. I. 17. supr. de paii. (:!■ /■ <*■ infr. deside instrum. *9. Iidem 25? De testibus. 254 13. Ii lern A\. & CC. Justino. VsOn epistolis i neceffitudo consanguinitatis, feil natalibus 2 , vel adoptionis lolennitate conjungitur: Nec adversus absentem hereditatis dividendae gratia velut contra fratrem pro ancilla petitus arbiter, substantiam 3 perimit veritatis. Sive itaque quali ad sororem , quam ancillam te posse probare confidis , epistolam 4 emiiisti; live familia? ercifcundx, quaii pro coherede petitus arbi ter doceatur, fraternitatis qutestio per fisse tolli non potuit. Dat. Cal. Dec. AA. COSS. 299. 14. ‘idem AA. & CC. Municiano. ■^On nudis adseverationibus 5 , nec ementita professione (licet utrique consentiant) sed matrimonio 6 legirimo concepti, vel adoptione 7 solenn! filii civili jure patri constituuntur. Si itaque hunc , contra quem supplicas, alienum esse [probare] confidis : per te , vel per procuratorem adfirmationem ejus fallam detege. Dat. Cal. Decembr. AA. & CC. COSS. 299. 15. lidem A A. & CC. Antonio. ■yis ejus , qui se dominum & contendit, ad imponendum onus probationis fervo minime prodest. Cum igitur aufugisse te de domo Severi profitearis, verum nec ab illo justo initio : sed per vio lentiam adseveras [te] esse detentum , inquisito prius, an in pos- seifione libertatis fine dolo malo constitutus sis, tunc etiam onus probationis quis debeat subire , per hujusmodi eventum declarabitur. Dat. 6. Cal. Januar. AA. COSS. 299.- 16. lidem AA. & CC. Philippo & Se- bastiano. Cive possidetis prxdia , qute a patre communi sibi fratres emanci- 0 pati donata contendentes vindicant: ipsis incumbit facti probationis necefiitas: sive ipsis ea prxdia quasi ä patre vestro libi donata tenentibus, vos coheredes constituti patris petitis , ut intentionem vestram non constitisse detegant, unde 9domini facti sunt, emergente quaestione , docere compelluntur. Dat. io. Cal. Februar. AA. COSS. 299. 17. lidem AA. & CC. Paulinx. ATAtrem tuam consecutam libertatem , ac te post ic> editam, ut 1 ingenua probari postis, ostendi convenit. Quod enim i 0 fratribus tuis nulla moveatur quxstio , ad defenfiouem tuam nihil prodesse potest. Dat. 5. Id. Februar. AA. COSS. 299. 18- lidem AA. & CC. Violantillx. PUm precibus tuis significes, ignorante 12 te prxdium eum , cujus meministi, sibi velut ä te donatum instrumentis 13 inseri fecisse : si vera sunt, (qux) precibus indidisti, nec ad nomen fate donationis fundus iite pervenit: unde adito judice competenti, probare te oportet, contra voluntatem tuam hunc fundum instrumento adversarium tuum libi adicnbi laborasse : i-t fecundum tenorem Rescripti nostri postis consequi sententiam. Dat. 12. Id. April. Byzantii , CC. COSS. 300. 19. lidem AA. & CC. Menandro. PXceptionem dilatoriam opponi quidem initio 14 , probari vero, postquam actor monstraverit, quod adseverat, oportet Dat. Cal. Aprilis , Nicomedia , CC. COSS. 300, In AUTHENT. de testib. §. quia vero multi, coi, 7. tit. 2. Novell. 90. cap. 4. T qui semel produxerit testes . aut iis , aut ter; N testificata tra- tlaverit, aut ab -i .~,■ •rrjariobocfaciente disputationem acceperit, ist ex hoc testificata didicerit: non habebit licentiam ulterius uti pro- iuclione testium, ex divina etiam jujfione: Si vero huc non egerit , tunc danda eH quarta produci-o testium : sacramento ab eo prius dando : Quod neque subtraxerit, neque percontatus Iit ipse testificationes, vel aliquis Advocator um ejus , vel alius pro eo agens : nee perdo- (1. Adde l. 15. I. 39. Jf. I. '4- infr. h. t. (2. Immo vide /. 83- js.de condit, fj 1 demonstr. (3./. 9. Jitpr. de jur. ist falli ignor. (4. Adde l. 41. infr. de liber, cauf. vide tamen /. 29 .fi', b. t. (5. 1 . 5. infr.de testum, t. 29. Jf. h. t. I. it. jj. de jure patron. I. 4. infr. rfe u—- ; - .sttt, (g. /, Ci.fi' de his qui fui vel tuter.. (7. /. 13. Jitpr. h. t. Ium , nec per machinationem, vel artem , quartam productionem testium petat fieri. 20. lidem AA. & CC. Phronimx. CI de possessione servitutis, emptionis 1; instrumentis subtractis, in libertatem proclamat Eutychia, cum petitori 16 probationis onus incumbat, intentione sua defecta, his juvari minime potest : Nam si in servitutem petatur, ad emptionis probationem non est indiciis aliis opus, sed instrumentorum furtum monstrare sufficit. 4. Non. Decembr. Nicomedia , CC. COSS. 300. 2i. lidem AA. & CC. Crilpo. AD probationem dominii, aliena subtrahentes instrumenta , his uti minime 17 possunt: quippe cum horum lectio non recitantem , sed quem tenor feripturx designat 18 , adjuvet. Cum itaque nec extera probationum indicia 19 reprobentur, jure competenti , prxdiorum , qux in quxstionem veniunt, dominium ad te ostende pertinere : nam res vindicantem, ab emptore, suos numeratos nummos adseverantem 20 , erga probationem laborare non convenit: si quidem hujusmodi, licet probetur factum , [amen] intentioni nullum prxbet adminiculum. 8. 6. Idus Decembris , Singiduni , AA. COSS. 303. 22. lidem AA. L CC. Agathocle». AD probationem servitutis Glyconis, matrem ejus ac fratrem servilia fecisse ministeria 21, non sufficit: cum neque ingenuorum conniventia conjunctis necessitudine prxjudicet: neque de fervis ex eadem matre natis libertatem unus adipisci prohibeatur. Dat. 9. Calend. Januar, ipsis CC. COSS. 304. 23. lidem AA. & CC. Menelao. A Ctor 22, quod adseverat, probare se non posse profitendo, reum neccffitate monstrandi contrarium 23 non adstringit: cum per rerum naturam facium negantis 24 probatio nulla fit. Dat. 8. Cal. Januar. CC. & COSS. 304. 24. Imppp. VALENS, GRATIANUS, VALENTINIANUS AAA. ad Antonium Prxfectum I rxtorio , post alia. J Ubemus omnes, qui scripturas suspectas 25 comminiscuntur , cum quid in judicio prompserint, nisi ipsiadltruxerint veritatem, ut nesarix feripturx reos, & quali falsarios este detinendos. Dat. Prid. Id, Januar. Tiheriude , VALENTE 5. & VALENTINIANO Jun. COSS. 376. 25. Imppp. GRATIANUS VALENTINIANUS , & THEODOSIUS , AAA. Floro PP. CCiant cuncti accusatores eam se rem deferre in publicam notionem debere , qux munita lit idoneis [testibus , vel] instructa apertissimis documentis , vel indiciis 26 ad probationem indubitatis & luce clarioribus expedita. T I T. XX. DE TESTIBUS. 27 Hanc legem restituit ex Btfilicis Capacius lib. IZ. observat, cap. 38. quam Antonini effe existimat: illius autem ea est sententia : Ne testes recipiuntur adversus tubulus vel instrumenta , qua etiam testium subscriptionem habent: est eam exprefilt Harmenopulus his verbis , lib. 1. tit. 6. «stf rvfict xxrci tyyixSa paxirufit*; Isyfiir.' a ouvarxt. I. * COntra scriptum testimonium, non scriptum testimonium non ^ fertur. 28 2. Imp. ALEXANDER A. Carpo. CI tibi controversia ingenuitatis fiat, defende causam [tuam] m- strumentis 19 L argumentis, quibus potes: Soli enim testes ad bered, i pr.Inst.de idopt. (8. Confer. I. zo.fi'. h. t. I. 21. infr. de liberat, cauf, (q, Immo vide l. ult fupr. de rei vtndrc. arg. I. 2 .jf.h.t. (io. immo vide verf. sufficit, pr. In fi. de-ingenuis. (11. Adde l. 22. mfr. b. t. I. 17. infr. de übe, ali cani. (12. I. 10. infr. de donat. 03- V- h ult. pr. verf. neque enim. infr. urbitr. tut. (14. I. 12. infr. de except. (15, /. 5, /. 10. infr . de fide instrum . (16. /. x. fttpr. I. z.ff.h. t. (,7. /. 20 .fupr. eoi. (18. Vide tainen l. 4. infr.fi quis alteri velstbi. (19. v. 1 . ult. infr. b. t. (20. L b.fupr. de rei vsn- dic. (21. Fac./. 17 .fupr. h. t. (22. /. l.fupr. eod. (23. I. II. fupr. de bered, petit. (24. /. 2 .fi’, h. t. I. >0. infr. de non numer. ' pecun. vide tamen /. 5. in fin.fi'. h. t. I. 14. infin. infr. de contrab. flipul. §. 12. Infi. de inutil. Jlipul. I. 5. infr. de codici//. (25. Adde /. 2 infr. de fide instrum. (26. /. 21 .fupr. h. t /.15. tnfr. de jure dot. (27. Lib. 22. D. 5. Nov. 90. (28. v. I. 14. infr. de contrab.sti- pul. L 27. infr. de testum. (29. Adde l 6. infr. de fide instrum. I. 16. infr. de liberali cauj. /. 10. L 47. fupr. tit. prox. .INL«, 255 Codicis Lib. IV, Tit. XX. incenuitatis probationem non sufficiunt. PP. io. Calend. Maji, MAXIMO 2. & rELIANO 6088. 224. m , imp. VALERIANUS & GALLIENUS AA. Ros». UTiam i ure civili domestici 1 testimonii fides improbatur. PP. 3. & Cal. Septembr. VALERIANO Z. & GALLIENO 2. AA. COSS. 256. 4. Imppp. CARUS, CARINUS , & NUMERIANUS, AAA. Valerio. COla testatione prolatam, nec aliis legitimis adminiculis causam ^ approbatam , nullius esse momenti, certum est. PP. 8. Cal. Decembr. CARO L CARINO AA. COSS. 283. Impp. DIOCLETIANUS & MAXIMIANUS AA. Candido. "COs testes ad veritatem juvandam adhiberi oportet, qui omni ■*-* grati» & potentatui 2 fidem religioni judicari» debitam possint prxponere; PP. ;. Calend. Maji , MAXIMO 2. & AQUILINO COSS. 236. 6. Iidem AA. & CC. Tertullo. pArentes & 3 liberi invicem adversus se nec volentes ad testimo- nium admittendi sunt. PP. 4. Non. Decembr. Nicomedia , CC. COSS. 294- 7. Iidem AA. & CC. Diogeni & Ingenii». ■Mimis 4 grave est , quod petitis , urgeri partem diversam ad cx- ^ hibitionem eorum , per quos libi negotium fiat: unde intelii- gitis, quod intentionis 4 vestr» proprias afferre debetis probationes , non adversus se ab adversariis adduci. Dat. 6. Cal. Maji, CC. COSS. 294. 8. Iidem AA. & CC. Deruloni. CErvos pro 6 domino , quemadmodum adversus eum , interro- " gari non posse : pro Facto autem suo 7 interrogari posse, non ambigitur. Datum Calend. Novembr. Nicomedia , CC. COSS. 294. 9. Imp. CONSTANTINUS A. ad Julianum Prxsidem. TUrisjurandi 8 religione testes , prius quam perhibeant testimo- d nium, jamdudum arctari prxeepimus : & ut honestioribus potius testibus fides adhibeatur. §. 1. Simili modo sanximus, ut unius 9 testimonium nemo Judicum in quacunque causa facile patiatur admitti. Et nunc manifeste sancimus , ut unius omnino testis responsio non audiatur, etiamsi prxclarx Curi» honore prx- fulgeat. Dat. 8. Cal. Septembr. Naifo, OPTATO & PAU- LINO COSS. 334- . 10. Imppp. VALENS , GRATI AN. & VALENTIN. AAA. ad Gracchuti 1 P. Urbi. CVMnibus in re propria 10 dicendi testimonii Facultatem jura sub- moverunt. Dat. ;. Calend. Decembr. VALENTE c. & VALENTINIANO Jun. COSS. 376. 11. Impp. HONOR. & THEOD. AA. C»ciliano PP. Q Uoniam liberi testes ad causas postulantur alienas , si socii & -participes 11 criminis non dicantur , sed fides ab his notiti» postuletur, in exhibitione necessariarum personarum , hoc est testium , talis debet esse cautio judicantis , ut his venturis ad judicium per accusatorem , vel ab his , per quos fuerunt postulati, sumptus 12 competentes dari pracipiat. f Idem juris est, & si in pecuniaria causa testes ab alterutra parte producendi sunt. Dat. 13. Calend. Februar. Ravenna , HONORIO 8. & THEOD. 4 AA. COSS. 409. Iu AUTHENT. de testib. §. si vero dicatur, coi. 7. tit. 2. Nov. 90. cap. 6. C I testis producitis dicatur servilis este fortuna , & testari voluerit , ipse vero se liberum esc affirmet, fi quidem ex nativitate , impleatur testimonium ejus: ut, fi is habita disputatione servus ese apparue- 2s6 (t. V. I. 6. ittfr. I. 4.1. I. 9. I. 24. ff. b. 1.1. I. infr. 1. 10. §. 4. st’, dequastion. (r. I. 6. ff'. h. t. (3. 1. %.supr. I. q.ff. eod. (4. I. 10. §. 4.st’, de quaftionib. I. 4.Jitpr. de edendo. (;. d. I. 4. I. 1. supr. de probat. (6. d. /. 10. §. 4. (7. I. 1;. infr. de quastion. I. 7 .ff. de probat, (z. I. 16. L 19. infr. h. t. (9. I. 20. ff. de quastionib. (10. l.io.ff. h. t. add e supr. nequis in sua causa. (11. v. I. 16. insin.ff. de quastion. I. ult. in fin. infr. de accusat. (12. /. 3. §. 4. rit, respuatur ejus testimonium. Si vero libertinumse dixerit: prius in. frumentum sute manumiffionis ostendat, quam tefiisicetur nifiwä. - verit se alibi probationes habere : quo facto, testi/tcatio quidem feri, batur : sed nifi instrumentum monstraverit, respuatur testimonium ejus. Si vero dicatur odiosus ex lite criminis inter eos mofa, U hoc apparuerit: non ante audiatur , quam de crimine judicetur. Sivero ex lite pecuniaria, velaiiter est odiosus, procedat quidem testatio Um. pore vero disputationum serventur hujusmodi questiones. 12. Iidem AA. Georgi». {" Ibertorum 13 adversus patronos illicitas atque improbas voces pcenx objectione praeludimus : atque ita, ut non solummodo sponte prodire non audeant, sed ne vocati quidem in judicium venire cogantur. Dat. 4. Idus Aug. Ravennx, MARINIANO L ASCLEPIODOTO COSS. 4-3- 13. Imp. ZENO. * Q Ui falsa in testimonio protulerit, primum quidem de perjurio 14 - deinde falli crimine convenitur. Quod si eum in ipso testimonii tempore mentiri suspicio sit, verberatur. Quod si is, qui falso testimonio damnatus est, civiliter 1; agere contra testem voluerit: quidquid damni fecit ab eo recipiet, ac praeterea falsus ille testis definitam legibus poenam sustinebit. Quod si etiam in ipsa site principali convictus mendacii fuerit, officium judicis esto, ut eum velin totam litem , qux illi mota est, contra quem testimonium dixit, vel in minus condemnet, vel etiam poenis subjiciat: servatis omnibus , qux jam statuta sunt de his, qui falsum testimonium perhibent. 14. Imp. ZENO A. Arcadio PP. MUllumi6 penitus, cum semel ad judicem quemlibet, licet noa ^ suum , dicendi gratia testimonium fuerit ingressus: armatam forte militiam , vel quamlibet aliam fori pneferiptionem ad evadendum judicis motum , quem vel testimonii verborum improbitas 17 , vel rei qualitas flagitaverit, posse prxtendere praecipimus: sed omnes, qui in civili scilicet causa suum prxbent testimonium, separato, &tanquam [ante] judicium interim deposito exceptionis fori privilegio , hujusmodi prxsidio denudatos, ita [ad] judicantis intrare secretum, ut quicunque aures offenderint, non dubitent sibimet formidandum : data cunctis judicibus absque ullo prxscriptionis obstaculo (sicut sxpe dictum est) (in testes,) quorum voces salsitate, vel fraude non carere perspexerint, pro qualitate videlicet delicti, animadvertendi licentia. Dat. 12. Cal. Jun. DECIO & LONGINO COSS. 486. 1;. Imp. ZENO. ZJAncLcgem restituit ex Bafilicis Cujacius libro trigesimo tertio observationum , capite trigesimo octavo , est illius argumentum his feri verbis explicat: XV. Graea, qu» dat in primis pedaneis judicibus testes falsos corrigendi, & tormentis subjiciendi, si plebeji sunt, jus potestatemque adhibito Prxfecto vigilum. Quod si testes decuriones sunt, vel in aliqua dignitate positi , ut noa postit in eos judex pedaneus animadvertere, debet rem omnem ad Magistratum , ä quo datus est, referre, ita ut pro insinuatione relationis nihil inferatur; & si res aperta fit, sententiam a Magistrats ferri de testium fide suscipienda vel rejicienda oporteat: sin autem majori indagatione indigere videatur, rursus ejus rei cognitionem judici delegari, non obstante ulla prxscriptione fori, ullove privilegio.' Nam cum ultro testimonium dixerint, suo privilegio testes renuntiasse videntur. §. 1. Qui falso negavit adversarium suum esse cognatum, exegitque ab eo probationes generis 18 aut gentis, quam is se habere dicebat: non habeat jus vindicandorum bonorum intestati, (ejus scilicet, quem suum esse cognatum negavit, cum intestatus decesserit.) Sed non audiatur, qui ab adversarioproba- tioues generis exigit, nisi prius ipse-juret de calumnia, & jurat« conservetur jus legitimx succeffionis. Requiruntur vero ad generis probationem testes quinque, si desint instrumenta, vel tres, u illis instrumenta suffragentur. Quod si h ujusmodi fintinstrumen- \ff. b. t. I. 6. §. 2. infr. de appell. I. 11. §. 1. ff adexhib. (iZ> 1- 4- infin.ff.h. t. (14. v. I. 9. in prine.supr. eod. (1;. Vide emm l. 5. 1 . 9. 1. II. 1. 1 6. I. 17. /. pen. I. ult. infr. ad leg. Con.de fis l. 1. infr. quando civilis ablio. t ifi. L 21. infr. ad leg. Dorn. « fair. (17. 1 . 16. ff. h. t. (i8. Adde l. 10. L 13. /. 14- U- '• supr. tit. prox. 257 De fide instrnmentorum , &c. ta, qux omnium probationum vice e(Te possint , illa etiam sine te-1 itibus sufficiunt. §. 2. Ultimum autem hujus constitutionis caput I illud est , ut qui instrumento testis adfuit, & qui deposuit tanquam j testis, qux sciebat, post, lite mota , non possit defugere testimonium , & uti praescriptione fori. 16. Imp. JUSTINIANUS. pOnstitutio jubet non solum in criminalibus judiciis , sed etiam ^ in .-.ecuniariis i unumquemque cogi testimonium perhibere de his, qux novit, cum sacramenti prxstatione ; vel jurare , se nihil compertum habere (exceptis tamen personis , qux legibus 2 prohibentur ad testimonium cogi, & etiam illustribus, & his, qui supra illustres sunt, nili sacra forma interveniat) & si quidem in Regia urbe testes habitent, cogit eos propria voce testimonium ferre : si vero non adfu ■:> !nt, mitti ad eos jubet procuratores partium, ut apud eos deponant, qux noverint, vel dejerent, qux ignorant. Eodem proculdubioobservando & in testimonio, quod in gestis iit, nempe ut eaedem perlbnx ab ejus necessitate excipiantur. §. i. Omnibus autem testibus fine damno & impendio z suo vult factas de his interlocutiones & productiones procedere. 17. imp. JUSTINIANUS A. Mennx PP. Cjl quis testibus usus fuerit, iidemque testes adversus eum in alia 0 lite producantur : non licebit ei personas eorum excipere: nili ostenderit, inimicitias 4 inter se & illos postea emersisse , ex quibus testes repelli leges praecipiunt: non adimenda scilicet ei licentia, ex ipsis depositionibus testimonium eorum arguere, f Sed & si liquidis probationibus datione $ vel promissione 6 pecuniarum eos corruptos esse ostenderit, etiam eam allegationem integram ei servari prxeipimus. Dat. 7. Calend. Jun. D. N. JUSTINIANO A. J. COS. 928. 18. Idem A. Mennx P. P. 'TEstium facilitatem, per quos multa veritati contraria perpetran- tur , prout possibile est, resecantes: omnibus praedicimus, [ut] qui in scriptis a te debita retulerint , non facile audiantur , ii dicant , Omnip debiti vel partis solutionem fine scriptis sefecijfe , ve- lintque viles & forsitan redemptos testes super hujusmodi solutione producere : nisi quinque 7 testes idonei , & summx atque integrx opinionis prxsto fuerint solutioni celebrat» , hique cum sacramenti religione deposuerint sub prxsentia 8 sua debitum esse solutum : ut scientes omnes ita ea statuta esse , non aliter debitum, vel partem ejus persolvant, nisi vel securitatem in scriptis capiant, vel observaverint prxfatam testium probationem : His scilicet, qui jam 9 sine scriptis debitum vel partem ejus solverint, [a] prxsenti sanctione merito excipiendis, f Sin vero facta quidem [perferi pturam] securitas sit, fortuito autem casu vel incendii, vel naufragii , vel alterius infortunii perempta , tunc liceat his, qui hoc perpessi sunt, causam peremptionis probantibus , etiam [debiti] solutionem per testem 10 probare , damnumque ex amissione instrumenti effugere. Dat. Cal. Jun. D. N. JUSTIN. A. 2. COS. 528. In AUTHENT. de testibus. §. & licet, collat. 7. tit. 2. Novell. 90. cap. e. VOgati ut in tefiamentis 11, non fortuiti vel transeuntes veniant. f Idem eft , fi post solutionem rogati intersint confesfioni creditoris , dicentis pecuniam fibi debitam solutam fuisse. 19. Idem A- Juliano P. P. CI quando invitos testes in pecuniariis causis ex nostra lege 12 aliquis trahere maluerit, si quidem sua sponte fidejussionem lux personx sine damno prxstare velint, hoc fieri: lin autem noluerint, non carcerali custodia detrudi, sed sacramento eos committi censemus. Si enim pro toto litis certamine jurijurando testium credendum esse putaverint lii, qui ens produxerint : multo magis prxsentiam suam testibus sacramento eorum credere debent, j Sed cum minime oporteat testes in hujusmodi casibus protelari, & pro alienis commodis suas invenire difficultates: disponimus, non amplius testes observare compelli judices, postquam fuerint admoniti, nisi tantum quindecim dies: intra quos judices provideant, (1. v. Nov. 90. c. 8. (2. 1 . 3. I. 5. I. f>. I. 8. I. 1 z.supr. I. 4. in sin. Js. h.t. (3 . v. I. n.supr. eod. (.4. /. 3. pr. Js. eod. Nov. 90. c. 7. viae tamen i. 1. §. 24. ff. de qtuestion. adde d. I. 1. §. 26. (5. v. 1. z.js. d? concujs. I. I. §. z.fi. ad leg. Corn. de fals. (6. d. i. I. tz. I. (7. Nov. 90. c. z. (g. Adde l. 20. §.9 .ff. qui testam. (9. I. 7. stpr. de leg ib. (10. Confer l. 12. Js. h. t. (n. v. I. 21. §. 2 .js. Tom. II. qr-atenus cognitionem suscipiant, in qua testes necessarii visi tue - rint: ut omnino licentia eis concedatur, & alterutra parte iz cessante , & minime eos observare volente , si per exeeutores admoniti venire noluerint, testes accipere , alterutra parte prxfen- te , qux eos introducit, testimonia eorum capere, f His autem diebus effluentibus , liceat quidem testibus discedere [ä] judice , nullam habente licentiam eos , postquam abfuerint, iterum retrahere. f Ipsum autem judicem , si per eum steterit, quominus testimonium prxstetur , parti Ixsx omnem 14 jacturam pro hujusmodi causa illatam ex iuis facultatibus resarcire [disponimus.] Dat. 12. Calend. April. LAMPADIO & ORESTE COSS. 930. In AUTHENT. de testib. §. & hoc vero , quia mul- toties. coi. 7. tit. 2. Novell. 90. cap. 9. ^Ed Sf fi quis ab aliquo aliquid, patiatur contra leges, aut aliter Lefus, aut damnum patiens , U testes apud judicem producere voluerit, & eorum testimonia publicare : adversarius moneatur a judice , of fic eo priefente judex attestationes recipiat. Quodfi venire noluerit, etiam eo absente attestationes recipiat: perinde valebunt, ac fi eo priefente recepta fuijjent: nec opponere poterit , quod ex un* parte datx sunt. 20. Idem. A. Juliano P. P. QUm apud compromissarios judices testes fuissent producti, variatum erat, utrum deberet eorum depositionibus in judicio litigator uti, an non esset audiendus ? Sancimus igitur, si quidem in compromissis aliquid pro hujusmodi causa statutum est , hoc observari. f Sin autem nihil conventum esc in hujusmodi casibus: si quidem supersint testes, licentiam habere eum, contra quem depolitiones eorum proferuntur, si eas recusaverit, concedere, testes iterum adduci 19, & non opponi eis , quod jam testimonium suum dederint: Vel si hoc concedere minime maluerit, depositiones eorum quasi factas accipere: omni jure legitimo , quod ei competit adversus eas, servato, f Sin autem ab hac luce omnes subtracti sint, tunc necessitatem ei imponi, fide scriptura approbata , in qua depositiones eorum referuntur, eas quasi factas accipere. f Si veto res permixtx fuerint, & quidam ex his mortui, alii viventes: tunc in superstitum quidem testimoniis eandem electionem servari litigatori, adversus quem testimonia proferuntur: in morientium autem personas depositiones eorum non esse respuendas : omni ( fecundum quod jam prxdiximus ) adversus eas & testes legitimo jure , 'quod ei competit, adversus quem proferuntur , integro reservato. Dat. 6. Cal. April. LAMPADIO & ORESTE COSS. 93°. ~ TIT. XXL DE FIDE INSTUMENTORUM 16 , ET AMISSIONE eorum , [&de Apochis] & Antapochis faciendis, & de his, qux fine scriptura fieri possunt. 1. Imp. ANTONINUS A. Septimix Martix. ITEbitores tuos quibufeunque rationibus debere tibi pecuniam si probaveris , ad solutionem compellet aditus Prxfes pro- vincix: Nec oberit tibi amissio 17 instrumentorum, si modo manifestis probationibus eos debitores esse apparuerit. PP. 9. Idus Septembr. ANTONINO A. 4. & BALBINO COSS. '* 4 ' 2. Imp. ALEXANDER A. Mabi- liano. CI uteris instrumento , de quo alius accusatus falsi victus est, & o paratus est ( si ita visum fuerit, ) a quo pecuniam petis , ejusdem criminis te ijj reum facere, & discrimen 19 periculi [pccnx] legis Cornelix subire , non oberit sententia , aqua necis, contra quem data est , appell avit: nec tu 20 , qui tunc crimini non eras quitestam. (12. /. 16 fupr. h. t. (13. Nov. 90. c. 9. (14. lmrno videpr. Inst. de oblig. qua; quafi ex dclict. I. ult.fi. de extruord. cogn. (19. I. 9. in sin. fupr. de rccept. arbitr. (16. Nov. 73. Lib. 22. D. 4. (17. Adde l. 4. 1 . 9. I. 6. /. 7. 1 . g. I. io. infr. h. t. (18- l. 24. fupr. de probat. (19. v. I. 7. pr. fi. de accusat. (20. I. 9. pr.fi. de appellat. R ftlh- 259 Codicis Lib. IV. Tit. XXI. 260 subjectus, appellare «i. JP. 3- Calemt. Octobr. MAXIMO L AELIANO COSS.^. OI adversarius tuus apud acta Prasidis provincia, cum fides in- o frumenti, quod proferebat, in dubium revocaretur, non usurum se conteltatus est : vereri non debes ne ea scriptura, quam non esse veram etiam piiofelsione ejus constitit, negotium denuo repetatur. PP. 3. Non. Decembr. MAXIMO 2. & AELIANO COSS. 2-4. 4. Imp. GORDIANUS A. Marciano. "ILlate dispensatori pecuniae, si ob amissorum instrumentorum A casum probatione defeceris , inspectio 1 rationum fiscalium [fidem] demonstrabit. Dat. 2. Id. Februar. GORDIANO A. & AVIOLA COSS. 240. Idem A. Prisco & Marco militibus. CIcut iniquum est, instrumentis vi ignis consumptis 2 , debitores ^ quantitatum debitarum renuere solutionem : ita nonstatim casum conquerentibus facile 3 credendum est : intelligere itaque debetis , non existentibus instrumentis, vel aliis argumentis, probare debere [tideml orecibus vestris adesse. PP. 3. Calend. Jun SABINO. 2. & VENUSTO COSS. 241. 6. Impp. DIOCLETIANUS & MAXIMIANUS A A. & CC. Lucido. CTatum tuum , natali professione perdita 4, mutilatum non esse, O certi juris est. Dat. 12. Calend. Febr. Nicomedia, MAXIMO 2. & AQUILINO COSS. 286. 7. lidem AA. & CC. Zinimse. CI solennibus stipendiis & sioneste sacramento solutus es , licet super hujusmodi re instrumenta 5 (ut dicis) facta perdita sint, tamen si aliis evidentibus probationibus veritas ostendi potest, veteranorum privilegia etiam te usurpare posse , dubium non est. Dat 15. Calend. Jun. MAXIMO 2. L AQUILINO COSS. 286. 8- lidem AA. & CC. Alexandro. CI constiterit proprietatem possessionis , de qua agitur, apud vos esse: providebit Judex ex persona fructuarii nullum praejudicium domino vestro comparari, pror.ter amissionem 6 instrumen torum. Dat. Cal. Mart. DIOCLET. 3. & MAXIMIANO AA. COSS. 287. 9. lidem AA. & CC. Aristaeneto. JNstrumentis etiam non 7 intervenientibus, semel divisio 8 recte facta non habetur irrita. 10. lidem AA. & CC. Victorino. QUm instrumentis etiam non intervenientibus venditio 9 facta rata maneat : consequenter 10 amissis etiam , qua» intercesserant, non tolli substantiam veritatis placuit. Dat. 8. Calend. No vembr. RctimiJJi , AA. COSS. * 11. lidem AA. & CC. Theagcnae. ^Mancipatione facta, etsi actorum tenor non exi stat, si tamen aliis indubiis probationibus, vel ex personis, vel ex instrumento rum incorrupta fide factam esse emancipationem probari possit actorum interim 11 veritas convelli non solet. Dat. 3. Id. Nov. AA. COSS. * 12. lidem AA. & CC. Dionysiae. ]\JOn idcirco minus in vacuam 12 inductus praedii possessionem donationis causa, quod ejus facti praetermissum instiuuientum adscueratur, hanc obtinere potes. Dat. Id. Decembr. Nicomedi*, AA. COSS. * 13. lidem AA. & CC. Leontio. j^Pud eos , quirem gestam ignoraverunt, amissorum instrumentorum habita testatio nihil ad probationem veritatis prodesse potest. Dat. 16. Cal. Januar. Nicomedi* , A A. COSS. * 14. lidem AA. & CC. ad Severum Comitem S Hisnaniarum. Criptura: diversae fidem sibi invicem derogantes , ab uno eadem- (1. I. supr. de edendo. /. 2. infr. de discujs. (2. /. I .sui»-, b. t. (a -i. 18- in sin. supr. tit. prox. (4. Adde/. 13. js. de prnhit. I. 5. infr . deteflam.fc. i. v. l.ult.verf. feti accepta, infr.defn.fi is.esi med. (7. Adde l.i.l. sv.fr. I. 10. infr. b. 1 . 1 . 7. infr. de frascript. Inngi temf. (7. /. 15. infr. de liberali caus. (s. i. 17. /. 21. supr. de padi. I. I. supr. fi major faflus. (9. I. ip. supr. de paci. I. iz. supr. de probat. I. infr. deside esi jure basi*. (10. /. infr. de libe 1 ali cauj Hi. v. I. S.supr. b. t. (12. v. /. 15. supr. de rei vindic. I. 12. que parte prolatae, nihil firmitatis habere poterunt. Dat. a Cal Maji, Viminticii , CC. COSS. * 15. Imp. CONSTANTINUS A. ad populum. IN exercendis litibus eandem 13 vim obtinent 14 tam fides instrumentorum , quam depositiones testium. Dat. Roma 1» Calend. August. GALLICANO & BASSO COSS. 317. ’ 16. CI conventus quis negaverit manum propriam prolatam in libello 0 aut alia charta , si quidem ex comparatione 15 is convincatur hoc est, alia ejus prolata manu, & comparata qum ea, qusestin libello , de. is pccnx nomine actori pro mendacio solidos viginti qua- tuor. Si vero aut tabellio productus fuerit, |pud quem instrumentum scriptum est, aut alii quidem testes pro veritate deponentes, tunc ipse praeter pcenam viginti quatuor aureorum non posiithabere licentiam objiciendae exceptionis pecunia non numeratae, ut dicat, quamvis instrumentum factum fuerit, ea tamen, quae in eo scripta sunt, non fuisse data: sed omnimodo condemnetur, etiamsi nihil ipsi revera solutum est. §. 1. Haec quidem obtineant, si conveniatur quis ex proprio con-ractu. Si vero tutor est, aut curator unius earum, qtue sub cura esse solent personarum , masculus aut sterni- na fecundum Constitutiones tutelam gerens propriorum liberorum, & manum propriam prolatam in contractu eorum, qui sub tutela aut cura sunt, inficiatur fuerit, tunc fi quidem ex sola comparatione convincantur mentiri, praestent ipsi viginti quatuor aureos. Si vero ex productione tabellionis, aut testium , pecuniae quidem non numeratae exceptio ne adimatur his, qui sub tutela vel cura sunt , (neque enim peccarnnt illi) sed ipsi tutores aut curatores alios viginti quatuor aureos poenae nomine dent actori, habentibus his, qui sub tutela aut cura sunt, salvam sibi pecuniae non numeratae exceptionem. Neque enim tcqmim est ipsos ex alienis 16 peccatis damno adfici. §. 2. Haec de reis conventis ubi dixit constitutio, transitum fecit &. ad agentium personam. Jubens, ut fi actor manum propriam inficietu r positam in charta contra ipsum prolata, Forte in ea , qua de suscepta dicitur confessione, & ipse similiter, st quidem ex sola comparatione convincatur, prsstetviginti quatuor aureos : si vero eu.productione tabellionis aut testium, tunc modis omnibus imputet, & agnoscat contenta in illa charta, etiamsi re vera non sunt accepta ab ipso. Haec si proprio nomine agat. Si vero tutor elt aut curator, dat quidem duplam poenam viginti quatuor aureorum: Is vero, qui sub tutela aut cura est, poffii objicere probationi exceptionem non numerate pecuniae. 17. Imp. JUSTINIANUS A. Menna: P. P. QOntractus venditionum vel permutationum, vel donationum, quas intimari 17 [non] est necessarium , dationis etiam arrharum , vel alterius cnjufcunqne causie , [quas tamen] in scriptis fieri placuit: transactionum etiam, quasin inltrinnentorecipi convenit , non 18 aliter vires habere sancimus , nisi instrumenta in mundum recepta, snbscriptionibnsqiie partium confirmata; & fi per tabellionem conscribantur , etiam ah ipso completa, & pouremo ä partibus absoluta sint : ut nuili liceat prius, unam hac ita pra- eelserint , vel a scheda conseri;'ta(licetliteras unius partis vel ambarum habeat) vel ah ipso mundo, quod necdum estiinpletura.vel absolutum, aliquod jus libi ex eodem contractu vel transactione vindicare: adeo ut nec illud in hujusmodi venditionibus liceat dicere , quo.l pretio statuto necessitas venditori imponatur, ^veicontractum venditionis pei Heere 19, vel id , quod emptoris interest, ei periolvere. Qua tam .n postea conficiendis instrumenfis, quam in his , qnte jam scripta , nondum autem ab-soluta sunt, locum habere pratcipinms : nili jam super his transactum sit :o, vel judicatum , quae retractari non possunt, exceptis emptionnlibus tantum instrumentis jam vel in scheda . vel in mundo cons criptis, a.l aus Con- iufr. decontrah. empt. I. 2. infr. dc hdqnir. esi ritin. poßsi. (iZ fer./, f. /. ift.snpr. dc t< flib . 1 . 14.. dr co t ah.Isi connn-tt.fit}. i 10. Js. dc probat. (1 -. innuo v ide d l. \o s de probat. (>i')'- /. r.o. infr. b. t. (1 b. l. 74.Fi di R. J. (17. v. !. ',6. §• tf »■:£ de dor,ut, (ig Luit. irfr. dp c.intral'. empt. (19. v. /. 'l. § i- ^ seq.Jl de uction. empti. (;o. v. /. 229.- /. 230-Fi de V. S. juncta ib.sttpr. de transuit. /. 1. in sin. ad. SC. lertull. ^ De fide instrumentorum , &c. 261_^_ präsentem sanctionem non extendimus, sed prisca jura in his tenere concedimus. Illud etiam adjicientes , ut & in pofterum , si qus arrhs super facienda emptione cujuscunque rei dat» sunt, sive in scriptis, sive sine scriptis : licet non sit specialiter adjectum , quid super iisdem arrhis non proceclente contractu sieri oporteat, tamen & qui vendere pollicitus est, venditionem recusans in duplum 1 eas reddere cogatur , & qui emere pactus est, ab emptione recedens, datis ä ie arrhis cadat, repetitione earum deneganda. Dat. Calend. Junii, Domino nostro JUSTINIANO A. 2. COS. 528. 18- Idem A. Mennae P. P. J Udices, sive in hac inclyta urbe , sive in provinciis, [fecundum] ea, qu» disposuimus 2, ut possint, fi hoc perspexerint, occasione testium in 3 aliis locis degentium litigantes vel procuratores eorum ibi destinare , ut depositionibus sub utriusque partis prxscntia factis, res ad eos referatur : etiam in illis servare volumus, qui prolatis instrumentis fidem adhibere exiguntur: ut si poposcerint, in aliis locis id eis facere permittatur: & hos G juste peti judex invenerit, similis proferatur sententia: ut postquam in locis opportunis fides instrumento data , vel minus data fuerit, referatur negotium ad priorem judicem. Dat. 8. Id. Aprilis , DECIO , V. C. COS. 529. In AUTHENT. de testibus , §. & quoniam. §, hac omnia, collat. 7. tit. 2. Novell. 90. cap. 5. jPial eloquentij/imum aliquem judicem vel defensorem civitatis,st- ** ve d provincia in provinciam, vel ab urbe in urbem, Jive ab urbe in provinciam heee petantur: sed hoc in civilibus tantummodo caufis : nam in criminalibus testes apudjudices repreesentandisunt, & cum res exegerit, tormentis 4 subjiciendi. 19- Idem A. Demostheni PP. pLures apochis , vel redituum , vel usurarum perceptis, si quan- *■ do super his fuerit dubitatio exorta : eas habere [se] negando, jus agentium faciunt vacillare, cum coloni adversus dominum certantes , & sibi iniquam forte libertatem vindicantes, vel debitores creditoribus suis temporalem praseriptionem opponere cupientes , ad easdem inficiationes perveniant. Qnod resecantes , jubemus , ut in praefatis casibus , vel aliis privatis similibus , si voluerit is , qui apocham conscripsit, vel exemplar cum subscriptione ejus, qui apocham iuscepit, ab eo accipere, [vel antapocham suscipere] omnis ei licentia hoc facere concedatur, necessitate imponenda apocha susceptori antapocham reddere: ita tamen , ut si hoc is, qui apocham conscripserit, facere neglexerit, vel non curaverit: nullum ei praejudicium ex eo , quod antapocham non recepit, generetur, cum hoc , quod pro quibusdam introductum 5 est, inferre eis jacturam minime rationi conveniat aequitatis. Dat. 12. Calend. Octobr. Chalcedone, DECIO V. C. COS. 519. 20. Idem A. Juliano. P. P. pOmparationes literarum ex chirographis fieri, & aliis instrumen- ^ tis , quae non sunt publice confecta , satis abeundeqne occasionem criminis salsitatis dare, & in judiciis, & in contractibus manifestum est. Ideoque sancimus, non licere comparationes literarum ex chirographis fieri, nisi trium testium habuerint subscriptiones , ut prius literis eorum fides imponatur, vel (ex) ipsis hoc deponentibus , sive cunctis , sive omnimodo duobus ex h s fine comparatione literarum testium procedente : & tunc ex hujusmodi chartula jam probata comparatio fiat: aliter etenim fieri comparationem nullo concedimus modo , licet in lemetiplum aliquis chartam conscriptam proferat: sed tantummodo ex forensibus , vel publicis instrumentis , vel hujusmodi chirographis , qux enumeravimus, comparationem trutinandam. Omnes (autem) comparationes non aliter fieri concedimus , nisi juramento 6 antea praestito ab his , qui comparationem Faciunt, fuerit affirmatum , Quod neque lucri causa, neque inimicitiis , neque gratia 7 tenti , hujusmodi faciunt comparationem : & hoc observari tam in omnibus sacris nostris scriniis, quam in aoparitione omnis sublimissimae Praefectura!, necnon Magisteriae potestatis, caeterisque omnibus Judiciis, quae in orbe nostro constituta sunt, his omnibus in posterum observandis. Comparationes enim jam antea fastas retractari, extra periculum mini- 262 me est. Dat. 14. Calend. April. LAMPADIO, & ORESTE COSS. 530. In AUTHENT. de his , qui ingrediuntur ad appell. §. illud etiam judicavimus, coli. 5. tit. 4. ai. 11. Novell. 49. cap. 2. hac , ex his literis, quibus adversarius tuus utitur , est profert: recte petis examinationem fieri. Item jst charta , qua profertur ex Archivo publico , testimonium publicum habet. In AUTHENT. de instrumentorum caut. & fid. §. oportet vero. §. seq. coli. 6. tit. 3. al. 2. Novell. 73. cap. 8. & 9. st contr altus fiat in civitate , U imam libram auri excesserit : omnimodo collationi adstt argumentum quodlibet , nec credatur ei soli. 21. Idem. A. Juliano P. P. QUm quidam instrumentum protulerit, vel aliam chartulam, ei- que fidem imposuerit, postea autem persona, contra quam ista chartula vel instrumentum prolatum est, quasi falsum hoc constitutum redarguere nitatur: ne diutius dubitetur, utrum necessitatem ei, qui protulit, imponi oporteat repetita vice hoc proferre , an sufficiat ei fides jam approbata: sancimus, si quid tale eveniat, eum , qui petit iterum eam chartam proferri, prius sacramentum 8 prsstare, Quod existimans fie pojfie falsum redarguere , quod prolatum est, ad hujusmodi veniat petitionem. Quid enim, si cum nofset deperditam esse chartam , vel Forte concrematam , vel alio modo diminutam , hanc requiri adlimulans, &ad difficultatem productionis respiciens , hujusmodi faciat petitionem ? Et postquam hoc ab actore vel petitore fuerit juratum , & inscriptionum pagina apud competentem judicem deposita : tunc necessitatem imponi ei, qui protulit chartam, de qua queritur, iterum eam apud judicem criminis proferre, quatenus possit apud eum crimen salsitatis ventilari. Sin autem dicat , nonejsefibipojfibile eam ostendere, quiaper fortuitos casus hujus copia ei abrepta fit: tunc subeat sacramentum , Quod nec habeat eandem chartulam , nec alii eam dederit , nec apud alium voluntate ejus constituta stt, nec dolo malo fecerit, quominus appareat [e«,] sed re [vera] ipsa chartula ßne omni dolo jit deperdita , est produäio ejusstbi impojjibilisfit: & si tale subeat sacramentum, ab hujusmodi necessitate relaxetur, f Quod si pr» dictum jusjurandum subire minime maluerit: tunc quasi falsa chartula nullas habeat vires adversus eum , contra quem prolata est, sed sit penitus evacuata. Neque enim ulterius poenam produci contra eos, qui non juraverint, volumus : cum forsitan quidem subtili reverentia 9 tenti, nec verum sacramentum praestare patiuntur, f Eandem autem copiam ei praestamus, donec causa apud judicem ventilatur. Si enim jam plenissimum finem accepit, & neque per appellationem suspensa est, neque per solitam retractationem adhuc Iis vivere speratur : tunc satis durum est hujusmodi quxreUe indulgeri, ne in infinitum io eausie retractentur, & sopita jam negotia per hujusmodi viam iterum aperiantur, & contrarium aliquid nostra eveniat proposito. Dat. 5. Calend. Mart. LAMPADIO & ORESTE VV. CC. COSS. 530. 22. Imp. JUSTINIANUS. * ^1 postuletur ab aliquo in judicio , ut instrumentum 11 non 12 adversus se ipsum , sed alium quendam producat, quod alteri prosit, idque producere recuset, ut qui damnum inde metuat; verum is , qui exhiberi chartam petit, nequaquam eum lxdendiun dicat, sed pecuniam ipsum ab illis accepisse, qui per instrumentum exhibendum coarguendi sunt: vult Constitutio, ut is, qui habet instrumentum , id ipsum proferat, si quidem ex illius prolatione nihil ipse damni sensurus iit. Sin reapse detrimentum ei prolatum instrumentum adferat, nequaquam eum cogi ad proferendum debere: cum ei magis expediet id occultare, quam publicare. Quod si affirmat is , cui opus est instrumento , nihil ei fraudis ex eo futurum; duntaxat jusjurandum praestet, Qnod existimando Je fidei fuee detrimentum pati propter instrumenti exhibitionem, eam ipsam ob causam proferre chartam recuset: Et quoniam fibi damno id fore putat, curiosius sacramentum prallet atque dicat, Se non quia pecuniam acceperit, vel quid aliud non proserenda; chartee causa , vel quodmune- \t. v. i. 5. insr. de sponsa/. (2. I. iC.supr. tit.prox. (3. Adde !■ 7-js. testamenta qu-mudm. aper. (4. 1. IC.supr. I. 21. §. i.ff. de tsI. 15.pt-. I. ig. §. 2-js. ae querst. Nov. 90. c. 1. §. 1. (5 . l.(,. supr. L 45. f. dr legib. (6. Nov. 49. c. 2. in fin. (7. v. I. $.supr. de tfftih. (8. V. I. i.supr. de jurejitr. propt. calunm. (9. 1 . 8. pr.js. de condit, inftit. (10. v./. I3.pr.supr. dejudic. (n v. Edici. Just. 9. c. 7. vers. memores. (12. Adde l. 7. fupr. de testib. R S ris Codicis Lib. IV. Tit. XXI.. XXII. XXIII. XXIV. nec metu illius , centra quem instrumentum chartee exhibitionem recusare , sed Nam 265_ yit i/%'0 )}J7 i]tO)l€1H habeat , rJuiratir nec ejusdem amore , charta exhibitionem recujur auia mannum ex eo circa facultates suas detrimentum cupiet. quemadmodum is, qui quadam in cauia verum scire putatur, invitus 1 quoque testimonium dicere cogitur, neque fi pecuniam promissam habet ob non perhibendum testimonium, neque si adversus amicos testimonium dicturus venit, recusare testimonium potest : ita nec is recusare potest, a quo instrumenti exhibitio desideratur , vel propterea , quod aliquid acceperit, aut accepturum se speret, vel ob amicitiam cum illo , cui damno Futurum est instrumentum. t Sed si quis juret, se instrumentum , quod desideratur^ non habere ; prorsus id proferre , quod non habet r, haud cogitur : sin ejusmodi sacramentum praestare non sustinet, omnino cogitur desideratum instrumentum exhibere : Quod si lernet occultaverit, quasi qui nec jurare, nec instrumentum edere velit: omne damnum , quod hinc emerget, ei, cui opus est instrumento, de suo compenset: Iisdem obtinentibus etiam in argentariorum aliorumque brevibus, f Cicterum illi codices , vel instrumenta proferre cogantur , qui & testimonium dicere adversus aliquem coguntur. Nam in quas personas invitus quis testimonium non dicit , adversus easdem nec codices , vel instrumenta, vel quid aliud tale proferre cogitur. Notiliimi sunt autem ex legibus 3 , qui adversus aliquos inviti testimonium dicere non coguntur, lient & ii, contra quos aliqui testimonium perhibere non coguntur, f Nec ulli licet aliter cogere , ut exhibeantur instrumenta, nisi eodem 4 in judicio ,, in-quo causa agitur, f Id que sumpt.bus 5 ejus , qui codicis, aut instrumentorum exhibitionem fieri desiderat, f Oportet autem semel duntaxat eorum ostensionem fieri > ac si prolato se mei instrumento , desideret is, cui opus est , exhiberi de nuo , si quidem rationi consentaneum visum fuerit judici, ut iterum quoque charta proferatur, illevero, qui eam jam protulit, secundam exhibitionem recuset 6 , quod se dicat chartam prrdidije , vel alio- quinon habere facultatem ejus exhibendi : juramento tantum fidem facito , nec amplius ad proferendum cogitor: iisdem obtinentibus non in Urbe duntaxat imperatrice, verum etiam in universa Re- publica. 2*4 PLUS T I T. XXII. VALERE , QUOD AGITUR 7, QUAM QUOD SIMULATE CONCIPITUR. I. Impp. VALERIANUS & GALLIENUS Riifnno. TN contractibus rei veritas 8- potius-, quam scriptura perspici '*■ debet.- 2.. Impp. DIOCLET. L MAXIMIANUS AA. & CC. Soteriis.. AA. terutrius consensu deficiente} constitilfc, proc.ildubio est Dat n Calend. Jan. CC. COSS. 294. I. T I T. XXIII. DE COMMODATO. 12. Impp. DIOCLET. & MAXIM. Sciolis. AA. pA quidem, quae vi majore auferuntur, detrimento eorum , q U j. bus res commodantur, imputari 13 non 'olent. Sed cumis ui a te commodari sibi bovem postulabat, hostilis incursionis con' t .mplationc periculum amissionis , ac fortunam futuri damniinfe suscepisse 14 proponatur: Prxses provincia:, si probaveris, eum indemnitatem tibi promisisse, placitum conventionis implere eum compellet. Dat. 6. Calend. Jun. ipsis AA. COSS. 287. 2. lidem AA. Aulizano. f 'Um eum , qui temporalis miniiterii causa suscepit ancillam, ad restitutionem ejus bona 15 fides urgeat: consequens est, foce- run: tuum hujus rei causa tradidisse ancillam , adito Praeiide pro. vincire, probare : ut fidem susceptam is, adversus quem supplicas compellatur agnoscere. Datum Prid. Non. Novembr. ipsis A.U COSS. 287. 3. lidem AA. Soteria. j VE restituendis rebus , quas [marito] obligandas 16 pro fe dederas , postquam debitum fuerit extenuatum , commodati astio- nem etiam adversus heredes ejus exercere potes. Dat. 3. Idib, April. Sirmii, ipsis A A. & COSS. 287. 4. lidem AA. & CC. Faustina. PRatextu debiti 17 restitutio commodati non probabiliter recusa- *■ tur. Dat 12. Calend. Deccmbr. ipsis AA. COSS. 293. r. T I T. XXIV. DE PIGNERATITIA 18 ACTIONE. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Metrodorum. ad V Cta simulata, sed |7X pignore percepti Fructus imputantur 19 in debitum: qui si sufficiunt ad totum debitum, solvitur actio, & redditur pignus. Si debitum excedunt, qui supererunt, redduntur 20, videlicet mota actione^ pignera titia. PP. id. Ostobr. APRO & MAXIMO COSS. 2C8. 2. Imp. ALEXAND. A Demetrio. ( }Uod ex operis 21 ancilla, vel ex pensionibus domus, quam pi- gnori detineri dicis, perceptum est: de’uti quantitatem relevabit. Dat. Cal. Ostobr. ANTONINO 4. L ALEXAND. COSS. 3. Idem A. Victorino. jQRcditor, qui pradium , ignori libi nexum detinuit, frustiis 2: veritatis substantiam mutare non pulfunt. Quastio itaque facti! quos percepit, vel percipere debuit, in rationem exonerandi ejus uxor 9 comparaverit per judicem,, [.vel].Praiidem provincia examinabitur. Dat. io. Calend. Maji,. CC. COSS.. 293. 3. lidem AA. & CC. Maxima. PMptione 10 pignoris causa facta , non quod scriptum , sed quod " gestum est, inspicitur. Dat. Calend. Maji , Sirmii . CC. COSS. 2.93. 4. lidem. A A. & CC. Dedo. HI quis gestum ä fe,. alium II egisse scribi fecerit, plus actum, quam icriptum valet. Dat. 8- Calend. Dee. CC. COSS. 293. $.- lidem AA. & CC. Victori. HI falsum instrumentum emptionis conscriptum tibi vellit locationis , quam fieri tibi mandaveras , subscribere non relegentem, sed fidem habentem , suasit: neutrum contractum (in utroque al- (l. V.7. 16. supr. d. t. (2. /. 21 .fnpr. h. t. (3. /. 4. /. /. g.. L 19. F. 1 . 3. /. 6.1. 8-. L 12. fnpr. de tejlik. (4. d'. I. 21. vers eandem. Jupr. h. t. (j. 4dde l. IT. in sin. Jiipr. de tcftib. (s.d.l. 21- (7. V. I. 9. in sin. infr. de contrah. empt. I. g.supr. de postul. I. %. supr. de legib.i. t x.siipr. de transues. I. SA-ßde vblig.&f E a j lte L 27. js. depos. (82. infr. h. f. I. 17. infr.. ad SC.. Veü. I. 6. vers. quods insr.s quis alteri veljibi.l. 6. §. l.ff. de off. prüf. £ S 4 -isi de oblig.. U ait. (9. d. I. 6. infr. Ji- quis alteri vel Jibi. d°- L l-infr. de padi., pignor. I. L (,.,'ff.. de dijlraci. pignor. n. v. /. 2. supr. h. t. (12- Lib. L 3 , D.. 6... (13. L 5,. §. 4. ff h. t. (14. /. 23. ff~. de ( c deinti computare neccsse habet: & ii agrum deteriorem 23 constituit r eo quoque nomine pignera titia actione obligatur. PP. 6. Idib. Decembr. ANTONINO 4. & ALEXANDRO COSS. 223. 4. Idem A. Hermeo & Maximillx. p Actum vulgare 24 , quod proposuistis, Ut, Ji intra certum tempus pecuniaJoluta non fuijset , fnedia pignori vel hypotheca iat* vendere liceret: non adimitdebitori -ldversus creditorem pignera tiliam actionem. FP. 12. Calend. Maji, MAXIM. 2. & ffiLlA- NO COSS. 224 5. Idem A. Diofcorid*. HI creditor fine 25 vitio suo argentum pignori datum perdiderit, restituere id non cogitur: sed si culpaereus deprehenditur, vel non prohat manifestis rationibus fe perdidisse : quanti de bitoris in- rcg. jum adde /. 1. §. 3 ,:.ff dcp.ßii. I. 22. supr. de r.igot. I. 7- §. 19 .st. de paci. I. 5. §. r.jr commodati. I. 39- ff mandati. (iyV. §. 28- Lust., de aci. I. 23. ff. de reg.jur. (16. I. ?. §. it.J. b. t, (17. Confer. I. 18. in fin.ff ecd. I. 15. in fin. ff. defurt. (. 8 Lib. 13. D. 7. §. ult. Inst. quib. mod. re contrah. einig. (19. L II. injr. de ttsur. , 20. /. 4. infr. h. t. (21. V. I. 2. infr- pa i. pignor. (22. d .. /. 2. (23. I. 7. infr. h. t. (24. L I- infr.it paci. pign. §. I List. quib. alien. .ic. vel non. (2;. i. IZ- §' h ff h. 1 . 1 . 6 - jj. ite naulio.steii. §. ult. Inst it. quib. mod. re contrah, blig. terelf, 2 6' De institoria & exercitoria actione. 266 terest, comiemnari debet. PP. 13. Lai. Maji, JULIANO 2. & CKISPINO COSS. 225. 6. Idem A. Trophimre. Q U» fortuitis 1 casibus accidunt, cum praevideri non potuerint, -(in quibus etiam aggressura latronum est) nullo bonie Hdei judicio incitantur : & ideo creditor pignora , qua: hujusmodi casu interierint, prsstare non compellitur: neca petitione 2 debiti submovetur : nisi inter contrahentes placuerit 3 , ut mnijfio pignorum liberet debitorem. PP. Idib. April. EUSCO & DEXTRO COSS. 226. 7. Imp. GORDIAN. A. Juliano. pReditor , qui fundos & domos pignori, vel hypothec» accepit, ^ damnum 4 in decidendis arboribus domibusque destruendis ab eo datum , in rationem debiti deducere cogitur. Et li dolo ; vel culpa rem suppositam deteriorem fecerit: eo quoque nomine pignerantia ahione tenebitur , ut talem 6 restituat, qualis fuerat tempore obligationis: Creditor autem necessarios sumptus 7, quos circa res pigneratitias fecit, exigere non prohibetur. PP. 3. Ca- lend. August. GORDIANO A. 2. & POMPEJANO COSS. 242. 8. Irnpp. PHILIPPUS A. & PHILIPPUS C. Saturnino. Jjl nulla 8 culpa seu segnitia creditori imputari potest: pignorum amissorum dispendium ad periculum ejus minime pertinet, t Sane si simulata amissione etiamnum eadem pignora (ut adle- veras) a parte diversa possidentur : adversus eum experiri potes. PP. 8. Lai. Mart. PR/ESENTE & ALBINO COSS. 247. 9. Irnpp. DIOCLET. & MAXIMIAN. AA. & CO. Georgio. pignus in bonis 9 debitoris permanere , ideoque ipsi 10 perire in dubium non venit. Cum igitur adseveras in horreis pignora deposita, consequens est, secundum jus perpetuum pignoribus debitori pereuntibus (si tamen in horreis, quibus & alii solebant publice uti, res depolita sint) personalem actionem debiti reposcendi causa integram te habere. PP. 6- Non. Maji, Mediolani , AA. COSS. 293. 10. Iidem AA. & CC. Apollodorx. ^MEc creditores, ne qui his successerunt, adversus debitores ' pignori quondam res nexas petentes, reddita 11 jure debiti quantitate , vel his non accipientibus , oblata & consignata 12 & deposita : longi temporis prsscriptione muniri possunt: Unde in- telligis, quod , si originem rei probare potes, adversario tenente vindicare dominium debes. Ut autem creditor pignoris defensione se tueri possit, extorquetur ei neceffitas probandi debiti: vel si tu teneas, per vindicationem 13 pignoris , hoc idem inducitur : & tibi non erit difficilis , vel solutione , vel oblatione atque solemni depositione pignoris liberatio. Datum Non. Maji, ipsis CC. & COSS. 294. u. Iidem A A. & CC. Ammiano, pignoris causa res obligatas, follito debito restitui debere, pignerati tia: actionis natura declarat: Quo jure , fi titulo pignoris obligasti mancipia, per eandem actionem uti potes: nec creditor citra 14 conventi. mein , vel Pnesidalem jussionem debiti causa , res debitoris arbitrio suo auferre potest. Dat. 5. Cal, Jan. Sirmii, ipsis CC. & CUSS. 294. 12. Iidem A A. & CC. Herisco. QUo minus fructuum , quos creditor cx rebus obligatis acce- '^-pit, habita rati me, ac residuo debito soluto , vel si per creditorem factum fu 1 it, quominus solveretur , (oblato 16, & consi- (l. L e,.Ju t r. I. 9. infr. h. t. d. §. ult. Injt. quib. me.i. re. I. 21. §. 2.ff. depignorib. /.- 23 .ff'. de ng.jv.r. adde l. IZ. infr. mandat. I. 5. §. q.ff. commod l I. §. 35. in fin. ff. depof I. 4.1. ff. locuti, i. 12. prine.j}. 1 .ecujhd. cft exhib. reor. i. 2. 7 js. de admin. rer. ad civit, pe-tin. (;. §. ult. Jnst. quib. mod. re contrub. t.biig. (3. V. I. l.supr. ie commod. I. 2 '..ff. dcreg.jnr. (4. 1. 3. in fin.supr. h. t. (5. I. 23. js. dereg.jar. (6. /. 38- §- 4. js. de usur.■ (7. /. 6. infr. depignorib. I. 8 p>. I. 2^.ff. h. t. (8. v. i. 4. §. 8-ff. de dol. mal. U met. ex- cept. I. 5. "vpr h. t. (9. I. 35- in fin. ff. cod. i. 6. ff. de na.ut.fien. §. I. Inft. quib. alienare. /.12. p r . jj de diftract. signor. /. 17. §. ! I. Js- ieelitit. edi ei. I. 29. Js. q 'l is « quib. manum, (io. v. I. 6.supr. L t. (11. 1. uit. infr. eod. I. 2<3, in}-, de pignorib l. 3. v:fr. deluit, signor, (n. Adde /. 19. it.fr. ae ttjur. I. 9. infr. desolut. I. 28. in fi n -ff. de admin. &pcric. tut. (13. v. §. 7. Inst. de aci. (14, v. I. 3 gnato, & deposito pignora, qiue in eadem causa durant, restituat debitori: nullo spatio longi temporis defenditur. Dat. 12, Cal. Decembr. CC. COSS. 294» T I T. XXV. DE INSTITORIA 17 ET EXERCITORIA 18 ACTIONE. 1. Imp. ANTONINUS A. Hermeti. £JErvus tuus pecuniam mutuam accipiendo , ita demum te institoria actione obligavit, fi cum eum officio alicui , vel negotiationi exercendteprtepcneres, etiam ut id faceret 19, ei permissum ä te probetur. Quod fi lisc actio locum non habeat: si quid in rem tuam versum 20 probabitur , actione in eam rem proposita, cogeris exsolvere. PP. 8- Cal. Semptembr. DUOB. ASPRIS COSS. 213. 2. Imp. ALEXANDER A. Callisto. J/X contractibus servorum , quamvis de peculio duntaxat domini teneantur, de eo tamen , quod in rem eorum versum 21 est , vel cum institore ex causa , cui prapofitus fuit, contractum est : etiam in solidum conveniri posse dubium non est. PP. Calend» Maji, ALEXANDRO A. 2. & MARCELLO COSS. 227. 3. Idem A. Marti». JNstitoria tibi adversus eiim actio competit, a quo servum mensie prepositum dicis, si ejus negotii causa 22, quod per eum exercebatur , depositam pecuniam , nec redditam , potest probari. PP. Nonis Maji, AGRICOLA & CLEMENTINO COSS. 231. 4. Irnpp. DIOCLET. & MAXIMIANUS AA. & CC. Antigone. tT fi a muliere 23 magister navi praepositus fuerit, ex contracti- i_l bus ejus ea exercitoria actione ad similitudinem institori» tenetur. PP. 13. Calend. Novemb. Sirmii , CC. COSS. 293, 5. Iidem AA. & CC. Cajo. CI mutuam pecuniam accipere a (te) Demetriano Domitianus ^ mandavit, & hoc posse probare confidis, ad exemplum ^institorio eundem (Domitianum) apud competentem judicem potes conveniri. Dat. 4. Cal. Novembr. ipsis CC. & COSS. 294. 6. Iidem AA. & CC. Onesim». Q Ui secutus domini voluntatem, cum fervo ipsius habuit contra- -ctum: au instar (actionis) institori» recte in solidum 25 dominum convenit. Dat. 14. Calend. Decembr. CC. & COSS. 294. T I T. XXVI. QUOD CUM EO 26, QUI IN ALIENA POTESTATE est, negotium gestum esse dicetur: vel de peculio 27 , sive quod" jussu 28 , aut de in rem verso. 29 i. Lnpp. SEVERUS & ANTONINUS AA,. /Elio. pUm siliusFatnilias tutor aut curator datur, pater tureis , velne- getiorum gestorum judicio de peculio & de in rem verso conveniendus est. Quod si voluntate ejus silius 30 decurio sit creatus , & ä Magistratibus tutor consiirutus , pater in solidum 31 satisfacere cogitur: cum id onus exemplo csterorum munerum civilium introductum intelligatnr. Dat. 7. Id. Novembr... DEXTRO 2. PkISCO COSS. 197. 2. Iidem A A. Annio.. pjus rei nomine, de qua cum filiofamilias contractum est , sivs. ^ sua voluntate, sive ejus, in cujus potestate fuit, sive in peculium ipsius, live in rem patris ea pecunia redacta est; si paterna he- reii'tate abstinuit, actionem , nisi in id 32 , quod Facere possit, non- infr. de pignorib. adde i. (t, §. 2. ff. de re judic.J. 7. intr. de dijtr.. pignor. (15. I. I. I. t.supr. h. t. (16. I. to.Jupr. eod. (.7. §. 2. Inft. quod cum eo qui in alten, potrft. Lib. 14. D. 3. .8. d. tz. 2. d. Lib. 14. D. 1. (19. d. §. 2. (20. 1. 2. infr. h. t.. (21. /. l.supr. cod. (2i.§. 12ff.de exercitor. (23. Adde/. 1» §. 16. §. 21. ff. d. t. (24. /. 19. pr.ff de institor. (25. v. I. 2. itu fin.su-pr . h. t. ; (26-. Lib. 4. Inft. 7. Lib. 14. D. 5. ( 27. §. 4. Inft. quod cum eo.. ’ Lib. 15. D. 1. 2. (28. §- I- §. ult. Inft. quod cum eo. Lib. 15. 1). 4. I (29. §. 4. §. ult. Inft. quod cum eo. Lib. 15. D. 3, (30. V. / l.supr.. \ne filius pro patre. (31. Immo vide/. 3- §• ‘8 (deducto scilicet, quod naturaliter servus domino debet) ejus creditoribus dari actionem , vel si quid in rem ejus versum probetur , de in rem verso, Edicto perpetuo declaratur. Dat. 13, Cal. Februar. Sirmii, CC. COSS. 293. 13. Impp. HONORIUS & THEODOSIUS AA. Joanni. P. P. j \Ominos ita constringi manifestum est actione prstoria, qus ap- ^ pellatur, Quod jujsu, si certam numerari prsceperint fervo, actorive pecuniam. Igitur [hac] in perpetuum edictali lege fenei, mus: Ut qui fervo, colono, conductori, procuratori [adori] ve possessionis, pecuniam mutuam dat; sciat dominos posseffiimum, cultoresve terrarum obligari non posse: Neque familiares epistolas, quibus homines plerumque commendant 19 absentem, in id trahere convenit, ut pecuniam, quam rogatus non fuerat, impendisse pro praediis mentiatur : cum nisi specialiter , Ut pecuniam prafiet, ä domino fuerit postulatus: idem dominus teneri non possit: Creditaque quantitate multari volumus creditores, si hujusmodi personis non jubente domino , nec fidejussoribus specialiter acceptis, fuerit credita pecunia, f Sane creditori damus licentiam : ut si liber [ä] rationibus , quas gerebat, fuerit inventus actorservus, procuratorve praediorum; utilis actio pateat 6. §. 3-/. defurt. (16. /. 5. §. 2.st', de tributor. I. I. §. 3. /. 3. §. 2. /. tp.stit pecul. (17. V. L 12. infr. h . t. (18. §. 10. Inst. de accim. (l: fin.jf. dcrcivind. (o- §• 7. Inft. quod cum eo. £ih. 14. D. 6. (4. I. 3. I. 19. Jf. h. t ., (5.1U. 3. (S. l. 4. infr. eod. (7. i. 7. §. 2. §. ,3. 14. 1;. /. 17! fi eod. (ß. I, z. §. g.jf eod. (9. I. 2. Jitpr. I. vtrs sane si itifu. infr. eod. ic. I. 7. §. 13. jf. eod. I. 47- in fin. jf. de soiution, (u. I. 2. I. 4. supr. b. t. l.p.jf. quod cum eo. (12. f. 1. §. 1. §. 2. /. quando de secutio. (13. /. 1. jf. h. t. L l.supr. ne filius pro patre. j L 14. f. h. i. v. I. 84-i- * vcrb.Jtgn. (15. /. 1. tz. 14.J de n f-7 armat. (16. /. 25. infr. de donat, inter mr. si uxor. L 16. s . >. f di pifinorib. L 44- §• de ujurp. si njucap. (17. 'V. I. i. in fin. I. 2. /. h.t.l. ult. infr. detefi.mil t. (18. £ib. 16. B. I. (19. i- 4- tnfin. infr. I. 4. insin. I. ;. I. 8. §. pff. h. t. (20.1. 2. §. i. L 29 -F eod. (2-1, v. I. 13. infr. eod. 4. Imp. 27 r Codicis Lib. IV. Tit. XXIX. ■- . imp ALEXANDER A. Alexandrix. OEnatusconsultum locum habet; live eam obligationem , qux in Sakeriusperlona constitit, mulier in se transtulit i, vel parti- • vit; sive, cum alius pecuniam acciperet, ipsa se ab initio ream constituit: quod in rerum earum [habitis) pro aliis obligationibus admissum est. f Sed si prxdia tua annis major viginti quinque vendidisti , & pro marito pecuniam solvisti 2 : deficit 3 auxilium Senatusconsulti. P. P. 6. Cal. Jan. MAXIMO 2. & JELIANO CO88. 224. 5. Idem A. Popilix. CI fine voluntate tua res tux a marito tuo pignori datx sunt, non tenentur. Quod si cpnsensisti 4 obligationi , sciente creditrice: auxilio Senatusconsulti uti potes. Quod si patientiam prxsti- tisti , [ut] quasi suas res maritus obligaret, decipere ; voluisti mutuam pecuniam dantem , & ideo tibi non succurretur Senatusconsulto 5 quo infirmitati, non calliditati mulierum consultum est. Dat. 15. Calend. Julii, JULIANO 2. & CRISPINO 0088. 225. 6. Idem A. Torquato. CI mater, cum filiorum suorum patrimonium gereret, tutoribus O eorum 6 securitatem promiserit, & fidejussorem prxstiterit , vel pignora dederit: quoniam quodammodo suum 7 negotium gestisse videtur , Senatusconsulti auxilio , neque ipla , neque fidejussor ab ea prxstitus , neque res ejus pignoratx adjuvantur. §, 1. Sin autem tutore se excusare volente , ipsa se interposuit, indemnitatem ei repromittens, auxilio Senatusconsulti uti minime prohibetur. §. 2. Si vero tutores petiit, & sponte periculum suscepit : quominus teneatur , auctoritas eam juris tuetur. P. P. 6. Id. Octobr. MODESTO & PROBO 0088. 229. 7. Imp. GORDIAN. A. Viviano. CI sciens creditor a marito propter proprium debitum obligari o fundum mulieris , licet ea consentiente 8 eum pignori acceperit : propter Senatusconsulti auxilium vendendo eum, dominium mulieri auferre nequivit: nec tibi necesse est, ( prxllito pretio emptori) vindicare, si matri heres extitisti. P. P. 12. Cal. Octobr. PIO & PONTI ANO 0088. 239. 8. Idem A. Triphoni. CI paternam 9 obligationem non tantum masculini sexus filii, O verum etiam filix emancipatx in se receperunt : quamvis filix virilibus obligationibus eximantur propter exceptionem , qux ex Senatusconsulto Vellejano descendit; tamen filios in id , quod se obligaverunt, teneri, filiarumque subducta persona patrem in id conveniri posse, in quo conveniretur, si filix non intercelsissent, dubium non est. Pignora tamen patris, etsi in posteriore obligatione accepta sunt: line dubio tenentur. Sed & fi in priore Fuerint obligatione, quatenus ad patrem per restitutoriam 10 actionem redit, eatenus tenebuntur. P. P. Non. Octobr. PIO & PONTIANO 0088. 239. 9. Idem A. Proculo. 272 marito remitti 13 posse, explorati juris est. P. P. 8. Calend na-i,- PEREGRINO & LMIL1AN0 0088. 245. 12. Impp. VALERIANUS & GALLIEN. A A. Sepidutx. CI dotare 14 filiam volens , genero res tuas obligasti: pertinere ad te beneficium 80. falso putas. Hanc eniin causam ab eo beneficio este removendam, prudentes viri putaverunt. P P q Tj" lend. Martii, TUSCO & BASSO 0088. 259. ' ' ' y 13. Impp. D100LET. & MAXIM. AA. Condianx. i^I Funebris pecunia juxta fidem veri a creditore tibi 15 data est • ^ live tuta quantitas funoris, sive pars ejus in usum maritipro- c-stisse proponatur, decreto patrum non adjuvaris: licet 16 creditor causam contractus non ignoraverit. Dat. 3. Cal. SeDtemhr" ipsis AA. & 0088. F 14. Iidem AA. & 00. Basilissx. AlUlierem contra Senatusconsulti Vellejani auctoritatem non x posse intercedere , eademque exceptione fidejussorem 17 ejus uti posse, juris auctoritas probat. Unde fi mater tua marito quondam luo heres non extitit , latis idonex exceptionis remedio tuta est. P. P. 8- Cal. April. Byzantii , 00. 0088. 15. Iidem AA. & 00. Agrippino. <1 uxor pro marito contra Senatusconsultum intercessura, te rogavit 18 mandatario nomine, ut pro ea tuam fidem obstringeres : initio contractus per exceptionis auxilium obligationi tua adhxlit securitas, qua conventus defendi potes. P. P. tz. Calend. Junii, Sirmii , 00. 0088. 16. Iidem AA. & 00. Rufino. CI mulier alienam suscepit obligationem : cum ei per exceptionem Vellejani Senatusconsulti succurratur, creditori contra priores debitores rescissoria 19 actio datur. P. P. 17. Cal. Februar. Sirmii , 00. 0088. 17. Iidem AA. & 00. Alexandro & aliis. CI cum pater vester a Callistrato mutuam sumpsisset pecuniam, velut hanc ejus uxor accepisset, instrumentum conscriptum est: nec ad exceptionis tractatum ex 80. venientem pervenire nccefle est: cum eam veritatis 20substantia constituta potius, quam simulata gesta tueatur. 3. Idus Martii, 00. 0088. 18. Iidem AA. & 00. Zotico. pOeminis alienas [vel] veteres, vel novas obligationes aliqua ratione suscipientibus, subvenitur: nisi creditor aliqua ratione per mulierem deceptus 21 sit: nam tunc replicatione doli, Senatusconsulti exceptionem removeri, constitutum est. Dat. 5. Id. Nov. Antiochia , CC. 0088. 19. Iidem AA. & 00. Faustinx. f'TIm ad eas etiam obligationes, qux ex mulieris persona callidi- ^ täte creditoris sumpserunt primordium, decretum patrum, de intercellione fueniinaruin factum est, pertinere Edicto perpetuo declaratur: Si [tamen] creditor, qui contrahere cum alio proposuerat , mulieris 22 personam elegit: exceptione centra petitores Q Uamvis mulier pro alio solvere r 1 possit: tamen , fi prxcedente obligatione, quam Senatusconsultum 12 dc intercessionibus,_, _ _ 4 _ essicaccm esse non sinit, solutionem fecerit, ejus Senatusconsulti : secundum ea, qux asseveras, defendi potes! Dat. ig. Cal! Januar, beneficio munitam se ignorans; locum habet repetitio. P. P. Nonis > Nicomedia: , CC. COSS Julii, GORDIANO A. & AVIOLA COSS. 240. 10. Impp. PHILIPPUS A. & PHILIPPUS C. Triphonx. CI adversarius tuus non cum marito tuo , sed tecum negotium ges- 0 sit: reliqua conductionis , qux dicis esse contracta, obtentu hujusmodi obligationum non potes recusare. Enim vero fi cum eosdem fundos non tibi, sed marito tuo locaret, personam tuam Elnnnn m ^1,11 sllp O st" • IKirtflslPlst Ollinlllll IVI i ni-/lini* .1 £.*— i] 20. Iidem AA. & CC. Theodotiano. U Eredes quoque mulieris adversus creditores [eadem] exceptione , qux ex SC. introduita est, uti posse, dubium non est. Dat. 9. Cal. Januar, ipsis CC. COSS. si. imp. ANASTASiUS A. Celeri Magistro officiorum. TUbemus 23 , licere mulieribus & pro uno contractu, vel certis ut idoneam secutus est : beneficio ampliilimi ordinis , quod factum jü contractibus, seu, pro una vel certis personis teu rebus, juri est de intercessionibus foeminarum , te tueri potes. P. P. 18. Ca- hypotneearum libi competenti per consensum proprium renunciare: _ - hypotneearum libi competenti per consensum proprium 1 lend. Septembr. PEREGRtNO & A8M1L1AN0 COSS. 245. quodque ita gestum fit, hac auctoritate nostra firmumillibatumque U n- Ihlem A A. Hebors. custodiri; ita tamen , ut [&] li generaliter tali renuntiatione pro UTiam constante matrimonio jus hypothecarum, seu pignorum uno (ut dictum est , ) contractu, seu certis co ntractibus, vel ao (1. 1 . 14. infir. I. l.Js. eod. (2. 1 . l.fupr. eod. (3. Immo vide |j£ eod. I. 32. §. 2. fi'. eoi. Qn.L7.infr.c0d. ($. /. 18- infr. I. 30. js. eod. 1 ' " (6. I. z. §. I. js. eod. (7. v. I. 2. sttpr. eoi. (8. I. e. supr. eod. I (9. 1. 8. infr. dc fidejussor. (10. v. I. 16. infr. h.t. (11. v. /. I. Jupr. eod. (12. 1. 2. supr. eod. (13. I. 8. pr.fi'. eod. I. 11. js. quib. tnod. pfin. I. 1. §, pen. infr. de rei uxor. aci. (14. I. ult. infr. b. t. I. 4I.JP. de jure dot. (15. I. 11. I. 29. js, h. t. (IÜ. V. I. 19. §. 5. (17. I. 6. 1. 30. in fin.js. I. r;. infr. eod. (18 L [ 4- M r - eod. (19. V. L 8. §. 2. js, eod. (20. V. I. t. supr. plus valere qm agitur. (21. I. s-fiipr, L 2. §. 3. I. 23. /. 3O.fi’. h.t.l. 1 1. infr.it diftraci. pign. I. 110. in fin. fi', de reg. jur. [22. L 8- §. >4- ( *?■ /. 28. in fin. I. 29.fi'. b. t. (23. v. i. uti. §. 1;. verf. licet enim, tnp- de rei uxor, action. unam, De non numerata pecunia. 27 ?_ unam, vel ad certas res, seu personas consensum proprium accommodantes use lime, vel fuerint: eadem renunciatio ad illos contractus , & illas res seu personas , quibus consensum [suum] proprium accommodaverunt, vel accommodaverint, coarctetur , nee aliis quibusdam contractibus, quibus minime mulieres consenserunt, vel consenserint, protendentibus eam , opponendi licentia pnebeatur. His scilicet omnibus , qux in praesenti per hanc consul- tislimam Legem Itatuinuis , ad praeteritos nihilominus contractus pro negotiis & controversiis , necdum transactionibus , vel definitivis sententiis, seu alio legitimo modo sopitis, locum habituris. Dat. Lai. April. ANATOLIO & AGAPITO COSS. ;o8- In AUTHENT. ut immobilia antenuptial. donat. §. Si quis igitur, coli. 5. tit. 16. al. 14. Novell. 61. cap. i. Cive ime ,five ab alio pro me fiat donatio propter nuptias: quod ea ex causa eft immobile , neque alienare valeo , neque obligare: In hoc ergo contractu mulieris consensus nihil proficit , quo minus demus mulieri in rem aliioncm in fponfalitia largitate soluto'matrimonio : nist (fisecundo 1 post biennium profiteatur , (fi alite res virofint , ex quibus ei consuli postit. Absque his enim, nequefi frequenter consentiat, Udatur : vir tamen obligabitur in aliis rebus suis hujus obligationis seu alienationis occasione: qute , in quantum ad mulierem , pro non dilla, (fi pro non scripta habetur. §. I. Et multo magis idem in dotibus locum habet , ut non aliquid immobile pro ea alienetur, vel obligetur : omnibus tamen privilegiis doti datis, in sua firmitate durantibus , five agat mulier , five nomine ejus alius. 23 . Imp. JUSTINIANUS A. Juliano P. P. CI mulier perfecta: statis [constituta,] post intercessionem, vel 0 cautionem conscripserit, vel pignus, aut intercessorem prssti- terit: sancimus, antiqua legum varietate cessante, siquidem intra biennale juge tempus post priorem cautionem numerandum, pro eadem 2 causa fecerit cautionem , vel pignus aut intercessorem * cuderit: nihil sibi prxjudicare, quod adhuc ex consequentia sus fragilitatis in secundam jacturam inciderit. Sin autem post biennium hsc fecerit: sibi imputet, fi, quod sspius cogitare poterat & evitare, non fecit, sed ultro firmavit: videtur etenim ex hujusmodi temporis prolixitate non pro aliena obligatione se illigare , sed pro sua causa aliquid agere : & tam ex secunda cautione sese obnoxiam facere, [in quantum hoc fecit,] quam pignus aut intercessorem utiliter dare. In AUTHENT. ut nulli jud. lic. hab. loci servat. §. & illud, coli. 9. tit. 17. al. 9. Novell. 134. cap. 8- £1 qua mulier 3 crediti instrumento consentiat proprio viro, aut scribat , (fi propriumjubftantium , aut seipsam obligatam faciat: jubemus , hoc nullatenus valere , five semel , five multoties hujusmodi aliquid pro eadem re fiat: five privatum , five publicumfit debitum : sedituejse, ac fi neque facium quicquam, neque scriptum ejset: nisi manifeste probetur , quod pecunite in propriam ipfius mulieris milita- tem expense fint. 23. Idem A. Juliam P. P. A Ntiqus jurisdictionis retia , & difficillimos nodos resolventes , & tupervacuas distinctiones exulare cupientes, sancimus , mulierem, li intercesserit, sive ab initio, sive postea aliquid accipiens, ut lese interponat: omnimodo teneri, & non posse Senatusconsulti Vellejani uti auxilio : five fine scriptis, five per scripturam sese interposuerit. Sed si quidem in ipso instrumento intercessionis dixerit , sese aliquid accepijse , (fi fic ad intercestlonem veniffe , & hoc instrumentum publice confectum inveniatur , & :i tribus 4testibus consignatum : omnimodo esse credendum , eam pecunias , vel res accepisse , & non esse ei ad Senatusconsulti Vellejani auxilium regressum. f Sin autem sine scriptis intercesserit, vel instrumento non sic confecto, tunc, fi polbt stipulator ostendere, eam accepisse pecunias , vel res, & sic subiisse obligationem ; repelli eam a SC. juvamine, f Sin vero hoc minime fuerit ab eo approbatum : tunc mulieri superesse auxilium , & antiquam actionem adversus eum servari, pro quo mulier interceffit, vel ei actionem parari. 274 §. i. Sed si minus idones mulieri constitute aliquis pecunias, vel res dederit, ut pro eo sese obligaret: mulieri quidem , qux.revera hxc accepit, nullus pateat aditus ad Senatusconlulti auctoritatem, creditori autem liceat adversus eam venire : &, quod potest, ab ea exigere, & in reliquum, antiquum debitorem aggredi vel in partem, si aliquid a muliere postit accipere : vel in totum , si ea penitus inopia fatigetur. §. 2. Ne autem mulieres perperam sese pro aliis interponant, sancimus , non aliter eas in tali contractu posse pro aliis lese obligare , nili instrumento publice confecto, & a tribus testibus subsignato, accipiant homines ä muliere pro aliis confestionem : tunc enim tantummodo eas obligari, & sic omnia tractari, qux de intercestionibus feminarum , vel veteribus legibus.cauta , vel [ab] Imperiali auctoritate introducta sunt. Sin autem extra eandem observationem mulieres acceperint intercedentes : pro nihilo habeatur hujusmodi scriptura , vel sine scriptis obligatio , tanquam nec confecta, nec penitus scripta: [ut] ne Senatusconsulti auxilium imploretur, sed sit libera & absoluta, quasi penitus nullo in eadem causa subsecuto. 24. Idem A. Juliano P. P. V/Eterum ambiguitatem decidentes, sancimus, si quis, ut fervo ' suo manumiliionem imponat, mulierem acceperit obnoxiam sese pro certa quantitate facientem , fi in libertatem servum perduxerit, five principaliter mulier sese obligavit, sive pro servo hoc fecit, teneri eam recte omnimodo, Senatusconsultum Vellejanum in hoc casu tacere imperantes. Satis etenim acerbum est , & pietatis rationi contrarium, dominum fervi, qui credidit mulieri, five soli, sive post servi promiffionem , & libertatem servo imponere, & suum famulum perdere , & ea minime accipere , quibus fretus ad hujusmodi venit liberalitatem. 25. Idem A- ad populum urbis Constantinopolitanx, & universos provinciales. riEneraliter sancimus: ut, si quis major viginti quinque annis , sive masculus , five femina , dotem 5 pollicitus sit, vel spoponderit pro qualibet muliere , cum qua matrimonium 6 licitum est, omnimodo compellatur suam confestionem adimplere: neque enim ferendum est, quasi casu fortuito interveniente mulierem fieri indotatam , & fic 7 ä viro forsitan repelli & distrahi matrimonium. Cum enim scimus, favore 8 dotium & antiquos juris conditores severitatem legis siepius mollire : merito & nos ad hujusmodi venimus sanctionem. Nam fi spontanea voluntate ab initio liberalitatem suam ostendit, necesseesteum, vel eam suis promissionibus satisfacere : ut quod ab initio 9 sponte scriptum , aut in pollicitationem deductum est, hoc ab invitis postea compleatur : omni auctoritate Vellejani Senatusconsulti in hac causa cessante. (1. v. I. 22. in fin. infr. h. t. adde Nov. 61. c. I. (2. Immo vide huth.fi qua mulier, infr. h. t. Nov. 61. c. I. §. I. (3. Adde l. 21. I. iz.supr. h. t. (4. v. I. II. infr. qui potiores. (;. v. /. 12. fitpr. b. 1. 1 , 41. js, de jure dot. (6. arg. §. pen. Inft. de nupt. (7. Immo yidel. 11. §. 1. infr. de repudiis. Nov. 22. c. 18. (8- 1 . 70. ff. de jwe dot. I. 85 • pr.fi, de reg.jur. fac. I. t.js. Ae jure dotium. (9. 1. 5. Tom. II. TIT. XXX. DE NON NUMERATA 10 PECUNIA. 1. Imp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Hilario. CI pecuniam 11 tibi non esse numeratam , atque ideo frustra cau- ° tionem emissam adseris , & Pignus datum probaturus es; in rem experiri potes : nam intentio dati pignoris , nec numerate pecuniae, non aliter tenebit, quam si de fide debiti constiterit, f Ea- demque ratione veritas servetur, si te posthlente pignus, adversarius tuus agere coeperit. [P. P. Cal. Sept. LATERANO & RU- FINO COSS.] 198. 2. Imp. ANTONINUS A. Maturio. Minorem pecuniam te accepisse, & majoris 12 cautionem inter- 1 A posuisse, fi apud eum, qui super ea re cogniturus est, constiterit : nihil ultra quam accepisti cum usuris in stipulatum deductis restituere te jubebit. 3. Idem A. Demetrio. CI ex cautione tua, licet Hypotheca 13 data, conveniri coeperis: ^ exceptione opposita, seu doli, seu non numerate pecunix , compellitur 14 petitor probare, pecuniam tibi esse numeratam: quo non impleto , absolutio sequetur.___ fupr. de ohlig. (fi aci. (io. Inft. de literar. oblig. §. 2. Infltt. dcexcept. adde lib. 8. infr. tit 23 /i pignor. convent. (u. l■ I- infr. d. t.fi. pignor. convent. (12. v. /. 9. infr. h. t. (iz. Adde l. ult. infr. eod. (14. t. 10. in fin. 'l. 13. infr. eod. ® 4. Idem 275 Codicis Lib. IV.'Tit. XXX. - 4. Wem A. Bassano. r'lsm fidem cautionis agnoscens. etiam Solutionem portionis debi- v/ tj ve i usurarum feceris: intelligis, te de non numerata pe- gunia nimium tarde querelam deferre. In AUTHENT. de tnent. & lemiff. §. studium vero, coliat. 3, tit. Nov. 18- cap. 8. C Ontra, qtii propriam scripturam, qua convenitur , abnegat, vel numerationem inficiatur : convictus in duplum 1 condemnetur , ■nisi sacramento illato confiteatur : tunc enim non punitur , nisi in txpenias circa probationes facias , actoris juramento declarandus. At fi poft numerationis infitiationem pratendat solutionem: omnino solidum exigitur, nec prodest jam faclasolutio, f Contra fi aclor liter as suas h reo prolutas abneget , eadem fit (fi pcena , (fi jurisjuraudi forma, "f Hac pana curatori infigenda, fi desuis literis qiucftio- ■nem referat in causa ejus., quem curat. 5. Imp. ALEXANDER A. Haustiano. A Dversus petitiones adversarii si quid juris habes , uti eo potes. ** Ignorare autem non debes , non numerate pecunite exceptionem ibi locum habere, ubi quasi credita pecunia petitur. Cum autem ex procedente causa debiti in chirographum quantitas redigitur , non requiritur , an tunc , cum cavebatur, numerata sit: sed an justa causa debiti processerit. 6. Idem A. Justino. ■pUustra opinaris exceptione non numerate pecuniae te esse mu- s nitum , quando (ut fateris) in ejus vicem 2 , qui erat obligatus , substitueris te debitorem. 7. Idem A. Juliano & Ammiano. CI quasi accepturi mutuam pecuniam adversario cavistis, quo o numerata non est, per Condictionem 3 obligationem repetere : [&] si actor non petat, vel Exceptione non numerate pecunio adversus agentem uti potestis- 8- Idem A. Materno. CI intra legibus definitum 4 tempus, qui cautionem exposuit, nulla querimonia usus defunctus est : residuum tempus ejus heres habebit tam adversus creditorem quam adversus [ ejus ] heredem, f Sin autem questus 5 est, exceptio non numerate pecunio heredi, & adversus heredem ejus perpetuo competit. f Sin vero legitimum tempus excellit, in querimoniam creditore minime deducto , omnimodo heres ejus , etiam si pupillus 6 sit, debitum solvere compellitur. 9. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Zoilo. s)Um ultra hoc 7, quod accepit, re obligari neminem posse constet, [&] si stipulatione interposita, placita creditor non dederit : in factum [esse] dandam exceptionem convenit. Si necdum tempus g ,. intra quod hujus rei querela deferri debet, transiit; velli intra hoc in testando juri paritum sit: nihil ultra hoc, quod accepisti, sortis k te nomine [aditus Rector s el] Prxses provincias exigi patietur. io. Iidem AA. Mezantio. ^Dfeveratio debitum solutum contendentis, temporis diuturnitate non excluditur: nec huic obloquitur, quod exceptio non »unterste pecunüe certa 9 die non delata querela prius evanescat: «um inter eum, qui factum adfeverans 10, onus subiit probationis, & negantem numerationem , (cujus naturali ratione probatio nulla est) & ob hoc ad petitorem 11 ejus rei neceffitatem transferentem , magna sit differentia. ii- iidem A A. Euthychiano. CI transactionis causa dare Palladio pecuniam stipulanti spopondisti : exceptione non numerata pecunia defendi non potes. K. Iidem AA. Severiano. r FAm mandatoriquam fidejussori non numerate pecunia exceptio exemplo rei principalis competit. 13. Imp. JUSTINUS A. Theodoro PP. gEneraliter sancimus : Ut, si quid scriptis cautum fuerit, pro qiiibufcmique pecuniis ex antecedente causa descendentibus , (1. Gonfcr. §. 26. List, de aci. (2. 4. infr. de duob. reis. ( 3 - I- I, Jupr.de condici, iudeb. I. ult.supr.de conditi, ex lege. /.15. infr. defidejujs. l..ult..infr. dcfolution. I. ult.supr. ad exbib. (4, 4. ™fs- h - , ■ S- l - 87. I- 139 - ff - de reg. jur. ( 6. V. I . 4. supr. de bered. all. (p. I , ij.pr.fi. depali. I , 11. §. 1 .ff.dereb. cred. I . 11. «1 fin. fi,, de pe c. confiit, (8. I. 14, infr.. h.. t, (9. d. I. 14;. __ 276 eam que causam specialiter promissor edixerit, non jam ei licentia sit causa probationem stipulatorem exigere, cum suis confeffioni- bus acquiescere 12 debeat: nisi certe ipse it contrario per apertissil ma rerum argumenta scriptis 13 inserta, religionem judicis postit instruere,, quod in alium quenquam modum, & non in eum, quem cautio perhibet, negotium subsecutum sit. Nimis enim indignum esse judicamus, quod (ua quisque voce dilucide protestatus est id in eundem casum infirmare , testimonioque proprio resistere. 14. Imp. JUbT.NlANUS A. Menna PP. IN contractibus, in quibus pecunia, vel alia res numerata, vel date esse conscribuntur, non intra quinquennium (quod antea constitutum erat) non numerate pecunia exceptionem objicere possit, qui accepisse pecunias , vel alias res scriptus lit, vel successor .ejus: sed intra solum biennium 14 continuum: ut eo elapso nullo modo querela non numerata pecunia ii troduci postit: his scilicet qui propter aliquas causas specialiter legibus expressas etiam elapso quinquennio in praeteritis temporibus adjuvabamur, etiam in posterum (licet biennium pro quinquennio statutum est) eodem auxilio potituris. §, 1. Sed quoniam securitatibus, & instrumen. tis depositarum rerum , vel pecuniarum talem exceptionem opponere litigatores conantur, justum esse perspeximus, hujusmodi potestatem in certis quidem casibus prorsus amputare, in aliis vero brevi tempore concludere. Ideoque sancimus instrumento quidem depositionis certarum rerum, vel certa pecunia, lecuritatibus- que 15 publicarum functionum, sive insolidum, sive ex parte soluta esse conscribantur, illis etiam securitatibus, qua post confectionem dotalium instrumentorum de soluta dote ex parte, ve! : > solidum exponuntur, nullam exceptionem non numerata pecuni* penitus opponi. §. 2. Super cateris vero securitatibus, que su.er privatis debitis a creditore conscribuntur, purtem debiti sortis, vel uj'urarum nomine solutam ejse significantes , vel adhuc fenerantia cautione apud creditorem manente, solidi tamen debiti solutionem factam esse demonstrantes, vel etiam futuram esse redhibitionem instrumenti foeneratitii promittentes, vel si qua alterius cujnscun- que contractus gratia, in quo numeratio pecuniarum, vel datio certarum specierum scripta est, securitas similiter data fit, depensas esse pecunias , vel alias res , vel partem earum significantes: intra triginta tantummodo dies post hujusmodi securitatis expositionem connumerandos , exceptionem non numerate pecunia: posse objici: ut, si hi transacti fuerint, eadem securitas ä judicantibus omnibus modis admittatur , nec ei liceat, qui securitatem exposuit , post excessum memoratorum [triginta] dierum non esse sibi solutas pecunias vel alias res dicere. §. 3. Illo videlicet [semper] observando : ut, in quibus non permittitur exceptionem non numerate pecuniae opponere , vel ab initio, vel post taxatum tempus elapsum : in his nec jusjurandum offerre liceat. §. 4. In omni vero tempore , quod-memorata exceptioni taxatum est, ei licebit, eui talis exceptio competit, vel denunciationibus scripto missis querelam non numerate pecunia: manifestare [ei,] qui numeralle eam, vel alias res dedisse instrumento scriptus est: vel si abesse eum his locis , in quibus contractus factus est, contigerit, in hac quidem alma urbe apud quemlibet ordinarium judicem , in provinciis vero apud viros clarilsimos Rectores earum , vel defensores locorum eandem querelam manifestare , eoque modo perpetuam sibi exceptionem efficere. Sed si praesens quidem sit, qui pecunias numerasse, vel alias res dedisse scriptus est, aliquam vero admini- strationem in hac alma urbe, vel m provinciis gerat, ut difficile esse videatur, denunciationem ci mittere: licentiam damus ei, qui memorata exceptione uti velit, alios judices adire vel in hac alma urbe , vel in provinciis, & per eos ei manifestare , cui exceptionem hujusmodi objicit, factam ä se super non numerata pecunia querelam esse. J Quod si in provinciis [vel] non sit alius administrator civilis , vel militaris , vel propter aliquam causam difficile sit ei, qui memoratam querelam opponit, adire eum , &ea, qu£ dicta sunt, facere : licentiam ei damus per vi rum reverendiffimum (10. v. i. 23. supr. I. 2. fi', de probat, (i i. /. 3 .supr.h. t. (ii.§* ult. Inst. de sidejujs. I. 30. ff. de verb. obtig. I. 2. in sin. infr. de quadriennii prascript. (13. arg. I. i.supr. deteftib. (14. Inst. de lite- rar. obug. §. 2. Itiji. de except. (15. v. I. ult. infr »ile apochis, adde l. 2. in fin. infr, de quadrie», prascript, \ Episco- 275 Codicis-Lib. IV. Tit. XXX. 276 ie Generali abolitione, pag. 699. * 9. 43. rfe Gladiatoribus penitus tollendis. 781. * 11, 43. Je Grege dominico. 805. * n. 7;. -7;. 4. 5° De conpensationibus. de Generali abolitione, pag. 699. * 9. 43. de Gladiatoribus penitus tollendis. 782. * II. 43. de Grege dominico. 8oj. * 11. 75. N 277 De compenlationibus, 278 Episcopum i eandem suam exceptionem creditori manifestare , L ita tempus statutum interrumpere, f Qiiae etiam in exceptione non numerat« r dotis locum habere certum est. Dat. Cal. Jul. Constantinop. D. N. JUST. A. s. COS. 528. In AUTHENT. de temp. non sol. pec. super dot. §. sin autem, coli. 8. tit. 1. al. coli. 7. tit. 11. Nov. 100. cap. 1. J^Anc autem querelam inscriptis fieri oportet, &fi quis eam in judicio faciat: oportet eam mulieri, vel omnimodo ei, qui dotem conscripsit , innotescere. 15. Idem A. Mennx PP. Clcui 3 non numerat« pecuniae competere possit exceptio : etiam eo supersedente tali auxilio uti, vel praesente, vel absente, creditores ejus (sive ipsi conveniantur , utpote res ejus detinentes ab his, qui debita ejus exigunt, cui competit hujusmodi exceptio, vel dotis, vel alterius cautx nomine: sive contra alios possidentes aliquam actionem ipsi moveant) [possint] in examinando negotio suis adversariis eandem non numerat« pecu ni« exceptionem opponere : ncc eo prohibeantur 4, quod principalis debitor ea nunquam usus sit: ita tamen, ut neque principali debitori, neque fidejussori ejus aliquod pnejudicium generetur, si is , qui eam exceptionem opposuerit, victus fuerit: sed possint illi postea si conveniantur, intra statuta scilicet tempora, eadem se exceptione tueri. 16. Idem A. Joanni PP. JNdubitati juris est , non numerat« pecuni« exceptionem locum habere , & in talibus nominibus , [vel] fceneratitiis , vel aliis cautionibus, qu« etiam sacramenti $ habent mentionem, f Qu« enim differentia est in hujusmodi exceptione , sive jusjurandum positum est , live non , tam in fceneratitiis [cautionibus, ] quam in aliis instrumentis , qu« talem exceptionem recipiunt. TIT XXXI. DE COMPENSATIONIBUS. 6 1. Imp. ANTONINUS A. Dianensi. pT Senatus censuit, & sxpe rescriptum est, compensationi in causa fiscali 7, ita demum locum esse , fi eadem 8 statio quid debeat, qu« petit. Atque hoc juris propter confusionem diversorum officiorum tenaciter servandum est. Si quid autem tibi ex ea statione , cujus mentionem fecisti, deberi constiterit: quam primum recipies. 2. Idem A. Asclepiads. PX causa quidem judicati 9 [fi debitum] solutum repeti non po- ' Ll test , ea propter nec compensatio ejus admitti potest, t Eum vero , qui judicati convenitur, compensationem pecuni« ubi dedit« implorare posse , nemini dubium est. 3. Imp. ALEXAND. A. Capitoni. TN ea, qu« Reipublic« te debere fateris , compensari ea , qu« [i vicem] ab eadem tibi debentur, is, cujus de ea re notio est, jubebit: si neque ex calendario, neque ex vectigalibus 10, neque ex frumenti, vel olei publici pecunia, neque tributorum , neque alimentorum, neque ejus, qui statutis sumptibus servit, neque fideicommissi civitatis debitor sis. 4. Idem A. Luciano. 01 constat pecuniam invicem 11 deberi: ipso 12 jure pro soluto 13 compensationem haberi oportet ex eo tempore , ex quo ab utraque parte debetur , utique quoad concurrentes quantitates , ejus- quesolius, quod amplius apud alterum est, usurx debentur, si modo petitio earum subsistit. Idem A. Honorat«. UTiamsi fideicommissum 14 tibi ex ejus bonis deberi constat, cui debuisse te minorem quantitatem dicis : xquitas 15 compenia- tionis usurarum excludit computationem. Petitio autem ejus, quod amplius 16 tibi deberi probaveris , sola relinquitur. 6. Idem A. Pollidenti. |\^Eque scriptura 17, qua cautum est accepta, qu« negas tradita, obligare te contra fidem veritatis potuit: & compensationis sqnitatem jure postulas. Non enim prius exsolvi, quod debere te constiterit, «quum est, quam petitioni mutn« 18 responsum fuerit: eo magis, quod ea te persequi dicis, qu« a muliere divortii causa amota quereris. PP. Dat. Cal. Decembr. ALEX. A. 3. & DIONE COSS. 230. 7. Idem A. Euzosio. CJI -x venditione pretium venditori debetur : compensationis rati» opponitur. Adversus fiscum 19 enim solummodo emptores petitioni pretii compensationem objicere prohibentur. 8- Imp. GORD. A. Emerito. HI propter fructus ex possessione tua perceptos vitricus tuus debitor tibi constitutus est : cum id , quod a matre tua ei legatum est , a te petere cceperit: mutuo 20 debitx quantitatis apud eum, qui super ea re judicaturus est, compensationem non immerito objicies. 9. Idem, A. Eumenidi. UJus, quod non ei debetur, qui convenitur, sed alii 21, compensatio fieri non potest. 10. Impp. DlOCLET. L MAXIM. AA. & CC. Nicandro. (JUoniam liberum fundum distractum tibi proponis : post vero, ^2- veluti prscedente emptionem obligatione, certum quid solvisse : si debitum ä te apud Prxsidem provinci« petatur: compensationem ejus , quod indebite solvisti, potes opponere. n. Udem AA. & CC. Juliano & Paulo. HI tutores pupillis officio Magistratus urgente nominastis, ac pro his propter onus primipili 22 pecuniam solvistis, superstitiosam geritis solicitudinem , ne ab ipsis conventi hanc eis imputare minime possitis , vel a vobis quicquam amplius exigatur , si tantum , quantum eis tutores debuerunt, vel vos nomine ipsorum majorem quantitatem dedisse probetur. 12. Iidem AA. & CC. Corneliano. jNvicem 23 debiti compensatione habita , si quid amplius 24 debeas , solvens , vel accipere creditore nolente offerens 2; , & consignatum deponens , de pignoribus agere potes. 13. Iidem AA. & CC. Basso. HI velut in id debitum, quod solennium publicarum pensitationum nomine [debueras,] compensaturo tibi, nihil [te] petiturum postea Mutiano scripsisti: redditis his, qu« venerant in compensationem , non indebiti soluti repetitio , sed ante debiti competit exactio. 14. Imp. JUSTINIANUS A. Joanni PP. s^Ompensationes ex omnibus 26 actionibus ipso 27 jure fieri san- ^ cimus, nulla differentia in rem 28 , vel personalibus actionibus inter se observanda. §. 1. Ita tamen compensationes objici jubemus , si causa, ex qua compensatur, liquida 29 sit, & non multis ambagibus innodata, sed possit judici facilem exitum sui pr«stare : satis enim miserabile est post multa forte variaque certamina , cum res jam fuerit approbata , tunc ex altera parte, qu« jam pene convicta est, opponi compensationem jam certo & indubitato debito , & moratoriis ambagibus spem condemnationis excludi. Hoc itaque judices observent, & non procliviores ad admittendas compensationes existant, nec molli animo eas suscipiant: sed jure stricto utentes, si invenerint eas majorem & ampliorem exposcere indaginem , eas quidem alii judicio reservent: litem autem pristinam jam pene expeditam , sententia terminali componant : excepta actione depositi secundum nostram sanctionem , in qua nec compensationi locum esse disposuimus. §. r. Possessionem autem alienam perperam occupantibus compensatio non datur. (1. I. 11.supr. de epijcop. aud. (2 v. infr. de dote caut. non nu- mer. adde Nov. 100. (3. Adde 1. 12. supr. h. t. (4. I. 15. pr.fi'. desidejujs. (5. Add e l. pen supr. de transaci. (6. tz. 39. Irtft. de ait. Lib. 16. D. 2. (7. v. I. ult. js. b. 1. 1 . 46. §. $. fi- de jurefisci, (ß.l. z.js. h.t. (9. Confer l. 16. tz. l.js.eod. (10. d. I. 46. §. 5. js. de jure fisci. (11. 1. 2 .js. h. t. adde l. 11. js. tod. (12. I. q.js. eod. I. 7. infr. desolut. (13. 1. 4 .js. qui potiores. (14. Immo vide l. 3. in sin.supr. h. t. (15. v. §. 39. Injl. de aci. (16. I. 4. in fin.supr. h. t. (17. i. 13- in f r - desolut. (18. l. 8. infr. b. t. (19. L 46. §. ;. js. de jure sijci. (20. I. b. supr. h. t. (21. /. l6.fr. I. 18. §. s.fis. eod. vide tamen l. 5. Jf. eod. (22. v. I. 4. infr. de primipilo. (23. I- i.fi- b- t. (24. I. q.supr. eod. [25. 1. 10. pr. I. 12. supr. de pignorat. all. I. 3. infr. de luit, pignor. (26. §• 30. Injl. de aci. I. 4. /. b.ff. h. t. (27. d. tz. 30. I. 4.supr. L 10. pr.Js. b. t. (28. d. tz. 30. (*9- 7- i- 14- i- H- l. 22. 279 Codicis Lib. IV. Tit. XXXII. 280 T I T. XXXII. DE USURIS. 1 1. Imp. ANTONIN. PIUS A. Evocato. CI interrogatione praecedente promissio usurarum recte Facta pro- ö betur . ii cet instrumento 2 conscripta non sit, tamen optimo jure debentur. } 2. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Lucio. TTSuras emptor, cui possessio rei tradita 3 est, si pretium ven- ditori non obtulerit; quamvis pecuniam obsignatam in depositi causam habuerit, aequitatis ratione praestare cogitur. 3. lidem AA. Juliano. Q Uamvis usurm fcenebris pecuniae citra vinculum 4 stipulatio- - nis peti non possint; tamen ex pacti conventione solutae, neque ut indebita: repetuntur 5 , neque in sortem accepto serenda: sunt. 4. lidem AA. Honorio. pEr retentionem pignoris usuras servari posse, de quibus prmstan- dis convenit, licet 6 stipulatio interposita non fit, merito constitutum est , & rationem habet: eum pignora 7 conventione pacti etiam usuris obstricta sint, f Sed enim in causa , de qua agis , hsc ratio cessat, siquidem tempore contractus de minoribus usuris petendis convenit; postea autem, cum se debitor prxstaturum majores repromisit, non potest videri rata pignoris retentio : quando eo tempore, quo instrumenta emittebantur, non convenit, ut pignus etiam ad hanc adjectionem teneatur. lidem AA. & CC. Sabino & aliis. ADversus creditorem usuras majores ex stipulatu petentem, fi probetur per certos annos minores 8 postea consecutus, utilis est pacti exceptio : secundum quod tueri causam potestis etiam adversus defensores civitatis majores petentes ex cautione, si probaveritis femper 9 quincunces amitam pupillorum vestrorum, qum majores caverat, dependisse. 6. Imp. ANTON. A. Antixneo. CI creditrici, quae ex causa pignoris obligatam sibi rem tenuit, 0 pecuniam debitam cum usuris testibus praesentibus obtulisti 10 : eaque non accipiente , obsignatam eam deposuisti , usuras ex eo tempore , quo obtulisti , praestare non cogeris: absente vero creditrice prxsidem super hoc interpellare debueras. 7. Idem. A. Aristeo. pReditor instrumentis suis probare debet, quae intendit, & usuras se stipulatum , si potest. Nec enim si aliquando 11 ex consensu praestitm sunt, obligationem constituunt. 8. Idem A. Theophoro. Q Uamvis Lassa , cum pecuniam mutuam acciperet, minores usuras Menophani spopondit; N nisi intra certum tempus eassolvisset , ampliores 12 (licitas 13 tarnen] promisit: tamen li post tempus cautioni praefinitum creditor easdem accepit 14 , nec majores libi dari postulavit, ac per hoc non recessisse eum a minorum praestatione probari potest: eas usuras computari oportet, quarum in exactione creditor perseveravit. 9. Idem A. Probo. CI per te non stat, quominus intra tempora praefinita pecuniam minorum solveres [usurarum,] sed per tutores filiorum creditoris , qui eam accipere noluerunt, idque apud judicem datum probaveris: ejus temporis, quo per te non stetisse apparuerit, usu- tx majores non exigentur, f Quod fi eti am sortem deposuisti, (1. Lib. 21. D. 1. adde lib. ;. infr. tit. 5.6. lib. 6. infr. tit. 47. lib. 7. infr. tit. 54. lib. 10. infr. tit. 8. Nov. 32. Nov. 33. Nov. 34. Nov. 121. Nov. 138. Nov. 160. Nov. Leon. 83. (2. /. lp.fupr. de paci. (3. /. ;. infr. I. 13. §. 20. ff. de action. empt. (4. Excip. I. 4. infr. h. t. (5, /. 26. pr. &T §. 1. 2. jf. de condici, indeb . (6. V. I. 3. fupr. b. t. (7. I. 22. pr. infr. eod. I. 48. ff. de paci. (8- v. I. 8. infr. I. 13. ff h. t. confer 1. 102. insin.ff. defolution. (9. v. I. 1. infr. desideicommijs. (10. I. 19. infr. h. t. (11. I. ;g. fupr. de padi, vide tamen /. 6. pr. ff. h. t. (12. I. 40 .ff. de reb. cred- (l 3 * v- l. 1. §. 3. ff. de pignorib. I. 17. pr. ff. h. t. (14. v. I. fupr. eod. (15. I. 7. H. 2.ff. de minor. (ii>. Abrog. l.pen. I. uli. infr.h.t. Nov. 138 .Nov. 121. eollata Nov. 160. (17. v. I. 26. §. l.ff. de condidi, indeb. 1. 4. insin.ff. de nant, f tenor. Edidi. Jusi. 9. exinde , ex quo id factum apparuerit, in usuras 15 non conve- nieris. 10. Idem A. Donato. TJSurm per tempora 16 solutae non proficiunt reo ad 17 dupli computationem. Tunc enim ultra sortis summam usurae non exiguntur , quoties tempore solutionis summa usurarum excedit eam computationem. 11. Idem A. Popilio. PX praediis pignori obligatis creditor post oblatam 18 sibi jure pe- cuniam, quam non suscepit, fi fructus accepit, exonerarim sortis debitum, certum est. 12. Imp. ALEX AND. A. Tyranno. pRumenti 20 , vel hordei mutuo dati accessio , etiam ex nudo pacto pnestanda est. 13. Idem A. Enstachiae. TN bonae fidei 21 judiciis (quale est negotiorum 22 [etiam] ge- storum) usurarum rationem haberi certum est. f Sed (i finitum est judicium sententia 23 , quamvis minoris condemnatio facta est, non adjectis usuris , nec provocatio secuta est, finita retractanda non sunt: nec ejus temporis 24, quod post rem judicatam fluxerit, ufurm ullo jure postulantur, nisi ex causis judicati. 14. Idem A. Aurelio, CI ea pactione uxor tua mutuam pecuniam dedit, Ut vice usura. rum [domum] inhabitaret 25, pactoque ita, ut convenit, usa est, non etiam locando domum pensionem redegit: referri qmestio- nem, quasi plus domus redigeret, si locaretur, quam usurarum legitimarum ratio colligit, minime oportet, f Licet enim uberiore forte potuerit contrahi locatio : non ideo tamen illicitum frenus esse contractum , sed vilius 26 conducta habitatio videtur. 1;. Imp. GORD. A. Claudio. (-'Um allegas uxorem tuam ea conditione mille aureorum [numero] ^ quantitatem sumpsisse , Ut,si intra diem certum iebitosatinm fecisset, cum ptena quadrupli redderet, quod accepit: juris forma non patitur, legem contractus istius ultra 27 poenam legitimarum usurarum polle procedere. 16. idem A. Sulpitio. QUm non frumentum , sed pecuniam fenori te accepisse alleges, Ut certa modiatio tritici proflaretur ; ac , nisi is modius sua die fuisset oblatus, mensurarum additamentis in fraudem 28 legitimarum usurarum gravatum te esse contendas : potes adversus improbam petitionem competenti uti defensione. In AUTHENT. nullum credentem agricolae tenere. §. Sancimus itaque, coli. 4. tit. 13. al. ;. Nov. 34. cap. i. hoc, qui frudius aridos credidit ugricolce , vel pecuniam in uno. quoque anno pro modio octavam partem modii, pro solidosiliquam unam usurarum nomine accipiens : terram, sive aliquid aliud, quod pignori accepit, omnimodo reddat. Si aliquidproter hoc commiserit: ab adiione cadat omnimodo. 17 Imp. PHILIPPUS A. Euxeno. 8^1 ea Lege possessionem mater tua apud creditorem suum obligavit, Utfrudlus in vicem usurarum 29 consequeretur, obtentu majoris percepti emolumenti propter incertum 30 fructuum proventum rescindi placita non possunt. 18. Idem A. Castori. I Ndebitas usuras , etiamsi ante sortem solutae non fuerint, acpro- pterea minuere eam non potuerint, licet post fortem redditam c. $. /. 27. infin. infr. h. t. I. ult. infr. de fidejujs. esi mund. adde L un. infr. de Jentent, quo pro eo quod intereft. (18. v. I. 1 '-)■ r r - isfs h. t. (19. L i. fupr. de pignorut adi. (20. Adde/. 2',. /. 2y is r ‘ b. t. (21. /. 32. tz. 2.ff. eod. I. ,-4. j/: locati. (22. 1. 24. infr.h.t. l.l$. §- 4. /- Zi- §. 3- i. 37 - §• i-}- de neget. (23. Adde/. 3 - vtrs.fl enim novatur, infr. de usttr. rei jud. (24. /. 1. §• "■ insin.fl-b.t. eollata /. I. infr. de sentent. quo sine certa quatit. (25. v. /. 6.sufr> quod cum eo. adde /. 11 . fupr. I. 17. infr. h. t. I. 3Z.Fi de pignerat, aci. I. ii. §. l.ff. de pignorib. (26. arg. L 22. insin.ff. focali. adde l. 17. infr. h. t. (27. v. I. 44. ff. eo'd. l. IZ. §. 26. ff. de alhon. empt. I. 16. infr. h. t. (28. V. I. 15. fupr. eod. (29. V. t. ' 4 ' fupr. eod. (30. /. 23. infr. eod. «redi- 28 l De usuris, 282 creditori fuerint (Lite, exclusa [veteris] juris varietate repeti posse i, perpensa ratione firmatum est. 19. Idem A. Hyrenix. ACceptam mutuo sortem cum usuris licitis creditoribus post con- testationem offeras : at fi non suscipiant, consignatam in publico depone 2, ut cursus legitimarum usurarum inbii'eatur: in hoc autem casu publicum intelligi oportet, vel sacratiffimas aedes, vel ubi competens judex super ea re aditus deponi eas disposuerit: Quo subsecuto, etiam periculo debitor liberabitur , & jus pignorum tolletur 3 : cum Serviana 4 etiam actio manifeste declaret, pignoris inhiberi persecutionem , vel solutis pecuniis, vel si per creditorem steterit, quominus solvantur, f Quod etiam in trajecti tiis servari oportet, f Creditori scilicet actione utili ad exactionem earum , non adversus debitorem, nisi forte eas receperit, sed contra depositarium , vel ipsas competente pecunias. 20. Idem A. iElio. pOnstitutionibus sacris, qus ultra certum modum ; usuras foe- nebris pecuniae exigi prohibent, mandatoribus etiam vel fidejussoribus subventum est: quibus quasi mandator vel fidejussor conventus uti potes. ri. Idem A. Chresimo. j§I usuras praestari pignore dato convenerat; & in continenti numeratione facta, postea vel ante, propter quod debitum solutionem feceras, non 6 designasti: habuit creditor in usuras tibi accepto ferendae solutae quantitatis facultatem. 22. Idem A. Carino. pignoribus quidem intervenientibus, usurae, quae sine 7 stipula- i tione peti non poterant, pacto retineri possunt, f Verum hoc jure constituto , cum hujusmodi nullo interposito pacto tantummodo certae summae prostari poenam convenisse proponas: nec peti, nec retineri quicquam amplius potest, & ad pignoris solutionem urgeri te disciplina juris perspicis. 23. Idem A. Jasoni. QLeo 8 quidem, vel quibuscunque fructibus mutuo datis, in- certi 9 pretii ratio, additamenta usurarum ejusdem materia suasit admitti. 24. Idem A. Glauciae. 01 mater tua major annis constituta , negotia 10, qus ad te per- 0 tinent, gesserit: cum omnem diligentiam prostare debeat: usuras pecunia: tus , quam administrasse fuerit comprobata, prx- ftare compelli potest. 25. Imp. CONSTANTIN. A. ad populum. pRo auro 11 & argento & veste facto chirographo licitas solvi, vel promitti usuras jussimus. 26. Imp. JUSTINIANUS A. Menns PP. pOs, qui principali actione per exceptionem triginta , vel qua- draginta annorum, sive personali, sive hypothecaria ceciderunt, [jubemus] non posse super usuris, vel fructibus, praeteriti temporis aliquam movere questionem, dicendo ex iisdem temporibus, eas velle sibi persolvi, qus non ad triginta , vel quadraginta prsteritos annos referuntur, asserendo singulis annis earum actio nes nasci: principali enim actione non subsistente satis supervacuum est, super usuris vel frudibus adhuc Judicem cognoscere. §. 1. Super usurarum vero quantitate etiam generalem sanctionem facere necessarium esse duximus, veterem duram, & gravissimam earum molem ad mediocritatem deducentes. Tdeoque jubemus, illustribus quidem personis, sive eas procedentibus, minime licere ultra tertiam partem centesimae, usurarum nomine in quo- cunque contsactu vili vel, maximo stipulari, f Illos vero , qui ergasteriis prassunt, vel aliquam licitam negotiationem gerunt, usque ad bessern 12 centesima: [usurarum nomine in quocunque contractu] luam stipulationem moderari, f In trajectitiis autem contractibus, velspecierum foenori dationibus, usque ad centesimam iZ tantummodo licere stipulari, nec eani excedere; licet veteribus legibus hoc erat concessum. f Cxteros autem [omnes] homines dimidiam 14 tantummodo centesimx usurarum [nomine] posse stipulari: & eam quantitatem usurarum etiam in aliis omnibus casibus nullo modo ampliari, in quibus citra stipulationem exigi usu- r» iolent. Nec liceat 15 judici memoratam augere taxationem, occasione conitretudinis , in regione obtinentis, f Si quis autem aliquid contra modum hujus fecerit constitutionis 16, nullam penitus de superfluo habeat actionem: sed & si acceperit, in sortem hoc imputare compelletur, f Interdicta licentia creditoribus ex pecuniis famori dandis aliquid detrahere, vel retinere siliquarum nomine, vel sportularum , vel alterius cujufcunque causa: gratia. 17 Nam si quid hujusmodi factum fuerit, principale debitum 'ab initio ea quantitate minuetur, ut tam ipsa minuenda pars, quam usurae ejus exigi prohibeantur, f Machinationes etiam creditorum qui ex hae lege prohibiti majores usuras stipulari alios medios inbjieiunt, quibus hoc 11011 ita interdictum est, resecantes jubemus, si quid tale fuerit attentatum , ita usuras computari, ut necesse es- iet, tanquam siipse, qui alium interposuit, fuisset stipulatus: in quo calu sacramenti etiam illationem locum habere sancimus. Datum Confiantinop. JUSTINIANO COS. 27. Idem A. Menns PP. £)E usuris, quarum modum jam 18 statuimus,- parvam quorumdam interpretationem penitus removentes, jubemus, etiam eos, qui ante eandem sanctionem ampliores , -quam statuta: sunt, uiuras stipulati sunt, ad modum eadem sanctione taxatum ex tempore lationis ejus suas moderari actiones : scilicet illius temporis , quod ante eam defluxit Legem , pro tenore stipulationis usuras exacturos. §. 1. Cursum insuper usurarum ultra duplum 19 minime procedere concedimus : nec ii pignora quadam pro debito creditori data lint, quorum occasione qusdam veteres Leges & ultra duplum usuras exigi permittebant. Quod [&] in bonx fidei judiciis , cx- teriique omnibus casibus, in quibus usura exiguntur, servari censemus. 28. Idem A. Demostheni PP. TJT nullo modo «Jura 20 usurarum ä debitoribus exigantur , & veteribus quidem legibus constitutum fuerat , sed non perfectissime cautum: si enim uiuras in sortem redigere fuerat concessum , & totius summa usuras stipulari: qus differentia erat debitoribus , a quibus revera usurarum usura exigebantur? hoc certe erat non rebus , sed. verbis tantummodo Legem ponere. Quapropter hac apertiflima Lege definimus, nullo modo licere cuiquam usuras praeteriti temporis, vel futuri 21 in sortem redigere, & earum iterum usuras stipulari. Sed & si hoc fuerit subsecutum: usuras quidem fern per usuras manere, & nullum usurarum aliarum incrementum sentire: sorti autem antiqua: tantummodo incrementum usurarum, accedere. 29. [JSurs minutim 22 & per intervallum soluto: cum duplo 23 compensantur , etiam si non liniveris simul solute suerint. 30. pRssens constitutio declarat, usuras particulatim 24 solutas, du- 1 pium debite sortis non excedere. Verum excipitur id, quod positum est in 160. Nov. de usuris pecunia municipalis. (1. L 26. § i.js. de condici, indeb. (2. I. 122. §. ;. in fin.js. de virb. oblig, adde l.z 1.6.supr. 1. 7. in fin.js. h. 1.1. 10. supr. de pignerat, aci. L 9. infr. de solution. I. 23. in fin.js. de admin. U peric. tut. (3- L 11. supr. h. t. (4. v. §. 7. lusi, de aci. (;. v. /. 26. infr. h. t. "(6. v. L i. infr. I. 5.. §. z.js. de solution. (7. I. 3. /. 4. supr. i. t. I. 24. js. de prtescr. verb. L 2. infr. de fiscal. usur. adde l. 27. infin. infr. h. t. (g. v. I. 12. I. 16. Jupr. eod. (9. 1. 17 .supr. cod. (lo.v.l.i^.supr. I. 37 .js. eod. (11. I. 12. supr. eod. I. i. supr. fi certum pct. (12 .Nov. 136. c. 4. (13. v. I. 4. js. de nant, fce- nore. (14. /. 2. infin. infr. de usur. reijwlic. (13. Vide tamen L1. infr. de usur. pupill. I. 4. infr. de cedis, privat. I. 3. infr. de usur, rei judic. (16. /. i$.supr. I. 20.fi'. h. t. I. S.supr.Ji certum pet. I. 26 .fio de condici, indeb . I. 102. in fin.fi. desolut. (17. v. t. 5. Jupr. de legib. (18 ./. 26. supr. h. t. (: 9 - L 26. §. 1 .fi. de condici. indeb. L 4. in fin.fi. de nant, fanor. I. 27- infin. I. 29.1 . 30. infr- h. 1 . 1 . ult. infr. defidejujf. Nov. 121. Nov. i 38 - Nov. 160. Edici. Jufi . 9. c. 5. (20. I. 10. supr. ex quib. cauj. inf im. I. 26 §. I - fi] de condici, indeb. I. 2. §. 5. fi' de admin. rer. adde/, ult.fi. de nuo- gifir. conven. l.i. infr. defijcal. ujitr. I. 1 y.fi. h. t. vide tamen l. 7. §. II. 1. 58 . §. I. §. 4.Fi de admin. & peric. tut. (21. V. I. 57. js de padi. I. 2. §. 6. Fi dc doli mati ifi met. except. (22. Abrog. I. 10. supr. h. t. adde l. Jo. infr- eod. (23, v. L 23. supr. eaiL (24. L 29. supr. eod- > S 3 TI T. 28Z Codicis Lib. IV. Tit XXXIII. XXXIV. -- TIT. XXXIII. DE NAUTICO i F (E N 0 R E. i. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Honorato. 'T'Rajectitiam pecuniam , qux periculo s creditoris datur , tam- diu liberam esse ab observatione communium usurarum, quam- diu navis ad portum 3 adpulerit, manifestum est. s. Iidem AA. Chosimanix. f*Um dicas , te pecuniam ea Lege dedisse , Ut in sacra urbe tibi U restitueretur , nec incertum periculum , quod ex navigatione maris metui solet, ad te4 pertinuisse profitearis , non est dubium, pecunia credita: ultra licitum [modum] te usuras exigere non posse. 3. Iidem AA. Juniae. pUm proponas te nauticum Fcenus ea conditione dedisse, Ut post navigium, quod in Africum dirigi debitor adseverabat, in Salonis anorum portum nave delata, /tenebris pecunia tibi redderetur , ita ut navigii duntaxat, quod in Africam destinabatur , periculum susciperes; perque vitium debitoris , nec loco quidem navigii servato, illicitis comparatis mercibus, qux navis continebat, fiseum occupasse; amissarum mercium detrimentum , quod non ex marinae tempestatis discrimine , sed ex praecipiti avaritia, & incivili debitoris audacia , accidisse adseveratur , adseribi [tibi] juris publici ratio non permittit. 4. Iidem AA. Eucharisto. 'TRaiectitix quidem pecuniae, qux periculo creditoris mutuo da- tur , casus, antequam ad destinatum locum navis perveniat, ad debitorem non pertinet. [Sine] hujusmodi vero conventione , infortunio naufragii debitor non liberabitur. 284 soluta, ea reciperes: fi id, quod placuerat, implesti, sequestrum» T I T. XXXIV. DEPOSITI s, VEL CONTRA. 1. Imp. ALEXANDER A. Mestcno. CT incursu latronum, vel alio fortuito casu ornamenta deposita O a p U d interfectum perierint: detrimentum ad heredem ejus , qui depositum accepit, qui dolum 6 solum & latam culpam 7 ( si non aliud specialiter 8 convenit) prxstare debuit, non pertinet Quod si prxtextu latrocinii commissi, vel alterius fortuiti casus , res, qux in potestate heredis sunt, vel quas dolo desiit possidere , non restituuntur : tam depositi, quam ad exhibendum 9 actio , sed & in rem vindicatio competit. 2. Imp. GORD. A. Celso. TJSurx in 10 depositi actione , sicut in exteris bonx fidei judi- ciis 11, ex mora venire solent. 3. Idem A. Austero. CI depositi experiaris , non immerito [etiam] usuras tibi restitu 0 flagitabis: cum tibi debeat gratulari, quod furti 12 eum actione non facias obnoxium. Si quidem qui rem depositam invito domino sciens prudensque in usus suos 13 converterit, etiam furti delicto succedit. 4. Idem A. Timocrati. CI deposita pecunia is , qui eam suscepit, usus 14 est, non du- 0 bium est, etiam usuras debere prxstare. Sed fi cum depositi actione expertus es , tantummodo i; sortis facta condemnatio est: ultra non potes propter usuras experiri. Non enim dux sunt actio, nes, alia sortis, alia usurarum, sed una: ex qua condemnatione facta, iterata actio rei judicatx 16 exceptione repellitur. ;. Immp. VALER. L GALLIEN. AA. & VALERIAN. C. Claudiano. pRopter instrumenta 17 quidem , qux te deposuisse cum adversa- 1 rio tuo dicis, ut residua pecunia , qua ex conductione debebatur (1. Lib. 22. D. 2. Nov. ic6. Nov. no. (2. v. I. 4. pr.st. h. t. (3. Nov. ioC>. pr. vers.Jivero. (4. d. I. 4-st. h. t. f m T11* w £. T\ a AT"— — , no £ n T.. fl . 11. .... J tnfin, l. 25. §. 1. 1. 29.jf. eod. (14. v. /. %>supr. eod. (15. v. /. 49, tnfin.st. de aci. empt. (16. v. I. 5. /. 6. st de except. rei judic. potes convenire: Quamvis autem hxc reddita 19 non fuerint - h men adversus eum, ä quo fundum conduxeras, fi omne auoii ev contractu debebatur, reddidisti; ipsis solutionibus 20 tutus et 6. Impp. DIOCLET. & MAXIMIANUS AA. & CC. Alexandro. JS 21, penes quem utramque partem transactionis, vel alia in- 1 strumenta commendasse dicis, Legem 22 , qua hxc suscepit servare necesse habet. ‘ ' 7. Iidem AA. Attico. LAEsiderium tuum cum rationibus juris non congruit: nam ficu- stodiani pecunix suscepisti, quam aliis L te [mutuo] datam" conscriptum instrumentum , quo hanc tibi reddi profiteris, arcuit’ solutionem ejus competentem improbe recusas 23. s 8- Iidem AA. Alexandro. Ciis, qui depositam a te pecuniam accepit, eam suo nomine, vel cujuslibet alterius mutuo dedit: tam ipsum de implenda suscepta fide, quam ejus successores 24 teneri .tibi certissimum est. Adversus eum autem, qui accepit 2; , nulla actio tibi competit, nili nummi extent: tunc enim , contra possidentem uti [rei] vindicatione 26 potes. 9. Iidem AA. Menophilo, & exteris. PUm hereditas personam domini sustineat 17 , ab hereditario zz servo, priusquam patri vestro successeritis, res commendatas, secundum bonam fidem ab ejus , qui suscepit, successoribus 29 apud Hectorem provincix petere potestis. 10. Iidem AA. & CG. Septimx. sJUi depositum non restituit, suo nomine conventus & condemna- v <'tus , ad ejus restitutionem cum infamix 30 periculo urgetur, Scripta Id. Decembr. Nicomedia , CC. 0088 . 11. Imp. JUSTINIANUS A. Demostheni PP. j^I quis vel pecunias, vel res quasdam per depositionis acceperit ti- tulum , eas volenti ei, qui deposuit, reddere illic» modis omnibus compellatur : nullamque compensationem 31, vel deductionem, vel doli exceptionem opponat: quasi & ipse quasdam contra eum, qui deposuit, actiones personales , vel in rem, vel hypothecariam prxtendens : cum non iusshoc modo depositum acceperit, ut non concestu ei retentio generetur. N contractus, quiexbonaßh oritur, ad perfidiam retrahatur. Sed & si ex utraque parte aliquid fuerit depositum : nec in hoc casu compensationis prxpeditio oriatur; sed depolitx quidem res, vel pecunix ab utraque parte quam celerrime sine aliquo obstaculo restituantur, ei videlicet primum, qui primus hoc voluerit, & postea legitimx actiones integre quoque ei reserventur. Quod obtinere (sicut jam dictum est) oportet, & si ex una parte depositio celebrata est, ex altera autem compensatio fuerit opposita : ut, integra omni legitima ratione servata, deposita res vel pecunix prima fronte restituantur. §. 1. Quod si in scriptis attestatio non per dolum, vel fraudem fuerit ei, qui depositum suscepit, ab alio transmissa, ut minime depositum restituat; hocque per jusjurandum affirmaverit: liceat ei, qui deposuit, sub defensionis cautela idonea prxstita, res depositas quam ocyssime recuperare. In AUTHENT. de deposito, & denunciat. inquilinorum. §. i. coli. 6. tit. sin. Nov. 88- cap. I. VEdjam cautum est, ne quis extrinsecus depo/itario interdicat depoliti restitutionem : quasubsecuta, depojitor poßdens pulsari potent ab eo , qui interdixit, f Si contrasaclum fuerit , damnum , ? ™- cunque acciderit ei, qui vim pastus est, pr testabitur ab eo qui interdixit, necnonßst tertia centej/inus usurarum nomine, exquo/aäaeß hujusmodi contestatio. -\Quib..s pcenissubjacet,qui vel inquilino iutio- nem penjionum , velpubliaepersona:panis interdicit adminijlrationem ; (17. Adde l. 6. infr. h. t. (ig. /. 12. §. 2. /. i 7 - §• (19. I. 4. /. 19. 1. 22. infr. de Jblution. I. 2 o./upr. de probat. (20.V. Inft. quib. mod. toll. oblig. (21. v. / q.supr.h.t. (2:./• 9 ' 3 ' st de dolo. (23. v. I. 8. infr. k. t. (24. 1. 9. infr. I. 12. §- ‘ 8 ' /. zq.st eod. (25. v. I. ij.supr. de oblig. ist aci. (26. 1■ 9■ st. de rei vind. (27. /. 31. §. l. st. de bered. inft. (28. I.}- S- *'■ st. h. t. I. 16.st. de oblig. ist aci. (29. v. I. S-supr. h. t. C 3 °- /• ' l. 6. §. (y.st de his qui not. infam. (31. I. 14. vers excepta. J<1 • de compensat. §. 30. vers.sed nostra. Inft. de aci. Jiri H : aä M j« ' 4 , $ 1%, Idem 285 Mandati vel contrai 286- 12. Idem A. Joanni PP. OUpervacuam veterum differentiam e medio tollentes, fi quis cer- ° tum pondus auri, vel argenti confecti, vel in massa constituti deposuerit, & plures scripserit heredes : & unus i ex his contingentem fibi portionem a depositario acceperit, alter supersederit, vel alias fortuito casu impeditus hoc facere non potuerit; & postea depositarius in adversam inciderit fortunam , vel sine dolo depositum perdiderit: sancimus, non este coheredi ejus licentiam venire contra eum coheredem suum , & ex ejus parte avellere, quod ipse ex sua parte consequi minime potuit, quasi eo quod coheres accepit, communi constituto : cum si certae pecunia; depolita fuerint, & suam partem unus ex heredibus accepit, nemini veniat in dubium bene r eum accepisse partem suam , L non debere aliam partem attingere : nobis etenim non videtur esse homo obnoxius , neque in massa, neque in specie, neque in pecunia numerata, qui suam partem suscepit, ne industria poenas desidis solvat: si enim & alius heres tempora opportuna, quemadmodum coheres ejus , obscrvasset: & suam uterque reciperet, & sequentibus altercationibus minime locus relinqueretur. T I T. XXXV. " MANDATI VEL CONTRA, z i. Impp. SEVERUS & ANTONIN. AA. Leonido. ^Dverfus eum , cujus negotia gesta sunt, de pecunia, quam de propriis opibus , vel ab aliis mutuo acceptam erogasti , mandati actione pro forte & usuris 4 potes experiri. De salario 5 autem , quod promisit, apud Prosidem provincia cognitio probebitur. 2. Iidem AA. Marcello. QUm ex causa fidejuffionis pecuniam patrem tuum exsolvisse proponas ; habes mandati 6 actionem: qua non solum pecuniam, sed etiam pignora in obligationem deducta, potes consequi. 3. Iidem AA. Germano. HI pater tuus tibi fui juris constituto actionem adversus debitores iuos mandavit: potuit & ipse praesens adversus eos re 7 integra experiri. Si quid itaque ab eo apud judicem actum est, rescindi nulla ratio patitur. 4- Imp. ALEXAND. A. Vulnerato. jgTiam si 8 contrariam sententiam reportaverunt, qui te ad exercendas causas appellationis procuratorem constituerunt: si tamen nihil culpa tua factum est, sumptus 9, quos in litem probabili ratione feceras, contraria 10 mandati actione petere potes. 5. Idem A. Guliano. HI maritus sororis tute tibi procurans petere bonorum possessionem noluerit, cum ipso tibi congrediendum est: quam querelam ita cum effectu habes, si mandasse te , ut peteretur bonorum possessio, cumque neglexisse 11 arguas. 6. Imp. GORDIAN. A. Sosibio. HI fidejussor pro reo patiente 12 fidem suam adstrinxerit, mandati 13 cum eo post exsolutam pecuniam , vel factam condemnationem , potest actionem exercere. 7. Idem A. Aureliano. HI literas ejus 14 secutus, qui pecunite actor fuerit, ei, qui tibi literas tradidit, pecunias credidisti : tam condictio adversus eum , qui a te mutuam sumpsit pecuniam , quam adversus eum, cujus mandatum secutus es, mandati iz actio tibi competit. 8. Impp. VALERI AN. & GALLIEN. AA. & VALER. C. Lucio. HI tibi pupillorum pater, ut pecuniam in rem suam servis ejus crederes, mandavit 16 , & in hanc rem [oque] ipso praecipiente pignora sunt obligata : & mandati actione pupillos 17 post mortem patris convenire , & exequi jus obligationis pignorum 18: poteris , si in solutione cessabitur. 9. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Marcello. QUm per procuratorem causam tuam laesam 19 esse dicas., mandati actio adversus eum tibi competit. 10. Iidem AA. Papio. HI pro ea, contra quam supplicas , fidejussor seu mandator intercessisti : & neque condemnatus es 20, neque bona [sua] eam. dilapidare [postea] coepisse comprobare postis , ut [tibi] justam metuendi causam praebeat; neque ab initio ita te obligationem suscepisse , ut eam possis & ante solutionem convenire : nulla juris ratisne , antequam fatis creditori pro ea feceris , eam ad solutionem urgeri certum est. Fidejussorem vere seu mandatorem exceptione munitum, & injuria 21 Judicis damnatum, & appellatione 22 contra bonam fidem minime usum , non posse mandati agere , manifestum est. 11. Iidem AA. Gajo. pRocuratorem non tantum pro his, qua gessit, sed etiam pro his, qua gerenda suscepit, & tam propter exactam ex mandato pecuniam , quam non 23 exactam , tam dolum 24, quam culpam sumptuum 25 ratione bona 26 fide habita, praestare necesse est. 12. Iidem AA. Firmo. QUm mandati negotii contractum certam accepisse legem adseve- res : eam integram secundum bonam 27 fidem custodiri convenit. Unde si contra mandati tenorem procurator tuus ad te pertinentem fundum vendidit, nec venditionem postea ratam habuisti: dominium tibi auferre non potuit. 13. Iidem AA. Zosimo. A Procuratore dolum 28 & omnem culpam , non etiam improvisum casum praestandum esse, juris autoritate manifeste declaratur. 14. Iidem. AA. Hermiano. CI secundum mandatum Triphonis L Felicis equos tua pecunia comparatos, vel in solutum a proprio debitore tibi traditos , uni de his utriusque voluntate dedisti : ad parendum placitis eos mandati judicio conventos bona fides urget. 15. Iidem AA. Precatio. MAndatum re integra domini morte 29 finitur. 3» x x 1 fi. Iidem AA. Uranio. A D comparandas merces data pecunia , qui mandatum suscepit. ^ fide rupta , quanti interest 31 mandatoris, tenetur. 17. Iidem AA. Gorgonio. C Alarium 32 incerte pollicitationis peti non potest. 0 i&. Iidem AA. Tusciano. pOst solutionem äse factam , qui dari mutuo mandavit, ab eo, pro quo intercessit, vel successoribus ejus, quod solutum est, etiam cum usuris 33 post moram recte postulat. 19. Iidem AA. Eugenio. pRetium rerum distractarum quas venales procedente' manda- A to acceperas, ultra 34 licitum usuras ex stipulatione , vel mora prostare (licet pignora 3; data probentur] compelli non potes. 20. Iidem AA. Epagatho. OI contra licitum , litis 39 incertum redemisti: interdicto con- O ventionis tibi fidem impleri frustra petis. §. I. Quod si gratuitum mandatum suscepisti, secundum bonam fidem sumptus 37 recte postulas. 21. Imp. CONSTANTINUS A. Volusiano t P. F. P. IN re mandata non pecunio solum , cujus est certissimum mandati (1. 1. I. §. 39.jff. h. t. (2. Confer. I. 38 .ff. fatnil. ercisc. 1. 62. ff- pro socio. I. %i.ff'. locati. (3. Lib. 17. D. I. Lib. g. Inst. 27. (4. /. 12. §. 9. ff. h. t. (5. 1. 17. infr. I. 7. ff". eoi. (6. §. 6. Inst. desidejujs. (7. v. /. 22. supr. deprocur. (8. v. I. 5 6. in sin.ff'.h, t. I. 10. §. i.ff. denegat. i e st- (9. d. I. 56. in fin. I. 46. §. 6. ff'. de procur. (io. / 12. §. 9. ff b. t. d, l. 46. §. 5. ff de procur. (ri. v. I. ri. infr. h. t. (12. L 6. §. 2. ff. eod. (13. I. i.supr. eod. §. 6. Inst. de sidejujs. v]4; l. 8. infr. I. 27. insin.ff. h. t. I. ep.supr. de institor. I. i^.ff. de ßdejitjs.. (15. v. Nov. 4. c. r. (16. I. p.supr. h. t. (17. I. 4. in *”‘ff' itsidejujs. adde /. 4. supY. de bered. aä. (i8> 1. 17. infr. di sideskjsr (19. 1. 8- §. i.ff. h. t. L lO.supr. deprocur. (20. v. I. 38. in sin.ff. h. 1.1. 45 .ff. de sidejujs. (21. /. 67. ff. d. t. desidej .. (22. I. 8. §. i.ff. h. t. adde /. 29. pr.js. eod. (23. /. 5./»/»;./. 21. in sin. infr. eod. (24. /. 13. infr. eoi.s 25. /. 4 .supr.l. 20. §. 1. infr. eod. /.IO. §. 9. /. 12. §. 9. /. 27. §. 4. ff. eod. (26. v. /. 12. infr. eoi. (27. /. 11. sv.pr. I. 59. §. I. ff eod. (28- /. il.supr. eod. L. 23.Fi de reg.jur. (29. /. 26. pr.js. h. 1.1. i.supr. de oblig. I. ult.ff. desolut. §. 10. Inst. h. t. I. 33. §. I.ff. de adquir. vel Mnitt.pojfeff. (30. Exc. /. 9. §. i.ff. de jure dot. (31. /. 8. §• (>.ff- b. t- (32./.56 ff. i.ff. I. I.supr. eod. (33. d. I. i.supr. eod. (34, v. /. 26. /, 27. supr. de ujur. (35. V. I. I.supr. d. t. (3 6. V.I. i ^Jupr. de procur. I. 7. ff'. h. t. (37. /. Il.supr. eod. judicium, 287 Codicis Lib. IV. Tit. XXXV. XXXVI. XXXVII. 288 inUrinm verum etiam existimationis periculum eft. I Nam fi« : fern n’uisque rei moderator atque arbiter, non omnia negotia , sed oleraque ex proprio animo facit: aliena vero negotia exactol officio geruntur : nec quicquam in eorum administratione neglectum * ac declinatum culpa vacuum est. 22 . Imp. ANASTASIUS A. Eustachio PP. PErdiversas interpellationes ad nos factas, competimus quosdam •t alienis rebus fortunisque inhiantes Z , cessiones aliis competentium actionum in feinet exponi properare : hocque modo diversis personas litigatorum vexationibus afficere : cum certum sit, pro indubitatis obligationibus eos magis, quibus antea suppetebant, [jura] sua vindicare, quam ad alios ea transferre velle. Per hanc itaque legem jubemus , iu posterum hujusmodi conamen inhiberi : nec enim dubium est, redemptores litium alienarum videri eos elfe, qui tales cessiones in se confici cupiunt: ita tamen , ut si quis datis pecuniis hujusmodi subierit cessionem , usque ad ipsam tantummodo solutarum pecuniarum quantitatem , Si usurarum ejus act ones exercere permittatur: licet instrumento cessionis, venditionis no meninfertum sit: exceptis scilicet cessionibus , quas inter coheredes pro actionibus hereditariis fieri contingit: & his, quascunque, vel creditor , vel is , qui res aliquas possidet, pro debito , seu rerum apud se constitutarum munimine ac tuitione accepit: nec non his quas inter legatarios , seu fideicommissarios, quibus debita , vel actiones seu res ali» relictae sunt, pro his fieri necesse sit. 4 Nulla etenim tali ratione intercedente redemptor (sicuti superius declaratum est) magis existit, qui alienas pecuniis praestitis subiit actiones. Si autem per donationem cessio facta est : sciant omnes, hujusmodi legi locum non esse : sed antiqua jura esse servanda : ut celliones , tam pro exceptis & specialiter enumeratis , quam aliis causis factae seu faciendae secundum actionum , quaecunque cessae sunt vel fuerint, tenorem, sine quadam imminutione obtineant. ' IZ. Imp. JUSTINIANUS A. Joanni P. P. AB Annstafiodivx memoriae Principe justissima Constitutio 5 con- a*- scripta est tam humanitatis, quam benevolentis plena : Ut ne quis alienum subeat debitum cessione in eum facta , & ne amplius ä debitore consequatur bis, qux praestitit cessionis auctori, exceptis quibusdam casibus , qui specialiter illa sanctione continentur. Sed eum Ili, qui circa lites morantur, eandem piam dispositionem in sua natura remanere minime c incesserint, invenientes machinationem , ut partem quidem debiti venditionis titulo transferant in alium creditorem , reliquam autem partem per coloratam cedant donationem: generaliter Anastasianx Constitutioni subvenientes, sancimus, nulli licere partem quidem debiti cedere pecun is acceptis, [&] venditione actionum habita : partem autem donationis titulo videri transferre: sed si voluerit debitum totum pure donare, & per donationem actiones transferre : non occulte, nec per artes clandestinas pecunias suscipere, publice autem simulatam donationem celebrare, sed undique puram, & non dissimulatam facere donationem : hujusmodi enim ceffionibus non adversamur. §. 1. Si quis autem occulte aliud quidem agere conatur, & pecunias pro parte accipit, & vendit particulatim actiones, partem autem donare simulat, vel ipsi , qui emptionem actionis [partem] subit, vel forsitan alii per suppositam personam , (quia L hoc saepius perpetratum esse didicimus) hujuiinodi machinationem penitus amputamus , ut nihil amplius accipiat, quam ipse vero contractu re ipsa persolvit: sed omne, quod superfluum est, & per figuratam donationem translatum, inutile esse ex utraque parte censemus : & neque ei, qui cessit actiones . neque ei, qui eas suscipere curavit, aliquid lucri, vel fieri, vel remanere, vel aliquam contra debitorem , vel res ad eum pertinentes esse utrique eorum actionem. §. i. Sed & si quis donationem quidem omnis debiti facere adsi- mulaverit, ut videatur esse tota donatio, aliquid autem occulte susceperit : & [in] hoc casu tantummodo exactionem sortiri [ejus, ] quod datum este comprobetur, & si hoc d debitore persolvatur, «ulla contra eum vel substantiam ejus ex dissimulata donatione oriatur molestia. §. 3. Et justum quidem fuerat hoc remedium debito- (1. I. i. /. 6. §. 5. Js. de his qui not. infam. (2. v. I. ;. /. 1 i.supr. h. t. (3. Adde i. i.sufr. ne liceat fotentiorib. (4. Adde l. 63. js. de rei vindic. (4. I. n.supr. b. t. (6. V. I. q.supr. de legib. (7. V. I. 54 .js. mandati. (8- 1. 7. infr. de adi. empti. C». Lib. 17. D. 1. Lib. 3. Inft. 26. (10. §. 2. vers. nam Ö* ita. , ribus ab Anartasianis temporibus impertiri, ex quibus etiam lex i data est, quam homines astute lacerandam esse existimaverunt. Sed ne videamur in tanta temporum nostrorum benevolentia aliquid acerbius admittere: in futuris 6 post praesentem legem casibus [hac] observari censemus : ut omne , quod contra legem Anastaiianam excogitatum est, hoc in posterum nostro perfruatur remedio. 24. pRxscns Constitutio mentionem facit Constitutionis Anastasi! diva L memoris , quae facta est de cessionibus , quaeque vult ei, qui pecunias dederit, actiones cedi: nihil tamen amplius exigi permitti , quam quod re ipsa dedent. Inveniens autem in ea quasdam personas exceptas, praecipit, & in iisdem personis hanc legem ob- servari, neque superioris legis exceptione uti, sed ut emptor pecunias recipiat aut 11 luras. Quod si donatio simpliciter actionum fiat, lex jubet, cessionem donationum causa factam valere, nisi forte circumveniendi animo facta fit. T 1 T. XXXVI. SI SERVUS 7 EXTERO SE EMI MANDAVERIT 1. Iinpp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Dionysi*. . CI servus extero se mandaverit emendum, quamvis nec ex [perso- 0 na] fervi quia hoc liber mandare non potest) nec ex domini persona (quoniam qui mandat, ut a se res comparetur, inutiliter mandat) c nsistefe credebatur actio : tamen optima ratione, qaii non id agitur, ut ex ipso mandato , sed propter mandatum exnlio contractu nascatur actio , domino quaeri placuit obligationem. Si itaque domino ignorante emi te mandasti, ac te nummos subministrante 8 peculiares soluti sunt: emptori minime liberatio per hujusmodi factum potuit pervenire. Nec tamen si tradita, nec manti,nissa es: etiam mandat! de ancilla, L empti de pretio conse. quendo contrarias actiones ei exercere concedi placuit. Sane in illius arbitrio relictum est, utrumne mancipium , an pretium consequi velit, cum ex peculio, quod ejus fuit, solutio celebrata obii- gationis vinculo emptorem liberare non potuerit. T I T. XXXVII. P R 0 - 9 SOCIO. 1. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Aurelio. COcietatem , uno pecuniam conferente, alio operam 10, polTe contrahi, magis obtinuit. 2. lidem AA. & CC. Pantonio. PUm proponas, te praedium, conjuncto dominio cum patrono tuo ^ comparasse, in possessionemque tam te, quam ipsum inductum: juris ratio efficit, ut dominium fundi ad utrumque pertineat. 8a- ne, quia pretium ä te solo numeratum, & solennibus pensitationibus , cessante socio , satisfactum esse dicis : judicio societatis 11 id, quod eo nomine praestari oportuerit, consequeris. - 3. lidem AA. & CC. Victorino. QUmin societatis contractibus fides 12 exuberet, conveniatque aequitatis rationibus etiam compendia 13 aequaliter inter socios dividi: Präses provinciae, si patrem tuum salinarum 14 societatem participaüe , & non recepta communis compendii portione rebus humanis exemptum esse perspexerit, commodum societatis, quod deberi juxta fidem veri constiterit , restitui tibi prscipiet. 4. lidem AA. & CC. Celeri. CI societatis jure , vel transactionis stipulatione subdita bonorum 0 omnium aequis partibus inter te , & Paviam divisionem reste fieri placuit: quominus haec rata serventur , nihil interest, utrum testatus , qui fuerit obligatus , an intestatus , rebus sit humanis exemptus. 5. Idem AA. & CC. Theodoro. 'T'Amdiu societas durat, quamdiu consensus 15 partium integet perseverat. Proinde si jam tibi pro socio nata est actio, eam inferre apud eum , cujus super ea re noti o est , non prohiberis. Inft. deficiet. I. 29. §. i.ff. h. t. (11. Immo vide/. 31.J. k»d. (12. I. 78. infin.js. eod. (13. /. 52. §. 4. in sin. f. eoi. (14 v. /. 63. §. 8, si'- eod. (15. tz. 4. Inft. de Jodet. i. 4. 1. 63.1 njmj. h. t. «. Imp. 289 De contrahenda emptione & venditione. 6. Imp. JUSTINIANUS A. Joanni P. P. TAE societate apud veteres dubitatum est , si sub conditione i con- trahi potest : puta , Si ille Consul fuerit, societatem esse contractam ? Sed ne simili modo apud posteritatem , sicut apud antiquitatem hujusmodi causa ventiletur : sancimus, societatem contrahi posse non solum pure, sed etiam sub conditione 2: voluntates etenim legitime contrahentium omnimodo conservandas sunt. 7- Idem A. Joanni P. P. CAncimus, veterum dubitatione remota , licentiam habere furio- ° si curatorem dissolvere Z, sil maluerit,] societatem furiosi, & sociis licere ei renunciare. Et quemadmodum in omnibus contractibus aliis legitimam auctoritatem ei dedimus, ita & in hac parte eum permittimus competenter commodis furiosi providere. Dat. CP. post Consulat. LAMPAD. & OREST. ;zi. 2QO T I T. XXXVIII. DE CONTRAHENDA 4 EMTIONE ET VENDITIONE. i. Impp. VALER1AN. & GALLIEN. AA. Paulo. ■yEnditiones , etsi in alio loco ; , quam [in] quo possessiones con- * stitutx sunt, [ fiant, ] non ideo irritas esse creduntur, s. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Avito. pmptionem & venditionem consensum 6 desiderare, nec furiosi ullum esse 7 consensum , manifestum est. Intermissionis autem tempore furiosos majores viginti quinque annis venditiones 8, & alios quoslibet contractus 9 posse facere , non ambigitur. Z. lidcm AA. Valerias. GI donationis causa 10 , venditionis simulatus contractus est: emptio [in] fui deficit substantia. Sane si in possessionem rei, sub speeie venditionis, causa donationis, Ut te aleret,, induxisti, sicut perfecta donatio facile rescindi non potest; ita legi, quam tuis rebus donans dixisti, parere 11 convenit. 4. Iidem AA. Luciano. fffJm res tibi donatas ab herede donatricis [tibi] distractas (esse) v proponas, intelligere debueras duplicari tibi titulum possessionis ii non potuisse , sed ex donatione & traditione 13 dominum factum (te) frustra emisse : cum rei propri» 14 emptio non possit consistere. At tunc demum tibi profuit, si ex donatione te non fuisse dominum demonstretur, f Sane quoniam omnia bona tibi ab ea donata & tradita dicis : ad hoc & a filio facta venditio rerum maternarum afferre perfecta etiam donatione poterit defensionem , ne vel exemplo 15 inofficiosi testamenti possit hxc avocare. 5. Iidem A A. Gratia:. PUm ipse tutor nihil ex bonis pupilli 16 , quas distrahi possunt, v comparare palam , & bona fide prohibetur: multo magis uxor ejus hoc facere potest. 6. Iidem AA. Lucretio. CI Gaudentius in matrem tuam titulo venditionis 17, sine quadam 0 fraude dominium mancipii transtulit: non idcirco, quod postea inter eos matrimonium , & divortium secutum dicitur, juri ejus quicquam derogatum est: quod vindicare , te matri tu»successisse probans, minime prohiberis. 7. Iidem AA. Pisoni. AI ancillam ex emptione sibi quxsitam , mater tua donatione a secundo marito postea se simulavit accepisse: tituli falsi figmentum >8, (donationis) dominium ei duplicare 19, vel auferre non potuit. 8- Iidem AA. Diogeni. As non donationis 40 causa , sed vere vineas distraxisti, nec pretium numeratum est : actio tibi pretii 21, non eorum, quae dedisti, repetitio competit. 9. Iidem AA. Severo. J^Mpti fides , ac venditi, fine quantitate rr nulla est. Placito "‘ autem pretio, nec numerato, sed solum tradita possessione, istiulmodi contractus non habetur irritus : nec idcirco is, qui comparavit , minus recte possidet, quod soluta sumina, quam dari convenerat, negatur. Sed (&) si donationis 23 gratia praedii factam venditionem traditio sequatur : actione pretii nulla competente 24 , perficitur donatio. 10. Iidem AA. Georgio. AI mater tua vellit ex patris (tui) bonis praedium suum comparavit : cum rei propri» non consistat 25 emptio , & hanc simulatam proponas, hujusmodi placitum mutare substantiam veritatis 26 , & ei nocere non potuit. 11. Iidem AA. Paterio. INvitum 27 comparare, vel distrahere postulantis desiderium , justam causam non continet. 12. Iidem AA. Paterno. 'W'On idcirco minus emptio perfecta est, quod emptor fidejussorem non accepit, vel instrumentum 28 testationis vacux possessionis omissum est: nam secundum consensum auctoris in poffeffionem ingressus, recte possidet: pretium sane, fi eo nomine satisfactum non probetur , peti potest : nec enim , licet in continenti facta , poenitentiae contestatio 29 consensu finita rescindit. 13. Iidem AA. Juliano PP. IN vendentis 30 , vel ementis voluntatem collata conditione comparandi, quia non adstringit necessitate contrahentes , obligatio nulla est : Idcirco dominus invitus 31 ex hujusmodi conventione rem propriam , vel quilibet alius distrahere compellitur. 14. Imppp. VALENT. THEOD. & ARCAD. AAA. Fabiano P. P. Illyrici & Itali». TAUdum proximis consortibusque concessum erat, ut extraneos ab emptione removerent, neque homines suo arbitratu vendenda distraherent: sed quia gravis hxc videtur injuria , qux inani honestatis colore velatur , ut homines de rebus suis facere aliquid cogantur inviti 32 : superiore lege cassata, unusquisque suo arbitratu quxrere , vel probare possit emptorem : ( nisi lex specialiter 33 quasdam personas hoc facere prohibuerit. ) Datum 6. Calend. Junii, Vincentia, TATIANO & SYMMACHO COSS. 391. 15. Imp. JUSTINIAN. A. Juliano P. P. CUper rebus venundandis , si quis rem ita comparavit, Ut res ‘vendita ejfet, quanti Titius fftimaverit 34 , magna dubitatio exorta est multis antiqux prudenti» cultoribus: quam decidentes sancimus , cum hujusmodi conventio super venditione procedat, quanti ille ceftimavcrit, sub hac conditione stare venditionem , ut, siquidem ipse, qui nominatus est, pretium definierit, omnimodo secundum ejus xstimationem & pretia persolvi, & venditionem ad effectum pervenire , sive in scriptis 35 , sive sine scriptis contractus celebretur : scilicet fi hujusmodi pactum , cum (in) scriptis fuerit redactum, secundum nostrx legis definitionem per omnia completum 36, & absolutum sit : Sin autem vel ipse noluerit 37, vel non potuerit pretium definire : tunc pro nihilo esse venditionem, quasi nullo pretio statuto : nulla conjectura (imo magis divinatione] in posterum servanda, utrum in personam certam , an in (1. Adde l. 77. ß'. de R. J. (2. /. 1. st'. b. t. (3. /. H;. §. 7.Fi rod. (4. Lib. 18. D. 1. Lib. 3< bist. 24. (5. Adde l. uit. infr.Ji quis dterivelsibi. (6. /. 1. §. 2. L 9 .J'. h. t. (7. v. I. ;. I. 40. F( de reg.jur. (8. v./. 7. §. i. st'. dc Publician. (9. V. I. 16. in stufst'. dc rit.nupt. adde i. 9. infr. qui testam. (10. v. I. 9. infir. h. t. L 3. fupr. plus valere quod agitur. I. 36. js. b. t. (11. I. 22. in fin.ff. de donat. (12. v. /. 78.Fi deverh.fign. juncta /. 3 §. 4..Fi de aiquir. vel amitt.pojs. I. 199. Fi de reg.jur. (13. v. I. io.Jupr. de paci. (14- b 10. infr. I. 16. Fi h. t. I. 40. Fi de pigner. aci. I. 37. Fi de conditi, indeb. I. 28.Fi de adquir. vel amitt.pojs. I. 4;. Fi de reg.jur. confer. /. 32. I. 34. §. 4. Fi h. t. I. 41. §. 2. de legat. 1. (15. v. 1. I. in fin. I. 6. in fin.supr. de inojs. donat. (16. V. I. 5. §. 3.Fi de mei. tut. (17. Adde l. 24. J". ie donat, inter vir. & uxor. (18. v. Tom. II. I. i.supr. plus valere. (19. 1. q.fupr. h. t. (20. v. I. 3. fupr. I. 9. infr. eod. (21. I. 12. iu fin. fupr. de rei vind. adde l. 14. infr. de rescind. vetid. immo vide l. 19. Fi b. t. (22. I. 2. §. I.F. eod. (23. v. I. 3. 1. i.supr. eod. i, 24. 1. ult.Js. prodonat. v. L 21. in fin. fupr. de transacl. (25. I. 4. fupr. h.t. (26. /. i.supr . plus valere quod agitur. (27. /. 13. in fin. I. 14. infr. b. t. I. 16. infr. de jure delib. vide tamen §. uti. Inst. de bis qui fui vel alieni pur. (28. v. I. 12. fupr. de fide inftrum. (29. 1. ;. fupr. de oblig. I. 39. fupr. de transuti, (30 l. 7. Fi b. t. (31. v. I. i 1. fupr. eod. (32. d.l. n. I. 13. fupr. eod. (33. v. infr. non licere babitat. metrocom. I. s.fupr. ne Christian, mancip. (34- §• I' Inft.deempt. (39. 1. 10. fupr. de fide instnm. (36. v. I. 17.fupr. d. t. (37. I. 7;.Fi profoc. boni 292 Codicis Lib. IV. Tit. XXXIX. usque XLII. •291 _ ^ - „; ri nrhitriiinTrespicientcS , contrahentes ad haec pacta venerint ■ quia hoc penitus impossibile esse credentes, per hujusmodi sanctionem expellimus. Quod etiam in hujusmodi locatione I locum habe re censemus. TIT XXXIX DE HEREDITATE , VEL ACTIONE VENDITA. 2 1. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Geminio. ICS alienum , hereditate nomine fisci 3 vendita, ad onusempto- ris bonorum pertinere , nec fiscum 4 creditoribus hereditariis respondere , certum & absolutum eft. 2. Imp. ANTONINUS A. Floriano. T? Atio juris postulat, ut creditoribus hereditariis , & legatariis H seu fideicommissariis te convenire volentibus , tu respondeas : & cum eo, cui hereditatem venundedisti, tu experiaris suo ordine. ; Nam ut satis tibi detur, sero desideras : quoniam eo tempore , quo venundabatur hereditas , hoc non est comprehensum. Quamvis enim ea lege emerit, Ut creditoribus hereditariis satisfaciat : excipere tamen actiones hereditarias invitus cogi non potest. 3. Imp. ALEXANDER A. Timotheo. Ominis venditio 6 , etiam ignorante, vel invito eo, adversus quem actiones mandantur, contrahi solet. PP. 5. Id. Februar. MAXIMO 2. & iELIANO COSS. 224. 4. Idem A. Diogeni. Q Ui nondum certus de quantitate hereditatis , persuadente 7 em- - ptore, quasi exiguam quantitatem eam vendidit: bonte fidei judicio conveniri , ut res tradat, vel actiones mandet, non compellitur : [nam] suo quoque jure eorum persecutionem habet. ;. Idem A. Onesimo. pMptor hereditatis , actionibus mandatis , eo jure 8 uti debet, quo is, cujus persona Fungitur, quamvis utiles etiam adversus debitores hereditarios actiones emptori tribui placuit. 6. Idem A. Pomponio. Q Ui tibi 9 hereditatem vendidit, antequam res 10 hereditarias • traderet, dominus earum perseveravit, & ideo vendendo eas aliis, dominium transferre potuit. Sed quoniam contractus fidem fregit, ex empto actione conventus, quanti tuainterest 11 praestare cogetur. 7. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. MaiiaSto. postquam eo decursum est, ut cautiones 12 quoque debitorum pignori dentur : ordinarium visum est, post nominis venditionem utiles 13 emptori (sicut responsum estj ftulanti dandas actiones. 8- Iidem AA. & CC. Juliano. T I T. XL. QUAL RES VENIRE NON POSSUNT : ET QUffi VEN- DELE VEI. EMERE VETANTUR. 1. Imppp. GRATIANUS , VALENTINIANUS & THEODOSIUS AAA. Fausto Comiti sacrarum largitionum. cUcandte atque distrahendae purpurte, vel in serico , vel in lana 1 quae blatta vel oxyblatta atque hyacinthina 16 dicitur, facultal tem nullus possit habere privatus. Sin autem aliquis supradicti muricis vellus vendiderit, fortunarum suarum & capitis sciat se subiturum esse discrimen. 2. Iidem AAA. Toriobando Duci Mesopotamia. QOmparandi serici a Barbaris facultatem omnibus (sicut jam pr*. .ceptum est,) p ne ter Comitem commerciorum 17, etiammim jubemus auferri. 3. Impp. ARCAD. LHONOR. AA. ad Senatum LPopulum. Q Uia nonnunquam in diversis 18 litoribus distrahi publici cano- • nis frumenta dicuntur, vendentes & ementes sciant capitali poenae [se] esse subdendos , & in publicam fraudem commercia contracta damnari. 4. Impp. HONORIUS & THEODOSIUS AA. Fausto P. P. "M E frumentum, quod devotissimo exercitui mittitur, in p radam lucrumquc vertatur, hac sanctione decernimus; utquicunque hoc fuerint forte mercati, honestiores quidem stylum proscriptio- nis , & omnium bonorum amissionem [ incurrant: ] inferiores au- tem vilioresque personae capitali supplicio subjaceant. JjX nominis emptione dominium rerum obligatarum ad empto rem non transit, sed vel in rem suam procuratore facto, vel utilis 14 fecundum ea, quae pridem constituta sunt, exemplo creditoris persecutio tribuitur. 9- Imp. JUSTINIANUS A. Joanni P. P. £Erti & indubitati juris est, ad similitudinem ejus , qui personalem redemerit actionem , & utiliter eam movere suo nomine conceditur, etiam eum, qui in rem actionem comparaverit, eadem uti posse facultate. Cum enim actionis i; nomen generale fit omnium, sive in rem , sive in personam actionum , & apud omnes veteris juris conditores hoc nomen in omnibus pateat: nihil est tale , quod differentiam in hujusmodi utilibus actionibus possit introducere. (i. L 25. ff. locati. §. I. Inft. de locat. (2. Lib. 18. D. 4. (3. I. 41 .ff. de jure fisci, coliata l. 2. infr. h. t. adde infr. tit. de friv. fisci. (4. Immo vide l. 2. infr. de qua- irienn. frascript. (5. I. 94. §. l.ff. de legat. I. confer. /. 2.supr. de pati, (fi, l. 7. infr. h. t. I. I. infin. infr. de novat. (7. /. 9. jj\ de dolo malo. (g. I. 2. pr. ff. h. t. I. i;6. §. 3. Js. de reg. jur. (9. Adde l. 15., supr. de rei vindic. (10. 1 . 21. ff h. t. I. 11. infr. de afi. empt. (is.i. q. infr. d. t. de udi. empt. (12. /.3. supr. h.t. I. 4. infr. qitte respign. (13. L g. infr. h. t.l. 1 .supr. de oblig. I. I jupr. quando fiscus. I. 16.J'. depait. (14. I. J.supr. h. t. (15.§. j. T I T. XLI. QUIE RES EXPORTARI NON DEBEANT. 1. Impp. VALENS & GRAT. AA. ad Theodorum Magistrum militum. AD Barbaricum 19 transferendi vini, olei, & liquaminis nullam quisquam habeat facultatem: nec gustus quidem causa, aut usus commerciorum. 2. Imp. MARCIANUS A. Aulo P. P. MEmo alienigenis Barbaris cujisseunque gentis ad hanc urbem sacratissimam sub legationis specie, vel sub quocunque alio colore venientibus, aut in diversis aliis civitatibus vel locis, loricas 20, scuta, & arcus , sagittas & spathas, & gladios, vel alterius cujus- cunque generis 'arma 21 ajidfrat venundare : Nulla prorsus iisdem tela , nihil penitus ferri vel facti jrm , vel adhuc infecti, ab aliquo distrahatur. Perniciosum namque Romano imperio, & proditioni proximum eft, Barbaros, quos indigere convenit, teli« vel ipsi creditori po- eos, ut validiores reddantur, instruere. Si quis autem aliquod armorum genus quarumcunque nationum Barbaris alienigenis contra pietatis nostrae interdicta ubicunque vendiderit: bona ejus conversa protinus fisco addici, ipsum quoque capitalem poenam subire decernimus. T I T. XLII. DE EUNUCHIS. 22 1. Imp. CONSTANTINUS A. Aurelio Duci Mesopotamiae. ^1 quis post hanc sanctionem in Orbe Romano eunuchos fecent, capite puniatur 23 : mancipio tali, nec non etiam loco, ubi hoc commissum fuerit, domino sciente & dissimulante confiscando. 24 2. Imp. LEO A. Viviano P. P. {^Omanae.gentis homines, sive in Barbaro , sive in Romano solo eunuchos factos nullatenus quolibet modo ad dominium cujus- Inß. de ali. L 25. I. 28- I. 37. ff. de oblig. bjf oft. L 1/8- §- verb. signis. (16. v. /. 70. insin.ff. de legat. 3. (17. v. /. ait. infr- ^ cem ’ mere. (tg. /. 7. infr. de naviculariis. .. (19. Adde t. 2. infr. de commerciis. (:o. V. I. 4.ffedhg-J u >- majest. (21. Adde d. /. 2. infr. de commerciis. 22. Nov. 142. Nov. Leon. 60. (23. I. 3- §• $-js- “d de ßcar. Nov. 142. c. I. (24. Abrog. d. Nov. 142. c. 2. Leon. 60. , Nov. quam 293 De patribus, qui filios snos distraxerunt. 294 quam transferri jubemus: poena gravissima statirenda adversus eos, qui hoc perpetrare auii fuerint •• tabellione videlicet, qui hujusmodi emptionis sive cujuslibet alterius alienationis instrumenta conscripserit, & eo , qui octavam vel aliquid vectigalis causa pro his susceperit, eidem pcenx subjiciendo. + Barbaroe autem gentis eunuchos extra loca.nostro imperio subjecta factos , cunctis negotiatoribus 1 vel quibuscunque aliis emendi in commerciis, & vendendi , ubi voluerint, tribuimus Facultatem. T I T. XLIII. DE PATRIBUS , QUI FILIOS SUOS DISTRAXERUNT. i. Impp. DIOCLETIANUS & MAXIMIANUS AA. Papinian». T Iberos ä parentibus neque venditionis 2, neque donationis titu- lo , neque pignoris Z jure , aut alio 4 quolibet modo , nec sub prxtextu ignoranti» 5 accipientis in alium transferri poste , manifestissimi juris est. 2. Imp. CONST. A. Provincialibus salutem. CI 6 quis propter nimiam paupertatem egestatemque victus causa filium filiamve sanguinolentos vendiderit, venditione in hoc tantummodo casu valente , emptor obtinendi ejus servitii habeat facultatem: Liceat autem ipsi, qui vendidit, vel qui alienatus est, aut cuilibet alii ad ingenuitatem eum propriam repetere : modo fi aut pretium offerat, quod potest valere, aut mancipium pro ejusmodi praestet. T I T. XLIV. DE RESCINDENDA 7 VENDITIONE. 1. Imp. ALEXAND. A. Maroni, jgl pater tuus per vim 8 coactus domum vendidit: ratum non habebitur, quod non bona fide gestum est: malae 9 fidei enim emptio irrita est. Aditus itaque nomine tuo Praeses provinciae, auctoritatem suam interponet: maxime cum paratum te proponas id, quod pretii nomine illatum est , emptori refundere. 2. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Lupo. 10 majoris pretii, fi tu vel pater tuus minoris distraxerit 11: humanum est, ut vel pretium te restituente emptoribus, fundum venundatum recipias , auctoritate Judicis intercedente : vel fi emptor elegerit 12, quod deest justo pretio , recipias. * Minus mtem pretium este videtur, si nec dimidia pars [veri] pretii soluta fit. 3. Iidem A A. Martianx. TAE contractu venditionis & emptionis jure perfecto , alterutro invito 13, nullo recedi tempore bona fides patitur: nec ex Rescripto 14 nostro: Quo jure fiscum nostrum uti, saepe constitutum est. 4. Iidem AA. Eudoxio. AD rescindendam venditionem, & malae fidei probationem , hoc _ solum non sufficit, quod magno pretio fundum comparatum minoris 15 distractum este commemoras. 5. Iidem AA. Rufo. jgldolo 16 adversarii deceptum venditionem praedii te fecisse Prx- w fes provinciae aditus animadverterit: sciens contrarium este dolum bonae fidei, (qux in hujusmodi maxime contractibus exigitur) rescindi venditionem jubebit. Quod si jure perfecta venditio est ä majore vigiliti quinque annis , intelligere debes, consensu mutuo perfectam venditionem resolvi non poste. 6. Iidem AA. Gratiano. JUOn est probabilis causa, propter quam rescindi consensu factam ^ venditionem desideras. Quamvis enim duplum 17 offeras pretium emptori : tamen invitus ad rescindendam venditionem urgeri non debet. 7. Iidem AA. Muracolo & aliis Militibus. J^Atas 18 manere fern per factas jure venditiones, vestra etiam interest : nam fi oblato pretio rescindere venditionem facile permittatur : eveniet, ut [&] si quid vos (de) laboribus vestris a fisco nostro vel a privato comparaveritis , eadem lege conveniamini , quam vobis tribui postulatis. 8. Iidem AA. Evodix. gl voluntate tua fundum tuum filius tuus vennndebit, dolus ex calliditate atque insidiis 19 emptoris argui debet, vel metus mortis , vel cruciatus 20 corporis imminens detegi, ne habeatur rata venditio. Hoc enim solum , quod paulo minore 21 preti» fundum venditum significas, ad rescindendam venditionem invalidum est. Quod fi videlicet contractus emptionis atque venditionis cogitasses substantiam , & quod emptor viliore comparandi, venditor cariore distrahendi votum gerentes , ad hunc contractum accedant, vixque post multas contentiones, paulatim venditore de eo , quod petierat, detrahente, emptore autem huic, quod obtulerat , addente , ad certum consentiant pretium : profecto perspiceres , neque bonam fidem , qux emptionis atque venditionis conventionem tuetur, pati, neque ullam rationem concedere, rescindi propter hoc consensu finitum contractum , vel statim , vel post pretii quantitatis disceptationem ; nisi minus 22 dimidia justi pretii, quod fuerat tempore venditionis, datam e stet, electione [jam] emptori praestita servanda. Datum Calend. Decembr. CC. 6088 . 9. Iidem AA. Domitio. pRetii causa non pecunia numerata , sed pro ea pecoribus 23 in solutum consentienti datis, contractus non constituitur irritus. 10. Iidem AA. Severo. TAOlus emptoris qualitate facti 24, non quantitate 2; pretii xsti- matur. Quem fi fuerit intercefsiffe probatum ; non adversus eum , in quem emptor dominium transtulit, rei vindicatio venditori , sed contra illum, cum quo contraxerat, in integrum restitutio competit. 11. Iidem AA. Magnae. AIEnditor factum emptoris, quod eum tempore contractus latuit, v post arguendo, non quod eo tempore scierit, quo id ageretur, & consensit, de dolo queri potest. Igitur cum patrem tuum , ut majus comprehenderetur instrumento pretium, quam rei , quas distrahebatur, elfe convenerat, consensisse profitearis, propter hoc scium de circumscriptione frustra queritur. §. 1. Sane, si placitum pretium non probetur solutum, vel in quantitatem debiti pro errorem facti compensari cautum fuerit: hoc reddi recte postulatur. 12. Iidem AA. Antiocho. "VTOn idcirco minus venditio fundi, quod hunc ad munus sumpti- bus necessariis urgentibus 26 , non viliore pretio, vel urgente debito te distraxisse contendis , rata manere debet. [Ab] illicius itaque petitionibus abstinendo, ac pretium, si non integrum solutum est, petendo , facies consultius. 13. Iidem AA. & CC. Nie». CI major annis viginti quinque fundum distraxisti: propter hos o scium, quod ementi, ne compararet, socer tuus denunciavit, emptionem (factam] a te rescindi bona fides non patitur. 14. Iidem’ AA. & CC. Bafilic». CA conditione distractis praediis, ut quod Reipubl. debebatur , ■*“' qui comparavit, restitueret: venditor ä se celebrata solutione, quanti interest, experiri potest: non ex eo 27 , quod emptor non satis conventioni fecit, contractus irritus constituitur. (1. v. I, 16. §. 7. circa fin.ff. de publicati. (2. /. 1. I. 37. infr. de liberali cauf. I. 10. infr. de patr. potest. (3. /. 6. infr. qua res pign. adde/. 6. I. 7. /. 8- JF- de pignorib. (4. I. lz.fupr. de oblig. (;. /. 39. §. %.ff. de evici. (6. Adde /. 4. /T ie agnofeend. U alend. lib. (7. Lib. 18. D. 5. (8. /. 6. pr.js. de off. prastd. I. 8- infr. h. t. v. supr. de his qua vi metufve cauf. (9. /. 6. infr. de prafeript. longi temp. (10. Adde /. 8- infir.b.t. (u. Confer. /. I. §. 13.Fi Jiquii in fraud. patron. I. 3. in fin.fupr. commun. utriufque jud. I. 6. infr.soluto matr. I. 46. i» fin.ff. desolut. (12. d. I. z. in sin. infr. h. t. (13./. 7. infr. cod. I. $.Jupr. de oblig. 4? act. , , . , , de rei vindic. (15. /. 8- /. 1;. infr. b. t. (16. Adde /. 8. I. 10. infr. eod. (17. v. /. 63. Fi ad leg. Falc. (18. /• 3-siipr. h- t. 1. 94. ff. de contrah. ewpt. (19. /. 6. Jupr. de dolo. I. 10. /. 11. infr. h. t. /_> J. a..... 1 a 1 !• 1 H (ijtiv nfl hi r 1 / rro eii ^l.ff. de contrah. empt. (24. v. /.'13. fupr. de transuti. (2;... ». supr. b. t. (26. 1. 16. infr. eod. (27. Immo vide l. 6. infr. de paci, inter empt. T s IJ. Imppp. 295 Codicis Lib. IV. Tit. XLIV. usque XLVII. 296 15. "imppp. GRAT. VALENT. & THEOD. AAA. ait Hypatium PP. OUisqnis major aetate priedia etiam procul 1 posita distraxerit , paulo vilioris 2 pretii nomine, repetitionis rei vendita; copiam minime consequatur: Neque [enim] inanibus immorari sinatur objectis, ut vires locorum sibimet caufetur incognitas, qui familiaris rei scire 3 vires vel merita atque emolumenta [ante] debuerat. Dat. 6. Calend. Maji, MEROBAUDE 2. & SATUR- NJNO COSS. 383. 16. Imppp. VALENT. THEOD. & ARCAD. AAA. ad Magillum Vicarium Africx. CI quos debitorum 4 mole depressos necessitas publicae rationis adstringat, proprias distrahere facultates, rei qualitas, & redituum quantitas xstimetur : nec sub nomine subhastationis publicae locus fraudibus relinquatur, ut, posseilionibus viliore [pretio] distractis , plus exactor ex gratia $ , quam debitor ex pretio consequatur. Hic postremo sub empti titulo , perpetuo dominii jure potiatur, qui tantum adnumeraverit fisco , quantum exegerit utilitas privatorum. Etenim periniquum est, ut alienis bonis, sub gratiosa auctione distractis , parum accedat publico nomini, cum totum pereat debitori. Dat. 13. Lai. Jul. Aquil. Acc. Id. Januar. Jladrumeti , post Consulatum TATIANI & SYMMACHI VV. CC. 391. 17. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. Messalx. 1 JI, qui imposita munera civitatum fuga 6 destituunt, vel in- eundos furtim 7 existimant esse contractus: intelligent , sibi nihil hxc profutura esse commenta , & pretio emptorem [fugx conscium] multandum esse, quod dederit. Dat. 12. Cal. Septembr. THEODORO V. C. COS. 399 - i&. Imppp. ARCAD. HONOR. & THEOD. AAA. Nestorio Comiti rerum privatarum. YJEstium , auri & argenti, seu mancipiorum coemendorum , si * quando a privatis nostris ea contigerit venundari, Palatini 8 sciant sibi copiam denegatam,: poena in eos amissionis pretii exercenda. 2. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Plotio. CI deserta prxdia , ob cessationem collationum , vel reliqua tribu- o torum, ex permissu Prxsidis ab his, quibus periculum exactio" nis tributorum imminet , distracta sincera 19 fide justo pretio sclen- niter comparasti: venditio ob solennes prxstationes necessitate facta convelli non debet. 20 Sin autem venditio nulla authoritatePrasi. dis prxcedente facta est, hanc ratam haberi jura non concedunt. Id itaque quod frustra gestum est , revocari oportet: ita ut indemni, tati tributorum omnibus modis consulatur. Quae omnia tractari convenit prxsente eo , quem emptorem extitisse proponis. 3. Imp. CONSTANTINUS A. Faustino Prcesidi Beticx. CI quis fundum , vel mancipium , [aliamve rem] ob cessationem 0 tributorum, vel etiam ob vestium, auri, argentique debitum, quae annua exactione solvuntur, occupata, convento debitore, & apud Judicem interpellatione celebrata, cum solutio cessaverit, sub hasta distracta comparaverit: perpetuam emptionis accipiat firmi- tatem. Sin autem minoris forte persona fuerit inserta: necelsesit legitimx defensionis 21 venditioni personam adesse: nihilqueintersit, utrumne officium summi» rei Procuratoris, an certe Rectoris provincix id , quod debitum fuerit, proposuerit. Dat. Prid. Idus Decembr. FELICIANO & TITIANO COSS. 337. T I T. XLV. QUANDO LICEAT 9 AB EMPTIONE DISCEDERE. 1. Imp. GORD. A. Rufino.. J? E quidem integra ab emptione & venditione, utriufque partis v consensu recedi potest.. 10 Etenim quod consensu contractum est , contrarix voluntatis adminiculo dissolvitur. 11 At enim post traditionem 12 interpositam nuda voluntas non resolvit emptionem : si non actus quoque priori similis 13. retro agens venditionem intercesserit. r. Impp. DIOCLET. & MAXIM- AA. Felici. DErfectam emptionem atque, venditionem re integra 14 tantum pacto & consensu posse dissolvi constat. Ergo si quidem arrhx nomine aurum datum sit, potes hoc solum secundum fidem pacti recuperare. 15 Sin vero partem pretii persolvisti: ad ea, qux venditorem ex venditione oportet prxstare, magis actionem quam ad pretii quantitatem , quam te dedisse significas, habes. T I T. XLVI. SI PROPTER PUBLICAS PENSITATIONES VENDITIO SUERIT CELEBRATA,. i. Imp. ANTONINUS A. Materno. ^TEnditibnem; ob tributorum cessationem factam revocari non oportet 16., neque priore 17 domino pretium offerente, neque creditore ejus, jura: hypothecx sive pignoris [prxtendente.] Potior est enim caufo tributorum , quibus priore ig loco omnia bona »essantis obligata sunt:. (t . v. L l. supr.de contrah..empt % (2. /. 4. /. g.supr. b. t. (3. Vide tamen.§. 3. verf praivaiuijse. Inftfquib. ex cuus. munumitt. L 10.fi'. qui U d quib. manum. (4. Adde L I 2. fupr , b. t. (5. /. g. infr. de pire fisci, i r- infr.deside Qf jure hastx. (fi.l. 5,1. infr. dedecur. L I. infr. Ji curialis ■ relidi-. civit.. (7. L I. infr. de prad. dscur.fine decret. non alien. (8- Confer, t ult. infr. de fide U jure haß.. J?'r Lib V c 8 '5 0 * L V infr ‘ L h - *■ L 7 - §-6- L S8.J. de dcsolut.L ite reg.jiir. (iz. Adde/. 2. 1 '"c % fd- ff.de reg, jur. (14./. r .fupr.h.t. (1;. v./. ii. 6. j- L g.. mfr.de act. empt. adde L 3, infr. de spons (d. T I T. XLVII. SINE CENSU VEL RELIQUIS FUNDUM COMPARARI NON POSSE. i. Imp. ALEXANDER A. Capitoni. PX 22 conventione quidem , qua pactam novercam tuam cum pj. J tre tuo dicis , cum fundum in dotem daret, ut ipsa 23 tribula agnosceret , actio tibi adversus eam competere non potest, etiamsi pactum in stipulationem deductum probetur. Sed &fi fundusxfti- matus , ita ut pars instrumenti significat, in dotem datus eft: ex vendito actio, ut placitis stetur, non competit. P. P. Non. Dec. ipso A. 3. & DIONE COSS. 230. r. Imp. CONSTANTINUS A. ad Marcellum. T?Ei annonarix emolumenta tractantes , cognovimus hanc esse . caufgm maxime reliquorum , quod nonnulli captantes aliquorum momentarias 24 necesiitates , sub hac conditione fundos comparant , ut 25 nec reliqua eorum fisco inferant , iy immunes eos faß- deant. Ideoque placuit; ut, si quem constiterit hujusmodi habuisse contractum, atque hac-kge posseffionem esse mercatum: tam pro solitis censibus fundi comparati, quam pro reliquis universis ejusdem possessionis obnoxius teneatur : cum necesse sit eum, qui comparavit, censum rei comparatx agnoscere, nec liceat cuiquam rem sine censu comparare vel vendere. Dat Calend, Jul. Agrippina, CONSTANTINO A. 5. L LICINO C. COSS. 319. In AUTHENT. de mandat, prine. §, non permittas itaque. coli. 3. tit. 4. Nov. 17. c. 8. £Eil periculum in fe recipere potefi.fi examinatione ante traditionem socia emptor minus idoneus inventus fuerit: tunc enim venditor apud gefia'profiteri cogitur , quia periculo suo tranfpofitio fit flet- 'litem tributorum. 3. Imp. JULIANUS A. Secundo P. P. LYMnes pro his agris, quos poffident, publicas pensitationes agno» scant: nec pactionibus contrariis 26 adjuventur: si venditor aut donator apud se collationis sarcinam pactione illicita voluerit retinere: & si necdum translata fit profeffio censualis, sed apud priorem fundi dominum forte permaneat, distimulantibus ipsis, ut non poffidentes pro noffidentibus exigantur. Dat 14- Calend. Mart. Antiocln *, JULIANO A. 4. & SALLUSTIO COSS. z6z. . (16- L 8- infr. de remis. pign. L 2. infr. de quadrien. prafinft, (17-/. 2. infr.fi antiquior creditor. (iS. I. 2. infr. de priyil. fiftt. (19- V. L 3. infr. de jure fisci. (20. I. 8- infr. de remij.fJP>• (21. Fac. i. 54. JT. derejudic. L 5 .js. de reb. autbor.jud.poßd. (21. I- ii. fupr. de paci. (23. I. 42 . jf. d. t. I. Z. infr. h. t, Utut, infr. defundis rei priv.. I. infr. de diverf.prad. (24-i de refeind. veni. L 1, infr. de prad. decur. (25. v. I. l.fup*. •• !■ infr. b. t. adde. /. 7- J. de publicanis. (26. I. 42. Fi de faä. Ut. l. 2. fupr. h. t. I. ult. infr. de fund. rei priv. I. J. infr. de div. pr*iL vide tamen i. 52. §. 2. ß. iepaüis. j. 297 De periculo & commodo rei venditae. 298 T I T. XLVIII. DE PERICULO 1 ET COMMODO REI VENDIT.®. i. Imp. ALEXANDER A. Apollonio. pOst perfectam venditionem omne commodum , & incommodum, 1 quod rei venditae contingit, ademptorem 2 pertinet. Auctor enim ex his tantum causis suo ordine tenetur, quae ex pnecedente 3 tempore causam evictionis parant: & ita 4, si ei denunciatum est, ut causx agendae adesset, & non absente emptore contra eum pronuntiatum est. 2. Idem A. Juliano. PUm convenit, ut stngula 5 amphora vitii certo pretio veneant : ^ antequam tradantur , imperfecta etiam tunc venditione, periculum vini mutati emptoris , qui moram 6 menfurx faciendae non interposuit, non fuit. Cum autem universum , quod in horreis erat positum , venisse sine mensura, & claves 7 emptoribus traditas, alleges: post perfectam venditionem , quod vino mutato damnum accidit, ad emptorem pertinet, f Haec omnia locum habent, non solum si vinum , sed etiam si oleum, vel frumentum, vel his similia venierint, & ea aut deteriorata, aut penitus corrupta fuerint. 3. Idem A. Diaphanix. TjOlum auctoris 8 bonx sidei emptori non nocere, certi juris est. ^ 4. Imp. GORD1AN. A. Siluro. PUm inter emptorem & venditorem , contractu sine 9 scriptis ^ inito, de pretio convenit, moraque 10 venditoris in traditione non intercedat: periculo emptoris rem distractam esse, in dubium non venit. 5. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Leontio. PUm speciem venditam per violentiam ignis n absumptam dicas : ^ si venditionem nulla conditio suspenderat, amissx rei periculum te non adstringit. 6. Iidem AA. Cerulo. lyiOrtis casus ancilis distractx etiam ante traditionem 12 sine mo- A ra venditoris dilatam , non ad venditorem , sed ad emptorem pertinet: & hac non ex prxtento 13 vitio rebus humanis exempta, solutionem pretii emptor non recte recusat. T I T. XL1X DE ACTIONIBUS 14 EMPTl' ET VENDITI. 1. Imp. ANTONINUS A. Delianx. ADversuseum cui agrum vendidisti, judicio venditi consiste. Nec ^ enim tibi in rem 1; actio cum emptore, qui personaliter tibi sit obligatus, competit. 2. Impp. VALERIAN. & GALLIEN. AA. & VALER. C. Domitiano. "UEnditi actionem ad recipiendum residuum 16 pretium intendere v adversario tuo poteris. Nec quod in compensationem venerit, quasi & tu invicem deberes, id obesse tibi poterit, si in bonx fidei contractu (in quo majores 17 etiam viginti quinque annis officio judicis in his, qux dolo commissa sunt, adjuvantur) justo errore te ductum , vel fraude adversarii captum , quasi debitum id esset, quod revera 13 non debebatur, pepigisse monstraveris. Eructus quoque perceptos ante venditionem contractam, quos, cum venditioni non accessissent 19 , eundem emptorem invasisse proponis, eodem judicio reposces. 3. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Serpodoro. pX arrhali pacto personalis 20 duntaxat actio paciscentibus prx- paratur. I 4. Iidem AA. Mutiano. j CI traditio rei venditx juxta emptionis contractum procacia venditoris non fiat: quanti Interesse 21 compleri emptionem fuerit arbitratus Prxses provincix, tantum in condemnationis taxationem deducere curabit. Iidem AA. Decimy. QUrabit Prxses provincix, compellere emptorem , qui nactus possessionem fructus percepit, partem pretii , quam penes se habet, cum usuris 22 restituere : quas & perceptorum fructuum 23 ratio , & minoris xtatis favor 24 (licet nulla mora intercesserit,) generavit. 6. Iidem A A. Neratio. VEnditi actio , fi non ab initio 25 aliud convenit, non facile ad rescindendam 26 perfectam venditionem , sed ad pretium exigendum competit. 7. Iidem AA. Diodoro. CI servos distraxisti, ac pretium de peculio 27 eorum , quod ad te pertinebat, nesciens unde solveretur, accepisti, consequens est, integram te habere actionem pretii: cum proprii 28 venditoris nummi soluti non prxstent emptori liberationem. 8. Iidem AA. Hufcbio. CI pater tuus venundedit portionem suam , nec induxit in vacuam, o possessionem 29 prxdii: jus omne penes se eum retinuisse certum est. Neque enim velut traditionis factx vectigal 30 exsolutum , fi simulatum 31 factum intercessit, veritatem mutare potuit. Quapropter aditus Prxses provincix, si animadverterit in vacuam possessionem neque patrem tuum , neque successores ejus emptorem vel heredes ipsius quocunque loco factos induxisse , non dubitabit nihil esse translatum procunciare. Et si te ex empto ad inducendum [eum] in vacuam possessionem prxdii perspexerit conveniri : existimabit, an pretium sit solutum 32 : ac si repereris non esse pretio satisfactum , hoc restitui tibi providebit. 9. Iidem AA. Antipatrx. OI minor a venditore sive sciente , sive ignorante dicebatur capi- ^ tatio prxdii venditi, & major inventa fit : in tantum convenitur , in quantum , si icisset emptor ab initio , minus 33 daret pretii. Sin vero hujusmodi onus & gravamen functionis cognovisset, nullam adversus venditorem habet actionem. 34 10. Iidem AA. Attalo. pUm venditorem carnis, fide conventionis rupta , tempore placi- to hanc non exhibuisse proponas: ex empto actione, eum , quanti 3; intersit tua 36 , si tunc tibi prxstita fuisset, apud Prs- sidem provincix convenire potes. 11. Iidem AA. Bucarpix. CI ancillam tibi ex causa venditionis traditam venditor manumisit: ^ libertatem alienx factx prxstare non 37 potuit. Quod fi post venditionem ante 38 traditionem manumisit, pleno jure dominus constitutus, Civem Romanam facere non prohibetur: tibi personali 39 propter ruptam fidem contra venditorem actione competente. 12. Iidem AA. Crispino. CIcut 40 periculum vini mutati, quod certum 41 fuerat com- ^ paratum , ad emptorem , ita commodum 42 ancti pretii pertinet. Utquehoc verum est, sic certx qualitatis ac menstirx distracto vino, fidem placiti servandam elie convenit. Quo non restituto, non pretii quantitatis, sed quanti filterest 43 emptoris , c .mpetit actio. (k. Lih. 13. j>. 6. (2. I. 5. infr. I. 7. I. %.ff. h. t. §. 3. Inst. de empt. vend. l. 12. infr. tit. prox. (3. I. ult. infr. h. t . /. 3. infr. de xdiht. aci. (4. t. z. infr. de evici, (j. I. 3;. §. $.ff. de contrab, empt. I. 1. §. i.ff. h. t. (6.1 . 14. ff. eod. (7. L 74.Fi de contrah. empt. (8. /.ai. §. 2. D. de pecul. 1 . 5, Z>. de divers, tempor. pra- script. (9. V. /. 17. supr. de fideinftrum. (10. V. /. 14. D. h. t. (11. I. ii. D. eod. (12. §. 3. Inst. de empt. vend. (13. V. I. I. supr. h. t. (14. Lih. 19. D. I. (15. v. I. 6. infr. h. t. I. 8. supr. de contrah. tmpt. (16. I. 6. infr. h. t. (17. v. D. ex quib. caus. maj. (l8- Z. 91. D. de pali. I. 6. supr. de condici, indet. (19. v. Z. 17. §- h.ff. h. t. (20. Z. 11. §. 6. ff. eod. (21. Z. 10. I. 12. infr. L 1. js.cod. (22.Z. 2 .supr. de uswc. (23. I. 13.. §. lo.ff.h. t. (24. L 3. supr. in quib. caus. in iniegr. vestit. (25. v. Z. 16. f. de in diem additi. t. 4. Jji de leg. commis. I. 2. infr. de pali, inter empt. U vend. (26. /. 2. supr. de refcind. vend. (27. v. /. un. vers.st itaque.supr. st servus extero. (28. !. 8. §- 9- Z. 22. §. 8. instn. I. qq.ff. mandati. adde Z. 11. §. 2. infin. ff. h. t. (29. /. qo.ff. de rei vindic. (30. Confer. Z. 2 q. supr. ff. t. I. 4. infr. de donat. I. 64.Fi de adquir. rer. do- min. (31. Z. 19. infr. de liberali caus. I. 6. §, l.ff. deos, prfidis. I. 5. supr. de fur. ist f adi. ignor. (32. L 13. §. 8- ff. h. t. (33. v. Z. 39. ff eod. (34. arg. I. l49-.Fi * reg. fur. juncta /. I ..fnsin.ffi h. t. (39. I. 4. supr. eod. 36. Adde /. 21. §. 3 .ff.eod. (37./. 9. infr. de his qui d non dominis. (38* /. 3- infr. d. t. (39. Z. (j.fupr. de hered. vel aci. vend. (40. Z. 1. supr. de periculo est commodo. (41. v. I. 2. supr. d. t. (42. Z. 10. ff. de reg. fur. (43. /. 4. supr. h.t. T L n- ssuem. 299 Codicis Lib. IV. Tit. XLIX. L. LT. 300 — j3 Iidem A A. Alexandro. I 6. Iidem AA. Dionysio. ’ ' TTRuctus i post perfectum jure contractum, emptoris spectare I j^Ultum interest , ut Li™ n e uxo-e tua comparante pecuniam nu, ^ „«•sonam convenit, ad quem & functionum r gravamen per- merasti, eique possessio tradita est: an contractu emptioni 1 Venditor quoque pretium tantum , *c si mora intercessisse ---- ' " motetur,''ufuras’3 officio* Judicis exigere potest. * 14. Iidem AA. Rurom. "CMptor servorum certe de his tradendis 4 , & de eorum fuga ; , itemque sanitate 6 , erronesque 7 non ejse , [ aut noxa 8 solutos, ] repromitti sibi recte postulat. 15. Iidem AA. Antonio- TlLtra modum tritici distracti citra 9 pactum , in solutione mora non facta, nihil emptor exigere potest. 16. Iidem AA. Cyrillo. pOst perfectam venditionem foetus 10 quidem pecorum emptori , venditori vero sumptus u , si quos bona fide fecerit, restitui debere notissimum est. 17. Iidem AA. Hermiano & Lupo. PXpulfos vos de fundo per violentiam ä Nerone, quem habere jus in eo negatis , profitentes: nullam robis adversus eum, ex cujus venditione fundum possidetis, actionem competere probatis. is Igitur ad instar interdicti seu actionis 13 permissae experiendum esse perspicitis. SUB ALTERIUS PECUNIA TIT. L. SI QUIS ALTERI, VEL SIBI NOMINE , VEL ALIENA EMERI s. 1. Imp. ANTON. A. Secundino. CI pecunia patris fundus mancipiaque comparata sunt: tamen, " eum emptiones matris 14 tua nomine satias ejse proponas, ignorare non debes, traditione matrem tuam dominam fuisse constitutam. Plane, si pecuniae petitionem competere tibi propter numerationem pretii existimas , civiliter contende. 2. Imp. ALEXAND. A. Septimae & aliis. CI emancipatis 15 vobis fundos , quos nomine veflro , cum in po- o testate ageretis, pater emerat, tradidit, vel in possessione 16 eorum voluntate patris fuistis , dominium acquisiistis. 3. Idem A. Patrimo. TllAncipia, quorum meministi , si (ut proponis) nomine tuo , I" itemque fratris tui , cui successisti, empta vobis tradita 17 sunt: licet instrumento emptionis matrem tuam pecunias numerasse contineatur, persequi ea more judiciorum non prohiberis. 4. Impp. VALERIAN. & GALLIEN. AA. & VALER. C. Cyrillo. Q Uamvis instrumento emptionis socrus nomen inscripseris: ta- - men, si possessionem tenens dominus effectus es, ob eam rem frustra calumniam mulieris, quamvis ipsa contractus tabulas 18 habeat, reformidas. ;. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Vero. P’Ura propria pecunia tua te comparante possessionem , quondam uxoris tus nomen tantummodo accommodasse [dicas,] ean- demque occasione custodis sus commissorum instrumentorum 19 contra bonam fidem proprietatem ejusdem fundi usurpasse dicas : Rector provincis pro sua exercitatione cognitum habens , donationem a non domina uxore tua in filiam suam collatam , nullum prs- judicium dominio tuo attulisse , docenti tibi veritatem 20 precibus tuis adfiftere , restituere eandem possessionem , habita etiam fructuum taxatione, curabit. (l. I. i. in fin.supr. I. 13. §. \o.js. eod. (2. 1. 12.supr. eod. I. 10. Jfl de reg.jur. (3. 1. ;. supr. /. 13. §. 20.fi'. b. t. I. ult.jf. de peric. U commod. /. 18- i”fin.js. de usur. conseri. ;. infr. de pallis inter empt. & vend. (4./. 11. §. s. §. 8-ff.h. t. (5. d. I. 11. §. 7. I. 17.Fi de adilit. editi. (6. i.l. 11. §. 4. /. I. §. I. js. de adii, editi. (7. d. I. 1. §. I. d. I. 17. §. 14. Fi deadiiit. editi. ( %.d.l. 11. §. z. d.l. 17. §. 17. (9. v. I. 5. infr. de pati, inter empt. N vend. (10. I. 13. §. 10 .js.b.t. (11. d. I. 13. §• 22. /. 38. §• l.jf. eod. (12./. yt.i« fin.pr.jf.de evill.zAdel. u.js.d.t. (13. /. I. §. 4. Fi uti possidetis. (14. Adde l. q.infir. h.t. I. 21 .supr. de probat. (15. Adde/. 16. supr. d. t. de probat. (16. v. /. 2. infr. de adquir. & retin. pdjsejs. (17. /.1. supr. b. t. (18. /. 5. infr. eod. I. 21. supr. de probat. merasti, eique possessio tradita est: te nomine tuo habito, tantum uxoris nomen post instriimcntisln scribi feceris. Nam si quidem uxor tua nomine suo emit , eique rei tradita sunt , nec in te quicquam de his processit, non nisi jenre tio adversus eam, in quantum tu pauperior, Lilia locupletior h cta est, habes actionem, f Quod si tu quidem emisti, & t ibi tra* dita 21 est possessio, tantum autem mnun uxoris quondam tu* instrumento inscriptum est, res gesta potior 22 , quam scriptura ha betur. Si vero ab initio negotium uxoris gerens comparasti nomi' ne ipsius , empti actionem nec illi, nec tibi qussiisti, dum [q UI i tibi non vis, nec illi potes, f Quare in dominii quaestione ille potior habetur , cui pofleffio ä domino tradita est. 7. Iidem AA. Gerontio. QUmpereos, qui negotia tua gerebant, olei materiam te compa- raffe, contractusque fidem pretio sulce to rupisse venditorem proponas : si quidem ex empto, his, qui juri 23 tuo subjecti sue- rant, contrahentibus: tibi qussita est actio , vel per te, [vel per eum,] cui mandaveris : sin vero fui juris constituti, secundum mandatum tuum hunc contractum habuerunt, ac sibi empti qui- sierunt actionem : pereos, vel quibus illi dederint mandatum, adi competentem judicem, qui fecundum bonam fidem, qu* in hujusmodi contractibus observari solet, satisfieri providebit. 8- Iidem AA. Valentius. Q Ui aliena pecunia comparat, non ei, cujus nummi fuerunt, sed sibi 24 tam actionem empti, quam dominium, 0 ei fuerit tradita possessio, qusrit. Cum itaque de rebus communibus fratrem patruelem tuum qusdam comparasse contendas: de tua pecunia hunc conveniendo , facies consultius. Nam in rem de rebus ab eo comparatis, tibi contra eum petitio non competit. 9. Iidem AA. Rufius. JJIhil prohibet, altero pecuniam numerante 26, in alium vel utriusque contrahentis consensu , vel certe venditore tantum- modo volente , dominium transferri, eo etiam manifeste constituto , ut inter absentes 17 per mediam personam , veluti per nuntium , vel per epistolam , talis contractus perfici possit. T DE REBUS ALIENIS DE PROHIBITA VEL I T. LI. 28 NON ALIENANDIS, ET RERUM ALIENATIONE, HYPOTHECA. i. Imp. ALEXAND. A Cantiano. gl Prssidi provincis probatum fuerit, Julianum nullo jure munitum servos tuos scientibus vendidisse : restituere 29 tibi emptores servos jubebit. Quod si ignoraverint 30, & eorum facti sunt, pretium 31 eorum Julianum tibi solvere jubebit. 2. Imp. GORD. A. Grscis. TVIstrahente marito rem tui juris, si consensum ei non accommodasti: licet sigillo 32 tuo venditionis instrumentum fraude ZZ conquisita signaveris, hujusmodi tamen commentum emptori usucapione non subsecuta, vel longi 34 temporis prsscriptione minime munito , nullam prsstitisse securitatem potest. 3. Impp. DiOCLET. & MAXIM. AA. Valeriano. yEnditrici succedenti hereditario 35 jure perfectam recte venditionem rescindere , ac dominium revocare non licet, t Sed & si hsc ex persona sua vindicet: vel exceptione te doli mali, st hanc viam elegeris tueri, vel evicta re, si defensione monstrata uti nolueris , quanti tua interest, poteris experiri. (19. /. 4. supr. h. t. (20. V. I. 7. supr. de divers, rescript. (21. /4. /. q.supr. h. t. (22. v.supr. plus valere quod agitur. (23. v. /. 8- insin.pr.jf.dcprocur. (24. 1. 6. supr. de rei vini. (25. /• qJ u t r - commun. utriusque jud. (26. /. I .supr. h. t. (27. /. I. in fin.supr. de contrah. empt. I. 2. §. 2.Fi de oblig. Ö” ali. (28. /. 3. supr. de rei vind. I. 5. infr. de acquir. & retin. pojstff. I. 28. fi. de contrah. empt. L ll.js.de reg. jur. (29. d. I. :8-F. f contrah. empt. (30. /. 2. §. 10. 1. 7. §. 4 .js. pro empt. (31. /> 3 * *• fin.supr. de rei vind. L uit.fi' den got. (.32. Vide tamen t. 26. §■ I. fi', defignorib. (33. v. /. q.supr. plus valere quod agitur. ( 34 ’f «• infr. de prascript. longi temp. I. 19. infr. de evill. (35- s df rei vindic. I. 7, infr. de liberali caus. adde l. 17 .fi. de evici. 4. Iidem 501 De communium rerum alienatione. 302 4. Iidem AA. Affabili. M Ancipia patris, qui fundum ü Philippo conduxerat, succeflio- ne tibi quatita, domino fundi pro debitis in solutum mater tua dando, nihil 1 tibi auferre potuit. Ideoque fi tu major vigin- ti quinque annis effectus , ab ea negotium gestum non fecisti ratum 2: oblato debito , fi non haec locator jure pignoris 3 sibi obligata vendidit, petere poteris. 5. Iidem AA. ASgro. CI fundum tuum pater post emancipationem te non consentiente 0 venundedit, neque ei fucceffisti, neque possidens longi 4 temporis praescriptione munitus est: tibi agenti eum Rector provincia reddi efficiet. 6. Iidem AA. Rufo. WEmo res ad te pertinentes, non obligatas 5 sibi , nec ex officio 6 vendendi potestatem habens, distrahendo quicquam tibi nocere potuit. 7. Imp. JUSTINIANUS A. Joanni P. P. CAncimus, sive lex 7 alienationem inhibuerit, sive testator 8 hoc fecerit, sive pactio contrahentium hoc admiserit, non solum dominii alienationem , vel mancipiorum manumiffionem 9 esse prohibendam , sed etiam ususfructus dationem , vel hypothecam, vel pignoris 10 nexum penitus prohiberi. Similique modo L servitutes minime imponi, nec emphyteufeos contractum , nisi in his tantummodo casibus, in quibus constitutionum auctoritas , vel testatoris voluntas, vel pactionum tenor, qui alienationem interdixit , aliquid tale fieri permiserit. T I T. LIII. REM ALIENAM GERENTIBUS NON INTERDICI RERUM SUARUM ALIENATIONE. i. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Publicae. WOn est interdictum tutoribus vel curatoribus, etsi ex eo titulo judicati debitores sunt constituti , cum sua causa res suas alienare. 15 Potuit ergo curator tuus fundum suum cum suo onere obligare 16 fisco nostro : nam & privato potuisset. T I T. LII. DE COMMUNIUM RERUM ALIE- NATIONE. i. Imp. ANTONINUS A. Apollodoro. £JI nulla usucapionis praerogativa , vel diuturni silentii praescriptio emptorem possessionis, quam a coheredibus patrui tui distractam foggeris, pro portione tua munit: in rem actio incolumis perseverat. At si receptum jus securitatem emptori praestiterit, arbitrium est tibi liberum conveniendi eos, qui pro portione tua satis illicitam venditionem celebraverunt. 2. Idem A. Terentiano. jyjUltum interest, utrum coheredes tui poffeffionem communem distraxerunt; an vero fiscus , cum partis dominus esset, soliditatem juxtra proprium 11 privilegium vendidit. Etenim si a fisco facta sit venditio : fidem ejus infringi, minime rationis est. Si vero coheredes soliditatem vendiderunt: licet emptor ab his delegatus , partem pretii fisco solverit, alteramque in cautionem deduxerit, tamen portioni tuae ea venditio non potest obsistere. 3. Impp. DIOCLET. & MAXIMIAN. AA. Eusebio. JjAlso tibi persuasum est, communis praedii portionem pro indiviso 12, antequam communi dividundo judicium dictetur, tantum socio, non etiam extraneo posse distrahi. 4. Iidem AA. Ulpiano militi. pOrtionem quidem tuam milit latis frater tuus alienare non potuit : ejus autem partem pretio soluto tibi restitui postulare , 'nec militari gravitati convenit. ;. Iidem AA. & CC. Olympiano. HI major annis viginti quinque veh ti propria , nescienti 13 communia cum fratribus tuis praedia distraxisti, licet nullum instrumentum intercesserit, neque quicquam specialiter 14 convenerit: aliena portionis evictione secuta, quanti interest, emptori solves. (>. i. %.fupr. de rei vindic. I. n.ff. de reg.jur. (2. v. I. 60. in d, t. de reg.jur. (3. v. infr. de distr. pign. adde §. I. best, quib. alienare. (4. I. 3. infr. de prascr. longi temp. (5. V. I. ult. infr. de jure dominii. I. 4. st. de pignerat, aci. (6. v. I. 56. §. 4. st. defurtis. (7. v. pr. Infi. quib. alienare, (g. I. 77. §. ij.ff. de legat. 2. Nov. 15,9. (9. I. 9. §. i.st. deauil. tutor . (10. L. 1. §. 2. ff. qiue res pignori. (11. 1 . nn. infr. de vendit, rer.fifcal. (> 2. L II. infr. de donat. {• t.supr. coynmun. divid. 2. Feud. §. 2. (13. Vide enim L. 27. Infr. de evici. (14. I. 6. infr. d. t. 0$. I. 17. infr. ie adtnin. tutor. fac.. I. 67. jf. de contrub. empt. T I T. LIV. DE PACTIS 17 INTER EMPTOREM ET VENDI- TOREM COMPOSITIS. 1. Imp. ANTONINUS A. Diotima. HI ea lege praedium vendidisti, ut 18 , nisi intra certum tempus pretium fuistet exsolutum, emptrix arrhas perderet, st dominium ad te pertineret: fides contractus servanda est. 2. Imp. ALEXANDER A. Charifio. CI fundum parentes tui ea lege vendiderunt: \_Ut] 19 five ipfi■> sive heredes eorum emptori pretium quandocunque , vel intra certis tempora obtulissent, reflitueretur ; teque parato satisfacere conditioni dicta, heres emptoris non paret, ut contractus fides fervetur , actio praferiptis 20 verbis, ve! ex vendito tibi dabitur: habita ratione eorum , qua post oblatam ex pacto quantitatem ex eo fundo ad adversarium pervenerunt. 3. Idem A. Felici militi. YVUi ea lege pradium vendidit, ut nisi reliquum pretium intra cer- tum tempus restitutum ejfet , ad fe reverteretur : fi non precariam si poffeffionem tradidit, rei vindicationem non habet, l'ed actionem ex vendito. •* 4. Idem A. Juliano. s^Ommifforia venditionis legem exercere non potest; qui 22 post prastitutum pretii solvendi diem , non vindicationem rei eligere , sed usurarum pretii petitionem sequi maluit. 5. Imp. GORDIANUS A. Longino. TNitio 23 venditionis fi pactus es, ut is, cui vendidisti pojfejstonem, pretii tardius exsoluti (tibij usuras penjitaret: non immerito existimas etiam eas tibi , adito Prafide [ provincia, ] ab emptore p rasta ri debere. Nam si initio contractus non es pactus, si coeperis experiri , deberi ex mora 24 duntaxat usuras , tam ab ipso debitore , quam ab eo , qtii in omnem causam empti suam fidem ad- strinxit 25 , de jure postulabis, 6. Imppp. CARUS , CARINUS & NUMERIANUS A AA. Rimulo. OUm te fundum tuum certa rei contemplatione inter vos habita, exiguo pretio in alium transtulisse commemores, poterit tibi ea res non esse fraudi : quando non impleta promissi, side dominii tui jus in suam causam reverti 16 conveniat. Et ideo aditur com- netens judex fundum : cujus mentionem facis , restitui tibi cum fructibus suis 27 , sine ulla ludificatione, sua auctoritate perficiet: pracipue cum & adversa pars receptis nummis suis, nullam passa videri possit injuriam. 7. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Miffao. Cia te comparavit is, cujus meministi, & convenit, uti%,si intra certum tempus soluta fuerit data quantitas ,sit res inempta, remitti hanc conventionem rescripto nostro non jure petis. Sed si fe subtrahat. ut jure dominii eandem rem retineat: denunciatio- nis & obsignationis 29 depositionisque remedio contra fraudem p 'tes juri tuo consulere. _ (16. Fac. /. 18. in fin.ff. de p’gnornt. L 9. §. 1 .Jf. de pignorib. 17. Adde Lib. 18. D. 2. 3. (18. L 8 -jf. de lege commißoria. (19. I. 12. st. de pnefeript. verb. (20. I. 6. infr. de rer. permut . I. 9. infr. de donat. (21. Adde /. 15. §. 3 -Ji de precar. I. i.fupr. h. t. (22 l. 6. in sin. I. 7. st de lege commis. (23. L 13. supr. de paci. (24. d. I. 13. /. 13. supr. de aci. empt. st vend. I. 26. §. \ .st. depos. (25. l. 24. %.l.st de usur. (26. Immo vide l. 14. supr . de rescind. vend. (27. L %-pr.st. deperii, st commod. rei vend. C28. V. I. i. fupr. h. t. I. 1. infr. quando decreto, opus non est. (29. i. S. in sin. infr. de jute emphyi. 8 . Iidem 30.3 Codicis Lib. IV. Tit. LIV. usque LVII. ?04 Auxanoni. & venditorem habitam 8. Iidem AA. & CC. 'T'Empore contractus i inter emptorem & venditorem habitam i- £ onventionem, integram servari, si ab ea posteriore pacto non recedatur : certum est* n 9. Imp. JUSTINIANUS A. Joanni P. P. QI quis ita paciscatur in venditionis , vel alienationis contractu , " u t novo domino nullo modo liceat in loco vendito , vel alio modofibi concejso, monumentum extruere , vel alio modo humano juri eum eximere: Sancimus, licet hoc apud veteres dubitabatur 2 , tale pactum ex nostra lege esse fovendum 3, & immutilatum permanere. Forsitan enim multum ejus intererat, ne ei vicinus 4, non solum quem nollet, aggregaretur , sed [etiam] pro quo specialiter interdictum est. Cum etenim venditor, vel alter alienator non alia lege jus suum transferre passus est, nisi tali fretus conventione : quomodo ferendum est, aliquam captionem ex varia pati eum interpretatione ? T I T. LV. SI SERVUS EXPORTANDUS ? VENEAT. 1. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Petroni*. T Ege venditionis exportata mancipia sub 6 denunciatione manus ^ injicienda , libertatem ab emptore , vel qui successit in locum ejus, antequam fides rumpatur , accipere possunt. (Zu* tamen a fisco 7 post manumissionem vindicantur, L in perpetuam servitutem eadem lege veniunt, cum in his civitatibus conversantur, quas contrahentes exceperunt: Ante manumissionem vero injicienda manus facultas non denegatur, atque ideo non petuntur in publicum. 2. Iidem AA. Nedieno. C7, «t 8 manus injectionem haberes , cavisti tibi: jure tuo uti potes. Quod fi hoc omisisti, & poenam stipulatus es: homo quidem fisco commissus est, tu vero nactus es ex stipulatu actionem. In omnibus tamen qu*ritur, an domini voluntate in locum prohibitum venerit ? 3. Imp. ALEXANDER A. Nonio. ANcilla, qn* exportanda veniit, nec exportata est , sed ab cm- ^ ptore in eadem civitate morante empta , & manumissa est: adversus Legem venditionis libera fieri non potuit: L ideo aditus a te Procurator meus , partibus suis fungetur. 4. Idem A. Papi*. jyiOveor, quod te a fervis tuis dominum eorum veniisse affirmas, sub ea lege, ne in patria morereris , & ab eo, cui te emptor prior\vendiderat, manumistum esse dicis: Quare competens Judex adversus eum , quem pr*sentcm esse dicis, cognitionem suam pr*- bebit: & si veritas accusationis aderit, execrahile delictum in exemplum capitali pcena vindicabit. Sed quoadusque probaveris, qu* intendis, status tuus esse [is] videtur, qui in te post manu- milsionem deprehenditur. $. Idem A. Seraphiano. Q Ui exportandus a domino de civitate sua venit, nec in urbe 9 - Roma morari debet. Qui autem de provincia certa, nec in Italia. Si itaque contra Legem constitutam facium probare potes, utere jure, quod propterea tibi competit. Constitutionem divi Hadriani id competit, abducendi impertiet facultatem. Quod fi eum patientiam 13 accommodasse contra Legem , quam ipse dixerat, ut in turpi qu*ftu mulier haberetur, animadverterit: libertate competente secundum interpretationem ejusdem Principis, perduci eam ad Pnetorem , cujus de liberali causa jurisdicto est , ut [ibi] lis ordinetur, jubebit. Nec enim tenor Legis, quam semel comprehendit, intermittitur, quod dominium per plures 14 emptorum personas ad primum, qui prostituit , sine lege simili pervenit. 2. Idem A. Severo P. P. AlUlierem , quam ita veniifle allegas, ne prostitueretur , autst prostituta fuerit, libera ejset: per officium militare exhiberi apud tribunal oportet: ut si controversia referatur [de] pasto, (quod tamen si verum est , libertas mulieri existente conditione competit) agatur causa apud eum 15, cujus de ea re notio est. H*c autem lex, & nisi tabulis venditionis inserta sit, quamvis epistola , vel sine scriptis facta ostenditur , valet. 3. Idem A. Aurelio. E Am, qu* ita venit, ne corpore quiestum faceret ; nec in caupona 16 sub specie ministrandi prostitui, ne fraus legi dicta: fiat, oportet. T I T. LVI. SI MANCIPIUM ITA VENIERIT, NE 10 PROSTITUATUR. 1. Imp. ALEXAND. A. Socrati. DRsfectus urbi 11 amicus noster, eam, qu* ita veniit, ut, fi prostituta fuijset, abducendi it potestas este , ei, cui fecundum T I T. LVII. SI MANCIPIUM ITA FUERIT ALIENATUM, UT 17 MANUMITTATUR , VEL CONTRA, i. Imp. ALEXAND, A. Patricensi. CI Patroclus , posteaquain te Hermi* donationis 18 causa dedit lege dicta , ut , ß quindecim annis continuis ferviijfes , ai libertatem perducereris , ita ut civis Romanus estis tempore perafto: fi modo Patroclus non 19 contraris voluntatis Fuerat, aut [etiam] si jam decesserat, ad libertatem pervenisti: quoniam placuit non solum ad venditos , sed etiam ad donatos eam Legem, ut manumitterentur, pertinere. Nec te potuit, semel translato dominio in Hermiam, postea alii Patroclus vendere: & ideo non depneftanda tibi libertate, qnam ex constitutione jam fiuras adeptus, litigare debuisti: sed libertatem , quam obtinueras, defendere. ■' 2. Idem A. Eutychiano liberto. CI ea lege Crestes servum suum , sed naturalem filium venumle- o Jit, ut emptor eum manumitteret , quamvis non est manumiflus 20, ex Constitutione 21 divorum Marci & Commodi ad Aufidium Victorinum, liber est. 3. Idem A. Fulginio. CI Justa Saturnino puellam, nomine Firmam, agentem tunc an- 0 nos septem , hac lege vendiderit, ut, cum haberet umtos viginti quinque , libera estet: quamvis factum ah emptore prastand* libertatis pacto non sit insertum; sed ut libera esset, expressum: tamen constitutioni 22 Divorum Marci & Commodi in semestribus [scriptae] locus est: ideoque impleto vicesimo quinto anno Firma libera facta est: Necobestei, quod vicesimo septimo anno manumissa eft, qu* jam ex constitutione libera erat. Etis, quem post vicesimum quintum annum ex te conceptum enixa est, ingenuus est. 4. Imp. GORDIANUS A. Jocund*. Ciis, qui pretium 23 pro te acceperat, ut statuto tempore [te] libertate donaret, moram repromiss* libertati praestitit: ex [eo] 24 tempore [te] liberam esse effectam manifestum est, ex quo, cum posset dari libertas, non est praestita: & ideo ex te natos r;, ingenuos videri procreatos, non incert* opinionis est. ;. Idem A. Martin». 1 CA quidem mancipia, quorum venditio eam legem accepit, ne 56 ^ ad libertatem perducantur , etiamsi manumittantur, nancisciU- (1. /. 48-js- 1- Il-supr. depaclis. (2. 1. pen.ff. d. t. (3. Abrog.d. I. ten. (a. v. Nov. 63. c. I. infin. adde /. 35. in fin.ff. de contruh. empt. j is. de his qui not. infam. • s T .. _ ^ i- j. r _ J t - t - • xrv 1 1 - r-t n _ r (14. /. j.ff. de jure patron. (15. /. l.stipr. h. t. (16. v. 1. 4 > §• (5 . Lib. 18 D. 7. (6. I. i. infr. h. t. (7. d. I. 2. I. 3. infr. eod. (8- l. I .sttpr. I. q.ff. eod. I. 1. infr. tit. prox. I. 20. §. 2.st', dema- ntimijs. I. 7. st', qui ßne manumijf. I. 10. §. l.ff. de in jus voc. (9. I. %. ff h. t. (10. I. I. §. 8-jf- de off. pries. urb. I. 10. §. l.ff. de in jus voc. I. 7. pr. ff. de jure patron. I. 6. in fin.ff. qui ßne manum. I. 1. §. 4. infr. de Latin, libert. toll. I. $(r.ff. de contrah. empt. I. 6. ff. deservis export. (11. d. I. 1. §. 8. JF- de off. pries. urb. (12. I. 2. fupr. tit. prox. (13. I. 7-ff. qui ßne manum. I. 10. §. l.ff. de in jus voc. (17. Lib. 18. D. 7. I. 6. in fin. infr. h. t. (l8- l. %-ff. quißne manumijf. (19. i.l. 8.$ (:o. Luit. infr. eod. I. 10.st.de injusvoc.l.%. infin.st. de jure patron. I. $.ff. quißne manum. (21. v. I. 3. infr.b.t. I- 7- §• 8- if. de donat, inter, vir. (st uxor. I. 3. §. t.ff. delegit. tat. I. 84. §. l.ff. de bered, instit. I. $.ff. qui ßne manumijf. (22. v. /. s. fupr. h. t. (23. v. I. 38. §. l.ff. de liberali cauf. (24. v. /. ult.Jf.qjd ißne manum. (29. I. 3. in fin. fupr. h. t. (26. /. 9. §. t. fi V‘> quib. manum. I. 7. infr. de teflam. manum, adde l. ult.sapr • ist teb. ulien. non alienand . /, 44. §. p.ff. de legat. 1. bertatem 305 De aedilitiis actionibus. 306' bertatem non possunt. Neque enim conditio, qiue persona ejus cohxsit, immutari Facto ejus , qui ea lege comparavit, potest. Nec tamen poena exactio, si qua addita est conditioni non servatae, justam exigendi tribuit causam, (sua igitur ratione te poterit revocare ad officium Procuratoris, qui eam legem venditioni dedit, perspici non potest : cum nec in privatorum contractibus fiscus se interponere debeat, & literx ad te misste , personae factum , ( si non ipse manumiseris,) non contineant. 6. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Rufinx. CI puellam ea lege vendidisti, ut manumitteretur x : cSfJ?manumijsa 0 nonejset, centum aurei proflarentur: non servata fide , nihilominus eam raptam ex vestigio servitutis ad libertatem , qux prx- ftari potuit, constitit: nec pecunia quasi rupta fide suscepta, recte petetur: cum, [non 2 mutata venditoris voluntate,] conditionis potestatem, post manumittentis factum reprxfentari z , optima ratione placuit. T I T. LIX. DE MONOPOLIIS ET CONVENTU NEGOTIATORUM illicito, vel artificio ergolaborum, nec non balneatorum, prohibitis, & pactionibus illicitis. 1. Imp. ZENO A. Constantino P. P. . TUbemus , ne quis cujuscunque vestis , vel piscis, vel pectimini 2» forte, aut echini, vel cujuslibet alterius ad victum, ve! ad quemcunque usum pertinentis speciei, vei cujuslibet materis, pro sua autoritate , vel sacro jam elicito , aut in posterum eliciendo Rescripto, aut pragmatica sanctione , vel sacra nostrx pietatis ad- notatione, monopolium audeat exercere : ne ve quis illicitis habitis conventionibus conjuret, aut paciscatur , utjpcciesdiversorum corporum negotiationis, non minoris quam inter se jtaiue-int, venundentur. f iEdificiorum quoque artifices , vei ergolabi, aliormn- que diversorum operum professores, & balneatores penitus arceantur pasta inter fe componere, ut ne quis 16 , quod alteri comtnijjum fit, opus impleat, aut injuntiam alterisolicitudinem altet intercipiat: data licentia unicuique ab altero inchoatum & derelictum opus, per alterum fine aliquo timore dispendii implere, omniaque hujusmodi facinora denunciandi sine ulla.formidine, L sine judiciariis sumptibus. f Si quis autem monopolium ausus fuerit exercere , bonis propriis exspoliatus, perpetuitate damnetur exilii, f Cste- rarum prxterea profeffionum 17 primates, si in posterum aut super taxandis rerum pretiis , aut stiper quibuslibet illicitis placitis, ausi fuerint convenientes hujusmodi sese pactis constringere, quadraginta librarum auri solutione percelli decernimus : offieio tux sedis quinquaginta librarum auri condemnatione multando, si in prohibitis monopoliis, & interdictis corporum actionibus commissas forte (si hoc evenerit) faluherrimx nostrx dispositionis conde- mnationes, venalitate interdum , aut dissimulatione, vel quolibet vitio minus fuerit exeeutum. 1 I T. LVIII. DE JEDILITIIS 4 ACTIONIBUS. 1. Imp. ANTONINUS A. Decensio. CI non simpliciter, sed consilio fraudis servum tibi nescienti fugitivum 5 , vel alio modo vitiosum quis vendidit, iique [idem] fugitivus abest: non solum in pretium fervi venditorem conveniri, sed etiam damnum 6 , quod per eum tibi accidit, competens judex (ut jampridem placuit) prxstari jubebit. -. Imp. GORDIANUS A. Penthilio. 0Um proponas servum, quem pridem comparasti, post anni tempus fugi sic: qua ratione eo nomine cum venditore ejusdem congredi quxras, non possum animadvertere. Etenim redhibitoriam actionem fex 7 m en sium temporibus , vel quanto minoris 8 , anno concludi, mauisesti juris est 3. Impp. DiOCI.tsIANUS & MAXIMIANUS AA. Mutiano. CI apud priorem 9 dominum fugisse mancipium non doceatur: Fuga post venditionem [interveniens] ad damnum emptoris per- tinet. Sin autem venditor non vitiosum etiam in poflerum fieri servum temere promiserit: quamvis hoc impoffibile esse videatur, tamen secundum sidem antecedentis io, vel in continenti secuti pasti experiri pidsenon ambigitur. Posteriores 11 enim casus non venditoris, sed emptoris periculum expectant. Verum cum servum , quem comparaveras , ad eum , qui distraxerat, rediisse contendis :-competens jtuiex perspectis omnibus, pro repertx rei qualitate proferre curabit sententiam. 4. Iidem AA. Falso. CI prxdium quis sub ea lege comparavit, ut ,fi displicuerit 12 , 0 inemptum jit: ui, utpote sub conditione venditum, resolvi, & redhibitoriam actionem adversus venditorem competere , palam est. f Idem observatur , & si pestibilis 13 fundus (id est, pestibiles herbas 14, vel lethiferas habens) ignorante emptore distractus sit: nam & in hoc [etiam] casu per eandem actionem , eum quoque redhibendum esse [constat.] 5. Imppp. GRATIAN. & VALENTIN. & THEOD. AAA. Nebri- dio P. V. U Abito semel bonx fidei contractu 15, mancipioque suscepto, & 11 pretio soluto, ita demum repetendi pretii potestas est ei, qui mancipium comparavit, largienda ; si illud, quod dixerit fugitivum , poterit exhibere. Hoc enim non solum in Barbaris, sed etiam [in] provincialibus servis jure prxscriptum est. Dat. 3. Calend. Jul. CF. HONORIO A. 9. & EVODIO V. C. COSS. T I T. LX. DE NUNDINIS is ET MERCATIONIBUS. 1. Impp. VALENS & VALENT. AA. ad Probum PP. QUi exercendorum mercatuum , aut nundinarum licentiam , vel veterum induito , vel nostra autoritate meruerunt: ita beneficio Rescripti potiantur, ut nullum in mercatibus atque nundinis ex Inegotiatorum mercibus conveniant, vel in venalitiis aut locorum temporali quxstu & commodo privata exactione sectentur, vel sub prxtextu privati 19 debiti aliquam ibidem concurrentibus molestiam possint inferre. T I T. LXI. DE VECTIGALIBUS 20 ET COMMISSIS. 1. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Victorino. CI jure manumissus es ante quxftionem commiffi motam : statum tuum vectigalis nomine convelli non est xquum. 2. Iidem AA. Linuo. "WEqne commissum, quod ante quinquennium factum dicitur , si lite res anticipata non est , vindicari potest : neque pro re , qux in commiffi causam cecidit, fi ipsa non existat, nec dolo supprimatur, pretium peti potest. 3. Iidem AA. Ingenuo militi. fAMnibus militibus nostris prospeximus , ne ob omissas profeffio- ^ nes prena commiffi tenerentur. Proinde deposito hoc metu, si qua portoria debere te apparuerit, exsolve. 21 4. Imp. CONSTANT. A. ad Rufum. pEnes illum vectigalia manere oportet, qui superior in licitatio- ne 22 exstiterit: ita ut non minus, quam triennii fine locatio concludatur, nec ullo modo interrumpatur tempus exigendis vecti- (1. 1.10. ff. de manum. (2. 1. 3.Fi deserv. export. 1. l.supr. b. t. (3. 1. 2. supr. eod. (4. Lib. 21. D. 1. (;. 1. 17. js. de odii, editi. 1. 13. §. l.js. de #fi. empti. 1. 16. §. 2.Fi de e viti. (6. 1. 23. §. l.js. de odii, editi. (7. 1. 19. in sin. 1. ;;.Fi 1i. t. (8- d. 1. 19. in sin. 1. 38- pr.ff. d. t. (9. 1. 54. js. d. t. (10. 1. 7. §. 5.Fi de pati. (11. v. /. I. 1. ult. supr. de periculo fis comm. (12. 1. ZI. §. 22. js. de odii, editi. 1. 3. Tom. II. js. de contrub. empt. (13. 1. 49 .js. de odii, editi. (14. /. 19, §. 'js. locati. (15. 1. ri. ittfin.js. de odii, editi. (16. 1. 12. §. 8. infr. de odis. priv. (17. V. 1. ult. supr. de jurisd. (18. Lib. so. D. II. (19. L 3- i«fi», js. deferiis. (20. Lib. 39. D. 4. (*i. v. 1. 7- i»fr. b. t. (22. /. 9. pr.ff. de publican. U galibus Codicis Lib. IV. Tit. LXI. LXII. LXIII. zalibus prastitutum. Quo peracto tempore . licitationi m jura con- dnctionumque recreari oportet, ac simili modo alus collocari. Dat. io Calend. Jul. CRISPO Cxstn. & CONSTANTINO COSS. Z-l. Idem A. Menandro. T] Ni versi provinciales pro his rebus, quas ad usum i proprium , vel ad fiscum inferunt, vel exercendi ruris gratia revehunt, nullum vectigal a stationariis exigantur. Ea vero , quae extra prodictas causas . vel negotiationis gratia portantur , solita! [prxsta- tioni vel] pensitationi subjugamus: capitali poena proposita stationariis , L [urbanis] militibus , & creteris personis , quorum avaritia id tentari firmatur. 6. Impp. VALENS & VALENT. AA. ad Florentinum Comitem sacrarum largitionum. /~\Mnium rerum ac personarum , quae privatam degunt vitam, in publicis functionibus tcqua debet este inspectio. Hoc ideo dicimus, quia nonnulli privatorum elicitas suffragio proferunt sanctiones , quibus vectigalia , vel extera hujusmodi, qux inferri fasco moris est, sibi adierant elfe concessa. Si quis ergo privatorum hujusmodi rescriptione nitatur , cassa 2 eadem sit: vectigalium enim non parva functio est , qux debet ab omnibus , qui negotiationis feti transferendarum mercium habent curam , xqua ratione dependi: [exceptis naviculariis, cum sibi gerere rem probabuntur. Dat. io. Calend. Mart. VALENTIN IAN. & VALENT. AA. COSS. g6S. 7. Lidern AA. & GRATIANUS A. ad Archelaum Comitem Orientis. "CX prxstatioiie vectigalium nullius omnino nomine quicquam minuatur , quin octavas 3 more solito constitutas omne hominum genus, quod commerciis volueritintereffe , dependat: nulla super hoc militarium 4 personarum exceptione facienda. 8, Imppp. GRAT. VALENT. & THEOD. AAA. Palladio Comiti sacrar. largit. A Legatis gentium devotarum , ex his tantum spcciebus , quas 1 de locis propriis, unde conveniunt, huc deportant, octavarii 5 vectigal accipiant: quas vero ex Romano solo , qux sunt tamen lege concesse , ad propria deferunt, has habeant ä prxsta- tionc immunes ac liberas. 9. lidem AAA. eidem Comiti sacrarum largitionum. TJSnrpationem totius licentix summovemr.s circa vectigal Ara- bachix per Aägyptum ante Augustaneam constitutum, niliil- que super traductione animalium (qux sine prohibitione solita minime permittenda est) temerarie per licentiam vindicare concedimus. 10. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. Rufino PP. ■yEctigalia qnxcimque quilibet civitates sibi ac suis curiis ad angustiarum suarum sidatia qmesierunt, live illa functionibus curialium ordinum profutura sunt , sive quibnfcunque aliis earundum civitatum usibus' designantur : firma bis atque ad habendum perpetua manere prxeipimus , neque ullam contrariam supplicantium super hin molestiam formidari. 11. lidem AA. Lampadio PP. Jgl quis fine persona maneipuin (id est, salinarum 6 conductorum) sales emerit, vendereve tentaverit, live propria audacia, sive nostro munitus oraculo: sales ipsi [una] cum eorum precio mancipibus addicantur. 12. Impp. HONOR. & THEOD. A A. Cusoni Comiti sacrarum largitionum. QUicquid contra vectigales largitionalium [titulorum, ] vel nrag- ^ Eiaticis , vel sacris adnotationibus fuerit elicitum , effectu & vilibus carere censemus. 13. Impp. THEOD. & VALENT. AA. Flaviano PP. JOCceptis his vectigalibus , qux ad sacrum patrimonium nostrum quocuiiqiie tempore pervenerunt, extera Rei pubi, civitatum Z08 (1. L 203. jf, de verb.Jign, (2. I. 7. infr.. h. t. (3. I. 8. infr. eod. (4. 1. 6. supr. eod. adde L 3. supr. ead. (5. I. 7. supr. cod. (6. v. L 59. §. \.js. de bered, in fi. L 13. pr.js, de publicem, L 17. in /«. J. de 'utrb.Jign. I. 4. §. 7. D. de censib. atque ordinum , xstimatis dispendiis, qux [pro] publicis neccffi. tatibus tolerare non desinunt, reserventur : cum duas portiones xrario nostro conferri prisca institutio disposuerat: atque hanc tertiam jubemus adeo in ditione urbium municipumque consistere , ut proprii compendii curam non in alieno potius, quam iii suo arbitrio noverint constitutam. Defignatx igitur consortium portionis eatenus juri ordinum civitatumque obnoxium maneat ut etiam locandi, quanti sua interest, licentiam sibi noverint contributam. T I T. LXII. VECTIGALIA NOVA INSTITUI NON POSSE. 7. 1. Impp. SEVERUS & ANTONIN. AA. Victorino. WOn quidem temere permittenda est novorum vectigalium exactio , sed si adeo tenuis est patria tua, ut extraordinario auxilio juvari debeat, allega Prxsidi provincix , qux in libellum contulisti : qui re diligenter inspecta , utilitatem communem intuitus , scribet nobis , qux compererit: Et an habenda iit tatio vestri, & quatenus , existimabimus. 2. lidem AA. Callistiano. V/Ectigalia nova nec decreto civitatum institui possunt. v 3. Impp. GALLIEN. L \ ALERIAN. A A. Tusco & aliis. ■^On solent nova vectigalia inconsultis 8 Principibus institui. L Ergo & exigi aliquid , quod illicite poscatur , competens judex vetabit; & id, quod exactum videtur, si contra rationem juris extortum est , restitui jubebit. 4. Imp. CONSTANT. A. ad Felicem PP. CI provincialium nostrorum querela de conductorum aviditate extiterit, & probatum fuerit ultra antiquam 9 consuetudinem , & nostrx-io terminos julsioiiis aliquid eos profligasse, rei tanti criminis perpetuo exilio puniantur. Sub conspectibus autem tuis vel eorum , qui tux gravitati succedunt, licitationis cura servetur. 1 Llorum , qui publica sive fiscalia debent, omnia bona sunt obligata. T I T. LXIII. DE COMMERCIIS, ET MERCATORIBUS. 1. Impp. VALENS & VALENT, ad Julianum Comitem Orientis. INJEgotiatores , fi qui ad domum n nostram pertinent, potentio- L runi quoque homines neceffitatem debitam pensionum (ut honestas postulat) agnoscere moneantur: ut per cunctos, qui emolumenta negotiationibus captant, tolerabilis fiat agnoscendi devotionis effectus. Datum 15. Calend. Maji, Conflantincpoli, DIVO JOVIANO & VARRONIANO COSS. 364. 2. Imppp. GRAT. VALENTIN. & THEODOS. AAA. Tatiano Comiti sacrarum largitionum. MOn solum Barbaris 12 aurum minimeprxbeatur: [sed]etiam, fi apud eos inventum fuerit, subtili auferatur ingenio. Sed fi alterius aurum pro mancipiis , vel quibuscunque speciebus ad Barbaricum fuerit translatum ä mercatoribus : non jam damnis, sed suppliciis subjugentur. Et si id Judex repertum non vindicat, tegere ut conscius criminosa festinat. 3. Impp. HONOR. & THEOD. AA. Theodoro PP. ■jVObiliores natalibus , & honorum luce conspicuos, & patrimonio ditiores , perniciosum urbibus mercimonium exercere prohibemus , ut inter plebejos & negotiatores facilius sit emendi ven- demiique commercium. tij 4. lidem AA. Anthemio PP. 1’lErcatores tam imperio nostro , quam Persarum Regi subjectos^ (7. I. 10. D. de publicem. I. nlt. 1 ). etd leg. Jul. de -di pubi. A°v- 43- c. 1. §. 1. (8. d. I. 10. §. 1. (9. /. 4. inßn. I. 9• §• 6i "■ * e publicem. (10./. 3. supr. h. t. (11. 1. t .supr. de cpiscop. uud. (12. v.supr. ejtia res exporfe«. 109 De rerum permutatione, &c. 310 ultra ea loca 1 , in quibus fccderis tempore cum memorata natione nobis convenit, nundinas exercere minime oportet: ne alieni regni (quod non convenit) scrutentur arcana, f Nullus igitur posthac imperio nostro subjectus, ultra Nisibin , Callinicum, & Artaxatam emendi, seu vendendi species causa proficisci audeat : nec praeter memoratas civitates cum Persa merces existimet commutandas. Sciente utroque , qui contrahit, & species , qux praeter hsc loca fuerint venundat- , vel comparatae, sacro aerario nostro vindicandas: & praeter earum rerum ae pretii amistionem , quod fuerit numeratum , vel commutatum , exilii se poenae sempiterna: subdendum. Non desiltura contra judices , eorumque apparitores, per singulos contractus, qui extra memorata loca Fuerint agitati, triginta librarum auri condemnatione , per quorum limitem ad inhibita loca mercandi gratia Romanus , vel Persa commeaverint. f Exceptis videlicet [his,] qui legatorum Persarum quolibet tempore ad nostram Clementiam mittendorum iter comitati merces duxerint commutandas : quibus humanitatis [& legationis] intuitu extra praefinita [etiam] loca mercandi copiam non negamus: nisi sub specie legationis diutius in qualibet provincia relidentes , nec legati reditum ad propria comitentur. Hos enim mercaturae insistentes , non immerito una cum his , cum quibus contraxerint, seu resederint, pcena hujus sanctionis perseqnetur. ;. lidem AA. Actio PP. pEssante omni ambitione , omni licentia, quingentorum [sexa- ^ ginta trium] collegiatorum 2 numerus maneat, nullique his addendi, mutandive , vel in defuncti 1 cum substituendi pateat copia : ita, ut judicio tuae sedis sub ipsorum prxsen.ia corporatorum , in eorum locum , quos humani subtraxerint casus , ex eodem , quo illi fuerant, corpore, subrogentur: nulli alii corporatorum prx- ter dictum numerum per patrocinia immunitate concessa. 6. lidem AA. Maximo Comiti sacrarum - largitionum. CI qui inclytas nominarim vetustis legibus civitates transgredien- " tes 3 ipsi, vel peregrinos negociatores sine comite commerciorum suscipientes fuerint deprehensi : nec proscriptionem bonorum , nec poenam perennis exilii ulterius evadent. Ergo omnes pariter , sive privati, sive cujisspiam dignitatis, sive in militia constituti, sciant sibi, aut ab hujusmodi temeritate penitus abstinendum, aut supradicta supplicia subeundum. T I T. LxiV. DE RERUM PERMUTATIONE 4, ET PRL- SCRIPTIS VERBIS. ? 1. Imp. GORDIANUS A. Tlierafe. CI cum patruus tuus venalem posseffionem haberet, pater tuus o pretii nomine (licet non taxata quantitate) aliam possessionem dedit; idque [quod] comparavit, non injuria judicis, nec patris tui culpa evictum est : ad exemplum ex empto actionis non immerito id , quod tua filterest, si in patris jura successisti, consequi desideras. At enim si , cum venalis possessio non esset, permutatio facta est, idque , quod ab adversario praestitutum est, evictum est6: quod datum est, si hoc elegeris, cum ratione restitui postulabis. 2, Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Primitivae. pErmutationem, utpote [re ipsa] bonae fidei constitutam , sicut commemoras , vicem 7 emptionis obtinere , non est juris incogniti. 3. lidem AA. & CC. Leontio. TX placito permutationis, nulla re secuta, constat nemini actio- nem competere 8 : nisi stipulatio 9 subjecta ex verborum obligatione quaesierit partibus actioslem «. i.F. ae rer. permite. v»- »■ contrah. U committ.ftipul. (m. >. >. »«_/*"• n-j-. ». v * * • - t • in sin. infr. eod. I. 1. in fin.ff. de rer. per mu. t. (12. I. 4. infin.supr. L. t. (,3. I. ult. infr. eoi. i. lS-ff- äe profeript. verb. I. 2.supr. de fuit. inter emptor .(14. /. l.js. de contruh. empt. I. 1. ff. de rer. per- mut. §. 2. Infi. de empt. ‘veniit, (i;. L 4- tn fin, supr. b. t. C Un 4. lidem AA. & CC. eidem Leontio. Jm precibus tuis expresseris , placitum inter te , & alium permutationis intercessiiie , eumqiie fundum ä te datum vendidisse : contra emptorem quidem te nullam habere actionem perspicis , cum ab eo susceperit dominium , cui te tradidillc titulo permutationis non negas. Sed si secundum fidem placiti stipuktio subjecta est: succ.ssores ejusdem, cum quo contractum habuisti, convenire non prohiberis. Si vero nulla stipulatio intercessit, proscriptis verbis actio esi , utio vel fides placiti tibi fervetur , vel quod alterius accipiendi fundi gratia dedisti, causa 11 non secuta restituatur. 3. lidem AA. & CC. Theodolanx. Q Uoniam adseveras, patrem tuum ei, contra quem preces fundis, hac conditione dedisse fundum , ut invicem domum certam acciperet: aditus Praeses provinciae placitis eum parere 12; vel si causam, propter quam fundus datus est, sequi non perspexerit, conditionis ratione datum [a te] restituere, sicut postulas, jubebit, 6. lidem AA. & CC. Protogeni, bus certa lege traditis , fi huic non pareatur, praescriptis IZ verbis incertam civilem dandam actionem, juris autoritas demonstrat. 7. lidem AA. & CC. Timotheo. CMptionem rebus fieri 14 non posse, pridem placuit. Igitur cum frumenti certam modiationem Callimacho & A carnato te dedisse , ut tibi repraesentent olei designatum pondus , adseveres : fi placitis citra stipulationis solennitatem non exhibeant fidem: quantum dedisti, causa 1; 11011 secuta condicere pro desiderio tuo potes. 8. lidem AA. & CC. Panlinae. "DA lege 16 rebus donatis Candido, Ut, quod placuerat, mett- - 1 ftruumfieu annuum tibi proflaret , hujusmodi conventio non nudi pacti nomine censeatur , sed rebus propriis dictae legis substantia muniatur: ad implendum [tibi] placitum (sicut postulas) praescriptis 17 verbis competit actio. J^Ebt T I T. LXV. DE LOCATO 18 ET CONDUCTO. 1. Imp. ANTONINUS A. Agrippino. rtOmintis horreorum periculum vis majoris 19, vel effracturam 20 latronum , conductori prostare 11011 cogitur. His cessantibus, si quid extrinsecus ex depositis rebus , illaesis horreis perierit, damnum depositarum rerum [ei] resarcire debet 2. Idem A. Epicleto. ADversuseos, ä quibus exstruenda aedificia conduxisti, ex con- ^ ducto actione contendens , eo judicio, quod est bonx fidei 21 , debitum cum usuris solutis consequeris. 3. Idem A. Callimorphonix. /LDe, quam te conductam habere dicis, si pensionem domino in i ' S ' J solidum solvisti, invitam te expelli non oportet 22: nisi propriis usibus dominus eam necessariam esse probaverit, aut corrige- gere 23 domum maluerit, aut tu male 24 in re locata versata es. 4. Imp. ALEX. A. Sabino. CX Divi Antonini Pii literis certa forma est, ut domini horreoli rum essractorum , ejusmodi querelas deferentibus custodes 2; exhibere necesse habeant; nec ultra periculo subjecti sunt. Quod vos quoque adito Prxfide provincix impetrabitis. Quod li majorem animadversionem exigere rem deprehenderit; ad Domitium Ulpianum Prxfectum prxtorio, & parentem meum , reos remittere curabit. Sed quia domini horreorum nominarim [etiam ipsi] custodiam repromiserunt, eidem exhibere debent. 5. Idem A. Petromx. pErti juris est, ea, qux voluntate dominorum coloni in fundum conductum induxerint, pignoris jure dominis praediorum tene- (16. L 10. supr. de fall. I. I. infr. de paci, convent. (17. 1.6. supr. h. t. (18. Lib. 3. Infi. 2;. Lib. 19. D. 2. adde lib. n. infr. tit. 70. 71. (19. L 33. in fin. ff. h. t. (20. I. 12. infr. I. 34. I. eoi. (21. I. 17. infr. eod. (22. I. 15. tnfr. eod. (23. Confer l. 27. L 30. pr. I. 35. pr.ff. eoi. I. 3. §. 3. f «ti pojjid. (24. Nov. 120 c. 8. (2;. I. SS-ff- h - t - (26. L 4 - ff- in quib. cauf. pign. adde tamen l. 7-ff- '«*- I. ii. §. 2. F. qm fotiores. U 2 ri. Codicis Üb- IV. Tit. LXV. 31 1 _ ri Quando autem domus i locatur, non est necessaria in rebus inductis , vel illatis scientia domini: nam ca quoque pignoris jure tenentur. , .... . 6. Idem A. Vistorino. VTEnio prohibetur rem, quam conduxit, fruendam alii locare : fi nihil aliud convenit. 7. Idem A. Terentiano. CI, cum Hermes vectigal octavarum r in quinquennium con- o duceret, fidem tuam obligasti-, posteaque spatio ejus temporis expleto, cum idem Hermes in conductione ut idoneus detineretur, non consensisti, sed cautionem tibi reddi postulasti : non oportere te de posterioris 3 temporis periculo adstringi, competens Judex non ignorabit. 8- Idem A. Higinio. T Icet certis annuis quantitatibus fundum conduxeris \st tamen ex- ^ prejsum non efl in locatione, (ut mos 4 regionis postulabat) Ut , Ji qua lue tempestatis , ani alio cali vitio damna accidijsent 9 , ad onus tuum pertinerent} & quae evenerunt sterilitates , ubertate aliorum annorum repensat!? 6 non probabuntur : rationem tui juxta bonam fidem haberi recte postulabis : eamque formam , qui ex appellatione cognoscet, sequetur. 9. Idem A. Fusco. CMptorem quidem fundi necesse non est stare colono 7, cui prior dominus locavit: nisi 8 ea lege emit. Verum si probetur aliquo pacto consensisse, ut in eadem conductione maneat , quamvis sine scripto 9, fidei bona judicio, [ei] quod placuit, parere cogetur. 10. Imp. GORDIANUS A. Pomponio. V/Iam veritatis ignoras , in conductionibus non succedere rohe- v redes conducturis existimans : cum sive perpetua conductio est, etiam ad heredes transmittatur: sive temporalis , intra tempora locationis heredi quoque onus contractus incumbat. 11. Imp. PHILIPPUS A. Theodoro. INvitos 11 conductores seu heredes eorum post tempora locationis ■*- impleta non esse 12 retinendos , fape rescriptum est. 12. Idem A. Nicx. TVAmnum , quod per aggressuram 13 latronum in possessionibus locatis rei tus illatum esse proponis, a domina earundem possessionum , quam nullius criminis 14 ream facere te dicis , resarciri tibi nulla ratione desideras. 13. Imppp. VALKRiAN. & GALLIEN. AA. & VALtR. C. Heraclida. Cl divisa conductio fuit, & in singulis pro partibus fasta : alieno 0 nomine conveniri vos non oportet. Si autem omnes , qui conducebant, insolidum 15 locatori sunt obligati : jus ei competens conveniendi, quem velit, non debet auferri. Habetis sane vos facultatem locatori esserendi debitum : & ut transferantur in vos ea , qua ob hanc con.uictionem ab his , quorum nomine inquietamini , obligata sunt, postulandi. 14. lidem AA. & CC. Juliano & aliis. Cl hi, quia vobis redemerant frumentum , & hordeum annons inferendum , accepta pecunia fidem fefellerunt: ex locato agere eum eis potestis. 19. lidem AA. & CC. Euphrofins. CI de fundo a locatore expulsa 16 es , [cum co] agere ex 16 conducto potes : pu-natuque [A locatore. ] quam prsltari rupta conventionis fide placuit, exigeie, aut retinere potes. (1 l- 4 - t'f-jj- de padi l. 2. I. 4. st', in quib. catis, pign. adde l. 5. js . 'od. (2. v. L 7. i. 8- supr. de vectigal. (3. I. 13. §. j j.st't. (4. v. i. 19. infr. eod. (;. I . 19. §. 2)/. 2;. §.. 6 . st. eod. adde l. 1! infr. de jurr emphyt. (S. d. /. 15. §. 4. (7. Inimo vide i. 3. inf\ ie raaacip. colon, adde/, 90, in sin. st. de jure fsci. (S- v. L 25. §- t-.f h. t. (9. L 24. infr. I. 14. stl eod. L 1 7. Jupr. de paci. (10, §. ult. Inst. h. t. i. 18. infr. de jure dot. adde /. 19. §. z. /. g 0 . §■ 1 - st- b.t. (11. Adde/. 11 .supr. de contrah. empt. (12, Immo vide l. 11. instn.ff. de publicati. I. 23. §. 1. infr. de agrie. £st cenjlt. (13. L 1 .supr. h. t. (14. Vide tamen l. 25. §. 4. st', cod l. 6r,. pr. j }. soluto matrim. (19. v. I . 13. §. 9. /. 47. Fi h . 1 . 1 . 5. in sin. Fi c s mm °d. (:6. 5.supr. h. t. (17. / 19. pr. st', eod. (18. /. 29. 8- 3 -Jj- eod. (19. i. 13. §. ult. I. 14.Fi eod. (eo. I. i.supr. eod. __ __ 312 16. lidem AA. & CC. Timotheo. ~ f Egem 18 quidem conductionis servari oportet, nec pensiomim nomine amplius, quam convenit, reposci. Sin autem tem- pus, in quo locatus fundus fuerat , fit exactum, & [in] eadem [locatione] conductor permanserit: tacito 19 consensu eandem locationem una cum vinculo pignoris renovare videtur. 17. Impp. DIOCLET. & AIAXIAI. AA. Hofalio, pRaefes provincix ea , quoe ex locatione debentur, exsolvi sine ■*- mora curabit: non ignarus, ex locato & conducto actionem cum sit bonae 20 fidei, post moram usuras 21 legitimas admittere! 18. lidem AA. Amno. CXcepto tempore , quo edaci locustarum 22 pernicie sterilitatis L -‘ vitium intercessit, sequentis temporis fructus , quos tibi juxta praeteritam consuetudinem deberi constiterit, reddi tibi Präses provinciae jubebit. 19. lidem AA. Valerio. plrca locationes atque conductiones maxime fides 23 contractus servanda est , Ii nihil specialiter exprimatur contra 24 consuetudinem regionis. Quod fi alii 2; remiserint contra Legem contractus , atque regionis consuetudinem , pensiones : [hoc] aliis praejudicium afferre non potest. 20. lidem AA. Carpophoro. Q Ui rem propriam 26 conduxit, existimans alienam, dominium -11011 transfert, sed inefficacem conductionis contractum fecit. 21. lidem AA. & CC. Antonia. CI olei certa ponderatione fructus anni locasti: de contractu bona 0 fide habito , propter hoc solum , quod alter majorem 27 obtulit ponderationem , recedi non oportet. 22. lidem AA. & CC. Papiniano. CI hi, contra quos supplicas, facta locatione certi temporis, suas 0 tibi locaverint operas 28 : quatenus bona fides patitur, causi cognita , competens judex conventionem servari jubebit. 23. lidem AA. & CC. Prisco. A D probationem rei proprix sive defensionem , non 29 sufficit Io- catio ei facta , qui post de dominio coeperit contendere: cum inscientia domini proprii, & errantis 30 nullum habeat consensum : sed ex eventu , si victus fuerit, contractus locationis non constitisse magis declaratur : nemo enim sibi jure possessionem31 mutare potest. 24. lidem AA. & CC. Antonino. POntractus locationis conductionisque, non intervenientibus etiam instrumentis 32 , ratus habeatur : Secundum quod heredes 33 conductoris , et!i non intervenerint instrumenta, non uxorem 34 convenire debes. Sane de posteriore tempore, quo conductricem ipsam proponis fuisse , adesse fidem precibus tuis probans , pensiones integras ab ea pete. 29. lidem AA. & CC. Epagatho. gl quis conductionis titulo agrum , vel aliam quamcunque rem accepit: posseffionem prius restituere 33 debet, & tunc de proprietate litigare. 26- lidem A A. & CC. Opioni & Hermogeni. CI conductionis implestis fidem , ejusdem rei gratia fastam instrumentum 36 evanuit. Quod si quid vestrum infundo fuit, vel vi direptum est , hoc restitui 37 vobis Prasses provincias jubebit. 27. lidem AA. & CC. Neroni. CI tibi, qua 1 pro colonis conducti podii prorogasti, dominus fundi stipulanti dare spopondit, competens Judex reddi tibi jubebit: Nam li conventio placiti fine stetit: ex nudo Z8 P»st» perspicis actionem jure nostro nasci non posse. §. 28- Inst. de aci. (jr. d.l. 2. supr. I. 94. pr.js. b. t. I. 17- §■ 4 - st', de ttjur. 22. Adde /. 13. §- t.st. b. t. (23' .'. 29. §• 3 - (24. v. /. 31. §. 20. st’, de. xdil. edidi. (29. v. I. 1. infr. res intir alios acia. (26. I. 28- Fi de a.lquir. velumitt. pojfest. I. 49..F- de reg- jur. juncta /. 23. infr. k. t. (27. /. 23.F'. eod. (28. Adde/. 14. supr. cod. (29. V. I. 18. supr. de rei vindic. (30. I. 19-/- it risdidi. I. 2. pr. st', dejudic. (31. L 3. §. 19.Fi de adqttir. velumitt. festejs. I. 33. § I . js. de usurp. (32. I. 9. supr. I. 14 .ff.b.t. (33. I. 10. supr. I. 29. I. 34. infr. I. 19. §. 8-Fi eod. (34- v< !' L supr. ne uxor fro marito. (39. /. 11. §. 3.Fi b. t. (z<>. /. 9 - M r - depof l. ult supr. ad exbib. I. 2. supr. de condidi, ex lege. (37- ^ '*■ supr. h. t. t. 29. §. 4. §. 9. st. cd. (38. v . /. 10 .supr. depuli. l - 7 - §- 4 - f- eod. 28. lidem zi;,_*_ 28. Iidem AA. & CC. eidem Neroni. IN judicio tam locati, quam conducti, dolum i & custodiam, non etiam casum 2, cui resisti non potest, venire constat. 29. Iiriem AA. & CC, Juliano. PUm conductorem aedificia, quo suscepit integra, destruxisse pro- ^ ponis, hoc etiam heredes 3 ejus Praeses provinciae instaurare , sedificiorum inter vos habita ratione , jubebit. 30. Impp. THEOD. & VALENT. AA. Florentio P. P. pUrialis, neque procurator 4, neque conductor ; alienarum re- ^rum, ncc sidejuflbr, aut mandator conductoris existat: alio- quiti nullam obligationem neque locatori, neque conductori ex hujusmodi contractu competere sancimus. 31. Imo. LEO A. Aspari Magistro militum. Milites nostros alienarum rerum conductores 6 , seu procurato- ^ res 7, aut fiilejussores S , vel mandatores conductorum fieri prohibemus: ne, omiffo armorum usu, ad opus rurestre se con- feiant, & vicinis graves prosiimptione cinguli militaris existant. Armis 9 autem , non privatis negotiis occupentur : ut numeris 10, & signis suis jugiter inhärentes , Rempublicam , a qua aluntur, ab omni bellorum necessitate defendant. 32. lmp. ZENO A. Adamantio P. P. ME cui liceat, qui aliquam domum alienam, vel locum, aut ergasterium nomine conductionis accepit, alteri, qui post eum d >mini voluntate ad eandem conductionem accessit, litem inferre, quali rem illicitam , aut agenti damnosam lentaverit: sed patere facultatem dominis domos [suas] vel ergasteria , vel loca, cui voluerint locandi : ipsis nihilominus , qui conduxerint, ab muni super hoc molestia liberis conservandis: nisi forte pacta per scripturam 11 specialiter inita cum dominis, vel cum his, qui postea conduxerint, legibus videlicet cognita, agentis intentionibus suffragentur, f Quod fi quis hujusmodi controversiam sacris juflionibus interdictam , crediderit commovendam : si privatus est, acriter essus exilii subeat p cenam : si militat, decem librarum auri dispendio feriatur. UiEc constitutio permittit utrique , tam locatori, quam condii- 1 ctori, ut liceat intra annum conductionem solvere, tam in Italia , quam in omnibus provinciis : ac ne poenam quidem vellit ex transgrelsione proritare : nisi contractus initio specialiter huic legi valedixerint 12, aut citra scripturam renunciarint. 34. Idem A. Sebastiano P. P. POnductores alienarum rerum seu alienam cujuslibet rei pos- ^ sessionem precario detinentes, seu heredes 13 eorum , fi non eam dominis recuperare volentibus, restituerint, sed litem usque ad definitivam sententiam expectaverint: non solum rem locatam, sed etiam sstimationem ejus, victrici parti ad similitudinem invasoris 14 aliens possessionis prsbere compellantur. 3q. Imp. JUSTIN. A. ad Senatum. j^Icet retro Principes multa de militibus 15 , qui alienas poffelsio- nes, vel domos conductionis titulo procurandas suscipiunt, sanxisse manifestum est : tamen quia res fic est contempta , ut neque interminationis sacratiffimsconstitutionis milites memores, ad hujusmodi sordida audeant venire ministeria, & relictis studiis publicis, signisque victricibus, ad conductiones alienarum rerum prosilire, &: armorum atrocitatem non in hostes ostendere : sed contra vicinos, & forsitan etiam adversus ipsos miseros colonos, quos procurandos susceperint, convertere: necessarium duximus ad hanc sacratissimam venire constitutionem , altius, & plenius hujusmodi causam corrigentes. Jubemus itaque, omnes omnino , qui armis militant, live majores, sive minores (Milites autem ap- pellamus tam eos , qui sub excelsis Magistris militum tolerare no- De jure emphyteutico.' 314 (1. v. I. 23. ff. ile reg. jur. (2. §. ;. Inst. I. 2;. §. 6.Fi h. t. (3. v. I. io,.fupr. eoi. (4. I. 34. infr. de decur. (q. I. 4-Fi h. t. adde 1 . 6. §. 2.Fi eoi l. 2. §. i.Fi de udminiftr. rer. (6. I. ult. infr. I. so.jf. h. t. I. 13. / 15. /. 16. infr. de re milit. Nov. 116. c. 1. (7. i. 8. §. 2.Fi l. t^.fupr. deprocur. I. 9,fupr. de conditi, oh catis, dator, adde l. un. infr. negotiatores ne militent. (8. L 8- §• I. ff- qui satisdare. (9. d.l. 15. infr. de re milit. (10. Nov. 116. c. 1. (n. Vide tamen l. z^.supr. h. t. (12. v. I. 29. verj i cum. alia.supr. de paci. (iz. v. I. 24. fupr. h. t. (14. I. io. in fin. infr. unde scuntur militiam, quam qui in undecim devotissimis scholis taxati sunt, nec non eos, qui sub diversis optionibus Foederatorum 16 nomine sunt decorati) saltem in posterum ab omni conductione alienarum rerum temperare: scituros , qttod ex ipso contractu ab initio fine aliquo facto, vel aliqua sententia cadant militia, & non fit regressus eis ad pristinum gradum, neque beneficio Imperiali, neque consensu , vel permissu judicis, sub quo tolerandam sortiti sunt militiam : ne, dum alienas res conductionis titulo esse gubernandas existimant, suas militias suamque opinionem amittant, ex militibus pagani, ex decoratis infames constituti: & quod post hujusmodi conductionem , [quam penitus interdicimus) a publico susceperint, & hoc sine aliqua mora, vel procrastinatione, reddere compellantur. Scituris & ipsis, qui suas facultates post hanc Legem eis ad conductionem permiserint, nostra Lege eorum conamine violata, quod nulla eis exactio contra eas concedatur: [ ut ] qui alieni appetens constitutus militem procuratorem elegerit, & (afuis) cadat reditibus, f Pateat autem omnibus hujusmodi copia apud competentes Judices accusationis, ut qui in hac causa delator existat, laudandus magis , quam vituperandus intclligatur: poena, quam contra milites nostrorum praiceptorum contemptores, & ipsos, qui eis conductiones rerum ad se pertinentium permiserint , statuimus, in futuris causis obtinente. T I T. LXVI. DE JURE EMPHYTEUTICO. 17 1. lmp. ZENO A. Sebastiano P. P. J Us emphyteuticarium , neque conductionis, neque alienationis 18 esse titillis adjiciendum 19, sed hoc jus tertium esse constituimus, ab utriusque memoratorum contractuum societate seu similitudine separatum: conceptionem (item) definitionemque habere propriam, & justum esse validumque contractum : in quo cuncta, quae inter utrasque contrahentium partes super omnibus vel etiam fortuitis casibus, pactionibus , scriptura interveniente habitis , placuerint, firma illibataque perpetua stabilitate modis omnibus debeant custodiri : ita , ut si interdum ea , quae fortuitis casibus eveniunt, pactorum non fuerint conventione concepta, si quidem tanta emerserit clades , quae prorsus etiam ipsius rei, qux per emphyteufin data est, faciat interitum : hoc non emphyteuticario , cui nihil reliquum permansit, sed rei domino, qui quod fatalitate ingruebat, etiam nullo intercedente contractu habiturus fuerat, imputetur. Sin vero particulare , vel aliud leve contigerit damnum , ex quo non ipsa rei penitus laedatur substantia: hoc emphyteuticarius silis partibus non dubitet adlcriben- dum. 2. Imp. JUSTINIAN. A. Demostheni P. P. TN emphyteuticariis contractibus sancimus, si quidem aliquae pactiones 20 in emphyteuticis instrumentis fuerint conscriptae: easdem & in omnibus aliis capitulis observari , & de rejectione ejus , qui emphvteusin suscepit, si solitam pensionem , vel publicarum functionum apochas ai non pnestiterit. f Sin autem nihil super hoc capitulo fuerit pactum , sed per totum triennium 22 neque pecunias solverit, neque apochas domino tributorum reddiderit: volenti ei licere eum ä praediis emphyteuticariis repellere, nulla ei in posterum allegatione nomine meliorationis 23, vel eorum, quaeew- ponemata dicuntur, vel .poena opponenda : sed omnimodo eo (fi dominus voluerit) repellendo, neque protendente, quod non est super hac causa inquietatus: cum neminqm oporteat conventionem , vel admonitionem expectare, sed ultro fele offerre, & debitum spontanea voluntate persolvere, secundum quod & anteriore lege nostri numinis generaliter cautum est. f Ne autern ex hac causa dominis facultas oriatur, emphyteutas suos repellere, L reditum ni. (15. /. 31 .fupr. b. t. (16. v. Nov. 116. (17. §. 3. Inft. de locat, adde tit.ff.ß ager veclig. & tit.Jf. de su~ perficiet. Nov. 7. c. 3. (18- Immo vide l. 7. fupr. de rcb. alien. non alien. (19. §. 3. inft. de locat. (20. v. I. I . vers. in quo euntia, fupr. I. 3. pr. infr. b. t. (21. V. I. 19. fupr. de fide instrum. (22. /. 32. in fin. fupr. de episcop. aud. confer, tamen Nov. 7. c. 3. §. 2. Nov. 120. c. 8- Autb. qui rem.fupr. desacras, eccles. t. 54. §. 1 . I. ;6.Fi locati, adde l. 2 .ff.Ji ager veclig. (23. Confer. I. 61. ff. locati. U 3 minime i5 Codicis Lib. IV. Tit. LXVI. V. Tit. I. " r„s c inere , ut ex hujiismodi machinatione triennio elapso 1 , suo jure is . qui emphyteusin suscepit, cadat: licentiam ei concedimus , attestatione prxmissa , pecunias offerre i , hisque obsignatis , & fecundum legem depositis, minime dejectionis timere periculum. Z. Idem A. Juliano P. P. pUm dubitabatur , utrum emphyteuta debeat cum domini vo- L' Imitate suas meliorationes , qux Grxco vocabulo l.o.ercvruxTcc dicuntur, alienare , vel jus emphyteuticum in alium transferre , an ejus expectare consensum ? Sancimus, li quidem emphyteu- ticum instrumentum super hoc [casu] aliquas pactiones habeat, eas observari, f Sin autem nullo [modo hujusmodi] pastio interposita est , vel forte instrumentum emphyteuseos deperditum est : minime licere emphyteutae sme consensu domini meliorationes suas aliis vendere, vel jus emphyteuticum transferre. f Sed ue hac occasione accepta , domini minime concedant emphyteutas suos accipere pretia meliorationum , qu» invenerunt, sed eos deludant, & ex hoc commodum emphyteutae depereat , disponimus , attestationem domino transmitti , & praedicere , quantum pretium ab alio [revera] accipi potest. Et si quidem dominus hoc dare maluerit, ct tantam prxstare quantitatem , quantam ipse revera emphyteuta ah alio recipere potest , ipsum dominum omnimodo hxc comparare, i Sin autem duorum mensium spatium fuerit emensum , & dominus hoc facere (i- T. 91. c. 1, 316 3 2. fupr. de episcap. aud. I. 7. fupr. de paci, inter eiupt. Nov. in fin. (2. Adde 2. Feni. 9 . §. 1. (z. v. I. IZ;. §. 3-J?- noluerit: licentia emphyteutae detur, ubi voluerit, &finecö7 sensu domini meliorationes suas vendere: his tamen personis 3 01» imn solent in emphyteuticis contractibus vetari ad hujusmodi veni re emptionem, f Necessitatem autem habere dominos, fi aliis me" lioratio secundum praefatum modum vendita sit, accipere emphv" tentam : vel si jus emphyteuticum ad personas non prohibitas * U concessas & idoneas ad solvendum emphyteuticum canonem trans ponere emphyteuta maluerit: non contradicere, sed novum emphy! tentam in possessionem suscipere, non per conductorem vel procuratorem , sed ipsos dominos per se , vel per literas suas vel (si hoc non potuerint vel noluerint) per depositionem in hac qui. dem civitate apud virum clarissimum Magistrum censuum, velpn! sentibus tabulariis per attestationem, in provinciis autem perPnj] sides vel defensores celebrandum, f Et ne avaritia tenti domini magnam molem pecuniarum propter hoc efflagitent: (quod usque ad prxsens tempus perpetrari cognovimus) non amplius eis liceat pro subscriptione [sua] vel depositione , nisi quinquagesimam par- tem pretii, vel xstimatioirs loci, qui ad aliam personam transfer- tur, accipere. Sin autem novum emphyteutam, vel emptorem meliorationis suscipere minime dominus maluerit, & attestatione facta, intra duos mei.-ses hoc facere supersederit: licere emphyteutae etiam non consentientibus dominis a. I.7. fupr. de Judaeis add e Nov. Leon. 93. (12. Nov. 117. c. IS ’ juncta l. 14. §. 7.ff. de tedilit. edici, (iz. d. Nov. i>7> c ’ 8, 9' (14. arg. I. 14$.Jf. de rcg.jur. tcf 1 Z!7 Si Rector provincias, &c. 318 ter aliud 1 ex communi consensu inter contrahentes de eadem quadrupli ratione placuerit, f Extra definitionem [ autem ] hujus legis, si cautio poenam stipulationis continens kuerjt interposita, ex utraque parte nullas vires habebit: cum in contrahendis nuptiis libera 2 potestas esse debeat. Dat. Calend. Jul. MAR- TIANO & ZENONE 0088 . 469. Hujus legis epitomen retulerat ex Hurmenoptilo Contius , feil eam integram ex Bafilicis edidit Cujae, lib. 3. obs cap. 18. 6 . pOnstitutio vult, ne proxeneta 3 , seu conciliator nuptiarum ^ quidquam capiat. Si tamen omnino sustineat aliquid accipere, si quidem nihil de ea re convenerit, nihil omnino consequatur: sin pactum intercesserit, non ultra vicesimam partem dotis, & ante nuptias donationis exigat, si dos ad ducentas usque libras auri pertingit: minus autem , fi quidem volet, ut accipiat; liberum ei facit, f Sin vero cujuscunque [ majoris ] quantitatis dos fuerit, ultra decem libras auri proxenatam accipere non permittit, neque fi perfecta est dos, vel ante nuptias donatio, f Quod fi prxter hxc aliquis pactus sit, ne exigatur, sed & solutum reddatur , sive pecuniam accepit, sive res, datave est ei confelsio debiti, aut omnino accepit aliquid mobile, vel immobile, vel se movens: intentatis actionibus non solum contra accipientem , sed etiam contra ejus heredes: nec solum ab eo, qui dedit, sed etiam ab ejus heredibus , pcena decem librarum auri definita adversus eos , qui prxter hxc [aliquid] agere tentaverint. T I T. II. SI RECTOR PR 0 V 1 NCLE 4 , VEL AD EUM PERTINENTES SPONSA LITI,V DEDERINT. I. Imppp. GRATIANUS , VALENTINIANUS & THEOD. AAA. Eutropio PP. CI quis in potestate publica positus, atque honore administrandarum provinciarum , qui parentibus , aut tutoribus , aut curatoribus , aut ipsis , quoe matrimonium contractura sunt, potest esse terribilis, arrhas sponsalitias dederit, jubemus, ut deinceps, sive parentes, sive exdem mutaverint voluntatem : non modo juris laqueis liberentur , pcemeque [statute] expertes sint: sed extrinsecus data pignora lucrativa habeant, fi ea non putent esse reddenda. Quod ita late patere volumus , ut non solum circa administrantes , sed etiam circa administrantium filios , nepotes ac propinquos , [&] participes [id est, consiliarios, ] domesticosque locum habeat: quibus tamen administrator operam dederit, f Impleri autem id postea matrimonium non vetamus , quod tempore potestatis ob eas personas , de quibus locuti fumus , arrhis fuerat obligatum, si sponsarum consensus accedat. Dat. i;. Cal. Jul. Tbejsalonic*, DD. NN. GRATIANO A. ;. & THEOD. A. COSS. 3So. T I T. III. DE DONATIONIBUS ; ANTE NUPTIAS , VEL PROPTER NUPTIAS? ET SPONSALITIIS. i. Impp. 8 E VER. & ANTONINUS AA. Metrodoro. JUlUltum interest , fi ea, qux donat vir futurus, tradiderit 6 1 uxori, & postea in dotem acceperit: an vero donandi animo dotem auxerit, ut videatur accepisse, quod non accepit: priore enim casu donatio non impeditur, & res, qux in ea causa sunt dotis effect®, judicio de dote peti possunt: posteriore [autem casu] nihil actum est donatione : & quod in dotem datum non est, repeti non potest. (t. Immo vide/. 19. JL de verb. oblig. (2. I. 12, /. 14. infr. de nupt. (3. v. Lib. 50. ff. tit. 14. (4. 1. un. in.fr.fi quacunqueprad. pot. I. g8- /. />3. I. 6$.ff. derit. nupt. Nov. Leon. 23. adde /. unie. supr. de contrucl. judic. (?. Nov. 97. Nov. 119. pr. §. 3. lufi. de donat, (si. arg. I. 4. infr. h. t. v. /. 5. infr. desecund. nupt. (7. v. /. 3 (.ff. de verb. oblig. (S- l. 32. §. 22. ff. de donat, inter vir. U uxor. I. 97. §. 3 ff. de verb. *blig. (9. v. I. 18. infr. ad leg. Jul. de adult. (10. 1. ;. ff. de ritu 2. Imp. ALEXANDER A. Attalo. CI Prxfidi provinche probaveris, ut Eutychiam uxorem duceres, munera te parentibus ejus dedisse : nisi Eutychia tibi nupserit, [tibi] restitui , quod dedisti , jubebit. 3. Idem A. Marcellx. pollicitatione a fratre quondam tuo sponsalium causa facta, etsi in stipulationem deducta fit , ideo prxstanda non fuit, quoniam in dote uxor maritum fefellit: Exceptionem 7 (itaque doli) ad verius actionem ex stipulatu reste objicies. 4. Imp. GORDIAN. A. Marcello. Q Uod fponsie ea lege 8 donatur, Ut (tunc) dominium ejus adipiscatur , cum nuptias fuerint secuta , sine effectu est. 5. Impp. VALENTIN. & GALLIEN. AA. Theodors. pA , qux tibi ut fponsie daturum se promisit is, qui te ficto coelibati! 9 , cum aliam matremfamilias domi reliquisset, sollicitavit ad nuptias, petere cum effectu non potes : cum tu sponsa, uxore domi posita, non fuisti. si. Imp. AURELIANUS A. Donate. QUm in te simplicem donationem dicas factam esse die nuptiarum, & in ambiguum possit venire , utrum a sponso , an a marito donatum sit : sic distinguendum est, ut, si in tua domo donum acceptum est, ante nuptias videatur facta esse donatio: Quod si penes se dedit sponsus , retrahi possit: uxor enim fuisti. 10 7. Imppp. CARUS , CARIN. & NUMER. AAA. Lucianx. CI, cum ante nuptias munera darentur, ita conventum est, atque hujusmodi conscripta est pactio , Üt , fi qua fors extitijfct contra voluntatem ejus , ff matrimonium diflraxiffet , tunc quas data erant , apud eum , qui dediffet , heredemve ejus remanerent: potest, qui hereditatem ejus accepit, cui pacta puella munera lege prx- dicta susceperat, eadem jure postulare. 8. Impp. DIOCLET. L MAXIM. AA. & CC. Euphrosynx. CI ante matrimonium major quinque & viginti annis constitutus, ° sponsis sus, licet ante sponsalia , fundum 11 donavit, eamque in vacuam induxit possessionem : postea nullo titulo superstitem , vel testamento eundem relinquentem , alienare potuisse, certi ac manifesti juris est. 9. Iidem AA. & CC. Juliano. QUm te fponsie filii tui qusdam donasse 12 confitearis, perfectam donationem rescindi , nec nostro oportet Rescripto 13, quam tua voluntas jurisque auctoritas fecit ratam. 10. Iidem AA. & CC. Dionysio. CI filix tus sponsus, ei mancipium donavit, ac tu in eum jumenta liberalitatis ratione contulisti, nec nuptiis secutis, contra juris rationem , quod dederat, abstulit: non invicem datorum restitutio 14, sed ejus, quod illicite rapuit, repetitio competit. 11. Iidem AA. L CC. Nes. QI tibi res proprias liberalitatis causia sponsus tuus tradidit, eo quod ^ ab hostibus postea interfectus est, irrita donatio fieri non potest. 1; 12. Iidem A A. & CC. Timothex & Cleotimx. CI mater vestra filis sus sponso , vel marito prxdia sine isi ulla repetendi lege donavit, & eum in vacuam posseffionem induxit : nuptiis divortio solutis , perfecta non dissolvitur donatio. 17 13. Iidem A A. & CC. Alexandro. P)E rebus in sponsam donationis gratia collatis , creditores mariti facti, fi non prius 18 obligatas eas sibi probent, eam convenire minime possunt. 14. Iidem AA. & CC. Aurelis. S 1 . his ceffit nem eorum improbe recusat. v. Nov. sii. nupt. I. pett. ff'. de donat, inter vir. ff uxor. ( 11 (i" / 12 infr h t (13. I. ?. infr. de revoc. donat. (14. Immo vide /.’ 15. infr. h. t. (1?. d. I. 12. vide tamen /. 15. /.16. infr. eod. (,si. I 7. fupr. de condici, obeauf. (17. 1. 9 - fi'pr. ”. t- l. 22. infr. de donat, inter vir. ff uxor. (18- l- L- infr- de-revocand. bis quas in fraud. /. 1;. infr. de donat. I. IZ. infr siis quoque non secutis decrevit valere, ea, quae largiendi animo mter sponsos L sponsas jure celebrantur , redigi ad hujusmodi conditiones jubemus : ut sive (adfimtatis coeunda causa, sive non ita , ) vel in potestate patris degentes , vel ullo modo proprii juris constituti, tanquam futuri causa matrimonii aliquid sibi ipsi, vel consensu parentum mutuo largiantur: li quidem sponsus, (vel) parentes ejus (sortiri) filium (noluerint) uxorem : id, quod ab eo donatum fuerit, nec r repetatur traditum : & si quid apud donatorem resedit, ad sponsam, (& heredes ejus) summotis ambagibus transferatur. Quod si sponsa , vel is, in cujus agit potestate, causam non contrahendi matrimonii prxbuerit: tunc sponso, ejusque heredibus sine aliqua diminutione (per condictionem, aut perutilem actionem in rem) redhibeantur. Qua: similiter observari oportet . & li ex parte sponsse in sponsum donatio facta fit. Dat. 16. Cal Novembr. PP. 16. Cal. Sept. Roma , CONSTANTINO A. 5. & LICINIO COSS. 319. 16. Idem A. ad Tiberianum Vicarium Hispaniarum. CI a sponso rebus sponsa: donatis interveniente osculo, ante nu- O ptjas hunc vel illam mori contigerit, dimidiam partem rerum donatarum ad superstitem pertinere praecipimus, dimidiam ad defuncti, vel defuncta heredes , cujuslibet gradus sint, & quocunque jure successerint: ut donatio stare [pro] parte dimidia, & resolvi pro parte dimidia videatur. Osculo vero non interveniente, sive sponsus, sive sponsa obierit, totam infirmari donationem , & donatori sponso, vel heredibus ejus restitui. Quod si sponsa interveniente , vel non interveniente osculo, donationis titulo (quod raro accidit) fuerit aliquid sponso largita, & ante nuptias hunc , vel illam mori contigerit: omni donatione infirmata , ad donatricem sponsam , sive ejus successores , donatarum rerum dominium transferatur. Accept. 13 - Cal. Maji, Hispali, NEPOTIANO & PACATO COSS. 336. 17. Impp. THEOD. & VALENT. AA. Hierio P. P. TVTlnoribus state fceminis , etiam actorum testificatione 3 (in ante nuptias donatione ad eas facta) omissa, si patris auxilio destitute sint, juste consulitur, ut firma donatio sit. Dat. 10. Calend. Mart. Conftantinop. TAURO & FELICE COSS. 4:8- 18. Imp. ZENO A. Sebastiane. P. P. CI liberis ex priore matrimonio procreatis, pater ad secundas mi- gravent nuptias, vel non migraverit: nihil omnino filiis prioris conjugii ex donatione ante nuptias , quam ipse , vel alius pro ipso uxori quondam ejus matri communium liberorum donaverit, servare cogitur : quoniam & mater liberis ex priore matrimonio extan- tibus, post secundas nuptias , multoque amplius , si non fuerit alteri marito sociata, nihil iisdem filiis ex dote 4, quam patri eorum ipsa , vel alius pro ea obtulerit, servare compellitur. 19. Imp. JUSTINUS A. Archelao P. P. CI constante matrimonio consilium augendae dotis inierit vel uxor 13 forte, vel ejus nomine quilibet alius: nihilominus marito quoque liceat, seu pro marito cuilibet alii, tanto donationem ; ante nuptias additamento majorem facere, quanto dotis augetur titulus. Nec obsit in hujusmodi munificentiis interdictas 6 esse liberalitates tempore nuptiarum: Indulgendum est namque consensui communi partium: ne, cum negetur augenda: potestas donationis, dotis etiam pigrius constituatur augmentum. Idemque licere praecipimus, etiam in his matrimoniis, in quibus interdum accidit ante nuptias quidem donationem nullam esse , solam vero dotem marito mulierem obtulisse: ut etiam tunc muliere dotem augente, liceat 7 marito quoque donationem in uxorem suam ejusdem quantitatis facere, quantum aucta dos continere dignoscitur: pactis 8 videlicet de redhibitione , vel retentione auctae dotis , vel donationis (prout partes consenserint) pro jam statuto modo ineundis , sive injungendis veteribus pactis, quae initio nuptiarum de (l.l. 10. 1. 11. supr. h. t. (2. Immo vide/, 9.supr. eod. (3. v. /. ult. §. 1. infr. de jure dot. I. 34. §. 1. infr. de donat. Nov. 127. t. 2. (4. v. /. 6. §. i. infr. de secund. nupt. (;. /. 20. vers. sancimus. infr. h. t. 2vov. 97. c. 2. (6. /. i.js. de donat, inter vir. £9* ante nuptias donatione, & dote principaliter constituenda inita sunt Jura etiam hypothecarum, qua: in augenda dote vel donatione fu e .' rint , ex eo tempore initium accipiant, ex quo exdem hypotheca" contract« sunt, & non ad prioris dotis , vel ante nuptias donationis tempora referantur, f Sed & si e contrario maritus & uxor ad diminuendam dotem , & ante nuptias donationem consense- rint: licere eis ad similitudinem diminutionis, quae in dote fit etiam ante nuptias minuere donationem : ut pacta de amborum diminutionibns ineunda , firma & legitima esseintelligantur: exceptis videlicet his casibus , in quibus aut maritus ex priore"matrimonio liberos habens, ad secundas migraverit nuptias: aut uxor similiter ex anteriore matrimonio liberes extantibus , secundo marito se junxerit: in hoc enim secundo matrimonio, vel ä parte mariti, vel a parte mulieris, vel ab utraque ( si hoc etiam acciderit) interdictam esse diminutienem dotis, vel ante nuptias donationis , ne aliquid adversus filios prioris matrimonii machinari videatur, censemus. In AUTHENT. De tequal. dot. & propter nupt. don. §. aliud, coli. 7. tit. 9. al. 8- Nov. 97. cap. 2. CEd jam necefe est, fi alia pars augmentum prastat, alteram quoque partem incrementum celekrare : est fi quidem vir alieno ere non impediatur , in rebus quibuslibet procedat augmentum. Atfi debitorfit , ne fraudis erga creditores suspicio subrjfe pojjit , omnino res immobiles incremento dotis proficiant. Si enim mulier immobilisjubilantia domina , res mobiles in augmentum dederit: in bac parte dotis nullo utetur adversus alios creditores privilegio. 20. Imp. JUSTINIANOS A. Joanni P. P. pUm multa: nobis interpellationes factae sint adversus maritos, qui decipiendo suas uxores , faciebant donationes, quas ante nuptius antiquitas nominavit, insinuare autem eas actis intervenientibus supersedebant, ut infectae maneant, & ipsi quidem dotis commoda lucrentur, uxores autem sine nuptiali remedio relinquantur j Sancimus, nomine prius emendato , ita rem corrigi, & non ante nuptias donationem 9 eandem vocari, sed propter nuptias [donationem. ] Quare enim dotem quidem etiam constante matrimonio mulieri marito dare conceditur : donationem autem marito, nisi ante nuptias facere non permittatur? & quae hujus rei differentia rationabilis potest inveniri: cum melius erat mulieribus propter fragilitatem sexus , quam maribus subveniri? sicut enim dos propter nuptias fit, fr fine 10 nuptiis quidem nulla dos intelligitur, fine dote autem 11 nuptiae possunt celebrari: ita & in donationibus, quas mariti faciunt, vel pro his alii, debet esse aperta licentia, & constante matrimonio talem donationem facere : quia quasi antipherna hoec possunt intelligi, & non simplex donatio. Ideo enim & antiqui juris conditores inter donationes etiam dotes connumerant. Si igitur & nomine & substantia nihil distat a dote ante nuptias donatio: quare non etiam ea simili modo & matrimonio contracto dabitur ? Sancimus itaque , omnes licentiam habere , sive prius quam matrimonia contraxerint, sive postea 12, donationes mulieribus dare propter dotis donationem : ut non simplices donationes intelligantur , sed propter dotem , & propter nuptias facte. In AUTHENT. ut immob. antenupt. don. §. Si quis, coli. ;. tit. 16. al. 14. Novell. 61. cap. 1. pErmijsa est U in rem allio pro tali donatione mulieri adversus omnes pojsestbres. f Simplices etenim donationes non propter nuptias fiunt, sed propter 13 nuptias vetite sunt: & propter alias causas , & libidines forsitan, vel unius partis egestatem , non propter ipsarum nuptiarum affectionem efficiuntur. Si igitur dote jam prxstita, maritus nulla ante nuptias donatione facta donare mulieri res maluerit, ita tamen, ut dotis 14 quantitatem non excedant, & hoc ipsum significaverit, Quod non simplicem faciat donationem,sed propter dotem jam conscriptam, Ö 5 ipse ad donationem venerit, licebit hoc ei tacere, & supponatur pastis dotalibus hujusmod i donatio: &nF- de donat, inter vir. uxor. (14. /. 9. /. 10. infr. de pali. -J2I De nnphis. 522 dem hoc specialiter fuerit expressum, pasta conventa 1 servari j competentem judicem accusare poteris, morihus temporum meo- oportet. Sin [autem] donatio quidem talis facta iit, utpote rum congruentem sententiam daturum, qua hujusmodi conjnn- dotali instrumento antecedente , nulla autem pacta tali donationi post nuptias inferantur: re ipsa videatur hoc esse pastum, ut secundum dotales conventiones intelligantur, & in tali donatione pacta fuisse conventa, ut aquis passibus utraque ambulet, tam dos, quam donatio: ita tamen, utLeoniana 2 constitutio (eure super exsquatione pastionum loquitur , non in quantitate , sed in partibus) maneat in bis calibus intacta , L non solum ea immutilata custodiatur, sed etiam nostra 3, quam de interpretatione ejus Fecimus, ambiguitatem ejus tollentes; disparibus enim pacti 1- nibusfastis, majorem lucri partem ad minorem deducendam esse censemus , ut eodem modo uterque minorem partem lucretur. In, AUTHENT. ut exast. in st. dot. §. illud, coli. 7. tit. 3. al. 5. Novell. 91. 'cap. 2. JstOs data donationem propter nuptias meretur 4: prreterca fi pars mulieris dotem solvere fit parata , cum ex diverso recusetur, fis mulier ):oc contestctur : cumque fit res mobilis, signaculo imposto rc- j condat , aut Ingrediens judicium hoc petat fieri, ut parti viri denun- cictur: fis fic nequaquam declinanda eft donutionis exactio. Atfiper Hiationem dos viro non detur : etiam donatio prorsus denegetur. §. 1. Similique modo, fi facta quidem fuerit talis donatio, quas antea quidem ante nuptius vocabatur , nunc autem propter nuptias , hon autem fuerit actis intervenientibus infumata: licebit etiam constante matrimonio eam insinuare , nullo penitus obstaculo ex nuptiarum interventu Faciendo, ii enim fieri eas post nuptias concedatur , multo magis insinuari. Similique modo & ea constitutio 5 , quam pro augendis tun dotibus, quam ante nuptias donationibus fecimus , intacta iilibataqneeonservetur : Omnibus videlicet, qme de simplicibus donationibus inter maritum , & uxorem constante matrimonio , vel a veteribus, 'vel a nobis statuta sunt, i-n suo robore duraturis. In AUTHENT. ut spon. larg. in prin. coli. 9. tit. 2. Novell. 119. c. 1. & in Authent. ntfrat. filii. §. illud quoque, coi. 9. al. 2. tit. 7. Nov. 1 27. c. 2. decursum ejl, ut fponsilitia largitas specialis fit contractus, nec insinuationem di fideret, etiamii ab aliö detur , licet it: viri personam donatio fiat, quatenus ipse in hunc contrailum conscribat, hoc quantum ad mulierem. At fi vir, vel alius , qui dederit eam, non insinuet , c:an ea Jit quantitas , fis paci a dotalium concedant parti viri: nullam super cis habeat vir uclinuem. pAter donationem propter nuptias , quam contulit in uxorem , non ccgiiurscrvare liberis prioris matrimonii; etji ad fecundas nuptias migraverit: Aliud est , fi apud maritum aliquid ex dote , vel apud mulierem ex donatione resedit. Illud enim servare U beris prioris matrimonii debet. In AUTHENT. de scquslst. dot. §. aliud, coli. 7. tit. 10. al. 8. Novell. 97. cap. 2. jiT Ur.c inhibetur deminutio, ne fraus fiat liberis priorismatrimonii 6. quorum unicuique , etiam cui minus datum esc , dare tantum cogitur , quantum secunda uxori, ita etiam d parte uxoris. T i T. IV. DE NUPTU». 7 1. Impp. SEVERUS L ANTON. A A. Portio. PUm de nuptiis puelis quaeritur 8 , nec inter tutorem & matrem , & propinquos de eligendo futuro marito convenit: arbitrium Pnesidis provincias necessarium est. 2. Ihlem A A. Trophimx. Cl nuptiis pater tuus consenlit: nihil oberit tibi, quod instrumento ad matrimonium pertinent: non subscripsit. 3. lidem AA. Valeris. Tlbertum 9, qui patronam, seu patroni filiam , vel conjugem, vel neptem, vel proneptem uxorem ducere ausus est; apud (2. d. I. 9. infr. de paci, convent. v. Nov. 97. (;. I. iq.su.pr. h. t. ctiones odiosas eile merito duxerunt. 4 - Imp. ALEXAND. A. Perpetuo. j^Iberi concubinas 4 parentum suorum [uxores] ducere non pos- J sunt: quia minus religiosam & probabilem rem facere videntur. (lui ii contra hoc fecerint, crimen stupri committunt. ?. Idem A. Maxims. (JI (ut proponis) pater quondam mariti tui , in cujus fuit potestate, cognitis 11 nuptiis vestris, non contradixit 12 : vereri noa debes , [ne] nepotem suum non agnoscat. 6. Imp. GORDIANUS A. Valeris. l?T si contra 13 mandata Principum contractum sit in provincia J consentiente muliere.matrimoniiun , tamen post depositum officium, si in eadem voluntate perseveraverit, juitos nuptis efficiuntur: & ideo postea liberos susceptos, natofque ex justo matrimonio, legitimos esse , responsum viri prudentiffimi Pauli 14 declarat. 7. Idem A. Apro. gl [ut proponis) post querelam de marito ä filia [tua] ad te delatam , dssloiirtum est matrimonium , necte consentiente ad eundem regressa 15 est : minus legitima conjunctio est, cessante patris voluntate, in cujus est potestate: atque ideo non petente filia , petitionem dotis repetere non prohiberis. 8. Idem A. Romano. JN copulandis nuptiis, nec curatoris 16, qui solam rei familiaris Inltinet auminiftratioiiem, nec cognatorum vel adfinium ulla auctoritas potest intervenire : sed spectanda est ejus voluntas, de cu jus conjunctione tractatur. (1. I. 7. §. 7. j}. de paci. (3. I. 10. infr. d. t. (4 (6. d. I. 19. in fin. (7. Lib. 1. Infl. 10. Lib. 23. D. 2. Nov. 22. (g./. 20. infr. h. t. (9./. 62. §, I. fis. de ritu nupt. (10. I. 14. §. 2. fi'. d. t. I. r. §. 3. j?. de concub. Nov. IiJ. c. 3. §. 6. (u. Vide enim l. u.js. ii statu hont. (n.l.q. in fin. fi'. de sponsui. (13. /. 38. /. 63. /. 63. infin.fi'. de ritu nupt. zddtsupr.fi rector prov. (14. d. I. 65. T 0 u. II. Idem A. Rationalibus. ly.TAnifestnm est , nuptiis contra mandata contractis , dotem , quae 1 data illo tempore , cum traducta est , fuerat, juxta sententiam D. Severi fieri caducam ; nec, si consensu postea coepisse videatur matrimonium , in prxteritum commisso vitio potuit mederi. Dat. Calend. April. Antiochia , GORDIANO A- & AVIO- LA COSS. 240. 9. Imp. PROBUS A. Fortunato. CI vicinis, ve! aliis scientibus , uxorem liberorum procreandorum causa domi habuisti, & ex eo matrimonio filia suscepta est: quamvis neque nuptiales tabulae 17 , neque ad natam filiam pertinentes 18 facts sunt , non ideo minus veritas matrimonii, aut suscepta filix , suam habet potestatem. 10. hnpp. DIOCLET. & MAXIMIAN. A A. & CC. Paulinae. PUm te non ex Senatore patre procreatam , sed oh matrimonium cum Senatore contractum 19 , clarissimas fcemims nomen adeptam dicas ; claritas , quas beneficio mariti tibi parata est , si fecundi ordinis virum postea sortita es, redacta ad prioris dignitatis statum deposita est. 11. lidem AA. & CC. Alexandro. Ol invita 20 detinetur uxor tua a parentibus suis: interpellatus Rector provincia amicus noster . exhibita 21 muliere, voluntatem ejus secutus, desiderio tuo medebitur. 12. lidem A A. <& CC. Sabino. !\jEe filium 22 quidem familias invitum ad. uxorem ducendam 1 cogi , legum disciplina permittit. Igitur , sicut desideras , observatis juris praeceptis sociare conjugio tuo, quam volueris , non impedieris : ita tamen , ut contrahendis nuptiis patris tui 23 consensus accedat. 13. lidem AA. & CC. Onesimo. ATEquefine nuptiis instrumenta facta ad probationem matrimonii sunt idonea , diversum ve ritate continente : neque non inter- i;. L j«. fi', de ritu nupt. (16. /. 20. fi', d. t. immo vide l. 20. in fin. infr. h. t. (17. I. IZ. /. 30 . infr. eod. I. 7. D. de sponsui. I. u. infr. de repudiis. Nov. 22. -A ori. 74. Nov. 117. (ig. v. I. 2. §. I. D. de excus (19. I- »3 »VE de dignitat. Nov. 22. c. 36. i. 8- D- de senatorib. juncta L‘100. D. de vcrb.fign. (20. Adde l. 8. D. ile divort. (21. v. /. 2. D. de liber, exhib. (22. I. 14. infr, h. 1 . 1 . 21. D. de ritu nupt. (23. 1 . 20. infr. h. t. I. 2. 1 . D. de ritu nupt. X positis Z2? Codicis I.ib. V. Tit. IV. 3 2 4 politis instrumentis , jure contractum inatrimoniuui, irritum est:j cum omifia quoque scriptura i , catera nuptiarum indicia non sint irrita. 14. Iidem A A. & CC. Titio. "VTEque ab initio matrimonium contrahere, neque dissociatum d ’ reconciliare quitquam cogi 2 potqst: unde intelligis , liberam Facultatem contrahendi, atque diitrahendi matrimonii transferri ad necelütatem non oportere. 15. Iidem A A. & CC. Tatiano. TjXorem libertam suam manumissori, si 11011 Iit ex his personis, ^ qua; specialiter prohibentur , ducere non est interdictum , & ex eo matrimonio justos patri Filios nasci certissimum est. Iu AUTHENT. ut liberti de ctetero. §. si quis autem, coli. 6. tit. 7. al. 6. Novell. 78. cap. 3. CE I novo jure nulla dignitas prohibet cum liberta nuptias contrahi , dotalibus, infirmnentis confectis. ifi. Iidem AA. & CC. Rhodoni. UAtrem , qui filiam exposuit, hanc nunc adultam sumptibus & labore [tuo] faciam, matrimonio conjungi filio tuo desiderantis favere voto convenit: qui li renitatur , alimentorum 3 solutioni [in hoc solummodo casuj parere debet. 17. Iidem AA. & CC. "MEmini liceat contrahere matrimonium cum filia 4, nepte , vel pronepte : itemque cum matre ; , avia , vel proavia: & ex latere 6 , amita 7 , ae matertera 8 , lorore 9, sororis filia 10, & ex ea r.eptc: prasterea fratris [tui] filia 11 , & ex ea nepte. itemque ex affinibus 12 , privigna 13 , noverca 14, nuru 15 , socru 16 , exterisque , qux jure antiquo prohibentur, a quibus cunctos volumus [so] abstinere. Datum Cal. Alaji, Damasco , TUSCÜ & ANULINU COSS. 29;. 18- Imppp. VALENT. VALENS & GRATIAN. AAA. ad Senatum. i intra quintum 17 & vicesimum annum degentes , etiamsi emancipationis libertate gaudent, tamen in secundas nuptias sine patris sententia non conveniant, f Quod Ii in conventionis delectu , mulieris voluntas patris repugnat scatenti» , & propinquorum 18 : placet admodum (ut in virginum conjunctionibus sancitum est) habendo examini auctoritatem quoque judiciaria; cognitionis adjungi: ut, si pares sint genere ac moribus competitores , is potior existimetur, quem sibi consulens mulier approbaverit. f Sed ne forte hi, qui gradu proximo ad viduarum successionem vocantur , etiam honestas nuptias impediant, si hujus rei suspicio 19 prscesserit, eorum volumus auctoritatem judiciumque succedere, ad quos etiamsi fatalis fors intercesserit, tamen hereditatis commodum pervenire non possit. I)at. 17. Calend. August. GRATIANO A. z. & PROBO COSS. 371. ' IS- Impp. ARCAD. & HONOR. AA. Euty- chiano P. P. ^Elebrandis inter consobrinos :o matrimoniis licentia legis hujus salubritate induita est : ut revocata prisci juris auctoritate, restinttilque calumniarum fomentis , matrimonium inter cunfobrinos habeatur legitimum : sive ex duobus fratribus , sive ex duabus sororibus, sive ex fratre & sorore nati sunt: L ex eo matrimonio editi , legitimi , & suis patribus successores habeantur. Datum STILICONE z. & ANTHEMiO COSS. 40;. 20. Impp. HONOR. L THEOD. AA. ad Theodorum P. P. I N conjunctione filiarum in sacris positarum , patris zr expecte- tur arbitrium- Sed si sui juris puella sit: intra quintum & vi- "y Idua i (1. /. 4. in fin. D. de pignorib. adde l. 7. pr. D. de sponsui. (2. I. 12. supr. h. 1.1. 21.1. 2g. D. de ritu nupt. I. ,34. pr. Ü. de verb. oblig. (3. Adde l. 1. infr. de insuit, expoj. (4. /. I. Ü8- D. de ritu nupt. (5. §. 1. List. h. t. (6. d. I. 68. (7. §. 2. Inst. h. t. I. 17. §. 2. D. de ritu nupt. (8. d. §. 2. Inßit. h. t. I. 3;. §. \. D. de verb. oblig. (9. I. 56. D. de ritu nupt. I. 2. infr.Ji nupt. ex rescripto l. ult infr. de inceft. (1 o. I 39- J'. de ritu nupt. (11. §, 3 Infl. h. t. I. 2. infr.Jinupt. ex rescript. (iz. §. 6. Infl. h. t. (13. d. §. 6. I. 14. in fin.Jfl. de ritu nupt. I. ult. infin.js. de cond.Jine caus. !. 38.jj! *d kg. Jul. de adult. (14. §. 7. Infl. b. 1.1. 14. §. 4-Fj de ritu nupt. I. ult. in fin. ß. de cand,Jine caus. Nov. 113. e. 3. §. 6. N c. 4. §. 3.! i. $• i?, ad L. Pomp. de purricid. (rj. d. I. 14. §. 4. vers. nurus, ff. I celiimim annum constituta: ipsius quoque adscnfus exploretur 22 • Si patris auxilio destituta , matris 23 & propinquorum 24 * *& ipsius ZS quoque requiratur adult» judicium. 'Si (vero) utroque orbata parente , sub curatoris 26 defensione constituta sit & inter honestos competitores matrimonii oriatur forte certamen ut qnxratur, cui potissimum puella jungenda sit , si puella cultu verecundi» propriam noluerit voluntatem depromere , coram politis propinquis 27, judici deliberare permitium est, cui melius adulta societur. 21. Impp. THEOD. L VALENT. AA. Basso P. P. A Caligato 23 'milite usque ad Protectoris 29 personam fine ali- qua soletuiitate matrimoniorum , liberam cum ingenuis dim- taxatuuriierilius contrahendi conjugii permittimus facultatem. 22. Iidem AA. Hierin P. P. v^I donationum ante nuptias , vel dotis instrumenta 30 defuerint, pompa 31 etiam, aliaque nuptiarum celebritas omitratur: nullus existimet ob id deelie recte alias inito matrimonio firmitatem 32, vel ex eo natis liberis jura posse legitimorum auferri: inter pares honestate personas nulla lege impediente consortium, quod ipsorum consensu 33 , atque amicorum fide firmatur. Dat. 10. Caiend. Mart. Conjlautinop. FELICE & TAURO COSS. 23. Imp. JUSTINIANUS A. Demostheni P. P. J^Mperialis benevolenti» proprium hoc esse judicantes, ut omni A tempore subjectorum commoda tam investigare, quam eis mederi procuremus j lapsus quoque mulierum , pe: quos indignam honore conversationem imbecillitate lexus elegerint, competenti moderatione sublevandos esse censemus, minimeque eis spem melioris conditionis adimere: ut ad eam respicientes, improvidam, & minus honestam electionem facilius derelinquant. Nam ita credimus Dei benevolentiam , & circa genus humanum nimiam clementiam (quantum nostr» natur» poliibile est) imitari 34, qui quotidianis hominum peccatis lemper ignoscere dignatur, L poenitentiam suscipere nostram , & ad meliorem eam statum deducere. Quod si circa nostro subjectos imperio nos etiam facere disteramus: nulla venia digni esse videbimur. §. 1. Itaque cum injustum fit, servos quidem libertate donatos posse per divinam indulgentiam natalibus luis restitui 35 , postque hujusmodi Principale beneficium ita degere, quasi nunquam serviissent, sed ingenui [nati] essent: mulieres autem , qux scenicis [quidem] ludis lese [ante] immiscuerunt, postea vero spreta mala conuitione, ad meliorem migravere sententiam , & inhonestam profestionem effugerunt, nullam spem Principalis habere beneficii, quod eas ad illum statum reduceret , ir. quo si nihil inhonesti peccatum eilet , commorari potuerunt; Pixi-nti sanctione clementillima Prin.ipale beneficium eis sub ea lege condonamus, ut, ii derelicta mala & inhonesta conversatione commodiorem vitam amplex» fuerint, honestatique lese dederint , liceat eis nostro supplicare numine , ut divinos affatus sine dubio mereantur, ad matrimonium eas venire permittentes legitimum : his, qui eis conjungendi sunt, milio timore tenendis: ne scitis prsteritarum legum infirmum esse videatur [tale] conjugium, sed ita validum hujusmodi permanere matrimonium confidentibus, quasi nulla prxcedente inhonesta vita uxores eas duxerint, sive dignitate praediti sint, sive alio modo scenicas in matrimonium ducere prohibeantur : dum tamen dotalibus 36 omnimodo instrumentis non sine scriptis tale probetur conjugium. Nam omni macula penitus direpta , & quasi suis natalibus hujusmodi mulieribus redditis , neque vocabulum 37 inhonestum eis inhaerere de extero volu- de ritu nupt. §. 6. Infl. b. t. (16. §. 7. Infl. cod. d. §. 4. vers itaqut socrus. I. 4. §. p.ff. degradib. (17. /. 20. infr. b. t. (>8-1. I •f 1! P r ‘ cod. (19. v./. 2. in fin. infr. ubi pup. educ. (_20. §. 4 . Infi. b. t.l. 2. infr. de infl. ifi fubstit. I. g.ff. dc ritu nupt. (21. I. 18- supr. b. t. (2:. d. I. is. adde Nov. 11$. c. 3. §. 11. (23./. 1. fi‘pr. b. t. (24. ii. I. j. d. /. 18 .supr. cod. (23. I. 8- supr. eod. 26. v. d. i. 8- l. 20.J}] de ritu nupt. (27. I. I. in fin. supr. cod. (18. V. L O-ß-Jj cuftnd. . 4;. 1 - - - vi metufve causa. t;8- * r. 20. de His, qui accusare non postsunt. 657. * 9. r. - ad Eccles. confug. 77. * 1. 12. - ad statuas confug. 102. * 1. 25. - - - a non domino man. 523. * 7. 10. - ante apertas tabb. 492. * 6 . 52. - a Principe vacat. 747. * 10. 44. de His, quibus ut indign. bered. 462. * 6 '.' 3?. de His, qui ex officio. 778. * n. 38. ex publicis rationibus. 713. * 10. 6. in Ecclesiis man. 80. * 1. 13. in exilium dati. 754. * 10. 59. in priorum credit. 610. * 8. 19. latrones vel aliis crim. 695. * 9. 39. non impletis stipendiis. 753. * 10. 54. numero liberorum. 751. * 10. ;i. parentes vel liber. 679. * 9. 17. per metum judic. ;8i. * 7. 67. potentiorum. 154. * 2. 15. se deferunt. 7>8. * io. 13. sibi adfcribunt. 687. * 9. 23. sponte pubi. mnn. 746. * 10. 43. veniam oetatis imp. 170. * 2. 4;. de Honoratorum vehiculis. 77*. * it. 19. 325 De nuptiis. 326 mus; neque differentiam aliquam eas habere cum his , qu® nihil simile peccaverunt. §. 2. Sed & liberos ex tali matrimonio procreandos , suos & letri timos patri esse: & licet alios ex priore matri- monio legitimos habeat: ut bona ejus tam ab intestato , quam ex testamento isti quoque fine ullo impedimento percipere possint. §. 3. Sed & fi tales mulieres post divinum Rescriptum ad preces earum datum, ad matrimonium venire distulerint, salvam eis nihilominus existimationem servare pr®cipimus , tam in aliis omnibus, quam ad transmittendam , quibus voluerint, suam substantiam, & suscipiendam competentem sibi legibus ab aliis relictam , vel ab intestato delatam hereditatem. In AUTHENT. Scenicas non solum si fidejussores. §. e. coli. 5. tit. 6. al. 4. Novell. 51. f~\ Uod cis permittetur , etiamsi juraverint in tali profejjsionese perft- ^s-veraturas: quia legibus 1 exprejfum efl , illicitte rei jusjurandum fervar i non oportere : o' ptrna perjurii ,Ji qua efl , in eum convertenda eft , qui exigit. §. 4. Similes vero tale merentibus ab Imperatore beneficium mulieribus , illas etiam esse volumus , qu® dignitatem 2 aliquam [habent,] etsi non Sereniffimo Principi supplicaverint, ultroneam tamen donationem ante matrimonium meruerint: ex qua dignitate, & aliam etiam omnem maculam , perquam certis hominibus legitime conjungi mulieres prohibentur , aboleri penitus oportet. §. 5. Ilis illud adjungimus, ut Si stlite hujusmodi mulierum , si quidem post 3 expurgationem prioris vitat matris luat nat® sint, non videantur secnicarum esse stlite , nec subjacere legibus , qute prohibuerunt filias scenicarum certos homines in matrimonium ducere. Sin vero ante procreatae sint, liceat eis preces offerentibus invictissimo Principi, sacrum line obstaculo ullo mereri Rescriptum : per quod eis ita nubere permittatur, quasi non sint seenicte matris lilia:: nec jam prohibeantur iliis copulari, quibus icenic® filias , vel dignitatis , vel alterius eausie gratia uxores ducere interdicitur: ut tamen omnimodo dotalia inter eos etiam instrumenta conficiantur. §. 6. Sed & (i ä icenica matre procreata, qu® usque ad mortem suam in eadem proseliione duraverit, post ejus obitum preces ImperStori® elementis obtulerit, & divinam indulgentiam meruerit, liberationem matern® injuri®, & nubendi licentiam sibi condonantem -. istam quoque posse sine metu priorum legum in matrimonio illis copulari, qui du dum fcenic® filiam uxorem ducere prohibebantur. §. 7. Imino etiam illud removendum esse censemus, quod in priscis legibus (licet obscurius) constitutum esi: ut matrimonia inter impares 4 honestate [personas ] contrahenda , non aliter quidem valeant, nisi dotalia instrumenta confecta fuerint: his vero [etiam non] intercedentibus, omnimodo firma sint, fine aliqua distinctione personarum : fi modo liberx sint, & ingemi® mulieres, nullaque nefariarum, vel incestarum conjunctionum suberit suspicio. Nam nefarios 5 , & incestos coitus omnibus modis amputamus , sicut & illos , qui prsteritanim legum sanctione specialiter vetiti sunt: exceptis videlicet his, quos prudenti lege permittimus, legitimique matrimonii jure muniri proecipimus. In AUTHENT. ut lic. matr, & avi®. §. quia vero legem, coli. 8. tit. ult. Novell. 117. cap. 4. Jdy^Aximis .decorati dignitatibus usque ad Illustres , nonnis dotali■ bus instrumentis conscriptis , rite contrahunt nuptias : licet ante contradas retineant: exceptis Barbaris reliqui omnes affedu solo rede contrahunt matrimonium. §. 8- His itaque per hanc generalem legem ita constitutis , & de cstero conservandis, prxteritas etiam hujusmodi conjunctiones ex subjecto tempore factas secundum priedictam dispositionem judicari praecipimus : ut si quis talem uxorem ab initio nostri imperii (prout dictum est) jam duxerit, & libros ab ea procreaverit, justos eos & legitimos, & tam ab intestato, quam ex testamento patris successores habeat, & legitima in poste- tum nihilominus ea uxore permanente, procreati quoque liberi legitimi sint. 24. Idem A. ad Senatum. CAncimus, si quis nuptiarum 6 fecerit mentionem in qualicunque pacto, quod ad dandum, vel ad faciendum , vel non dandum , vel non faciendum concipitur, & sive nuptiarum tempus dixerit, Jive nuptias nominaveris: non aliter intelligi conditionem esse adimplendam , vel [non] extenuandam, nili ipsa nuptiarum accedat festivitas 7 : & non este tempus inspiciendum , in quo nuptiarum aetas, vel fccminis post duodecimum annum accesserit, vel maribus post quartum decimum annum completum , sed ex quo vota nuptiarum re ipsa processerint: Sic enim & antiqui juris contentio dirimetur, & immensa librorum volumina ad mediocrem modum tandem pervenient. 25. Idem A. Juliano P. P. Ci furiosi parentis liberi, in cujus potestate constituti sunt, nuptias poffint contrahere , apud veteres agitabatur: & quidem filiam furiosi marito posse copulari, omnes pene juris antiqui conditores admiserunt: sufficere enim putaverunt, fi pater non contradicat. In filio autem familias dubitabatur: & Ulpianus quidem retulit Constitutionem Imperatoris Marci, qu® de furioso non loquitur, sed generaliter de filiis mente capti, sive masculi, sive fremiu* sint, qui nuptias contrahunt: ut hoc facere poffint etiam non adito Principe. Et aliam dubitationem ex hoc emergentem, fi hoc, quod de mente capto constitutio induxit, etiam in furiosis obtinendum sit, quali exemplo mente capti & furiosi filios adjuvantes. His itaque dubitans , tales ambiguitates decidentes , sancimus , hic repleri, quod Divi Marci constitutioni rieesse videtur, ut non solum dementis 8, sed etiam furiosi liberi cniuscunque sexus 9 poffint legitimas contrahere nuptias, tam dote, quam ante nuptias donatione ä curatore eorum praestanda 10, xstimatione tamen in hac regia urbe excellentissimi Prxfecti Urbis : in provinciis autem virorum clarissimorum earum Prxsidum , vel Ircorum Antistitum , tam opinione perfon®, quam moderatione dotis & ante nuptias donationis constituenda , prxsentibus tam curatoribus dementis , vel furiosi , quam his, qui ex genere eorum nobiliores sunt: ita tamen , ut nulla ex hac causa oriatur vel in hac regia urbe, vel in provinciis jactura substanti® furiosi, vel mente capti , sed gratis omnia procedant: ne tale hominum infortunium etiam expensarum detrimento prsgravctur. 26. Idem A. Juliano P. P. CI quis alumnam suam libertate donaverit, & in matrimonio fu« collocaverit: dubitabatur apud antiquos, utrum ne hujusmodi nuptiSt legitim® esse videantur , an 11011 ? Nos itaque vetustam ambiguitatem decidentes, non esse vetitum matrimonium censemus : si enim ex affectu omnes introducuntur nupti®, & nihil impium , nec legibus contrarium in tali copula expediamus : quare prxdictas nuptias inhibendas existimemus? nec enim homo sic impius invenitur , ut quam ab initio loco fili® habuit, eam postea in suo collocet matrimonio: sed ei credendum est,quia eam & ab initio non ut filiam educavit, & libertate donavit, & dignam este postea suo putavit matrimonio. j- Ea videlicet persona omnimodo ad nuptias venire prohibenda , quam aliquis, sive alumna iit, sive non , a sacrosancto suscepit baptismate : cum nihil aliud sic inducere potest paternam affectionem , & justam nuptiarum prohibitionem , quam hujusmodi nexus, per quem Deo mediante.anim® eorum copulat® sunt. 27. Idem A. Joanni P. P. CAncimus 11 , nuptias, qu® inter masculos & focminas majores, vel minores sexagenariis 12 , vel quinquagenariis, lege Julia , vel Papia prohibitae sunt, homines volentes contrahete, & ex nullo modo, vel ex nulla parte tales nuptias impediri. 28. Idem A. Joanni P. P. CI libertam quis uxorem habeat, deinde inter Senatores scribatur ° dignitate illustratus: an solvatur matrimonium , apud Ulpianum quaerebatur: quia lex Papia 13 inter Senatores & libertas stare connubia non patitur. Nos igitur Dei sequentes judicium , non patimur in uno eodemqueennnubio mariti felicitatem uxori fieri infortunium : ut quantum vir in altum tollatur, tantum & con- jux ejus decrescat 14, imo magis penitus depereat: abiit itaque a (t. /. 5. infin.supr. de legib. I. 112. in fin.ff. de legat. 1. 1. 7. §. is,, ff. de pad. (2. Immo vide l. 2. infr. de iignitut. (3. Adde l. ult. vers ex avo. infr. I. 2. §. z.ff. de decurioir. (4. v. I. si.supr. h. t. ($• v. Nav. ir. (6. I. 71. §. 3.J?’. de condit. U demonstrat. I. 8- n fr. de testam, manum. (7, v. Nov. Leon. 89. adde l, ptn.ff. de donat, inter vir. os uxor. (8. I. zo.supr. de episcop. aml. (9. Inft. h.t.inpr. (10. I. 60. ff. de jure dot. I. 43. ff. de legat. (11. v. I. 12. infr. de legit, bered. (12. Confer l. 15. §. 2. ff. de «dopt. I. 21. pr. ff. de ait. empt. veni. (13. i. 23. I. 27. /. 44./I de ritu nupt. (14. atg. I. ult.supr. defiat, ts imagin. X n sostre 328 327 ' Codicis TJh. V. Tit, IV. V. sv nostro tempore hujusmodi asperitas , & Grm. ni maneat matrimonium , & uxor marito concrescat, & sentiat ejua Fulgurem: stabi- leque maneat matrimonium [ex] hujusmodi superventu minime diminutum. Simili modo, li privati hominis filia ad liberti veniat connubium , & postea pater mulieris ad Senatoris dignitatem fuerit elatus, taceat Papia: legis crudelissima sanctio: & neque per hunc modum dissolvatur matrimonium inter facti Senatoris filiam & libertum, ne soceri prosperitas sine genero inveniatur. Melius enim est , legis Papia: severitatem in utroque casu compescere , quam eam sequendo , hominum matrimonia dispergere, non ex vitio mulieris & mariti, sed ex prospera alterutuns partis fortuna; cum enim ex una radice vitium nascitur , consequens est, ut una lege tollatur. 39. Idem A. ubique terrarum constitutis religiosissimis Episcopis. Ieram fecimus constitutionem 1, nemini permittentes, neque invitam mulierem ancillam aut liberam , in scenam aut orchestram pertrahere, neque converti volentem , prohibere eam ejus fidejussores, quali super hoc ipso certum auri modum promissum repet.n >0: sed li quid tale factum fuerit, prohiberi haec & ä clarissimis provinciarum Frassidibus, & ä civitatum religiosissimis Episcopis constituimus, dantes licentiam religiosissimis Episcopis una cum clarissimo provinciie Prsside , etiam invitos trahere ad se eos, qui compulerint, aut qui mutari seu converti ab ea actione prohibuerint, & publicam quidem fieri eorum substantiam , ipsos vero civitate expelli. Si vero qui provinciam regit, ipse sit, qui eas compulerit, aut ä praedicta actione conversionem seu resipiscentiam prohibuerit, damus licentiam & solos religiosissimos Episcopos adire eam , qua talia patitur, aut ejus fidejussorem 2 , hunc vero [episcopum] adversari Magistratum habenti, & non permittere injuste agere, a’-t si minus fuerint ad id consequendum poten tes , indicare id nostro imperio , ut a nobis competens exerceatur perna: fidejullionibus simul liberandis, & fidejussoribus Z inde milibus conservandis: licentiam dantes conversis hujusmodi mulieribus , liberis & ingenuis existentibus rui matrimonium transire legitimum , etiamsi contigerit honestissimis dignitatibus , qui illas duxerint, decorari, non amplius indigentibus Imperialibus Rescriptis , sed sua potestate nuptias celebrantibus , nuptialibus nimirum instrumentis omni modo inter ipsos factis : eademque & de filiabus scenicarum constituentes. §. 1. Hanc autem dictam constitutionem & in quinto libro omnium constitutionum hujus scilicet nostrae pietatis cognominis libri, ad civiles Magistratus rescriptam posuimus. Quoniam enim oportebat per präsentem sanctionem . & vobis ubique terrarum politis religiosissimis Episcopis haec facere manifesta , propterea congregantes , quae ad ipsam pertinent expositione latiore sancita, eandem divinam con slitutionem fecimus etiam ad vos, ut sacerdotalem conservantes reverentiam & continentiae studiosi , hic custodiat s, tam magni Dei metum , quam Imperialem indignationem , fi quid horum praetermiseritis, considerantes. Dat. Lai. Nov. CP. D. N. JUST N. 4. & PAULLNO COSS. 534. " TIT. V. DE INCESTIS ET INUTILIBUS 4 NUPTIIS. 1. Imp. ALEXANDER A. Ampl igono. Tlbertay, eademque uxor tua, li ä te invito 6 discessit, connu bium cum alio non habeat, si modo uxorem eam habere velis. 3. Impp. DIOCLET. & M-XIM. AA. Sebastiane. TJEminem, qui sub ditione sit Romani nominis, binas 7 uxores ' habere posse, vulgo patet: cum etiam in Edicto Prstoris s hujusmodi viri infamia notati sint. Quam rem competens judex inultam esse non. patietur. (l. I. 14. I. 33. /opr. de episcop. aud. (2. Nov. ;i. (3./. 70. §- f- deßdejuf: (4. Nov. 12.. Nov. T39.. Nov.. 154. (5. Nov. 23. c. 37. (6. /. 4S pr.ß’. de ritu nupL /.10. 1. 1 l.jf'. dedivort. I. un. infin.fi'. «nde vir & uxor. (7. §. 6 ..Inft. de nupt. I. 1. in fin. I. 13. §. 1. fi- de his qui not. infam. L 7. supr. de Judaiis. I. 5. /upr. de donat, ante nupt. I. 13. infr. ad itg. Jul. de adult. (8. d. L I. in fin. (9. N07J.22.C.. 10. Nov. 78. c. 4. Nov. 117. c. 6. in fin. i. 3. infr. soluta nuitrim.. (io.. I. 5, §, 3. js. At statu bom,. (u. Adde /. 1. 3. imp. CONSTANTINUS A. Patroclo. pUm ancillis non potest esse 9 coiinulium : nair. ex hujusmodi ^ contubernio servi 10 nascuntur : ideoque prseipinius, ne Decuriones in gremia potentiliimarum domorum libidine servarum ducente confugiant. Si enim Decurio clam actoribus, & procuratoribus nescientibus, alienscfucr.t fervi conjunctus, & mulierem in metallum detrudi per sententiam jud;cis jubemus : & ipsum Decurionem in infulam deportari: omnibus bonis ejus civitati, cujus Curialis fuerat, mancipandis, !i patria potestate fuerit liberatus miliof-que habeat liberos , vel parentes , vel etiam propinquos. qui fecundum legum ordinem ad ejus fuccellioiiem vocentur. | Quod si actores vel procuratores loci, in quo flagitium admissum eft fuerint conscii, vel compertum facinus pioinere noluerint: metallo eos convenit implicari. Si vero dominus [loci] hoc Seri permisit , vel postea cognitum celavit, si quidem i 11 agro id factum est, fundus cum mancipiis & pecoribus , exterisque rebus, qui cultui rustici, lusiir,- .nur , si sci juribus vindicetur. Sin vero in civitate id factum est: dimidiam bonorum omnium partem prscici- lr.us conlncai i: pictum augentes , quoniam intra domesticos II parietes tceius admilium elt, quod noluit ir.ox cognitum publicare. 4- Imppp. VALFNT. THKOD. & ARCAD. AAA. ad Aiidromaehuin Comitem rerum privatarum. QUi contra legum 12 praeopta , vel contra mandata 13 constitu- tioiiclque 14 Friucipum nuptias forte contraxerit: nihil 15 ex eodem matrimonio , sive ante nuptias conatum, live deinceps quoquo modo datum fuerit, consequatur : idqtie totum , quod ab alterius liberalitate in alterum processerit, ut indigno indignxve sublatum , iilco vindicari sancimus: Exceptis tam fceminis, quam viris, qui aut errore acerrimo 16 , hon assectato , inumuhtove, neque ex vili causa decepti sunt, aut »tatis lubrico 17 Epii: Quos tamen ita demum legis nostrae laqueis eximi placuit, si aut errore comperto , aut ubi ad legitimos pervenerint annos, conjunctionem hujusmodi sine ulla procrastinatione diremerint. 5. lideni AAA. Cynegio. URatris uxorem iz ducendi, vel duabus luroribus conjungendi- penitus licentiam iummovemtis, nec dissoluto quocunque modo conjugio. 6. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. Enty- chiano P. P. CI quis incesti vetitique conjugii lese nuptiis funestaverit: proprias , qunmdiu vixerit, teneat facilitates: sed neque uxorem 17 , neque sii.os ex ea editos habere credatur, f Nihil prorsus prxdictis, neque per interpositam quidem personam , vel donet superstes, vel moriturus :o derelinquat: dos li qua forte folenni- ter aut data, aut promissa fuerit, juxta jus antiquum sifei :i nostri commodis cedat: testamento luo extraneis nihil derelinquat: ted ( sive testato , live intestato] legibus ei L jure succedant, si qui forte ex justo & legitimo matrimonio editi fuerint: hoc est, de descendentibus filius, filia, nepos, neptis, pronepos, proneptis: de ascendentibus autem pater, mater, avus, avia: de latere, frater, foror, patruus, amita, f Testandi sane ita demum :3 habeat facultatem, ut his tantummodo ■ cifonis pro juris ac legum, quod voluerit, arbitrio relinquat, quas succedere impeiialis prx- cepti tenore mandavimus: ita tamen, ut [ab] hereditate defuncti penitus arceatur, ii quis ex his, quos memoravimus in contrahendis incestis nuptiis consilium iniilie monstrabitur, successuro in lo- . cum illius , qui polt eum gradu proximus invenitur, f Ea sane, qux de viris cavimus , etiam de feminis., qux priedistornm fefe consortiis commaculaverint , ciistotsiantiir. f Memoratis vero personis lion extantibus . [nostro] fisco-locus pateat. Dat. 6. Id. Dec. Confiant. ARCAD IU 4. & HONORIO 3. AA. COSS. 366. infr. de falsa moneta. (12. /. 23.Li dfritunupt. (13. v. I. 6.supr. de nupt. I. 2. §. I.Li de bis quia, utindign. (14. /. 17 -f u P r - denupt. (15. Adde /. 6. infr. b. t. (16. I. 57. §. i.Li de ritu nupt. Nov. 13 . c. 1 . in sin. (17. /. 33. §. q.jf. ad leg. Jui.,de adult. (18. CS./- 9 - infr.h.t. (19. §. 1 2. Inft. denupt .. (10. /.2. I. /. I». st. »k bis quih. ut indignis.. (:i. I. 4. fupr.b. t. I. SZ.Js. de ritu nupt. I. 3-Li de jure dot. §. 12. Inft. denupt. (22. Confer. I. un. infr. de mulier, qua serv. §roj>r. I, (s. infr. desecund. nupt.. Ts 329 De interdicta matrimonio inter pupillam &c. 530 I11 AUTHENT. de incestis & nefariis nuptiis. §. 1. cui. s. tit. 7. ai. 6. Novell. 12. cap. I. jNcestas nuptius contrahentis peena cfi cov.pscc.tio honorum I , tam 1 exterorum , quum dotis 1; exilium 3 etiam sj cinguli ('fi quo potitur ) spoliatio : 'verberatio quoque , Ji -vilis cjl; fiemitta quoque talia scienter 4 peccante , simili pan& subjuganda. Subflintia Jic mista, liberis hoc ipso fui juris esteclis , Ji quos habet legitimos, applicetur: ut tamen pater ab cis alatur: quibus non extantibus , fisco defertur. In AUTHENT. quib. mod. naturales effic. fui. §. fin. eoi. 7. tit. 1. Novell. 89. cap. ultimo. JfX complexu nefario aut incesto , seu damnato liberi , nec natura- iis 5 sunt nominandi , omnis paterna; substantia indigni beneficio , ut nec alantur ä patre. 7. Impp. VALENT. L A 1 ARTIANUS AA. Palladio P. P. UUmilein 6 vel abjectam fceininam minime eam judicamus in- 1 tc-lligi, qus licet pauper, ab ingenuis tamen parentibus nata lit. Unde licere statuimus Senatoribus, & quibuicunque amplissimis dignitatibus prsditis, ex ingenuis parentibus natas, quamvis pauperes, in matrimonium sibi accipere , nullainque inter ingenuas &: opulentiores ex divitiis & opulentiore fortuna esse distantiam. Humiles vero abjectasque personas eas 7 tantummodo mulieres esse censemus; ancillam, ancilla; filiam , libertam , libertae filiam , [leenicam , sceniese filiam , tabernariam , tabernarii vel] lenonis aut arenarii filiam; aut eam , qute mercimoniis publice pnefuit. Ideoqne hujusmodi inhibuisse nuptias Senatoribus 8 harum foeminarum , quas mr-do enumeravimus , aequum est. Dat. Prid. Non. April. Constantinop. AETIO & ASTERIO COSS. 454. 8- Imp. ZENO A. Epinico P. P. T Icet quidam /Egyptiorum idcirco mortuorum fratrum sibi 9 1-1 conjuges matrimonio copulaverint, quod post illorum mortem manlifie virgmes dicebantur, arbitrati scilicet ( quod certis legum conditoribus placuit) cum corpore 10 non convenerint, nuptias non videri [re] esse contractas; & hujusmodi connubia tum temporis celebrata , firmata sunt: tamen praesenti lege sancimus , si quae hujusmodi nuptiae contracta: fuerint, eas earumqqe contracto res, & ex h : s progenitos, antiquarum legum tenori subjacere, nec ad exemplum dEgyptiornni ( de quibus supra dictum est) eas rideri fuisse firmas , vel esse firmandas. 9. Imp. ANASTASIUS A. Severiano P. P. AB incestis nuptiis universi . qui nostro reguntlirimperio, nove- rint temperandum : nam rescripta quoque omnia , vel pragmaticas formas aut constitutiones impias , qute quibusdam personis tyrannidis n tempore permiserunt scelesto contubernio matrimonii nomen imponere, ut fratris filiam 12 , vc-1 sororis 13 , vel eam , qnte cum fratre quondam nuptiali jure habitaverat, uxorem legitimam tnrpiffimo consortio liceret amplecti, aut ut alia hujusmodi committerentur, viribus carere decernimus: ne dissimulatione culpabili nefanda licentia corroboretur. T I T. Vi. DE INTERDICTO MATRIMONIO INTER PUPILLAM ET TUTOREM 14 SEU CURATOREM FILIOS- r^UE LORUM. i. Impp. SEVERUS & ANTONINUS A A. Marino. ^Enatusconsulti 15 auctoritatem, quo inter pupillam & tutoris filium connubium saluberrime sublatum est, circumveniri rusticitatis & imperitiae velamentis non oportet. (1. v. .Vov. 13,. in fin. (2. I. fi>. fupr. h. t. (3. I. Js. de V**jl. (4. v. I. 4 .fupr k. t. I. 38. §. 4. ff. ad leg. Jul. Ae.udult. (v Nov. 74. c. t iit. (fi. v. Nc-v. 117. r. fi. (7. Adde /. 1. infr. df itatur ali b. liberis, (s. I. 16. pr. I. 23. I. 27. I. 32. I. 34. in fin. {• 42 . I 43- §. 10. 1 . 44. pr. I. 47. I. Z8.Fi de ritu nupt. (9. /■ 9 - mfr.l. 5. fupr. h, t. (io. Adde /. 6. fupr. de donat, ante nupt. Nov. 22. c. 2. I. 30. Js. de reg. jur. (t 1. v. /. 16. fupr. de sacros, eccles (12. I. ij.svpr. de nupt. L 2. infr.fi nuptiee ex rescripto. §• 3 * Inj f. de nupt. (13. I. 39. I. zfi. L 57. §. l. st] de ritu nupt. li.mfr.fi nupti* ex refeript. I. 38- §• I . Js. ad leg. Jul. de uduit. aKlt.st, de condici.fine. caus. d. L11.fupr. d. §. 3. List, de nupt. 2. Imp. ALEXANDER A. Byrrho. M Ater pupiilae cum tutore filix fune 16 , vel filio tutoris nuptias contrahere non prohibetur. 3. Idem A. Rogatiano. QUm proponas, ei, quam matrimonio tuo junctam suggeris,, post liberos susceptos curatorem patrem 17 tuum datum , quem contendis , neo te in potestate habuisse : cum rite contractum matrimonium ex post facto 18 vitiare non potuerit, justam interpretationem metuere non debes, ne liberi, quos habetis, non ex insto matrimonio suscepti videantur. Ut autem omnis scrupulus auferatur, insistere pater tuus debet, necnon & uxor tua, nt alius loco ejus detur : habebit enim facultatem repetendae rationis negotiorum gestorum ab eo, qui fuerit substitutus. 4. Imp. PHILIPPUS A. Higina. libertinum 19, qui filio suo naturali, quem in servitute susceperat, postea manumisso pupillam suam , eandemque patroni sui filiam in matrimonio collocavit; ad sententiam amplissimi Ordinis, qui hujusmodi nuptiis interdicendum putavit, pertinere , dubitari non oportet. Z. Idem PHILIPPUS A. & PHILIPPUS C. Apulejo. PUratorem adulto suo filiam 20suam nuptui.collocare non posse,, falso tibi persuasum est. 6. Impp. VALERIAM. L GALLIEN. AA. Lucio.. ^1 patris tui pupillam nondum reddita tutelae ratione , vel post redditam nondum exacto quinto & vicesimo anno , necnon 21 utili anno, uxorem eluxisti: nec matrimonium cum ea habuisse, nec filium ex hujusmodi conjunctione procreasse videri potes. Sane , si hoc pater 22 puelis, cum decederet, postulavit, & nuptiae, rite contractx , & filius videtur jure susceptus. 7. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Paragonio. gl tutor, vel curator pupillam , vel adultam quondam suam sibi, vel filio 23 suo , nullo divino impetrato beneficio, in matrimonio collocaverit: manet infamia contra cum , velim' confessum de tutela: quia hujusmodi conjunctione fraudem admiuistrationis. tegere laboravit: & dos data per condictionem repeti potest. 8. Impp. LEO L ANTHEMIUS AA. Erythrio P. P. CI quis tutoris vel curatoris nomine usurpato , id est,, pro tutore 0 seu curatore negotiorumvc 24 gestore res pupillae administraverit, eamque sibi filiove suo copulaverit: tales nuptias stare, & non ad exemplum tutorum infirmari sancimus : ne ex hujusmodi subtili, vel maligno tractatu matrimonia , seu proles ex his progenita , vel dos super his data, vel promissa , aliquam lxsionem , vel calumniam patiantur. T I T. VII. SI QUACUNQUE PRODITUS 25 POTESTATE , VEL AD EUM PERTINENTES l6 A D SUPPOSITARUM JURISDICTIONI SUJE ADSP 1 RARE TENTAVERINT NUPTIAS. i. Imppp. GRATI AN. VALENT. & THEOD. AAA. Theodoro P. P. CI quis ordinaria , vel qualibet prxditus potestate circa nuptias: O invitis ipsis , vel parentibus [carum] contrahendas ( sive pu- pillte , sive apud patrem virgines sive vidua: erunt, sive fui juris viduK, denique cujnscunquesortis) occasione potestatis utatur, & minacem fervorem suum invitis his, quorum utilitas agitur, exhibere, aut exliibuifie detegatur : hunc , licet prohibitas nuptias non. peregerit, attamen pro tali conamine mulae librarum auri decem * 1 obnoxium statuimus, & cum honore abierit, peractam dignitat em (,4. I. 15. js. de sponsa!. !. 39. /. fio. ff. de ritu nupt. I. 'at. 1. /.2. §. 1. ff. de his quih. ut ir.dign. (17. d. I. < l. ulr.st. de 59. I. fio. §. I. I . 14. irfr. de excuf tut. (16. v. I . jit. infr. de covtrar. tut. (17. v. I. 17. infr. de excuf. tut. (18. Adde/. z§.fupr. de nupt. (19. 1 . 64. pr. st ’, de ritu nupt. (22. d.. I . fi 4. in fiu. (21. Imnio vide l. 28. §• 3- st'- de liber. Qf posthum. (;:. I. 3,6. js. de ritu nupt. L 7. st' ad legem jul. de adult. I. 1. in fin. infr. fi nuptice ex rescripp. (23 -d. /. Zfi. d. /. 64. sts. deritu nupt.. (24. Fac- /. fi7- §• Z-F- f t ' (25. Adde tit. i.supr. h. (26. V. I. S.7..tr.£~d*t. lib. /. Z8. I. 63. /. 6z.Fl de ritunv.pt . X 3 : usurpa- Codicis Lib. V. Tit. VII. VIII. IX. usurpare prohibemus , tali scilicet poena, ut fi circa honorem eum , <4110 male usus est, vindicandum , & nostris statutis parere noluerit : eam provinciam in qua libi usurpaverit, habitare per juge biennium non sinatur. Illo videlicet adjiciendo , ut & in potestate adhuc constituto , liceat pcrsonx, quam hujusmodi ambitu circumvenire lentaverit, confestim contestatione proposita, cum sua suorumque domo jurisdictionem ejus evitare : curaturis hoc uniuscujusque civitatis defensoribus, & ejusdem judicis apparitoribus. Et quidem si liaic pravitas Ordinarii judicis erit, universa domus ejus ratio , atque omnia, vel civilia, vel criminalia negotia, quamdiu idem in administratione Fuerit, Vicario competant. Sin autem Vicarius, vel similis potestatis , vim [in] hujusmodi matrimonio contrahendo molietur: viciffim Ordinarius judex intercessor existat. Sin [autem] erunt utrique suspecti, ad illustrem Prxsecturam specialiter talium domortim , quamdiu ibidem administraverint, tuitio pertineat. Datum i$.Ca- lend. Jul. Tbeffalonica , GRATIANO A. & THEÜD. A. 1. CÖSS. 380. 332 T I T. VIII. SI NUPTWE EX RESCRIPTO PETANTUR, i. Impp. HONOR. & THEOD. AA. Theodoro PP. Q Uidam vetusti juris ordine prxtermisso, obreptione I precum 2 -nuptias, quas se intelligunt non mereri, a nobis existimant postulandas, 1 'xpc habere [puellx] consensum confingentes. Quapropter tale sponsalium genus praesentis legis definitione prohibemus. Si quis igitur contra hanc definitionem nuptias precum subreptione meruerit: amiflionem bonorum, & poenam deportationis subiturum se esse non ambigat, & amisso jure maaimonii , quod prohibita usurpatione meruerit, filios se ex hac conjunctione susceptos, justos non habiturum, nec unquam postulata:indulgentiae, annotationisve induito efficacem se venix essectum meruisse: exceptis his, qui parentum sponlionein 3 de nuptiis filiarum implere desiderant, vel sponfalitia 4 , hoc est arrharum data nomine , reddi fibiprxeepto legum cum statuta pmna deposcunt. Dat. Cal. Febr. HONOR. 8. & THEOD. 3. AA. 0088 . 409. i. Imp. ZENO A. Basilio PP. TtfEfandiflimum scelus fratris lororisve filix 4 nuptiarum, quod sacratiffiinis Constitutionibus sub gravidi m% poenae interminatione damnatum est, iterato prxsentis divinae Sanctionis tenore, medis omnibus prohibemus. Precandi quoque in posterum super tali conjugio (imo potius contagio) cunctis licentiam denegamus: vt unusquisque cognoscat impetrationem quoque rei, cujus est denegata petitio, nec st per subreptionem 6 post hanc diem obtinuerit, sibimet profuturam. " T I T. IX. " DE SECUNDIS 7 NUPTIIS. 1. Imppp. GRATIANUS , VALENTINIANUS, . & THEODOSIUS AA A. Eutropio PP. CI qua 8 mulier nequaquam luctus religionem priori viro nuptia- _ rum festinatione prxstiterit: ex jure quidem notissimo IitAnsa- teitamento lux posteritatis mater videbitur consecuta, in dien mis 9: prxterea secundo viro ultra tertiam partem bonorum in do- vitx sux pro sibi debita portione sola tantum polscffione delata, tem non det, neque ei ex testamento plus , quam tertiam 10 par- omne his , qui supererunt, ex priore susceptis marriinonio filiis tem relinquat. Omnium pr.xtereahereditatum, legatorum, fidei- relinquat: nec super istiusmodi facultatibus testandi in quamli- - - —- bet extraneam personam , vel quicquam alienandi habeat potestatem. t Quod u nullam ex priore matrimonio habuerit succelsio- nem , vel natus native decesserint: omne , quod quoquo modo perceperit, pleno proprietatis jure obtineat, atque in his nanciscendi dominii 17, & testandi circa quem voluerit, liberam habeat facultatem. JJat. 6. Cal. Jun. Constantinop. ANTONIO & SYAGRIO COSS. 382. runt, primo ä decem personis Edicto Prstoris enumeratis id est, ascendentibus, & descendentibus, ex latere autem usque ad secundum gradum scilicet gradibus fervatis, deinde praesumi a fisco jubemus. Eandem quoque mulierem infamem redditam , hereditates ab intestato , vel legitimas , vel honorarias non ultra tertium gradum linimus vindicare. PP. 15. Cal lan’ GRATIANO ?. & THEOD. AA. COSS. 380. ' ' In AUTHENT. de nupt. §. si autem tutelam, coli. 4. tit. 1. Nov. 22. cap. 40. & L. pars hujus Authent. habetur collat. 4. tit. ig. ai. tit. 16. de restit. & ea, qux parit undecimo mense. §. fin. Novell. 39. cap. 2. VIsdem pcenis subjicitur etiam ea , qua sarit intra luctus 12 tim- pur , fi modo indubitatum ßt , fiholcm hunc ex defuncto non existere : nam & ujufruciu antenuptialis donationis privatur. Item ea, qua suscepta liberorum tutela , contra sacramentum, secundo nubit, non prius tutorem petens , £? rationem reddens , (F ex- \folvcns omne , quicquid debet. Sed hodie ulteriore jure sacramentum 13 ab ea non exigitur , sed contractis nuptiis d tutela repeXitm'. 2. Udem A A. A. Eutropio PP. CI qua ex fceminis perdito marito, intra anni spatium alteri festi- o naverit nubere, ( parvum enim tempus post decem menses servandum adjicimus: tametsi id ipsum exiguum putemus ) probrosis inusta 14 notis honestioris nobilisque personas decore, & jure privetur : atque omnia , qux de prioris mariti bonis, vel jure spon- i salium , vel judicio defuncti conjugis consecuta fuerat, amittat, j Datum 3. Calend. Jun. Conßaniinop. EUCHERIO L SYA- IGRIO COSS. 381. I 3. lidem AAA. Floro PP. COeminx, qux susceptis ex priore matrimonio filiis, ad fecundas r [post tempus luctui statutum] transierint nuptias, quicquid ex facultatibus priorum maritorum sponsalium jure, quicquid etiam nuptiarum solennitate perceperint, aut quicquid mortis causa donationibus fastis, aut testamento jure directo, aut fideicommissi, vel legati titulo, vel cujuslibet nuinificx liberaliratis pranio ex bonis [ut dictum est] priorum maritorum fuerint aiisecutx : iri totum ita , ut perceperint, integrum ad filios, quos ex prascedente conjugio habuerint, transmittant, vel ad quemlibet ex 15 filiis ( dummodo ex his tantum [sit,] quos tali successione dignissimos judicamus) in quem contemplatione meritorum libcralitatis 1’nas judicium mater crediderit dirigendum. Nec quicquam exdem fas- minx ex iisdem facultatibus alienandum in quamlibet extraneam personam , vel successionem ex alterius matrimonii conjunctione susceptam, praesumant: atque habeant potestatem possidendi tantum [atque fruendi] in diem vitx, non etiam alienandi 16 facultate concessa. Nam si quid ex iisdem rebus in alium quemlibet fuerit ab ea translatum : ex maternis redintegrabitur Facultatibus , quo illibata ad eos, quos statuimus liberos, bona & incorrupta perveniant. §. 1. Illud etiam addimus [huic] legi, ut si aliquis ex iisdem filiis , quos ex priore matrimonio lusceptos esse constabit, forte decesserit, matre jam secundis nuptiis funestata , aliis etiam ex eodem matrimonio progenitis liberis luper- stitibus , id , quod per eandem succclfioncm ab intestato, vel ex testamento sux posteritatis mater videbitur consecuta, in diem VW.» ..— !'*■.. ..V.VUXCKIUUI, IVJjaWlUUI, AUlCi commissorum , suprema voluntate relictorum, mortis causa donationum sit expers: hxc namque omnia ab heredibus, vel coheredibus , aut ab intestato succedentibus vindicari jubemus: ne in his, in quibus correctionem morum induximus, fisci n videamur habere rationem. His etiam amittendis, qux prior maritus ei suprema voluntate reliquerit: quanquam hxc , qux mulieri ä priori viro relinquuntur, & per immaturum matrimonium vacuata esse ccepe- (1. v. I. ult. in fin. infr. h. 1.1. ult.supr. de divers, rescript. I. 29. fi. ad leg. Cornei, defals. (2. 1. ult.supr. de incejlis. (3. 1. 6. infin. Jiipr. de interdici, matrim. (4. /. un.supr.fi reflor prov. (5. I, 17. supr. de nupt. I. ult.supr. de inceft. (6. v. I. I. Jiipr. h. t. (7. Nov. 22. c. 22. cfi seqq- adde Nov. 2. Nov. Leon. 90. /. 4. infr. ad SC. Tcrt. (9. /. 1;. supr. ex qttib. caus, infam. (8 d. I. 4. /. 2. infr. h. t. I. i. in fin. I. 8. c5 seqq.fi. de bis qui not. in- | fam. (10. Abrog. I. 6. infr. b. t. Nov. 2. c. 3. (11. 1 . I. §- 14* infr. de caducis. (12. v. Nov. 39. (13. Nov. 94. c. 2. (14.1.1. \sufr. b. t. (1;. v. Nov. 2. c. i. Nov. 22. c. 2;. (16. I. 6. §. r. infr. b. t. I. 2. infr. de indiUa vidui t. Nov. 22. e. 23. (17. i- 6- §. 2. I. 8. §. 3. infr. b. t. In AU- 333 De secundis nuptiis. 334 In AÜTHENT. de nupt. §. si vero expectet. eoll. 4. tit. 1. Novell. 22. cap. 23.^ JN donatione propter nuptias, etiamfi alius fro viro dederit, dc- x ferit eam proprietas. Iu AUTHENT. coi. constitut. & §. quibus supra, versic. venient autem talia. Novell, ead. cap. 2;. JUcrunt hoc aequaliter inter liberos lege distr ibui tur , non arbitrio parentis permittitur. IN AUTHENT. de nupt. §. hinc nos. coi. 4. tit. I. Novell. 22. cap. 46. & , de non elig. secund. nuben. §. cum igitur, coli. i. tit. 2. Nnvell. 2. c. 3. £X testamento quidem succedit mater liberis suis , convolavit a.lfecundas nuptias ,Jicut injiitutus quilibet. Ab infleflato quoque vocatur , five ante mortem filii , Jive postea fecundas ineat nuptias : Sed ab intestato eorum solum ufnmfrudlum percipit, qtue ex paterna substantia ad filium pervenerunt: Quantum vero ad antenu- ptialcm donationem pertinet , eritsimiliter , utin residuis : omnino ingratitudine , & hoc contra matrem fratresque infecta. In AUTHENT. de non elig. §. hoc autem, coi. 1. tit. 2. Nov. 2. cap. 2. & de nupt. collat. 4. tit. I. §. quoniam autem infirmas. Nov. 22. cap. 26. 7 Si secundo nupserit mulier, &c. super hoc qu«stionem : cum perspicui sit juris, etiamsi alienata fuerint eorum bona, quae extra memorata lucra , vel maternas res sunt, jus hypothecae integrum iisdem manere filiis. Dat. 3. Idib. Decembr. D. N. JUSTINIANO A. 2. COS. 528. 9. Idem A. Mennx PP. Q Uoniam proterito: i leges omnia, quae liberis ex priore matri- -monio procreatis, mulier quidem secundo marito , vir autem secundae uxori dotis , vel ante nuptias donationis nomine, vel alio quocunque modo dederit, vel reliquerit, his ampliora , qua uni filio, vel sili« ex anteriore matrimonio progenitis danda vel relinquenda sunt, revocata ad solos filios , [vel filias] ex anteriore matrimonio natos pervenire constituerunt, nullaque in hac parte filiorum ex fecundo matrimonio natorum mentio facta est: hoc quoque corrigentes, omnia, qiue memorato modo revocantur, non solum ad filios prioris matrimonii, sed etiam ad eos, qui ex secundis nuptiis nati fuerint, pertinere, & in capita inter omnes dividenda sancimus. §. 1. Ad hae lucra, qux marito, vel uxori ex dote, vel ante nuptias donatione occasione repudii accedunt, indistincte post fecundas eorum nuptias Uberis ex priore conjugio procreatis ad similitudinem 2 matrimonii morte dissoluti servari, nec de extero repudii causam requiri, vel aliam in ea [re exquisitionem ] fieri. Dat. Id. April. Constantinop. DECIO V. C. COS. 486. In AUTHENT. de nupt. §. 1. & §. nec illud. & §. optime, coi. 4. tit. 1. Novell. 22. cap. 1. 29. & 27. jD eas solos etiam nunc pertinet: cis fi quis ex eis pramoritur relicta sobole , portio ejus ad-eam.de/ertur. 10. Idem A. Demostheni PP. PUm apertissime legibus caveatur, ingratos liberos I majorum ^ suorum hereditate merito esse repellendos, si hoc idem in suis elogiis conscripserint, & revera hoc suerit revelatum : reclamare videtur hujusmodi sanctioni divalis Constitutio Leonis 3 inclytx recordationis, quam super filiis ex priore matrimonio procreatis conscripsit. Nam cum necessitas est patri, vel matri, qui ad fecunda vota migraverit, tantum-praestare per quamcunque caufjam secundo marito, vel novere«, quantum filio, vel filiae ex anterioribus nuptiis progenitis, qui partem minimam habiturus est, reliquerit : maxima iniquitas ex hac Sanctione contra genitores efficiebatur. Liberi etenim scientes, quod omnimodo aliquid sibi a genitoribus suis etiam nolentibus relinquendum est, & tantum, quantum secundus maritus, vel noverca acceperit, omni licentia & lascivia suos genitores injuriis adsiciebant. Quapropter sancimus, ingratos revera liberos neque hoc beneficium, quod divalis constitutio Leonis August« memoris eis prxititit, in posterum posse sibi vindicare , sed quasi ingratos ab omni hujusmodi lucro repelli. t Quam observationem in personis, etiam avi & avi« [proavi & proavis, ] nepotum, vel neptium , item pronepotum vel proneptium , sive in potestate , sive emancipati einancipatxve sint, ex paterna vel materna linea venientibus, custodiri censemus. t Sed quemadmodum genitoribus providemus , ita & innocuam posteritatem nullis affici injuriis patimur: ut non genitores, qui lese secundis nuptiis devoverint, irrationabile odium ad priores liberos forsitan habentes, sine justa ratione eos ingratos [ vocare] concedantur, f Eos etenim liberos hujusmodi beneficio defraudari volumus, qui re ipsa 4 ingrati circa suam antiquitatem ah heredibus genitorum liquistis, & indubitatis probationibus convicti fuerint, ex hujusmodi casibus , qui antea priscis legibus enumerati sunt. Dat. 14. Cal. Octobr. Chalcedone, DECIO V. C. COS. 486. Ai XX VIII. lib. ßanhmsty fit mentio XI. Constitutionis hujus tituli , qux ipjius quidem est Justiniani,sed ab eo obrogata Novell. 2. in qua. etiam illius meminit: illam vero tum ex ipso ßxeiK. libro, tum ex Eoveda Justiniani fuije conflat dc hereditatibus filiorum, quorum matresaisecundas venerant nuptias ßipß ante eas intestati decesserint. t In eodem ßxoiX. libro fit etiam mentio XIV. Constitutionis hujus Mali, qua ipfius efl Justiniani; eam Cujacius Latinam edidit in commeat, a d Novell. Justiniani : quemsecuti, illamfic restituimus. Ckar. (i. 1 . 6 . supr. b. t. Nov. 98. c. I. (3. I. 6. supr. h. t. Q- AVc. 12. e. 27. juncto c. 35. (j. Adde Anth. prox. Nov. i». C. Z» (6. I. Z. I. 6. §. I. supr. mjecimi. nupt, Tom. II, 11. Idem A. * gl filii, quorum parentes ad secundas venerant nuptias, ante qon. decesserint, proprietas lucrorum nuptialium ad filiorum heredes etiam extraneos testamento scriptos perveniet: deducto eo, quod in casum orbitatis parentem lucrari convenit; quod etiam pro rata observatur uno ex pluribus filiis ante parentem mortuo. Sed si parens lucra nuptialia alienaverit, & ad fecundas nupuas venerit, nec emn liberi heredem instituerint, valebit alienati# ad finem ejus , quod in casum mortis liberorum lucrari parens , qui alienavit, debuit, & reliquum revocabitur ab heredibus defunctorum liberorum. Dat. * Cum recitat primum hujus legis caput Cujacius , hac adjicit, qua tamen potius pro interpretatione accipienda videntur. Nam pars, qux ei competebat, transit ad heredes ejus, sive Fratres sint, sive extranei, deducto tantum eo pro rata, quod apud parentem ex casu orbitatis sive morte liberorum remanere debet. Verum Graeam quoque hujus Constitutionis epitomen ab Ant. Augustino editam relinquimus. Ihar. Graea constitutio. Ejus particulam hanc retulit Ant. August. CEcundo nubens, aut uxorem ducens, prioris matrimonii lucra 0 ipsius liberis prxmortuis habeat, & vindicet ab his, qui habent. TIT. X. SI SECUNDO NUPSERIT MULIER, CUI MARITUS USUMFRUCTUM RELIQUIT,. I. Imprp. VALENT. THEOD. L ARCAD. AAA. ad Tatia- num PP. Cjl usumfructum 5 maritus rerum suarum decedens uxori reliquerit , eaque in fecundas nuptias , consortiumque convenerit: usumfructum, quem ex priore marito consecuta fuerit, amittat: atque eum filiis ex eo die, quo nupserit, mature restituat. Quod si liberos ex priore matrimonio adhuc imbecillitas habebit infanti« , nec muniat [eos] tutaris auxilium , ac per hujusmodi occasionem mater ea, qux relicta fuerant, usurpaverit: omnia legitime repetantur , [&] cum competentibus fructibus ad liquidum deducta ratione restituat. Hxc de usufructu , quem vir extremam constituens voluntatem , de rebus propriis uxori reliquerit, f De usufructu vero rerum ante nuptias donatarum , ea observari, qux anteriores 6 Constitutiones decreverunt, sancimus. Dat. Idib. Martiis , ARCAD. A. >. & RUFINO COSS. 392. In AUTHENT. de nupt. §. si vero solitm. coli. 4. tit. 1. cx Novell. 22. cap. 32. IsOc locum habet, ß datur vel reliclus fuerit ea lege , ut ex fecundis nuptiis interiret: alioquin perseverat, ßve reliclus esset ,ßve donatus , quibus caßbus licuit. Sed ususfructus in dote , jive ante nuptias donatione lege permisus , non potest d testatore derogari. T I T. XI. DE DOTIS PROMISSIONE ET NUDA POLLICITATIONE. r. Imp. ALEXANDER A. Claudio. üRustra existimas actibnem tibi competere, quasi promissa dos tibi, * nec prxstitasit, cum neque species ulla 7, neque quantitas promissa sit, sed hactenus nuptiali instrumento adseriptum : Qtiod ea , qua nubebat, dotem dare promiserit. PP. Cal. Aug. POMPEJANO & PELIGNO COSS. 232. 2. Imp. GORD. A. Herodoto PP. C/ pro dote promissas usurus 8 dare socer tuus spopondit: id , quod deberi ostenderis, competens judex solvi tibi prxeipiet. PP. 12. Cal. Septembr. PIO & PONT 1 ANO COSS. 239. 3. Idem A. Claudio [ PP. ] CI quum ea, qux tibi matrimonio copulata est, nuberet, is, cu- o jus meministi, dotem tibi non addita quantitate , sed quodcunque'arbitratus 9 fuisset, pro ea daturum fe rite promisit, & inter- positx stipulationis fidem non exhibet: competentibus actionibus (7. Isimo vide l. 3- infr. h. t. /. 69. §.4. st. de jure dotium. (8. I. 21. §. i.js. da donat, inter vir. U uxor. (9. y. l. j. supr. h. t. I. 69. § 4- ß- äe jure dat. «sus, 339 Codicis Lib. V. Tit. XI. XII. 340 usus , ad repromilli emolumentum jure judiciorum pervenies. Videtur enim boni 1 viri arbitrium stipulationi insertum este. PP. Calend. Januar. SABiNO & VENUSTO COSS. 141. 4. Impp. DIOCLET. & MAXIMIAN. AA. & CC. Kufo. CI voluntate dotantis in dotali instrumento plura tibi tradita scri- 0 plisti, quam suscepisti: intcliigis de his, qui desunt, petendis , pactum esse consecutum. 2. S. Non. Aprilis , AA. COSS. 5. Iidem AA. & CC. Dasumianue. CI pater marito tuo stipulanti promiserit dotem , non tibi 3 , sed marita contra successores soceri competit actio. Dat. 8. Cal. Dccembr. AA. COSS. 6. Impp. THEOD. & VALENT. AA. Hierio PP. post alia. AD exactionem dotis, quam semel praestari placuit, qualiacunque n sufficere verba censemus, [ sive scripta suerint, live non , 3 etiam ii stipulatio 4 in pollicitatione rerum dotalium minime fuerit subsecuta. Dat. ic. " ~ L TAURO COSS. 4-8. 7. Imp. JUSTINIANUS A. Joanni PP. CI pater ; dotem pro lilia (impliciter dederit, vel [pro] filio ante 0 nuptias donationem Fecerit, habeat autem filius , vel in potestate constitutus, vel forte emancipatus res maternas, vel [ex] alio modo tales, qu:e acquisitionem effugiunt, quarum ususfructus solus apud patrem remanet, vel quocunque modo poterat quasdam actiones contra patrem habere: dubitabatur apud veteres, utrum ne videretur pater ex ipso debito , dotis vel ante nuptias donationis fecisse promiHienem , vel dationem , ut sese ab hujusmodi nexu liberaret; an debitum quidem remaneret in sua natura, liberalitas autem paterna dotem, vel ante nuptias donationem dare suggessisset. Et in tali dubitatione multa pars legumlatorum sese diviht, alio etiam incremento hujusmodi quaestioni addito, si forte dixerit in instrumento dotali, ex rebus paternis & maternis dotem , vel ante nuptias donationem dare: utrum pro dimidia parte videatur datio, vel promissio facta elfe , an pro rata portione utriusque substantia:? Utramque igitur dubitationem certo fini tradentes , sancimus, fi quidem nihil addendum existimaverit, sed simpliciter dotem vel ante nuptias donationem dederit, vel promiserit: ex sua 6 liberali täte hoc fecisse intelligi, debito in sua figura remanente.- Neque enim leges incognita sunt, quibus cautum est , omnino paternum 7 esse officium, dotem vel ante nuptias donationem pro sua dare progenie. Liberalitatis itaque talis remaneat vera L irrevocabilis , ut puro nomine & liberalitas & debitum iuatn sequantur fortunam. f Ubi autem ex rebus tam suis , quam maternis , vel aliis, quae non acquiruntur , vel ex suis debitis dixerit se fecisse hujusmodi liberalitates : tunc siquidem penitus inopia tentus est, ex illis videri rebus jiotem velante nuptias donationem esse datam, qui ad filios vel filias pertinent. Si vero & ipse substantiam idoneam 8 poffidet, in hoc casu quasi de suo patrimonio dotem , vel ante nuptias donationem dedisse inteliigatur. Poterat enim fecundum suas vires dotem pro filia, vel ante nuptias donationem pro filio dare, & consentire filiis suis, quando voluerint partem, vel forte totam suam substantiam, quam habent, paterni liberali- tati pro dote, vel ante nuptias donatione aggregare: ut revera appareat, quid ipse velit dare, & quid de substantia filiorum pro ficiscatur: ne dum effuso sermone sese jactet, in promptum incidat sui periculum. Dat. Calend. Novembr. LAMPADIO & ORESTE, COSS. 530. (1. /. 21. in sin. st'. de reg. jur. (2. que. /ufr. de non nunur. pecnn. (3. seu heredes eorum , condictione, vel ex stipulatione agere potest. ■Sin i. §. 7- '. de adii, edici. (14; l. 2. iusr. rcr, uuiot, (>;. ?. 77- s.b.t. (16. I. n.js. de dotepbxieg. /.q. infr. soluto matrimonio. (18. I. 21 .js. de manum:s. (19. /. 72. pr.st. b. t. vide tamen l. 9. §. 1 .st', dr miner. I. i.supr.ji a.lvers dotem. I. 6. P r -/'stss * 1 ■ic secund. nupt. adde tit. supr. de hust', Jot. (:o. 1. 10. S- ait. st. I. 10. infi\ h. t.. (21. Confer L nn. %. 1. §. 6. insr. de rei uxor. T I T. XII. DE JURE 9 DOTIUM. 1. Impp. SEVERUS & ANTON. A A. Niccphoro. . Victa 10re, qui fuerat in dotem data, fi pollicitatio vel promis- J fio fuerit interposita : gener contra socerum , vel mulierem , Adde /t 14. §. 1. versi ideo- l. 48 - §• I - st'. de jure dot. (4. Confer l. un. p/. iusr. de rei uxor. aci. fnr. §. 1. Inst. deverb. eblig. (5. Adde Nov. Leon. 21. (6. /. 5. 12. Js. de jute dn. ( 7 - I. tq.J}’. de ritu nupt. adde l. [4. insr. de jure dot. I. 41. §. 11. Js. de legat. 3. (8. v. I. leq.ff. de verb.sign. ( 9 - T-tz. 23.. D. 3. Aon. 91. Nov. 97. A T ov. 98 Nov. Leon. 25. {ta. I. 16. Js. b. 1.1. un - §. 1. iusr. de rei uxor. aci. I. 13. infr. b. t. ici. (22. I. itS.js. h. t. L 7 .st'. de paci, dotul. mu». 34i De jure dotium 342 mus. Cui consequens est, ut etiam id i, quod additamenti causa in dotem datum est, eadem actione repetatur. PP. Calend. Februar. SABINO & VENUSTO COSS. 441. 9. Imp. DECIUS A. & C. Urbicans. TAOtis tu* potiorem causam magis este convenit, quamReipubli- ■*-' ce, cui postea r idem maritus obnoxius factus est. PP. 6. Id. Jun. DECIO L GRATO COSS. r;i. 10. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Inget(iio. pUm dotem te sstimatam 3 accepisse profitearis: apparet jure ^ communi per pactum , quod doti insertum est, formato contractu , ex empto 4 actionem esse. Quis enim dubitet, sstima- tionem ii te mulieri deberi, cum periculo tuo res deteriores fiant, vel augmenta luero tuo recipiantur? PP. ir. Cal. Maji, MAXIMO 2. L AQUILINO COSS. 286. ir. Iidem AA. & CC. Sevjr*. TAE his , qiiE in dotem data ac direpta ; commemoras , mariti tui esse actionem , nulla est dubitatio. Dat. io. Calend. Maji, Heraeli *, AA. COSS. 287. t2. Iidem AA. & CC. Rufinx. pX pecunia dotali fundus ü marito tuo comparatus, non tibi qus- ^ ritur 6 , cum neque maritus uxori actionem empti postit acquirere : at dotis tantum actio tibi competit. Unde aditus Prasses provincix , st non [te] transegisse reperent, sed ex majore parte dotem consecutam, reliduum restitui providebit. Dat. 8- Calend. Maji, Iieraclia , AA. COSS. 287. 13. Iidem AA. L CC. Catube & Stati*. 01 a matre vestra superstite aliquid ad vos pertinens , in dotem * sciente vitrico vestro datum est: intelligitis nullam firmitatem juris dationem habere, si neque pollicitatio, neque stipulatio in- terccffit. Dat. Prid. Cal. Maji, Heraclite, A A. COSS. 287. 14. Iidem AA. & CC. Basilisss. MEque mater 7 pro filia dotem dare cogitur, nisi ex magna & probabili causa , vel lege specialiter expressa : neque pater de bonis uxoris fu* invita: ullam dandi habet facultatem. Dat. Non. Novembr. Philippos oli , AA. COSS. 287. 13. Iidem AA. & CC. Ulpiano. pUm citra 8 fidem etiam instrumentorum datam dotem aliunde ^ probanti, post divortium quondam uxoris tu* fecundum bonam fidem restitui debere constet: amissis etiam instrumentis, sine dubio citera probationum indicia 9 jure prodita non habentur irrita. Dat. 8. Cal. August. Sirmii , AA. COSS. 287. 16. Iidem AA. & CC. iF.milio. ANte divisionem 10 foror tua intestato patri etiam ipsa succedens , pro indiviso portionem fundi communis in dotem dare non prohibetur. Dat. Non. Julii, Sirmii, CC. COSS. 293. 17. Iidem AA. & CC. Sabino. DEs, quas ufufructu sibi deducto socrus in dotem dedit, venun- v dando auferre 11 tibi non potest. Dat. Non. Julii, Sirmii, CC. COSS. 293. 18. Iidem AA. Menestrato. Cjl socrus tua fundum deducta ufufructu uxori tu* donavit, tibi- que in dotem uxor quidem proprietatem , socrus autem usum- fructuni dedit: uxore tua rebus humanis in matrimonio exempta , fundum apud te remansisse fecundum placiti inter vos fidem, non ambigitur. Nam fi acceptura certum quid annuum , fili* fine usum- fructum locavit: mortua conductrice, ususfructus extingui minime potuit. Dat. 14. Cal. Januar. Sirmii, CC. COSS. 193. 19. Iidem AA. & CC. Achilli. QUm patrem pro filia dotem tibi dantem , ß fest mortem suam in matrimonio constituta rebus humanis rudem eximatur, partem dimidiam dotis Amnia reddi , pactum proponas : post vero testamenti» facto, cum aliis etiam Ani 11 i am heredem scripsisse, nec Amniam quicquam ex stipulatu petere velle sanxisse : st quidem hanc libi reddi secundum fidem pacti stipulatam Amniam non probetur , ex alieno 12 pacto non prorsus ei ulla competit actio. Si vero ex ea verborum conceptione sibi Amnia quaesivit obligationem , ac tibi testatorem prospexisse probetur: contra eam ex stipulatu post eventum conditionis petentem, quaternis accepit ex defuncti voluntate, qii* Fuit stipulata, exceptione (salva Falcidia) uti potes. Dat. IZ. Cal. Februar. Sirmii, CC. COSS. 293. 20. Iidem AA. & CC. Tiberio. pRo oneribus 13 matrimonii, mariti lucro fructus totius dotis esse , quos ipse cepit: vel si uxori capere donationis causa permisit , eum, in quantum locupletior 14 facta est, posse agere, manifestissimi juris est. Dat. Cal. Maji, Sirmii, CC. COSS. 293. 2i. Iidem A A. & CC. ad Geminium. CI inter virum & uxorem pactum iit interpositum, Ut,ß matrimonium intra quinquennii forte~tempora quoquo modo ejfet difolu- tum , species 15 aßimata doti data , preciis 16, quibus aestimatx sunt , redderentur 17 ; manifestum est , non pretia 18 specierum dari, sed ipsas species debere restitui: cum in placitis specieriun reddendarum idcirco pretiorum nomen videatur annexum , ne , fi species aliqua diminuta fuisset, aut perdita, alio pretio, quam quo taxata fuerat, reposceretur. Dat. Noais August. Agrippi- nie, CC. COSS. 293. 22. Iidem AA. & CC. Libyan*. T?Em, quain pater in dotem genero pro filia dedit, nec recepit, v alienare 19 11011 potest. Dat. 5. Calend. Decembr. iisdem CC. COSS. 293. 23. Iidem AA. & CC. Diogeni. CI prxdium uxor tua dotale 20 venundedit: sponte necne contractum ratum habuerit, nihil iuterest: cum rei tibi quxsit* dominium auferre 21 nolenti minime potuerit. Dat. ;. Cal. Octobr. Viminacii, CC. COSS. 293. 24. Iidem AA. & CC. Aurelio & Lysimacho, gjl dotem maritodibertx vestrx dedistis , nec eam reddi soluto ma.tri- - mbnio vobis incontinenti pacto, vel stipulatione prospexistis : hanc, culpa uxoris dissoluto matrimonio penes maritum remansisse constitit: licet eam ingratam 22 circa vos fuisse ostenderitis. Dat. 6. Cal. Novembr. Antiochia , CC. COSS. 293. 25. Iidem AA. & CC. Eutychiano. CI mulier dotem ä viro dari stipuletur , Ut de ea testari postit 23: ctnn ordinationis testamenti cogitatio, mortis antecedens tempus fignisicet, nec conditionem , sed causam contineat, intestata quoque muliere defuncta', stipulationem committi proficiet. Dat. 3. Id. Novembr. Antiochia:, CC. COSS. 26. Iidem ÄA. & CC. Demostheni. CI genero dotem dando pro filia pater communis eam reddi tibi extraneo 24 constitute stipulatus est , nec sibi cessante voluntate , nec tibi prohibente jure, quxrere potuit [actionem.] Dat. 6. Cal. Januar, ipsis CC, & COSS. 294. 27. Iidem AA. & CC. Pompejano. * 1 I Icet dos jure penes maritum remanserit: p”0 rebus tamen here- ditaraii-luccessores, non maritus quondam solemnibus pensitationibus r; - parere debent. 8. 6. Calend. Januar. Sirmii, CC. COSS. 294. 28. Imp. ZENO A. Siliano PP. AlUlier in minori state constituta, dotem marito , consentiente generali 26, vel speciali curatore, recte dare & exigere potest : licet ipse tempore creationis fidejussorem in minorem , quam dosest, quantitatem dicitur prxstitisse. f Hoc idem observatur, (1. Imuio vide /. 99. pr. ff. de verb. oblig. (2. v. 1. 1. infr. ieprtvil. fisci. (3. Adde l. 5. supr. h. t. (4. I. un. §. 9. in sin. infr. de rei. uxer. aci. I. 51. ß'. soluto matrim. I. 10. i. 42. st\ de jure det. ride tamen l. 69. §. 7. ff. eoi. (;. I. 49. in sin. st\ de furt. (6. I. ult. infr. de servo pignori dat. manum, adde l. 6. supr. tle rei viniic. immo vide L 54. st. h. t. (7. Confer 1 . 19. f. de ritu nitpt. (8. v. I. un. §. 1. vtrs. est nemo. infr. de rei uxer. aci. (9. /. ult, supr, ieprobat. (10. I. l.stipr. communi divi.I. 1. %.supr. de com- *>un. rcr. aiien. I. ult. infr. de litig. (i I. /. II .ß". de reg. fur. I. 2;. * 23. infr. h. t. (12. t. 26. infr. eei. I. I. infr. res inter alios ulla. I. 38. §. 17. js. de verb.oblig. (13. I. 2>- §. I. st', de donat, inter vir. est uxor. (14. I. 30. §. l.jf. d. t. (15. I. 5. /. jo. supr. b. t. (16. I. uit.Js. de paci, dotal. I. 50. j f.soluto mutrim. (17. /. 1. infr. d.t. saluto matrim. (18- arg. L 69. §. 7..)'. h. t. (19. /. supr. I. 23. infr. eod. I. 21. infr. de donat. (20. pr. Inst. quib. aiien. l. unie. §. 1;. infr. de rei uxor. aci. (21. I. a.supr. h. t. (22, V. I. 69. §. 6. jf. eod. (23. v. /. 4. infr. de eontrah. U committ. ftipul. (24. l. 19. supr. h. t. l. 38. §- i7- ß- ‘st verb. oblig. 1 . 4, l, 7. j n f r . de pali, convent. adde l. 4?..#. soluto matrim, (25. Adde I. 72. pr ß'.h.U (26. V. I.61. pr. ß'. eod. Y S gr i 34 ? Codicis Lib. V. Tit. XII. XIII. 544 & si minorante nuptias donationem consentiente (ut dictum esi) curatore Fecerit, i. Dat. Cal. Januar. BAMLIÜ 2 & ARA 1 A- TIO COSS.. 47 6. a«. Imp. JUSTINIANUS A. Menn* P. P. TTBi adhuc matrimonio 2 con sii tuto maritus ad inopiam 3 fit de- ductus, & mulier sibi prolpieerc velitresque sihi suppositas pro dote, & aute nuptias ib natione, rebusque extra 4 dotem constitutis tenere, non-tantum mariti res ei tenenti, & super his ad judicium vocatae, exceptionis pnesidimn ad expellendum abhypo- theca secundum creditorem nrsestamus : sed etiam si ipsa contra detentatores rerum ad maritum suum pertinentium , super iisdem hypothecis aliquam actionem secundum legum distinctionem moveat , non obesse ei matrimonium adhuc constiturnm sancimus , sed ita eam posse easdem res vindicare vel ä creditoribus posterioribus s , vel ab aliis , qui non potiora jura legibus habere noscuntur, ut potuisset, si matrimonium eo modo-dissolutum esset , rjuo dotis L ante nuptias donationis exactio ei competere poterat: ita tamen, ut eadem mulier nullam habeat licentiam eas res alienandi vivente marito , & matrimonio inter cos constituto : sed fructibus earum ad sustentationem tam sui , quam mariti , filiorumque , si quos habet, abutatur. Creditoribus scilicet mariti contra eum , ejus- que res, si quas postea forte acquisierit, integra sua jura habentibus : ipsis etiam marito & uxore post matrimonii dissolutionem lhper dote , & ante nuptias donatione pro dotalium instrumentorum tenore integro suo jure potituris. Dat. 3. Idus Decembr. DN. JUSTINIANO A. 2. COS. 52«. In AUTHENT. de *qual. dot. §. illud, coli. 7. tit. 9. al. 8. Novell. 97. cap. 6. T^Onationem quoque propter nuptius in boc casu conflante matrimonio ■vindicare potest. 30. Idem A. Demostheni P. P. IN rebus dotalibus sive mobilibus , sive immobilibus 6, seu fe A moventibus , [si tamen cxtant,] sive sstimat* , sive insstimatx sint, mulierem in his vindicandis omnem habere post disiolutum matrimonium praerogativam [jubemus, ) & neminem creditorum mariti, qui anteriores sunt, posse sibi potiorem causam in bis , per hypothecam vindicare, cum eaedem res L ab initiö uxoris fuerint, & naturaliter in ejus permanserint dominio. 7 N011 enim , quod legum subtilitate transitus earum in patrimonium mariti videatur fieri, ideo rei veritas deleta vel confusa est. Volumus itaque eam in rem actionem in hujusmodi rebus quasi propriis habere , & hypothecarum 8 omnibus anteriorem poisiderc : ut sive ex naturali jure ejusdem mulieris res esse intelligantur, sive secundum legum subtilitatem ad mariti substantiam pervenisse [ videantur, ] per- utramque viam , sive in rem, sive.hypothecariam , ei plenissime «onfriiatur. ' f Omnis autem temporalis exceptio^ sive per usucapionem inducta, sive per decem , sive per viginti annorum curricula, [sive per triginta vel quadraginta annorum metas. ) sive ex alio quocunque tempore majore, vel minore fit introducta : ea mulieribus ex eo * [tempore] opponatur, ex 9 quo poflint actiones movere , id est , opulentis quidem maritis constitutis , post dissolutum matrimonium : minus autem idoneis, ex quo hoc infortunium eis illatum esscLclarucrit : cum constante etiam matrimonio posseimulieres contra maritorum parum idoneorum bona hypothecas suas exercere , jam nostra lege humanitatis intuitu definitum sit: ficti divortii salia dissimulatione in hujusmodi causa, quam nostra lex amplexa est, stirpitus eruenda. Recitata septies in novo Consistorio Palatii Justiniani. Dat. 3. Calend. Nov. DECIO V. C. COS. 529. 31. Idem A. Juliano P. P. f)Um quidam dotes pro mulieribus dabant, live matres , sive alii cognati, sive extranei: tecte quidem cas mariti fine monumentorum observatione suscipiebant. Cum autem mulier redhibitionem casus stipulabatur, & hujusmodi fortuitus casus evenisset: ipsa mulier , utpote a se non facta donatione , propter hoc , quod monumenta deerant, neceffitatem habebat, actiones in hujusmodi (1. Jungatur /. ult. infr. de mugiflrat.-conv. (2. Nov. 97. c. 6. ( 3 - 1 - 30. in sin..infr. h. 1 . 1 . 24. pr.Js. soluto matr. (4. v. /. 8- infr. de paci. conv. (ylmmo vide l. 12-. infr. qui potibres. Nov. 109; Ht*'. (6- .V-L 93. ff. de verb.Jign. ( 7 - l. ff. 21. §-.4. X- adJnumciptiL (ij, Iinmo videl.4i.pr. ff, dereg.jur. (9.1.24. casu ad eum, qui dotem dedit, per cessionem transferre, vel ipsas res reddere: & ita inveniebatur forsitan post prolixa matrimonii annorum curricula, & liberos Forte editos infelix mulier indotata. Sancimus itaque in [omnibus hujusmodi casibus] nullis monumentis 10 rem indigere , sed in omni persona ratas esse hujusmodi donationes : & mulierem ipsam dotem suam habere , (cum fortuitus casiis hoc lucrum ei addiderit) & firmiter hoc apud eam permanere : nisi ipse, qui ab initio dotem dedit, sibi dari in hujusmodi casum stipulatus sit: tunc etenim cum neque ab initio suspicio aliqua liberorum concurrit, sed sibi omnem rem ille , qui dotem dedit pepigerit, hujusmodi tractatus habere locum non potest: atqui in aliis omnibus casibus , in quibus ipse uon est stipulatus , tristitiae suae mulier hoc proprium habeat solatium per actionem dotis. §. 1. Simili quoque modo si quis extraneorum, (id est, qui enm , pro quo dat, non in potestate habeat) pro alio ante nuptias donationem nupturx mulier dederit, & necessaria monumenta adhibuerit: cum excedat summam legitimam donatio, vel non minor u tr.aterfamilias nuptura sit, non solum ad eam, cui ante nuptias donatio datur, monumenta suam adhibeant firmitatem, seu etiam ad illum , pro quo dedit: ut fi lucrum ei ex dotalibus pactis accesserit, hoc non cedat donatori, sed in suum lucrum hoc maritus convertat, firmumque, & irrevocabile habeat: nisi donator & hoc [libi] reddi hujusmodi casu fuerit stipulatus, ne & in prsfato casu simile anteriori vitium oriatur. Sin autem minor quantitas iit, vel ita res gesta sit, ut monumentorum ex omni parte nulla sit utilitas : tunc & donatio ad utramque personam valeat, & maritus causam lucretur : nisi & hic donator eam sibi stipulatus sit. §. 2. Praeterea sancimus, si quis in dotem, vel prsdia, vel certum reditum, vel aedes, vel panes civiles spoponderit, vel promiserit: si ex tempore matrimonii biennium transactum sit, illicoredituum, vel pensionum, nec nbn panis civilis quaestum eum praestare, etiamsi non fuerint adhuc res principales tradita: Scsitotados in auro sit, itidem post biennium usuras usque ad tertiam partem centesimae praestari. Sin autem aliae res prieter immobiles, vel aurum fuerint in dotem datae, sive in argento, sive in muliebribus or- mamentisj sive in veste, sive in aliis quibuscunque, si quidem aesti- matae fuerint, simili modo post biennium, & earum usuras ex tertia parte centesimae currere : aestimatione earum (quia L hoc apertius declarari oportet) ea intelligenda , qu* pro singulis .speciebus facta est, vel pro unoquoque genere dotatium specierum, id est, pro argento, ve! ornamentis, vel veste , vel aliis speciebus, &. non elfe expectandam post singulas aestimationes unam coadunationem totius calculi: quod fatis scrupulosum, & per nimiam subtilitatem perniciosum est. Sin autem minime res mobiles Fuerint astimate, ea post biennium observari, quae leges post litem contestatam pro omnibus hujusmodi rebus definiunt, f Sin vero res permixte fuerint, L partim in auro, partim in aliis rebus mobilibus vel immobilibus, pro jam facta divisione omnia procedere: licentia minime deneganda marito, quando voluerit, dotem petere, f Nec is, qui debet, putet sibi licentiam esse , reditus vel pensiones, vel usuras, vel alias accessiones solventi, dotis solutionem protelaresed sive ante biennium , sive postea voluerit: dotem pars mariti petere queat, L secundum leges eam exigere. Datum 12. Caleml. April. LAMPADIO & ORESTE VV. CC. COSS. ;zo. T I T. XIII. DE REI UXORIiE ACTIONE 12 IN EX STIPULATU ACTIONEM TRANSFUSA , ET DE NATUBA DOTIBUS TLLSTITA. I, Imp. JUSTINIANUS A. ad Pooulum urbis Coustancinopolitau*, & ad universos provinciales. T?Em in praesenti non minimam aggredimur, sed in omni pene Corpore Juris essusam, tam super rei uxori* actione, quam ex stipulatu: earuineommuniones, & differentias resecantes, & m unum tramitem ex stipulatu actionis totum rei uxori* jus, quod dignum esse valere censemus, concludentes. Rei u xoria itaqueactio- pr.Js.soluto matrim. I. 29. fupr. h. t. fac. L 7. §. 4. infla. >"/>'- ‘| c präscr. 30. vel ^o.. annor. (io. v. i. t% tantum nnidem maritus imperitia hominum & rusticitas nihil eis poterit atFerre praejudicii: .*.... r - - cum nos illis ignorantibus & nescientibus in hoc casu nostram in-! fuerit diflolutum, nullo pacto adhibito; in tantum quidem maritus duxerimus providentiam. Sicut enim & stipulationes, & hypothe-! condemnetur 16, in quantum facere potest: quia hoc squimmum cr inesse ; dotibus intelliguntur , & inutiles stipulationes einen- i est, & reverentis debitum maritali, si non dolo 17 malo versatus dantur: sic & in posterum cauta invenietur valida & perfecta, quasi est: cautione videlicet ab eo exponenda, sjitoijiad meliorent fortu- oninibus dotalibus instrumentis a prndentiffimis viris confectis. 1 nam pervenerit 18, etiam quod minus persolvit, hoc restituere pro- f Et nemo putet, nos hoc sancire in bis tantummodo dotibus, j curet, -j- Exactio autem doris celebretur non annua, bima, trima qui in instrumentis recepta sunt: Nihil enim prohibet, & si fine 6 j die, sed omnimodo intra 19 annum in rebus mobilibus 20, vel scriptis dos vel detur, vel promittatur, vel suscipiatur: simili mo-j se moventibus, vel incorporalibus: citeris videlicet rebus, qux do intelligi factam stipulationem & hypothecam ex utraque parte, quasi fuerit scripta. Et natura quidem ex stipulatu actionis hic intelligatur : re uxoria in posterum cessante. §. 2. Sed etsi non ignoramus ex stipulatu actionem stricto jure esse vallatam , & non ex bona fide descendere : tamen quia novam naturam de dote stipulatio i sibi invenit, accommodetur ei natura rei uxorias, & bonae fidei 7 beneficium : & omnes quidem eventus , quos dos ex stipulatu habet, maneat pro sua natura exercens. Si quid autem optimum ex 1 rei uxorias actione invenimus, hoc in praesenti specialiter ei addimus : ut sit & nova ista ex stipulatu , quam composuimus, & non propria tantum , sed etiam veteris actionis pulchritudine decorata. §. 3. Primum itaque quid naturale sit ex stipulatu actionis, exponatur: ita si quid ex actione rei uxorii supervenerit, addatur. Sciendum itaque est, Edictum Praetoris , quod de alterutro introductum est, in ex stipulatu actione cessare: ita ut uxor & a marito relicta recipiat, & dotem consequatur: nisi specialiter 8 pro dote ci maritus ea dereliquit: cum manifesslsimum iit, testatorem, qui non hoc addiderit, voluisse eam utrumque consequi. §. 4. Maneat ex stipulatu actionis jus ad 9 successores & sine mora transmilsio- nis incorruptum. §. 5. Taceat in ea retentionum verbositas. Quid enim opus est inducere ob mores retentionem, alio auxilio ex Constitutionibus introducto? vel ex qua causa oh res donatas retentio introducatur, cum sit donatori facultas per actionem in rem directam , vel perutilem , vel per condictionem suo juri mederi ? Sed nec retentio ob res amotas necessaria est , cum pateat omnibus maritis rerum amotarum jndicitun. Sileat ob liberos retentio , cum ipse naturalis 10 stimulus parentes ad liberorum suorum educationem hortetur: ne varium genus culpae mariti contra uxores excogitent, ut poffint eadem retentione contra eas uti, cum&jam Imperialibus Constitutionibus statutum sit, si culpa mulieris dissolutum matrimonium fuerit, quid fieri oporteat. Sed nec ob impensas in res dotis factas retentio 11 nobis fatis videtur esse idonea. Cum enim necessaria 12 quidem expensa dotis minuant quantitatem , Miles autem non aliter in rei uxoria actione detinebantur, nili ex voluntate mulieris: non abs re est, si quidem mulieris voluntas in tercedat, mandati 13 actionem ä nustra auctoritate marito contra (1. 1. 12. §. 1. infr. qui potiores. (2. V. 1 . 6.supr. de dot. pronis (3. I- io. infr. de admin. tut. (4. V. I. l.fupr. de jure dot. (b i” pr. fupr. h. I. (6. /. 6. supr. de dot. prom. (7. §. 29. Inft. de aci. (g. v. 1. 46 .ff.joluto matrim. I. ;3- h 77- §• $■ js* d- legat. 2. (b L 6 -supr. de jure dot, l. 27. Js. soluto matrim. (10. L I. §. 3- /. de just. Pst jure. (11. v. I. 23 .ff. soluto matrim. I. 5. L I $.js. dc ijnpetifis. §. 37. List, de aä. (12. d. I. 5. d. I. I?. (> 3 - v. Lst. Ls.js.de impens. (14. /. <).js. d. t. (15. v, §. l.fupr. solo continentur, illico restituendis: quod commune utriusque fuerat actionis, f Sin autem supersederit res mobiles, vel se moventes, vel incorporales post annale tempus restituere, velcaterasres statio» post dissolutum matrimonium : etiam usuras astimationis omnium rerum , qua extra immobiles sint, usque ad tertiam partem centelima ex bona fide introducendas maritus prallet : fructibus videlicet immobilium rerum parti mulieris ex tempore dissoluti matrimonii prastandis : similique modo pensionibus , vel vecturis navium sive jumentorum, vel operis fervorum , vel quxltu civilium annonarum, & aliis, qua sunt eis similia, parti mulieris restituendis. §. 8. Igitur & in sequenti capitulo sua ex stipulatu actio utatur natura: ut si mulier ä marito fuerit beres instituta , & legis Falcidi.e ratio emerserit, etiam dotis debitum liceat ei sieuti alia debita ex substantia mariti subtrahere, & sic quartam partem deducere. §. 9. Cumque ex stipulatu actio in his casibus , quos enumeravimus , propriam naturam habeat: necessarium est in'sequenti tractatu ea exponere, qua [vel] communia sunt utriusque actionis, vel qua in solam ex stipulatu actionem colligi oportet: vel propria quidem rei uxoris actionis, exinde [autem] ex stipulatu actioni accommodanda: Itaque partus 21 dotalium ancillatum , id est, qua astiiliata non sunt, vel qua servi dotales ex quacunque causa (nisi ex re mariti, vel operis suis) acquisierunt: ad mulierem pertinere, utraque actio similiter voluit. Foetus 2: autem jumentorum, & omnia epate.fructuum nomine continentur, ad lucrum mariti pertineant pro tempore matrimonii, sive aestimata, sive non illimata sint. Sed & novissimi anni 23, in quo matrimonium solvitur, fructus pro rata temporis portione utrique parti debere adiignari, commune utriusque actionis est, in rebus scilicet non astimatis. jEstimatarum 24enim rerum maritus quali emptor, & commodum 2; sentiat, & dispendium subeat, & periculum ex- Ipectet. §. 10. Cautione videlicet defensionis in specie, in qua dotem sua: uxoris, vel nurus , in familia erciscunds judicio praecipuam 26 filius defuncti detrahit, fecundum propriam naturam ex stipulatu actionis coheredibus suis praestanda. §. 11. Videamus igitur, quali incremento ei de rei uxoria actione accedente , formari decet ex stipulatu actionem: Cumque juris certi atque indubitati sit, h. I. (16. L 12. ff. soluto matrim. juncta /. 173. ff. dc reg. iur.. (17. I. 17. ff. de jure dot. (l8- Confer l. 47. §. i.ff. de pecuL (19. V. I. I. §. i.ff. de dete pire leg. (20. v. L 93 -ff de y erb. sign. usur. luto L (it)' J. ! • - _ - . - ff. L z.supr.famü. ercijc,- (2;. I. 10; §. 2. /. 69. in stn.ff de jure dot. arg. I . 28. tz' I. ff . de usur. (22. /. IO. §. 3 -ff de jure dot. (23. L 7. §. I . I. ll.ff.se- mutr. (24. L l-ff- de>ic. (9. v. Ljdv. sii. c. 1. §. 2. (10. I. 21. supr. adSC. Vellej. adite /.11. supr. eod. (1,. v. §. 7. vers. exaciiosupr. hic. (12. 1 . 6. supr. I. p.js. de paci. (13. i. I. infr. depact. conveni. (14. 1. 8. infr. de repudiis. (15. 1 . 11. infr. d. t. (16. /. 9. infr. d. t. (17.V. Nov. 98. c. 2. (18. I. 7. supr. de legib. (19. Lib. 23. D. 4. (20. 1 . 10. supr. de paci. I. ult.supr. de rer. permut. I. un. §. isi. supr. de rei uxor. act. I. lt.fi. de paci, ictui. (21. v. I. f. §. 4. §. q.js. de pali. (22. l. 4. in sin. I. 12. §. 1. fide pali. dotal. I. 21. in sin. js. de donat, inter vir. ist uxor. (» 3 - i- 1 - §. l.fi. de dote pmleg. adde l. 30 st', de pali, dotal. (24. /. 2- l- [6- Js. d. t. d. I. l.fi. de dote prmleg. (r;. I. Z8, §. I~.fi. dtvnb. oblig. (26. v. I. 7. infr. h. t. y. Impp. 149 De dote canta non numerata. 350 5. Impp. DIOCLETIANUS & MAXIM. AA. Claudio. JJEreditas extraneis testamento 1 datur. Cum igitur adfirmes , dotali instruinento pactum interpofitum esse vice testamenti , [ ut ] po/l mortem mulieris bona ejus ad te pertinerent , qux dotis 2 titulo tibi non sunt obligata ; intelligis nulla [te actione] posse convenire heredes seu successores ejus, ut tibi restituantur , quas nullo modo debentur. P. P. N011. Febr. ipsis AA. & COSS. 6. lidem AA. & CC. Rufo. 01 convenit, ut in matrimonio uxore defuncta, dos penes maritum 0 remaneret: profectitix dotis repetitionem hujusmodi pactum inhibuisse , explorati juris est : eum deteriorem causam dotis, in quem casum soli patri repetitio competit, pacto posse fieri, auctoritate juris siepiflime fit responsum. Dat. 5. Non. Maji , ipsis AA. COSS. 7. lidem AA. & CC. Phileto. DAter pro filia dotem datam genero; ea prius in matrimonio de- A functa, nepotibus pactus restitui: licet his actionem z qmerere non potuit, tamen utilis 4 eis ex aequitate accommodabitur actio. Dat. i^-Calend. Januar. Nicomedia , CC. COSS. 294. 8. Impp. THEOD. L VALENT. AA. Hormisdae P. P. UAc lege decernimus , utvir in his rebus, quas extra dotem mu- H lier habet, quas Grsci paraphernu ; dicunt, nullam 6 uxore prohibente habeat communionem , nec aliquam ei necelfitatem imponat: Quamvis enim bonum erat, mulierem, qux se 7 ipsam marito committit, res etiam ejusdem pati arbitrio gubernari: attamen quoniam * conditores legum xquitatis convenit esse fautores, nullo modo (ut dictum est,) muliere prohibente, virum in para- phernis se volumus immiscere. Dat. Idib. 9. Impp. LEO 8 & ANTHEMIUS AA. Nicostrato P. P. CX morte cujuscunquepersona , live mariti, live mulieris , ean- dem partem , non pecunix quantitatem , tam virum ex dote, quam mulierem ex ante nuptias donatione lucrari decernimus veluti si maritus mille solidorum ante nuptias donationem confecerit, licebit mulieri & minoris & amplioris quantitatis dotem offerre , & marito similiter aiit-i nuptias donationem, f Hoc autem observandum est, ut quantam partem mulier stipuletur sibi lucro cedere ex ante nuptias donatione, li priorem maritum mori contigerit, tantam & maritus ex dote partem , non pecunix quantitatem stipuletur sibi, fi constante matrimonio prior mulier in fata collapsa Fuerit. L li pactum contra vetitum fuerit subsecutum : infirmum atque invalidum hoc esse, ut nulla ex eo procedere poffit exactio, praecipimus. Eadem custodiri censemus, sive pater pro filio, sive mater, siveipse ducturus uxorem fui juris constitutus, live quilibet alius pro eo ante nuptias donationem nupturx dederit, [seu promiserit.] f Similiquemodo, sive pater pro filia, sive mater, sive ipsa pro se, sui juris videlicet constituta , sive quilibet alius pro ea uxorem ducturo dotem dederit, seu promiserit, quoniam & alio pro ea offerente dotem, ipsa eam pro se videtur offerre. t Quod adeo verum est, ut [&] ipsa ab alio pro se oblatam dotem in lucrum suum reposcat: nisi forte is 9 , qui eam obtulerit . statim (id est, tempore oblationis seu promillionis) stipulatus vel pactus (it, ut libi dos prxdicta'reddatur. Dat. 1;. Sept. AN- THEMIO A. 2. COS. 468. In AUTHENT. de sequal. dot. §. 1. coi. 7. tit. 9. al. 8. Novell. 97. cap. 1. JQQitalitas omnimodo servanda est in dote ßf in donatione untenn- ptialj : non tantum in lucris exinde proventuris, sed etiam in frastutione sf constitutione uiriusque. f Augmentum quoque vel prorsus non stat , vel ab ntraqu.c parte celebretur , pari scilicet quantitate : ne vel eo modo subvertatur squalitas. In AUTHENT. de non elig. secundo nubentes. §. sin. c coi. 1. tit. 2. Novell. 2. cap. ult. qux nihil ex dote conscriptu prxstitit, nihil omnino viro mortuo (1. 1.1$, l. 0,0 .supr. de paci. I. 61. st'. de verb. oklig. (2. v. !■ 8. ntfr.h.t. (3. /. 4. supr. eod. (4. i. 4S- st.soluto matrim. ($. v. {■9- § 3-JF- de jure dot. ( 6 . I. I infrsh. t. I. 17 . infr. de dotat, inter vir. est ux ir. (7. t, 2. infr. ne fdeju[s. dot. ($. v. I. 20. fersstn autem.supr. de donat, ante nupt. Nov. 117. c. 6. Nov: 12. *.20. (9. 1 . un. § i2.supr. de rei uxor. aci. (xo. I. q.supr. h.t. percipiet ex donatione, f Item , qua minus , quam profesta est , dit: pro quantitate prxftita Ost lucrum sentiat, IO. Imp. JUSTINIANUS "a. Mennx p . P. T Ege Leonis 10 divx memorix , pacta lucrorum dotis & ant* nuptias donationis paria esse sanciente, nec adjiciente , quiJ fieri oporteat, fi hoc minime observatum sit: nos omnia clara esse cupientes, praecipimus , disparibus eis factis , majorem lucri partem ad minorem deduci, ut eo modo uterque minorem partem lucretur. Dat. 8. Idus April. Constantinopoli , DECIO V. C. COS. $29. li. Idem A. Joanni P. P. CI mulier marito suo nomina (id est, foeneratitias cautiones,) qux extra dotem sunt, dederit, ut loco paraphernorum apud maritum maneant, & hoc'dotali instruinento fuerit adseriptum : utrumne habeat aliquas ex his actiones maritus sive directas, sive utiles, an penes uxorem res omnes remaneant, & in quem eventum dandx sint marito actiones, quxrebatur ? Sancimus itaque, si quid tale evenerit, actiones quidem omnimodo apud uxorem manere , licentiam autem marito [dari] easdem actiones movere apud competentes judices, nulla ratihabitione 11 ab eo exigenda: & usuras quidem eorum circa se & uxorem expendere : pecunias autem sortis , quas exegerit, servare mulieri , vel in causas, [ad] quas ipsa 12 voluerit, distribuere: & si quidem in dotali instrumento hvpothecx [pro his] nominarim a marito icriptx sint, his esse mulierem ad cautelam suam contentam. ] Sin autem minime hoc scriptum inveniatur: ex prxsenti nostra lege habeat hypothecam 13 contra res mariti, ex quo pecunias ille exegit. Ante enim habeat mulier ipsa facultatem, si voluerit, sive per maritum , sive per alias personas easdem movere actiones, & suas pecunias [percipere, J L ipsas cautiones ä marito recipere, securitate ei competente facienda, f Dum autem apud maritum remanent exdem cautiones : & dolum L diligentiam 14 maritus circa eas prxstare debet, qualem & circa suas res habere invenitur: ne ex ejus malignitate, vel desidia aliqua mulieri accedat jactura. Quod si evenerit, ipse eandem de proprio resarcire compelletur. Dat. Lai. Novembr. LAMPADIO, & ORESTE VV. CG. COSS. $30. T I T. XV. DE DOTE CAUTA NON NUMERATA. i$. 1. Iiripp. SEVERUS & ANTONINUS AA. & CC. Dionysix. TAOtem numeratio , non scriptura dotalis instrumenti facit: & ^ ideo non ignoras, ita demum te ad petitionem dotis admitti posse, si dotem ä te re 16 ipsa datam probatura es. Dat. 13. Ca- lend. Augusti, CHILONE & LIBONE COSS- 205. 2. Imp. ALEXANDER A. Papinianx. Q Uod de suo maritus constante 17 matrimonio donandi animo in dotem adferipsit: si eandem donationem legitime confectam non revocavit, qui incrementum doti dedit, & durante matrimonio mortem >8 obiit: ab heredibus mariti, quatenus liberalitas interposita munita est, peti potest. P. P. Non. Dee. ALEXANDRO A. 3. & DIONE COSS. 230. 3. Imp. JUSTINIANUS A. Mennx P. P. TN dotibus, quas datas esse dotalibus instrumentis conscribi moris 19 est, cum adhuc nulla datio, sed pollicitatio tantum subsecuta sit, liceat non numerat* pecunix exceptionem opponere, non solum marito contra uxorem , vel ejus heredes, morte mulieris , vel repudio dissoluto matrimonio , sed etiam heredibus mariti, cujus morte dissolutum est matrimonium: socero etiam, vel ejus heredibus, si cum filio suo dotem suscepisse dotalibus instrumentis scriptum sit: emnique persome , quam dotem suscepisse una cum marito conscribitur , & ejus, similiter heredibus , ita tamen , ut intra annum tantum continuum a morte mariti , vel (11. Vide tamen l. -1. supr. de procur. (12. I. 8. supr. h.t. (13. I. 29. supr. de jure dot. (14. I. 17. pr.ff. d. t. (15. Nov. 100. adde Lib. 4.supr. tit. 30. lib. 8. infr. tit. 33. ( 16 . /. t.fupr. de donat, ante nupt. (17. Jmmo vide ii. I. 1. ( 18 . v. /. y 9 ff. de donat, inter vir. U- uxor. (19. Vide tamen l. tq.supr. de jure dot. mulieris, 352 35 » Codicis Lib. V. Tit. XVI. mulieris. vel missione repudii computandum , ea licentia detur. Dat. Cal! Jnl. DN, JUSTINIANO A. r. COS. ;-8. In AUTHENT. de temp. non lblut. pec. super dote. §. generaliter, coi. 8. tit. i. al. coi. 7. tit. 10. Novell. 100. cap. 2. Uod locum habet , fi intra bienni um solvatur matrimonium: fi au- K. tem ultra biennium usque ad decimum annum extendatur : U ipfi marito es heredi ejus intra tres menses querela permittitur. Sed fi decennium transcurrerit , omnino querela denegatur , permissa restitutione in integrum praefinita : ts specialiter fi minor atas interveniat. T I T. XVI. DE DONATIONIBUS INTER VIRUM i ET UXO- REM , ET A PARENTIBUS IN LIBEROS FACTIS , ET DE RATIHABITIONE. i. Imp. ANTONINUS A. Triphenx. T)Ona quondam mariti tui fiscus, si nemine [ei ] succeflbre exi- stente, ut vacantia occupaverit, donationes ab eo fast» , fi usque ad finem 2 vitae in eadem voluntate permansit, revocari non possunt. P. P. 3. Id. Jan. DUOBUS ASPR1S COSS. 223. t. Idem A. Marco militi. CI ancillam nummis tuis comparatam esse Prxsidi provinciae pro- ^ baveris , donationisque causa focariae tuae nomine instrumentum emptionis esse conscriptum: eam [tibi] restitui jubebit. Nam licet cessante jure matrimonii donatio perfici potuerit, milites tamen [meos] ä focariis suis hac ratione fictisque adulationibus spoliari nolo. P. P. ir. Cal. Mart. ANTONINO A. 4. & BALBINO COSS. 214. 3. Idem A. Epicteto. TAOnatio mancipiorum , aliarumque rerum , quas tibi ab uxore ■*“' tua donatas dicis : si modo sux potestatis, cum donaret, fuit , vel patris [fui] voluntate id fecit, & [in] eadem voluntate donationis usque ad ultimum 3 diem vitx perseveravit: & ex mea , & ex D. Severi patris mei Constitutione confirmata est. Sin autem post mortem filix facta est donatio a quondam socero 4 tuo : etiam inter vivos ea perfici potuit. P. P. 4. Non. Mart. ANTONINO A. 4. & BALBINO COSS. 214. 4. Idem A. Claudiano. "^Ec inter eas quidem personas ; , quarum juri subjecti sunt vir L uxor, [qui] quxvein eorum potestate sunt, donationes jure civili fieri possunt. P. P. 3- Idus August. DUOBUS ASPRIS COSS. 213. T. Imp. ALEXANDER A. QuintiHx. CI (ut proponis) pater tuus, in cujus potestate Fuisti, marito tuo O genero suo instrumentum debitoris donationis causa dedit, is- que matrimonio durante vita functus est, ae postea a marito divertisti •• quod gestum est, non valet. P. P. Id. Febr. ALBINO & MAXIMO COSS. 228. 6. Idem A. Nepotiano. PTiam si uxoris tux nomine 6 res , qux tui juris fuerant, depo- sitxsunt: causa proprietatis ea ratione mutari non potuit, etsi donasse te uxori res tuas ex hoc quis inteliigat, cum donatio in matrimonio facta, prius 7 mortua ea, qux liberalitatem excepit, irrita sit. Nec est ignotum , quod , cum probari non postit, unde uxor matrimonii tempore honeste 8 quxsierit, de mariti bonis eam habuisse veteres juris auctores merito crediderint. P. P. Non. Dee. ALEX. A. 3- & DIONE COSS. 230. 7. Idem A. Theodotx. CI ex voluntate patris tui, filio 9 tutoris nupta es: collata in O maritum donatio ipso jure irrita est. Sed si matrimonium jure non valuit; licet ipso jure donatio tenuerit; quia tamen indigna ■persona ejus fuit, qui nec maritus potest diei: utiles actiones, super revocandis his tibi competunt. P. P. Cal. Octobr. LUPO & MAXIMO COSS. 233. (1. Lib. 24. D. I. (2. /. 3. I. 14. infr. I. 32. §. 2. I. ;9-F'. h. t. (3. I. l.Jupr. eod. (4. I. 26. insin.jf. eod. (;. I. 3. §. 2. fsseqq. fi. eod. (6. Confer /. e.supr. f lus valere quod agitur. (7. v. 1. ig. i. 20. in/in. infr. I. 32. §. 14.fi. h. 1.1. 8. fi', de reb. dub. (8- /. 1 l.fi'. h. t. (9. I. 6. in fin. I. 7. supr. de interdici, matrimen. 1.66. I. 67. fr.fi'. de ritu nupt . (io. I. 28. §. 3. L 32. §. 9.1. ;o. infin. fi'. b. t. 8. Idem A. Leoni. CI fructus eorum prxdiorum , qux in dotem accepisti, matrimo- 0 nii tempore uxorem tuam percipere passus es, eofque uxor tu» consumpsit: restitui tibi post divortium oportere, nulla ratione contendis. Sin autem ex his locupletior 10 facta est, in tantum' potest conveniri. P. P. $. Calend. Octobr. MAXIMO & PATERNO COSS. 234. 9. Imp. GORDIAN. A. Origeni. UT si de tua pecunia mancipia uxori tux comparata sunt: tome* ■*"' si ei tradita stint 11, eorum dominium non ad te, sed adeam pertinet : pectini» autem tantummodo repetitionem habes, sive negotium ejus gerens numerationem fecisti, sive in eam donationem conferens quantitatem pretii largitus es. Etenim vel in solidum, vel quatenus locupletior 12 facta est, actione cum ea competenti experiri poteris. P. P. 7. Cal. Octobr. PIO & PONTIANI) COSS. 239- 10. Idem A. Valeriano. CI maritus quondam uxoris tux, cum fui juris esset, in eam pr*- 0 dia vel donationis titulo contulit, & in ea voluntate usque ad mortem 13 suam duravit: ex Oratione divi Severi 14 confirmata est donatio. At li eas res pater defuncti injuriose abstulit: per Prxiidem provincia- eas restituere 1; cogetur. Nec enim quali maleficiis ejus sit maritir. extinctus , crimen intendens, sub prx- textu accusationis, qux donata sunt, auferre debuit: cum causa liberalitatis a criminatione separata 16 sit. P. P. 7. Cal. Febr. ARIANO & PAPPO COSS. 244- 11. Idem A. Maximo. CIcut cessat petitio quantitatis , quam de suo maritus uxori in rr.enses singulos, vel annos 17 [singulos] proprii usus 18 ejus gratia promittit: ita [&•] ex ea causa nummi soluti erogatique non dari repetitionem , manifestum est. P. P. 5. Cal. Jul. GORD. A. 2. & POMPEJANO COSS. 242. 12. Idem A. Secundinx. CI maritus tuus creditores sortitus, post factam in te donatio. nem , fundum, quem ex donatione juri tuo vindicas, iisdem specialiter obligavit 19: eandem obligationem defensionis tus firmitatem interrumpere , intclligere debes: cum 10 sit manifestum , non solum hujusmodi obligatione , sed etiam donatione, vel venditione, vel alio quolibet modo rebus alienatis, revocatam esse ä viro in mulierem factam donationem. P. P. 3. Calend. Febr. ARIANO & PAPPO COSS. 244. 13. Impp. DIOCLETIANUS & MAXIMIA- NLS A A. Rufinx. CI quidem ante donationem possessionis in te jure (ut dicis) <1 marito collatam , prxdium ab eodem creditori obligatum fuerit : alienationem ejus fahrn jure debiti, si tamen juris ratio actionem [creditoris] non excludit, factam esse non dubium est. Quod si donatione jure celebrata , eo quod vel ante nuptias facta est, vel in iisdem casibus , in quibus etiam constante matrimonio donatio procedere potest, obligatio insecuta est: fastum mariti, quem diem suum obiisse memorasti, juri tuo officere non posse 21, certum est. P. P. 12. Cal. Julias, MAXIMO 2. & AQUILINO COSS. 286. 14. lidem AA. Octavianx. L'X verbis, qux in postremis judiciis inseruntur, licet ad fideicommissum , vel legatum utilia sint, non tamen omnino legati vel fidcicommilsi persecutio datur: sed ita demum , si relinquendi studio hujusmodi verba fuerint adseripta : Unde te voluntatis, non juris quxstionem in preces tuas contulisse, palam est. Cum igitur testamento lecto animadvertimus, maritum tuum ex prxcedente donatione dominium tibi reservasse, securitatique tux ad obtinendam proprietatem cavisse : inditorum verborum conceptio non fideicommissum relictum ostendit, sed ex Senatusconsulti auctoritate liberalitatem mariti tui, cui cu..o- diendx etiam moriens 22 prospexerit, quatenu s firmare potuit (tt. I. 6. supr. de rei vind. juncta l. 20 .supr. de paci. (12. v. I. 8. in fin.supr. h. t. (13. I. l.supr. eod. (14. i. 3-- §- -• /• . (15. I. 7. infr. ad leg. Jul. de vi pubi. (16. Confer I. so.jj.de »«- nor. (17. /. 28. insili, l. 33.F h. t. (18. L 31. §. 8- §■ 9-/«*• (19,,1. 32. §. 1-js.e od. (20. Abrog. No-r. 162. c. I. 3.1- (21.r»S- l .». infr-.fi aliena rei pignori. (22, L iq.fi. b. t, iovrt' *53 De donationibus inter virum & uxorem, &c. 354 dominium , mortis tempore tibi esse addictam. P. P. Z. Non. Octobr. ipsis AA. & COSS. *90. i;, lidem AA. Justin« & aliis. CI non verum contractum pater vester gessit, sed sub specie I ^ venditionis donationem [pofleffionis] in matrem vestram contulit, nec ex bonis, qu* in persona patris vestri permansisse videbantur, ob primipilum 2 indemnitati fiscali satisfieri potuit: litet in eadem donandi voluntate perseveraverit: ex eadem tamen polseflione ad supplendam pecuniam , qu* ex bonis an eo relictis colligi nequiverit, conferendum est. Quod fi liberaiitatis tenorem mutata z voluntate pater tuus interrupit: in hereditate ejus do- mim m resedisse, nulli dubium est. P. P. 4. Cal. Febr. TY- BERIANO L DIONE COSS. 291. 16. lidem AA. Theodoro. CI filii tui emancipati matris hereditatem sibi acquisierunt: pro- 0 ba 4 apud Prassidem provincia: non donandi animo te nomine uxoris tua prxdia comparasse, sed nominis duntaxat ejus titulos [usum] per possessionem rerum ä venditoribus tibi traditarum dominum esse effectum , ut comprehensa filiorum tuorum injuria, proprietatis jus incolume perseveret. Nam si largiendi proposito id te fecisse constiterit: pecunia tibi persecutio competit. P. P. Id. Matt. TYBERIANO & DIONE COSS. 291. 17. lidem AA. & CC. Capitolina. TAEhic, qua 6 extra dotem [in domum] illata a marito erogata ■ L ' commemoras : si quidem te donante consumpta sunt, intelli- gis adversus heredes non nisi in quantum locupletior 7 fuit, habere te actionem : Si vero contra voluntatem tuam : oninia tibi restitui oportere. S P. P. 8- Calend. Mart. lleraclia , AA. COSS. 293. 18. lidem AA. & CC. Materna. A Marito in uxorem donatione collata matrimonii tempore, nec " initio dominium 9 transferri potest : nec post , [si] divortium intercesserit, vel prior 10 persona, qua liberaiitatem accepit, rebus humanis Fuerit exempta, vel ab eo , qui donavit, fuerit revocata 11, potest convalescere. Dat. 4. Calend. Septembr. AA. COSS. 293. 19. lidem AA. & CC. Dionysia. CI constante matrimonio tibi mater domum tradidit: hanc in tuis O bonis fecit. Dat. Idib. Jul. Philippopoli , CC. COSS. 294. 20. lidem AA. & CC. Claudia. pReditor debito soluto de pignore liberato nihil ad uxorem debi- ^ toris quondam transferre potuit. Sed nec consensus ejusdem debitoris accedens per eum , [qui] creditor fuit, imaginalia 12 facta venditioni ad dominium transferendum prodesse quic- quam potuit: cum tam ea, qu* simulate aguntur, quam qua in uxorem a marito donationis causa tempore matrimonii procedunt, propter juris civilis interdictum (cum proponas uxorem superstite 13 marito rebus humanis exemptam) pro infectis habeantur. Dat. 5. Id. August. Viminacii , CC. COSS. 294. 21. lidem AA. & CC. Maucalix. CI propriis habitis contractibus, quam acceperas mutuam pecuniam , pio marito donationis causa erogasti; eum hxc ad dignitatem 14 profuerit, nec locupletior sit factus : intelligis nullam tibi contra eum competere actionem. Dat. 3. Id. August. Viminacii , CC. COSS. 294. 22. lidem AA. & CC. Archinox. MAritus manumiffionis 15 causa fervunt mulieri constante ma- 1 trimonio donare potest. 8. Calend. August. Sirmii, CC. COSS. 294. 23. lidem AA. L CC. Csciiianx. HI te in vacuam 16 possessionem praedii socrus 17 tua titulo donationis ante matrimonium, vel post induxit: ad rescindendam (1. I. 32. §. 25. ff. I. 20. infr. eoi. (2. v. infr. de primip. (3. i. i.stipr. h. t. (4. Adde l.\%.supr. de probat. (;. v. I. 4. 1. 'i-sv.pr.fi quis alteri velfibi. (6. 1. 9. §. %-ff. de jure dot. (7. I. 8. infin.supr.h.t. (8. I. %. supr. de paci. canvent. (9. Fac. /.4. supr.de donas, antenupt. I. 32. §. 22. js. h. t. (10. v. I. (i.supr. cod. ("•v. l-S9.ff.eoi. (12. I. 15. supr. I. 32. §, 2$. ff. eod. (13. v. l-6.supr.eod. (14. v. /. 40. /.41. I. $2.jj\ eoi. (15. l.y. in fin. i- eod. L 109. pr.ff. de legat. I. (16. I. 12 .supr. de donat, ante *upt. (17. v. I. 3. §. 7. fi', h. t. (18. I. 2.supr,)ie uxor pro malo m. I l. donationem , pcenitentia nihil proficit. S. Calend. Novembr. Brundtifii, CC. COSS. 294. 24. Imp. CONSTANTINUS A. Petronio Probino. J^Es uxoris , qiue vel successione qualibet, vel emptione , vel [etiam] largitione viri in eam ante 18 reatum jure pervenerant, damnato [ac 19 mortuo ex pmna marito, vel in servilem conditionem ex poenae qualitate deducto , ] illibatas esse praecipio, nec alieni 20 criminis infortunio atistringi uxorem: cunv paterni* maternisve, ac propriis bonis frni eam integro Legum statuto religiosum sit: & donatio maritalis ante 21 tempus criminis ac reatus collata in uxorem , quia pudicit* praemio cessit, observanda sit, tanquam si maritum ejus natura, non poena subduxerit. Sin autem aqua & igni rei interdictum erit, vel deportatio illata, non tamen mors ex poena subsecuta : donationes i viro in uxorem, collat* , adhuc in pendenti maneant: quia nec matrimonium 2* in hujusmodi casibus dissolvitur, ita ut si usque ad vit* fu* tempus maritus eas non revocatit, ex morte ejus confirmentur: file» nostro ad easdem res nullam in posterum communionem habituro. Dat. 3. Calend. Mart. Sardinia , CRISPO 2. & CONSTANTIO 2. COSS. 321. In AUTHENT. de nupt. §. quod autem, coi. 4. tit. 1. Novell. 22. cap, 8- £Ed hodie nemo bene natus ä principio, ex supplicio fit servus , ideo matrimonium non difibivitur. 2;. Imp. JUSTINIANUS A. Menn* P. P. JJOnationes , quas parentes 23 in liberos cujuscunque sexu* in potestate sua constitutos conferunt, vel uxor in suum maritum, vel maritus in suam uxorem , vel alteruter eorum in aliam personam , cui constante matrimonio donare non licet, vel ali* person* in [eam, ] cui donare non poterant: ita firmas esse per silentium donatoris, vel donatricis sancimus, fi usque ad quantitatem legitimam 24, vel eam excedentes , actis fuerint intimat«. Nam amplioris quantitatis donationem minime intimatam , neo per silentium ejus , qui donavit , confirmari concedimus. Sin vero specialiter eas in suprema voluntate donator vel donatrix confirmaverit, sine ulla distinctione rat* habebuntur : ita tamen, ut si quidem ultra lege definitam quantitatem ex- posit*, minime in actis insinuat* fuerint: specialis earum confirmatio ex eo tempore vim habeat, ex quo esdem donationes confirmat* [sunt.] Si vero vel non amplior sit donatio, vel cum amplior esset, in actis insinuata fit: tunc & silentium donatoris, vel donatricis , & specialis confirmatio ad 25 illud tempus referatur, quo donatio conscripta sit: sicut & alias ratihabitiones 26 negotiorum gestorum ad illa reduci tempora oportet, in quibus contracta sunt. Nec in c*tcrum subtilem divisionem facti, vel juris introduci posse. Dat. Id. Dee. DN. JUSTINIANO A. 2. COS. 528. 26. Idem A. Menn* P. P. r^Onationes, quas divus Imperator in piissimam Reginam suam conjugem, vel illa 27 in Serenissimum maritum contulerit, illico valere sancimus , & plenissimam habere firmitatem : utpote Imperialibus contractibus legis 28 vicem obtinentibus , minime- que opitulatione quadam extrinsecus egentibus. Dat. 8- Idus April. DECIO V. C. COS. 529. 27. Idem A. Joanni P. P. CI unus ex his, qui matrimonio fuerant copulati, in alium donatione facta , ab hostibus captus 29 esset, & in servitutem deductus , & postea ibi [morte] peremptus : quarehatur , an hujus- ' modi liberalitas, quam ante fecit, ex hoe roborari videretur , an vacillare ? & iterum , si donator quidem in civitate Romana constitutus decessisset, mortis autem ejus tempore is, qui donationem rito (- to. (19. v. /. 13. §. 1 . js. h. t. (20. v. I. 22. infr. de panis. 1^1. 1 . 15. Js- de donat. (22. Nov. 22. c. 8 . c. 13. I. 1. infr. de repudiis. vide tamen l. 56. ff. soluto matrim. (23. Immo vide l. 1. §. \.ff. pro donato. I. 2. infin.ff. pro herede. (24. 1. 27. infr. de donat. (2^.1. 20. ff. h. 1.1. 40.fi'. de mortis causa donat. (26. v.l. 7. in fin. pr.fupr. de SC. JUuccd. I. 16. §. l.fi. de pignorib. I. 20 fi. de pignerat. I. 44. § 1 -fi'- ‘ lc "f ur P- Ö’ ttfucap. (27. v. I. 31 .jj\ de le- gib. ( 28 . Adde l. 7. infr. de bonis qua liberis. I. alt. in sin. infr. ile quadriennii prafer. (29. Adde l. 32. §. 14. fi’. b. t. Z accepisset, Z55 Codicis Lib. Tit. XVII. Zs6 accepisset, in captivitate degeret, &post rcverlus esset, an videmur & tunc donatio rata haberi ? Cum itaque in utroque casu oporteat augusto remedio causam dirimi : cum nihil tam peculiare sit Imperialis Majestatis , quam humanitas , per quam solam Dei servatur imitatio , in ambobus casibus firmam esse donationem censemus. Dat. Lai. Decembr. LAMPAD. & ORESTE VV. CC. COSS. 53°. T I T. XVII. DE REPUDIIS 1 ET JUDICIO DE MORIBUS SUBLATO. r. Imp. ALEXANDER A. Abutianx. ILt Atrimonium quidem deportatione , vel aquae & ignis interdi- ctione non 2 solvitur , si casus , in quem maritus incidit, non mutet uxoris adfectiouem. Ideoque dotis exactio ipso jure non competit: sed indodatam eam esse, cujus laudandum propositum est, nec ratio xquitatis, nec exempla permittunt. P. P. Nonis Nov. ALEXAND. A. 3. & DIONE COSS. no. *. Impp. VALERIANUS & GALLIENUS AA. & VALERIAN. Css. Paulina:. ¥ Iberum est filiae tux v fi sponsum suum post tres 3 peregrfnatio- ■*“' nis annos exspectandum sibi ultra non putet, omissa spe hujus conjunctionis, matrimonium Facere: ne opportunum nubendi tempus amittat: cum posset nuntium remittere 4 , etiam si praesente Illo consilium mutare voluisset. P. P. 7. Cal. April. A2MI- LIANO & BASSO COSS. 260. 3. Impp. DIOCLET. & MAXIMIANUS AA. Tullio. TSUbium non est, omnia omnino r quae consilio recte geruntur , *■'' jure meritoque effectu & firmitate niti. Quare si tu dotem pro muliere dedisti, & ex morte ejus repetitionem stipulatus es , circumscribendi autem tui ; causa ficto repudio matrimonium brevi tempore rescissum est: res dotales , quas ante nuptias obtulisti, Praeses provincia: recipere te non dubitabit. Certum est enim , daturum operam Moderatorem provincia:, ut qux contra Fas gesta sunt, fructum calliditatis obtinere non possint: cum nobis hujusmodi commenta displiceant. Imaginarios enim nuntios, id est, repudia , nullius elfe momenti, sive nuptiis fingant se renunciaffc, sive sponsalibus, [etiam veteribus} juris auctoribus placuit. Dat. *. Cal. Sept. IJheriade , AA. & CC. COSS. 4. Iidem AA. & CC. Pisoni. pllix divortium in potestate matris 6 non est. Dat. 3, Cal. Jan. Sirmii , CC. COSS. 293. Indem AA. & CC. Schyroni. TTIffentientis pjtris > qui initio consensit matrimonio, cum marito concordante uxore siiiafamilias, ratam 7 non haberi voluntatem , divus Marcus pater noster, religiofiflimus Imperator, constituit: nisi magna & justa 8 causa interveniente hoe pater fecerit. Invitam autem ad maritum redire, nulla juris prxeipit constitutio. f Einancipatx vero filix pater divortium in arbitrio suo non habet. Data 5. Calend. Septembr. Nicomedia, CC. COSS. 293. In AUTHENT. de nupt. §. est quoque, coi. 4. tit. 1. Novell. 22. cap. 19. ZT Contrasi'filii familias distrahunt furente nolente, quid juris Jit, exprimit nova Constitutio de nuptiis, scilicet ne matrimonia di- ftrabantur in Usionem parentum, qui dotem ,-i’rl ante nuptias donationem obtulerint, aut susccperintsoli, aut cum filiis: quiasicut in contrahendo matrimonio consensus parentum exigitur , ita esi in dissolvendo. 6. Iidem AA. & CC. Pheebo. I Icet repudii libellus non fuerit traditus , vel cognitus marito , diffoh itur matrimonium. Dat. iS-CaL Januar. Nicomedia , CC. COSS. -93. 7. Imp. CONST. A. Dalmatio. TJXor 9, qux in militiam profecto marito, post interventum annorum quatuor, nullum sospitatis ejus potuit habere indicium, (1. Z/Ä.24. D. 2. 2VW..22. Nov. 117. c. 7. &sieq. (r. /. 24. siupr, I. iq. §. 1. si' de donat, inter vir . esi uxor. I. $.Js. de bonis damnator. Nov. -r. c. 1:3. (3. Adde l. 2.siupr. de Jponjal. (4. I. 1. siupr, d,t. v. I. z.ff.h.t- (;. Confer l. $9» ffdfiluto matrim. Nov. 22. c. 19. (<>. 1. 20. siupr. de inoj' testam, juncta l. 5. infr. h. t. v * I- 32. H. 19. jj.de donat . inter vir. esi uxor , L 1. infin.si', de atque ideo de nuptiis aliis cogitavit, nec tamen ante nupsit, quam libello Ducem super [hoc suo} voto convenit; non videtur nuntias müsse furtivas , nec dotis amissionem sustinere, nec capitali pcenx esse obnoxia, qux post tam magni temporis jugitatem 11011 temere nec clanculo, sed publice contestatione deposita nupsisse firmatur. Ideoque observandum est , ut-, si adulterii suspicio nulla sit, nec conjunctio furtiva detegatur, nullum periculum ab his quorum conjugio erant copulatx, vereatur: cum, fi conscientia maritalis tori furtim esset violata, disciplinae ratio p cenam congruam flagitaret. Dat. * Nejfo, FELICI ANO & TITIANO COSS. 337. In AUTHENT. ut lic. mat. & avix. §. quod autem a nobis, coi. 8- tit. ult. Novell. 117. cap. 11. ZTOiie quantifcimque annis maritus in expeditione manserit , mulier * sustinere debet , licet neque literas , neque responsum ab eo acet- perit, f Sed si mortuum audierit: non prius nubat, quumperse, vel per alium , eum ,sub quo militabat, adiens interrogavit, si pro veritate mortuus est: ut apud gesta deponatur cum jurejurando, si mortuus sit: quo subsecuto, post minum nubat, f Si vero pneter hat nupjerit: tam ipsa , quam qui eam duxerit , ve luti adulteri puniuntur. Sed qui juraverit, si salso jur asit convincatur: iniiitiu nudatus, decem librus auri solvet illi, quem mortuum fuijse mentitus tst: eo licentium habente, si voluerit , suam uxorem recipere. 8. Impp. THEODOS. 10 & VALENT. AA. Hormisdx P. P. s^Onfensu 11 licita matrimonia posse contrahi, contracta ir noq ^ nisi misso repudio dissolvi, prxcipitnus: solutionem etenim matrimonii difficiliorem debere esse, lavor imperat liberorum. §. 1. Causas 13 autem repudii hac saluberrima lege apertius designamus. Sicut enim sine justa causa dissolvi matrimonia just» limite prohibemus: ita adversa necessitate pressum vel pressam, quamvis infausto , attamen necessario auxilio cupimus liberari. § 2. Si qua igitur maritum suum adulterüm , aut homicidam, aut veneficum, vel certe contra nostrum imperium aliquid molientem , vel salsitatis crimine condemnatum invenerit, si scpulchro- rum dissolutorem, si sacris sedibus aliquid subtrahentem, si latronem , vel latronum susceptorem, vel abactorem , aut plagiarium, vel ad contemptum [sui] domusve sux ipsa inspiciente eum impudicis mulieribus (quod maxime etiam castas exasperat) catum ineuntem , si sux vitse veneno , aut gladio, aut alio simili mndo in- sidiantem , fise verberibus 14 (qux higenuis aliena sunt) afficientem probaverit, tunc repudii auxilio uti necessario ei permittimus libertatem , & causas dissidii legibus comprobare. In AUTHENT. ut lic. mat. & avix. §. caulas. coi. 8- tit. ult. alias §. quia vero quxdam. in sin. Novell. 117. c. 9. al. c. 13. £Ed novo jure vir , quisine causa hoc fecerit, ex alia substantiesue etiam constante matrimonio tantum dabit uxori, quantum ttrtia pars facit an tenupt iniis largitatis :scd matrimonium ob idr.onsolvitur. §. 3. Vir quoque pari fine claudetur, nec licebit ei fine caulis apertius designatis propriam repudiare jugalem. Nec ullo modo expellat, nisi adulteram, vel veneficam, aut homicidam, autpla- giariam, aut sepulchrorum dissolutricem , aut ex sacris xnibus aliquid subtrahentem, aut latronum fautricem , aut extraneorum virorum , se ignorante vel nolente, convivia appetentem, aut ipso invito sine justa & probabili causa Foris scilicet pernoctantem, vel Circensibus, vel theatralibus ludis, vel [ arenarum ] spectaculis [ in ipsis ] locis, in quibus hxc adsolent celebrari, se prohibente, gaudentem , vel sibi veneno, vel gladio, aut alio simili modo insidiatricem , vel contra nostrum imperium aliquid machinantibus consciam , seu salsitatis se crimini immiscentem invenerit, aut manus audaces sibi probaverit ingerentem: tunc enim necessario ei discedendi permittimus facultatem, & causas dissidii legibus comprobare. §. 4. Hxc nisi vir & mulier observaverint, ultrice provi- M liber, exhib. I. ig. I. 20. supr. de inojs. fest. I. 4. supr. h. t.- (8- V. I. 4 .sis. eod. I. 22. §. 9.si'.soluto matrim. (9. Abrog. Nov. 22. c. 14. Nov. 117. a. ii. adde Nov. Leon. 33- (10. v. I. um §. 1(1.supr. de rei uxor. ac/. (11. v. I. 30. Js. de reg. jur. (12. Nov.H7-C.l0. imaio vide l. 35-Jji de reg. jur. (13. Adde Nov. 22. c. 1;. {sisti- Nov. 117. c-S-c. 9. (14. Abrog. Nov. 117. c. 14. • V\ ÜZ_ ilentiffims legis poena plectentur. Nara mulier si contempta lege rcpmlium mittendum esse tentaverit, siiam dotem i, & ante nuptias donationem amittat, nec intra quinquennium nubendi habeat denuo potestatem : aequum est enim , eam interim carere conuubio, quo se monstravit indignam. Quod si praeter haec nupserit, erit ipsa quidem infamis: connubium vero illud nolumus nuncupari, insuper etiam arguendi hoe ipsum volenti concedimus libertatem. Sivero causam probaverit intentatam: tunc eam & dotem recuperare, & ante nuptias donationem luero habere , aut legibus vindicare censemus, & nubendi post annum r [ei] (ne quis de prole 3 dubitet) permittimus facultatem. §. 3. Virum etiam, si mulierem interdicta arguerit attentantem; tam dotem , quam ante nuptias donationem sibi habere seu vindicare, uxoremque (si velit) statim 4 ducere, hac justa definitione sancimus. Sin autem aliter uxori suae renunciare voluerit, dotem redhibeat, & ante nuptias donationem amittat. §. 6. Servis ; etiam seu ancillis puberibus, si crimen adulterii, vel Majestatis ingeritur, tam viri, quam mulieris, ad examinandam causam repudii, quo veritas aut facilius eruatur, aut liquidius detegatur, si tamen alia documenta defecerint, quaestionibus subdendis. Super plagis etiam (ut dictum 6 est) illatis ab alterutro commovendis, easdem 7 probationes (quoniam non facile, qus domi geruntur, per alienos poterunt confiteri) volumus observari. §. 7. Si vero filio vel filiis, [filia] vel filiabus extantibus, repudium missum est: omne, quicquid ex nuptiis lucratum est, filio seu filiis , filiae seu filiabus post mortem accipientis servari g: id est, si pater temere repudium miserit, donationem ante nuptias ä matre servari: fi mater, dotem ipsam eidem [vel eisdem] filio seu filiae patre moriente dimitti ceasemus: patri videlicet vel matri in scribendis filiis heredibus, [11] unum seu unam vel omnes scribere, vel uni ex bis donare velit, electioneservata 9 : nec ullam alienandi seu supponendi memoratas res permittimus facultatem. Sed si aliquid ex iisdem rebus defuerit, ab heredibus, seu earum detentatoribus (si tamen non ipsos heredes scripserit, aut scripti filii non >0 adierint) resarciri praecipimus: ut etiam hoc modo inconsulti animi a repudio mittendo detrimento retrahantur. §. 8- Pactiones sane, si qux lilveisus 11 praesentia scita nostrae Majestatis fuerint attentatx, tan- quam legibus contrarias, nullam habere volumus firmitatem. Dat. 3. Id. Januar. PROTOGENE & ACTORIO COSS. 449. 9. Imp. ANASTASIUS A. Theodoro P. P. CI constante matrimonio, communi consensis is tam viri, quam " mulieris, repudium sit missum , quo nulla causa continetur , quae consultiffims constitutioni divae memoris Theodosii & Valentiniani inserta est: licebit mulieri non quinquiennium expestare , sed polt annum ad secundas nuptias convolare. Dat. $. Calend. Martii, ANASTASIO A. 2. COS. 497. In AUTHENT. ut lic. mat. & avis. §. quia vero ex consensu, coi. 8. tit. nlt. Novell. 117. cap. 10. QUod boiit non 13 licet, nifi castitatis concupiscentia hoc fiat: tam *^-dote , quam ante nuptius donatione filiis conservatis: Qtucst alias postea nuptias contrahere , vel luxuriose vivere inveniantur , liberis trudenda sunt earum facultates , delinquentibus carum proprietatem mittentibus: Filiis autem non extantibus , fisco applicantur. Et qui talia deliquerint , legitimis subjiciantur penis. 10. Imp. JUSTINIANUS A. Menns P. P. JN causis jamdudum specialiter definitis, ex quibus recte mittuntur repudia, illam addimus, ut, fi maritus uxori ab initio'matri- monii usque ad duos 14 annos continuos computandos coire 13 minime propter naturalem imbecillitatem valeat, postit mulier vel ejus parentes sine periculo dotis amittendx repudium marito mit- De repudiis & judicio &c. 553 (1. Adde d. Nov. c. 13. * (2. I. 9. infr. b. t. (z. I. 11. §. 1. JF- de bis qui notantur infam. (4. Fac. I. 9. st', d. t. (3. I. 31. infr. ad leg. Jul. de adulter. I. 1. infr. de quecftion. abrog. Nov. Leon. 49. (6. §. 2. fupr. h. I. (7. Immo vide I. 3. supr. de iestib. (8. i. 11. §. 1. vers filiis autem, infr. b. t. I. 9. in sin. : s“pr. de fecund. nupt. (9. Abrog. arg. Nov. 2. c. I. Nov. 22. > c. 25. (10. i. 14 .Jupr. de rei vind. (11. /. un. in sin.supr. de rei i uxor aei. I. 7. §. 7. js. de paB. (12. Immo vide Nov. 117. c. 10. I 03- Abrog. Nov. ,40. (14. Mut. Nov. 22. c. 6. (13. v. | "ov. 117. c. 12.1 . 60. I. 61. 1. 6i.js. de donat, inter vir. est uxor. tere: ita tamen , ut ante nuptias donatio eidem marito servetur. Dat. 3. Id. Decembr. DN. JUSTINIANO A. 2. COS. 5*8. In AUTHENT. de nupt. §. per occasionem, coi. 4. tit. 1. Novell. 22. cap. 6. £Ed hodie non biennium solum , sed triennium enumerari volumus ex ipso tempore copulationis computandum. 11. Idem A. HERMOGENI Magistro officiorum. J Uberans, ut quicunque mulierem cum voluntate parentum ; aut si parentes non habuerit, sua voluntate, maritali affectione in matrimonium acceperit: etiam si dotalia tp instrumenta non intercesserint, nec dos 17 data fuerit: tanquam li [cum] instrumentis dotalibus tale matrimonium processisset, firmum conjugium torum habeatur: non enim dotibus 18, sed adfectu matrimonia contrahuntur. §. 1. Si quis autem eam , quam fine dote 19 uxorem acceperat, a conjugio suo repellere voluerit: nor. aliter ei boo facere liceat, nisi talis culpa intercesserit, qus nostris legibus condemnatur. Si vero sine culpa [eam] rejecerit, veEtalem culpam contra innocentem mulierem commiserit: compellatur ei quartam 20 partem propria substantis pro rata portione persolvere: ut, si quidem quadringentarum librarum auri, vel amplius vir lubstantiam habeat, centum 21 libras auri mulieri prxstet. & nihil amplius, etsi quantamcunque substantiam possideat: Sivero minus quadringentis libris auri pura substantia ejus fuerit, tunc quarta pars computatione facta purs substantis, ejus usque ad minimam quantitatem mulieri detur. Eodem modo servando & in mulieribus, qus indotata: constituts , [si] sine culpa mariti constitutionibus cognita eos repudiaverint, vel ipss culpam innocenti marito prsbuerint: ut ex utraque parte squa lance, & squitas & poma servetur. Hoc lucro quartx partis , filiis quidem non extantibus , ipsi viro & mulieri competente , & ab his quomodo voluerint , disponendo : Filiis autem, & deinceps personis ex eodem matrimonio intervenientibus, eis servando ad similitudinem 22 dotis , & propter nuptias donationis per omnia, qus super bis statuta sunt. tz. 2. Inter ciilpas autem [viri &] uxoris constitutionibus enumeratas , & has adjicimus , fiforte uxor sua ope vel industria abortum affecerit , vel ita luxuriosa est , ut commune lavacrum 24 [cnwi] viris libidinis causa hub re audeat: vel, dum est in matrimonio , alium 2; maritum fibi fieri conata fuerit: & in hi* enim casibus locum habere constitutiones sancimus, qus de culpa tam mariti, quam uxoris loquuntur: ut, quemadmodum dos, vel donatio propter nuptias perit, ita & mulieres imlotatxin quartam partem , quam & viris & mulieribus ex hac lege destinavimus, amissionis periculum sustineant: Judicio de moribus 26 [quod antea quidem in antiquis legibus politum erat, non autem frequentabatur) penitus abolito. Omnibus etenim causis requisitis, & perlectis, quas antiquitas introducebat, nihil validum prxtereas, quas anteriores constitutiones, & prsscns dispositio introduxit, invenimus. Dat. 12. Lai. Decembr. DN. JUSTIN. A. 2. COS ;"8 12. Imp. JUSTINIANUS. yUlt constitutio 27 , neque sub potestate constitutos, neque fui juris filios, neque masculos , neque fceminas posse distrahere matrimonia in suorum lxsionem 28 patrum aut matrum, qui dotes, aut antenuptiales donationes obtulerunt, vel susceperunt. Sed sicut i 11 contractu nuptiarum expectamus patrum consensum 29, ita neque transigere matrimonia (inimus in parentum lsfionem citra illorum voluntatem. Sed & si mittatur repudium , competere contra eos exactionem poenarum non sinimus, live ipsi dederint hoc, vel susceperint, sive etiam cum aliis susceperint: parentem quidem contra voluntatem filii non posse transigere matrimonium , filiis autem permittere , & in minori state constitutis , & neque (16. I. 20. ve rs. quare.supr. de-donat. ante nupt. I. 13. I. az.supr. de nupt. Nov. 117. c. 3. vide tamen Nov. 74. c. 4. i. Nov. 117. c. 4. (17. Adde Nov. 22. e. 18- (18. Nov. 74. c. 4. v. I. 30 Js. de reg. jur. (19. Nov. 22. c. 18. (20. d. c. ig. adde Nov 33. 6. Nov. 74. c. 3. (21. d. c. 18. (22. I. 8- §• 7. supr. h. t. I. 6. in sin.supr. dcsecund. nupt. (23. Nov. Leon. 31. Nov. 22. c. 16. §. 1. (24. d. c. 16. §. 1. 'Nov. 117. c. 8- §. 4. (23. d. c. 16. Nov. Leon. 30. (26. v. I. un. §. S . supr. de rei uxor. utf. I. 1;. §. I, l. 39. js. soluto matrim. I. 5. js. di paci, dotal. (-7. v. Nov. 22' f. 19. (-«- Confer l. 5. supr. b. t. (29. pr. last. dc nupt. ZS quid 559 ___ quill utile iit scientibus , citra patrum voluntatem solvere matrimonium , & ex hoc parentes ludere. Hoc autem bene quidem inchoans philosophiffimus sancivit Marcus: Diocletianus aute ..fl. » »ac iirvtJ1 ifi>T* titinr/tliOl'lrMiie Codicis Lib. V. Tit. XVIII. XIX. XX. z6s inchoans philoioptiiuimus lancivit marcus: uiociecianus autem hunc secutus est: nos autem similiter approbavimus. T I T. XVIil. SOLUTO i MATRIMONIO QUEMADMODUM DOS PETATUR. i. Impp. SEVERUS & ANTONINUS A A. Gcinillx. TAUbium non est, post sstimationem dotis, pactione vel stipula- ^ tione interposita , ut fi ipse res dissoluto matrimonio extarent , uxori reddantur : & ancillas 2 cum partu ex stipulatu judicio restitui oportere. P. P. 3. Idus Aprilis , LATERANO Si RUTINO COSS. 198- 2. Iidem AA. Aquilis. CEcundum rationem juris existimas restitui tibi debere dotem a ° fisco 3 , qui bona damnati patris tui suscepit. Licet enim viro quondam tuo pater tuus heres extiterit, attamen juri tuo hoc derogare non potest: cum & ipse pater sine 4. voluntate tua , nec exigere , nec accipere dotem poterat. Datum Prid. Non. April. APRO & MAXIMO COSS. 208. 3. Imp. ANTONINUS A. Hostilix. CI ignorans 9 statum Erotis, ut liberum duxisti , & dotem de- ° ditti, isque postea servus est judicatus i dotem ex peculio recipies , St si quid praeterea eum tibi debuisse apparuerit. Filii autem tui, ut ex libera nati, incerto 6 tamen patre, spurii 7 ingenui intelliguntur. P. P. Z. Cal. Septembr. LiETO & CEREALE COSS. 216. 4. Imp. ALEXAND. A. Apollonio. T\Os a patre profecta, 11 in matrimonio decesserit mulier filiafa- ' L ' milias 8, ad patrem 9 redire debet. P. P. 18. Cal. Septembr. FUSCO & DEXTRO COSS. 226. 9. Impp. VALERIAN. & GALLIEN. AA. & VALER. C. Tauro. CI quidem vivit apud hostes uxor tua: nondum frater ejus quasi 0 heres dotem repetere potest. Si vero diem functa est, & hereditatem ejus possit vindicare: dotis quoque repetitio ei jure competit , cum in stipulatum deducta sit. P. P. 2. Nonas Maji , LMILIANO, & BASSO COSS. 260. 6. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Alexandra & Neroni. CI circumscripta 10 matre vestra, viliore pretio dotales res xsti- o matx sunt: quid super hujusmodi contractuum vitio statutum sit, vulgo patet. Proinde si dolosis artibus mariti circumventam matrem vestram , inqne ea [xstimatione circumscriptam, ] apud Brxlidem provinciae evidentibus probationibus ostenderitis: quando vobis possidentibus ad obtinenda prxdia etiam doli mali exceptionis , otestas opituletur : sciet quatenus religionem judicationis lux temperare debeat, t Sin autem etiam maritus in aestimatione gravatum se alleget: veritate examinata, non amplius , quam pretium justum 11 restituere compelletur. Hac tum locum habent , cum res in natura sunt: Ii tamen extinctx sint, pretium, quod dotali instrumento inditum est, considerabitur. P. P. 7. Cal. No- vembr. ipsis AA. COSS. 287. 7. Iidem AA. & CC. Erotio. Cilix pecuniam adimere 12 , quam habes in potestate, minime prohiberis. Nam si pro ea dotem dedisti: hanc constante matrimonio, ne consentiente quidem ipsa: matrimonio autem dissoluto, [eadem] invita 13 repetere non potes. S. ;. Id. Febr. Sirmii . CC. COSS. 294. (1. Lib. 24. D. 3. Nov. Leon. 110. adde Nov. 91. Nov. 97. Nov. 98. Nov. 1.09. (2. Fac. §. 37. Inst. de rer. divis. (3. /.3,. pr.js. h. t. (4. I. 7. infr. I. 2. I. 34. Js. eod. k un, §. 14. fitpr. de rei uxor. aci. I. 34. §. 6. fi'. desolut. (9. /. 22. in fin.fi. h. t. (6. v. §. 12. Irfi. denupt. (7. I. 6. infr. desuis cfi legit. (8. Adde l. s. §. ii.fi'. dc jure dot. i. 9. fi. de divort. I. 10. pr. L 99. js. h. t. (9. k ult. supr. commun. utriusque juiic. 1.6. pr.fi'. de jure dot. (10. v. 1. 12. tz. 1 .js. d. t. de jure dot. (n. v. I. 46. infin.fi'. de solution. (12. 1. Zi. §. 2 .js. 1. 17. infr. de donat. (13. L li.fi'. de 8. Iidem AA. & CC. Salustix. AJEc maritus, licet post divortium , in quantum 14 facere possit, 1 condemnandus est; postea idoneus factus 15, qui non reddiderat integrum , residui probabiliter solutionem recusat. At cura ejus heredes 16 in solidum conveniendos non ambigatur: necum his solvendo factis experir 11011 postis, superstitiosam geris sulici- tudinem. Dat. 13. Cal. April. Sirmii , CC. COSS. 294. 9. Iidem AA. & CC. Martix. JAOtis actione successores 17 mariti super eo , quod ei dotis nomine fuerat datum, convenire debes. Ingrediendi enim possessionem rerum dotalium , heredibus mariti non consentientibus, sine auctoritate competentis judicis 18 , nullam 19 habes facultatem. S. Dat. 8- Cal. Novembr. CC. COSS. 294. 10. Iidem AA. & CC. Epigono. CI socero filix tux dotem dedisti: licet in ejus positus potestate gener tuus rebus humanis exemptus sit: tamen non de peculio, sed in solidum ä te , consentiente 20 filia, conventum eum satisfacere oportet. S. 7. Idus Nov. Heraclea, CC. COSS. 294. 11. Impp. HONORIUS & THEODOSIUS AA. Martiano PP. gl constante matrimonio maritus fatali fuerit forte consumptus: dos, qux data dicitur, vel promissa, ex ejus uxoris facultatibus , ad eandem revertatur: nihilque libi ex hoc defuncti heres audeat vindicare, quod ad mulierem recurrere fecit obitus maritalis. Dat. Non. Decembr. Ravenna, HONORIO 8. & THEODOSIO 3. AA. COSS. 409. Hic notatur in ve t. lib. manuscr. Gracas constitutiones desiderari, quod etiam ex XX vili . lib. ß^oiK confiat: cum vero earum sententia nondum fit nobis futis perspeilu , nec etiam ordo: satius est exspectare d Cujacio ipsorum , quos habet , ßantax <£v librorum editionem , ex quibus illa , ut alia plures , qua in hoc codice desunt , peti poterunt. TIT. XIX. SI DOS CONSTANTE MATRIMONIO SOLUTA FUERIT. i. Impp. HONORIUS & THEODOS. AA. Mariniano PP. CI constante 21 matrimonio ä marito uxori dos [sine causa 22 legi- 0 tima] refusa est, (quod legibus stare non potest, quia donationis instar perspicitur obtinere) eadem uxore defuncta, ab ejus heredibus cum fructibus ex die refusx dotis marito restituatur: ita ut proprietas eiusdem liberis ex eadem susceptis [competens] alienari contra leges ä marito non possit. Dat. 5. Non. Nov. H0- N OR. 8. & THEOD. AA. 3. COSS. 409. __. ~ T I T. XX. NE FIDEJUSSORES [VEL MANDATORES] D0- TIUM DENTUR. i. Imppp. GRATIAN. VALENTIN. & THEOD. AAA. Cynegio PP. Cive ex jure 23 , live [ex] consuetudine lex proficiscitur, ut vir uxori fidejussorem 24 servandx dotis exhibeat: [tamen] eam jubemus aboleri. Dat. 8- Nonas Septembr. EUCHERIO & SYAGRIO COSS. 38i. 2. Imp.'JUSTINIANUS A. Juliano PP. riEnerali definitione constitutionem pristinam ampliantes, san- cimus, nullam esse satisdationem , vel mandatum pro dote exigendum , vel a marito , vel ä patre ejus, vel ab omnibus, qui dotem suscipiunt. Si enim credendam 29 mulier sese, suam que dotem pat.fi mariti existimavit: quare fidejussor, vel alius intercessor exigitur , ut causa perfidix in c onnubio eorum generetur, jure dot. I. 2. supr. h. t. (14. I. li.js. eod. (19. k un. §. ’.s u P r - de rei uxor. ait. (16. I. 12. /. 13 .fi', h. t. juncta /. 7. pr.js. decxcept. (17. l.%.stipr. de bered. ait. (ig. v. I. 11.supr. de pignorat.act. I. 3. infr. depignorib. (19. v. I. 9 .fi', deadquir. velamitt.pofi. I. 6. §. 2. fi. de rejudic. (20. v. I. 2. I. j.Jupr. h. t. (21. Nov. 22. c. 39. adde /. 1. §. 9. fi’, de dotepraleg. (rr- v. *■ 39- k 73- §. I .js. de jure dot. I. 20.fi' soluto mutrnuon. _ (23. v. I. 6. §. 1 .fi', de just. & jure. (24. v. k 7. ?>'-/- ® £ excl ~ ption. (29. I. 8. supr. de paci, convent. Datum Rerum amotarum, z6r Z6l Datum io. Calend. August. LAMPADIO & ORESTE VV. CC. COSS. >30. T I T. XXI. RERUM i AMOTARUM, i. Imp. ALEXANDER A. Polydeucs. fOmpenfationis aequitatem r jure pustulas. Non enim prius ex- solvi, quod debere te constiterit, aequum est, quam petitioni mutus responsum fuerit: eo magis, quod ea te persequi dicis, qux divortii causa amota quereris. Cum igitur apud competentem judicem ex stipulatu conveniaris: apud 3 eundem doce tui juris res ablatas elfe. PP Dat. ;. Cal. Decembr. ALEXANDRO A. 3. & DIONE COSS. 130. 2. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Sereno. TAIvortii 4 causa rebus uxoris ä marito amotis, vel ab uxore ma- riti: rerum amotarum Edicto perpetuo permittitur actio. Constante 5 etenim matrimonio neutri eorum neque pwnalis 6 , neque famosa 7 actio competit, sed de damno 8 in factum datur actio Datum ;. Cal. Octobr. ipsis AA. COSS. 287. 3. Iidem AA. & CC. Quartino. TAE rebus, quas divortii causa quondam uxorem tuam abstulisse proponis, rerum amotarum actione contra successores 9 ejus non in solidum , sed in quantum ad eos pervenit: quod si res ex tent, dominii vindicatione uti non prohiberis. Dat. 5. Non. Decembr. ipsis AA. COSS. 287. T I T. XXII. NE PRO DOTE MULIERIS, BONA QUONDAM MARITI ADDICANTUR, ID EST, IN SOLIDUM DENTUR. i. Impp. DIOCLET. & MAXIMIAN. AA. Apollinaris. TJT uxori pro dote addicantur bona quondam mariti, jure prohibitum est. Sane si nullo 10 relicto successore non idoneus decessit: secundum juris formam , quatenus successionis modus patitur, indemnitati tus consulere non prohiberis. Dat. ;. Non. Decembr. AA. COSS. T I T. XXIII. DE FUNDO 11 DOTALI. 1. Impp. SEVER. & ANTON. A A. Didis. §1 sstimata prsdia in dotem data sunt, & convenit, ut eleclio 12 mulieri servetur , nihilominus lex Julia 13 locum habet. Est autem alienatio 14, omnis actus, per quem dominium transfertur. PP. Dat. 12. Calend. Mart. ANTONINO A. 4. & BAL- BINO COSS. 214. 2. Imp. GORD. A. Domitis. j^Ariti, qui fundum communem cum alio in dotem insstima- tmn accepeiunt, ad communi dividundo judicium provocare non possunt 15 . licet ipsi possint provocari. 16 PP. 5. Non. Cftobr. GORDIANO A. 2. & POMPEJANO COSS. 242. (1. Ltb. 25 D. 2. adde l. ult. in fin. infr. I. $2. §. 1. §. 2. js. de furtis. (2. I. 7. jj\ h. t. (3. v. I. II. §. I . ff. de jurifd. (4. v. 1.11. §. ult. js. de divort. ($. I. a^.js.b.t. (6. v. l.ult.jf. de servo corrupto. (7. I. ult. it: fin. infr. de furtis. (8. Fac. /. 27. §. oO.js. ui !tg. Aquii. (9. I. 6. §. 4. Fi h. t. (io. I, 6. infr. de bonis auth. jnd. poj/id. (11. Lit. 23. D. 5. (12. I. li.jf. h. t. I. 1. fupr.soluto mairim. ('3- v. I. v.n, §. T ö-fupr. di rei uxor. adi. (14. v. I. 28. pr. i. 67. V‘ff' l ) S verb.fign. adde l.. ult. fupr. de reb. alten, non üben. !. 8. §■ 2. Jupr. desecund. nupt'. (13. /. 18. §. 2. Fi de cfi/eifipecu!. 3( ide l. 7. pr.js. de reb. eor. qui sub tuteui. (16. arg. I. 17. infr. de T I T. XXIV. DIVORTIO FACTO , APUD QUEM LI- BERI MORARI , VEL EDUCARI DEBEANT. i. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Cslestinx. T Icet neque nostra, neque Divorum Parentum nostrorum ulla Constitutione caveatur, ut per sexum liberorum inter parentes divisio celebretur: competens tamen Judex sstimabit, utrum apud patrem, an apud matrem 17 matrimonio separato filii morari , ae nutriri debeant. 8. 8. Cal. Jul. Verona , CC. COSS. 293. In AUTHENT. ut liceat matri & avis. §. illud, coi. 8. Tit. 18. al. 13. Novell. 117. cap. 7. CI pater causam 18 divortii pr ce siit er it , apud matrem ad secundat nuptias non venientem liberi nutriantur patris expenfisSi vero contra , tunc apud patrem , matris locupletis expenßs : ni/i pater minus idoneusfit: tunc enim apud matrem locupletem nutriantur. Nan* quemadmodum locupletesfilii matrem alere coguntur egentem: ita justum decernimus , cfi d matre filios pasci, fj Quod de matre , filiis indigentibus ditium eft , boc quoque in omnibus afcemlentibus , Ö* descendentibus personis utriufque natura decernimus observari. T I T. XXV. DE ALENDIS LIBERIS 19, AC PARENTIBUS. 1. Imp. ANTONINUS PIUS A. Basso. pArentum necessitatibus 20 liberos succurrere, justum est. Sine *■ die & Consule. 2. Divi Fratres & AA. Celeri. pOmpetens judex ä filio te ali 21 jubebit, fi in ea facultate est, ut tibi alimenta prsstare possit. Datum Id. April, ipsis & COSS. 162. 3. Iidem AA. Titians. CI competenti judici eum , quem te ex Claudio enixam esse dicis, ^ filium ejus esse probaveris: alimenta ei pro modo 22 facultatum nrsberi jubebit. Idem, an apud eum educari debeat, sstimabit. PP. 13. Calend. Mart. Roma, RUSTICO & AQUILINO COSS. 164. 4. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Sabino. CI patrem tuum officio debito promerueris: paternam pietatem o tjbi non denegabit. Quod fi sponte non fecerit: aditus [competens] judex alimenta 23 pro modo facultatum prsstari tibi jubebit. Quod si patrem fe negabit: qusstionem istam inprimis idem judex examinabit. PP. Nun. Februar. LATERANO & KU- FINO COSS. 198. T 1 T. XXVI. DE CONCUBINIS. 24 1. Imp. CONSTANTINUS A. ad Populum. ■\lEmin i licentia concedatur, constante 2; matrimonio concubi- ' nam penes fe habere. Dat. 18- Cal. Jul. CONSTANTI- NIS, patre & filio, COSS. 321. aut 324. _ piscd. minor, vide tamen d. I. 18- §• -■ F- de caftr. pecul. (17. v. I. 1. §. 3./. de liberis exhib. (18. Adde Nov. 98. c. 2. §. 1. (19. Lib. 2;. D. 3. (20. I. 2. infr. h. 1 . 1 . 8- §. 5- infr. de bonis qua liberis. I. infr. de patriapotefi. I. %. §. IZ-Fi b. t. i. 1. §. 4. Fi de tutelis rationib. (21. v. /. 1. fupr. b. t. (22. I. 4. infr. eod. (23. I. un. §. ?. fupr. de rei uxor. ait. I. 8. §. infr. de bonis qua lib. , , . „ ' (24. Lib. 2;. D. 7- Nov. Leon. 91. (25. I. ult. in sin. infr. communia de manumijs. Nov. 18. c. Nov. 89* c. 12. §. 5. immo vide d. Nov. Leon. 91- Z 8 T r t Z6? Codicis Lib. V. Tit. XXVII. TJT. XXVII. DE NATURALIBUS LIBERIS, ET MATRIBUS EORUM, et ex quibus causis justi EFFICIANTUR. I i. Imp. CONSTANTINUS A. ad Gregorium. i OEnatores seu Praefectos, vel quos in civitatibus Dumnvirilitas ^ ^ vel Sacerdotii, id est , Phceniciarchiae z vel Syriarchhe ornamenta condecorant: placet maculam subire infamiae , & alienos ä Romanis legibus fieri, fi ex ancilia, vel ancillae filia , vel liberta, vel libertx filia, vel scenica 4, vel scenicat filia , vel tabernaria , vel tabernariae filia , vel humili, vel abjecta [ persona, ] vel lenonis, aut arenarii filia, vel qux mercimoniis publice praefuit, susceptos filios in numero legitimorum habere voluerint, aut proprio judicio, aut nostri praerogativa Rescripti: ita ut quicquid talibus liberis pater donaverit, (seu illos legitimos, seu naturales dixerit ; totum retractum legitimae suboli reddatur, aut fratri, aut sorori , aut patri, aut matri, t Sed L [si] uxori tali quodcunque [datum quolibet genere fuerit, vel emptione collatum , etiam hoc] retractum reddi praecipimus: ipsas etiam , quarum venenis inficiuntur animi perditorum (fi quid quxritur, vel commendatum dicitur, quod his reddendum est , quibus julfimus, ant fisco nostro) tormentis subjici jubemus. Sive itaque per ipsum donatum est, qui pater dicitur , vel per alium , five ipsorum nomine comparatum : statim retractum reddatur, quibus julfimus : aut si non existant, fisci juribus vindicetur. Quod si existant, & in prassentia rerum constituti agere noluerint, pacto vel jurejurando 5 exclusi : totum sine mora fiscus invadat. Quibus tacentibus & distimulantibus ad defensionem fiscalem duorum mensium tempora limitentur : intra qux si non retraxerint, vel propter retrahendum Rectorem pro- vincix [non] interpellaverint; quicquid talibus filiis , vel uxoribus liberalitas impura contulerit, fiscus noster invadat, donatas vel commodatas res sub poena quadrupli severa quxstione perquirens. Datum 12. Calend. August. Carthagine, NEPOTIANO & FACUNDO COSS. 336. In AUTHENT. ut lic. mat. & avix. §. quia vero legem, eoi. 8- tit. 18. al. 13. Novell. > 17. cap. 4. CEd novo jure hujusmodi mulieret cum omnibus hominibus contrahe- ** re nuftias pofunt, etiam cum proditis magnis dignitatibus, dum tamen dotalia inflrumentafuper hoc conficiuntur ab Illustribus. Reliqui vero citra eos, qui majoribus decorati sunt dignitatibus ,solo ad- feclu nuptias contrahere pojfunt, dum tamen liberteJint , cum quibus licet nuptias celebrare. 2. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. Anthemio PP. ]\1Atre, vel legitimis filiis , vel nepotibus, aut pronepotibus, cujuscunque sexus, uno pluribusve existentibus: bonorum suorum unam tantum 6 unciam pater naturalibus filiis seu filiabus, eorumque genitrici, vel si sola fit concubina, semunciam largiendi, vel relinquendi habeat potestatem. Quicquid vero ultra modum concessum relictum sit: legitimis filiis , vel matri, vel exteris successoribus jure reddatur. Dat. Idib. Novcmbr. STILICHONE 2. & ANTHEMIO COSS. 403. In AUTHENT. quib. mod. natu. eff. fui. §. ne igitur, coi. 7. tit. 1. Novell. 8). cap. ir. yjUnc soli liberi naturales, £5 legitimi ad hunc modum coarftant: * non etiam mater. 3. Impp. THEOD. & VALENT. AA. ad Apollonium PP. CI quis [ naturalem duntaxat facunditatem sortiatur , ] seu liber O jpfe, s eu Curix sit nexibus obligatus, & tradendi filios naturales , vel omnes, vel quos , quemque maluerit: ejus civitatis Cu- fix 7 , unde ipse oritur, & in solidum heredes scribendi liberam ei concedimus facultatem, f Quod si cui noA ex urbe 8 , sed [ex] vico vel poslessione qualibet oriundo naturales liberi contigerint, 364 (i. Nov. 89. adde Nov. 74. (2. d. Nov. iq. c. iq. (3. Abrog. d. c. 1;. (4. I. 7. in sin. supr. de incest. (;. /. q.supr. de legib. (6. Abrog. I. 8. infr. h. t. Nov. 89. c. 12 . (7. V. I. 9. in sin. infr. h. t. Nov. 89. c. 2. §. 2. §. ult. Inst. do nuptiis. (8. Adde eosque velit sub definitione prxdicta Curix splendore honestare & hereditatis opibus adjuvare, ejus civitatis adlcribendi sunt ordini sub qua vicus ille ac possessio censetur, f Quod li alterutram Re’ galium Civitatum patriam sortiatur, fit ei liberum , susceptam ex inaequali conjugiosobolctn, cujuscunque civitatis decurionibus immiscere: dummodo civitas, qux eligitur , totius provincia teneat «**inci; atum. Indiguum enim est, ut qui sacratissima urbis ubere gloriatur, naturales suos non illustris ordine civitatis illuminet f Et hoc , five postrema definiat [ voluntate, ] live donatione cu- juslibet quantitatis in liberos naturales pater conferat. Et quod de subeunda sorte curiali, seu testamento , seu actorum fide constituit, ita ratum esse, stabiliterque volumus observari, ut five abstinendo [ah] hereditatibus, sive abdicando donationes naturales lil heri curialem voluerint esitare fortunam ,, posteaque paternarum opum, vel in solidum , vel ex parte reperti fuerint possessores, licet eas alienaverint, omnimodo ad conditionem , in qua pater eos amplificatis opibus esse voluit, etiam inviti cogantur accedere. \ f Sed & si filiam naturalem vel filias habuit, & eam vel eas curiali , vel curialibus civitatis , ex qua oriundus est, vel sub qua vicus, vel possessio , unde oritur, consistit, ve! ejus civitatis, qme principatum totius provincia:tenet, matrimonio 9 collocavit: hx« eadem in persona ejus, vel earum ad exemplum marium obtinebunt. Quid enim interest, utrum per filios, an per generos commoditatibus civitatum consulatur? & utrum novos lex faciat curiales, aut ' foveat, quos invenit? Datum 16. Calend. Januar. Conjlantimt. EUDOXiO & DIOSCORO COSS. 442. 4. Impp. LEO & ANTHEMIUS AA. Armafio PP. Q Uoniam desideria morientium [ ex arbitrio viventium ] non sine • justa ratione colligimus: & is , qui naturalem filium habens, hortantibus legibus ultro ad instar legitimi filii municipalibus eum voluit aggregare muneribus, & donare pairx principalem: manifestavit, notumque fecit sine dubio profelsione certissima facultatum suarum omnium elegisse se adfectione debita successorem: cum certe hujusmodi personis adeo sacratissima constitutione subventum sit, ut nec renunciandi eis , aut alienandi, vel repudiandi paternas hereditates aut donationes in fraudem Curis concedatur facultas , sed muneribus patris susceptis, patrimonia subire cogantur : nullam e diverso calumniantium vocem penitus patiemur admitti, sed ipsum Philocalum , & paternorum bonorum omnium ab intestato heredem , & nortrx civitatis curis principalem injuncta, vel injungenda sibi munera subire, ex eoque genitos, vel nascituros filios similiter paternx conditioni subjacere prxeipimus. Et hujusmodi formam in omnibus causis , qux similiter in quocunque civitatis ordine curiaque contigerint, in posterum decernimus observari. Datum Calend. Januar. Constantinop. JORDANE & SEVERO COSS. 460. ;. Imp. ZENO A. Sebastiane PP. plvi Constantini ( qui veneranda Christianorum fide Romanum munivit Imperium ) super ingenuis concubinis ducendis uxoribus , filiis quin etiam ex iisdem vel ante matrimonium , vel postea progenitis, suis ac legitimis habendis , sacratissimam Constitutionem renovantes, jubemus eos, qui ante hanc legem, ingenuarum mulierum nuptiis minime intercedentibus, electo contubernio, cujuslibet sexus filios procreaverint: quibus nulla videlicet uxor est, nulla ex justo matrimonio legitima proles suscepta: si voluerint eas uxores ducere io, quae antea fuerant concubina: tam conjugium legitimum cum hujusmodi mulieribus ingenuis (ut dictum est) posse contrahere, quam filios utriusque sexus ex earundemmulierum priore contubernio procreatos , mox postquam nuptis cum matribus eorum fuerint celebrata , suos patri, & in potestate fieri : & cum his, qui postea ex eodem matrimonio suscepti fuerint, vel solos (si nullus alius deinde nascatur) tam ex testamento volentibus patribus etiam ex integro succedere, quam ab intestato petere hereditatem paternam : pactis, qui [matrimonii] tempore super dotibus, vel ante nuptias donationis rebus subsecuta fuerint, etiam ad ipsorum 11 personas pertinentibus: ut una cum fratribus suis postea ex eisdem parentibus forte pro genitis , aut ii. Nov. 89. c. 2. §. 2. I. 4. §. 2. ff. de cenfib. (9. d. c. 2. §. 3 - d. §- ult. Inst. de nupt. (10. I. 6. infr. h. f. d. §. ult. Inst. de niipt. Nove 12. c. 4. Nov. 89. f. g. (11. arg. 1 . t4.J~.de paci, dotal. l.S-fi d- operis libert. 3 ^ De naturalibus liberis , &c. z66 soli (ii nullus alius sit procreatus ) dotis & an te nuptias donationis pro tenore legum, nec minus pactorum emolumenta percipiant. f Hi vero, qui tempore hujus sacratiffimx jussionis necdum prolem aliquam ex ingenuarum concubinarum consortio meruerint , minime hujus legis beneficio pcrfruantur: cum liceat easdem mulieres sibi prius jure matrimonii copulare, uon extantibus legitimis liberis , aut uxoribus, & legitimos filios (utpote nuptiis- pracedentibus) procreare : nec audeant quos ex ingenua concubina dilato post hanc legem matrimonio nasci voluerint, ut justi ac legitimi postea videantur, magnopere postulare. Dat. io. Lai. Mart. BASILIO 2. & ARMASiO COSS. 476. 6. Imp. ANASTASIUS 1 A. Sergio PP. J Ubemus eos, quibus nullis legitimis existentibus liberis, in pne- senti aliqui mulieres uxoris loco habentur , ex his sibi progenitos seu procreandos , suos & in potestate legitimosque habere, propriasque substantias ad cos , vel per ultimas voluntates , vel per donationes , seu alios legi cognitos titulos ( si voluerint ) transferre : Ab intestato quoque ad eorum hereditatem vocandos, nec aliquas qusstiones seu altercationes exercendi sub qualibet «stutia subtilique legum vel constitutionum occasione super bis , vel agnatis seu cognatis genitoris eorum, vel quibusdam aliis su- peresse facultatem: In posterum nihilominus, quisquis hujusmodi mulierem uxoris loco dotalibus instrumentis confectis habuerit, pro ejusfobole similem eandem que Formam custodiri : ne adimatur ei licentia sibi quodammodo per liberos proprium suum patrimonium acquirendi. f Filios insuper & filias jam per divinos ad- fatus a patribus suis in arrogationem : susceptos, vel susceptas , hujus providentiffimx nostri legis beneficio & juvamine potiri censemus. Dat- Lai. April. ANASTASIO A. 4. & AGAP 1 TO COSS. 5c$. 7. Imp. JUSTIN. A. Marino PP- T Egem Anastasi! 3 divini recordationis , qui super naturalibus filiis emissa est, in his 4 valere tantum casibus concedimus qui nunc usque subsecuti sunt, pro ejusdem legis tenore i» matrimoniis tunc constantibus, vel postea contractis : ita tamen , ut non aliunde progenitis subvenisse credatur, quam non ex nefario, nec incesto conjugio. Naturalibus insuper filiis vel filiabus ex cu- juslibet mulieris cupidine non incesta 5, non nefaria procreatis , &in paterna per arrogationem seu per adoptionem sacra susceptis, ex divinis jussionibus, sive antequam eadem lex irrepserit, sive post eandem legem usque ad präsentem diem , non sine ratione duximus suffragandum ; ut adoptio seu arrogatio firma permaneat, nullus prorsus improbanda quistionibus : quasi quod impetraverunt , lege quadam interdictum sit: quoniam & ii qua prius talis emergebat dubitatio , remittenda fuit, movente misericordia 6 : qua* indigni non sunt, qui alieno laborant vitio. Sint itaque post eandem arrogationem seu adoptionem sui, & in potestate patrum : succcffionesque tam ab intestato , quam ex testamento capiant, prout in arrogatis seu adoptatis constitutum est. In posterum vero sciant omnes legitimis matrimoniis legitimam sibi posteritate!« quirendam, ac si pridicta opnstitutio lata non esset. Injusta namque libidinum desideria nulla de citero venia defendet: nullum sublevabit novum adminiculum priter anteriorum dispositionum ordinem, non ante lata sanctio, quam ex hoc die resecandam pia suggerit ratio : non arrogationum vel adoptionum pntextus , qui ulterius minime ferendi sunt - non astutii, sive divinis ad- fectandi literis, sive quibusdam illicitis ambiendi machinationibus: cum nimis sit indignum , nimis item impium, flagitiis prx- fidia quircre, ut & petulanti* servire liceat, & jus nomenque fa- tris, quod cis denegatum est, id altero legis colore prifumant. Dat. S-H. Nov. JUSTINO A. & EUTHERICO COSS. 519. 8. Imp. JUSTIN. A. Menni PP. pjUmanitatis 7 intuitu naturalibus patribus hoc indulgemus, ut liceat eis nulla legitima fobolc, vel matre subsistente, naturalem vel naturales filios, matremque eorum non tantum ex tribus unciis, (quod prsteriti leges permittebant) sed etiam ex duplici (1. v. /. 7. infr. h. t. (2. Abrog. I. 7. infr. eod. Nov. 89. c. n . (l- l-h.supr. h. t. (4. v. d. Nov. 89. c. 7. (5. Nov. 74. c. fi. (6- L fi. pr. j}'. de decur. (7. Adde l.ult. infr. de confirm. tut. ri>. c. 5. I. 6. uer/. humanitatis, infr. de insit, (f fubftit. " ov ‘ 89. c, i*, v. I. 3 -fupr. h. f, (8. Confer/-41. §. n.ff. de portione, id est, sex unciis, heredes scribere: ut licet ab intestato nullam communionem ad patris naturalis successionem habeant , ex suprema tamen [ejus] voluntate permittatur eis ad pridictas fex uncias (si hoc stiticet naturalis pater voluerit) hereditatem ejus capere: ita tamen , nt memoratam fex unciarum quantitatem in omnibus naturalibus filiis & matre eorum minime testator excedat: quam & in legatis, & in fideicommiffis eis relinquendis, & dotibus 8 , & donationibus tam aliis, quam ante nuptias usque ad fex unciarum istimationem liberam [similiter J naturalibus eorum patribus damus potestatem, f Hic autem in futuris tantummodo testamentis , vel ultimis voluntatibus , vel dotibus, vel donationibus locum habebunt. Dat. Lai. Januar. Constantinop. DN. JUSTINIANO A. s. GOS. 528. In AUTHENT. quid. mod. naturales effic. fui. §. fi vero filios. & §. sin. coi. 6. tit. 1. Novell. 89- cap. 13 . & cap. 15. T Icet patrifine legitima prole seu parente , cui relinqui neceje est,; decedenti , naturalibus totam substantiam suam vel inter vivos largiri , vel in testamento transmittere. Quodfi parentes duntaxat ei supersint: legitima 9 parte parentibus relicta , reliquam inter naturales distribui permiteitur. Ab intestato 10 vero , cum desit so- boles civilis , ne» fuperjit conjux 1 1 legitima : ß naturales ex concubina extant , quafola fuerit ei indubitato asteclu conjuncta , in duas puterna substantia unctas succedant, ut matri inter eos virilis portio [ ß super est ] detur. Hujusmodi enim naturales filios fasci boni viri arbitrio est neceßi , five legitimi extant , c9* succedunt: fivt conjugt viva quilibet alii sunt heredes. Ili ergo Est parentibus parem prostent , si tpus sit , pietatem, f fitd qui tu damnato sunt coitu, omni prorsus beneficio 12- secludantur. 9. Idem A. Menni PP. /‘'Ommunium rerum esse utilitatem recte judicantes, lucidis & omni ambiguitate segregatis legibus uti nostro subjectos imperio , ad präsentem sanctionem venimus : per quam omni dubitatione amputata, qui usque adhuc obtinebat, certiffimum facimus , ut quoties naturales filii curiali 13 fortum patrii sili genitoris adsignantur, vel adhuc vivente patre,, vel post ejus obitum, pro dispositione testamenti ab eo conditi; & eo modo legitima jura in paterna succeffione adipiscantur, [ut] (quod recte fieri minime- dubium est) licet Illustrem 14 dignitatem, ex qua curialis fortu-- ni liberatio competere non potest, naturales filii antea meruerint: ne permittatur eis contra substantiam ab eodem naturali patre descendentium , vel ascendentium , vel ex latere agnationis , vel cognationis jure eidem patri conjunctorum (licet ipsi legitimi successores eidem naturali patri per memoratam fortunam efficiantur ) aliquod jus sibi vindicare, f Quod & in his locum habebit, qui jam a naturali patre curiali conditioni traditi, & adhuc superstites sunt: eodem scilicet modo nec illis contra substantiam ejusdem naturalis filii, vel ex eo descendentium [ vel- ascendentium, ] vel ä latere conjunctorum , aliquod sibi jus vindicare valentibus. Sed Ii quidem iste naturalis filius, sive postquam legitimus successor patri effectus sit, sive in antecedente- tempore , filios ex legitimo matrimonio , vel alios descendentes liberos habeat: eos modis omnibus ad ejus succeffioncm , sive testamento morientis vocari r nec curia locum esse, priterquam si quarta 15 portio bonorum ejus eidem curia debeatur, eo quod nullus Forte ex mortui liberis curixlia munera peragere cogitur: illo videlicet observando , ut hi, quos [iste) naturalis filius, pofteaquam fortuna ourial; datus est , procreaverit, & decuriones fine dubio sint, & curialia peragere munia compellantur. 16 §. 1. Si xetosine liberis cujus- cunque gradus intestatus decesserit: si quidem matre superstite r tertiam quidem partem bonorum ejus matrem habere, duas vero alias partes curiam , cui a patre datus est. Sin autem mater quidem defuncti non superest, alii’vero cognati ex materna linea descendentes , vel ascendentes, vel ex latere vementes ad ejus vocentur succeffioncm : tunc ea quidem, qu« a patre naturali ad eunt pervenerunt, f eidem] curix competere. Si quid vero filio postea; legat. 3.. Cq.v.Nov.ift-c.i- (10. d. Nov. 1%. c. 7. (u.Immo. vide l I infr unde vir Est uxor. (12. Adde Auth. ex complexu * fupr. de incestis. («3- »..£«*. 89 - c. 2 . c. 3. c. 4. (14. v i. ult infr de decur. (15 - l - i. tnsr. quando Est quib. quarta pars. (tfi. Adde Nov. 89 . c. 6- Nov,- 101. c. J- fcgiti- Z6y Codicis Lib. V. Tit. XXVII. 368 legitimo successori effecto, veUmatre sua, vel aliunde quocun- «ue legitimo modo acquisitum sit, hoc ad proximos maternos ejus coenatos pervenire. Ilio videlicet observando, ut sive matre ejus superstite , sive ea ante filium mortua , aliquis ex ejus genere ejusdem curi-e fortunam subire paratus sit: liceat [ei] offerenti se eidem curia:. bona mortui, qu;e de substantia patris ad eum pervenerunt, capere , miiniaque peragere curialia: quo accidente, mater defuncti [ si adhuc supersit ] non solum tertiam partem eorum, qu« extra paternam substantiam filius ejus aliunde acquifiverit, sed etiam omnia ea , vel ipsa sola, vel cum coheredibus suis capiet. §. 2. Ea vero quae de successione naturalis filii post curialem conditionem morientis constituimus , non tantum in his locum habere debent, qui postea a patre suo naturali curis dati fuerint: sed etiam in illis , qui jam dati sunt, si tamen adhuc supersunt. Quod si ante praesentem sanctionem mortui sunt, minime ad eorum successionem eandem nostram sanctionem extendimus. §. 3. Et quoniam omni modo faven um est curiis civitatum : illud etiam in hanc partem addendum esse censemus, ut liceat patribus naturales filios curis 1 patris sus tradere, non solum nulla 2 cis legitima sohole existente , sed etiam fi filios , vel alios liberos ex legitimis matrimoniis procreatos habeant, & eo modo naturales quoque filios sibi legitimos successores efficere : ita tamen, ut minime eisdem patribus liceat per donationem , vel ultimam voluntatem amplius (eidem) filio naturali dare, vel relinquere , quam nui filio ex legitimo matrimonio procreato dederit, vel reliquerit, cui minima portio data , vel relicta sit. Dat. Calend. Jun. DN. JUSTINIANO A. 2. COS. 528. 10. Idem A. Demostheni P. P. /~>Um quis ä muliere libera , & cujus matrimonium non est legi- businterdictum, cujusque consuetudine gaudebat, aliquos liberos habuerit, minime dotalibus instrumentis compositis , postea autem ex eadem adfectione Z, etiam ad nuptialia pervenerit instrumenta , & alios iterum ex eodem matrimonio liberos procreaverit: ne posteriores liberi, qui post dotem editi sunt, sibi omne paternum patrimonium vindicare audeant, quasi justi & in potestate effecti , fratres suos , qui ante dotem fuerant nati, ab hereditate paterna repellentes: hujusmodi iniquitatem amputandam censemus. Cum enim adfectio prioris sobolis , & ad dotalia instrumenta efficienda, & ad posteriorem filiorum edendam progeniem praestiterit occasionem , quomodo non est iniquissimunt , ipsam stirpem secundae posteritatis ( priorem ) quali injustam excludere : cum gratias agere fratribus suis posteriores debeant, quorum beneficio ipsi sunt justi filii, & nomen & ordinem consecuti? Neque enim verisimile est, eum, qui postea vel donationem , vel dotem conscripserit, ab initio talem adfestionem circa mulierem non habuisse, quae eam dignam esse uxoris nomine faciebat. Quapropter sancimus in hujusmodi casibus omnes liberos 4, sive ante dotalia instrumenta editi sint, sive postea, una eademque lance trutinari, & omnes (filios) suos in potestate suis exiliere genitoribus , ut nec prior, nec junior ullo habeatur discrimine: sed qui ex iisdem matrimoniis procreati sunt , simili perfruan- tur fortuna. Dat. iz. Calend. Octobr. Chalcei. DECIO V. C. COS. 5 * 9 - 11. Idem A. Juliano P. P. "VlUper legem conscripsimus, qua jussimus , si quis mulierem in *’ suo contubernio collocaverit, non ab initio adfectione 5 maritali , (eam tamen, cum qua poterat habere connubium) & ex ea liberos sustulerit, postea vero adfectione procedente , etiam nuptialia instrumenta cum ea fecerit, filiosque vel filias habuerit: non solum fecundos liberos , qui post dotem editi sunt, justos, & in potestate esse patribus, sed etiam anteriores, qui & his, qui postea nati sunt, occasionem legitimi nominis praestiterunt. Quam legem quidam putaverunt sic interpretari, ut sive 6 non progeniti fuerint post dotem conscriptam liberi, sive jam ab hac luce subtracti : non anteriores filios justos haberi, nisi utroque tempore viventes , & superstites liberi inveniantur : quorum supervacuam subtilitatem penitus inhibendam censemus. Sufficiat etenim talem adfestionem habuisse, ut post liberorum editionem & dotalia efficiant instrumenta, & spem tollenda: sobolis habeant: licet enim (i. I. S.Jupr. b. t. (2. Nov. 89. c. 2. (3. I. 11. infr. h. t. I. *0. vers. sancimus. sv.fr. de donat, ante nupt. Instil. de nupt. in fin. fftv. 89. r. 8. inßn. (4. d. §. ult. Inst. ie nupt. adde §. 2. In fi. hoc, quod speratum est, ad effectum non pervenerit, nihil anterioribus liberis fortuitus casus derogare concedatur: L multo magis si quis mulierem , quam in contubernio suo habuerat, prägnantem fecerit, postea autem adhuc gravida muliere constituta, dotalia fecerit instrumenta , & puer vel puella editus vei edita sit, justa patri soboles nascatur, & in potestate efficiatur, & heres ex i stat morienti, sive ab intestatq, sive ex testamento. Satis enim absurdum est, si filii post dotem progeniti anterioribus liberis adjutorium adferant, & ipsum puerum, vel puellam sibi opitulari non posse. Et generaliter definimus, & quod super hi jusinodi casibus varial batur, definitione certa concludimus: ut semper in hujusmodi quaestionibus, in quibus de statu liberorum est dubitatio, non conceptionis , sed partus tempus inspiciatur: & hoc favore facimus liberorum, ut editionis tempus statuamus esse inspectandum: exceptis his tantummodo casibus, in quibus conceptionem 7 magis approbari, infantium conditionis utilitas-expostulat. Dat. ie Cal April. LAMPADIO & ORESTE VV. CC. 0088 . 530. In AUTHENT. de incest. nupt. §. Dubitatum, coi. 2. tit, 7. al. Novell. 12. cap. 4. o Uod jus locum habet , $st fi ante hoc consortium, legitimorum pater fit ex alia conjuge , d qua separatus fit legitime, vel e» mortua. In AUTHENT. de trient. & semiss. §. penult. coi. 3. tit. ;. Novell. 18. cap. ult. CEd nova Constitutio non permittit hoc in anciUa , nist ei , qui fine legitimis aliis reperitur. In AUTHENT. ut lib. de caet. §. si quis autem, coi. 6. tit. 7. al. 6. Novell. 78. cap. 3. Af Ova alia Constitutio hoc generaliter inducere videtur , U in his, qui ex ancilla sunt, ut ex ipsa dotis inscriptione stmul , est libertas tribuatur , est jus suorum. In AUTHENT. quib. mod. nat. effic. legit. §. Si vero solummodo. & §. sed & aliud, coi. 5 . tit. 3. al. 1. Nov. 74. pRxterea qui legitimam non habet prolem , sed ex hujusmodi consuetudine duntaxat naturalem: potest ab eo precibus JPrincipi datis, legitimos fibi constituere , N fine matrimonio ,fi mulier jam defuncla sit, vel deliquerit , vel occultetur, vel alias venire prohibeatur , vel quoquo modo matrimonium impediatur, ut sacerdotio. In AUTHENT. quib. mod. nat. effic. legit. §. illud autem coi. 6. tit. 3. al. 1. Nov. 74. c. 2. JsTemsine legitimis decedens, in testamentoscribens , velle se naturales filios fore legitimos successores, licentiam habeat , ut post mortem ejus , filii Principisupplicent , testamentum ostendentes, ist Frincipis, ist legis dono fiant heredes: fi tamen filii voluntatem patris amplellantur. Quod generaliter observatur: Sedfi a ii quidem volunt Ugitimi fieri, alii non: volentes fiant, exteri in jure naturali remaneant. In AUTHENT. ut liceat matri & avis. §. Ad ho« autem, coi. g. tit. 18. al. 13. Novell. 117- cap. 2. CI quis liberos habens naturales ex muliere libera , qux uxor ei fote- K rat este, dicat in instrumentofive publice , five propria manu conscripto habente subscriptionem trium testium fide dignorum, five in testamento, five in gestit monumentorum , hos suos esse, nec “dje- cerit naturales, hujttsmodi filii ei legitimi succejsores erunt, t Et fi uni ex multis filiis testimonium quodlibet ex prxdiclis modis prx- buerit, exteris 8 ex eadem muliere natis ad legitima jura sufficiet. 12. Idem A. Joanni P. P. QUidam , qui justum filium habebat, nepos accessit naturalis. St ^ nepotis nomen hujusmodi sol oli legibus accommodandum esset, quaerebatur. Volebat enim tali naturali nepoti ex suo legitimo filio jam defuncto progenito totam (suam) substantiam relinquere, quali sacris Constitutionibus tantummodo in filiis naturalibus prohibentibus totum patrimonium , five quantam partem voluerit, eis relinquere , & certo fine partes eorum concludentibus? Hujusmodi autem dubitatio, & in alia (dubitationis) specie ventilata est. Qmd iie bered, qux ab intest. Nov. 19. pr. (;. V. I. IO. supr. h. t. (6. Nov. 74. pr. Nov. 89. c. 8. (7. Adde /. 7. 1 . 26. pr .Js. de stata höbet. (8. arg. I. 1. supr. de divers, re/cript. Codicis Lib. V. Tit. XXVII Sl de Immunitate nemini concedenda, pag. 716. * io. de Imponenda lucrativa descriptione. 741. * .10. z;. de Impuberum & aliis substitutionibus. 447. * 6. 26. de Incertis personis. 48,1. * 6. 4g. de Incestis & inutilibus nuptiis. 327. y. 5. de Incolis, & ubi quis domicilium. 743. * 10. 39. de Indicta viduitate. 47:. * 6. 40. de Indictionibus. 7:1. * ;o. 17. de Infamibus. 754. * 10. 57. de Infantibus expositis. 646. * 8. 5*. de Infirmandis poenis. s>;8- * 8. 58. de Ingenuis maiutmiffis. 526. * 7. 14. de Ingratis liberis. 643. * 8- 50. de In integrum restitut. 160. * 2. 22. In integrum restitutione postulata. 172. * 2. 50. de Injuriis. 693. * 9. 35. de In jus vocando. 128 * 2. 2. de Iu litem dando Tutore. 3s6. * y. 44. jurando. 391. * 53. de Inofficiosis donationibus. 210. * 3. 29. dotibus. 111. * 3. 30. de Inofficioso testamento. 202. * 3. 2§. In quibus casibus Tutor, vel Curat. 376. * 3. 36. In quibus causis cesiat longi temp. 544. * 7. 34. coloni. 788. * 11. 49. - - - in integr. 167. * r. 41. - militantes. 2C0. * 3. 25. pignus. 604. * 8- 1;. de Institoria & exercit. actione. 266. * 4. 15. de Institutionibus & substitutionibus. 445. * 6. 2$. Inter alios acta vel judicata. 567. * 7. 60. Ac Interdictis. 587. * 8- r» de Interdicto matrimonio. 329. ¥ y. 6. de Inutilibus stipulationibus. 6iy. * 8- 39. de Ircnarchis. 760. * 10. 75. de Judicis & Ccclicolis. 73. r 1. 9. de Judiciis. 181. ¥ 3. 1. de Jure aureorum annulorum. 421. * 6. z. - - deliberandi. 454. ¥ 6- 30. - - dominii impetrando. 618. * 8- 34. - - dotium. 339. * 5. ir. - - emphyteutieo. 314. * 4. 66 . fisci. 709. * 10. 1. liberorum. 658. * 8- 59- Reipuhsciv. 775. * 11. 29. de Jurejurando propter calumniam. 178. * 2. 59. de Jurisdictione omnium judicum. 194. * 3. 13. de Juris & facti i-inorantia. 97. * 1. 18. de Jusiinianecr Codice confirmando. 3. * * * 36g De teltament'rä tutela. Z7O ■rfc Immunitate nemini concedenda, pag. 726. * 10. 2$. de Imponenda lucrativa desmptione. 741. * 10. 35. ile Impuherum & aliis substitutionibus. 447. 4 6. 26. de Incertis personis. 48Z. * 6. 48. de Incestis & inutilibus nuptiis. 327. * 5. 5. de Incolis, & ubi quis domicilium. 743. ' 10. 39. de Indicta viduitate. 472. * 6. 40. de Indictionibus. 721. * 10. 17. de Infamibus. 754. * io. 57. de Infantibus expositis. 646. * 8- 52. de Infirmandis poenis. 658. * 8. 58. de Ingenuis manumislis. 526. 4 7. 14. de Ingratis liberis. 643. * 8. 50. de In integrum restitut. 160. * 1. 22. In integrum restitutione postulata. 172. * 2. 50. de Injuriis. 693. * 9. 35. de In jus vocando. 128. * 2. r. . de In litem dando Tutore. 336. * 44. jurando. 391. * 5. 53. de Inofficiosis donationibus. 210. * 3. 29. dotibus. 211. + 3. 30. de Inofficioso testamento. 202. * 3. 28. In quibus casibus Tutor, vel Curat. 376. * 5. 36. In quibus causis cessat longi temp. 544. * 7. 34. - - - coldni. 788. * 11. 49. - - in integr. 167. * 2. 41. - - militantes. 200. * 3- 25. - - - pignus. (>04. * 8- 15. de Institoria & exercit. actione. 266. * 4. 25. de Institutionibus & substitutionibus. 445. * 6. 25. Inter alios acta vel judicata. 567. * 7. 60. de Interdictis. 587.' * 8- i- » de Interdicto matrimonio. 329. * 5. 6. de Inutilibus stipulationibus. 625. * 8. 39- de Irenarchis. 760. * 10. 75. de Judxis & Coelicolis. 73. ¥ I. 9. de Judiciis. 181. * 3. I. de Jure aureorum annulorum. 421. * 6. 8. . - deliberandi. 454. * 6. 30. ... - - dominii impetrando. 6i8- * 8- 34- - - dotium. 339. * 5. 12. ,. - emphyteutico. 314. * 4. 46. - - fisci. 709. * 10. 1. _r - liberorum. 658. 4 8. 59- Reipublicx. 775. ' 11. 29. de Jurejurando propter calumniam. 178. * 2. 59. de Jurisdictione omnium judicum. 194. 4 3. IZ. de Juris & facti ignorantia. 97. 4 I. 18. de Justinianeo Codice confirmando. 3. y ■C- 369 De tefementaria tutela, enim, si ex naturali filio nepotem tiabcat avus legitimum patri suo, ve) naturalem? In omnibus itaque talibus dubitationibus, clim nulla legitima consequentia in hujusmodi personis custoditur, sed interventu sobolis naturalis nullum jus legitimum snbesse potest, ut necessitas relinquendi aliquid eis ex legibus immineat; liceat eis, quantum voluerint suae substantiae in eos conferre/ scilicet nulla legitima sobole subsistente. Filiis enim naturalibus relinqui Constitutiones, quantum voluerint, ideo prohibuerunt, quia vitium paternum refrenandum esse existimaverunt. In nepotibus autem non eadem observatio in praefatis speciebus custodienda est, ubi legitima soboles minime Facit impedimentum. Ea enim subsistente : veterum Constitutionum tenorem in naturalibus filiis statutum , & in nepotes extendimus. Sed hoc in his tantummodo sancimus, in quibus voluntate aliquid consecuti sunt. Jura etenim ab intestato in avi 1 succeffionem nemini eorum penitus aperimus. Et haec non solum eis accedere censemus a substantia avi paterni naturalis , sed etiam proavi, vel ejus cognationis: si quis saltem hujusmodi vocabulum in tam degeneres homines extendere maluerit. Dat. Cal. Nov. LAMPADIO & ORESTE VV. CC. COSS. ;zo._ T I T. XXVIII. DE TESTAMENTARIA - TUTELA. judicem conveni, fecundum bonam fidem tibi satisfacere pulsurum. Subscripta Non. April. Sirmii , CC. COSS. 293. 7. Iidem AA. & CC. Triphen®. lUtclm [actione] contra tutorem mota, quem [in] testamento patris , in cujus fuisti potestate , datum proponis: reddi tibi , si quid debetur, competens Judex aditus jubebit. Curatorem enim inutiliter 14 [in] testamento dari, non ambigitur. Dat. 17. Cai. Maji, Sirmii, CC. COSS. 293. 8. Impp. THEOD. & VALENT. AA. Florentino P. P. 'T'Utores etiam Graecis i; verbis licet in testamentis relinquere : ut ita tutores dati videantur, ac si legitimis verbis eos testator dedisset. Dat. Prid. Id. Sept. THEODOSIO A. 17. & FEST 9 COSS. 439- __ XIX XXIX DE CONFIRMANDO ‘ 16' TUTORE. 1. Imp. ALEXANDER A. Prisco. TTEstamento matris 17 tutores dati, excusare [se] necesse 18 no« habent, nisi decreto secundum voluntatem defunctae, & quidem inquisitione 19 habita , dati fuerint. PP. Z. Non. Mart. JULIANO e. & CR 1 SPINO COSS. 225. 1. Impp. SEVER. & ANTON. AA. Speratae. Q Uem dicis tibi tutorem in testamento patronae 3 datum, si admi- -nistrationi se non 4 immiscuit, nulla actione tibi tenetur 9 : neque enim jitre datus tutor fuit. Quod si administraverit sponte restuas: experiri adversus eum actione negotiorum gestorum potes. PP. Cal. August. APRO & MAXIMO COSS. 208. ; 2. Imp. ANTON. A. Sabiniano. T?Tsia patre tuo testamento jure tibi tutor datus, eo tempore, quo i ■*-' heres extitisti , in rebus humanis fuit: tamen codicillis alius tutor tecte datus est, & uterque 6 propter voluntatem testatoris . tutor erit: nisi testamento datum pater alium codicillis dando re- , probaverit, tunc enim posterior solus tutor erit. Dat. Id. April. DUOBUS ASPRIS COSS. 213. 3. Imp. ALEXANDER A. Gordio & aliis. CI tutores testamento vobis dati sunt, quanquam unus vestrum 0 fu® aetatis factus sit, id est, pupillarem aetatem excesserit, tutela tamen vestra ad eum 7 non pertinet. Dat. Calend. Jan. MAXIMO 2. & LLIANO COSS. 224. 4. Idem A. Felicians. AI Ater testamento filiis tutores dare non potest 8, nisi eos heredes 1 A instituerit, t Quando autem eos heredes [non] instituerit, solet ex voluntate defunct® datus tutor a Prssidibus confirmari. t Nullo vero ex his interveniente , si res pupillares , qui dati sunt, administraverint 9 : pro tutelae actione tenentur. PP. 7. Cal. Jun. JULIANO 2. & CRISPINO COSS. 42;. ;. Impp. VALERIAN. & GALLIEN. AA. Daphnae. CI pupillorum pater alienum servum 10, de quo postulas, &tu- u torem esse voluerit, & liberum , manente tamen alio tutore pupillis [ante] 11 dato : & redimi, & manumitti hunc apud Pr®- sidem provinciae, & curatorem 12 adjungi oportet. PP. 3. Calend. Mart. SECULARI & DONATO COSS. 261. 6. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Donnse. £jl tibi pater avunculum testamento recte tutorem dedit, nee is " excusatus est: eum tutelae judicio, tam de administratis, quam de neglectis 13 [cum administrari deberent) apud competentem 2. Idem A. Valerio. pJEque per epistolam 20 , neque ex imperfecto 21 testament» tutorem recte dari, indubitati juris est. Sed voluntas patris in constituendis tutoribus, vel curatoribus in hujusmodi casibus a Judice , ad cujus officium haec res pertinet, servari solet. Secundum qu® vereri non debes, ne tempus, antequam confirmareris , tibi cesserit. PP. Id. August. ALEXANDRO A. 2. & MARCELLO COSS. 227. 3. Idem A. Soffiano P. P. gl (ut proponis) pupillo, cujus meministi, pater inutiliter testamento tutores dedit; & priusquam hi confirmarentur, alii ab eo, cujus interest, dati sunt: id quidem, quod jure gestum est 22, revocari non potest, f An autem , qui judicium patris habent, curatores eidem pupillo constitui debeant, aditus competens Judex perspectis utilitatibus ejus aestimabit. PP. 3. Idib. April. MODESTO & PROBO COSS. 229. 4. Imp. JUSTINIANUS A. Juliano P. P. A^Aturalibus 23 liberis .providentes, damus licentiam patribus eorum in his rebus, quas quocunque modo eis dederint, vel reliquerint ([scilicet] intra praefinitur» nostris legibus 24 modum) & tutorem eis relinquere: qui debet apud competentem Judicem confirmari, & ita res gerere pupillares. Dat. 1;. Calend. April. Confiantinop. LAMPADIO & ORESTE COSS. 530. T I T. XXX. DE LEGITIMA TUTELA. 1. Impp. DIOCLET. & MAXIM/ AA. Firmin®. AD avunculos 26 nec masculorum tutelae ex Lege duodecim Ta- a bularum deferuntur: cum solummodo patruis, si non se excusaverint , id jus tributum sit. PP. 8. Cal. Jun. ipsis AA. 4. & 3. COSS. 290. In AUTHENT. de hered. ab intest. §. ex his. coi. 9. tit. 1. Novell, ii 8. c. hereditas agnatione non inspecta proximis defertur:fi pfi tutelte onus comitatur emolumentum , fi masculi gf perfcclafint astatis , cf nulla lege prohibeutttur suscipere. Qtiodfipluresfintejusdemgradus, fis ud tutelam -vocantur : jubemus communiter apud judicem conve- (1. Nov. 89. c. 4. (2. Lib. 26. D. 2. Lib. I. Inst. 14. (3. I. 28. in fin.fi". h. t. (4. v. I. 1. insin.fi. de eo qui pro tutor. (5. Fac. I. in sin. infr. qui dare tut. (6. I. ult. fi. h. t. (7. I. 9. §. I. in fin.fi. de tut. ist ratior.. (8. Confer /. 4 .ffi h. t. I. 69. 5 - --fi- de legat. 2. (9. I. 39. §. 9 .fi de admin. U peric. tut. tot . tit. de eo qui pro tutor. (10. §. 1. Inst. 'qui testam, tutor, i. 9. infr. de fideic. libert. (n. v. §. I. Inst. it Attii, tut. (12. Fac. I. 9. infr. qui pet. tut. § 5. Inst. de curat. (>Z. /. 2. infr. fi tutor non geßer. I. 60. §. %.ff. de ritu nupt. I. 1. §• <• fi. de admin. peric. tut. (14. §. 1. Inst. de curat. I. I. T o m. II. infin.fi. de confirm. tut. I. G.fupr. de negot. (1;. Fac. I. 21. in fin. infr. de testam. I. 11. pr. fi. de legat. 3. (16. Idb. 26. D. 3. (17 l. 2 .fi h. t. I. 4. fupr. de testam, tut. (18. Vide tamen l. 30. in sin.fi. de excuf. tut. (19. I. 4. fi. de testam, tut. (20. arg. I. rp.ff.de jure codicill. (21. Fac. /. 21. §. 1. infr. de testam. I. ult. fupr. famil. ereife. v. /.3. fi. h. t. (22. I. 85. §. 1. fi. de reg. jur. (23. I. 3. infr. quando mulier tutel. Nov. 89. c. 14. (24. v. I. 8- sapr. de natural. lib. (25. Lib. 26. D. 4. Lib. I. Inst. 15. 17. I8. 19. (26. §. J. Inst. I. G. juncta l. 7. fi. h. t. A » nientibus , ?72 371 Codicis Lib. V. Tif. XXX. usque XXXII. nientibus , unum , vel plures eligi, & cum vel cos administrare: ut mcic. Tertuil. (27. /.9. infr. qui dare tutor. I. 4. infr. in quih. cauj. tutor, habenti. §. 9. Lust. de curat. (-8* i- 2. pr. st. Ir. t. (2<). v. I. ult. fupr. deconstrm. tutore. (30. Confer l. i. fupr. de in uts vOc. (Zl. Lib. 26. D. 6. (32. arg. I. 17. §. q.jf. admutticif. 3?? De tutoribus vel curatoribus illustrium, &c. 374 vel curatores i his quamprimum fecundum Formam perpetuam dare curabunt. Quod Ii filii tui neque pollident quicquam in provincia, ubi morantur, neque inde originem ducunt: restituti apud patriam suam, & ubi patrimonium habent, morabuntur, & ibi defensores legitimos sortientur. PP. Lai. Octobr. UETO r. & CEREALE COSS. 216. T I T. XXXIII. DE TUTOFJBUS VEL CURATORIBUS ILLUSTRIUM 2, VEL CLARISSIMARUM PERSONARUM. i. Imppp. VALENT. THEOD. & ARCAD. AAA. Proculo Praefecto urbi. TLluftribas Praefectis urbi, adhibitis decem viris e numero Sena- tus Amplifiimi , & Praetore Clariilimo viro , qui tutelaribus cognitionibus praesidet, tutores [curatorefve] ex quolibet ordine idoneos faciat retentari , & sane id libero judicio , expertesque damni constituent judicantes. Et ii in regendis pupillaribus substantiis singuli creandorum pares elfe non possunt, plures 3 ad hoc [secundum veteres leges] conveniet advocari: ut quem coetus ille administrandis negotiis pupillorum dignislimum judicabit, sola sententia obtineat Praefecturas, [ super cujus nomine, solemnitate servata, postea per Prxtorem interponatur decretum 4: ] Itaque hoc modo remoti a metu , qui consilio affuerint , permanebunt: & parvulis adultisque Clariilimis justa defensio sub hac prudentium deliberatione perveniet, J Quod tamen circa eorum personas cen- fuiffe nos palam est, quibus neque testamentarii defensores, neque legitimi5, vita, state , facultatibus suppetunt: Nam ubi forte hujusmodi homines offeruntur, fi nihil ad defensionem suis privilegiis comparabunt, ut teneripoffint, jure praescribimus. f Cse- terum alia , quae in causis minorum antiquis legibus cauta sunt, manere intemerata decernimus, f In provinciis autem Curiales in nominandis tutoribus & curatoribus Clariffimarum personarum exhibeant debitam cautionem, & discriminis fui memores, cognoscant indemnitati minorum obnoxias etiam suas deinceps esse facultates. Dat. Z. Lai. Januar. Mediolani, TIMASIO & PROMOTO COSS. 389- 2. Impp. VALENT. THEOD. & ARCAD. AAA. Aureliano Praefecto urbi. r'Enerali lege prospectum est., ne qui ad Illustrium Senatorum tu- ^ telam curialibus occupati necessitatibus vocentur. Dat. 8 . Cal. August. THEODOSIO. A. 3. & A BUND ANTIO COSS. 393- T I T. XXXIV. QUI DARE 6 TUTORES VEL CURATORES POSSUNT, ET QUI DARI 7 NON POSSUNT. 1. Imp. ALEXANDER A. Amphibulo. PUm tibi in ea setate constituto, ut si de statu 8 (tuo) constaret, ^ per tutores sive curatores negotia tua administrari deberent, libertatis controversiam fieri alleges: non (ideo ) oportuit impediri , quo magis liberali causa ordinata , quia interim pro libero habebaris , curator tibi daretur, per quem defendi causa tua potest. PP. Calend. Novembr. ALEXANDRO A. COS. 223. ' 2. Idem A. Artemisiae. MAritus 9, etsi rebus uxoris suae debet affectionem, tamen A curator ei creari non potest. PP. Cal. Jul. FUSCO 2. & DEXTRO COSS. 226. 3. Imp. PHILIPPUS A. Dolenti. T Uminibus iocaptum curatorem haberi debere, falso tibi persua- ^ sum est. PP. 13. Cal. August. PEREGRINO & iEMILIANO COSS. 24;. 4. Idem A. Emerito. MUithe armata n muneribus occupatus, neque si legitimus sit, neque si ex testamento datus fuerit, nec alio modo, etsi voluerit, tutor ve! curator fieri potest: sed si errore ductus res administraverit: negotiorum 12 gestorum actione convenitur. PP. 10. Calend. August. PEREGRINO & ASMILIANO COSS. 24s. 5. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. A 2 mi lians. ■YTEque ä Praeside alterius 13 provinciae, neque il Magistratibus municipalibus tutorem ortum ex alia civitate, nec domicilium, ubi nominatur, habentem, jure dari posse ab eo, cujus jurisdictioni subjectus non est, certiffimi juris est. Neque cessatio injuncti perperam 14 officii ad periculum ejus pertinet. 8. ir. Calend. Maji, AA. COSS. 290. 6. Udem AA. & CC. Leontio. Q Uod dicis , matrem 15 filiis tutores nolle petere , super hac re -adi Praesulem provincia:: qui fi eam neglexisse perspexerit, etiam ipse Magistratus dare tutores, vel nomina 16 mittere, ut ab ipso decreto tribui poffint, jure non prohibetur. PP. 2. Cal. Maji, AA. COSS 290. , 7. Udem AA. & CC. Rufo. TN servili conditione constitutum tutorem, [vel curatorem] » 1 Praeside 17 dari non posse , nullam habet juris dubitationem. S. 2. Non. Jul. Philippopoli , AA. COSS. 290. 8. Udem AA. & CC. Evelpisto. rTleditorem 18 debitoribus tutorem datum , non tantum petitio* nem non amittere , sed etiam ipsum libi posse solvere, non ambigitur. PP. s. Non. Jul. CC. COSS. 293. In AUTHENT. ut hi, qui obi. se hab. perh. §. sed & si quis. coi. 6. tit. 1. ai. 2. Nov. 72. cap. 2. Tt,fInoris debitor 19 , velis, cui minor tenetur 20 , aut qni mino- * ris res tenet , ä curatione prohibetur. Nam N ante curator 21 , fi minoris creditor efficiatur , non fine adjuncta curatore administra- bit. Hoc autem ab initio vel probet, vel juret se credere minorem obligatum, vel res ejus habere. Nam fi taceat, actionis sustinebit jacturam. Sed fi actionis 22 cejstonem adversus minor emsuscipiat, nec post curant quidem depositam ea permittitur uti: nec is , qui cesserit , agere debet: cum in legem commiserit, licet cessio pro justis caufis fasta fit, sed minor lucrabitur. Ilis valentibus in omni cura prodigorum forte , aut furiosorum, aut dementium, (fi omnium 23 , quas introducunt leges. 9. Udem AA. & CC. Maximiano. CI sororis tuae filiis tutore legitimo patruo constituto , ncc ullo ex- o culato privilegio , tutor datus es: cum habenti tutorem 24 , alium dari jura prohibeant: neceffitatem administrationis ad eum pertinere, nec te datione teneri, non ambigitur. S. 3. Cal. Februar. Sirmii: CC. COSS. 294. 10. Udem AA. & CC. Florentino [ militi. ] pUratorem habenti neque adjungi2jnili causa cognita,neque iulo- '" y cum ejus alium substitui, nisi ante priore remoto, ambigui juris non est : te quoque abfuturum, damni, quod medio 26 tempore negotiis pupillaribus contigit, esse succedaneum : cum actorem 27 periculo tuo constituere debueras: nec jure Magistratum in absentia tua alium creasse, certum est. PP. 3. Calend. April. CC. COSS. 294. (1. Iinmo vide/. 27 .js. de tutor, (fi curat, datis, l.zi. §. i.ff. de txcus tutor. (2. Adde l. 7. §. 6. verssedfi. infr. de curat, furios. (3. I. 2 2.. js. ietutorib. datis. (4. I. ult. infr. de magtftrat. convenienti. I. q.fi'.de sonfitm. tut. (5. pr. Inst. de Attii, tut. (6. Lib. 26. D. 5. aitde l. 7. in sin. jf. de confirm. tut. (7. d. I. 7. Nov. 72. (g. I. vp.js. detutorib. (fi curatorii. datis. (9. v. I. 3. supr. de legit, tut . (10. i. un. infr. qui morbo, juncta l. 9. infr. de excus. tut. (11. §. 14. Inst. L 8 js. dr excusat, tut. I. 8. infr. de legat. fac. /. 31. supr. de locuto. (12. I. I. in fin.supr. de testam, tut. 1.6. supr. I. 3. §. 10. js. de negot. gest. (13. /. 3 . js. de tutor, datis. I-s-supr. qui petant tut. juncta l. 24./’. detutorib. dat. vide tamen i. ic./, de tutel l. 32. pr.js. Je testam, tut. adde /.11. infr. de excus tut. (14. I. i.supr. de testam, tut. I. 8- /»'. js. de jidejust. tut. (15. v. 1.6. supr. qui pet. tut. (16. V. I. 24. fi. de tutorii, datis. (17. Vide enim §. 1. Inst. qui testam, tut. duripojs. (x8 -J. 7. infr. de excus. tutor. I. 78. §. i.js. decontrah. empt. I. 9. §. 5./'. deadmin. & peric. tut. adde/. 6. §. 18. /. 20./. 21. pr.js. tz. 4. inst. de excus. tut. L n.js.dercb. eor.quisub tutel. (19. Abrog. /. §. 4./. de admin. (fi peric. tut. (20. Abrog. d. I. 7. infr. de excus. tut. d. 1. 78. §. I.js. de contrah. empt. d. I. 9 - § S-ffi de admin. (fi peric. tut. (21. /. ult. infr. de in litem dando tut. (22. Abrog. l.it.ff. de reb. eor. (23. Immo vide Nov. 94. (24. /. 9. supr. qni petant tut. (2$. /. 20. insin.js. de tutorii, dat. (26. Vide tamen l. !. infr.fi tutor vel curator reipubl. causa aberit. (27. /. un. infr. de ustore A a 8 ii. Impp. a tutore. 375 Codicis Lib. V. Tit. XXXIV. usque XXXVI. 376 ii. Iinpp. CONSTANT. A. & CONSTANTIN. C. ad Bassum Prxfectum urbi. F [ universis i litibus placet, non prius puberem justam habere personam , nili interposito decreto , aut administrandi patrimonii gratia, aut in litem r fuerit curator datus : ut juxta procedentia nostro pietatis statuta legitime initiatae litis agitata in judiciis controversia liniatur. Dat. Z. Id. Octobr. Aquileja , CONSTANT. A. & LICINIO COSS. 312. 12. Imppp. VALENTINIAN. GRATIAN. & THEOD. AAA. Eutropio. fMUrator adolescenti ordinatus , post inchoatam litem non potest ^ sub praetextu specialis curatoris a se nominati, aut litem contestatam deserere , aut ab administratione se subtrahere. Dat. 4. Calend. Octobr. Constantinop. EL'CHERiO & SYAGRIÜ « 088 . 381. 13. Impp. HONOR. & THEOD. AA. Monaxio Praefecto urbi. "ME Magistratuum ulterius procedat licentia: plenius defigna- *■ mus, ne patrimonialem colonum 3, sive alium, qui privilegio ab hac nuncupatione defenditur , tutelae muneris adstringat officium. Dat. * HONORIO 8. & THEODOSIO 3. A A. CÖ6S. 409. T I T. XXXV. QUANDO MULIER 4 TUTELiE OFFICIO FUNGI POTEST. 1. Imp. ALEXANDER A. Otaciliae. IU telam administrare , virile ; munus est, L ultra sexum fbe- minex infirmitatis tale officium est. PP. 10. Calend. Octobr. JULIANO 2. & CRISPINO. COSS. 22;. 2. Imppp. VALENT. THEOD. & ARCAD. AAA. Tatiano P. P. jyVAtres 6 , qux amissis viris tutelam administrandorum negotio- A rum in liberos postulant, priusquam confirmatio officii talis in eas jure eveniat, fateantur actis [sacramento 7 prxstito , ] ail alius nuptias se non -venire, f Sane in optione hujuscemodi nulla cogatur, sed libera in conditiones, quas prxstituimus, voluntate descendat: nam si malunt alia optare matrimonia, tutelam administrare non debent, f Sed ne fit facilis in eas post tutelam jure susceptam irruptio: bona ejus primitus , qui tutelam gerentis affectaverit nuptias, in obligationem 8 venire, & teneri obnoxia rationibus parvulorum prscipimus: ne quid incuria , ne quid fraude depereat, f His illud adjungimus , ut mulier, fi xtate major est, tunc demum peten.lx tutelx jus habeat, cum tutor, [vel testamentarius vel] legitimus 9 defuerit, vel privilegio ä tutela excusetur, vel suspecti genere summoveatur, vel ne suis quidem pro animi aut corporis valetudine administrandis facultatibus idoneus inveniatur, f Quod si fceminx tutelas refugerint, L praeoptaverint nuptias: tunc demum Vir Illustris Frxfectus urbi 10, accito Prxtore, qui impertiendis tutoribus prxsidct, sive Judices, qui in provinciis-jura restituunt, de alio «rdine per inquisitionem dari minoribus defensores jubebunt. Dat. 12. Cal. Februar. Mediolani, VALENTINIANO A. 4. & NEOTHERiO COSS. 343. In. AUTHENT. de bered, ab intest. §. ex his. coi. 9. tit. 1. Novell. i,8. cap. 5. TifiAtri cis avia secundum ordinem tutelam etiam ante agnatos subire permittimus , ß inter gesta nuptiis aliis , sist Senatuscon~ fulti Vellejani auxilio remmeiaverit : solis testamentariis, tutoribus eas procedentibus , legitimis ist dativis postpositis. Defuniii namque voluntatem praponi volumus, frater has autem uliis mulieribus interdicimus ojsiciitm tutela subire. In AUTHENT. ut fine prohibit. mat. debit. §. propterea igitur, coi. 7. tit. 6. al. 4. Novell. 94. cap. 2. £Aeramentum quidem non exigitur , sed contractis secundis nuptiis expelli eam it tutela convenit: salva minoribus omni alia (prout juris est j cautela. In AUTHENT. coi. & const. ut supra. j^Dhac, est ß debitum inter ipsam est filios quoquomoio vertitur, tutela materna non ideo minus admittitur , debito 11 in sua natura durante. Potest etiam mater naturalium 12 filiorum tutelam agere , omnia agens , quacunque in legitimis definita sunt filiis. 3. Imp. JUSTINIANUS A. Juliano. P. P. cT pater secundum nostram constitutionem naturalibus 13 liberis ^ in his rebus, qux ab eo in eos profectx sunt, tutorem non reliquerit, mater autem voluerit eorum (sive masculi sint, sive Fceminx) subire tutelam , ad exemplum legitimae sobolis liceat ei hoc facere, quatenus actis sub competenti Judice intervenientibus , juramentum antea prxstet, quod ad nuptias non perveniat, sed pudicitiam suam intactam conservet, & renunciet Senatusconsulti Vellejani prafidio , omnique alio legitimo auxilio, suamque substantiam supponat: & ita filiorum suorum vel filiarum naturalium tutricem [eam] exiliere sancimus. Omnibus, quae pro matribus & liberis earum ex legitimo matrimonio progenitis, divalibus Constitutionibus cauta sunt, in hujusmodi matribus observandis. Si enim in filiis justis, in quibus & testamentarix & legitimx sunt tutelx, & tamen matribus, his deficientibus, ad providentiam filiorum suorum venire conceditur: multo magis in his casibus, ubi legitima tutela evanescit, saltem alias eis dare humaniffimum est. Dat. 15. Calend. April. Constantinop. LAMPADIO & ORESTE VV. CC. COSS. 530. (1. Excip. /. ult.supr. qui legit, perjbn. (2. I. 4. Jupr.fi advers. remptdic. I. z.snpr. qui legit, fersen. L 45. in fin.fi. derejudic. (3. Obst. I. 8. infr. de excus. tut. (4. Nov. 94. Nov. ug. c. ;. (;. /..16. pr.fi. de tutelis. I. 26. pr.fi. de testam, tut. I. 21. pr.ff. de tutor, datis. (6. Nov. 94. c. i. (7. Abrog-, d. Nov ; 94. c. i. Auth.sacramentum infr. h. t. (8. Adde /. 6. infr. in quib catis, fign. vel hypoth. tacite contrah. (9. Abrog. Auth. matri ist avi -s. infr. h. t.. 10. V. L l .supr. de tut. ittust. «ii., v. I. S.supr. qui dare tutores - (12. Adde L u.supr. quipet. T I T. XXXVI. IN QUIBUS CASIBUS TUTOREM , VEL CURATOREM HABENTI, TUTOR VEL CURATOR DARI POTEST. i. Imp. ANTONINUS A. Tiberiano & Rufo. CI in locum ejus tutoris ad tempus dati estis, qui Reipublicse 14 causa aberat, ifque jam finito munere, quod ei injunctum est, abesse desiit 15 : quin ad ejus officium curamque pertineant negotia pupiiix , ambigere non debetis. Sed consultius feceritis, fi Prx- iidem provincix virum Clarissimum adieritis , ut is ad adminiftra- tionem tutelx compellatur. PP. 8- Cal. August. ANTOILNO A. 4. & BALBINO COSS. 214. >. Imp. ALEXANDER A. Valentiniano. pOtuit quidem & debuit competens judex in locum excusati 16 tutoris, licet pupillus alios qnoscunqne haberet tutores, curatorem 17 dare. Quamvis autem curator cum aliis in locum excusati tutoris substitutus iis: tamen periculo administrationA ultra >8 pubertatis tempora non adstringeris. PP. 5. Id. Jun. MODESTO & PROBO COSS. 229. 3. Idem A. Hjdx. pRopter 19 late diffusum , id est, in diversis locis constitutum patrimonium , vel quod si lus administration: uon sufficias , an tibi tutelam administranti adjungi aliquos curatores oporteat, Prx» ses provincix, si te non sufficientem deprehenderit, x,limabit. PP. 8. Id. Decembr. POMPEJANO & PFL 1 GN 0 COSS. 232. 4. Impp. VALER. & GALLIEN * 1 . AA. r Enplojo. Licet tutorem 20 habenti tutor dari non potest: tamen certis 21 tutores. (> 3 - 1- : ‘lt. infr. Ac confirm. tut. A ov. 89 - c. 14. infin. (14./. 1 1.. st- de tutelis. I. 3. §. 10.fi d-' suspecL tut. I 45. fi. deex- cusut. I. 9 .fi. de tut. ist ration. diftrah. (15. d. I. 47. Jj. de excus, tut. (16. I. 4. in fin. infr. h. 1.1. 1 r. §. l.ff. dctest.un. tut. (17. Imrao vide l. 11, pr. fi. d. t. de tejhmt. tut. (1 H. I. 1. infr. quando tutores vel curat. L 2-;. fi', de turorib. datis. (1 9 . t. 11. injin. infr. I. 21.§. 1 N §. ult.fi. de excis, tut. (:o. I. q.Jitpr. qui j et. tut. I. ‘jjfipr. qui dare tut. (21. I. 2. /. 3 Jiipr. h. t. i. 2t..ui fin. fi. ue excuj. tut. L 15.fi. de tutelis l.. l~. in fin.fi. de apfeU . ex 577 De administratione tutorum vel curatorum , &cv 578 causis alius idoneus substitui sententia competentis Judicis solet! tuant actiones, eo nomine condemnari oportere: ne sub pratextm ii in locum suspecti i, qui convictus ae remotus est, & in locum excusati r , vel defuncti Z , vel relegati 4 tutoris. PP. Idib. Mart. SECULARE 2. & DONATO COSS. 26 t. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Zenoni. /"'Um ob augmentum 5 Facultatum curatores adjungi soleant , ^ non prius dati tutores [ab] administratione eorum liberantur. Sane fi is, qui administravit, tempore finita tutela: fuit solvendo: secuti temporis periculum ad te pertinere non 6 potuisse, manifestum est. Dat. 3. Calend. April. CC. COSS. 293. T I T. XXXVII. DE ADMINISTRATIONE 7 TUTORUM VEL CURATO. XUM , ET PECUNIA PUPILLAEI FOENEKANDA VEL DEPONENDA. In AUTHENT. ut hi , qui oblig. se hab. §. quoniam, coi. 6. tit. 1. al. 2. Novell. 72. cap. 6. J^OviJstme cautum eft , « curatore pecuniam pupillarem non ejseftene- rtm.Uun: Quodfi fecerit, mutui subjacebit fericulo : nist mobilis fi ejusfubßantia , cujus cura administratur: tunc enim curator illud filum mutuare cogatur , quod ad dispensationem sufficiet adolescentis, ijtifque rebus ; quod vero plus eft , caute recondetur: vel nist ex ne- eißtate hoc fecerit , veluti propter expensas in pupillum faciendus, i. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Modesto. TKustra times administrare res adolescentis, cujus curator es, ne ex hoc aliquis existimet commune periculum prioris 8 temporis te recepisse: sed ea , qua agenda putas, age, & (quod magis filterest 9 omnium partium ,) insta, ut Judex inter te , & tutores datus, quamprimum partibus suis fungatur. PP. 12. Calend. Octobr. ALBINO & AEMILIANO COSS. 207. 2. Iidem AA. Timoni & Elpidophoro. A Dversus curatorem adolescentis, cui collega 10 dati estis , quam- 8- fi. 1. §, 2. | diftrah. (32. Immo vide d- fi. 4, in fin. fi..l6. in fin.st. d. t-, (33, V. §• lO.Fi dx off, praf. urbi. (19. v. fi. l.J'upr.jß adverfi. Jalutioa. j fi. 6. infr. desidejujs,. A. a. x 16. Iidem 379 Codicis Lib. V. Tit. XXXVII. ? So 16. Iiilem AA. & CC. Proculo. "VTOn omni titulo res pupilli potestatem alienandi tutores habent: f C( j administrationis tantum caula distrahentes, quae eis venundare licet, justam causam possidendi comparantibus praestant. Cum itaque donandi r nulla ratione res eorum , quorum ad mi nistrant negotia, potestatem habeant: vindicare dominium ä pos- jidentibiis neu prohiberis. Datum io. Calend. Maji, Hernclia, AA. CUSS. -87- 17. Iidem AA. & CC. Martiali. TAF. successione sua tutores frustra timent: cum his, qui tute- lam administraverunt, testamenti factio non denegetur 2, nec de bonis suis donare aliquid prohibeantur. S. 16. Cal. No- vembr. Sirmii, AA. COSS. 18. Udem AA. & CC. Soterico. TjEbitorilns pupilla: pro officii ratione tutorem te constitutum ndfeverans , ad te nominum periculo 3 pertinente, parere solutioni denn ncia. Qui li satis non fecerint: in venditione pignorum uti [communi]' jure potes. S. Prid. Calend. Januar. Sir. titii , AA. COSS. 19. Iidem AA. & CC. Vindiciano. r PUtor, licet absens, decreto datus, si sciens 4 solennster se non excusaverit, adtninistrationi constituitur obnoxius. S. Z Id. Februar. Sirmii , CC. COSS. 294. 20. Imp. CONSTANTINUS A. Eufcmianae. pRo officio administrationis tutoris vel curatoris bona , si debi- -*• tores existant, tanquam pignoris ; titulo obligata , minores sibimet vindicare minime prohibentur. ] Idem est , & si tutor , vel curator quis constitutus, res minorum non administraverit. Datum 7. Calend. April. Treveris , VOLUSIANO & ANNIANO COSS. 314. 21. Idem A. Maximo P. P. [pUpillorum seu] minorum defensores , si per eos donationum -*■ conditio neglecta est , rei amissae 6 periculum praestent. Dat. 3. Cal. Februar. Roma , SABINO & RUFINO COSS. zr6. 22. Idem A. ad Populum. T Ex, qua: tutores curatoresque necelsitate adstrinxit, ut aurum, ■*-' argentum, gemmas, vestes, cteteraque mobilia pretiosa, urbana etiam [prxdia, ] & mancipia , domos, balnea, horrea, atque omnia , qux intra civitatem sunt, venderent, omniaque ad nummos redigerent, praeter prxdia 7 & mancipia 8 rustica, multum minorum utilitati adversa est. Praecipimus itaque, ut hxc omnia nulli tutorum curatorumve liceat vendere : nisi hac forte neceffitato & lege, qua rusticum praedium atque mancipium vendere, vel pignorare, vel [in donationem] propter 9 nuptias, vel in dotem dare in praeteritum licebat: scilicet per inquisitionem judicis, & probationem causa:, interpositionemque decreti, ut fraudi locus non fit. f Ante omnia igitur urbana mancipia, quae totius sup- pellectilis notitiam gerunt, semper in hereditate & in domo retineantur: nam boni servi fraudem fieri prohibebunt: mali, si res exegerit, fuh quaestione 10 positi, poterunt prodere veritatem: atque ita omnia observabunt, ut nec inventarium minuere, nec mutare, vel subtrahere aliquid tutor valeat: Quod in veste , margaritis, gemmis, & vasculis, caeteraque fuppcllectili necessarium est. ’ Et tolerabilius est (si ita contigerit) servos mori suis dominis quam servire extraneis : quorum fuga potius tutori adscribitur , sive negligentia dissolutam esse patiatur disciplinam , sive duritia, vel inedia, atque verberibus cos afficiat. Nec enim dominos exe orantur, sed magis diligunV ita ut haec lex per hoc quoque melior antiqua sit. Tunc enim remota servorum custodia, etiam vita minorum siepius prodebatur. ] Nec vero domum vendere liceat, in qua defecit pater 11, minor crevit, in qua majorum imagines aut [non] videre fixas, aut revulsas videre, fatis est lugubre. Ergo (1 l. 22. in fin. I. 46. in fin-Js- *>• f - -se tut. rationib. Aifirab'. \k\e tamen l. 12. §. 3-i- f - (-• L rm.supr. rem alien. gerentib. (3. I. 2. itifr. arbitrium tut. (4. v. /. 8 .sufr. 1. 1. §. r. l.%. in fin.ff, b. t. (§. /. «».§. J.supr. de rei uxor. atf. Luit. Der/. discretis.supr. de legit, tutela. Not). 118. 5. in fin. (6. Fac./. 7. infr. (irbitr. tut . (7. v. I. 1*/. de reb. eorum qutsub tutet. (8- L 3. pr. infr. de pradiis decnr. (9. /. ult. vers cum autem, infr.si major socius. (to. v. I. 34. Fi b. t. (>I. Confer l. 35.de minor. I. I. §- iS-j 8 -J* quid in fraudem patron. (12./. X. §. 2 . fi'. dereb. eor. qui & domus, & extera omnia immobilia 12 in patrimonio minorum permaneant: nullumqne aedificii genus , quod integrum hereditas dabat, collapsum tutoris fraude depereat. Seil & li parens vel ü le , cujuseunque heres est minor, reliquerit deformatum aedificium" tutor teltisicatione operis ipsius, & multorum fide, id reficere coi gatur: ita enim annui reditus plus minoribus conferunt, unam per fraudes pretia diminuis, f Servi etiam, qui aliqua luat arte pra- diti, operas suas commodo minoris inferant, & reliqui, qui j n usu mirioris domini esse non poterunt, quibusque ars nulla est partim labore suo , partim alimoniarum taxatione pascantur: lex enim non solum contra tutores, sed etiam contra feminas imniode- ratas atque intemperantes prospexit minoribus: quae plerumque novis maritis non scium res filiorum, sed etiam vitam addicunt. f Huic accedit, quod ipsius pecunia (in qua robur omne 13 pal trimoniornm veteres posuerunt) fenerandi usus vix diuturnus, vix continuus, & stabilis est: quo subsecuto, intercidentesxpepecunia, ad nihilum minorum patrimonia deducuntur. f Jam ergo venditio tutoris nulla sit sine interpositione decreti. Exceptis his duntaxat vestibus 14, qu:e detrita ulu, seu corrupta servanda servari non potuerint. + Animalia 15 quoque supervacua, quamvis minorum , quin veneant, non vetamus. Datum id. Mart. CONSTANT. A. 7. & CONSTANTINO C. COSS. 326. 23. Idem A. Felici. CI tutoris, vel curatoris culpa, vel dolo, eo quod vectigal 16 pradio emphyteutico impositum minime dependere voluissent, minoris [pradium] fuerit amissum : damnum, quod ei contigit, ex substantia eorum resarciri necesse est. Dat. t;. Cal. Maji Conflantinop. DALMATIO & XENOPHILO COSS. 333. 24. Impp. ARCAD. & HONORIUS AA. Eutychiano P. P. TTJtor es 17, vel curatores, mox quam fuerint ordinati, se b praesentia, publicarum personarum inventarium rerum omnium & instrumentorum solenniter facere curabunt. Aurum, argentumque, & quicquid vetustate 18 temporis non mutatur, fi in pupilli substantia reperiatur, in tutissima custodia collocent: ita tamen, ut ex mobilibus aut praedia idonea comparentur; aut si forte (ut adsolet) idonea non potuerint inveniri, juxta antiqui juris formam, usurarum 19 crescat accdsiu: quarum exactio ad periculum 20 tutorum pertinet. Dat. 7. Calend. Mart. Ceu. stantinopoli , ARCAD. 4. & HONORIO 3. AA. COSS. 396. 25. Imp. JUSTINIANUS A. Joanni F. P. CAncimus: creatione tutorum & curatorum cum omni proceden- o te cautela, licere debitoribus pupillorum vel adultorum ad eos solutionem facere: ita tamen, ut prius sententia 21 judicialis sine omni damno celebrata hoc permiserit: quo subsecuto, si & judex [hoc] pronunciaverit, & debitor persolverit: sequitur hujusmodi causam plenissima securitas, ut nemo in posterum inquietetur; Non enim debet, quod rite, & fecundum leges ab initio actum est, ex alio eventu resuscitari, f Non autem hanc legem extendimus etiam in his solutionibus, quas vel ex reditibus, vel ex pensionibus, vel aliis hujusmodi causis pupillo, vel adulto accedunt; sed si extraneus debitor ex feneratitia 22 forsitan cautione, vel aliis similibus causis solutionem facere, & se liberare desiderat: tunc enim eam subtilitatem observari censemus. Dat. 10. Calend. Mart. Cimfiantinop. post Consulatum LAMPADII L ORESTIS VV. CC. 531. 26. Idem A. Joanni P. P. pssm quaedam mulier testamento condito filium suum prarteriii- ^ sct 23 , idem autem filius , qui praeteritus erat, vel fratris , vel extranei esset tutor , vel curator , qui scriptu; a matre tutoris fuerat heres: in praesenti specie manifeltiffinuim erat, stare tutorem , vel curatorem in praecipiti loco: live etiam auctoritatem subtutel. (13. I. y. i. 3 78. pr. i. 222.fi'. de verb.sign. (1 ;• l-ult. infr. quando decreto opus non eft. (15. i. 56 -fi. b. t. (16. Adde 1 . 21. fnpr. eod. (17. Adde /. f. fis. eod 1. i~.jupr. de episcop. and. I. ult. infr. arbitr. tutel. 1. 7 §. 6. infr. de curat, furios. (18• v /. 22. it* fin.supr. h. t. (19. Abrog. Nov. 72. c. 6. Auth. novijjiinesupr.b. t. (20. V. I. 16. infin.fi’. eod (21. §. ult. Infl. quib. alienare l. 7. §• 2 . fi ', de minorib. adde supr.fi adversus solutio», (2 2 .1 . 27- infr. b- s* (23. v. §. 7. Infl. de exbered. liber. susiti f s De periculo tutorum & curatorum. ?82 suam, vel consensum de adeunda hereditate pnestare pupillo , aut adulto minime voluerit, ne ex hac causa sua jura aliquod patiantur praejudicium, (satis enim imminet periculum tutela, vel utilis negotiorum i gestorum actionis , ne pupillus, vel adultus, utpo- te ex illius tarditate ltesus, litem ei ingerat) sive hujusmodi timore perterritus auctor fuerit pupillo vel adulto, periculum emergebat: dum enim alii consentit 2 , ipse sua jura perdit: videbatur etenim confirmare matris sum judicium, quod oppugnandum esse existimabat: & multa alia insuper species oriuntur, ex quibus verendum est tutori, vel curatori circa suas res praejudicium [parari: ] puta in hypothecis , & aliis variis causis. Invenimus autem generaliter definitum , post officium 3 depositum omnes actiones , quas tutor, vel curator ex necessitate officii subierit, in quondam pupillum , vel adultum transferri. Quare tam optimo exemplo argumentati, [necnon] & aliis omnibus casibus, in quibus veretur tutor vel curator , ne praejudicium ei aliquod fiat, timorem ejus removemus. Damus igitur eis eum summa fiducia res pupillorum, vel adultorum gubernare : scituris, quod lex nostra sua eis jura immutilata reservat, nihil ex hujusmodi auctoritate vel consensu praejudicii subituris. Dat. 10. Lai. Septembr. Conftantinop. post Consulatum LAMPADII & ORESTIS VV. CC. ;zi 27. Idem A. Joanni P. P. POnstitiitionem 4, quam nuper fecimus, disponentes, quemadmodum debent solutiones in contractibus minorum fieri, sive ex reditibus , live ex pensionibus, sive ex aliis similibus causis etiam in usuras extendimus: quas tamen non summatim , neque ex multis annis collectx jam debentur , biennales metas, & centum solidorum quantitatem minime excedentes. Dat. 10. Cal. No- rembr. Conftantinop. post Consulatum LAMPADII & ORESTIS VV. CC. 531. 28. Idem A. Joanni P. P. OAncimus, neminem tutorum vel curatorum pupilli, vel adulti, 0 vel furiosi , alianunque personarum , quibus tam ex veteribus quam ex nostris [legibus vel] constitutionibus creantur curatores, defensionem 5 , quam pro lite susceperint, recusare: sed ab initio litis modis omnibus memoratas personas defendere , & litem prsparatam fecundum leges instruere : scientes , quod hoc munus necessarium 6 est, tamtutelx, quam curationi. Et fi hoc recusaverint, vel subire distulerint: non solum utpote suspecti amoveantur, amissa eorum existimatione, sed etiam ex substantia sua omne detrimentum, quod ante lata persona: ex recusatione defensionis sustinent, resarcire cogantur. §. 1. Sed & fi quis ex quadam interpellatione admonitus pro litis instructione consuetam cautelam exposuerit, vel post litem contestatam , quam per se, non vel furiosus factus fue- §. 3- Defensionem autem , & nomen ejus in hoc casu apertius declarantes , ne forte putaverint tutores, vel curatores gravaraea sibimet imponi, illam decernimus defensionem eos subire, qua* non 11 satisdatione pro eventu litis constituitur, sed ut tantummodo litem fecundum legum ordinem pro pupillo , vel adulto aliisque personis instruant, licentiam ex hac nostra auctoritate habentes , sine decreto res, quarum gubernationem gerunt, pro cautela litis subsignare. §. 4. Omnem autem dubitationem pro defensione pupillorum & adultorum, aliarum que personarum penitus amputantes, sancimus, omnes tutores vel curatores non alias creari, nisi prius cum aliis solennibus verbis , quae pro gubernatione ferum , tam in gestis, quam in cautionibus ab his conscribuntur , & hoc specialiter expresserint, quod omnino fine ulla dilatione defenfionent pro pupillis , & adultis aliisque supra me- moratis personis subire eosnecejse eft. §. ;. Hisque adjicimus, nullam [neque] in hoc capitulo ambiguitatem relinquentes, tutoribus & omnibus curatoribus licere Fructus, sive qui ex reditibus pras- diorum colliguntur, sive qui ex substantia personarum, quarum gubernationem habent, inventi fuerint, (id est, vinum, oleum, & frumentum , vel cujuscunque speciei sunt) fine decreto distrahere justo pretio, quod in bis locis, in quibus venditio celebratur, tunc temporis noscitur obtinere, & qux ex venditione eorum« dem fructuum colliguntur, pecunix, cum alia pupillorum vel adultorum aliarumqne personarum substantia administrentur. Datum 12. Cal. Novembr. Confiantinop. post Conlulatum LAMPADII & ORESTIS VV. CC. 531. T I T. XXXVIII. DE PERICULO 12 TUTORUM ET CU- RATORUM. i. Imp. ALEXANDER A. Quarto. "pT qui notitix 13 causa liberti tutores dantur, quamvis soli ad- J ministrandorum negotiorum pupillorum live adultorum facultatem interdum non accipiant, propter tenuitatem sui patrimonii, periculo tamen omnes sunt obligati : live ea , qux scire debent, ev utilitate eorum tutores sive curatores dissimulaverint , sive fraudem aliquam adhibuerint, vel cum aliis participaverint, aut cum suspectos facere deberent, vel in officio muneris, vel debito obsequio cessaverint. P. P. 9. Cal. Februar. ALEXAND. A. 2. & MARCELLO COSS. 227. 2. Idem A. Saturo. A D eos, qui in alia 14 provincia tutelam administrant, periculum A adininistrationis ex persona tutorum , qui in alia provincia res pupilli gerunt, non porrigitur. P. P. Non. Jul. ALEXANDRO A. 2. & MARCELLO COSS. 227. Impp. PHILIPPUS A. & PHILIPPUS C. Gratiano. per procuratorem suscepArit, vei demens , rit: sancimus, continuo curatorem ei in competenti judicio ordi nari , cura & provisione tam judicis, sub quo lis vertitur , quam cognatorum & propinquorum , & actoris, si voluerit: ut non ab j CI res pupillares, quas [in] horreo 15 conditas habere, aut etiam eo instituta lis diutius protrahatur: necessitatem habente creato cu-1 0 venundare debuisti, in hospitio tuo (ut ad severas) vi 16 ratore defensionem subire , & extera litis adimplere. §. 2. ierso-lignis absumpta sunt: culpam seu segnitiem tuam non ad tuum nis etiam , qux periculo proprio , vel sux substantix tutores , vel damnum , sed ad pupilli tui spectare diipendium . minus proba- curatores petierunt (sive matres 7 [Forte] fuerint, sive quidam i bili ratione deposcis. PP. 3. Cal. April. PHILIPPO A. & alii) compellendis eos , quos ordinaverint tutores vel curatores , preparare talem subire defensionem : vel si illi noluerint h oc facere, & propter hujusmodi defensionis recusationem ä tutela, vel curatione removeantur : necessitatem imponimus memoratis personis alios tutores, vel curatores ordinare in ipsis gestis, in quibus tutores vel curatores creantur , ex sua confessione declarantes talem subire defensionem. Ne autem tales persona: line provisione debita »linquantur-, vel contra eos agentium jura diutius protelentur : sancimus, continuo, id eft, post recusationem defensionis, in casibus videlicet, in quibus (sicut dictum est) hoc fieri possit, creationem aliorum tutorum, vei curatorum celcb ari: cognatis 8, aliisque propinquis & adfinibus , v,cl creditoribus 9, vel aliis, quorum interest 10, adeuntibus, vel admonentibus eos, qui fecundum leges jus habent tutores , vel curatores constituere. TITIANO COSS. 246. 4. Iidem A. & C. Floro. r rUtoribus vel curatoribus fortuitos 17 casus, adversus quos ea- ■*- veri non IS potuit, imputari non oportere , saepe rescriptum est. PP. ia. Cal. Septembr. PHILIPPO A. 6c TITIANO COSS. 246- 5. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. • Severo. CI tutor petitus , vel testamento datus , tutorem te constitutum O este, non ex remissioris negligentix vitio, ied justx ignorationis 19 ratione non didicisti, idqite liquidis probationibus ostenderis 20: periculo ejus temporis , quod ignorante te transmissum est, non teneberis PP. AA. COSS. 290. 3. Id. Septembr. ipsis. 4. & . (t. V. /. I •p.snpr, d? negotiis gift. (2. I. 12. pr. I. uit. pr. ft'. de (12. Lio. 26. D. 7. Nov. 118- c. ;. infin. (13- V. >. 32. §. 1. JE teftuK. (3, l. 1. infr. quando ex *aclo tutor. I. ult. infin.js.fi de te/lam. tut. I. 14. §■ 1. §. 0. //. J.csolution. (14 . 1 . 2 infr.deaitnd. quis cnution. I. 4. §. 1 .jj. de re judie. (4. i. 25. fupr h. t. (5. i, 30. i tut. I. 4. I. 5 l..ft. de adminiftr. oft per io. tut. (15. V. A 34 -.^- de da. f.eod. (K. d. I 30. (7. v. I. (i.fttpr. qui petant tut. (fj. I. 10, i »moinfecl. (16 l. 4. infr. h. t. (;”. /. 32. §. l.l. 50 .jj. ie^idmin d. t. (9. 1 , Opsupr, d. t. (io. I. ‘.Jup.r. d. t. (11. L I. §. 2.1 eft pcric. tut. (18. L 2. supr. k. t. < 19. /. i.fttpr..de udministr. tut t-h.t. j s 20. Immo vide i. de adottn. oft pene. 1 . tut. fn Iidem Z8Z Codicis Lib. V. Tit. XXXIX. usque XLII. 6. Iidem AA. & CC. Epicteto. 'TEmnoris quod i insequitur poli tutcls translationem , admini- 1 strationis officio finito, ad eos , qui fuerunt tutores, gerenda: rei non pertinere periculum, rationis est. 8. Lai. Dec. CC. COSS. 193-_ “ " »p j 'p XXXIX QUANDO r EX FACTO TUTORIS VEL CURA- TORIS MINORES AGERE VEL CONVENIRI POSSUNT. i. Imp. ANTONINUS A. Septimio. J Uliana, cujus [tibi] curatores condemnati sunt, si vicesimum quintum annum aetatis egressa est, actio judicati utilis adversus ipsam bonaque eius [tibi] exercenda est. Nam 3 tutores curatoresque finito officio non esse conveniendos ex administratione pupillorum vel adolescentium : saepe decretum est. PP. 8- Cal. Jul. Romte , ANTONINO A. 4. & BALBINO COSS. 214. 2. Imp. ALEXANDER A. Surarcho. t'T si tutores tui, cum pecuniam pupillarem crederent, ipsi sti- *-* pulatisunt, utilis actio tibi dabitur. 3. Imp. GORDIANUS A. Prudentiano. Cl in rem 4 minoris pecunia profecta sit, quae curatori, vel tu- tori ejus nomine minoris mutuo data est: merito personalis in eundem minorem actio danda est. PP. Non. Sept. GORDIANO A. & AVIOLA COSS. 240. 4. Impp. DIOCLETIANUS & MAXIMIANUS AA. & CC. Maxiinianae. CIhi, qui te in pupillari xtate constituta tutores fuerint, postea " in administratione perseverantes , vel curatores constituti, tua prxdia locaverint: eos competenter conveni: sed [&] ex eorum 5 contractu utilis tibi qu:eri potuit contra successores conductoris actio. S. 3. Nen. Mart. AA. COSS. 9. Iidem AA. & CC. Onesims. F |r tutorem 6 pupillo actio , nisi certis 7 ex causis, qusri non potest. Dat. Id. Dec. CC. COSS. lia conducenda [ eos, ] qui pupillorum vel adolescentium tutelam seu c\trnm administrant, vel qui ejus administrationis rationem nondum reddiderunt. Sed quamvis contra interdictum ad vectigal conducendum accesseris, tamen quoniam ultro me adiifti 13, fi tam vectigali, quam pupillis satisfeceris , falsi 14 crimine carebis. f Cum autem fisco te jam obstrictum postea tutorem esse factuni dicas : periculo te excusare poteris. PP. 8- Cal. Aug. Rotms ANTONINO A. 4. & BALBTNO COSS. 214. ' SI EX BUS T I T. XL. PLURIBUS 8 TUTORIBUS VEL CURATORI- OMNES, VEL UNUS AGERE PRO MINORE, VEL CONVENIRI POSSINT. 1. Imp. ANTONINUS A. Cassio militi. AB uno 9 ex tutoribus, vel curatoribus causam posse minorum defendi, cum alii tutores , vel curatores eam defendere noluerint, ignorare non debes. PP. Non. Nov. MESSALA & SABINO COSS. 21;. 2. Impp. CONSTANTINUS A. & LICINIUS C. ad Symmachum. CI divisum administrationis periculum per provincias sit: his 10 " tantum omnibus insinuari convenit, & ab ipsis inferri litem , qui in ea provincia tutelae, vel curae officium sustinent, ne de aliis 11 provinciis defensores minorum ad judicia perducantur. Dat. Prid. Non. Febr. CONSTANTINO A. ;. & LICINIO C. COSS. 319. T I T. XLI. NE TUTOR ir, VEL CURATOR VECTIGALIA CONDUCAT. n i. Imp. ANTONINUS A. Sexto. V^Ompetens Judex non ignorat, non esse admittendos ad vectiga- fl. I. II. infr. arbitrium tutehe. (2. Lib. 26. D. 9. (3. I. 26. vers. invertimus.supr. de admitt. tut. I. ult. infin.ff.fi quis cautionib. I. 4. §. i.ff. de rejudic. (4. I. 2. infr. de curat, furios. v. I. ult. infr. k. t. (6. I. II. §. 6. ff. de pignerat, adi. (7. v. I. 2. I. 4. supr. h. t. I. 2. ff. de adminiftr. Ö* peric. tut. (8- Lib. 26. D. 7. (9. Vide enim l. i$.ff. detutorib. datis. I. 3. I. 24. infn.ff.de adminiß . U peric. tut. adde l. ult. infr. de auBorit. praß. (10. Immo vide l. 36. I. 47. in fin.ff. de admin. peric. tut. (t 1. I. 4. L. 47. §. i.ff. d. t. - (12. I. ult. supr. qui dare tutor. I. 49. ff". locati. I. q.ff. de confrtn. tut. 1. 1. §. 9. jf\ H( j Corn. de f ais. vide tamen l. 8- infr. de ex- T I T. XLII. DE TUTORE VEL CURATORE, QUI SATIS i; NON DEDIT. i. Impp. VALERIANUS & GALLIENUS AA. Titio & Flaviano. CI nondum vobis aetas legitima completa est, satisdationem ab bis, 0 quos minus idoneos curatores vobis ab adversario, cum Magistratu fungeretur, datos dicitis, postulate: Prohibentur 16 enim ab administratione , nisi securitati vestriesatisdatione prospexerint PP. Non. Jul. LMILIANO & BASSO COSS. 260. 2. Iidem AA. & VALERIAN. C. Euplojo. CUm tutorem, quisuperest, si secundum Frxsidis pneceptum & "* juris formam fatis non dat: removeri i tutela, si inopia 17 hoc Faciat, fine infamia : si fraude, etiam cum nota, aditus Rector provinciie jubebit: & in loeum defunctorum alios idoneos siibllitui pnecipiet: prassertim eum patrimonium pupilli nova hereditate auctum 18 esse proponas. Tutores autem dati ab heredibus 19 eorum , quos decelsisse dicis , rationem tutela deposcent. PP. Idib. Maji, SECULARE & 'DONATO COSS. 261. 3. Impp. DIOCLET. & MAXIMIAN. AA. Stratonicae. TN dubium non venit, tutores, qui testamento 20 dati non sunt, 1 administrandi potestatem , nisi satisdatione emissa salvam 21 tutelam Fore, non habere. Si igitur tutor , qui pro tutelari officio non caverat, judicio expertus est , adversus eum lata sententia juri tiio officere non potuit: nec ea, qua ab eo gesta sunt, ullam firmitatem obtinent. Frustra igitur in integrum restitutionis auxilium desideras, quando ea, quue ab eo gesta sunt, ipso jure irrita 22 sunt. PP. 18. Cal. Jan. Nicomedia , DIOCLET. 3. & MAXIM. AA. COSS. 287. 4. Iidem AA. & CC. Tertullo. l^On omnium tutorum par Cmilisqiie causa est. Quapropter cum exemplo 23 testamentarii confirmatum a Pneside, vel datum ex inquisitione 24 , non onerari satisdatione rem pupillorum salvam fore , manifestum sit: pluribus 25 tamen datis ex inquisitione tutoribus , illum , qui fatis secundum formam Edicti rem pupilli salvam fore dedit, in administratione praeferri, jamdudum obtinuit. S. Id. Dec. Nicomedia , CC. COSS. 294. Impp. CONSTANTIUS & MAXIMIANUS AA. Severo, & Maximo CC. TTJtor, qui satisdationem , cum satisdare debuit, minime interposuit : nihil 26 omnino ex btinis pupilli alienare potest. Posteaquam autem ad tutela: administrationoin electus est, & bonorum possessionem pupilli nomine agnoscere (Vim potuisse , & cietera [ejus] qua: tempore 27 arctarentur, persequi debuisse, aperte claret. Dat. 11. Calend. Jan. CONSTANTIO & MAXIMIANO AA. COSS. 305. cus. tut. (13. Fac. /. 15. §. i.ff. ad leg. Corn. desals. (14- d.l. I. §. 9. ff. d. t. (15. Adde Lib. 46. D. 6. Lib. 1. Inst. 24. (16. v. l.%.ittsr. b.t. (17. v. §. ult. Inst. I. H.ff. de suspecl. tut. (18. I. 3- 1 - ult. supr. in quib. cafib. tutor, vel curat, habent. ( 19 . /. 39- §. 16 . ff. de admin. £5’ peric. tut. (20. L 17. ff. de testam, tut. pr. Inst. de satisd.tut. (21. I. I.ff. rem pupilli salvant fore. (22. I. 2. infr. de eo qui pri tutore. (23. v. i. %.supr. h. t. (24. arg. I. ult. §. 7-ff de admin. rer. ad civit. (2;. I. 17. I. 18- l. 19 .ff. de testam, tut. l.J.ff- ren> pupilli, t. 53. §.3. in fin.ff. de fürt. §. I. Inst. de satisdat, tut. (26. I. 3. supr. b. t. adde l. 7. tz. i.ff. de curat, furios. (27. / 7 - tn ftt. fr.ff. de admin. tst peric. tut. f I T 335 De suspectis tutoribus, vel curatoribus. 86 T 1 T. XLIII. DE SUSPECTIS i [TUTORIBUS, VEL CURATORIBUS.] I. Imp. ANTONINUS. A. Domitis. T Ibertum tuum, & tutorem filii tui, si fraudulenter re« ejus ad- ministare existimas , suspectum facere potes , modo si officium ejus pubertate pupilli finitum 2 non elt. Nam si eo jure tutor esse desiit, [is] judicio tutels 3 conveniendus est. PP. Idib. Aug. Rm*, DUOBUS ASPRfS COSS. 213. r. Idem A. Longino. PUratores quidem suo periculo 4, quanto tardius ad eos tutela ^ transfertur, cessant. Quod 5 li in fraudem id [esse] factum existimas, suspectos eos postula: qui si fummoveri meruerint, in locum eorum alios accipies. PP. Id. Januar. LiETO 2. & CEREALE COSS. 216. 3. Imp. ALEXANDER A. Fortunat*. pRsfes provincia tutores filiorum tuorum , strictioribus 6 reme- 1 diis adhibitis , omnimodo adminiftrationis officium compellet agnoscere. Quod 7 si in eadem contumacia perseveraverint: suspectos 8 postulare, ut alii in locum eorum petantur , non prohiberis. PP. Id. Januar. ALEXAND. A. 3. & DIONE COSS. 230. 4. Idem A. Thalid*. UTiam testamento 9 patris tutorem datum suspectum postulare ^ potes, si fraudem tutoris argueris. PP. 8- Calend. Januar. MAXIMO 2. & PATERNO COSS. 234. 5. Idem A. Asclepiadi. TN postulandis suspectis tutoribus seu curatoribus non vires patri- A moniorum 10 principaliter , sed an nihil [segniter, nihil] fraudulenter geratur, perpendi oportet. PP. 6. Cal. Januar. MAXIMO L PATERNO COSS. 234. 6. Imp. GORDIAN. A. Felici, pietatis fungeris munere, qui fratris tui filios (ut necessitudo A sanguinis suadet) protegere conaris. Si igitur tutores , vel curatores eorum non recte administrant: suspectis eis postulatis atque ostensis , ut alii in locum eorum constituantur, facile impetrabis. Quod si nihil in fraudem egerunt, verum ita n egeni sunt, ut in eorum administratione fratris tui filiorum substantia periclitetur : an eis adjungendus sit curator , qui idoneus facultatibus sit, Rector provinciae aestimabit, f Removendi autem licentia non solum parentibus utriusque sexus , sed etiam cognatis, extraneis 12, & affinibus , L ipsi, cujus res administrantur , si non impubes 13 sit, arbitrio cognatorum bonae opinionis constitutorum conceditur. PP. 5. Id. Nov. PIO & PONTIA. SO COSS. 239. 7. Idem A. Gorgoni*. PUm, quem ut suspectum tutorem vel curatorem accusas , pen- dente 14 causa cognitionis abstinere ab administratione rerum [tuarum,] donec causa finiatur, Prasses provinciae jubebit. Alius 15 tiam remoti sunt, infames fieri, manifestum est. 8. 8. Calend. Maji, CC. COSS. T I T. XLIV. DE IN LITEM 18 DANDO TUTORE , VEL CURATORE. 1. Imp. ANTONINUS A. Miltiadi- . CI quas petitiones adversus pupillos tuos habes , dirigere eas pa- 0 tes, adsistentibus caufamque defendentibus contutoribus 19 tuis: cum & si alios tutores non haberent, ad hoe genus litis defendendae curatores 20 accipere deberent. PP. 13. Cal. August. ANTONINO A. 4. & BALB1NO COSS. 214. 2. Imp. ALEXAND. A. Evaresto. AN tibi partis fundi paterni vindicatio competat, is, cujus de ea re notio est, testimabit. Respicere autem debes officium , i« quo te esse tutorem dicis: ne ob ejusmodi petitionem, evictione secuta, ultra pretii quantitatem auctoris heredem pupillum tuum oneres, qui laudatus per te defendi debeat: cum aut 21 compensationis rationem habere , aut contrario tutels judicio experiri possis. Sed ne tuum jus (si quod habes) 21 impediatur , ad eam rem defendendam, qu:c adversus te vindicantem agenda erit, curatores pupillo petantur. PP. 12. Cal. Maji, JULIANO 2. & CRISP1NO COSS. 224. 3. Imp. GALLIEN. A. Valerio. AD protegendam causam tutor sive curator datus, conveniri non potest adminiftrationis periculo , cum sola suscepti negotii tutela mandata est. Si nihil igitur (ut allegas) practer negotium gessisti , frustra conveniris. PP. Calend. April. VALERIANO & LUCIANO COSS. 266. 4. Idem A. Irenteo. At) litem datus tutor , si quid bona fide erogasti 13 , a contutoribus more solito exigere rotes. PP. Calend. Novembr. PATERNO & ARCESILAO COSS. 263. 5. Impp. DiOCLET. & MAXIM. AA. & CC, Tigrani. Cive ex testamento , sive [ex] jure legitimo-, fratris tui filiorum 0 tutels onus ad te perveniat: vereri non debes de his quxstio- nibus, quas adversus fratrem tuum quondam tibi fuisse dicis: cum fi qua 24 emerserit lis , procuratore dato , & illis curatore ad litem constituto , & folennitati juris 2; (ubi tutor exigitur) & indemnitati utriusque prospici polfit. Script. 4. Calend. Maji, CC. COSS. 294. T I T. XLV. DE EO 26, QUI PRO TUTORE NEGOTIA CESSIT. i. Impp. VALERIANUS L GALLIENUS AA. Marcello. TCTiam mulieres 27 si res pupillares pro tutore administraverint, - i Q. i—, ni) Biiir lAvo t», DAcen tamen interea in locum ejus in administratione rerum ordinandus est. PP. 7. Cal. Mart. SABINO 2. & VENUSTO COSS. 241- 8. Impp. PHILIPPUS A. & PHILIPPUS Cxf. Proculo. ^1 16 non suspectum contutorem tuum postulare, ac removere u ab administratione bonorum pupilli curaveris : admitti nequaquam potest ratio desiderii tui, jam nunc postulantis tutelam tibi nomine ejusdem pupilli restitui. PP. 14. Cal. Nov. PEREGRINO L JEM1LIANO COSS. 24;. 9. Impp. DIOCLETIANUS L MAXIMIANUS q AA. Ammiano. OUspectos tutores ex dolo 17, non etiam eos, qui ob negligen- COSS.' 260. 2. Impp. DIOCLETIANUS & MAXIMIANUS AA. & CC. Marco. ^On utiliter 28 nominatus tutor pupillorum nomine agendo, li- L cet ex eorum persona injunctas impleat intentiones, exceptione (fi‘utor non est) funimovetur. Dat. Non. Decembr. CC. COSS. T I T. XLVI SI MATER 29 INDEMNITATEM PROMISI r. q i. Tmp. ALEXAND. A. Bruti*. OUo potius periculo Magistratus tutores, quos petiistidederunt, (1. Lib. 26. D. 10. Lib. 1. Ir.fi. 26. (2. v. 1 . ll.fi'. b. t. (3. L Z. §. 6.FI eod. (4. Vide tamen /. q.sv.or. it peric. tutor. (;. 1. 3. insis. h. t. (6. §. 3. Inst. dt satisdat, tut. i. 9. fi', de munerib. (7. /. 2.supr. h. t. (g. (. 4. in sin. 1. 7. in fin.fi'. eoi. (9. 1. I. §. ?.JT. §. 2. Inst. eoi. (10. i. g.Js. §. ult. Inst. eoi. (11. i. ;. supr. toi. (12. L 1. §. 6.FI §. 3. Inft. coci. (13. 1. 7. pr.fi'. §. 4. Inst. eoi. (14. /. 14. §. i. in fin.fi’. desolutionib. §. 7. Inft. b. t. ([?• /. 4. supr. in quib. cqfih. tut. Del curat, habenti. (16. 1 . 2, Jupr. de admin. tut. 1 . 12. />r. /. 32 .'infin.js. ced. (17. §. 6. Inst. 1 . 7-§. t. fi', h. t. (18. §. ult. Inft. de autior. tutor. (19. 1. zq.fi'. dc testum, tut. (20. 1. 3. §. 2.J'. de tateL juncta /. I. 1. 4- l. 7. ‘~upr. qui pet. tutor. (21. 1 . 3. infr. de contrar. jui. tut. 1. i. §. 4 . Js. dc conirar. tut. (22. 1. 5. insr. b. t. (23. d. L 3- infr. dc contrar. lud. tntcl. 1 . 30. Js. de neicot. gest. (24. 1 . z.supr. b. t. 1 . 3. §. 2! js. de tutel. §. ult. Inst. de'aitci. tutor. (29. /. 17- in fin.js. de appellat. (26. Lib. 27. D. 5. (-7- si/ov. i;;, c. 1. (28. v. 1 . 47. §. f. de admin. & peric. tutor, adde /. 221.fi'. dc verb.stgn. (29. l. 8. §• i.fi «d SC. Vellej. B b Z57 Codicis Lib. V. Tit. XL VI. usque LI. 388 quam tu contra sexus condicionem alicui ex ca obligatione obstricta i cs oikhI tuo periculo tutores filiis tuis clari postulasti. PP. Idib. Mart. MAXIMO 3. & URBANO COSS. 125. s. Impp. PHILIPPUS A. & PHILIPPUS C. Asclepiadi & Menandro. Q Uadam pupillorum vestrorum ä matre , itemque avo materno - administrata, eorumque nomine indemnitatem vobis promissam adseveratis: Qua st ita sunt, & fidem pupilli legitima a tatis ctrecti , non adversus matrem suam, neque avum, sed contra vos congredi malunt 2 : non immerito indemnitatem ab bis pra- stari desiderabitis , quos & adminiftratiouem suo periculo pridem suscepisse proponitis. PP. 4. Id. Jul. PR/ESENTE & ALBINO COSS. -47. Z. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Catano. ("AB tutorem non idoneum a matre petitum , frustra vobis eam te- • neri contenditis, cum non z nili specialiter ejus periculo darii decreto fuerit comprehensum, ex ea obligatione obstricta sit. 1 Script. Cnl. Decembr. AA. COSS. T I T. XLVI1. SI CONTRA 4 MATRIS VOLUNTATEM TUTOR DATUS SIT. i. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Tertio. OI contra matris ultimam voluntatem Fufcinium filio communi o tutorem datum probaveris: cum fine damno existimationis a tutela removendum Prator decernet: (lux rescriptio, si in fraude 5 convictus suerit, non suffragabitur. PP. 13. Cal. Mart. LATERANO & RUFINO COSS. 198. T I T. L. DE ALIMENTIS 13 PUPILLO PRffi- STANDIS. 1. Imp. ANTONINUS A. Faustino. pUpillus , fi ei alimenta 14 a tutore suo non prastantur, Prxfi- L dem provincia adeat: qui, rie in alimentorum prsstatione mora fiat, partibus suis fungetur, f Idem est, & si de statu pupilli seu adulti, & de bonis ejus controversia pendeat. PP. 6 Id Iui Roma , L/ETO 2. & CEREALE COSS. 216. ' ' 2. Iinp. ALEXANDER A. Euphido. Q Uod plerumque postulatur , ut arbitrio Pratoris alimenta pr« - modo facultatum 15 pupillis, vel juvenibus constituantur, pro officio suo, qui aliena negotia gerunt, ne apud judicem controversiam habeant, faciunt. Cateruin si bonus vir & innocens tutor arbitrio suo 16 aluit pupillos (quod interdum etiam necesie est fieri , ne secreta patrimonii & sus estum as alienum [pandatur: ] quod melius est interim taceri , quam cum de modo bonorum quse- ritur , ultro proferri, & apud acta jus dicentis contra utilitatem pupillorum designari) non dubie accepto 17 ferre debebunt ea, quae vir bonus arbitratur merito ad exhibitionem educationis, ministeria, studiaque erogata elfe. Nec ferendus est juvenis, qui cum praesens esset, studiisque eruditus atque alitus estet: fi ea per alium se consecutum non probet , sumptus recuset, quasi vento vixerit, aut nullo liberi hominis studio imbui meruerit. PP. Non. Dec. MAXIMO 2. & /ELIANO COSS. 224. T I T. XLV1II. UT CAUSAS POST 6 PUBERTATEM ADSIT TUTOR. 1. Imp. PHILIPPUS A. Dextro. ''TUtorcs, qui necdum administrationein ad curatores transtulerunt, defensioni causarum pupillarium adsistere oportere, sepe rescriptum est. Et ideo fi-(ut proponis) instrumenta, quibus asseri possunt cause provocationis, etiamnum hi,, quorum meministi , apud se detinent: aditus Präses provinciae periculi fui eos admoneri praecipiet. PP. 12. Cal. Nov. PHILIPPO A. & TITIANO COSS. 246. TIT XLIX UBI PUPILLI 7 EDUCARI DEBEANT. 1. Imp. ALEXANDER A. Dionvsodoro. pDucatio pupillorum tuorum nulli magis, quam 8 matri eorum , ^ si 9 non vitricum 10 eis induxerit, committenda est. Quando autem inter eam & cognatos & tutores super hoc orta fuerit dubitatio: aditus Praeses provincia, inspecta personarum qualitate & conjunctione, perpendet 11 , ubi puer educari debeat. Sin autem aestimaverit, apud quem educari debeat, is necessitatem habebit hoc facere , quod Praeses jusserit. PP. 7. Id. Febr. MAXIM. 2. & iELIANO COSS. 224. L- Impp. DIOCLET. & MAXIMIAN- AA. & CC. Grats. T] Trum nepos tuus ex filia apud te, an apud patruum suum mo- rari debeat, ex singulorum affectione, & qui magis ad snspi- cioRem 12 ex spe successionis propior sit,. astimabitur. 8. ig. (seiend. Novembr. Nicomedia , CC. COSS. 294. (1. i. 6. J)'. d. t. vide tamen l. uh. infr. b. t. (2. t. 9. infr. arbitrium tut. adds l. in.supr. de usur. (3. v. I. i.fupr. h. t. (4. I. 21. §. 2. js. de tutor, dat.. (5. §.6. hiß. de ßifpecl. tut- (6. I. 5. §. b.jj'. de admin. serie, tutor. (7. Lib. 27. D. 2. (8. /. I. §. 3-jse deliber, exhib. Nov. 22. e. 38- (9. d. c. 38. adde/. 62. inf.n.ff. de condit. ese demonftr. (10. Vide tamen l. 32. insin.jf. deadopt. (11. Lpen..js.b..t- (12. /. 1. §. 1. S cod. C * 1 2 3 4 * * * * * 10 A- Lib. 27. D: T. (14. /. 3-pr.Jf. ubipupill. educari. §. 9. Iiifl. ) 3- §• 14. J. deßufpeil- (15. >!. /. 3. pr. §. i.ff. ubi pupill. educari.. (16. I. 3. fupr. de adminijlr- tut. (17. d. I. 3. L z.Jf. ubi pupill. T I T. LI. ARBITRIUM 18 TUTELAS. 1. Imp. ANTONINUS A. Leoni. PUm tutelae administratae ratio ä te peti coeperit: neque veritati, neque justis probationibus officit, quod (ut dicis) testator modum 19 patrimonii fui verbis testamenti ampliavit vel minuit. PP. 5. Cal. Octobr. DUOBUS ASPR1S COSS. 213. 2. Idem A Prasentino. XIOmina paternorum debitorum si idonea fuerint initio suscepte L tutelae, & per latam culpam tutoris minus idonea 20 tempore tutelae esse e ceperunt: judex , qui super ea re datus fuerit, dispiciet: & si palam dolo tutoris, vel manifesta 21 negligentia cella- tum est, tutelae judicio damnum, quod cx cessatione accidisset, pupillo praestandum esse, statuere curabit. PP. Non. Jul. ANTONINO A. 4. L BALBINO COSS. 214. 3. , quod laboribus, & multis casibus qmetitur , interdicendum est. S. 10. Calend. Februar. Sirmii , CC. COSS. 293. 11. Iidem AA. L CC. Chrufiano. 'J'Utor post puberem aetatem puelis , si in administratione connexa 17 perseveraverit, tutela; actione totius temporis rationem praestare cogitur. Sin autem post finitam 18 administrationem in iisdem rebus minime se immiscuerit: temporis, quod insequitur , periculum ad eum non pertinet. S. Calend. Decembv. Anchialo , CC. COSS. 293. 12. Iidem A A. & CC. Quintili». 'T'Utelae actio tam heredibus 19, quam [etiam] contra successo« res 20 competit. 8. 10. Cal. Decembr. Sirmii, CC. COSS. 29* 13. Imp. JUSTINIANUS A. Juliano PP. ■yEteris juris dubitationem decidentes, sancimus: si quidem tutor, vel curator pro substantia pupilli vel adulti aliquid ubicumque dixerit ad majorem quantitatem eam reducens , sive pro utilitate pupilli, vel adulti, five per suam simplicitatem, sive per aliam quauicunque causam: nihil veritati prajudicare, sed hoc obtinere, quod ipsius rei inducit natura , & mensura pupillaris vel adulti ostendit substanti», t Sin autem inventario publice facto res pupillares vel adulti inscripserit, & ipse per hujusmodi scripturam confessus fuerit ampliorc-m quantitatem substantia:: non esse aliud 21 inspiciendum, nisi hoc, quod inscripserit, & secundum vires ejusdem scriptura patrimonium pupilli, vel adulti exigi: neque enim sic homo simplex (humo magis stultus) invenitur, ut in publico inventario scribi contra se aliquid patiatur. §. I. Illo procul dubio observando, ut non audeat tutor, vel curator res pupillares, vei adulti aliter attingere, vei ullam sibi communionem ad eas vindicare , nisi prius inv-.ntario 22 publice facte, secundum morem solitum res ei tradantur: nisi testatores, qui substantiam transmittunt, specialiter inventarium conscribi vetuerint 23 : Scituris tutoribus & curatoribus, quod si inventarium facere neglexerint 24 : & quasi suspecti [ab] officio removebuntur, & poenis legitimis 25, qu» contra cos interminata sunt, subjacebunt: & postea perpetua macula infamis 26 notabuntur , neque ab Imperiali beneficio absolutione hujus notx frui- turi. Datum Idib. August. Confluntinop. LAMPADIO Sc ORESTE VV. CC. COSS. 5",o. (l. I. 6. §. i. in sin.ß’. de edendo. I. 2 .ff. de quib. reb. ad eund.jud (2. 1. 1. §. l.ff. de reb. eor. qui sub tut. (3. v. I. 13. §. 29. ff. de aci. emp.vcnd. (4. I. 1. versi, nam insuis, insr. de thesaur. (5. /. 2. insr. dedivii. tutet. (6. /. I. infr.fitut. vel cur. non gejerit. [7. r. I. i. §. 10. seq.ff. de tut. is rationib. diftrah. (8- v. §. 6. Inst, iesuspccl. tut. {9. I. i.supr. h. t. I. 57. ff. Je admin. iß peric. tut. I. 23. ff. de reg.jur. sio. I. 21 .supr. de udminift. tut. adde l. 13.FI ratam rem. (11. d.l.rt.d.l. 13. /. 15. in sin. i. 16. 17. I8-F1 locuti. (12. 1. 5. insir. quib. non objicitur. I. 3. infin.ff. iecontrar. tute- l*. vide tamen l. 3. in sin. insr. de prxscript. 30. •vel 40. annor. (13. I. 82. in fin.ff. decondit, esi demonstr. adde l. 28. §. 4.FI de liberat. I‘ß“t. (14. v. I. 1. supr.fi mater indemnit. (1 9. Confer l. 6. in sin. Japr. de donat, inter vir. (F uxor, juncta l. 91.F'. eod. (16. v. I. 4. §■ i.ß. de mttntrib. (17. Adde l.un.supr. ut causte pcft pubert. I- * l 7-jj~. de neget, gest. I, 9. §. 5. FI de udminisi. is peric. tut. I. 13. T I T. L 1 I. DE DIVIDENDA 27 TUTELA, ET PRO QUA PARTE QUISQUE TUTORUM CONVENIATUR, i. Imp. GORDIAN. A. Optato. CI post 28 finitum adininistrationis officium , collegae tui inde- O mnitati prastanda? idonei fuerint, pofteaque, dum non conveniuntur , minus idonei effecti sunt, vitium alienscessationis ad dispendium tuum pertinere , juris ratio non patitur. PP. 6. Id. Mart. GOKD. A. 2. & POMPEJANO COSS. 242. 2. Impp. CAR INUS & NUMERI ANUS AA. Primigenio. CI divisio administrationis inter tutores sive curatores in 29 eodem o loco, seu provincia constitutos facta necdum fuerit, licentiam habet adolescens , & unum eorum eligere, & totum debitmh exigere : cessione 30 videlicet ah eo adversus exteros tutores, seu curatores actionum ei competentium facienda. f In divisionem autem administratione deducta, sive k Praside , sive testatoris voluntate : unumquemque pro sua administratione convenire potest: periculum invicem tutoribus [seu curatoribus] non ;t sustinentibus: nisi per dolum aut culpam suspectum non removerunt, vel tarde suspicionis rationem moverunt, cum alter eorum non solvendo effectus sit, vel suspicionis causam agendo sua sponte jura pupilli FI de tut. is ration. diftrah. I. 27. FI de appellat. (i8- l. 6. supr. de peric. tut. (19. I. 1. §. 17. I. 7. pr. ff' de tut. iß ration. diftrah. I. 2. \yij-y Ja s*,/>r>nT' s<\e^ 1 t f, i £0 Jf' Aot-t/t £» *-i. §. 7. FI de oft', praes, urb. I. 3. §. 19 ■ ff- §. 10. Inst. desuspcci. tut. (26. §. 7. Inft. d. t. (27. Adde/. 10. §. I. insr. de fidejusi (28 l. 3. supr . de probat. I. ult.supr. in quib. casib. tutor, hahenti. I. 39. §. 10. I. 9 3.F. de ud- min. iß peric. tut. !. ult.ff.ru» pupiBi salvam fore. (29. Vide enim /. 2 siupr. de pericul. tutor. (30.1 . 2. ififr. de contrar. jud. tute!. I. ,. §. I 8 .F 1 de tut. is rationib. diftrah. I. 6. msin. supr. tit. prox. (31. I. i.supr. de peric. tut. B b 1 pi,. 392 39i Codicis üb. V. Tit. OI. usiiue LVT. prodiderunt. Nec. prodest eis dicentibus, [emn] contutorem sunm non i'administriille res pupillares, f-Sin vero ipsi inter se res admiiiisirationis diviserunt 2: non prohibetur adolbscens unum cx his in solidum convenire, ita ut actiones 3 , quas adversus alios habet, ad electum transferat. PP. emissa 12. Cal. April. CARINO 2. & NUMEKIANO A A. COSS. 284. 3. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Zotico. T Icet tutorum 4 conventione mutuum periculum minime finia- tur: tamen eum, qui administravit, si solvendo Iit, primo 3 loco, ejusqne suceesiores conveniendos esse, nun ambigitur. S. 4. Calend. Octobr. CG. COSS. DE T I T. HEREDIBUS 17 LIV. TUTORUM VEL T I T. L 1 H. DE IN LITEM t JURANDO. 1. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Asclcpio. ADvetsus heredes 7-tutoris ad transferendam tutelam judicem * accipiens, tempore litis instrumenta ad puberem pertinentia restitui desiderabis. Quod si dolo non exhibeantur , in litem jurandi 8 tibi facultas erit: modo si quondam pupillo debitam ad- fectionem ad vincula quoque religionis extendere volueris. 9 PP. Caleni}. August. ANTONINO 2. & GETA 2. COSS. 206. 2. Imp. ANTONINUS A. Severo. TS , qui rationem tutelae seu curte reposcit, invitus in litem ju- A rare compelli non potest : sed volens ita demum audiendus est, si heres per longam succeflioncm tutoris instrumenta pupillaria dolo, vel circumveniendi pupilli gratia, exhibere non vult. Sin vero neque dolus io, neque lata culpa , neque fraus bereist s convincitur, omissa jurisjureudi facultate, judex de veritate cognoscet: qua: etiam argumentis 11 liquidis investigari potest. PP. 11. Cal. Octobr. DUOBUS ASPRIS COSS. 213. 3. Idem A. Priseiano. CUmma sententia comprehensa , quam ceslantibus cun quondam tuis, judex secutus jurisjuranei k te prolati curatoribus ati religionem , in condemnationem deduxit, minui pacto 12 non potuit. PP. Cal. Jul. L 7 ETO 2. & CEhEALE COSS. 216. 4. Imp. GORD. A. Mutiano. A Lio jure est tutor , alio heres 13 ejus : Tutor enim iaventa- n rium , cateraquc instn.menta 14 si non proferat in litem, jusjurandum adversus se potest admittere; at 13 enim heres ejus ita demum , si reperta in hereditate dolo maio non exhibeat. Sed cum adversus ipsum tutorem litem 16 contestatain esse dicatis: transferentibus vobis in heredes ejus actionem , Praeses provinciae partes suas exhibebit: nan ignorans, nisi exhibeantur instrumenta , quatenus juxta formam constitutionum partes suas debeat mo-! derart. PP. 7. Calend. Octobr. PIO & PON PIANO COSS. 239. 5. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. &. CC. Artemidoro. T Icet adversus heredes ob non factum inventarium jusjuran l J dum .in actione tutelae praetermitti placuerit , judicem tamen ! CURATORUM. 1. Impp. SEVER. & ANTONIN. AA. Fufciano. LTErcdes tutorum ob negligentiam lg, quae non late culpaeeom- parari posst, condemnari non oportet, si 11011 contra tutorem lis inchoata est, neque ex damno pupilli lucrum captatum aut gratia prasstitum sit. PP. 6. Id. Alart. LATERANO &’lUI F 1 NO COSS. 198. 2. Imp. ANTON. A. Valentine L Materno. pAter vester tutor vel curator datus, st fe non excusavit, non 1 ideo vos minus heredes ejus tutelx vel utili 19 judicio conveniri potestis , quod eum tutelam seu miram non administrasse dicitis: nam L cessationis 20 ratio reddenda est. Prius tamen propter actum suum eos conveniendos esse, qui administraverunt , sirpe rescriptum est. PP. 11. Cal. Mart. ANTONINO A a & BALBINO COSS. 214. 3. Idem A. Vitat. A Dversus 21 heredes quondam tutoris tui tutelae actione consiste. In judicium autem veniet etiam id , quod tibi tutor ex cauli fidejustionis debuit. PP. 4. Non. Jul. ANTONINO A. 4. & BALBINO COSS. 214. 4. Imp. ALEXAND. A. Frontino. JJEredcs eorum, qui tutelam vel curam administraverunt, fi quid ad eos ex re pupilli vel adulti pervenerit, restituere coguntur. I11 eo etiam , quod tutor vel curator administrare debuit 22, nec administravit, rationem reddere eos debere, non est ambigendum. PP. g. Cal. Novembr. ALEXANDRO A. 3. & DIONE COSS. 230. T I T. LV. SI TUTOR VEL CURATOR 23 NON GESSERIT. 1. Imp ALEXAND; A. Zotico. QErtum est non solum eos, qui gesserunt, sed [etiam] qui gerere 24 debuerunt, tutela: teneri, etiam in ea , quae i contutoribus servari non potuerunt: si modo cum [eos] suspectos facere deberent, id officium omiserunt. T11 autem etsi contra patronum 25 tuum famosam actionem instituere non potuisti: providere 26 tamen-ne quid tutelae deesset, necessariis postulationibus apud eum , cujus de ea re jurisdictio fuit, potuisti. PP.2. Id. Dee. MAXIMO 2. & .-ELIANO COSS. 224. 2. Idem A. Justo. \ Q Ui se non immiscuerunt tutelae vel curae, ex persona eorum , - qui gelierunt, & idonei 27sunt, non onerantur. Si qua vero sunt, qux cmn geri debuerint ig , omissa sunt: latae cuipae ratio i [omnes] aequaliter tener. PP. z. Calend. Maji, JULIANO 2. '& CRiSPiNO COSS. 22;. T I T. LV 1 . DE USURIS 29 PUPILLARIBUS. 1. Imp. ANTONINUS A. [datum] vellit ex dolo tutoris aiiis indiciis instructum, adver-j'"PUtorem v£l curatorem pecuniae, quam in usus 30 suos conisis eos ferre sententiam convenit. S. 8. Calend. Jan. Nicomedia , i vertit, legitimas 31 usuras praestare debere, olim placuit. CC. COSS. 294. ___ jPP. Jun. ANTONINO A. 4. & BALBINO COSS. :i 4 -_ (1. v. §. 5. List. desspccl. (2. Adde /. q.s. de magisirutib. con-\ (17. Adde Lib. 17. D. 7. (rg. Confer l. 4. §. I. I. uit. a« fin.jfc ve», vide tamen /. 3. ivfr. de convm.fs.-i debitor. & infr. quo quis -: de f de jus. tuter. I. 4. s. de magistraiib. convcn. (19. L 4- §- 3 -f- que ord. cot.ven. [3. I- 6. i» fin. snpr. tit. prox. I. 2. mfr. de covtrir.' j em pupi/iisalvum fore . (20. infr.ß tutor eri curat, nongcjser. jud. tut. (4. I. 23.snpr. de puti. I. 1. §. %.ff. dc admin. rer. ad civi -1 (:i. I. 1. L 2. supr. L uit. infr. b. t. I. 1. §. 16 js. de tute!, tfi ratio- tat. (5. /. t.fupr. de admin. tut. I. 2. infr .ß tutor vel curat, nötiges- 1 nib. dijlrab. L 12 .supr. arbitr. tutehs. (22. I. 2. snpr. h. t. serit. I. 6.Jupr. tit. prox. I. 35. §. 2.,FI de admin. £9” peric. tut. I (23. I. 6.supr. urbitr. tut. I. I. §. i.jf! deadmin. &peric. tut. I. i. ' r i. Lib. 12. D. 3. (7. v. I. 12. supr. arbitr. tut. (g.-f. 2. I. 4. ult. in fin. supr. tit. prox. (24. d. I. 6. d. I. 1. §. 1. 1 . 3. §. 2. L 39 . - i. io.Fl b. t. (9. Vide enim l. 4. pr. vers. curatores, js. eod. §. ri.jf. deadmin. & peric. tut. L 4. §. 3 .FI rem pupi!!.salvatu fore !■%• js.eod. (11. I. ult. supr. de Probat. (12. v. /. 22. (25. 1. 1. infr. dc obsequiis. ( 26. v. I. q.ff.drsuspeä. tutor. (27. L 8 ’■ dtfucl. I. 32. supr. de transaci. (13. v. I. $, in fin.s. dtrpre-\supr. deadmin. tut. 1.3.supr. de divid. tut. (ag. i. uit.supr. tit. prox (.6. Ijb. 12. 71. , infr. I. 10.FI b.t. (io. ' supr, ear. (14. U I. /. • .snpr. h. 1.1. 4. Jupr. ad exbilt. (13. 1. 4, defdejujbrii.. tutor, l. i.infr. tit. prox. (16. J: l. 1. . d,-supr §. i.Js. j (29. V. I. 3. supr. arbit. tut. I. 38 .F 1 de negot.gefi. I. 7. . de admitte & peric. tut. (30. d. 1. 7. §. 4. (31. d. I. Z8. 10./• i. Imp. 595 De fidejussoribus tutorum vel curatorum* 594 . 2. Imp. ALEXAND. A. Ampliato, rjus, quod ex causa tutela: i debetur , usuras prastari oporte- ■k re, dubium non est: quamvis aliis pro participe 2 muneris neceffitas solutionis irrogetur : quia non id alias contingit, quam si cellatio contutoris in suspecto Faciendo imputari postit. PP. 13. Cal. Jul. JULIANO 2. L CRISPINO COSS. 2-;. 3. Idem A. Vitalio. CI pecuniam pupillarem neque idoneis hominibus credere, neque O in emptionem 3 possefiior.um convertere potuisti: non ignorabit judex usuras ejus ä te 4 exigi non oportere. PP. Idib. April. MODESTO & PROBO COSS. 229. 4. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Ditatio & Aurelio. pUpillas agere vobiscum actione tutelae compelli 5 non potest. 1 Verum adversus futuram calumniam , ut & fi quid ei debetis, cursus inhibeatur usurarum , denunciatiouibus 6 frequenter interpositis, ad judicium eum provocare 7: ac, si rem dissimulatione proferat, actis apud Praisidem provinciae factis , voluntatis vestra' rationem declarate : quo facto , tum vobis ipsis , quam securitati siliorum vestrorum consuletis. + Quod & in curatoribus locum habet. PP. Z. Cal. Septembr. Sirmii , CC. COSS. 293. T I T. LV11. DE FIDEJUSSORIBUS 8 TUTORUM CURATORUM. Imp. ALEXAND. A. Felici. VEL FLigere 9 debes, utrum cum ipsis tutoribus , vel curatoribus , seu heredibus eorum , an cum his , qui pro ipsis se obligaverunt, agere debeas: vel ( si ita malis) £ dividere 10] actionem. Nam insolidum & cum reo & cum fideji: fibri inis agi jure non potest. PP. 10. Cal. Februar. JUL. z. & CRISPINO COSS. 225. 2. Idem A. Frisco. VO11 est ambigui juris , electo reo & solvente, fidejussorem liberari 11 : & ideo fi simpliciter acceptus est fidejussor in id , quod tutor seu curator debiturus esset, cum proponas tutorem seu curatorem condemnatum solvisse, quid dubium est fidejussorem liberatum esse? Plane , si stipulatio rem salvam [ pupillo] fore, interposita est, vel cautum est in id , quod a tutore vel ä curatore servari non potest , manet 12 fidejufihr obligatus ad supplendam tibi indemnitatem. PP. z. Calcnd. August. FUSCO & DEXTRO COSS 226. , T I T. LV 1 I 1 . DE CONTRARIO 13 JUDICIO TUTELAS. 1. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Stratoni. HI pro contutore judicato pecuniam solvisti: nullum judicium tibi contra pupillum competit, ut delegetur 14 tibi adversus liberatum actio. Quod si nomen emisti : in rem suam procurator 15 datus, heredes judicati poteris convenire. PP. 7. Cal. Mart. FABIANO & MUTIAXO COSS. 202. 2. Imp. AN TON IN. A. Primitivo. ^1 non ex propria culpa folus pupillae condemnatus es, sed absens » & indefensus acquievisti : cum ex causa judicati satisfacere coeperis, actiones adversus contutores tuos mandari 16 tibi ä pupilla desiderabis, vel utili 17 actione uteris. PP. 2. Id. Octobr. DUOBUS ASPRIS COSS: 213. (1. t. I. in fin.fi'. de ttsur. (2. I. 7. §. 14. fi'. de adtnin. £9" serie. S e fi' <•'!«- (3. v. /. 42. §. 7 .supr. de episcop. cf chr. (4. I. 12. infin.ff.' itaimin N peric. tut. (;. i. un.supr. ut nemo invitus «gere. I. 20. •nfr. de ptgttorib. i. 5, infin.fi'. de doli mttirpfi met. except. adde l. 2. supr. de in iit.jur. (6. Adde l. I. inßn.js. de v.sur. I. 28. §. l.ff. de eiv.in. £7 peric. tut. (7. I. 5. ir.fr. de ir.gen. mantat. 8. Lib. 27. D. 7. (9. Vide tamen Nov. 4. c. 1. (10. v. I. 7-js- ■•*. (ii. pr. List. quib. snod. toll. oblig. I. I\. infin. infr. defidejut- s°f. (12 v. Ln6.ff.de verb.obiig. Q 3 - L---> 27. D. 4. (14. 1 . %6.ff. defidejujs. L 76. ff. L 3. infr. de Jmtimib. (15. I. -z ff] mundati, fac. I. ;. pr.js. de cerfib .. (16. I. 0' in fin. supr. cirbiir. tut. I. 2.supr. de divid. tut. (17. 1.2. §. ‘J.ff. de admnistr. ver. mi civit, pertin. (18. Vide enim l. 2.supr. de in- terlia. m.atrim. I. 32. in fin.ff. de aioption. (19. L 7,supr. denegat. 3. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Thesidi. CI pater tuus, quem privigrti ig sili tutelam administrasse proponis , testamento recte fasto , pupillo etiam quondam luo herede instituto, decessit: quoniam nonnisi pro 19 portione hereditaria tutela petitionem confusione constet extingui, pro residua parte succedentem patri, tutela te convenit apud competentem Judicem reddere rationem , qui secundum bonam fidem , eorum etiam , qua patrem tuum in rem ejus erogafie dicis » admissa compensatione , reliqui (si quid amplius debetur,) Faciet condemnationem. Quod si sciens amplius in rem suam erogatum , agendum propterea tutela non putaverit: eum contrario 20 judicio convenire potes. S. ig. Cal. Januar. CC. COSS. 294. T I T. LIX. DE AUCTORITATE 21 PRIEST ANDA. 1. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Antoniano. Eque tutoris , neque curatoris absentia 22 quicquam stipula- 1 tioni pro pupillo [ vel adulto 23 ] habita nocet. Sine die. AA. COSS. 2. Iidem AA. & CC. Serena. MEque actiones sine tutoris auctoritate in atate pupillari con- stituta remittendo , quicquam amittere poteris. S. 17. Cal. •iji, CC. COSS. 293- 3. Iidem AA. & CC. Cajo. CUm , qui a 24 pupillo sine tutoris austoriiate distrahente eom- J paravit, longi temporis spatium non defendet. S. 3. Calend. Decembr. CC. COSS. 293. 4. Imp. JUSTIN. A. Joanni PP. ("■Larum posteritati facientes, sancimus: omnino debere & agen- tibiis , & pulsatis i 11 criminalibus 25 causis minoribus vi- ginti quinque annis adesse tutores 26 , vel curatores , in quibus casibus [adultos, &] pupillos leges minus accusari concedunt: tum cautius & melius iit cum suasione perfectilsima & responsa Facere minores , litemque inferre , ne ex sua imperitia vel juvenili calore aliquid vel dicant 27, vel taceant, quod si fuisset prolatum, vel non expressum , prodesse eis poterat, & ä deteriore calculo cos eripere. Dat. 10. Cal. Mart. Ccnfiantinop. poft Consulatum LAMPADII & ORESTIS VV. CC. 531. 5. Idem A. Joanni PP. V/Etcrem dubitationem amputantes , per quam testamentarii ' quidem vel per inquisitionem dati tutoris & unius auctoritas sufficiebat, licet plures fuerant, non tamen diversis regionibus deuinati : legitimi autem , vel simpliciter dati omnes consentire compellebantur: Sancimus, si plures tutores fuerint ordinati , sive in testamento paterno, sive ex lege vocati, [sive] ä judice, vel cx inquisitione , vel simpliciter dati, unius 28 tutoris auctoritatem [pro] omnibus tutoribus sufficere, ubi nondum divisa est administratio , vel pro regionibus , vel pro substantia: panibus : ibi etenim necefie- est , singulos pro suis partibus vel regionibus auctoritatem pupillo prxstare : quia in hoc casu non absimiles esse testamentariis , L per inquisitionem datis legitimos , & simpliciter datos ■ jubemus : eo quod iidejuflionis onere praegravantur , & subsidiari» actionis adminiculum speratur. x Sed haec omnia ita accipienda sunt, si non res , quie agitur, solutionem faciat ipsius tutelx , ut puta, si pupillus in arrogationem 29 se dare desiderat. Etenim absurdum est, solvi fi. I. \q.jupr. de rei vindic. I. 6. supr. de heredi t. uchanib. I. 14. tnsr. ad leg. Falcid. I. 7. infr. de bon. anclor, jud. pojjid. (20. Fac.:. L 17. §. I. fi', commodati. (21. Lib. 1. Ir.fi. 2i. Lib. 26. D. 8. (er. I. 9- pr-ff- pfi Lfi- iv. t.l. 7, infr. de contruh. cfi committ. ftipul. (23. Immovide l. 101. . ff. de verb. oblig. (24. L ult. infr. de ttsucnp. pro emptore. I 27.fi'. de contrah. einst, vide tamen l. 2. §. IS - jj - pro empt. adde l. 24. pr. ff. de usurpat. ■ (2 ;. i. 7. infr. ad leg. Jul. de udult. tL&dcsupr.fixivcrs delici. L- 37. §. 1. vers. in ddiciss.fi. de mino/ia. (26. v. L 2. H. I. fi', de accusat. . (27. L 6. §. S.ff- dcconfeff. (28. V. L 4 .fi’, b. t. L s. . /. 2- supr.si ex plurib. tutorib. I. 3 . pr. L 24. §. l.ff. de udmn. Sis ’ peric. tut. i. 7. in fin.ff. de curut. furios, adde/. Z..tz. 7. fi'. ;u.Uvutunt sdlvi. (29- 8- L '7- ff- ie *Aopt. I. 14. pr.fi] de lutei. §, !. Ji.fi. . quib. mod. tutela fin. B b 3 tutelam 396 Codicis Lib. V. Tit. LX. LXI. IXII. tutelam non consentiente , foti forsitan ignorante eo, qui tutori fuerat ordinatus : Time etenim , five_ testamentarii , sive per inquisitionem dati , sive legitimi , sire {impliciter creati sunt: ne- ccffe est, omnes suam auctoritatem prtestare: Ut quod omnes i ßmiliter tangit , ab omnibus comfrobetttr. J Qiine omnia simili limdo iS: in curatoribus observari oportet Dat. Casi Septembr. Conftuntin CC. 3U- post Consulatum LAMPADII L ORESTIS VV. 3- Ii.lem A A. Crispiuo. pXcusationis quidem tua; , si ingenuus 14 libertino tutor datus Lj es, certa causa est. Sed cum te Prrcses provincia audiendum non putaverit propter praescriptionem , quasi tardius adires nec ä decreto provocaveris: intelligis, parendum este sententiae PP Id. Mart. ALBINO & -ELIANO COSS. Imp. 207. A. Agatho T I T. LX. QUANDO TUTORES VEL CURATORES ESSE DESINANT. 2 i. Imp. ANTON. A. Hernulae. CI curatores tutoribus adjuncti sunt : pubertate 3 pupilli, tam *“ tutorum, quam [curatorum 4 adiunctorum] officium finiri: ideoque alios propter xtatis infirmitatem curatores esse dandos, * 1 manifestissimum est. PP. 4. Cal. August. Roma:, ANTONINO A. 4. & BALBINO COSS. 214. 2. impp. DiocLET. & Maxim, aa. & CC. Menippo. 'TUtoris officium ex sola 5 voluntate pupilli non finiri , cer- tissnnum est. S. 13. Cal. Februar. AA. COSS. 293. 3. Imp. JUSTIN1AN. A. Mennx PP. INdecoram observationem in examinanda marium pubertate re- secantes, jubemus: quemadmodum foemins post [ impletos ] duodecim fi annos omnimodo pubescere judicantur, ita & mares post excessum quatuordecim 7 [annorum] puberes existimentur , indagatione 8 corporis inhonesta cessante. Dat. 8- Id. April. Coustantincp. DECIO V. C. COS. 529. T I T. LXI. DE ACTORE A TUTORE SEU CURATORE DANDO. i. Impp. DIOCLET. L MAXIM. AA. & CC. Alphocrationi. CI fui juris constituti filii tui, matri successerunt: licet te tu- o torem eorum esse probetur, tamen non per procuratorem, sed actorem 9 decreto constitutum ä te , res eorum te absente peti convenit. S. Non. Januar. Sirmii , CC. COSS. 293. T I T. LXII. DE EXCUSATIONIBUS 10 [TUTORUM ET CURA- TOS.UM] ET DE TEMPORIBUS EARUM. 1. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Aviolae. TfAlfa suasione credis te propterea , quod spado 11 sis, immuni- ■* tatem a tutelis habere. PP. Cal. Maji, CHILONE & LIBONE COSS. 209. 2. Iidem AA. Habentiano & Cosconio. Ci curatores dati estis generaliter 12, nec decreto significatum ^ est, Italicarum tantum rerum vobis munus injunctum: adire debetis competentem judicem , ut vos ä provinciali administra- tione liberet 13 : Quod si factum fuerit, petent sibi in provincia curatores adolescentes. PP. z. Calend. Septembr. CHILONE & LIBONE COSS. 203. (1. arg. I. 8. t}'. de aqua ist aqua pluv. arcend. (2. Lib. I. bist. 22. (3. pr. Inst. h. t. I. z.supr. in quib. cqfib. tutor, habenti. 1.2$. ß~. detutorib. dat. I. 4.J}'. de tut. ist rationib. dis- trab. (4. d. I. 2?. (9. Confer /. zo.ff. deostic. prafid. (fi. /. 13. infin.ff. de tutorib. datis. (7. I. s js. I. 4. infr. qui testam, facere pejs. I. 2. pr.js. de vulgär, ist pupiU. sub (Ut. §. 1. bist. de nupt. adde l. 40. §. l.ß. de adopt. I. 14 §. I. f. dcaliment. legat. tz. ult. bist. quib■ excaus. manum. I. z.supr. de his qui ven. retat. impet. Nov. Leon. 28. (8- d. I. 4. infr. qui testam, fac. potf. pr. bist. h. t. I. 3. fupr.s minor se major. I. 32. ff. de minorib. (9. I. 10. in fin.supr. qui dare tutor. I. 13. infin. ß. de tutel. adde l. 10. infr. de appellat. I. 31. §. si.jT. de negot. gest. I. 24. pr. ß'. ile admin. ist peric. tut. I. S.ff. quando ex sueto tut. §. ult. Inst. de eu.-ntorib. (,o. Lib. 1. bist. 25. lib. 27. D. 1. (11. I. 13. pr. f. b. t. ANTONINUS [ Dxmoni. ] AMpliffimi Ordinis consulto, qui pupillam 13 suam uxorem du- ^ cit, nuptias contrahere ifi non inteliigitur, & tamen infamis 17 constituitur. Sed si tu Demetriie , cum eam in matrimonio 15 haberes, absens & ignorans curator constitutus es: potes esse securus, dum tamen alius substituatur. Non enim [debet] ignorantia; maritorum , atnpliffimi Ordinis consulto fraus quxri PP 11. Cal. Jul. SABINO & fEMILIANO COSS. 207. 5. Imp. ALEXANDER A. Basilio. s Ibertos 19 ä tutela vel cura liberorum patroni seu patrons nnl- lar» excusationem impetrare [posse,] amplillimus Ordo, auctore Divo Marco , cenluit. Et ideo nec illud eis prodesse debet, quominus curatores etiam inviti patroni seu patronx liberis dentur, quod eorundem tutelam administraverunt. fi. Idem A. Maximiano. (VUinquaginta 20 dies , qui pratiniti sunt ad professionem excu- v "~- sationis iis, qui tutores seu curatores dati sunt, ex eo die cedere , ex quo decretum Prxtoris , aut testamentum parentis notum factum fuerit ei qui ad munus vocatus fuerit, ipsa coa- stitutio , qua hoc induxit, sanxit. Sed si quis in ejus temporis computatione ab eo, cujus de ea [re] notio fuerit, injuriam passus, non provocavit : acquiescere [ rebus ] j 'dicatis debet. PP. 3. Nonas Maji, JULIANO 2. & CRISPINO COSS. 22;. 7. Idem A. Antonine. NJEqiie a tutela, neque ä cura ideo quis excusatur, quod creditor L ’ live debitor 21 ejus est, cui tutor sive curator datus est: sed participem in munere habere debet, ut, si res exegerit, is, qui alieno auxilio eget, defendatur. PP. 3. Id. Jul. JULIANO 2. & CKISPINO COSS. 229. 8. Idem A. Maximo. POloni 22, [id est conductores pradiorum ad fiscum pertinentium] hoc nomine excusationem a muneribus civilibus non habent: ideoque injuncta tutela munere fungi debent. PP. 4. Cal. Febr. FUSCO & DEXTRO COSS. 2:6. 9. Idem A. Romano. pRater [tuus] non ideo a tutela, vel cura excusari debet, quod oculum 23 amisit: proinde intelligis , munus susceptum eum deserere non posse. PP. Cal. Februar. MODESTO & PROBO COSS. 229. 10. Idem A. Crispino. CXactores 24 tributorum tanto tempore , quanto rationem tributariam tractaverint, non solum ab oneribus, sed etiam a tutelis vacationem habere , dubitare non debuisti. Datum Id. August. ALEXANDRO A. 3. & DIONE COSS. 230. n. Idem A. Hyls. ^TEstamento tutor datus, ut ä bonis his excufararis, qui pupuli tui in alia 23 provincia , quam unde es, ubique moraris, possident: intra quinquagesimum 26 diem post ulare debuisti. Qu od (12. Immo vide l. 27. f. de tutorib. ist curat, datis, adde l. I >. infr. h. t. (13. d. L 11. I. 19. /. 21. §. i.ßs. ecd. (14. 1 . 1. §• 4- L 44 -ß- eod. I. 27. in fin.ß'. de tutorib. ist curat, dat. (13. v.ftpr. de interdici. matrim. interpupili. ist tutor, (ifi. I. 7-ß- adleg.Jul. deudult. (17. I. 7.supr. de interdici, matrim. (18 .v.l. i.supr. qui dare tutor. (19. /. iq.ß'. b. t. I. 14. ff. de tutorib. ist curat, datis. (20. /. 13. h- l.f. tz. Ifi. bist. b. t. (21. 1 . S.supr. qui dare abrog. Aoy. 72. c. I. 2. 3. (22. I. 13. tz. 10. ß~. b. t. I. ult. tz. l.ß- «d ntwnetp. immo vide /, ult.supr. qui dare tut. J. uu.supr. ne tutor vel curat, veciig. I. 5. tz. 11. de jure immun, adde /. 8. tz- l.ß- de vacat, © excus. muner. I. 1. infr. de agrie, is cerjit. I. I. infr. ne rujhcam ai ullum ohfcq. (23. Confer l. $.fupr. qui dare tutor. 1 . 40. pr.ß. b. t. I. I. infr. qui morbo. (24. I. 22. in fin. I. 41. pr-f- §• !■ Inst- n. t. (25. I. q.fupr. qui dare tut. I. 19, /. 21. §. 2. JT. h. t. (26. /. 6 .fetpr. I. 13. tz. l.f. ecd. , 398 397 Si tutor vel curator falsis allegationibus &c. Ii facere cessasti: excusatio quidem temporis praescriptione summo- vetnr: sed propter late i diffusum patrimonium, an tibi adjungi aliquos curatores oporteat, Praifes provinciae, si .te insufficientem deprehenderit, xsiimabit. PP. 8. Idib. Decembr. POMPEJANO & PELION0 0088. 232. 12. Imp. GÖRD. A. Valentine. VOIuntariae tutelae munera privilegiis nihil derogant, 2 PP. 2. ' Lai. Novembr. PIO & PONTIANO 0088. 239. 13. Idem A. Apollinari. ■ME Senatorum quidem liberti, nedum exterorum , propterea , quia patronorum negotia gerunt, a muneribus civilibus habent immunitatem : tantummodo etenim unus 3 Senatoris libertus , qui patroni negotia gerit , a tutela sive cura vacationem habet. PP. 10. Caleud. Februar. GORDIANO A. & AVIOLA COSS. 240. 14. Idem A. Heraclida. CEveriter Prsses provincix exequetur, si animadverterit avunculum tuum propterea nominari tutorem , ut metu hujusmodi creationis ä Magistratibus injuriam redimat. 4 Quin etiam li aliqua ei excusiitio competit, & non alia causa nominatus est, quam ut lite fatigetur : quod in eam rem absumptum 5 fuerit, is, qui eum nominavit, juxta formam constitutionum ei reddere cogetur. PP. Id. Septembr. GORDIANO A. & AVIOLA COSS. 240. 15. Idem A. Tauro. QUanquam in tutela detentus , eo quod excusatio, quam objicie- bas , non est admissa , provocationis 6 auxilium flagitaveris ; &in medio tempore hi , quorum meministi, in adulta xtate agere experint : tamen non 7 eo minus causa internolitx provocationis propter periculum administrationis ejus temporis jutli- eiorum more examinanda est. PP. 8. Lai. Nov. ARIANO & PAPPO COSS. .244. 16. Imp. PHILIPPUS A. Theodoto. QI (ut allegas) tutor his datus es , cum quibus disceptationem hereditatis 8 tibi esse proponis, & tempora 9 antiquitus excusationibus prxsiitnta, etiam nunc opitulantur: adire Prxsidem provincia: potes, formx super ea [re] statutormn principalium obtemperari pro sua gravitate jussurum. PP. 10. Lai. August. PEREGRINO & A5MILIAN0 COSS. 245. 17. Impp. GALLIENUS & VALERIANUS A A. Epagatho. T Icet Orationis sub D. Marco habitae verba deficiant: is tamen , qui post io contractas nuptias nurui lux curator datur, excusare fe debet, ne manifestam sententiam ejus offendat , & labem 11 'pudoris contrahat. Dat. 6. Id. Januar. VALERIANO 2. & LUCIANO COSS. 256. 18. Impp. D10CLET. & MAXIMIAN. A A. & CC. Sabino & aliis. 1'Utores nominatos appellationem 12 interponere necesse non habere, certilfimi juris est. Quapropter licet non appellasti: fi quam te excusationem habere confidis , intra 13 tempus , quod Divi Marci constitutione prxseriptum est , hac apud Prxsi- dem provincix uti non prohiberis. Nam quod omnium 14 bonorum patrem pupilli usumfructum reliquisse quondam uxori sux proponis, ad excusandos vos a tutela non est idoneum. Dat. Non. April. CC. COSS. (1. I. 3. supr. in quib. cujib. tutor, habenti. I. 31. §. ult. ff. b. t. (2. Fac. i. 7. supr. de ufiir. I. ift.supr. de p«£l. (3. /. 17. §. I . ff. municip. adde l. 1;. §. 8. I. 43. I. 44. infin.ff. h. t. (4. I. 3. U 4. FI de ieg. Jul. repet itnd. I. 3. supr. de condici, ob turpem caus (5. 1. l. §. i.ff. de vacat. esi txcus. mutier. I. 2. in fin. infr. de 1 le- cjirionjb. I. un. infr. desumpt. recuperat. (6. V. I. I. §. I. Js. quee sentent.fineappellat. (7. v. I. io.ff. de admin. isperic. tut. (8- L 20. L tl-pr.js. §. 4. Inft. h. t. (9. I. 13. §. i.fi. eod. (10. /. q.supr. eod. supr. de interdici, mutrim. (11. I. y.supr. d. t. (12. I. 13 .pr. J- §. 16, Inft. h. t. I. 1. §. l.ff. quando «ppelland. vide tamen l. 4. JTb. t. I. 60. in fin. ff. de ritu nupt. L 28 ■ js- it tutorib. U curat, dat. I. 20. /. 39. §. 6. ff. de admin. U peric. tut. I. 17. in fin. ff. >'. Lib. 10. infr. tit. 50. §. 7. Inst. I. 10. in fin.ff. de excusat, tui. (.17. 1. I. infr. qui morbo fe excis l. 3. sv.pr. qui dare tut. I. 40. fr.Jj. de excusat, tut. vide tamen L 9. fupr. cod. I. 16. ff. de auctor. est confens. tut. adde /. 1. §. 5. verj i casum, ff. de postulando. (18. d. I. 40. pr. adde /.7. §. I .ff. de decurionib. I. 2. §. 6-Fi de vacat, mur.tr. I. 2. infr. qui morbo se excus. (19. I. 10. §. ult. verf st quis autem. I. 12. pr. verf. furor.ff. de excusat, tutor. (20. d. I. 40. pr. d. 1. 10. in sin. I. 11. d. I. 12. pr.ff. §. 7. Inst. d. t. (r I. Lib. 10. infr. tit. 49. 1 . 74. in fin.ff. ad SC. Trebell. I. i, pr. ff. §. 13. Inst. de excusat, tut. (22. d. §. 13. d. I. i. d. I. 74- injm. l. 10. infr. de decurionib. I. 3. §. 6. §. i r.F. dc munerib. I. Z.Fi dk jure immunitat. I. 15. §. II.Fi de excusat, tut, immo vide l. 3 - infr. qui retat, velprofcs. I. II. ff'. de decurionib. (23. §. 5. Inst. i. 2. infin. I. 1$. §. I I.Fi de excusat, tut. (24. d. §.$.d.l.2. (25. rf./. 15. §. II. . , r j , (26. Lib. 27. D. io. §. 3. Inst de curatorib. I. 8. in fin.st. Aetu- torib. est curat, datis. (:7- ^ ".ff. dc tutelis. (28. L t.ff.h.t, (29. I. i. ff. de rcb. eor. qui sub tutel. I. 22. fupr. de ttimin. tut. (30. /. 8. §. I. ff. de reb. eor. qui sub tutel. (31. V. l. %• liquando ex faci» tut. (32. Immo vide l. 1. in sin. I. 2 . infin. 1 . 14 - 40 f De curatore furiosi, vel prodigi. 402 4. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Asclepiodoto. pUm repudiante furiosa sui juris constituta maritum , qui solus repudiare potuit, quadam matrem Furiosa, marito quandam ejus instrumenta confecisse fignitices: intelligis nihil 1 eam contra furiosam disponere [potuisse,] cum ejus ad eam 2 jure non pertinuerit defensio. S. Id. April. Byzantii , A A. COSS. Imp. ANAST. A. ad Populum. VfE lucrum quidem antea indebita successionis emancipato z, vel emancipatis deputasse, nihil vero de oneribus tutela prospexisse videamur: curatores nihilominus eos pro xir. Tabular. Lege furiosis fratribus & sororibus utpote legitimos exiliere , hac legis sanctione decernimus. 6. Imp. JUSTINIAN. A. Juliano P. P. C'Um aliis 4 quidem hominibus continuum ; furoris infortunium ^ accidat, alios autem morbus non fine laxamento 6 aggrediatur, sed in quibusdam temporibus quadam eis intermissio perveniat, & in hoc ipso multa sit disserentia, ut quibusdam breves in- ihicia, aliis majores ab hujusmodi vitio inducantur: antiquitas disputabat, utrumne in mediis furoris intervallis permaneret eis curatoris intercessio, an cum furore quiescente finita , iterum morbo adveniente redintegraretur? Nos itaque ejus ambiguitatem decidentes, sancimus (cum incertum est in hujusmodi furiosis hominibus, quando resipuerint, sive ex longo , sive ex propinquo spatio, & impossibile est, & in confinio furoris & sanitatis eum fcpius constitui, & post longum tempus sub eadem esse varietate, ut in quibusdam videatur etiam pene furor esse remotus) curatoris creationem non esse finiendam , sed manere quidem eam, donec talis furiosus vivit 7: quia non est pene tempusin quo hujusmodi morbus desperatur: sed per intervalla, qum perfectissima sunt, nihil curatorem agere, sed ipsum posse furiosum , dum lapit, & hereditatem adire, & omnia alia facere, qux sanis hominibus competunt. Sin autem furor stimulis suis iterum eum accenderit: curatorem in contractu suo conjungi 8 , ut nomen quidem curatoris in ornne tempus habeat, effectum autem , quotiens morbus redierit: ne crebra , vel quasi ludibriosa 9 fiat curatoris creatio, & frequenter tam nascatur, quam desinere videatur. Dat. Lai. Se- ptembr. LAMPADIO & ORESTE VV. CC. COSS. 530. 7. Idem. A. Juliano P. P. PUm furiosus , quem morbus detinet perpetuus 10 , in factis pa- rentis fui constitutus est: indubitate curatorem habere non potest: quia sufficit ei ad gubernationem rerum , qux ex castrensi peculio , vel aliter ad eum pervenerunt, & vel [ante furorem ] ei acquisitae sunt, vel in furore obveniunt, vel in his , quorum proprietas ei tantummodo competit, paterna verecundia: Quis enim talis adfestus extraneus inveniatur, ut vincat 12 paternum ? vel i fitione curator optinue atque integra: opinionis nominetur. Sinve- cui alii credendum est res liberorum gubernandas, parentibus de-' ' relictis? Licet Tertullian. juris antiqui interpres libro singulari 13, quem de castrensi peculio condidit, tali tractatu proposito videatur obscure eandem attingere sententiam , nos tamen hoc apertissime introduximus. §. 1. Sin autem parentes ah hac luce decedere contigerit : nostra constitutio 14, quam promulgavimus de his, qux ia testamento furioso relinquenda sunt, vel substitutione eorum in suo robore permaneat. §. 2. Sin vero perpetuo furiosus fui juris sit: tunc in paterna 1; quidem hereditate, qux quasi debita 16 ad posteritatem suam devolvitur, nulla est juri veterum dubitatio: cum illico appareat, & suus 17 heres existat suis parentibus. §. 3. Sin autem ex alia quacunque causa hereditas ad eum , vel successio perveniat: tunc magna & inextricabilis vetustissimo juri dubitatio exorta est: sive adire hereditatem , vel bonorum possessionem petere furiosus possit, sive non; & si curator ejus ad bonorum possessionem petendam admitti 18 debeat; & juris auctores ex utroque latere magnum habuere certamen. Nos itaque utramque anctorum aciem certo foedere compescentes, sancimus: furiosum quidem nullo modo posse vel hereditatem adire, vel honorum possessionem agnoscere 19 : curatori autem ejus licentiam damus (immo magis necessitatem imponimus,) si utilem [ei] esse successionem existimaverit, eam honorum possessionem agnoscere, quae antea ex decreto dabatur, & ad similitudinem bonorum possessionis habere: cum petitio bonorum possessionis Constantinia- na 20 lege sublata sit, & ab eo introducta observatio , [quae pro] antiqua sufficit petitione. §. 4. Sed cum antiquitas in curatore furiosi multas ambages constituit, quemadmodum ab eo cautio, vel satisdatio detur: vel pro quibus rebus, & quibus personis, & si omnis curator talem praestet cautelam: necessarium nobis visum est, ut humano generi consulentes, omnem quidem obscuritatem inextricabilem circuitum tollamus, compendioso autem , & dilucido remedio totum complectamur. Et prius de creatione curatoris, qui furiosis utriusque sexus datur, sancientes, tunc & aliis certum finem imponemus. §. Et si quidem parens curatorem furioso, vel furiosa: in ultimo elogio heredibus institutis, vel exheredatis dederit, ubi & fidejussionem cessare 21 necesse est, paterno testimonio pro [ejus] satisdatione sufficiente: ipse, qui datus est , ad curationem perveniat.: ita tamen , ut in hac sto- rentissima civitate apud Urbicariam Praefecturam deducatur: in provincia autem kpiui Profitiern ejus, praesente etiam tam viro religiosissimo locorum Antistite, quam tribus primatibus, & actis intervenientibus, tactis sacrosanctis Evangeliis, edicat: omnia se reite , es cum utilitatefuriost agere , es neque prxtermittere ea , qux utilia furioso esse putaverit , neque admittere , que inutilia existimaverit. In AUTHENT. ut hi, qui obligat. §. pcn. coi. 6. tit. i. al. 2. Novell. 72. cap. ult. ss Uod nunc generale est circa omnes curatores , ut furent quidem , jton tamen d ratiociniisfint exempti. J Idem est in tutore. [Et] inventario 22 cum omni subtilitate publice scripto, res suscipiat, & eas fecundum fui opinionem difpouat sub hypotheca rerum ad eum pertinentium, ad similitudinem tutorum & curatorum adulti. §. 6. Sin autem testamentum quidem parens [ejus] non confecerit, lex autem curatorem utpote agnatum vocaverit, vel eo cessante, aut non idoneo forsitan existente , ex judiciali electione curatorem ei dare necesse fuerit: tunc fecundum profatam divisionem in hac quidem fiorentissima civitate apud gloriosissimam Urbicariam Prxfecturam creatio procedat. Sed si quidem nobilis 33 sit furiosi persona: etiam florentissimo Senatu convocando, ut ex inquisitione curator optinue atque integra: opinionis nominetur. Sin vero 11011 talis persona sit: etiam solo viro gloriosissimo Profecto Urbi prosiliente hoc procedat. Et si quidem curator substantiam 24 idoneam possideat, eo sufficiente ad fidem gubernationis, & sine aliqua satisdatione nominationem ejus procedere, f Sin autem non talis ejus census inveniatur, & tunc fidejussio , in quantum possibile est, ab eo exploretur, creatione omnimodo Sacris Scripturis propositis in omni causa celebranda : ipso autem curatore, ciijus- cunque vel substantia:, vel dignitatis est, praefatum sacramentum pro utiliter rebus gerendis prostante , & inventarium 25 publice conscribente, quatenus possint undique res furiosi utiliter gubernari. f In provinciis etiam his omnibus observandis, ut apud Profitiern cujuscunque provinciae, & virum religiosissimum Episcopum civitatis , nec non tres primates, memorata creatio procedat: eadem observatione & pro jurejurando, L pro inventario , & sa- (1. Fac. i. 8. pr.js. ie reb. eor. qui sub tutel. (2. V. /. 88- in sin. js. desolutionib. (3. I. 4. supr. de legit, tut. (4. V. 1 . 22. §. 7-ff. soluto matrirn. (5. V. I. 7. pr. §. 2. infr. b. t. i. 14. ff. de off. pue- fid. I. 12. §. 2. js. de judiciis. (6. d. I. 22. §. 7. I. 9. infr. I. 20. §- 4 -jF qui testam, facere d. I. iq.ß. de off. prxjid. (7. Immo vide 1 . l.infin. pr.ff. b. t. (8. V. I. ;. ff. de reg. jur. I. 7. §. 3. vers. noi itaque, infr. b. t. (9. Adde l. ult. §. 6. vers. ne ludibrio, infr. it bonis qua lib. (10. v. L 6. supr. b. t. (11. Immo vide I. ult. §' I- vers.stn autem, infr. de bonis qux lib. (12. V. I. 27. supr. de episcop. and. I. 9. infr. de intpub. 0 k. allen, non alten. (23. L tat. supr. de repututionib. (24./. 1. supr. Jt tutor falfis atie- gution. (23. Fac. /. 9. §. i.ff. ie'oß'. procans. I. jl.ff ‘le rcg.jur. I. 25. de excus. tut. vide tamen /. 25. in fin. J. de tninonb. (26. I. 11. ff. de reb. eor. quisub tut. (27. I. 3 - §> ff. d- t. (28. v. d. L ?. §. 14. (29. /. i.ff. d. t. (30. d. I. I. C 3 1 - '• 4 - supr. h.t. vide tamen l. 1. supr. fi advers. donat. I. ult. verj. etnr. autem, hifr.fi major fadins alienat. (32. I. i.ff. de reb. eor. qui sub tut. (33. Adde l. 39. pr.ff. de evicliemb. (34. Vide tamen 7 . 5. vers. nullum, supr. dc legib. juncta l. 46. fi. de sdejujoiie. 33. I. id. infr. h. t. I. 32. §. 4. fi', de adhtin. ffi peric. tut. I. IZ- m fv. ff.'dc reb. eor, nui siti tut. _ ' quam 405 Quando decreto opus non est. 406 quam in facultates tuas erogatam este constiterit. S. 6. 1 , 1 . August, ipsis AA. COSS. n. Iidem AA. Trophimo. S I quidem sine decreto minor annis patronus tuus rusticum prie- dium venundedit: supervacuum 1 est de vili pretio tractare, cum Senatusconsulti auctoritas retento dominio alienandi viam obstruxerit. Si vero jure interposito decreto venditionem vili pretio ejus possessionis, cujus vires ignorabat, fecit, juxta perpetui Edicti auctoritatem in integrum 2 restitutio, causa [tamen] cognita, prabetur. 8. 12. Cal. Decembr. ipsis A A. COSS. n. Iidem AA. & CC. Leontio. QB scs alienum 3 tantum causa cognita Praesidiali decreto proe- . dium rusticum minoris provinciale distrahi permittitur. Dat. I. Calend. Maji, Heraclite , CC. COSS. iz. Iidem AA. & CC. Zenophilae. üTiam vectigale 4, vel patrimoniale 5 , sive emphyteuticum 6 1-1 prxdium sine decreto Prxsidis distrahi non licet. Dat. S. Cal. ^pt. Sirmii , CC. COSS. 14. Iidem A A. & CC. Phrominio. TTTere viri prudentistimi Papiniani responso , caeteroriimque , u quorum precibus fecisti mentionem, sententiis , ac doli 7 mali exceptionem oppone , pretium 8 oh eorum debitum solutum probans , si sortem cum usuris, qute fisco deberentur, pupilli non offerentes 9 , fundos [provinciales] citra decretum Praelidis venundatos cum fructibus petant. Dat. 9. Calend. Decembr. ipsis CC. COSS. 15. Iidem AA. & CC. Sabino. 01 minor viginti quinque annis praedium rusticum , cum aliud deberes, sine decreto in solutum 10 dedisti: dominium it te discedere non permittit Senatusconsulti auctoritas. Dat. 8. Cal. Decembr. CC. COSS. 16. Iidem AA. & CC. Eutychiae. CI praedium rusticum , vel suburbanum (quod ab urbanis non lo- 0 co n , sed qualitate secernitur) in pupillari retate constituta , tutore auctore ; vel adulta sine decreto Prasidis provinciae, in qua 11 situm est, venundedisti : secundum sententiam Senatusconsulti dominium ejus , sive jus 13 ä te discedere non potuit , sed vindicationem ejus, & fructuum, vel his non existentibus, condictionem competere constitit. Emptor autem si probare potuerit ex cacteris 14 facultatibus, obedire te muneribus sive oneribus non potuisse, ad utilitates 15 praeterea tuas cessisse pecuniam , quam pretii nomine sumpseras : doli exceptionis auxilio pretium cum usuris 16, quas praestitura esses , & sumptus meliorati praedii servare tantummodo potest. Dat. 6. Id. April. Anchialo, CC. COSS. 17. Iidem AA. & CC. Philippo. TNter omnes minores nec commune 17 pnedium sine decreto Prae- A sidis sententia Senatusconsulti distrahi patitur: nam ad divisionis causam provocante tantummodo majore socio , ejus alienationem & fine decreto fieri jampridem obtinuit. Dat. 7. Idus Decembr. CC. COSS. 18. Impp. CONSTANTINI A. & CONSTANT. C. ad Senatum. AI minores , vel ex patris nomine , vel ex suo, debitis [duntaxat] fiscalibus urgentibus 18 , vel ex privatis contractibus repe- riantur obnoxii: decreti interpositio [ä] Constantiniano 19 Pne- tore celebranda est , probatis examinatisque causis : ut patefacta rerum fide, firma venditio perseveret. Dat. Z. Cal. Jan. PRO- BIANO & JULIANO COSS. 321. T 1 T LXXII. QUANDO DECRETO OPUS NON EST. 1. Impp. SEVERUS & ANTON. AA. 1 * * 4 5 Valentino. CI probare potes , patrem 20 pupilli, cujus tutores convenisti , consensisse , ut reddito tibi praedio pretium reciperet: id, quod convenit, servabitur. Neque enim in ea re auctoritas Praelidis necessaria est, ut tutorum solieitudini consulatur, si voluntati defuncti pareant. Dat. 6. Calend. Januar. ANTONINO & OETA COSS. 206. 2. Imp. AURELIANUS A. Pulchro. JLlud requirendum est, an adito Principe 21 Saturninus Vir Clarissimus specialiter jus venditionis acceperit? Ad instar enim prsfidialis 22 decreti concessio Principalis accedit. Dat. Id-. Januarii. ' 3. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Stratoniciano. pRydium rusticum, vel suburbanum a minore viginti quinque annis alienari sine decreto Praesidis, nisi parentis 23 voluntas * vel testatoris, ex cujus bonis ad minorem pervenit, super alienando eo aliquid mandasse deprehendatur, nulla ratione potest. Dat. 12. Cal. April. Hicomedi/e , AA. COSS. 4. Imp. CONSTANTINUS A. ad Populum. UT sine interpositione decreti tutores & curatores quarumcuit*. que personarum vestes detritas 24, & supervacua animalia vendere permittimus. Dat. Id Mart. CONSTANTINO A. 7. & CONSTANTIO C. 4. COSS. 326. ' (1. I. 1 .supr.h. t. (2. 1. 27. §. 1. vers. item ex diverso. ff. demino- rib. v. supr.fiadvers. vendition. (3. I. ult. infr. h. t. I. 5. §. 9. §• 14- Jf. d‘ reb. eor. qui sub tut. ( 4 . v. /. l. ff.fi ager veilig. (5. v. infr. de fund. patrimon. (6. Fac. I. 3. §. 4-fi'. de reh. eor. qui sub tut. (7. v. /. 16. infr. h. t. (8- 1 . pete. in fin.ff. de reb. eor. qui sub tut. (9. I. 13. in fin.ff. d. t. I. 4. in fin.supr. h. t. (10. d. I. 4 - supr.eod. (11. /. 1,66. pr. I. i<)$.ff. de verb.fign. (12. Fac./. ult.ff. dtjurisditt. vide tamen /. 5. §. li-ff. de reb. cor. qui sub tut. (13. v. /. 3. §.4 .ff.i. t. (14. Confer /. ;. §. 9. ff. d. t. (15. /. M-fiipr. h. t. (16. d. I. 14. (17. /. 1. §. 2. in fin. I. 7. pr.ff. de ttb. eor. qui sub tut. adde /. 18- §. 2. ff. de caftrenfi pecul. (18. /. 5- §. 9.1» fin.ff. de reb. eor. qui sub tut. (19. 1. 1. fupr, de off. prxter. T I T. LXXIII. SI QUIS IGNORANS REM MINORIS ESSE, SINE DECRETO COMPARAVERIT. i. Imp. GORDIANUS A. Felici. CI ea , quae in jura tutoris , hereditario vel honorario titula successit, possessionem tuam vendiderit: si ut pupillarem distraxit: emptor, qui sciens 25 ä tutoris herede mercatus est, cum officium morte 26 finiatur, alienam rem comparando , de temporis intervallo nullam potuit acquirere defensionem. Si vero ut suam distraxit, ignoransque rem alienam emptor comparavit , neque statim per traditionem 27 possessionis dominus effectus est , sed tantummodo adversus te statuti 28 temporis (cum te legitimae.29 statis esse non diffitearis) potest uti praescriptione. Dat. ;. Idib. Septembr. PIO & PONTIANO COSS. 239. 2. Idem A. Crifpime. AI contra amplissimi Ordinis decretum possessiones tuae distractae sunt, conveni earum possessorem, ut .si ita probaveris gestum) & possessio retrahatur , & fructus universi revocentur , fi non 30 bona fide emptorem fuisse, qui emit, constiterit. Dat. 16. Cal. * GORDIANO A. 2. & POMPEJANO COSS. 242. 3. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Agathas. pOsseffiones [tuae] rusticae, vel suburbana: sine cognitione causae & interpositione decreti contra Senatusconsultum alienatae, ne* a secundo emptore recte tenentur, nisi statutum 31 temporis spatium intercesserit. Dat. Id. Febr. Nicomedia , CC. COSS. 4. Iidem AA. & CC. Alexandro. QUoniam adversus emptorem , ad quem ex persona ejus, cui con- tra Senatusconsultum donata res est, justo titulo interveniente (20. /. 3. infr. h. t. I. i. fupr. de paci, inter empt. I. ;. §. (>.ff. de reb. eor. qui sub tut. (21. Fac. /. 1. in fin.supr. dehis qui ven. retat, impetrav. adde /. t.ff. de reb. eor. qui sub tut. (22. Vide tamen /. 3. fupr. de his qui ven. retat. (23. /. I. fupr. h. t. I. I. §.. t.ff. de reb. eor. qui sub tut. (24. /. 22. in fin.supr. deadmin. tut. (25. Adde /. 2. §. l^-ff- pro emptore. (26. /. 17. fupr. de negot. gest. vide tamen /. l.pr.ff. defidejufforib. tutor. (27. /. 20. pr.ff. de adquir. rer. domin. (28. /. 2. /. 3. infr. tit. prox. (29. Vide enim /. ult. infr. h. t. I. 3. infr. quib. non objicitur longi tempor. prascript. (30. /.48. pr.ff de adquirend. rer. domin. vide tamen /. 24. pr.fi'. de usurp. (fi usucap. (31. /. I. in fin.supr. h. t . I. t.i. 3. infr. tit. prox. C « % «a re«, 40-8 407 _ cares, de qua Iis est," tranfitmn fecit: requirere oportebit, ari prxsente priore ilomino , & majore effecto , sine controversia bona fide decennio i, vel absente viginti annis , qui quastionem patitur , possessor fuisse monstretur. Quod si apud Gravitatem tuam manifeste constiterit: sine ulla cunctatione , habita longi temporis proscriptione, petitorem oportebit excludi. Dat. 6. Id. Jun. Vovoßoli , CC. COSS. Codicis XJb. V. Tit XXXIV. XXXV. T I T. LXXIV. SI MAJOR FACTUS s ALIENATIONEM FACTAM SINE DECRETO RATAM HABUERIT. I. Imp. GORDIANUS A. Liciniae. ("■Um proponas , curatorem patris tui non interposito Prxsidis ^ decreto praedium rusticum heredi creditoris, seu tutori ejus destinasse venundare, eamque venditionem deceptum patrem tuum ratam habuisse, si minore Z pretio distractum est praedium, & inconsulto errore lapsum patrem tuum, perperam venditioni eonsensum dedisse constiterit, non abs re erit, superfluum pretii in compensationem deduci, quod Prxsidis provisione fieri convenit, cujus solertix congruum est, fi diversa pars bonam fidem non amplectatur , in arbitrio ejus ponere, an velit possessionem cum fructibus restituere , ita ut fcenebris pecunia cum competentibus usuris restituatur. 4 Dat. Non. Octobr. PIO & PON- T 1 AN 0 COSS. 239- 1. Idem A. Alexandro. CI sine decreto Prxsidis prxdia tua ä tutore tuo alienata sunt nec speciali confirmatione ; , vel ( si bona fide 6 possessor fuisset) statuti7 temporis excursu id, quod perperam est actum , fuerat stabilitum , Prxses provincix polselsionem in jus tuum retrahet. Dat. 7. Cal. Januar. PIO & PONTIANO COSS. 239. 3. Imp. JUSTINIANUS A. Mennx P. P. CI quando sine decreto minorum , vel adhuc sub curatoribus o constitutorum , Vil per veniam xtatis eorum curam excedentium , res alienantur, vel suppi,nuntur, & ad perfectam aetatem iidem minores provecti , longo silentio querelam hujusmodi tradiderint, ut inutilis alienatio, vel suppositio diuturno silentio roboretur , certum tempus ad talem confirmationem praefinitum elfe censemus. Idcoque prxeipimus , fi per quinque continuos annos post impletam minorem xtatem , id est, post viginti quinque annos connumerandos, nihil conquestus est super tali alienatione , vel suppositione is, qui eam fecit, vel heres ejus , minime polse retractari eam occasione prxtcrmifsionis decreti, sed sic tenere, quasi ab initio legitimo decreto sui fiet res alienata vel"supposita, j- Cum autem donationes 8 ä minoribus nec cum decreto celebrari poliint , si minor vel post veniam xtatis rem immobilem donationis titulo in alium (excepta propter nuptias 9 donatione) transcripserit, non aliter hoc firmitatem habebit. nisi post viginti quinque annos impletos, inter prxsentes quidem decennium , inter absentes autem vicennium donatore acquiescente effinxerit : ut tamen in heredis persona illini tantummodo tempus accedat, quod post ejusdem heredis minoris xtatem silendo transactum sit. Dat. Idib. April. DECIO V. C. COS. 529. T I T. LXXV. DE MAGISTRATIBUS 10 CONVENIENDIS. 1. Imp. ANTONINUS A. Mutiano. CI Magistratus a tutoribus seu curatoribus, quos tibi dederint seu nominaverint, stipulati 11 sunt, se eo nomine indemnisfZ turos, SffJ quili prxßitifcnt , repetituros, inque eam rem side jus- sores acceperunt: extra rem salvam fore satisdationem , actio quam adversus tutores seu curatores tuos instituisti, alienam obligationem non resolvit. Sed adversus Magistratus, qui curatorem dederunt, actio utilis ita demum 12 competit, si universis bonis excullis, revocatisque, qux eum in fraudem alienasse constiterit indemnitati tux in solidum satisfieri non potuit. Quam si exercueris , mandatis tibi ab eis actionibus adversus fidejussores, quos acceperunt, consistere potes , licet utilem actionem sine 13 cessione habeas. Accepta Non. Jan. DUOBUS ASPRIS COSS. 213. 2. Imp. ALEXANDER A. Paterno. |n heredes 14 Magistratus, cujus non lata culpa idonee cautum pupillo non est , non solet actio dari. PP. 3. N011. Jul. JULIANO 2. & CRISPINO COSS. 225. 3. Imp. GORDLANUS A. Probiano. CI tu & collega tuus, cum Magistratu fungeremini, minus idoneum tutorem dedistis, cautionemque idoneam non exegistis, nec alias servari pupillo indemnitas potest , fi utrique solvendo estis, pro virili 15 parte in vos actionem dari, non injuria postulabis. Dat. 8. Cal. Nov. ITO L PONTIANO COSS. 239. 4. Idem A. Ariintiano. AD versus nominatorem tutoris, vel curatoris minus idonei non ' ante perveniri potest, quam li bonis nominati, itemque fidejussoris ejus , necnon collegarum , ad quorum periculum consortium administrationis spectat, excussis 16, 11011 sit indemnitati pupilli , vel adulti satisfactum. PP. Id. Martii , ATTICO & PRiETEXTATO COSS. 243. ;. Inrpp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Engenix. J^N Magistratus municipales 17 tutorum nominatores, fi administrationis finito 18 tempore non fuerint solvendo, nec ex cautione fidejussionis solidum exigi possit, pupillis quondam in subsidium 19 indemnitatis nomine actionem utilem competere ex Senatusconsulto , quod auctore Divo Trajano, Parente nostro, fastum est, constitit. Dat. 7. Idib. Dee. ipsis AA. COSS. 6. Imp. ZENO A. iEliano P. P. QUm sit adjecta Prxcons sententia , generalem curatori admini- strationem mandantis, & quod eam pro more sequitur decretum pariter sit compositum : manifestum est, non curatoris dationem fuisse invalidam : sed in xstimanda 20 adultx substantia , Scribx vitium , qui tanquam non amplius ducentis libris auri patrimonium valeret, fidejulForem acceperat, intercessisse: in quo casu non curatoris erit ratio reprehendenda, si qua lxsio rebus minoris illata fuisse adversus legum ordinem comprobetur, sed super negligentia vel dolo Scribx , qui veram substantis taxationem passus est occultari, legibus erit agendum. Dat. 5. Cal. Jan. BASILIO V. C. COS. 476. (1. d. I • 3 - ir- f.n. (2. Adde lib. i.sufr. iit. 46. (3. /. 2. I. g.ftipr. de rescini. vend. (4. Obst. I. I. insin. infr. de prjscript. 30. -vel 40. annor. (5. I. 1. Jiipr. h. t. I.7. infr.ß aliena res signor. (6. I. l.supr. tit. prox. (". d. 1 . 1 . 1 . P,.supr. tit. prox. I. 3. infr. h. t. (8. V. supr. fi advers donat, adde l. lO.Js. de minorih. (9. /. S.supr . de prsed. cf aliis rcb. minor* adde L 4. Jupr. de jure Aot. (ic. Lib. 27. D.8. (ii. Confer l. 52. §. 12.J?! defurt. (1:- v- /. 4. I. \. infr. k.t. (13. L 4. pr.Js. rem pupilli. (14. V. /. I. §■ 7 - l. 4. /. b.js.h. t. §. 1. in f.n. Injl. de satisdat, tut. (15. 1 .1. §. 9 -~ 7. ff. h. t. (ifi. I. 5. infr. cod. (17. 1 . 2.J}'. eod. adde i. 2. §. pen-3- ad ntunicip. (18. Adde l. ;. verf. unde sequitur. J'. de cmfrtt. tat. (19. I. 4. supr. b. t. (20. v. i. 1. §. t. jjl eod. LIBER 409 De servis fugitivis, & libertis mancipiisque Ac. 410 LIBER SEXTUS/ T I T. I. DE SERVIS FUGITIVIS 1, ET LIBERTIS 2 MANCIPIIS. (JUK CIVITATUM , ARTIFICIBUS 3 , ET AD DIVERSA OPERA DEPUTATIS 4, ET AD REM PRIVATAM, VEL DOMINICAM 5 PERTINENTIBUS. i. Impp. DIOCLET. L MAXIM. AA. Mmilix. S ERVUM fugitivum sui furtum 6 facere, & ideo non habere locum nec Usucapionem 7, nec longi temporis praescriptionem z , manifestum est : ne servorum fuga dominis suis ex quacunque caula liat damnosa. 8. Id. Dec. MAXIMO 2. & AQUILINO COSS. 286. 2. lidem AA. & CC. Pompejano. PEquirendi fugitivos potestatem fieri dominis, Pnelidialis 9 officii est. Dat. Cal. Maji, CC. COSS. 3. Imp. CONSTANTINUS A. ad Probum. CI fugitivi fervi deprehendantur ad Barbaros 10 transeuntes: aut pede amputato debilitentur, aut metallo dentur, aut qualibet 11 alii poma afficiantur. Sine die & Consule. In AUTHENT. ut nulli Judicum. §. quia vero nos oportet, coi. 9. tit. 17. al. 6. Novell. 134. cap. ult. C Ei novo jure , fi criminis qualitas membri abscisionem exigat , una soia manus 12 abscindetur ; sed pro furto nec morietur 13 , nec aliquod membrum abscindetur , sed aliter cafiigubitur. Fures autem vocantur qui occulte isjine armis hujusmodi delinquunt. .Qui autem violenter 14 aggrediuntur aut cum armis , aut fine armis , aut in domibus, aut in itineribus , aut in mari , panis legalibus subjiciuntur. 4. Imp. CONSTANTINUS A. ad Valerianum. rtUicunque fugitivum servum in domum, vel in agrum inscio ^ domino ejus suscepit 19 , eum'cum alio pari vel viginti solidis 16 reddat. Si vero secundo, vel tertio eum susceperit, praeter ipsum duos vel tres alios vel praedictam aestimationem pro unoquoque [fervo] domino repraesentet. In minorum persona tutoribus 17 vel curatoribus pceua simili imminente. Quod si ad praedictam poenam solvendam is, qui susceperit, minime sufficiat 18 . xitimatione competentis Judicis castigatio in eum procedat. Quod ii servus fugitivus ingenuum se este mentitus, sub mercede apud aliquem fuerit: nihilis, qui eum habuit, poterit incusari. Sane mancipium torqueri 19 oportet, ut manifestet, utrum propter lucrum capiendum callide [a domino] ad domum , vel ad agrum ejus, qui eum suscepit, immissus sit, an non. Quod si maligne fastum eile ex fervi interrogatione patuerit, fervo etiam suo eum , qui hoc fecerit, privari oportet, L ad fiscum pertinere mancipium. Dat. 5. Cal. Jul. GALLICANO L BASSO COSS. 317. 9. Idem A. ad Januarium. jqAncipia diversis artibus prxdita , qux ad Rempublicam perti- in iisdem civitatibus placet permanere : ita ut si quis (1. Lih. Ii. D. 4 (2. I. 5. vers. liberti, infr. b. t. (3. d. I. 5. (4./. ult. infr. coi. (5. L 7. infr. eod. ( 6 . 1 .6 o. sf. de furtis. (".§. !. infin. Injl.de ujfucap. Qj.l.i.infr. de longi teinp. prafeript. qua fro libert. confer l. I. infr. ist quib. cauf. cejfat longi temp. pree- feripi. juncta l. 5- ß- de divers, temporal, pr&script. (9. L 1. §. 2. fi] b-1. (10. v. 1.28. §. 3 .supr. de episcop. es cleric. I. I. 1. 2. supr. queres exportari. I. 2.supr. de eunuchis. I. 2. supr. de commerciis. 1. **■ infr. de litter. es itiner, cufiod. l. 6. in fin. vers. barbaros. fi] de bonis damnator, (n. 1- 3. in fin.fi] ad leg . Corn. deficariis. I. 8. §. 2. *- 38. §. I .js.deftcnis. (12. Nov. 17. c,%. pr.vers.es interminaberis. Nov. 42. c. I. infin. vers. dnemine. Nov. Leon. 35. verfised raptus. 2. Feud.2p.pr.vers.fi quis alium. 95. in fin.pr. vers.ficriba. (iZ-lmmo vide i. 19. ff~. decondis, causu data. 2. Feud. 27. §. 8. 04- v. 1. 2q. §. \ %.js. de panis, fac. I. 53. pr.ff. de furtis. (15- V. •• *• §• I -fi] h. t. I. 9. /. 12. infr. ad leg. Fab. deplagiar. (16. arg. ' I- s. i-infr. de cemmun. fervo manum. (17, Adde 1 . X. in fin. tale mancipium solicitaverit 20, vel avocandum crediderit, cum servo altero [solicitatum ] restituat, duodecim solidorum summa inferenda Reipiiblicx illius civitatis, cujus mancipium abduxerit. Libertis 21 quoque artificibus , si felicitati fuerint, cum eadem forma civitati reddendis : ita ut pro fugitivo fervo , si folicitudine Defensoris non fuerit requisitus 22 & revocatus, idem Defensor duo vicaria mancipia exigatur: nec beneficio Principali, nec venditione 23 in ejus persona [jam] de extero valituris. Dat. 16. Cal. Martii, CONSTANTINO A. 9. & LICINIO C. COSS. 329. 6. Idem A. ad Tyberiauum Comitem Hifpaniarum. QUm servum quispiam repetit fugitivum , & alius evitandas legis gratia, qux in occultantes mancipia certam poenam statuit, proprietatem opponit, vel in vocem libertatis eum animaverit: illico nequissimus verbero, super quo ambigitur, tormentis subjiciatur , ut aperta veritate 24, disceptationis terminus fiat. Quod non solum utrisque jurgantibus proderit, sed etiam servorum animos 29 ä fuga poterit deterrere. Dat. 19. Cal. Sept-PACA- TIANO & HILARIANO COSS. 332. 7. Imppp. VALENT. VALENS , & GRATIAN. AAA. ad Felicem Consularem. CI quis servum fiscalem putaverit occultandum , non solum cum restituere, sed etiam duodecim 26 libras argenti prenx [ nomine] fisci juribus dependere compellatur. Dat. 2. Id. April. GRATIANO 2. & PROBO COSS. 371. 8. Imppp. VALENT. THKOD. L ARCAD. AAA. Albino Prxfccto urbi Romae. CI qui publicorum fervorum fabricis 27 , seu aliis operibus [publicis ] deputati, tanquam propriae conditionis immenseres , domibus se alienis , & privatarum ancillarum consortiis 28 adjunxerint: tam ipsi , quam uxores eorum , & liberi , consestim conditioni pristinx laborique restituantur. Dat. 8- Cal. August. TIMASIO & PROMOTO COSS. 389. T I T. II. DE FURTIS 29 ET SERVO 30 CORRUPTO. 1. Impp. SEVERUS & ANTONINUS A A. Theogeni. S I pecunia tua mandantibus servis [ tuis ] quidam prsdia comparaverunt : eligere debes , utrum furti 31 actionem [& condictionem , ] an mandati potius inferre debeas: neque enim xqui- tas 32 patitur, ut [&] criminis causam persequaris, & bonx fidei contractum impleri postules- Dat. ii- Cal. Maji, SEVERO & ALBINO COSS. 19;. r 2. lidem AA. Negotiatoribus. |N civilem rem desideratis, ut agnitas res furtivas non prius red- •* datis , quam pretium 33 fuerit solutum a dominis. Curate igitur cautius 34 negotiari, ne non tantum in damna hujusmodi, sed etiam in criminis fusoicionem 39 incidatis. PP. Cal. Dec. CHILONE & LIBONE COSS. 209, infr. de falsu moneta. I. 6. in fin. infr. unde vi. (18- L I- infin.fi. de panis. I. ult.fi] de injusvoc. I. ult. in fin. infr. desepulchro viol . (19. Immc vide l. 1. L 7. infr. de quafiionib. I. 8. supr. de triti b. (20. v. I. I. pr. is tot. tit.ff. de servo corrupto. (21. Confer /. ult. infr. de operis libert. (22. v. /. I. §. 2.jf- h. t. (23. /. 6. ir.fr. ad leg. Fab. de plaginr. (24. Adde Lio- supr. de rei vindic. (29. /. 12. infr.deagric.es cenfit. [26. Iimno vide §.21. Jv.Jt. de aciioi.ie. (27. v. infr. de fabricenfib. (28- Vide tamen L 2. infr. de bonis libert. _ .. , _ (29 Lib 47. D. z. (30. Lih. 11. D. 3. (ZI-v. I. so. supr. qut-e. atm eö qui in alien. potejl. (3-. Confer L itp.f^commodati, l.t -29 -pr. f. deposti. I. 22. §. 7-fi] mandati. I. 49. 1. 46. ff. pro socio. I. 71. pr. I 88 fs. de furtis. I. 3 -supr. depositi, adde/. r,o.fi. de minonh. I. 100. /. 23. supr.de rei vindic. I. 16.2 ' reg. jur. (39. I. z. ivfr.io. t. jfide condit, es deminftr. (33. /. 2%. supr. de rei vindic. I. 16. infr . de cviilionib. (34•/• Ist. Cc J. Imp. 4ii Codicis Lib. VI. Tit. II. 412 » imp. ANTONINUS A. Secundo. I CI nondum 1 rem templo divino dedicatam vitricus tuus furto O' aMiulit: habes adversus eum furti actionem. PP. 6. Id. Sept. I JRTO 2. & CEREALE COSS. rri>. 4. Imp. ALEXAND. A. Aurelio [ Herodi. ] ADvcrfus eum duntaxat, quem servum tuum folicitasse dicis, si " cum deterioris r animi fecerit Z, fervi corrupti agere potes. Quod si folicitatum 4 occultaverit: etiam furti 5 cum eodem agere potes. Quas actione» etiam per procuratorem 6 exercere minime prohiberis. PP. Idib. Septembr. ALEX. A. COS. 223. 5. Idem A. Cornelio. plvileest, quod [äte] adversarius tuus exigit: ut rei , quam apud te fuisse fateris, exhibeas 7 venditorem 8: namitrans- eunte & ignoto 9 te emisse , dicere non convenit, volenti evitare alienam bono viro suspicionem. 10 PP. Z. Cal. Maji, MAXIMO r. & 7ELIANO COSS. 224. Ü. Idem A. Pythidoro. A Lienum n servum sine voluntate domini qui sciens vendide- riti2, seu donaverit 13, vel alio modo alienaverit: nihil domino diminuere 14 potest. Et si contrectet 15, vel apud se detinuerit , etiam furtum 16 facit. PP. Cal. Maji, JULIANO 2. & CRISPINO COSS. 2:5. 7. Idem A. Dato. CI is, cui te pecuniam ad matrem tuam perferendam 17 dedisse O proponis - parva quantitate numerata , reliquam in usus litos convertit, furtum fecit. PP. Id. Jun. MODESTO & PROBO COSS. 229. 8. Idem A. Valentino. T/Tiam furti 18 actione tributorum exactor tenetur, si te non I -' cessante in tributoria exactione , sciens quod nihil debetur , ancillam tui juris abduxit, aut vendidit: qux res facit, ut nec emptor usucapiat, vindicatioque tibi, [ipsius] competat. PP. 10. Calend. Mart. POMPEJANO & PEL1GNO COSS. 232. 9. Impp. DIOCLETIANUS & MAXIMIANUS AA. /Edisio. OUbtracto furto 19, vel vi abrepto mancipio, quamvis hoc rebus ^ humanis non 20 oblatum fuerit exemptum : tam ad raptorem , quam ad furem periculum redundabit 21 , & uterque eorum pcena legitima coercebitur. S. 7. Cal. Febr. Sirmii *. 10. Iidem AA. & CC. Valerio. CI abducta mancipia furto 22 vel plagio , venundata Praeses pro- " vincia: perspexerit, cum nec ab emptore propter cohaerens vitium, antequam ad dominum possessio revertatur 23, [haec] usucapi 24 possint: & te ei, cujus fuerint, successisse r; repererit, restitui tibi providebit. Sine die & Consule. 11. Iidem AA. & CC. Demostheni. 1"\E his , quae subtraxisse novercam pupilli tui, precibus signifi- cas , Rectorem ad! provinciae: qui si eam , posteaquam dominus 26 rerunuis, pro quo supplicas , factus est , aliquid furatam cognoverit : non ignorat in quadruplum 27 furti manifesti j nec manifesti [vero,] dupli 28 actione furti constituta , condemna- tionem formari. Dat. 7. Cal. Sept. Viminacii, CC. COSS. ii. Iidem AA. & CC. Quintae. A Ncillae subtracta partus 29 apud furem editi, priusquam a do- mino possideantur , usucapi nequeunt: matris furem , etiam horum causa furti actione teneri convenit: quapropter furti actione & condictione, vel adversus polsidentem [rei] vindicatione de mancipiis uti non prohiberis , emu altera pecnain 30 continens alterius electione minime tolli postit. Nam extra poenam rei persecutionem esse , nulla juris qiiEstio est , cum etiam hi, qui alieni mancipia comparaverint, si hanc causam non ignorent 31 furti actione teneantur. Dat. Idib. Octobr. Sirmii, LC. COSS'. i3- Iidem AA. & CC. Domno. pOst decisionem furti leges agi prohibent. 32 Quodsi non transegisti 33, sed de sublatis partem 34 tantum accepisti, residuum vindicare, vel condicere, & actione furti apud Prifidem [provincixj agere potes. Dat. Cal. Dec. Sirmii, CC. COSS. 14. Iidem AA. & CC. Dionysio. pOs, qui a fervo furtim ablata scientes susceperint3?, non tan- ^ tum de susceptis convenire , sed etiam poenali furti actione potes. Dat. 8- Calend. Jan. Sirmii , CC. COSS. 1;. Iidem A A. & CC. Socratx. CUrti actione minime teneri successores 36 , ignorare non debueras. De instrumentis 37 autem ablatis , in rem actione tenentes convenire potes. Dat. 3. Calend. Jan. Sirmii, CC. COSS. 16. iidem AA. & CC. Arthemidoro & aliis. CI servum vestrum 38 nutriendum , qui susceperat, venunde- 0 dit: furtum commisit. Dat. Cal. Octobr. Viminacii, CC.C0S8. 17. Iidem AA. & CC. Cononi. Q Uamvis [etiam] expilata: hereditatis criminis promiscuus usus -exemplo actionis furti ream uxorem 39 fieri non patiatur 40: tamen heredes, itemque filii super his, quae de patris bonis poisi- det; adversus eam in rem 41 actione experiri non prohibentur. Dat. Idib. Dec. CC. COSS. 18. Iidem AA. & CC. Dionysiodoro. IN eum 42, qui ex naufragio vel incendio cepisse , vel in bis rebus damni quid dedisse dicitur; intra annum utilem ei, cui res abest, quadrupli: post annum 43 in simplum actionem proditam , praeter pmnam 44 olim statutam , Edicti forma perpetui declarat. Dat. Cal. Jan. Nicomedi *, CC. COSS. Nova constitutio Friderici Imperatoris de statutis & consuetudinibus contra Ecclesiae libertatem editis tollendis coi. 10. JfiAvigia quocunque locorum pervenerint ,Ji quo casu contingentt rupta fuerint , vel alias ad terram pervenerint, tam ipsa navigia , quam navigantium bona illis integra reserventur 45 , ai quas fpedlabxnt, antequam navigia hujusmodi periculum incurrisent:sublata penitus omnium locorum consuetudine , que huic adversatursanctioni : nifi talia fint navigia , que piraticam exerceant pravitatem, autsint nobis ,five Christiano nomini inimica, f Transgressores autem hujus nostrte Constitutionis, bonorum suorum publicatione malten- (1. l-Zs-ff- de liberali causa. I. 2. pr.js. desollicitat, adde l. q.js. ad Ug. Jul. peculatus. 1. 16. §. 4-jf. de pernis. (2. v. I. I. §. 3. verf qui Igitur servum. Js. de servo cerrupt. (3. Ini mo adde /. 20. infir. h. t. (4. v. I. 2. in fin.st'. de friv. delici. (;. Adde /. 9. infr. ad leg. Fab. de plagiar. (6. I. 2. infr. d. t. juncta l. 16. infir. ad leg. Corn. de fälst. t. 17. §. 19-jT- de injuriis. 1. 13. §. l.js. de judiciis pubi. (7. Vide tamen l. 48 §• I.st'. h. t. (8. Confer l. 4. infr. ad leg. Corn. de falsis. (9. I. 19-jF. dereg.jur. (10. 1. a.fupr. h. t. (11. §.3 . in sin. Itist. de uftecap. (12. /. 16. infir. h. t. I. 1. I. 7. infr. de ufucap. pro emptore. I. 6. infr. ad leg. Fab. de plagiar. (13. I. s. infr. de ufucap. pro donato. I. 54. §. I. st. h. t. (14. d. I. 2. infir. pro donato. (1;. d. I. 2. 1. 32. §. ty.si h. t. adde I. I$.jf. ad exhibend. (16. d. I. 2. L 16. infr. h. t. I. 1.1. 7. infr. pro emptore, adde l. 6. 1. 9. infr. ad leg. Fab. de plagiar. (17. 1. 14. §. 17. /. 43. §. l.ff. h. 1.1. 38. in sin. js. de noxalib. ait l. 22. §. 7-st'- mandati. (18. lmmo vide l. 2. fupr. ex quib. cattf. insane, juncta l. I. §. 3. JT- de publicem. (19. v. i. 4 (t.ff. h. t. (20. v. /. ult.fupr. I. 17 .js. de condici, furt. adde I.29. insin.js. de verb. oblig. I. 72. §. z. st', de solutionib. I. 14. §. 11. Js. quod met. cauf. (ri. Fac./, l.fupr. dehis qu* vi. /. I. §. 34.Jf.1ie vipst vi armat. (22. v./. 6. pr.js. ad leg. Fab. de plagiar. (23. /. 4. S- it. st. de Libertinis. 754. * 10. 96. de Libertis & eornm liberis. 420. * 6. 7. de Litigiosis. 621. * 8- 37. de Litis contestatione. 190. * 3. 9. de Littorum & itinerum custodia. 847. * 12. 49. de Locatione Prtediorum civilium. S03. * 11. 70. de Locato & conducto. 310. * 4. 69. de Longi temporis proscriptione. 937. * 7. 22. de Lucris Advocatorum. 862. * 12. 62. de Luitione pignoris. 617. Y 8. 31. I)e furtis & fervo corrupto, ±Li de Latina libertate tollenda, pag. ;t8. * 7. ,6. de Legationibus. 75;. * 10. 63. de Legatis. 466. * 6. 37. de Lege Aquilia, 222. * 3. 3;. - - - Fufia Caninia tollenda. ;i;. * 7. 3. ad Legem Corneliam de Fallis. 684. * 9. 17. - - - Corneliam de Sicariis. 67g. * 9. 16. - - - Fabiam de Plagiariis. 687. * 9. so. - - - Falcidiam. 486. * 6. 50. - - - Juliam de Adult. & stupr. 668. * 9. 9. - - - - - de Ambitu. 688- * 9. 26. - - - - - de Vi publica. 67;. * 9. 17. - Majestatis. 666. * 9. 8- - - - - repetundarum. 639. * 9. 27. ad Legem Viselliam. 633. * 9. 21. de Legibus & Constitutionibus Principum. 80. * i. 14, de Legitima tutela. 370. * 5. 30. de Legitimis heredibus. 499. * 6 . ;8- de Liberali causa. 329. ¥ 7. 16. de Liberis exhibendis. 592. * 8. 8. - - - praeteritis vel exher. 451. * 6. *8, * de Libertinis. 734. * 10. 36. j de Libertis & eorum liberis, 420. * 6. 7. de Litigiosis. 621. * 8. 37. de Litis contestatione. 190. * 3. 9. de Littorum & itinerum custodia. 847. * ir. 43. de Locatione Prsdiorum civilium. 803. * 11. 70. de Locato & conducto. 310. ' 4. 6?. de Longi temporis praescriptione. 537. * 7. 22. de Lucris Advocatorum. 862. * 12. 62. de Luitione pignoris. 617. * 8. 31. 4*4 4*3 De furtis & fervo corrupto. <* tur: &fi res exegerit , eorum audacia juxta mundatum nostrum modis aliis compescatur. 19. Udem AA. L CC. Nestixo. rAlsus 1 procurator depositum recipiendo , vel es alienum exi- *gendo citra domini voluntatem, furtum facit; ac pneter rei leRitutionem, actione [dupli] nec manifesti furti convenitur. Sine die & Consule. so. Imp.JUSTINIANUS A. Juliano P. P. Cii quis servo alieno suaserit, ut aliquam rem domini sui surri- " feret, (fi ad se deferret, servus autem hoc domino manifestaverit, & domino concedente, res ejus ad iniqunm hujusmodi suasionis auctorem pertulerit, & ipse inventus fuerit rem detinens : quali teneatur actione is , qui res suscepit, utrumne pro occasione furti, an pro servo [corrupto,] quia eum corrumpere voluerit, an non solum furti, sed etiam servi corrupti [is] obligetur, veteres dubitaverunt? Nobis itaque eorum altercationes decidentibus placuit, non solum furti actionem , sed etiam fervi corrupti contra eum 'dari 3 : licet enim servus minime deterior sectus est, tamen consilium 4 corruptoris ad perniciem probitatis servi introductum est. Et quemadmodum secundum juris regulas furtum quidem non est commissum, quia is videtur furtum committere, qui contra domini voluntatem 5 res ejus contrectat, ipse autem furti actione propter dolum suum tenetur: ita & servi corrupti contra eum actio propter suum vitium non ab re extendatur. ut sit ei poenalis actio impos.ta, tanquam reipsa fuisset servus corruptus, ne ex hujusmodi impunitate, & in alium servum, qui [facile] postit corrumpi, hoc facere pertentet. Dat. Calend. August. LAMPADIO & ORESTE VV. CC. COSS. S 3 °- ii. Idem A. Juliano. A Pud antiquos quaerebatur: si servus, quem aliquis bona fide 6 possideat, furtum commiserit alienarum rerum, vel ipsius, apud quem constitutus est: an ipse, [qui eum] bona fide detinet, noxalem furti actionem adversus verum dominum habeat, vel ipse ab eo, qui furtum passus est, praedicta conveniatur actione Cumque generalis regula ab antiqua prudentia exposita est, hujus hominis gratia 7, pro quo noxalem furti allionemfufcipere quis compellitur x adversus alium furti actionem habere non concedens, quidam ita eam per conjecturam interpretati sunt, adversus bona: fidei quidem possessorem nullo modo furti actionem extendi: ipsi autem, si furtum fuerit passus , adversus verum dominum furti actionem noxalem recte decerni. Tunc autem boria fidei possesso- stm furti nomine, quod passus est, noxalem actionem contra dominum habere posse, quando servus sub domini [fui] fuerit constitutus possessione: & pro his rebus posse eum adversus dominum habere actionem, non solum quas servu» subtraxit jam apud eum constitutus, sed & quas furatus est, quando fugit quidem ä horne fidei possessore, adhuc autem nondum sub manibus domini [fui] fuerat constitutus. Quam interpretationem prisca quidem jura per conjecturam introducebant, nos autem altius, & [verius] adeam respicientes, generalem regulam sic ab initio esse prolatam accipimus. Cum igitur bonx fidei possessor domini cogitatione furem possidet, merito 8, donec apud eum constitutus est, & aliis tenetur noxali actione, fi extranei furtum ä servo fuerint passi, & ipse adversus verum dominum non habet actionem, secundum regulam dicentem: Qui habet adversus alium furti ultionem, ipse ea ter.eri non potest. Sin autem desinat in servi retentione , & ille apud verum dominum fuerit inventus: tnne ipse quidem noxali furti actione minime potest teneri: adversus autem verum dominum habet ipse furti noxalem actionem pro rebus, quas vel tunc Furatus est, cum est apud verum dominum , vel antea, postquam bona: fidei possessoris retentionem excessit 9, necdum apud verum dominum factus est. Sic iterum reguls generali casus evenit consentaneus. Qui enim habet tunc furti actionem adversus dominum , ipse aliis teneri furti actione non potest, & sic ex tempore omnibus discretis , vetustiffima dubitatio nostro foedere conquiescat, & bonx fidei possessor in parte certa temporis habeat actionem , & non teneatur [actione:] & ipse dominus in alio tempore non teneatur actione , & in alio sub actione constituatur, f De eo , [autem, ] qui liber 10 constitutus ab alio bona fide tenetur, si furtum commiserit, recte & fine aliqua dubitatione dicitur, posse eum, qui liber est cognitus , & ab ipso, qui bona fide eum detinet, pro furto conveniri: & bonx fidei possessorem , si extraneo furtum liber commiserit, non posse conveniri, sed ipsum pro suo furto respondere: quia generalis regula [de fervo] prolata est: & pro eo , qui non servus, sed liber, & sox potestatis est, noxalem moveri actionem, impossibile, nofcrifque legibus incognitum est. Dat. Cal. Octobr. LAMPADIO & ORESTE VV. CC. COSS. 530. si. Idem A. Joanni PP. AAAnifestiffimi ri quidem juris est, perpetrato furto, ei competere furti actionem, cujus interest 12 , ne furtum committatur. Sed quxrebatur apud antiquos legum interpretes , si quis commodavit alii rem ad se pertinentem , & ipsa subtracta est, an furti actio adversus furem institui possit ab eo , qui rem utendam suscepit, idoneo scilicet constituto : quia & ipse commodati actione ä domino pro ea re conveniri possit ? Et hoc quidem pene jam fuerat concessum 13, ut habeat ipse actionem , nisi inopia dignoscatur laborare : tunc enim furti actionem domino competere dicebant. Sed ea satis increbuit dubitatio, si tempore, quo furtum committebatur, idoneus erat [is,] qui rem commodatam acceperat , postea autem ad inopiam pervenit, antequam moveatur actio, qux [ei] antea competebat, an debeat actio , qnx semel ei adqui- fitaeft, firmiter apud eum manere, vel ad dominum reverti ? Tum & hoc quxrebatur , an in caso furti actio ambulatoria sit, necne ? Sed omnem talem tractatum alia sequitur subdivisio, si ex parte solvendo fit is, qui rem utendam accepit, ut possit non in totum , sed particularem solutionem ei facere : an habeat furti actionem , vel non? §. 1. Tales itaque ambiguitates veterum , imo magis (quod melius dicendum est) ambages nobis decidentibus, in tanta rerum difficultate simplicior 14 sententia- placuit: ut in domini sit voluntate , sive commodati actionem adversos res accipientem movere desiderat, sive furti adversos cum, qui rem sorripuit, & alterutra earum electa 15 dominum non posse ex poenitentia 16 ad alteram venire actionem: sed si quidem furem elegerit , illum, quirem utendam accepit, penitus liberari: sin autem quasi commodator veniat adversos eum, qui rem commodatam accepit, ipsi [quidem nullo modo competere posse adversos furem furti actionem : eum autem , qui pro re commodata convenitur , posse adversos furem quidem furti actionem habere: ita tamen , si dominus sciens rem esie sorrentam , adversos eum , cui res commodata fuit, perveniat. fi. 1. Sin autem nescius, & dubitans rem non esse apud eum , commodati actionem instituit, postea antem re comperta voluit remittere quidem commodati actionem , ad Furti autem pervenire : tunc licentia ei concedatur & adversos furem venire nullo obstaculo ei opponendo, quoniam [iam] incertus constitutus movit adversos eum , qui rem utendam accepit, commodati actionem : nisi domino ab eo satisfactum est : tunc etenim omnimodo furem a domino quidem furti actione liberari, suppositum autem esse ei, qui [pro] re [sibi] commodata domino satisfecit: cum manifestiffimum sit, etiamsi ab initio dominus actionem instituit commodati, ignorans rem esse sorreptam , postea autem hoc ei cognito adversos furem transivit: omnimodo liberari eum, qui rem commodatam susceperit : quemennque canfx exitum adversos furem dominus habuerit: eadem definitione obtinente, sive.in partem , sive in solidum solvendo sit is , qui reni commodatam accepit. fi. 3 - Sed cum fn secundam dubitationem incidebant, quid statuendum fit, si quis rem commodatam 17 habuerit, quam aliquis furto subtraxerit, & lite pullatus condemnationem passus fuerit, non tantum in rem furtivam , sed etiam in poenam furti: & postea dominus rei vene- O-f 43- §■ 1. I. 44. pr. I. 80. §. 6. js. h. t. I. 18. in fin. js. deso- htionib. (2. H. 8 - Inst. deoblig. qux rx aclilio. (3. Immo vide l-q.verssine.supr. tit. prox. (4. I. 47. js. de reg. jur. I. 16. pr. J. deponis, ob st. I. 5;. §. 19. jj! h. t. (5. v. I. 46. fi.7. §. 8. fi'. e°d- (6. v. /. 11 ,jf. de noxatib. aliionib. (7. I. 41.fi 1 d. t. I. 17. §• 9 -fi. de injuriis, (g. L II. /. denoxalib. ali. vide tamen ■ §• Z-jT- adleg. AquiL (9. Fac. §. 5. Inst. de noxalib. aliion. (10. §. ult. Inst. I. 4a.f. d. t.l. 13. in fin. i. 14. pr. js. dc-iuterrog’ in jure fallend, confer i. 89.jj. h . t. (11. fi. t6.lnfi.Jcoblig.quie ex delici, (u. I. :o. I. >4- §• 16. i. ",6. fi. i.js.-h. t. fi 13. Injt. d> ohlig. qnx ex delicio. (13. erf. hxc. Inji. de legit, ngnat. succef. (15. fi. 16. Inst. de obiig. qux cx delicio.. (16. arg. i. ult . pr. infr. de codiciüis. (17. Adde L y.Jl locati - 4i6 4l5 Codicis Lib. VI. Tit. II. III. rit omnem condemnationem accipere desiderans, utpote ex fui rei occasione ortam: alia dubitatio incidit veteribus, utrumne rem tantum luam, vel ejus istimationem consequatur, an etiam sum- nam poenalem ? Et licet ab antiquis variatum est , & ab ipso Papiniano in contrarias declinante sententias: tamen nobis hoc decidentibus, Papinianus, licet I variaverit, eligendus est, non in prima , sed in secunda ejus definitone, in qua lucrum statuit minime ad dominum rei pervenire: ubi enim periculum 2, ibi & lucrum collocetur: ne fit damno tantum deditus, qui rem commodatam accepit, sed liceat ei etiam lucrum sperare. §. 4. Cum autem in confinio earum dubitationum tertia exorta est [quaestio : ] quare non & eam decidimus? Cum enim apertissimi juris sit, non poste Z maritum constante 4 matrimonio furti actionem contra suam uxorem habere, quia lex [ita] atrocem [actionem] dare in personam ita sibi conjunctam 5 erubuit: ejusmodi incidit veterum sensibus quistio. Quidem etenim re sibi commodata , hujusmodi rei Furtum d sua muliere pastus est: & dubitabatur, utrumne domino rei furti actio contra mulierem praestaretur, an propter neccisitatem caufie , & maritus ejus, utpote actioni commodati suppositus, postit habere furti actionem ? Et auctores quidem juris fatis & in hac specie contra se jurgium exercuerunt: ex prisenti autem lege , & anterioribus nostris decisionibus, qua: in ista positae sunt constitutione, potest & hoec species apertius dirimi. Si enim domino dedimus electionem 6, ad quem voluerit pervenire : sive ad eum, qui rem commodatam accepit, sive contra eum , qui furtum commisit, & in hac specie maritus quidem propter matrimonii pudorem , non furti, sed rerum amotarum 7 actionem habeat, si ipsum dominus elegerit: Dominus autem omnem licentiam posthleat, sive adversus maritum commodati, sive adversus mulierem furti actionem extendere; ita tamen, ut si ipse , qui rem commodatam accepit, solvendo sit, nullo 8 modo adversus mulierem furti actio extendatur : ne ex hujusmodi occasione inter maritum & uxorem, qui non bene fecum vivunt, aliqua machinatio oriatur, & forsitan marito volente uxor ejus extrahatur, & furti patiatur poenalem condemnationem. Dat. 1;. Lai. Septembr. LAMPADIO & ORESTE VV. CC. COSS. 530. S 1 T I T. III. DE OPERIS 9 LIBERTORUM. 1. Impp. SEVER. & ANTON. AA. Romano, tempore 10 manumissionis operi tibi impositi 11 sunt, scis, te eas praestare debere. Solet autem inter patronos , & libertos convenire, ut pro operis 12 aliquid prafietur , licet pretium peti non 13 postit, nisi quando propter inopiam pro alimentis id extra ordinem peti necessitas suaserit: cum etsi operae non erant impositae, defectis tamen facultatibus patroni, eum alere cogebaris. 14. PP. 3. Calend. Jan. CHILONE & LIBONE COSS. soj. 2. Iidem AA. Eutycheti. TlTAnumiflionis causa traditus, neque in servitutem 1; reduci * A ä manumissore potest , neque impositas operas 16 praestare cogitur. 17 PP. 6. Calend. Maji, ANTONINO A. 2. & GETA a. COSS. 20S. 3. Iidem AA. Quintiano. Q Ui nummis acceptis ab extraneo , servum suum manumisit, & - pro operis pecuniam ab eo accepit: live fuerant operae impositae, sive non , ut indebitam solutam reddere 18 cogitur. PP. Cal. Nov. ALBINO & iF.MILIANO COSS. 207. 4. Imp. ANTOJd. A. Valeriano. CI quam tibi pecuniam a liberto tuo ex venditione 19 operarum deberi probaveris: restitui tibi ä liberto tuo Präses jubebit • Ex hoc enim liberam 20 testamenti factionem libertus habet modo si non onerandae 21 libertatis gratia emissam [elfe] cautionem probabitur. PP. 14. Calend. Maji , DUOBUS ASPRIS COSS 21]. 5. Idem A. Terentio. M Ater tua ab eo, quem ex causa fideicommiisi manumisit ope ras impositas petere non 22 potest: nisi ejus tantum tempol ris, quo eum ante 23 manumisit, quam dies fideicommissa si. bertatis exilieret. Sed nisi ei honorem 24 patronis debitum exhibuerit : adeat competentem 2; judicem pro modo admissi vini dicaturum. PP. 3. Id. Maji, DUOBUS ASPRIS COSS. 213. < 5 . Imp. ALEXANDER A. Minicio. NJEc patronis pro operis mercedem 26 accipere licet: quamvis si indictae operi pristiti non sint 27, ad pecunia exactionem I obsequii non pristiti istimatio convertatur. §. 1. Qui autem duos ' filios 28 in potestate, vel diversis temporibus habuit, Lege Julia de maritandis ordinibus obligatione operarum liberatur Dat 12 Cal. Jun. JULIANO 2. & CRiSPINO COSS. 22?. ' ' 7. Idem A. Augustino. Cl tuis 29 nummis emptus es ab eo, dquo manumissus es: nec operas ei debes , nec puniri ab eo, ut ingratus, potes: patro, «um tamen tuum este eum , negari non oportet. Dat. 3. Id Sept JULIANO 2. & CRISPINO COSS. 22;. 8- Idem A. Lictorio. s Iberti tua, ducendo 30 eam uxorem, dignitatem auxisti: & ideo non est cogenda operas tibi p ne stare, cum possis Legis beneficio contentus esse, quod invito te alii non 31 possit juste nubere. Dat. 10. Cal. Mart. FUSCO & DEXTRO COSS. 226. 9. Idem A. Herculiano. 'Titius, si [cum] testamentum Faceret, fervo suo Cajo libertatem cum conditione hac dedit: Cajum servum meum a Aie mortis me* annis tribus per aliis manumitti volo : ita [tamen ,] ut prieset heredibus meis , Jicut me vivo prastubat : & cum idem servus testatori diurnum quiddam pristaret, & post mortem ejus usque addiern praestanda libertatis etiam heredibus prxstiterit: manifestum est, quod adeptus libertatem, ad eandem prastationem compelli non possit. Dat. 7. Idib. Aug. FUSCO & DEXTRO COSS. r-6. 10. Idem A. Cicilio. T Iberti libertaque defunctorum , operas neque extraneis 32 heredibus patronorum , neque maritis patronarum debent. PP. Calend. Nov. ALEXANDRO A. COS. 227. ii. Imp. GORDIANUS A. Africano. Uod ex liberta muliere nascitur, ingenuum 33 est. §. I. Is - autem, qui liberti fui nubendi commodavit adsensum, quamvis operas ab ea exigere non possit, jura [tamen] patronatus non amittit PP. 3. Non. August. PIO & PONT 1 ANO COSS. 239. 12. Impp. DIOCLETIANUS & MAXIMIANUS AA. Venerii. f~\Ui manumittuntur, liberum, ubi voluerint, commorandi at- v "^bitrium habent: nec ä patronorum filiis, quibus solam reverentiam debent, ad serviendi necessitatem redigi possunt: nisi ingrati probentur: cum neque cum patrono 3? habitare libertos jura compellant. S. 9. Cal. Jun. ipsis AA. & COSS. (i. Confer l. 6. Z. l.ff. de serv. export. (2. v. I. 10. s. de reg. jur. (3. I. 2.si. rer. amotar. (4. Vide enim l. %.ff. d. t. (5. /. 1. js. «I. t. I. 1. si. de ritu nupt. (6. §. 2. 3 .supr. b. I. (7. d. I. 1. /. 2. Js. rer. umotar. (8. Vide tamen /. 28 -ff. d. t. (9. lib. 38. B. I. (io- v- L “It. in fin. pr.ff. de liber, caus. I. 77. ff. de solutio«. (11. Vide tamen l. 2. si. h. t. I. 1. §. 5. jfl quar. rer. allio. (12. Adde l. 2-supr. anservus pro suo salio. 1 . 104. js. de verb. oblig. immo vide d. I. I. §. 5. I. 2. in sin. js. quar. rer. •Hio. (13. Confer/. 24. Jf. h. t. (14. /. ;. §. iz. Z. 19. js. de •gnosetnd. & nlend lib. (15. /. 1. insir. de liiert. U eor. lib. I. 30. fr.js. qui U « quii, manumisi'. (16. /. 13. pr. I. 47. si. I. ;. insir. b. t. I. 29.si. de bon libert. excip. d. I. 47. (17. Adde /. 3. §. 4. js. de bon. libert. fac. /. 1. insir. de libert. eor. lib. (18. Vide tamen d. I. 47. (19. v. I. 3. supr. «a servus frt suo folio. I. $7.si. de E -i]' bon. libert. (20. d. I. 37. (21. v. /. I. §. 5. /. i. insin.si. quar. rer. allio. (22. /. 13. pr. I. qt . si . I. 2. supr. b. t. (23. v. /. 3 - §. 3. ff. de bered, insit. I. 32. Jf. de dolo malo, immo vide /. 3 * 1 - §. I. in sin. ff. ad SC. TreheU. (24. /. 9. ff. de in jus vocani. (25. v. /. I. §. lo.si. de osi. pr*f. urb. (26. v. I. t.supr. h.t. (27. /. 13. §. 2. /. 24. ff. eod. (28. i. Z7- pr.ff. eod. (- 9 - 1 -ff- de manumisi, adde/. lo.si. de injus voctmd. (zo. /• 46 .jj.si.t. (31. /. 45.JL de ritu nupt. (;r. Vide tamen /. 2 -supr. ie injus vocand. I. 6 . si. b . t. (33. pr. Insi. de ingenuis. I . 9. insir. de mgen. manumisi. (34. /. 2. insir. de obsicq. (3;. Immo vide /. 38- tnji». ff. h. t. adde /.20. in sin. si. eod. /.13. in sin. si. de annuis legat, k 18. in fin. ff. de aliment. legat. I. 44. ff, de manumisi teflamente l. 71. §. t.si. ie condit, esi demonsir. * » 3 - IraPPP- N 417 De bonis libertorum ., & jure patronatus. 13. inifpp. VALENT. VALENS & GRATIAN. ad Probum PP. IN redhibitione 1 operarum maneat pcena in eum , qui libertum alienum recipiendum esse duxerit. Dat. 3. Id. Jul. GRATIANO A. s. & FROBO COSS. Z71. T I T. IV. B£ BONIS 2 LIBERTORUM , ET JURE 3 PA rROKAIUS. l. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Secundx. jllUltum interest, utrum quis suis 4 nummis emptus ac manu- 1 missus fit ab emptore , an a domino I110 data 5 pecunia mereatur libertatem ? Priore enim casu ad [bona] ejus contra tabula« admitti patronum non placet; posteriore [vero] omnia jura patronatus retinet. Et ideo cum Sabiniani patroni filii, qui plenum [jus] habuit, ut hostis publici bona fisco vindicata sint: secundum ea, qux divo Pertinaci placuerunt, & nos secuti sumus 6 , in jura libertorum ejus fiscus [noster] successit. PP. <. Nonas Jul. FAUSTINO & RUFINO COSS. -19. r. Impp. VALENS & VALENT. AA. ad Florianum Comitem rerum privatarum. HI liberti conniventibus patronis consortium 7 cum ancillis co- " lonisve nostris elegerint: sciant [illi] se deinceps commoda patronatus amissuros. Dat. 3. Idib. Octobr. Treveri , LUFIG 1 - NO & JOVINO VV. CC. COSS. 367. 3. Imp. JUSTINIANUS A. Demostheni P. P. CI quis patronorum in posterum hujusmodi narrationem conceperit , vel in libertatibus , qux inter vivos actitantur, vel in his, qux ex testamento , vel codicillis scriptis [vel fine scriptis] habitis proficiscuntur, ut liberti 8 eorum a jure patronatui liberentur : antiqua interpretatione semota, non dubitet etiam patronatus jus ex sola tali verborum conceptione libertis esse remittendum : nec [eorum] sirccelfionilnis , qux ab intestato descendunt , quas veteres etiam post hujusmodi actus servari in libertorum bonis decreverunt, a nobis patronis integris reservandis. Sed quemadmodum in natalium 9 restitutione omne jus tollitur patronatus, ita & in hujusmodi verbis eandem 10 vim esse observandam omnes non ignorant, idemque juris est , 11 inter vivos manu- miffione impolita , in ultimis voluntatibus concessio data fuerit patronatus : ita tamen , ut in omnibus natalium restitutiones, ex quibus pene solis ingenuitas mera libertis competit, tam obtineant, quam in nostra Republica polleant: cum nohis cordi est, ingenuis magis hominibus , quam libertis eam frequentari. Reverentia tamen, qux ä libertis [patronis] debetur, L jure, quod adversus ingratos tt libertos patronis competit, integris reservandis, & fi per verborum conceptionem fecundum a n' his inductum modum jus patronatus fuerit amissum : cum etiam hsc ingenuitatis prxmio tollantur, quam pene 12 sola natalium restitutio inducit: his videlicet casibus , per quos poenalibus modis itis patronatus quasi ab indignis patronis eripitur, in suo robore duraturis. Recitata leptieS 13 in novo Consistorio palatii Justiniani. Dat. 3. Calend. Nov. DECIO V. C. COS. 529. 4- A’vroxfxroi» I 0 T 2 TINIAN 0 2 - deest. Varia capita Gracie Conflitutionis Justiniani de jure patronatus ex variis locis in unum congesta per Ant. Contivm. §. I. Multi modi in ea enumerabantur, quibus cessat jus patronatus: ut paffim ajunt Grxci interpretes. §. s. Vclens patronus remittit ei, qui manumittitur, jura patronatus, lib. xlviii. .£«- rü.iy.. tit. ult. §. 3. Qui suis nummis est emptus, liber fit, L solutus omni jure patronatus etiam jure veteri, lib. xlviii. S-tvi- o' kXcJ/hc «Äiist , a) o:x rori roiirois uh.on ttialoiv (1. I. un. in fin. infr. de colon, fflyr. (r- Lib. 38. D. 2. adde Lib. 3. Tust. 8. (3. Lib. 37. D. 14. (4. l.j.supr. de operis iibert. (;. I. 3. fupr. anJervus prostofacio. I- 3 - infr. de obsequiis. (6. v. I. 9.Fi ad leg. Jul. majest. (7. Adde l. ult. fupr. de ferv. fugitiv. Atttb. ad h.ec. infr. de latina Iibert. toll. (%.Nov.q%.c. 2. (9. V. infr. tit. de natai. rest. L 10. §. 3. Fi de in jus vocant. (10. Abrog. L 47. §.2 .js.b.t. (11. v.i.i.infr. Tom. II. •njxy/axron II. rvvxyxyi iv, j «X« ofixe fxem, a) rirm xSxiga.vJvoiv an xurS- Id est , Qui alienas res furatus est. Lex earum distractione decem puta redegit, eaque dedit pro sua libertate, liber fit: qui vero decem furatus est, non potest ipsa dare, & liber fieri, sed servus manet etiam iisdem decem ablatis. §. 4. o' xnpvenn' iteo&ssjtnu , UTT^cvsnrc: oi sfn , » 0 (j.nolex roi T((issis.u‘viv \%o>y xvrS , a e ouvxfisuc exvri , trrsssc iqn l nxfdiauv ni 0 vcVtvsr. §. ;. Servus xgrotus, nisi ejus curam dominus gerat, fit liber, & dominus amittit in eo jus patronatus. Item ne fit» adoptivi patroni libertos patris adoptivi habeant. §- d- AStet'fgxTcvcmvi; iiSxoii rS tiV.siu tionlm itevS-epS rea. i. e. Servus sciente 14 domino militiam adeptus, potestate domini liberatur, & ingenuus fit cessante jure patronatus, f Idem cautum fuisse videtur de fervo Episcopatum vel Clericatum , vel aliquam dignitatem sciente domino adepto , ita ut concipi debeat hxc epitome : A&Xcf rorTcvsiyv.:: y xetou-xrmoc yevly.svcc ei^yfee , Lc. §. 7 - Ancillas 1^ nostras in concubinatu habere possumus. Qui habet uxorem legitimam 16, non potest habere concubinam. Si. quis sine uxore constitutus ancillam suam sub nomine habeat concubina: , & in eadem usque ad mortem suam consuetudine perseveraverit: illa cum liberis suis in ingenuitatem rapietur, & supra legitimam portionem peculium , quod dominus, cmn moreretur, habebat, capiet: neque liberi aut heredes, aut cognati defuncti in illam jus patronatus habebunt. §. 8- Intestato liberto mortuo ad ejus succeffionem primum vocantur descendentes, id est, veteri quidem jure liberi post libertatem parentum concepti: ex hac 17 vero lege etiam liberi in servitute parentum concepti, & postea manumissi, & post liberos hujusmodi vocantur deinde exteri ascendentes , & parentes liberti, & fratres , si modo sint liberi, id est, manumissi, patronatus jure in hac parte sopito. §. 9. Placebat in eo 18 genere percipiendarum hereditatum (loquitur dc legitimis kc- reditatibus) luccellionem non esse, id est, ut quamvis proximus, qui fecundum ea, qux diximus, vocatur ad hereditatem , aut spreverit hereditatem , aut antequam adeat, decesserit, nihilomagis legitimo jure sequentes admittantur. Quod iterum Prartores imperfecto jure corrigentes, non in totum sine adminiculo relinquebant: sed ex cognatorum ordine eos vocabant, utpote agnationis jure eis recluso. Sed nos nihil perfectiffimo juri deesse cupientes, nostra Constitutione , quam de jure patronatus humanitate suggerente protulimus, sancimus, succeffionem in agnatorum hereditatibus non esse eis denegandam : cmn fatis absurdum erat, quod cognatis ä Prxtore apertum est, hoc agnatis este reclusum: maxime cum in onere quidem tutelarum , & primo gradu deficiente , sequens succedit: & quod in onere-obtinebat, non erat in lucro permissum. §. 10. Illud certum est, ad serviles 19 cognationes illam partem Edicti, qua proximitatis nomine bonorum pofleffio promittitur, non pertinere: nam nec ulla antiqua lege talis cognatio computabatur. Sed nostra Constitutione, quam pro jure patronatus fecimus ( quod jus usque ad nostra tempora satis obscurum , atque nube plenum , & undique confusum fuerat) & hoc humanitate suggerente concessimus, ut fi quis in servili constitutus consortio, liberum v el liberos habuerit, sive ex libera , sive ex servilis conditionis muliere, vel contra serva mulier ex libero vel fervo habuerit liberos cujuscunque sexus , & ad libertatem his pervenientibus, & ii, qui ex servili ventre nati sunt, libertatem meruerint: vel dum mulieres liberx erant, ipsi in servitute eos habuerint, & postea ad libertatem pervenerint , ut hi omnes ad succeffionem patris, vel matris veniant, patronatus jure in hac parte sopito. 20 Hos enim liberos 11011 solum in suorum succeffio- 11 em , sed etiam alterum in alterius snccc-ffi .mem mutuam vocavimus, ex illa lege specialiter eos vocantes, sive soli inveniantur, Jf. ae ritu nape, acne ». 1. s- >- o jeq. <■ 8- T r -J> • a e concinunt: (16. I . un.fupr. d. t. (17. v. pr. List , defervili tognat. (is. v. tz.7. In fi. de legit, agnat. succtff. (19 .d. pr. Infi. defervili cognat. (20. d. loco. V d qui 419 , Codicis Lib. VI. Tit. IV. V. VI. VII. 420 qui in servitute nati, & postea manumiffi sunt: live una cum aliis, qui post libertatem parentum concepti sunt, live ex eodem patre , vel eadem matre, sive ex aliis qualicunque copulatione nati sunt, ad similitudinem eorum , qui ex justis nuntiis procreati sunt. §. 11. Sed nostra Constitutio 1 , quam pro omni natione Graeca lingua compendioso tractatu habito composuimus, ita hujusmodi causam definivit, ut si quidem libertus , vel liberta minores centenariis sint, id ist , mimis centum aureis habeant substantiam ( sic enim legis Papia summam interpretati sumus , ut pro mille sestertiis unus aureus computetur; nullum locum habeat patronus in eorum succefiione, si tamen testamentum fecerint. Sin autem intestati decesserint nullo liberorum relicto , tunc patronatus jus (quod erat ex Lege duodecim Tabularum) integrum reservavit. Cum vero majores centenariis sint, si heredes , vel bonorum possessores liberos habeant, sive unum, sive plurcs eujuscunqne sexus, vel gradus, ad eos sueeetsiones parentum deduximus, parro- nis omnibus modis una cum sua progenie semotis. Sin autem line liberis decesserint, siquidem intestati, ad oir.ucm hereditatem patronos patronasque vocavimus. Si vero testamentum quidem fecerint, patronos autem & patronas pncteiierint, cum nullos liberos haberent, vel habentes eos exheredaverint, vel mater live-avus maternus eos prxtericrint, ita ut non possint argui inofficiosa eorum testamenta: tunc ex nostra Constitutione per bonorum possessionem contra tabulas non dimidiamut antea, sed tertiam partem bonorum liberti consequantur, vel quoddeest, eis ex Constitutione nostra repleatur; fi quando minus tertia parte bonorum suorum libertus vel liberta eis reliquerit, ita sine onere , ut nec liberis liberti libertxve ex ea parte legata, vel fideicommissa praestentur, sed ad coheredes eorum hoc onus redundet: multis aliis casibus a nobis in praefata Constitutione congregatis, quos necessarios esse ad hujusmodi dispositionem juris perspeximus , ut tam patroni patronaeque , quam liberi eorum , necnon qui ex transverso latere veniunt, usque ad quintum gradum ad successionem libertorum libertarumque. vocentur, sicut ex ea Constitutione intelligendum »st: & Ii ejusdem patroni , vel patronae, vel duorumduartunque pturiumve liberi sint, qui proximior est, ad liberti, vel libertae vocetur successionem : & in capita , non in stirpes dividatur suc.- eelsio : eodem modo & in iis, qui cx transverso latere veniunt, servando. Pene enim consonantia jura ingenuitatis & libertinitatis in successionibus fecimus. Cumque 2 antea fiierat septimo loco bonorum possessio , Tum quem ex familia, & octavo, unde pc.trc- ni , patronaque , U parentes carum : utrainque per Constitutionem aostram , quam de jure patronatus fecimus, penitus evacuavimus. Cum enim ad similitudinem successionis ingenuorum , libertinorum lucccffiones posuimus, quas usque ad quintum gradum tantummodo coaictavimus , ut sit aliqua inter ingenuos & libertinos disserentia, sufficit eis, tam contra tabulas bonorum posseisio, quam Ln.ie legitims , & ttnde cog^ti: ex quibus possunt jura sua vindicare omni scrupulositate & inextricabili errore, istarum duarum bonorum pofleflionum resoluta. TIT. V. SI IN FRAUDEM 3 PATRONI A LIBERTIS ALIENATIO FACTA SIT. i. Impp, DIOCLETIANUS & MAXIMIANUS. , , A A. & CC. Claudio, in fraudem patroni libertus aliquid alienaverit: quatenus legitima pars deminuta 4 est, revocandi tributam convenit esse potestatem. Dat. Cal. Novembr. Sirmii , CC. 6088 .. L. Iidsm AA. & CC. Julia. J^Efuncto quidem liberto patronus intestato succedens, per actio- nem Csivlfianam ; in ejus fraudem alienata revocare potest. , (>- defuccef. liberi.. (2. §. 4 .verf cumque, List. Te tenor, pojjcjj. D - V ( 4 - A 3 . pr. 2 ,\$.prs.§. uit.jf. b. t. §. 3. List, it succejs, Uberi. /. 1. §. u , l. 3. §. Z.F. h. ti l. 16. §. 6 ,ff..de bered, petii;. st. v.J.ult. -us-.f. cum nofira.supn. de SjC..Mnced. \7r Di 1.5.. (§./. :. in jin.jupr.jitut.vclcurit. nonges- ferit.U jf:’de dolo muh. I, 2:./, 1. 1 . 6 . i, 7t.fi 8 ,ff, de-operis, libert. vide.tamen i. > 3. §. 3. V..A.R snfire de. liberali cc,ttf, l. 1s3s.tr. -ff. dein jus vo- <^-~-VAC..l.. 7 ;.fut,r„.dtjudiciis. (12. l.I.\. IQljfi.dcof. Verum cum patronum post liberti fui mortem ab eo Fundi coi latam donationem habuisse 6 ratam adseverasu manumissoris factum infirmare successores ejus minime possunt. Dat. x.. Cal. Januar Sv mit, CC. COSS. T I T. VI. DE OBSEQUIIS 7 PATRONO PRASST ANDIS. 1. Imp. ALEXANDER A. Zotico. pOntra patronum tuum famosam 8 actionem instituere non po- tes. PP. r. Idus Maji, MAXIMO 2. & ASLIANO COSS. 224. 2. Idem A. LeontogOKO. flbertx, qux voluntate patroni , aut jure nupte 9 sunt, non coguntur officium patronis suis prxstare. Dat. 14. Cal. August MAXIMO 2. L tELIANO COSS. 2:4. 3. Idem A. Xantho. ■pTiam , qui pactione tc data ä dominis manumittuntur, mero jure omne eis obsequium debent. 4. Idem A. Victorino. CI manumissori tuo vim , & audaciam objecisti, ei, qui te benefi- ° cio suo ex servitute liberando , ut adversarium [te] haberet 11, fecit: Prxses provincix, quatenus coercere 12 ejusmodi temerariam licentiam debeat , xstimabit. Nam li qua tilii pecunia debebatur ,.sive de rebus adversus patronum disceptatio fuerat: non protinus 13 ad litigandum currere 14 debueras: maxime autem si nec facere auderes, fine atrocitate 15 [certe] verberum xquita- tem petitionis tux commendare Judici potuisti, omni honore patrono debito reservato. PP. 2. Calend. Octobr. JULIANO 2. & CR 1 SP 1 N 0 COSS. 225. ;. Imp. GORD. A. Sulpitix. CTiam liberis 16 damnatorum 17 consuetum obsequium libertos paternos prxstare debere 18-, in dubium non venit. Proinde si non agnoscunt reverentix debitx munus: non immerito videntur ipsi adversus se provocare severitatem. PP. Non. Sept. SABINO 2. &. VENUSTO COSS. 241. st. Idem A. Cornelio. T Ibertos, sive libertas, maxime quibus impositx opers non sunt, 1 ■“ consuetum potius obsequium, quam servile ministerium manumissoribus exhibere debere, neque vincula 19 perpeti, non est i opinionis incerta:. Dat. Z. Cal. April. ATTICO & PRAETEXTATO COSS. 243. 7. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Metrodoro. ne libertis noverex T injurix inferendx privignis so ejus libera facultas esse debet, paternos 21 etiam libertos (sicut dicis) injuriosos tibi fuisse , ferendum non est. Prxses igitur provincix vindictam tibi personarum conditioni congruentem impertiri non dubitabit. Dat. 5. Id. Maji, MAXIMO 2. & AQUILINO COSS. 286 . 8. lidem AA. Hermix. MEque patronx 22 tux obsequiis refragari te fas est. Dat. 12. Cal. ^ Febr. DIOCLET. & MAXIM. AA. COSS. XdEqu t’ 1:1- T I T. VII. DE LIBERTIS 23 ET EORUM LIBERIS. 1..Imp. ANTONINUS A. Dapbno. 7 'GOn est ignotum , quod ea , qux ex caufe fideicommiffi 24 manumisit, ut ingratum libertum accusare non potest : euntia judicium extra ordinem prxbeatur ei, qui [ voluntate] servo .no pyesf.urb. (13. v. /. 4. §. I. ff.de in jus vocanti. (34- Confer L 19, infr .ad leg. Coni, desaltis; (15. I. 3 3 . §. l.js. de dolomalo. juncta /. 6. §. 1 .fupr.de poftuL. (16. I- ?- §• “g w0 /c. cv alend. liber. I. 3; infr. tit, prox, (17: l. q.ß. de jure patron. I- 9 -L- aA leg - Jul. nrnjefl.. (, 8v Immo vid&l. 3 .ff. de interdici. I. i.wpn. fttpr. de bon. liberti \ 1.9. Adde s. T 2. jupr. de operis liiert, (ro. V. I. 3. A.y>'. tit. prox. L 7; in fin.jj'. de eper. libert. (21 v si V 8- * 0 '-c’ de agnoscendis & elend, lib., (22. L q.ftipr. deoperis libert. (23. Nbvs 78. c. 2.. (24, v-s. 2. fuprs.de. operis libert. adde I.;a. jflVs. ritstmupi.. liberta- 421 De jure aureorum annulorum, &c. 42: libertatem gratuitam pnestitit, non qui debitam I restituit. PP. 5. Cal. Maji, MESSALA & SABINO COSS. 215. s. Imp. CONSTANT. A. ad Maximum Frasectum Urbi. Cl manumissus ingratus circa patronum suum extiterit, & qua- O dam jactantia , vel contumacia cervicem adversus eum erexerit, aut levis offenste contraxer-i: culpam: a patrono rursus sub T I T. IX. QUI ADMITTI AD BONORUM 16 POSSESSIONEM ■possunt: et intra quod tempus. 1. Impp. SEVERUS & ANTONINUS. A A. Macri nae. TTOnorum possessio filiofamilias delata , cum ignorante 17 quoque patre poffit peti emolumentum etiam patri allatura , A imperium ditionemque mittatur 2 , fi in judicio , vel apud pe-!' r:ttam 18 petitionem pater habuerit , amittitur transacto 19 tem- :_e,_ _ „n_. r?ore. Sinf» His» &• -flnnsnlp daneos 3 judices patroni querela exorta ingratum eum ostendat: liliis etiam, qui postea nati fuerint, servituris: quoniam illis delicta 4 parentum non nocent, quos tunc esse ortos constiterit, dum libertate illi potirentur, f Sane si is, qui in nostro consilio vindicta liberatus est, poli coercitionem [ ex ] poenitentia dignum se prostiterit, ut ei civitas Romana reddatur: non prius fruetur beneficio libertatis , quam si hoc patronus ejus oblatis precibus impetraverit. Dat. Jdib. April. Roma, CONSTANT. A. & CONSTANTE C. COSS. 319. 3. Impp. HONORIUS & THEODOSIUS AA. ad Senatum. liberti non modo adversus patronos non audiantur . verum etiam eandem, quam patronis ipsis [debent,] reverentiam prxitent heredibus 5 patronorum: quibus ingrati actio 6, sicut ipsis manumissoribus, deferetur, si illi data: sibi libertatis itn- memores , nequitiam receperint servilis ingenii. Datum 8. Idib. August. Ravenna , MARINIANO & ASCLEPIODOTO COSS. 423. 4. Impp. HONORIUS & THEODOSIUS AA. Basso PP. T Ibertins conditionis homines , vel eorum filii, etiam si inili- tantes 7 [docebuntur] ingrati: ad servitutis nexum procul-’ dubio reducentur. Dat. Calend. Aprilis , Ravenna , THEO- DOS. 11. & VALENT. AA. COSS. 425. T I T. VIII. DE JURE AUREORUM 8 ANNULORUM, ET DE NATALIBUS 9 RESTITUENDIS. 1, Impp. DIOCLET. L MAXIM. AA. Philadelpho. "MAtales antiquos , & jus ingenuitatis non ordo prsstare Decu ■*’ rienum 10 , sed a nobis 11 peti potuit. Dat. 15. Calend April. Ravenna , ipsis AA. COSS. 2. Iidem AA. & CC. Eumeni. AUreorum usus annulorum beneficio Principali tributus, liber- 1 tinititis, quoad vivunt, imaginem 12, non statum 13 ingenuitatis prrestat. Natalibus autem antiquis restituti liberti , ingenui 14 nostro constituuntur beneficio. 1; Dat. 13. Calend. * Sirmii, CC. COSS. In AUTHENT. ut liberti de cactero. §. 1. & §. illud, coli. 6. tit. 7. al. 6. Novell. 78. cap. 1. & 2. £E.l hodie , quia manumittentes servos suos , cives denuntiant Romanos : [ non enim aiiter licet ] cx ipsa manumissione aureorum annulorum pf regenerationis jus habent: ut Jint quidem liberi Ö” ingenui, sed jure patronatus iUafo. pore. Sine die & Consule. 2. Iidem AA. Crispino. JJI bonorum possessio tibi duntaxat competit proximitatis nomine , habuisti spatium centum 20 dierum utilium, ex quo eur* defunctam scisti 21 , ad bonorum possessionem amplectandam. Dat. 3. Non. Nov. GETA COS. 3. Impp. DIOCLET. & MAXIM. A A. Crescentio. INfantis 22 nomine agnitam bonorum possessionem, & anteqmm loQueretur diem functi, recte competere, nulla dubitatio est. 8. Cal. Jan. MAXIMO 2. L AQUILINO COSS. 286. . 4. Iidem AA. & CC. Marcello. UMancipata fi non agnovit intra annum 23 Unde liberi bono» rnm possessionem: nullam 24 ad heredes vindicationem suo» cessionis transmittere potuit. Dat. 3. Cal. Maji, Heraclia, CC- COSS. v. Iidem AA. & CC. Maximo. sAUamditi per facti 25 qtuestionem incertum est, utrum ne se- eundum tabulas, an ab intestato, L ex quo capite possessio sit delata, ne tibi tempus agnoscendx bonorum possessionis praefinitum cedat, superstitiosam geris solicitudinem. 6. Iidem AA. & CC. Frontinre. J Uris ignorantiam nec mulieribus 26 prodesse in Edicti perpetui cursu de agnoscenda bonorum possessione , manifestum est. Dat. 3. Calend. Maji, Sirmii, CC. COSS. 7. Pars epistola: CONSTANTII & MAXIMIANI AA. & SEVERI & MAXIMIANI Nobilissimorum CC. J^Onorum quidem possessionem pupilli nomine agnotcere 27 tutorem potuisse , aperte declaratur : ipse autem pupillus 2!! bonorum possessionem sine tutoris auctoritate amplecti non potest, nisi etiam impuberi fine 29 tutoris auctoritate hoc postulanti, ^ sciens hoc competens judex dederit bonorum possessionem : tunc enim emolumentum successionis videtur [ei] Pratorio jure qtivsi- tum esse. 6. Idib. Decc-mbr. CONSTANTIO L MAXIMIANO COSS. 294. 8. Imp. CONSTANTIUS A. ad Dionysium. rjUicnnque resex parentum, vei proximorum successione jure ''•—sibi competere confidit: sciat libi non obesse , si per rusticitatem, vel ignorantiam [facti 30, vel absentiam, ] ve! quamcunque aliam rationem intra prrfinitum tempus bonorum possessionem minime petiisse noscatur : quoniam hsc sanctio hujusmodi consuetudinis necessitatem mutavit. Datum Prid. Id. Mart. Heliopol. CONSTANTIO A. & CONSTANTE C. COSS. 9. Idem A. ad Populum. I] T verborum inanium excludimus captiones: ita hoc observari decernimus 31, ut apud quemlibet judicem , vel [etiam] apud Duumviros , qualiscunque testatio amplestendre hereditatis osten- t.d.l. 50. (2. I. pen. supr. de operis libert. I. b.jf. de agnosc. N dleni. Ub. 1 . 70.F. de verb.ßgn. §. 1. Infi. de capit, deminut. Nov. 78- c. 2. (3. lramo vide l. 2. supr. de pedaneis judic. (4. Confer /. 5 - §. I. iüfr. ad leg. Jnl. majefi. (;. V. /. 5. §. 20. jf. de ugnosc. o ttlend. liber. I. 19. infin.js. de jure patren. I. t.Jtipr. I. 10. §. 9.Fi de tujus vocani. I. y.fupr. tit. prox. (6. 1 . 70. vers. item in lege.js. ii v erb. signis. (7, Fac. I. I. in fin. js. de obseq. vide tamen l. 6. i. 7. infr. qui militare non pojs. (&. Lib. 40. D. 10. Nov. 78. (9. d. Nov. Lib. 40. D. 11. (10. 1 . J. ir.fr. sijervus aut libert. (11 . 1 . ult. pr.jj'. de nutui, rejl. abrog. Nov. 7J, c. 1. (12. I. c. I. g.F b. t.l. 3. pr.jj'. de bonis libert. I. un. iafr. ad. leg. VifeU. (13. I. 33. §. 2. F de condit. N demonftr. (14. 1 . 2. I. 3. I. 5. §. 1. F. de natui, rest. I. 3. pr. Codicis Lib. VI. Tit. X. usque XV. 424 tiatar, statutis prisco juretemporibus coarctanda : eo addito , ut jias ejus bonorum pofleffionem petendo , vel contra 13 nuncupa- etiamsi intra alienam vicem , id est, prioris gradus, properan- tionem , si testamentum line scriptis conditum est, intra tempora '— . ... ~ n: —- — r 1 lldicto praestituta eam partem poteris obtinere. PP. 6. Cal. Deo tius exoratur, nihilominus tamen cfficaeiam parem, quasi suis ut usa curriculis , consequatur. Dat. Cal. Februar. Laodicea T I T. X. QUANDO NON PETENTIUM PARTES PETENTIBUS ADCXLSCANT. r. Imp. GORD. A. Marthans. TiUotiens pluribus liberis , cessante legitima successione . bono- rum possessio defertur: [beneficium] Edicti perpetui qtiibus- his solis,.qui bonorum poflessionem agneve- i:i dubium non L iE.MILIANO dam omittentibus runt, portionem non petentium accrescere 1 veni:. Datum Id. Januar. PEREGRINO ■COSS. s 4 {. SECUNDUM t T I T. XI. DE BONORUM POSSESSIONE TABULAS. i. Imp. ALEXANDER A. Vitali pEndente appellatione a sententia , qua falsum 3 testamentum pronuntiatum est : incerto adhuc,.an defunctus intestatus decesserit: proximitatis nomine bonorum possessioni locus 4 non esi. Catum 3. Calenti. Maji, MAXIMO 2. & AELIANO COSS. 2:4. r. Imp. GORDIAN. A. Cornelio. COnorum quidem possessionem ex Edicto Prxtoris nonnisi secun- dum eas tabulas . unae sentem e tolHmn livnis fio natae suor dum eas tabulas, qua septem 5 testium lignis signat» sunt, peti posse, in dubium non venit. Verum si eundem numerum adfuisse sine scriptis testamento condite, doceri potest: jute civili testamentum [factum] videri, ac fecundum nuncupationem ■bonorum possessionem deferri, explorati juris est. PP. 12. Ca- Vend. Mart. ATI ICO & PRrETEXTAT0 COSS. 243. T I T. Xsi. DE BONORUM POSSESSIONE CONTRA ( TABULAS, QUAM PiATOi LIBEftlS POLLICETUK. i. Imp. ALEXAND. A. Rufo. T Iberi, contra tabulas parentum bonorum possessione admissa, 1 ' solis parentibus 7 & liberis legata proritare fecundum Edictum debent. PP. 4. Id. Oftobr. MAXIMO 2. & /ELIANO COSS. 224. 2. Idem A. Clarat. UOsthumo nato 8, qui '-eque heres institutus a patre, neque nominarim exheredatus est, testa: mentum rumpitur. Et ii contra 9 tabulas bonorum possessio infantis nomine ä tutore petita est: fecundum tabulas [bonorum] possessio lotum habere non potest. Datum Cal. Mart. JULIANO 2. & CRlSPINO COSS. 223. T I T. XIII. DE BONORUM POSSESSIONE CONTRA TABULAS LIBEÄTI IO, QU Ai PATXONIS HEESISQUE EOB.UM rtATUA. I. Imp. GORDIANUS A. Herculiano. f Icet ex causa fideicommissi 11 manumissus sit [is,] quem ex vo- luntate patris cum sorore [ tua] te manumisisse proponis : tamen , si extraneos scripsit heredes, partis 12 legitim» contra tabu- (l. V. I. 3. infin.js. de honor, soffest'. I. 67.Fi deudquir. vel omitt. bered. I. 4. fr.js. quis ordo in hon. poff 1. 1. §. 9. F ad SC. Ter tuli. (2. Lib. 37 - -D. II. (3. V. /. 4 de culquir. vel omitt. bered. GORDIANO A. & AVIOLA COSS. 240. 2. Imp. ANASTAS1US A. Asclepiodoto. pAtronns , liberti muneribus 14 elc-ctis, & operis 15, ä contra tabuhssionorum possessione repellitur. Datum 12. Cal Mart VIATORE & /EMILIANO COSS. (4. Adde l. 5• fitpr. qui admitti ad hon. pe s. I. z. infr. ccmmun. Jt tifrr* (T C/« A I ft/, ss 4* / - 7 /7't- -1 J _ r - , ■ ftttceff. fas. I. 89 -J- itreg.jur. (5. I. 7, Jl h. t. l.j.ff. unde liberi. fac. I. 12: infr. de testam. (6. Lib. 37. D. 4. (r. L 20. §. t.ff. h. 1.1. 6. §. g.ff.f quis omiff. ccss. testam. L l.pr.js. de legat:prxfland. (8. L I. /. 2. /. 3. infr. de pojibum. L 1. /.3. §;. 3.F de htjttft. rupt. irrito facto testam. §. 1. Last •' de euhered. lib: (9. Immo vide Ll, infin. js.Jitab. testam, nullte eectab. d. §, I. Jnst. deexbered. lib. (10. de honor, pojscjs. I. 23.F. de bon. liberti (i;. /. 29. js. it.ti l. 3, §. desuisfist Icgjt. bered. (12. d. !. 6. (13. V. /."2. S T TIT. XIV. UNDE LIBERI. 16 Impp. DIOCLET. & MAXIM. Sarpedoni. AA. heredes L AQUILINO COSS.' 286. 2. Iidem AA. & CC. Zofimot pX testamento 18 , vel ab intestato existente filio . vel nepote uo 19 herede, nemo potest ab intestato heres exiliere. Dat. 3. Id. Mart. ipsis AA. & COSS. 3. Imp. CONSTANTINUS A. ad Leontium Comitem R. P. Orientis. QUi se :o patris post avum intestatum defuncti negat heredem : mortui avi paterni suscipere facultates non potest: maxime emancipatus , nili per bonorum posseifior.em ad hujusmodi beneficium pervenerit. Dat. 8. Idib. April. LLMENIO & CATULINO COSS. 349. tut ;itei TIT. XV. UNDE LEGITIMI 21 , ET UNDE COGNATI. 22 i. Imp. ALEXAND. A. Ulpio. P'Onfobrinorum 2; tuorum intestatorum bona, si ad prioris necessitudinis neminem jure pertinuerint: tu, qui cotum possessionem agnovisti, persequi non prohiberis. Dat. z. Id. Aug, JULIANO 2. & CRlSPINO COSS. 225. 2. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Zenoni. fUm propiorem 24 sobrinum (id est, natum [a] consobrina) rebus humanis intestatum defunctum proponas: intelligis sine auxilio bonorum 25 possessionis ejus te successionem vindicare non posse. Dat. 7. Cal. Jun. Laodicea, AA. COSS. 3. Iidem AA. & CC. Felici. ■MEpotibus 26 avi materni pro virili 27 portione etiam jure honorario successio defertur. Datum Id. Octobr. Sirmii, CC. COSS. 4. Iidem AA. Syrists. NJOn 28 hoc, an tenuerit quis res hereditarias, necne [sine voluntate adquirend» sibi hereditatis, ] quierendum est: sed an admiserit 29 hereditatem, ve! bonorum possessionem. Datum :. Calend. Januar. Sirmii, CC. COSS. 5. Iidem AA. Platoni. (P Er tum quidem est , cognationis 30 jure citra admissionem bonorum possessionis neminem posse succedere : defuncti vero cognati succedere nolentes , bonorum possessionem petere non urgentur. 31 Dat. 12. Cal. Mart. Sirmii, CC. COSS. ,:it fepr. de bon. poffeff.fec. tab. (14. 1. 37. js. de bon. libert. (l>. !■ 20. st', de jure pntronat. (16. Lio. 38. D. 6. (17: l. 15. §. I. infr. de legit, bered. I. 6. §. 1. st’, de bcncr. post. I 1. in fin .st', quit ordo in bon. post. (18.1. 39-jf- d* ' uiquir. vel omitt. bered. (19. 1. 5. infin.js. unde legit. (20. Confer l. tdt.snpr. fi minor ab bered. (11. Lib. 33. D. 7. (22. Lib. 38. D. 8- (-3- T. I- 6 - ' lK f r - co ”fi, mun. desuccejs. (24. v. L 10. §. 16. vtrs persona, ff. degradib. c7 affin. (25. L 5. infr. b. t. (:6. §.15. tz. 16. Inst. de bered, qu* «*> intest. No-v. n8.c. I. in sin. Nov. rg. c. 4. (2 T- 1. n. supr.fam.. excise. (28. /. i.infr. Aejuredelib. l.i. infr. de repud. vel abjhn. bered. L 10. fr.js. de sdqnir. vel omitt. bered. (29. I. 5- tnfr. b. t. (30. L 2.fttpr..eei. §.3. f. Schoner..foßf. ^ 425 De successorio edicto. 426 T I T. XVI. / DE SUCCESSORIO EDICTO. 1 i. Imp. ALEXAND. A. Juliano. CI mater 2 tua propter furerem suum patrui sui bonorum pos- o feffionem non accepit: tu filius ejus ad eorundem bonorum patrui magni 3 posseffionem ex Edicto, quo prioribus non petentibus, sequentibus permittitur, admissus es. PP. 3. Id. Decembr. MAXIMO 2. L iELIANO COSS. 224. 2. Impp. DIOGLET. & MAXIM. AA. Firmo. CI avis eorum frater, de quorum succeffione agitur, vehit ex ^ testamento adiit hereditatem , quos intestatos decessisse ac falsum testamentum prolatum contendis , & ab intestato non petita bonorum posseffione, vita functus est: actu, licet quinto gradu constitutus, ex successorio capite petiisti bonorum possessionem, vel necdum exclusus petas : eorum fucceffionem potes vindicare. Nam G is, quem quarto gradu constitutum [esse] non ambigitur, ex Edicto petiit4, nec hoc te latuit: frustra nobis supplicasti. Dat. 6. Id. April. Sirmii , CC. COSS. T I T. XVII. DE CARBONIAN 0 ; EDICTO. I. Iidere A A. & CC. Florae. CI tibi ac filio tuo ab bis, contra quos supplicas, status movetur quaestio : perspicisprsmutare rerum , quas vehit de patris siic- ■ cessione filius tuus vindicat, restitutionem postulari: cum si in pupillari permaneat aetate, fecundum formam Edicti Carboniani data bonorum possessione , satisdatione impleta , tunc demum in posseffionem eum constitui conveniat: vel hac non oblata 6, portionem ab omnibus , quam vindicat, poffideri: servitutis 7 vero qusstionem in tempus pubertatis differri. 8 Dat. 12. Cal. No- vembr. Sirmii, CC. COSS. 2. Imppp. THEOD. ARCAD. & HONOR. AAA. ad Rufinnm P. P. PArbonianum Edictum sub 9 personis legitimis (ex) indubitato matrimonio custodito 10 partu ,&probata legitima succeffione, . defertur: scilicet, ut in possessione novus heres constitutus, usque i ad pubertatis 11 annos, sine inquietudine rebus utatur interdum I alienis. 12 Dat 3. Calend. Octobr. THEOD. A. 3. & HA- ' BUNDANTIO COSS. 392. T I T. XV 111 . UNDE VIR ET UXOR iz. i. Impp. THEOD. & VALENT. AA. Hierin P. P. MAritus 14 & uxor ab intestato 1; invicem sibi in solidum pro 1 1 antiquo jure succedant 16 , quoties deficit 17 omnis parentum, ! iiberorumve , seu propinquorum legitima vel naturalis successio, : filco excluso. Datum 12. Calend. Matt. HIERIO & ARDA- ! BURIO COSS. 427. ; Ib AUTHENT. de exfcibend. & introduc, reis. §. quoniam vero, in sin. coi. 5. tit. 8. al. 6. & coi. 8. tit. 18. al. 13. ut lic. matri & avis. §. quia vero. 2. Novell. 117. c. ;. pRetireafi matrimonium fit absque dote 1 g , conjux autem prartno- riens locuplesfit:superfies vero laboret inopia: succedat una cum libiris communibus, alteriusve matrimonii in quartam , fi tresfir.t, vel pauciores. Quod, fi plures fint , in virilem portionem : ut tamen tpv.Jiem matrimonii liberis proprietatem fervet,fi extiterint: his vero non extantibus , velfi nullos habuerit , potietur etiam dominio , N imputabitur legatum in talem portionem. TIT XIX DE REPUDIANDA BONORUM POSSESSIONE. 1. Impp. DIOGLET. & MAXIM. AA. Theodosiano. UMancipatus, repudiata bonorum posseffione , absentis 19 patroni causa: velamento rursus ad eandem redire quaestionem frustra conatur. Sine die & Consule. 2. Iidem AA. & CC. Theodoro, pllio delatam bonorum posseffionem, patri ad fraudem 20 filii repudiare non licet. Dat. 6. Cal. Decembr. Nicomedia , CC. COSS. D E TIT XX COLLATI 0 *N IBUS. 21 (1. Lib. 38 . D. 9. fz.l.z. in fin. fi. ai SQ. Tertv.U. (3. v./. 10. §> 1$. vers patruus, ff. degraiib. 4. Vide enim l. 19. §. nec enim, f. de iuofi. testam. (?. lib. 37. D. 10. (6. I. I. §. I js. h. t. (7. d. I. I. §. 5. (S. Vide tamen l. 3. §. q.fi. eod. juncta l. l.supr. de ordin. judic. (?• 1 . 1. §. 10. ii de inspiciendo ventres (lo. I. 2- fi. d. t. - (ii. I. l. fcj. h. t. (12. I. ;. §. 3. Fi eod. (13. .lib. 38. Ü. 11, (14. v. I. 9. insin.fi. delegat. 3. exeip. L 1. mfr.fi liberal, imperied.socius. (15. Adde l. z.infr. deinfirm. panis »«ii. (16. Confer Auth. praterea. infr. h. 1.1. 3. pr. insr. de bonis mutirti. (17. Fac, /. 3 . pr. infr. quor. honor, • (18. Adde Nov. 53. §> 6 . r V). l.q.supTi depostul. vide tamen l. 7 .fi. dtjurefisci. I. 15. §. 1. Imp. ALEXAND. A. Deuteris. CMancipatos liberos testamento 22 heredes scriptos, & ex es fucceffionem obtinentes , a patre donata fratribus conferre non oportere , si pater , ut hoc fiat, supremis judiciis non cavit 23, manifesti juris est. PP. 3. Id. Jul. JULIANO 2. & CRISPINO COSS. 225. Iu AUTHENT. de trien. & semiss. & §. illud quoque bene. coi. 3. tit. 5. Novell. 18. cap. 6. PX testamento, ab intestato ccjsut dotis , est aliorum datorum collatio , ita demum , fi parens hoc Aefignuvit exprejpm : aliis , qua de collatione diciasunt, suum robur obtinentibus. 2. Idem A. Primo. CI pater intestatus decesserit relictis duobus filiis, & filia, cujus nomine dotem promiserat 24: portiones hereditatis aquas sunt, & dos nihilominus ita conferenda est, ut pro portionibus fratres ejus a neeeffitate praltanda ejus [dotis] liberentur. Dat. 3. Id. Septembr. JUL. 2. & CRISPINO COSS. 125. 3. Idem A. Alexandro. L)Actum dotali instrumento comprehensum, Ut r; contenta dote , qua in matrimonio collocabatur, nullum ad bona paterna regressum haberet , juris auctoritate improbatur , nec intestato patri succedere filia ea ratione prohibetur. f Dotem sane, quam accepit, fratribus, qui in potestate manserunt, conferre debet. Dat. 14. Cal. Jul. AGRICOLA & CLEMENTINO CPSS. 231. 4. Imp. GORD. A. Marino. ■Cilia dotem z(, in medium ita demum conferre coguntur , si s vel ab intestato 27 succedant, vel contra tabulas 28 petant: nec dubium est profectitiam seu adventitiam 29 dotem a patre datam vel constitutam , fratribus, qui in potestate 30 fuerunt, conferendam esse. His etenim , qui in familia defuncti 31 non sunt, profectitiam tantummodo dotem post varias prudentium opiniones conferri placuit. PP. 4. Idib. Mart. GORD. A. & AVIOLA COSS. 240. Idem A. Alexandro. TVOtis quidem petitio perseverante 32 matrimonio tibi non , competebat: quamvis enim eam intestato 33 patre defuncto, 'fratri conferre debueras; non 34 tamen eo nomine adversus ma- | ritnm tibi actio potuit esse : cum eo 34 minus (in) partem tibi 1 delata: succeffioHis patris auferre potueris. Dat. Non. Septembr. G ORD. & AVIOLA C O SS. 240. __ ult. I. 23. in fin.fi. ex quib. catis, major. (20. I. ult. pr. vers. Jan-, cimus, infr. de bon, qttx liber. (21. Lib. 37. D. 6. 7. Nov. 18- c. 6. Nov. 97: c. 6. (22. I. 4. pr. I. 7. infr. 1. 1. §. 6. fi. h. t. I. ult. .vers. quas utpote. fi. commun. utriusque jud. (23. d. I. 7. I. fj.fi. de dot. coUat. (24. V. /. 1. §. 8. ff'. d. t. (25. I: 35. §. l.supr. de inojfic. testam. I. ult.fi. de suis est legit, arg.l.1%. l.zp.supr. de paci. (26. Adde Nov. 18. c. 6. (27. v. I. l.supr. h. t. (28. I- 17. ™fr- '°A- (-9- A 1 tz. 7. jf- de dotis collut. abrog. l. uit. infr. k. t. (30. / 9. infr. eod .. (31. i. I. 17. infr. eod. (32. v. /. un.sv.pr. fi. dos conflante matrim.soli.ta fuerit. (32. v. V l.supr. h. t. (34. I. q.sufr. de rei vindic. t. 7. supr.soluto matrim. (35. v. Nov. 97, c. C. I. I. §. fi.fi. de dotis coliat. nd r l, 427 Codicis Lib, VI. Tit. XX. 428 in 0 ? atttwrtCT de aequalitate dotis. §. illud quoque, coi. 7 - AU I HtN ^ al 8 NoveU d-. cap . 6 . . tj 01 i i acHm habetsive pars viri sit idonea , sive mulieri poflfit int- C putari, quare marito ad inopiam vergente , ex Lege Juftinia- H2 etiam conflante matrimonio non exegerit dotem. Quod ei licet, , 'cum Ssi fui juris sit , U legitima; atatis , esi cum mater obtulerit dotem , esi pater ei consentiat agenti. His cejfantibus , solam actio- nem (licet inaneni) conferens, partem ex hereditate feret: hoc, cum dos parvasit. Sed dotem magnam , qn• /. 7. si de dotis coliat. (31. Immo vide Nov. 113. c. 5. pr. (32. V, /. 6. §. 2. in sin. infr. de bonis qtue lilt. (33. 1.7. fupr. b.t. ( 34 -' • tit. si de dotis coliat. (33. t.stq.fupr. de iusi. testam. (36. /' «st- infr. de emancip. liber. /. 8- infr. de bonis proscript. /. 37. infin-I- de ncgot.gest. (37. v. /.20. infr. b.t. (38. l.xi. infr.de legit, bered. (39. /. pen. infr. de emaucip. über. (40. d. L pen. (41. v. L *»• infr, d. t. (42. /. 19. fupr. de inosi testam. De testamento militis. 4-9 4$o nas latis iam ventilata est. Nam si intestatus quis defunctus esset, filio vel filiis, (aut) filia vel filiabus relictis , & ex mortua filia (vel filio) cujuscunque sexus, aut numeri nepotibus : vel si qua intestata defuncta esset, filio quidem vel filiis, filia vel filiabus similiter relictis , ex mortuo vero filio vel filia itidem nepotibus cujuscunque sexus aut numeri: de modo quidem succeffionis minime dubitabatur, sed palam erat, quod hujusmodi nepotes duas i partes paterna:, vel materna portionis tantum haberent, tertiam partem patruis luis, vel avunculis, vel amitis, vel materteris , pro jam polita constitutione concedentes : de collatione vero dotis, vel ante nuptias donationis, quam defuncta persona pro filio vel fiiia superstitibus, & pro mortuo vel mortua filio vel filia dedisset, multa dubitatio orta est: superstitibus quidem filiis defuncti perfo- me non debere fe dotem, vel ante nuptias donationem pro i'e datam ä suo patre vel matre, conferre filiis mortui fratris ( fui,) vel mortui sororis fui contendentibus , eo quod nulla constitutio luxer hujusmodi collatione polita esset: nepotibus vero mortui personi non tantum huic resistentibus , sed etiam adserentibus, quod onus collationis constitutione Arcadii & Honorii divae memoriae sibi impolitum , in personis tantummodo suorum avunculorum, non etiam patruorum , vel amitarum 2 , vel materterarum locum habere posset. Talem igitur subtilem dubitationem amputantes , praecipimus , tam filios , ve! filias defunctae personae dotem, vel ante nuptias donationem a parentibus suis sibi datam conferre nepotibus, vel neptibus mortuae persona:: quam eosdem nepotes , vel neptes patruis suis, aut avunculis , amitis etiam & materteris dotem , vel ante 3 nuptias donationem patris fui, vel matris, quam pro eo, vel ea morua persona dedit, similiter conferre: ut commixtis hujusmodi collationibus cum bonis mortui personi, duas 4 quidem (partes) nepotes, vel neptes habeant illius portionis, qnx patri , vel matri eorum , si superesset , deferebatur : tertiam vero ejusdem portionis partem una cum (sibi) competentibus portionibus filii vel filii defuncta personi, cujus de hereditate agitur, capiant. Dat. Calend. Jun. Conjlantinopoli , D. N. JUSTI-. N 1 AN. A. PP. i. COS. ;-8. In AUTHENT. de trien. & fe. §. neque illo. coi. 3. tit. 5. Novell. 18 . cap. 4. ()üa tertia portionis diminutio correctionem novo jure capit, ad '^aqualitntis justitiam redactu in omnibus talibus personis. :a Idem A. Mennte P. P. "ILlud sine ratione ä quibusdam in dubietatem deductum , plana 1 sanctione revelamus : ut omnia , qui in quartam portionem ab intestato succelsionis computantur his, qui ad actionem dein officioso testamento vocantur: etiam si intestatus is decesserit, ad cujus hereditatem veniunt: omnimodo coheredibus suis conferant. Quod tam in aliis, quam in his , qui occasione militiae 5 uni heredum ex defuncti pecuniis acquisiti lucratur is , qui militiam meruit, locum habebit • ut lucrum, quod tempore mortis defuncti.ad eum pervenire poterat, non solum testamento condito quarti parti ab intestato succeffionis computetur, sed etiam ab intestato conferatur. Hic autem regula,, ut omnia , qui portioni quarti computantur, etiam ab intestato conferantur : minime e contrario tenebit , ut possit quis dicere etiam illa, qui conferuntur omnimodo in quartam partem his computari, qui ad inofficiosi querelam vocantur. Ea enim tantummodo ex his, quae conferuntur, memorati portioni computabuntur , pro quibus specialiter legibus, ut hoc fieret, expressum est. §. 1. Ad hic cum ante nuptias donatio 6 , vel «los ä patre data , vel matre, velaliis parentibus pro filio , vel filia, nepote, vel nepte , cxterisqne descendentibus 7 conferatur: fi mnis, vel una liberorum ante nuptias tantummodo donationem , vel dotem, non etiam simplicem donationem accepit, vel acceperit, alter vero , vel altera neque dotem , neque donationem ante nuptias ä parente suo suscepit, vel susceperit, sed simplicem tan- (l. I. q.ff. de suis U legit, hered. §. 15. Inft. de bered, qua ub inteft. Hov. 18 . c. 4- (2. v. I. i$.firpr. tr. t. (3. /. 17: supr. i. :o. infr. eo d. I. 29. supr. de inojs. testam: (4. Abrog. Jtutb. qua tertia, infr.'h. t. (5, l. 30. §, 2.supr. de inojs. teflum. immo vide 1- >- §.16. js. h. t. (S. L 17. supr. eod: (7. L 19. supr. eod. (8. I. 6. infr. de bonis qua lib. (9 ,.d. I. 6 : L 7. -I. 8. infr. ti. t. (10. I, 12. supr. /.!.§. ifi-js. h. t. L 3. infr. de castrensi pecut. (ii. Immo vide l. 1. §. I. e,, supr. h. t. juncta /. 6. infr. de 'onisqua Ub, §. 1. Inst. fer quas personas cuique. tummodo donationem : ne ex eo injustum aliquid oriatur, (si) ea quidem persona , qui ante nuptias donationem , vel dotem fusce» pit, conferre eam cogenda [sit:] illa vero, qui simplicem tantummodo donationem meruit, ad collationem ejus minime coar- ctanda est: si quid hujusmodi acciderit, jubemus ad similitudinem ejus , qui ante nuptias donationem , vel dotem conferre cogitur, etiam illam personam, qui nulla dote, vel ante nuptias donatione data, solam simplicem donationem ä parentibus suis accepit, conferre eam : nec recusare collationem [ex] eo, quod simplex donatio non aliter confertur, nisi hujusmodi legem donator tempore donationis fui indulgentix imposuerit. Dat. 8. Id. August. Coa- stemtinop. DECIO V. C. COS. $29. 21. Idem A. Joanni P. P. TJT nemini de extero super collatione dubietas oriatur: necessarium duximus, Constitutioni 8 , quam jam favore liberorum fecimus, hoc addere: ut res, quas parentibus acquirendas esse prohibuimus 9, nec collationi post obitum eorum inter liberos subjaceant. Ut enim castrense 10 peculium in commune conferre in hereditate dividenda, & ex prisci juris auctoritate minime cogebantur : ita & alias res , qui 11 minime parentibus acquiruntur , proprias [liberis] manere censemus. Dat. 15. Calend. Novembr. LAMPADIO L ORESTE VV. CC. COSS. anno 2. 530. DE T I T. XXI. TESTAMENTO MILITIS. 12 . I. Imp. ANTONINUS A. Floro militi.. ssRater tuus miles si te specialiter in bonis, qui in paganico habebat, heredem fecit: bona , qui in castris reliquit, petere non 13 potes, etiamsi is, qui eorum heres institutus est, adire ea noluerit 14 , sed ab intestato succedentes veniunt : modo si in ejus locum substitutus non es , L liquido probetur, fratrem tuum castrensia bona ad te pertinere noluisse. Nam voluntas militis [in expeditione occupati] pro jure 15 fervatur.. Accepta 5. Id. Sept. DUOBUS ASPRIS COSS. 213- 2. Idem A. Septimo militi.- Miles fi castrensium 16 tantummodo bonornm commilitonem 4 suum instituit heredem : extera bona ejus , ut intestati defuncti , mater ejus jure possidebit. Quod si extraneum scripsit heredem , ifque adiit hereditatem: bona ejus in te transferri non jure desideras. PP. 11. Cal. Mart. ANTONINO A. 4, L BAL- BiNO COSS. 214,. 3, Idem A. Vindiciano. (AUamqiiam militum testamenta juris vinculis non subjiciantur, cum propter simplicitatem 17 militarem, quomodo velint 18 , & quomodo poffiut, ea facere his concedatur: tamen in Valeriani quondam Centurionis testamento institutio etiam jure communi aeeepitauctoritatem. Nam 19 cum paterfamilias filiam ex duabus unciis, uxorem ex uncia heredes scripserit, nec de residuis portionibus quicquam significaverit: in tres partes divisisse eum apparet hereditatem , ut duas habeat, qui sextantem accepit, tertiam, qui ex uncia heres est instituta. PP. Cal. Nov. ANTONINO A. 4. & BALBINO COSS. 214. 4. Imp. ALEX. A. Junio.- CIRufinns, VirCiariffimus Tribunus, laticlavius 2»major an- nis [lege] definitis faciens testamentum , te manumisit: justam tibi libertatem competisse, scire debes. Quod si minor 21. annis ex lege constitutus fuerit, cum faceret 'testamentum : lege impediente nullam libertatem adeptus es, qui in hac partenec mi— litibus 22 remissa est. Quod fi idem testator causam manumittendi te habuit, qui probabilis vivo manumittente consilio futura esset : quia per fideicommissum data libertas a quolibet minore annis: ei, cujns causa probari potuit, pristari debet: ex testamento mi— (12. Lib, 29. Di 2. Lib. 2. Infi. 11.■ (13. Fac. L 17, §. i.js h.ti (14.L6.in fitt.js. ecd. (15.L L 14. i. 19. infr. I. I .js.. eod,- (16. L 1 .supr-. I. 6. 1. 11. in fln.ff, eod.- (17. v. L i.supr. de juris Qf falli ignor. (18- L i;, infr. pr. Itifl. h'. t. - (19.1. §. .5. Inft i L 13. tz. 2. I. 47: §. I.js. de hered. institnTnd: (10. V. L 42.st", de donat, inter vir. & uxor. (21. §. 4, Inft. quib. ex caus. manu- mitt. I. Si infr. desidcicommijs liberti- 22--29...l.FIF..t: .3>. js de manum, testum.- iilis 43 1 Codicis Lib. VI. Tit. XXI. litis nujulinodi servis justam libwtatem competere consequens est. Dat. .6- Cal. Decembr. ALEXAND. A. COS. 224. q. Idem A. Sozomeno. T?X testamento militis, sive adhuc in militia , sive intra annum 1 m isii,s honeste decessit, hereditas & legata omnibus, quibus relicta sunt, debentur: quia inter extera, quae militibus concessa sunt, liberum arbitrium 2 , quibus velint, relinquendi supremis [judiciis luis] concessum est: nisi lex Z specialiter eos prohibuerit. Datum 17. Calend. Februar. JUL. 2. & CRlSPr- NO CC. COSS. 225. 6. Idem A. Valentine. IN testamento quidem ejus, qui non miles fuit, si duobus here- -*■ dibus institutis, altero , cui potuit usque ad tempus pubertatis parens facere testamentum , altero , cui, pofteaquam heres extitit, substituere non potuit, invicem substitutio eisdem verbis Facta est: in eum solum casum eam locum habere, sententiis prudentium virorum , & Constitutionihus Divorum Parentum 4 meorum placet, quo utrique pari ratione potuit substitui. Sed cum ex testamento militis controversiam esse proponas, defuncta parvula ejus filia, pofteaquam heres extitit patri, cum qua simul aequis partibus heres institutus, eras , substitutione invicem Facta: & mater quidem intestatae filix sibi succeffionem defendat , tu autem ex substitutione ad te pertinere contendas 5, juris quidem ratio manifesta est, licere militibus 6 proprio privilegio etiam heredibus extraneis , pofteaquam heredes extite- rint, mortuis substituere: Sed tibi probandum est, an ita frater tuus senserit. PP. 11. Cal. Alaji, FUSCO L. & DEX1R0 COSS. 226. 7. Idem A. Fortunato. ■pX bis verbis, Fortunato liberto tueo do , lego , vindicare tibi li- ■*-* bertatem non potes , si pagani 7 testamentum proponatur. At enim cum testatorem militem 8 fuisse proponas : si non errore ductus libertum [te] crediderit, sed dandx libertatis animum habuerit : libertatem equidem directam competere tibi, sed & legati vindicationem habere te, praerogativa militaris privilegii prxstat. Dat. 12. Cal. Januar. ALEXAND. A. 2. & MARCELLO 6088. 227. 8. Imp. GORDIANUS A. Aeterno militi. /^Erti juris est , militem 9 ad tempus etiam heredem institue- re posse. PP. 3 COSS. 239. 9. Idem A. Valerio. Calend. Octobr. PIO & PONTIANO CIcut certi juris est , militem , qui scit 10 se filium habere , ^ aliosque scripsit heredes , tacite eum exheredare intelligi 11 : ita si ignorans se filium habere, alios scribat heredes , non obesse filio ademptam hereditatem , sed minime valente testamento, si fit in potestate, eum ad successionem venire, in dubiis non habetur. PP. 5. Non. Oct. PIO & PONTIANO COSS. 239. 10. Impp. PHILIPPUS A. & PHILIPPUS C. Justino militi. CI, cum vel in utero haberetur filia inscio 12 patre milite, ab ^ eo prxtcrita sit: vel, cum in rebus humanis eam non esse , falso rumore perlato, pater putavit, nullam ejus [in] testamento fecit mentionem : Utentium hujusmodi, exheredationis notam 13 nequaquam infligit. Is autem miles, qui testamento filiam suam appellavit , eique legatum dedit: non instituendo eam heredem exheredavit. PP. ir. Calend. Jun. PRAÜSENTE & ALBINO COSS. 247. _ §- 3- Infi. I. 21. I. 26. I. 38. Js- h. t. 1. 17. I. 40. I. 92. js. ad leg. Falcid. (2. /. l.supr. b. t. (3. v. I. 4-J'upr. tod. I. ult.supr. de b.-eret. L 41. §. l.jf'. b. t. (4. I. 4. §. 2. js. de vulg. L? pupill. subliit. ($. v. I. 2. infr. de iinpub. N aliis fubstit. I. 39. /. 4;. Fj de vulgär, cfi pupill. fubstit. (6. v. I. 8- infr. de impub. U aliis Jubfi.it. (7. I. 2. in sin. infr. denecefar.ferv. bered. 1.6s.js. de bered. instit. (8. /.40. §. l.Js. b. t. Nov. 78. c. 4. vers.fi enim. (9. /. 15. §. 4. 1. 1«. in fin. I. 41. pr.ff. h. t. collata l. 34.jP de bered, infiit. (10. I. 10. infr. L 36. §. 2 .Js. h. t. adde l. 16. §. 3. Js. de testam, tut. (u. §. 6. Inft. de exhered. liberor. I. 12. pr. I. 47. infin. fi'. de hon. libert. (12. v. I. q.supr. h. t. adde §. fen. Inft. de exhered. Uberor. (13. v. L 13 .supr. ex quii. caus. insum. (14. r. mentum : tur a firco. AA. 3. & _.__ 432 II. lidcm A. & C. iEmiliano militi. pAptatorias 14 institutiones etiam in militis testamento nullius ^ esse momenti, manifestum est. PP. 7. Cal. Tui. FR/RSfn TE & ALBINO COSS. 247. 12. lidem A. & C. Domitix. IN testamento militis Legem Falcidiam 15 , L in legatis, & in 1 fldeicommiflis 16 cessare , explorati juris est. Sane si quid ultra 17 vires patrimonii postulatur : competenti defensione tueri te potes. PP. 6. Non. Jul. PRASSENTE & ALBINO COSS. 247. 13. Impp. VALER. & GALLIEN. AA. Claudia. CT militibus nostris, Centurionibus quoque ob flagitium militare 18 damnatis, non aliarum , quam castrensium rerum testn- ntum facere permittitur 19 , & intestatis jure proprio succedi- ' c '~ Prop. Non. Aug. VALERIANO L GALLIENO :. COSS. 256. 14. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. heredibus Maximi. CI a fratre suo militante mater vestra scripta heres successionem 0 [ejus sibi] quxsivit: quamvis teftamenci scriptura non continet juris 20 obseri ationem, hanc [ tamen ] hereditatem fratrem testatoris, vel ejus filios ab intestato evincere non potuisse, jure constitit. PP. ;. Non. Maji , ipsis AA. & COSS. 1;. Imp. CONSTANTINUS A. ad Populum. Milites in expeditione 21 degentes , si uxores, aut filios, aut x 1 amicos, aut commilitones suos, postremo cujuslibet 22 generis homines amplecti voluerint fupreinx voluntatis assstu: quomodo possint 23, ac velint, te stentur: nec uxorum aut filiorum eorum , cum voluntatem patris reportaverint, meritum , aut libertas dignitafve quxratur. Preinde sicut juris rationibus licuit, ac femper licebit, si quid in vagina, aut clypeo literis sanguine luo rutilantibus annotaverint, aut in pulvere inscripserint gladio suo, ipso tempore , quo in prxtio vitx 24 Cortem derelinquunt, hujusmodi voluntatem stabilem este oportet. Dat. Z. Id. August. Nicomedia , OPTATO & PAUL1N0 COSS. 334. 16. Imp ANAST1S. A. Hierio P. P. CCriniarios vel apparitores, qui Virorum Magnificorum Magistrorum militum julsionihus vel actibus obtemperant: etsi nomina eorum matriculis militaribus referri videantur, nullatenus 2; [tamen] in ultimis a se conficiendis voluntatibus juris militaris habere facultatem decernimus. Dat. Id. rebr. Constantmp. PAULO V. C. COS. 49S. 17. Imp. JUSTINIAN. A. Mennx P. P. VE quidam putarent in omni tempore licere militibus testamenta, quoquo modo voluerint, componere: sancimus his solis, qui in expeditionibus 26 occupati sunt, memoratam indulgeri circa ultimas voluntates conficiendas beneficium. Datum 4. Id. April. DECIO V. C. COS. 529. 18. Idem A. Joanni P. P. s Icet antiquis legibus permittebatur pupillis, fi Tribunatum 27 Ll numerorum merebantur, ultimum elogium conficere posse: attamen indignum nostris temporibus [esse] videtur, eum, qui stabilem mentem nondum adeptus est, propter privilegia militum, sapientium hominum jura pertractare, & in [tam] tenera state ex tali licentia parentibus forte suis, vel aliis propinquis nocere, propriam substantiam extraneis relinquendo. Ideoque hoc fieri nullo modo concedimus. Dat. Calend. Novembr. post Consulatum LAMPADII & ORESTIS VV. CC. Anno 2. 532._ l. 70. I. 71.fi'. de bered, instit. (1;. I. 17. in fin.fi'. b. 1.1. 7. infi. I. 17. 1. 92. in sin. I. ult. collata /. 40. fis. ad leg. Falcid. (l6- 1. 1. §• 18.ii ad SC. TrebeU. [17. i. 1. §. 17.js. d. t. I. 22. §. ;. infi.deiurt dclib. (18. v. /. l.jf. de vetera», cfi miiit. fuccejf. C 1 ?- ^ [ *• l. il.fi’. b. t. I. 32. §.S .js. de donat, inter vir. ist uxor. 1.6. §. 6 .fi.it injust. rupt. irrito facio fest. I. 22. §. i. fi', delegat. 3. (20. v. /. u supr. h. t. (21. d. I. 1. in fin. I. pcv.ult. infr. eod. (22. 1. 7- de legat. 3. immo vide i. ult..supr. de baret. (23. I. 3.supr. l.ult. fi', b. t. I. 37. verssed non quasi. supr. de inojs. testam. (24. v. Ais. Leon. 40. vers nam quod statuerunt. (21. Vide tamen 1.6. tnfi .« castrensipecul. (26. I. 1. I. IJ. supr. §. ult. Inst. h. t. adde l. ult.fi eod. (27, v. L tq.f. eod. tiT 4?3 434 Qui testamenta facere pofiint, vel non. T I T. XXII. QUI TESTAMENTA i FACERE POSSINT, VEL NON. I. Imp. GORDIANUS A. Petronio militi. nUanquam omnium bonorum socer tuus, itemque Frater ejus, socii 2 fuerint: tamen non eo minus idem frater ejus cum fati munus impleret, testamento suo potuit sibi heredem instituere, quem vellet, f Item non idcirco minus is testamenti factionem habet, quod indivisam ; suceeflionem cum sorore sua dicatur habuisse. PP. 12. Cal. August. ARI ANO & PAPPO 0088 . 244. 2. Impp. IHOCLETIAN. & MAXIMIAN. AA. & 00 . Viatori & Ponti te. GI is, qui te cum uxore tua heredem scripsit, quando testamen- ^ tum ordinavit, sanae mentis fuit, nec postea alicujtis 4 sceleris eonscientia obstrictus, sedant impatiens 5 doloris, aut aliqua furoris rabie constrictus, se pnecipitem dedit, ejusque innocentia liquidis probationibus commendari potest a te, adseitae mortis obtentu , postremum ejus judicium convelli non debet. Quod si futura poenae 6 metu, voluntaria morte supplicium anteverterit, ratam voluntatem ejus conservari leges vetant. PP. Calend. De- cembr. ipsis AA. & COSS. 3. Iidem AA. & CC. Licinio. OEnium 7 quidem aetatis , vel sgritudinem 8 corporis , finceri- 0 tatem mentis tenentibus, testamenti factionem certum est non auferre. §. 1. Filium 9 autem , qui in potestate est, testamentum facere non posse, indubitati juris est. Dat. 4. Non. April. Sirmii , CC. COSS. 4. Iidem AA. & CC. Radon!. 01 frater patruelis tuus ante decimum 10 quartum astatis fuse an- O num decessit, cum facere non potuit testamentum : nihil recte ex ejus postremo judicio postulatur. Nam si hanc aetatem egressus', licet vigoris nondum emersissent vestigia 11, suum solennster ordinavit judicium : hoc evellere frustra conaris. S. 6. Id. Novembr. Ptmticki , CC. COSS. 5. Imp. CONSTANTINUS A. ad Rutinum P. P. ■pUnuchis ir liceat facere testamentum, componere postremas exemplo omnium voluntates, conscribere codicillos, salva te- ftamentorum observantia, iz Datum 5. Calend. Mart. Sirmii, CONSTANTINO A. 5. L CONSTANTE C. COSS. 339. 6. Idem A. ad Volusium Prafectum urbi. CI quis Imperatorem 14 forte heredem instituerit, habeat mutan- O di 15 judicii facultatem , & quemcunque voluerit, secundum leges in testamento Juo heredem scribendi. Dat. 12. Calend. Mart. Mediolani, ARBITIONE & LOLLIANO COSS. 355. 7. Imppp. VALENS , VALENT. & GRAT. AAA. Maximo. PUm heredes instituuntur Imperator seu Augusta : jus commu- ^ ne id cum csteris habeant. Quod & in codicillis, & fideicommissariis 17 epistolis jure scriptis observandum erit. F Et sicuti priscis legibus cautum est , Imperatori quoque & August* testamentum facere liceat, & mutare. Dat. 7. Id. August. GRATIA NO A. 2. L PROBO COSS. 371. 8. Imp. JUSTINUS A. Demostheni P. P. pjAc consiiltissima lege sancimus , ut carentes oculis 18 , seu 1 morbo [vitiove, ] seu ita nati, per nuncupationem fu* condant moderamina voluntatis: [scilicet] prasentibus septem 19 testibus, quos aliis quoque testamentis Interesse juris est: tabulario etiam , ut cunctis ibidem collectis, primum ad fe convocatos omnes , ut fine scriptis testentur, edoceant: deinde exprimant nomina specialiter btredum , & dignitates fingulornm , & indicia 20, ne lota nominum commemoratio quiequam ambiguitatis 21 pariat: & ex quanta parte , vel ex quot unciis in sueeeiiiunem admitti debeant : & quid unumquemque legatarium seu fideicommissarium adsequi velint: omnia denique palam 22 edicant, qira ultimarum capit dispositionum series lege concessa. Quibus omnibus ex ordine peroratis, uno 23 eodemque loco , & tempore , sed & tabularii manu conscriptis sub obtutu septeni (ut dictum est) testium , & eorundem testium manu subscriptis 24 , dehinc consignatis 25 tam ab eisdem testibus , quam a tabulario, plenum obtinebit robur te- stantis arbitrium. Qira iri eundem tpodum erunt observanda, quamvis non heredes instituere, sed legata solum vel fideicommissa, & in summa , qira codicillis habentur congrua , duxerint ordinanda. f At cnm humana fragilitas mortis praecipue cogitatione perturbata, minus memoria possit res plures consequi: patebiteis licentia , voluntatem suam, sive in testamenti, sive in codicilli tenore compositam, cui velint scribendam credere: ut in eodem [loco] postea convocatis testibus , & tabulario, re etiam (ut dictum est) patefacta, cujus causa convocati sunt, etiam chartula promatur, quam susceptam testatori recitabit tabularius , simul & testibus : ut ubi tenor eorum cunctis innotuerit, elogium ipse suum profiteatur agnoscere , & ex animi sui, qu* lecta sunt, disposuisse sententia; & in fine subscriptio sequatur testium, necnon omnium signacula tam testium (prout dictum est,) quam tabularii. Sed quia tabulariorum copia non in omnibus locis datur qirarentibus : jubemus , ubi tabularius reperiri non possit, octavum adhiberi testem : ut quod tabulario pro supradicto modo commisimus ,'id per octavum testem effectum capiat: libera potestate concedenda voluntates suas in praedictum modum ordinantibus, chartulam ita subscriptam , ita denique consignatam , ut antelata: forma: declarant, cui velint ex testibus custodiendam [mandare ] Sic namque fieri confidimus , ut non recipiat fe tantum in coecis testandi licentia, sed ne locum quidem ullum relinquat insidiis , tot oculis spectata, tot insinuata sensibus, tot insuper in tuto locata manibus. Datum Calend. Jun. Conjlantinop. JUSTINIANO & VALERIO COSS. ;ri, 9. Imp. JUSTINIANUS A. Juliano P. P. pUriofnm 26 in suis induciis ultimum condere elogium posse, li- "*■cet ab antiquis dubitabatur , tamen & retro Principibus & nobis placuit. f Nunc autem hoc decidendum est, quod simili modo antiquos animos movit, si empto testamento furor eum invasit. Sancimus itaque (tale) testamentum hominis, qui in ip so a ctu testamenti adversa valetudine tentus est. pro nihilo eile. Si vero voluerit in dilucidis intervallis 27 aliquod condere testamentum , vel ultimam voluntatem , & hoc fana mente inceperit facere , & consummaverit, nullo tali morbo interveniente : stare testamentum sive quamcunque ultimam voluntatem censemus : si & alia omnia accesserint, qira in hujusmodi actibus legitima observatio requirit. Dat. Calend. Septembr. Constantinop. LAMPAD. & ORESTE VV. CC. COSS. 530. 10. Idem A. Joanni P. P. TVlscretis surdo 28 & muto, quia non semper hujusmodi vitia sibi concurrunt: sancimus , si anis utroque morbo simul laboret . id est, ut neque audire. ‘neone loijui possit. & hoc ex ipla natura habeat: neque testamentum facere , neque codicillo s, neque tnleicommissum 29 relinquere, neque mortis causa do natio! (nem celebrare concedatur^ nec hheftatem 20 sive vindicta ,Ttve alio modo imponere : eidem legi tam masculos , quam foeminas obedire imperantes, f Ubi autem & hujusmodi vitii non naturalis , sive masculo , sive Focminae accidit calamitas, sed morbus post- (1. Lib. 28. D. I. Lib. 2. Inst. is. (s. L d-fupr. proficio. (3. Adde/. 3 .supr. de commun. rer. alienat. (4. v. I. 32. §. 7-js- de donat, hier vir. U uxor. (5. I. 6. §. 7. vers. nam eor.ff. de injuft. rupt. irrito facio testam. I. 34. pr.js. de teftumi milit. I. 3. §. 4 -jf. de bonis eor. qui ante Jentent. (6. v. /. 3. §. 1. 2. 3. 4. Fi d. t. Aebon, eor. qui mtesentent. (7. v. I. 5. pr.js. de jure immun. (8. L 2. Js. b. 1.1. 27. supr. de tranfaa. (9. 1. 11. infr. I. 6. pr. I. 16. pr.js. h. t. fac. I. 3. pr.infr. depatr. potest, vide tamen l. 7. infin.js. de donat. (10. I. 5. b. t. §. 1. Infl. quib. non est permijs. fac, testam. I. I. §. 8- jf. debott. pojs. fec. tab. I. 2. infr. quando prevoc. non est nec. adde l. iS.supr. de testam, milit. (11. v. /. 11 It. supr. quando tut. vel curat, 'fidejin, (12. v. I. 6 .js. de liber. & pofthum , ride Nov. l£on. s6. T • m. IL (13. Fac. I. 35. pr.supr. de inojs. testani. (14. v. I. 16. infr. de te - fiam. (15. arg. I. 7. infr. h. t. juncta /. 19. vers necfine. infr. de testam. (16. I. 6.supr. b. t. I. 3. infr. dc testam. I. 4. infr. ad leg. Falcid. I. ult.Js. h.t. (17. I. 16. infr. de testam. (18 . Nov. Leon. 69. (19. Adde l. 21. infr. §. 2. Inst. de testum, juncta Nov. Leon. 41. (20. Confer /. 17. Js. decondit, est demonstr. (zi. v. I. $0. J}'. de testam, tut. (22. v. /. 21. pr.js. h. t. (23. 1. 28. infr. de testam. L 20 .js. de verb.ßgn. (24. v. I. 22. §. 4 .j}. b. t. (25. d. I. 22. (26. v. /. 17. I. zo. §- 4 - J- t°d- (2 7 - v. I. 14.F. de off. prastd. (28. Confer l. 7-ff- h - (- §• 3 - I».st- quib. non est permijs.fac. testum. §. 2. Inst. de testam, milit. (29. v. /. 21. ff de legat. 3. (30. Im- mo vide /. i.Js. qui Ö” d quib. manum. E e e« 436 Codicis Lib- VI. Tit. XXII. XXIII. 435 -- *a flipcrveniens & vocem abltulit, & aures conclusit; si ponamus huiuimodi personam literas scientem : omnia , qua: priori interdiximus luce ei sua manu scribenti permittimus, f Sin autem infortunium discretum est, quod ita raro contingit: & surdis, licet naturaliter hujusmodi sensus variatus est , tamen omnia facere & in testamentis , & in codicillis, & in mortis causa donationibus, & in libertatibus , & in omnibus aliis permittimus. Si enim vox articulata ei [ ä] natura concesisa est : nihil prohibet eum omnia , qux voluerit facere : quia scimus quosdam Jurisperitos & hoc subtilius cogitasse , & nullum esse exposuisse , qui penitus non exau- ■diat, si quis supra cerebrum illius loquatur , secundum quod Ju- bentio Celso placuit. In eo autem, cui morbus postea superveniens auditum tantummodo abstulit, nec dubitari potest , quin poisit -omnia sine aliquo obstaculo facere. Sin vero aures quidem apertee sint, & vocem recipientes , lingua autem ejus penitus praepedita: licet a veteribus auctoribus sxpius de hoc variatum est : attamen si hunc peritum literarum esse proponamus , nihil prohibet eum scribentem hxc omnia facere , sive naturaliter, sive per interventum morbi hujusmodi infortunium ei acecllerit: nullo discrimine , ne- -quein masculis, neque in f (eminis in omni ista constitutione ler- vando. Dat. 15. Calcnd. Mart. Conjhmtinop. post Consulatum -LAMPADII & ORESTIS VV. CC. 531. ii. Idem A. Joanni P. P. "NJEmo ex lege , quam nuper 1 promulgavimus, in rebus, qux ' k parentibus acqisiri non possunt, existimet aliquid esse innovandum , aut permissum esse filiisfamilias 2 cujiiscunque gradus, vel sexus testamenta facere , sive sine patris consensu bona poffi- -deant secundum nostrx legis distinctionem , sive [cum] 3 eorum voluntate. Nullo etenim modo hoc eis permittimus: sed antiqua lex per omnia conservetur, qua: filiisfamilias, nisi in certis casi- ..bus 4, teflamen;a facere nullo modo concedit, & in his personis , -quat hujufmcdi facultatem habere jam concesse sunt. 8. Dat. Cal. Septembr. Constant inop. post Consulatum LAMPADII & -ORESTIS VV. CC. 531. lj. Idem A. Joaniri P. P. yMMnes omnino , quibus quasi castrensia 5 peculia habere [ex legibus ] concessum est , habeant licentiam in ea tantummodo ultimas voluntates condere, fecundum nostra:’Confutationis tenorem , qux talibus testamentis de inofficiosi 6 querela immunitatem praestitit. Dat. Z. Non. Dccembr. Ccnftuntinop. post tonfulatum LAMPADII & ORESTIS VV. CC. 531. T I T. XXIII. DE TESTAMENTIS , ET OUEMADMODUM 7 TESTAMENTA ORDINENTUR. 1. Itnp. HADRIANUS A. Catonio Vero. T'Estes , fervi an liberi fuerint, non in hac causa tractari oportet: *- cum eo 8 tempore , quo testamentum signabatur, omnium consensu liberorum loco habiti 9 sint, nec qnifquam eis usque adhuc status controversiam, moverit. Sine die & Consule.. 2. Imp. ALEX. A. Expedito. TpUblicati 10 semel testamenti sides', tpiitTftvlSlpsi ffiateria , in qua ■ primum ä testatore scriptlim relictum fuit, casu, qui probatur, 'intercidit 11 , nihiiomfnffirtalet. T 27 PP. -ealetid. Januar. FUSCO 2. & DEXTRO- CXm. -226.' - -. (1. /. 6. infr. de bonis qua lib. (2. 1. supr. tit. prox. I. 6, fnr. 1. 16. pr. I. iq.ff. b. t. vide tamen /.25. in fin.ff. de mortis causu donat. (3. d. I. 25. (4. I. ult. infr. b. t. pr. Inst. quib. non estper- snijs.fac. testam. I. ult.supr. de itiojs, tefl. (;. d. t. ult. (6. ,i. I. uit. (7. IAb. 28. Id. I. Lib. 2. List. 10. adde A r cv. 107: A T oz>. Leon. 41. 42. 43. 44. 69. 81. (8- I. 22- §• l.Js. qui testam, facere pofi 2. F.eud. 19. infin. (9. §. 7. Inst. b. t. (10. v. I. ig. 1. 23. infr. eod. (11. 1 . ii. infr. eod. (12. i. %.fupr. defide instrum. (13. /. 23 . fi . de legat. 3. i. 20. infr. h. t. fac. I. 7. supr. tit.. prox, adde l. ult.st', qui testam, fac. I. 4- infr. ad leg. Falci A: (14. /.3 t . js. Ae legib. Jfov. 105. c. 2. in fin. §. ult. in fit. Inst. quib. moi. testam, infirm. (.15. d. §. ult. I. 4. supr, Ae legib. I. 7 .supr. tit. prox. I. 23. Js. de legat. 3. /. 4. infr. adlcg.Fulcid. adde l. 91. in fin.ff. de bered, inflit. (16. §. 29. Inst. I. 7; §, 1. infr. de. legat. I. 9. §; l.fi. de ccmtrah. unpt; l. 21. §. i.fs. qui testam, fac. I. I. st', de injust. rupt. irrito tdcfo testam. 1. 48 . in fin. fi. de bered, instjt.l. 17. Js. de condit. & 3. Idem A. Antigono. pX imperfecto testamento nec Imperatorem 13 hereditatem vin- dicare posse , fxpe constitutum eis. Licet enim Lex Imperii solennibus juris Imperatorem solverit 14: nihil tamen tam proprium Imperii est, quam legibus 15 vivere. FP. u. Calend Januar. LUPO & MAXIMO COSS. 233. OI in ist nomine, vel prxnomine 17, seu cognomine [seu agnomine ] testator erraverit, nec tamen de quo senserit, incertum sit: error hujusmodi nihil officit veritati. PP. 12. Calend. Januar. GORDIANO A. & AVIOLA COSS. 240. Impp. VALERIANUS & GALLIENUS A A. Lucullo. NJEque profeffio 18 , neque adseveratio 19 nuncupantium filios, -V qui non sunt, veritati praejudicat: & qux ut filiis testamento relinquuntur, juxta ea, qux a Principibus statuta sunt, non deberi, certi juris est. Accep. 6. Non. Jul. VALER. & GALLIEN. A A. 3. & 2. COSS. 256. 6. Impp. DIOCLET. & MAXIMIAN. AA. Terentix. VErba 20 testamenti, quibus mater vestra decedens, nihil se cui- v quam donasse significavit: si res se aliter habeat, fidem 21 veri non perstringunt. PP. 3. N011. Novembr. DIOCLETIANO A. & AF.ISTüßÖLO COSS. 285. 7. lidem AA. Rufinx. L'Rrore scribentis testamentum juris solennitas mutilari nequaquam potest , quando minus scriptum. 22 , plus nuncupatura videtur: & ideo recte testamento condito , quanqnam defit, bt- res 23 esto: consequens est , existente herede legata seu fideicommissa juxta voluntatem testatoris oportere dari. PP. 17. Cal. Februar. ipsis AA. 4. & 3. COSS. s : ,o. 8. lidem AA. Marcellino. rNVsus majoris ac novi 24 contingentis ratione, adversus timorem ^ contagionis, qux testes deterret, licet aliquid de jure laxatum est : non tamen prorsus reliqua testamentorum solennitas perempta est. Testes enim hujusmodi morbo oppressos eo tempore jungi atque sociari remissum est: [non etiam] conveniendi numeri 25 eorum observatio sublata est. Dat. 16. Cal. Jul. ipsis 4. & 3. AA. COSS. 290. 9. lidem A A. Patrocllx. CI non speciali 26 privilegio patrix tux juris observatio relaxata o est, & testes non in conspectu 27 testatoris testimoniorum officio functi sunt: nullo jure testamentum valet. PP. 10. Cal. Jul. ipsis 4. & 3. AA. COSS. 290. 10. lidem AA. & CC. Menophelimo. CI testamentum jure factum fit, & heres sit capax, auctoritate O Rescripti 28 nostri rescindi nen oportet. Dat. 15. Cal. August. A A. COSS. 11. lidem AA. & CC. Zenoni. NsOn idcirco minus jure factum testamentum suas obtinet vires, quod post mortem testatoris subtractum 29 probatur. S. Dat. Prid. Id. Novembr. AA. COSS. 12. lidem AA. & CC. Matronx. CI unus de septem testibus defuerit 30, vel coram testatore omnes ^ eodem 31 loco testes suo, vel 32 alieno annulo non fignave- fnpr. ds probat. (20. Adde./. 17. §. l.fi. de doli mali iJmet.cxcept. rtyr, auuc-i. i/* »«j/* ‘* v " " " v _ • /? '* C 21 . V. /. r ?. supr. arbitrium tut. (22. /. 9. §. 2. fi. Ae cerei. wju . (23. 1. I. §. vjf’. d. t. (24. v./. 28- fers. &f. quidem, infr. n.. (25. Confer tamen l. 8 . §• — in fin.ff. dcjurccoiic. ad det. net, infr. h. t. (26. v. I. 35. pr. fupr. de inofi. teftam. ( 27 . V. I. H- f-F- h. t. vide tamen /. 22. §. 6 . fi. qui teftam. fac. (28, Fac. 1. 7-M ■ deprccib. imper. offer, i. ult. fupr.fi contra jus vel sitii, pubi. (5 9- ■ 2. supr. h. t.. Qo. §. 3. Inst. eoi: l. $.£\ unie liberi. I. tjupr- ««* nor. pofiefi. sec. tabui, abrog. Nov. Leon. 41. adde l. ult. mfr. >• ■ confer /. %.supr. I. ult. infr. eod. (31. d.f$. Inst. w». link, 1. 8. /. 9. supr. eod. ftam. fac.. (Z 2. K,.q. Inst, eoi. 1. 2- 457 De testamentis, & quemadmodum testamenta ordinentur. 43 $ 19. Impp. HONOR. & THEOD. AA. Jonnni J?P. s \Mnium testamentonim solennitatem funerare videtur , quod infertum mera fide precibus inter tot nobiles probatasque pertonas etiam conscientiam Principis tenet. Sicut ergo securus erit , qui actis cujulcuuquc judicis, aut nannicipum , aut auribus privatorum mentis fu* postremum publicavit 23 judicium : ita nec de ejus unquam succeffione tractabitur, qui nobis mediis, &totojnr{t ( quod in nostris est scriniis constitutum) teste succedit. Nec sare* iilud heredibus nocere permittimus, si Rescripta nostra nihil de eadem voluntate responderint: Voluntates etenim hominum audire volumus, nen jubere: ne post sententiam nostram inhibitum videatur* commutationis 24 arbitrium : cum lioc ipsum', quod per supplicationem nostris auribus intimatur, ita demum firmum fit, si ultimum 25 comprobetur, nec contra judicium suum defunctus postea.- venisse detegatur. Ne quid sane pratermisiffe credamur : hujus»- modi institutionis successoribus designatis, omnia , qua: scripti?*» heredibus competunt, jubemus eos habere , nec-super bonorum, possessionis petitione ullam controversiam nasci : cum pro herede- agere cuncta sufficiat, & jus omne ipsa complere aditio videatur. Omnibus etenim prxstanduin esse censemus , ut libero arbitrio, cui testandi facultas suppetit, luccessorem suum oblatis precibui- poffit declarare: & stabile sciat esse, quod fecerit. Nee institutus heres pertimescat, cum oblatas preces fecundum voluntatem defuncti idoneis testibus 26 possit approbare, si ei alia nocere non possunt. Dat. 12. Lai. Mart. Ravenna , post Consulatum HONO- KII 8- & THEODOSII ;. AA. COSS. 499. 20. Eorundem AA. Edictum ad populum Urbis Constantinopolitanx , & omnes provinciales. 'M'Olumus convelli deficientium scriptas jureae solennster voluntates , dam quoddam morientis fuprer.uim, & non scriptum processisse confirmatur arbitrium , tanquam patrimonium suum ad nos 27 deficiens maluerit pertinere. Omnibus enim privatis, & militantibus interdicimus , ne hujusmodi perhibeant testimonia : Si falsi criminis reos teneri prxeipimus, si cum scriptae jure ac solennster deficientium extiterint voluntates, non scriptum aliquid sub nostrorum Nominum mentione falso adstruere moliantur. Nemo itaque relictus heres , vel legibus ad successionem vocatus , nostrum , vel potentium nomen horrescat 28 : nemo ferre testimonia in hunc modum , vel suscipere [in] gestis hujusmodi voces audeat nostro, vel etiam privatorum potentium nomine. Dat. 7. Id. Mart. Constuntinop. THEOD. A. 7. & PALLADIO COSS. 407. 21. Impp. THEOD. & VALENT. AA. Florcntio P. P. tJAc consultiffima lege sancimus, licere perscripturam conficien- LJ tihus testamentum , similium 29 scire volunt [ ea, ] qiue in eo scripta sunt, consignatam , vel ligatam , vel tantum clausam involutimque 30 proferre scripturam , vel ipsius testatoris , vel cujuslibet alterius 31 manu conscriptam . eamque 32 rogatis testibus seotem 22 numero , civibus Romanis , pniieribus 22 . omnibus simul offerre lignandam . « InHcribentlam 47 : dum tamen testibus prastentnius testator tuum este testamentum dixerit: quod offertur , eique ipse coram testibus sua manu in reliqua parte testamenti subscripserit 38 : quo facto & testibus imo eodemque rint 1, jure deficit testamentum. De his autem , quae interieta 2 sive suprascripta dicis, non ad juris solennitatem, sed ad fidei pertinent questionem , ut appareat, utrum testatoris 3 voluntate emendationem meruerint, vel ab altero 4 inconsulte deleta sint, an ab aliquo falso ; hxc fuerint commissa. 8. Dat. Prid. Non. J11I. Philippopoli , AA. COSS. 13. Iidem AA. & CC. Euriphidse. 'TEstandi (causa) de pecunia sua Legibus certis facultas est [ per- 1 missa:] non [autem] Jurisdictionis mutare formam 6 , vel juri publico derogare cuiquam permissum est. 14. Iidem AA. & CC. Achilleo. ■MOn 7 codicillum , sed testamentum aviam vestram facere vo- ^ luisse, institutio 8 & exheredatio facta probant evidenter. Subsc. Id. Decembr. CC. COSS. 1;. Imp. CONSTANTINUS A. ad Populum. AUoniam indignum est ob inanem observationem irritas fieri v '- tabulas & judicia mortuorum : placuit ademptis his, quorum imaginarius usus est , institutioni heredis verborum non esse necessariam observantiam . utrum imperativis & directis verbis fiat, aut inflexis: nec enim filterest , si dicatur , Heredem facio , vel instituo , vel volo 9 , vel mando , vel cupio , vel esto 10 , vel erit 11 : sed quibuslibet confecta sententiis, vel [in] quolibet loquendi 12 genere formata institutio valeat: si modo per eam liquebit voluntatis intentio : nec necessaria sunt momenta 13 verborum, quae sorte seminecis & balbutiens 14 lingua profudit. Et in postremis ergo judiciis ordinandis amota erit [solennium] verborum necessitas : ut qui facultates proprias cupiunt ordinare , in quacunque instrumenti materia 1$ conscribere, & quibuscunque verbis uti, liberam habeant facultatem. S. Dat. Calend. Februar. Serdica, CONSTANTIO A. 2. & CONSTANTE A. CC. COSS. 339. 16. Imppp. GRAT LAN. VALENT. & THEOD. A AA. Eutropio. TAOn dubium, nec incertum est, sicut Imperatoribus 16 , ita ■*-’ qualibet dignitate , vel potestate decoratis viris, tam hereditatem , quam legatum seu fideicommissum relinqui posse. §. 1. Illud etiam adjiciendum est, ut qui ex testamento vel ab intestato heres exti terit: etli voluntas defuncti circa legata, seu fideicommissa , seu libertates legibus non iit subnixa , tamen si sua sponte agnoverit 17, implendi eam necessitatem habeat. S. Dat. 15. Cal. Jul. Thesei. GRATIANO ;. & THEODOSIO AA. COSS. 380. 17. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. AEternali Proconsuli Asiae. 'TEstamentum non ideo infirmari debebit, quod diversis hoedefi- ciens nominibus appellavit, cum superflua is non noceant. Namque necessaria 19 prietermissa imminuunt contractus, ct testatoris officiunt voluntati, non abundans cautela. Dat. 12. Calend. April. ARCADIO 4. & HONORIO 3. AA. COSS. 396. 18 - Iidem AA. Africano Praefecto Urbi. T'Estamenta omnia , coeteraque, quae apud officium 20 censuale publicari 21 solent, in eodem [loco] reserventur, nec usquam permittatur fieri ulla translatio : illos 22 namque retinendus eft fide- lijjime vetustatis; quem si quis in hac urbe voluerit mutare , irritam mortuorum videri faciet voluntatem. Dat. ir. Cal. Octobr. Constuntinop. CiESARIO & ATTICO COSS. 397. (1. Abrog. Nov. Leon. 42. (2. 1 . 42. infin.ff. ad leg. Aquil. I. 2. ff. nd leg. Corn. Aefalfis. v. I. 3. veri, non cancellatum, infr. de edici. Div. Hairian. (3. Tit.ff. de his qua in testam, delent. I. 2. §. 7. I. 8- §• 3-J. A: honor, pojfejs.secund. tah. (4. I. I. pr.js. de his qua iit testam, delent. (;. I. z.ff. ad leg. Corn. Aefalfis. (6. I. 5 vJ?- Ac legat. 1. 1 . 1;. §. l.ff. ad leg. FulciA. I. 27.st' de reg.jur. (7. I. 13. infin.st. Aejure codiciU. (8. I. 10. ff. d. t. §. penult. Inst. I. 2. I. 7. infr. de codicillis. l.qS.ff. ai SC. Trebell. (9. v. /. 13. §- l.ff. de jure codiciU. (10. I. 7. fupr. h. t. I. 48. fr. est §. I -st de hered. instit. adde l. u. I. ir. I. 13. pr. ff. eod. (11. I. 17. st. de liberis ist pstbiim. I. 4-. §. i.ff. de hered. instit. (12. I. 21. infr. h. t. (13. Adde I.26. ir.fr. eod. I. i. fupr. deform, est impetrat, uclion. (14. Immo vide l. 29. infr. h. t. l.j.in fi*, st', de fupeUeci. legat. (15. §. ir. Inst. h. t. I. I. pr. I. q.ff. de honor, poffeff. fec. tabui. (16.1. 3 .fupr. h. t. I. 6. I. 7. fupr. qui testam, fac. adde §. 29. Inst. d« legat. 1 . qi.ff. de hered. instit. I. 4. infr. ad leg. Falcid. I. 26. fupr. dt facrofanä. tcclef. (17. L 2. infr. de sideicommijj'. (l8. I. ult. infr. de donat. I. 32. §. 6.ff. de auro. t. 26. in sin.st’, de adimend. vel transfer, leg. I. 6;. pr.js. deverb. oblig. I. 94.^1 de reg.jur. (19. V. L \2.pr.supr. h.t. (20. I. 23. infr. cod. (21. I. 2. fupr. I. 19. infr. eoi. (22. I. 32. §. 1. ff. de Ugib. (23. v. t. Ig. fupr. I. rz. infr. h. t. (24. v. 1 . 6. fupr. qui testam, facere. (2;. Fac. §. 2. Inst. quib. mod. testam, insirm. I. 1. 1 . z.ff. de injuft. rupt. irritos adit testam. (zG.v.l.ii.ff.dctestib. (27. v. /. 3. fupr. h. t. I. z^.ff. de legat. 3. (28. Vide enim /. 91. in sin .st', de hered. instit. I. 22. §. 2. ff. Aejure fisci. §. ult. Inst. quib. modis testam, insirm. (29. §. 3. Inst. de pupitt. subflit. (30. V. I. 22. in fin. ff. qui testam, facere’'. (31. t. 28.JT. d. t. (32. /. 21. §. z. ff. d. t. Nov. 90. c. t. (33. I. 12. fupr. I. ult. in fin. infr. h. t. (34. I. tq.ff. qui testam, fac. pojsunt. (33. I. 12. fupr. h. t. excip. I. S. fupr. cod. (36. d. I. ii. abrog. Nov. Leon. 42. (37. §. 3. Inst. I. -8- §- I. infr. h. t. adde l. 29. js. infr • e«d. (38. d. §. 3. vide tamen l. 28. infr. eod. ’ E e 2 die 439 O dicis Lib. Vi. Tit. XXiil. 440 die i ac tempore fubscribentibuä & consignantibus testamentum valere - nec ideo infirmari, quod testes nesciant, qux in co scripta ftmt testamento, t Q_uod si literas testator ignoret, vel subscribere nequeat 2: octavo subscriptore pro co adhibito, eadem servari decernimus, f In omnibus autem testamentis, qux prxfentibns, vel absentibus testibus dictantur, supeistuum est uno, eodemque tempore exigere testatorem , & testes adhibere , L dictare suum arbitrium , & finire testamentum. Sed licet alio tempore dictatum , feriptumve proferatur testamentum , sufficiet uno [ tempore 3, ] eodemque die, nullo 4 actu [extraneo! interveniente, testes omnes, videlicet simul, neo diverfis [temporibus] scribere signa- reque testamentum. Finem autem testamenti subscriptiones, & signacula testium esse decernimus, f Non subscriptum autem ä testibus, ac [non] signatum testamentum , pro infecto 5 haberi convenit. §. 1. Ex imperfecto autem testamento voluntatem tenere defuncti, nisi, inter solos liberos 6 [ a parentibus utriufque sexus] habeatur, non volumus. [Si vero in hujusmodi voluntate liberis alia iit extranea mixta persona: certum est, eam voluntatem defuncti , quantum ad illam duntaxat permixtam personam , pro nullo haberi, sed liberis aderefeere. ] . . . . In AUTHENT. de testam, imperfectis. §. nos igitur omnia, coli. 8. tit. 8- al. 3. Novell. 107. cap. 1. O Uodfine subscriptione ita procedit , fi parens literas edoBtts, manu ^^propria , non fignis 7 , sed literarum consequentia declaret est tempus, is liberorum nomina , item , est unciarum numerum , seu ligna rerum specialium : in quo aliis legari , ofi fideicommitti , U Ubertas relinqui potest. In AUTHENT. de testamen t. imperfectis. §. & siquidem coli. 8- Const. Z. Z-JOc inter liberes testamentum ita infirmatur , fi parens septem testibus adhibitis declaret : se nolle tale testamentum valere , U aliam disponat voluntatem r vel in testamento perfecto , vel in non scripta perfecta voluntate. §. 2. Per nuncupationem quoque, hoc est , fine scriptura, testamenta non alias 8 valere sancimus, quam si septem testes (ut supra dictum est) simul uno eodemque tempore collecti testatoris voluntatem , ut 9 testamentum line scriptura facientis audierint. §. 3. Si quis autem testamento jure perfecto, postea ad aliud venerit testamentum , non alias 10, quod ante factum est, infirmari decernimus , quam si id, quod secundo facere testa or instituit, jurefueritconsummatum. il Nisi forte in priore testamento scriptis his, qui ab intestato 11 ad testatoris hereditatem, vel successionem venire non poterant, in secunda voluntate testator eis scribere instituit, qui ab intestato ad ejus hereditatem vocantur: e enim casu , licet imperfecta videatur scriptura posterior, infirmato priore testamento, secundam ejus voluntatem non quasi testamentum, sed quasi voluntatem ultimam intestati valere sancimus : in qua voluntate quinque testium juratorum depositiones sufficiunt: quo non facto, valebit primum testamentum, licet in eo scripti videantur extranei. §. 4. Illud etiam huic legi prospeximus inserendum ,.jjt etiani Grxce 13 omnibus, lice at .testari. .Dat. Idili. Septembr. THEOOOSITQLilz. &FeS TO CÜS 3. 439. 22. Imp. ZENO A. Sebaftiano P. P. TNIctantibus 14 testamenta , vel etiam quamlibet ultimam volun tatem , legatum , vel fideicommissum, vel quodcunque aliud , quolibet legitimo titulo testatorem posse relinquere, minime dubitandum est. f Testibus 1; etiam ad efficiendam voluntatem adhibitis pro suo libitu , quod voluerit testator relinquere non prohibetur. Dat. Calend. Maji , Conftantinop. BASILIO JUNIORE V. C. COS. 480. 23. Imp. JUSTINUS A. Archelao P. P. pOnsulta divalia , quibus considerate prospectum est, ne volun- ^ tates ultimx deficientium in hac Regia Urbe confecta, apud alium aperiri possint, quam [apud] Virum Clarissimum pro tempore ccnfus 16 Magistrum, monumentis intervenientibus pro juris ordine: neve in hereditate, cujus summa centum aureorum pretium non excedit, mercedis quicquam , aut sumptuum censum administrantes , aut censualis apparitio super intimandis iisdem elogiis audeant adsequi, firma nunc quoque dicimus: ac repetita promulgatione, non solum Judices quorumlibet tribunalium, verum etiam Defensores Ecclesiarum 17, quos tnrpiffi. inum intimationis genus irrepserat, prxmonendos censemus, ne rem attingant, qux nemini prorsus omnium fecundum constitutionum prxeepta , quam census Magistro competit. Absurdum est namque , * fi promiscuis actibus rerum turbentur officia, & aliis creditum alius subtrahat: & prxeipue clericis, quibus opprobrium est, si p>.citos se velint disceptationum esse forensium. * Poenj etiam temeratoribus prxfentis sanctionis feriendis quinquaginta librarum auri. Ncc enim concedendum est, ut suprema vota deficientium, eversionis quicquam ex incongrua insinuatione contrahant , dum res ab incongruis usurpantur audacter. Dat. 3. Lai. Dee. Constautinop. A. 2. & OPILIONE COSS. 524. 24. Imp. JUSTINIANUS A. Mennse P. P. A Mbiguitates 18, qux vel imperitia, vel desidia testamenta conscribentium oriuntur, resecandas esse censemus: * L stve institutio heredum post 19 legatorum dona:iones scripta sit, vel alia prxtermissa sit observatio 20, non ex mente testatoris, sed vitio tabellionis 21 , vel alterius 22 , qui testamentum scribit: nulli licentiam concedimus per eam occasionem testatoris voluntatem subvertere , vel minuere. Dat. Calend. Jan. DN. JUSTINIANO A. PP. 2. COS. 513. 2;. Idem A. Mcnnx P. P. pRreposteri 23 reprehensionem , quam novella Constitutio 54 *■ [diviLeonis] in dotalibus instrumentis sustulisse noscitur, in aliis quoque omnibus tam contractibus, quam testamentis 25 tollimus : ut tali exceptione cessante, & stipulatio 26 , & alii contractus, & testatoris voluntas indubitate valeant: exactione videlicet post conditionem 27 , vel diem competente. 8. Dat. 7. Id. Decembr. DN. JUSTINIANO A. PP. 2. COS. 528. 20. Idem A. Mcnnx P. P. IN testamentis sine scriptis 28 faciendis omnem formalem obser- vationem penitus amputamus 29, ut postquam septem testes convenerint, fatis sit voluntatem testatoris, vel testatricis simul omnibus manifestari, significantis mi quos substantiam [/«a«;] pervenire velit , vel quibus legata [ dare, ] vel fieicommijfa , vel Ubertates disponere : etiam si non 30 ante hujusmodi dispositionem prxdixerit testator, vel testatrix ilia formalia verba , ideo eosdem testes convenije , quodfine scriptis suam voluntatem , vel testamentum componere censuit. 8. Dat. 4. Id. Decembr. DN. JUSTINIANO A. PP. 2. COS. 518. 27. Idem A. Juliano PP. CAncimus, si quis legitimo modo condidit testamentum , & post ejus confectionem decennium profluxerit, si quidem nulla innovatio , vel contraria voluntas [testatoris] apparuerit, hoc esse Limum. Quod enirn non mutatur, quare stare prohibetur ? Quemadmodum enim qui testamentum fecit, & nihil voluit contrarium, intestatus efficitur ? Sin autem in medio tempore contraria testatoris voluntas ostenditur: si quidem perfectissima 31 est secundi testamenti confectio : ipso jure prius tollitur testamentum : stn an- I. vtrsscd licet, infr. h. t. (2. Confer /. 8- vers. jubemus.supr. tit. prox. (3. v. I. 28. pr. infr. h. t. (4.1 21. insin.fi qui testam, fac. foffunt. d. I. 2S-pr. infr. b. t. (;. I. 12.su.pr. eod. (6. /. 16. in sin. I. ult.supr.fumil. ercisc. (7. Vide tamen l. 16. §. 4. fi] de bered. infiit. I. 40. pr.fi'. de testam, mil. (8. §. uit. Inst. I. 26. infr. h. t. (9. Abrog. d. I. 26. (10. Immo vide l. 22 .fi', de legat. 3. I. 6. §- n.js. de jure codiciU. adde Nov. 107. c. z. (u. Fac. t. 3 $.js. de reg. jur. I. z.Js. de injust. rupt. irrito faSto testam.- (12. d. I. 2. (13. Confer /. 14. infr. de trftavs. manum. I, 12. infr. de sentent. esi 1 Irrdoeut. juncta l. 48. Js. de rcjudic. I. ult.supr. de testam, tut. I. 11. pr. fi. de legat. 3 /. 1. §. ult. f. de verb. oblig. I. 8. pr. ff. defidejufo- ' 8 ‘ m fin.fi. de acceptilat. (14. v. Nov. i;8- pr. (15. /.14. fi. de rcb. dubiis. I. 20. pr.fi. qui testam, fac. pojfuut. I. 39- §- * 1 de legat 3. §. 11. Inft. b. t. (16. I. lij.supr. eod. I. 41.supr. deepiscop. esi cler. mutat. Nov. Leon. 44. adde l. 30. infr. Je donat. (17. d.l. 41. (18. l.j.supr.b.t. (19. §. 34- lnjl.de legat, (io.v.l.q.ß. de bered, inflit. (21. arg. I. 91.fi. dc reg. jur. v. I. %.supr. tit. prox. (23. §. 13. Inft. de inutil. flipui. (24 d. §. 13- (2;. V> l. 14 .fi. de pecttl. legat. §. 34. Inft. delegat. (26. §• lZ. Inft- ae inutil. stipv.l. (27. v. I. htp.fi. de verb. oblig. (28. Adde/. 21. §.2. supr. h. t. I. 8. supr. tit.prox. (29. Adde l. 15 -japr. b. t. (30. Abrog. L 21. §. 2. supr. eod. (31. §. 2. §. 3. juncto §. 4. Inft • mod. testam, insirm. fac. I. 35 .ff. de reg. jur. 44i De testamentis, & quemadmodum testamenta ordinentur^_ 442 tem testator tantummodo dixerit, non voluisse prius flare teflamen- tum, vel aliis verbis utendo contrariam aperuerit voluntatem, L hoc vel per testes idoneos non minus tribus, vel inter acta manifestaverit, & decennium fuerit emensum : tunc irritum est testamentum, tam ex contraria voluntate, quam ex cursu temporali. Aliter etenim testamenta mortuorum per decennii transcursionem evanelcere nullo patimur modo : prioribus constitutionibus , qu» super hujusmodi testa,mentis evacuandis lata: fuerant, penitus antiquandis. Dat. i<. Lai. April. Conftantinop. LAMPADIO & ORESTE VV. CC. COSS. 530. 18. idem A. Juliano P. P. i PUm antiquitas testamenta fieri voluerit nullo 1 astu interve- ^ nisnte, & hujusmodi verborum compositio non rite interpretata pene in perniciem & testantium , & testamentorum processerit: sancimus in tempore , quo testamentum conditur, vel codicillus nascitur, vel ultima quaedam dispositio fecundum pristinam observationem celebratur, (nihil enim ex ea penitus immutandum esse censemus) ea quidem, quae minime necessaria sunt, nullo procedere modo: quippe causa subtililfima proposita, ea, qu» superflua sunt, minime debent intercedere. Si quid autem necessarium evenerit; & ipsum corpus laborantis respiciens contigerit; id est, vel victus necessarii, vel potionis oblatio , vel medicaminis datio , vel impositio, quibus relictis ipsa sanitas testatoris periclitetur, vel si quis necessarius natura usus ad depositionem superflui penderis immineat, vel testatori, vel testibus : non esse ex hac causa testamentum subvertendum , licet morbus comitialis , (quod & fastum efle comperimus) uni ex testibus contigerit: sed eo quod urget, & imminet, repleto, vel deposito , iterum solita per testamenti factionem adimpleri, f Et si quidem ä testatore aliquid fiat testibus paulisper separatis , cum coram his facere aliquid naturale testator erubescat: iterum introductis testibus consequentia factionis testamenti procedere. Si tamen in quendam , vel quosdam testium aliquid tale contingat: si quidem ex brevi temporis intervallo ne- ceflitas potest transire: iterum eorundem testium reversum expecta- ri, & solennia peragi [sancimus.] Sin autem longiore spatio refectio fortuiti casus indigeat, [&] maxime si salus testatoris peri- ditantis immineat: tunc illo, vel illis testibus , circa quos aliquid tale eveniet, separatis, alios surrogari, L ab eo , velabeis, tam testatorem, quam alios testes sciscitari, si ea , qute eorum prassen-, tiam antecedunt, [omnia] coram his processissent. Et si hoc fuerit undique manifestum : jubemus, tunc eos, vel eum una cum aliis testibus, ea, qute oportet, facere, etsi in medio subscriptiones testium jam fuerant subsecutae. Sic enim & natura: medemur , & mortuorum elogia in suo statu facimus permanere. §. 1. Cum autem constitutione 2, quae de testamentis ordinandis processit, -aveatur, quatenus septem testium prtesentia in testamentis requiratur, & subscriptio ä testatore fiat, vel ab aliquo pro eo, & constitutio sic edixit: oli avo subscriptore adbibito: & quidam testamentum suum omne manu propria conscripsit, & post ejus litcras testes adhibiti [suas] subscriptiones supposuerunt, aliaque omnia solenni- terin testamento peracta sunt, & testamentum ex hoc dubitabatur, an irritum factum esset: eandem Constitutionem corrigentes sancimus , st qui ssua manu totam testamentum , vel codicillum conscripserit,. pst hocspeciuliter inscriptura reposuerit , quod haesita manu confecit: sufficiat ei totius testamenti scriptura , & non alia subscriptio requiratur [neque ab eo,] neque pro eo ab alio: sed sequantur hujusmodi scripturam & literoe testium , & omnis, quoe expectatur observatio: & sic testamentum validum, & codicillus, si quinque 3 testium liter» testatoris scriptura: coadunentur, in sua firmitate remaneant, & nemo callidus machinator hujusmodi iniquitatis in posterum inveniatur. Dat. 6. Cal. April. Conftantinop. LAMPADIO & ORESTE VV. CC. COSS. 530. 29. Idem A. Joanni P. P. TUbemus, omnino testatorem 4, fi vires habeat ad scribendum , “ nomen heredis, vel heredum in sna subscriptione, vel in quacunque parte testamenti ponere : ut sit manifestum, secundum illius voluntatem hereditatem esse transmissam. Sin autem forsitan ex morbi acerbitate, vel literarum imperitia hoc facere minime potuerit: testibus testamenti praesentibus, nomen, vel nomina heredis, vel heredum ab eo nuncupari 5, ut omnimodo sciant testes , 'qui sint scripti heredes : & ita certo heredis nomine successio procedat. Si enim talis est testator, qui neque scribere, neque articulate loqui potest 6: mortuo 7 similis est, & salsitas in elogiis committitur. Quam , ut exui siat a Republ. nostra, maxime in testamentorum confectione, cupientes, hanc edictalem legem in orbem terrarum ponimus. Quod si non fuerit observatum , & nomen heredis , vel heredum z non fuerit manu testatoris scriptum, vel voce coram testibus nuncupatum : hoc testamentum [stare] minime patimur, vel in totum , si tota heredum nomina fuerint pr»- termissa: vel in ejus heredis institutionem , cujus nomen neque lingua, neque manus testatoris significavit, f Sed ne aliqua forsitan ohiivio testium animis incumbat, pluribus 9 interdum nominibus [heredum] expreflis: ipsi testes in suis subscriptionibus [cum testator h»c non scripserit, sed nuncupaverit) eorum nomina subscribere non disserant ad »ternam rei memoriam. Sin vero ipse testator in qualiciinque parte testamenti nomina heredum (sicut dictum est) scripserit: supervacuum est [postea] testes in sua subscriptione h»c exprimere: cum forsitan nec eos 10 scire testator suos heredes voluerit, & semel causa ex ipsius testatoris scriptura appareat. Oportet enim omnimodo vel ex literis testatoris , vel ex voce quidem testatoris, literis autem testium, qui ad elogium conficiendum fuerint convocati, nomina manifestari heredum. Quemadmodum enim in elogio, quod sine scriptura conficitur, necesse est, testatorem voce 11 exprimere nomen , vel nomina heredum : ita & in testamentis per scripturam conficiendis , cum ipse testator manu sua scribere heredes vel noluerit, vel minime potuerit, voce tamen ejus eos manifestari oportet. Qu» in prsterum tantummodo observari censemus: ut qu» testamenta post 12 hanc Novellam nostri Numinis legem conficiuntur , h»c cum tali observatione procedant. Quid enim antiquitas peccavit 13, qu» pr»sentis legis inscia , pristinam secuta est observationem ? Scituris , & tabellionibus, &his, qui conficienda testamenta procurant, quod si aliter facere ausi fuerint, p cenam salsitatis non evitabunt, quasi dolose in tam necessaria causa versati. Dat. Calend. Mart. Conftantinop. post Consulatum LAMPADII & ORESTIS VV. CC. 531. In AUTHENT. ut sponsal. larg. §. quia vero. coii. 9. tit. 2. Novell. 119. cap. 9. J 7 T non observato eo , subvenitur testamentis, ßveperj 'e, Jive per alium quis inscribat 'nomen heredis. 30. Idem A. Joanni P. P. "VTOstram provisionem , maxime circa ultima elogia defunctorum, nunc [etiam] extendi properamus. Unde cum invenerimus quasdam controversias veteribus juris interpretatoribus exortas, propter testamentum , quod legitimo modo conditum , septemque testium signa habens, postea fortuito casu, vel [per] ipsius testatoris operam lino toto, vgl plurima ejus parte incisa, in ambiguitatem incidit: solitum ei prabemus remedium , sancientes, * si quidem testator linum 14, vel signacula 15 inciderit, [vel abstulerit, ] utpote ejus voluntate 16 mutata, testamentum non valere. Sin autem ex alia quacunque causa hoc contigerit: durante testamento scripto [heredes] ad hereditatem vocari. * maxime cum nostra Constitutio, quam pro tuitione festamentoriim promulgavimus , testatorem disposuerit, vel sua manu 17 nomen heredis scribere, vel si imperitia literarum , vel adversa valetudine , seu alio modo hoc facere non possit: testes ipsos audito nomine heredis, sub pr»sentia ipsius testatoris nomen heredis suis subscriptionibus declarare. Dat. 15. Cal. Nov. Conftantinop. post Consulatum LAMPADII & ORESTIS VV. CC. 931. t-> 31. Idem A. Joanni P. P. ÜT ab antiquis legibus , & a diversis retro Principibus 18 sem- (1. 1 . 21. insin.ff. qui testam, facere soff. §. 3. Inst. h. t. (2. 1 . 21. w/. quod si literas. fupr. eod.. (3. I. ult. §. ult. infr. de codicillis. (4. §. 4. Inst. h. t. Nov. 6 s>. c. 1. §. I. abrog. Nov. 1x9. c. 9. Auth. prox. (;. I. II. pr. js. qui testam, fae.pojf. (6. V. I. 7. insin.Js. de supelleci. i.v. (7. Vide tamen/. 15. verf. nec necejsaria.supr. h. t. (i -1 25. §’. qui testam, fac. (9. Fac. I. i. verf, deinde exprimant. supr. tit. prox. (10. V. I. il.supr. h. t. (ix. I. 21. pr. I. 25 .js. qui testam, fae.pojf. (12. /. 7-f“pr. de legib. (13. Nov. 66 . c. i. §. 1. (,4. 1 . 28. §.1. js. de liberat, leg. I. l. §. 8 -jsji tah. testam, nulla cx- tah. (1$. /. 22. §. 3- js- V‘i testam.fae.pojf. (16. /. 1. Z. 10. §. ult.js. de honor, pojsejs.sec. tab. _ (17. i. xq.supr. h. t.. (ljj-V. l.fcn. supr, qui admitti ad honor, pojsejj. E e 3: per Codicis Lib. VI. Tit. XXIII. XXIV. ^ J >? _0> 0 I( -»^ -Uiu . VJ. J.U., ^vyvxJLi. Vt per rusticitati > consultum est, & in multis Legum subtilita^im l inbente rri.m.’nn (77n„.,i- N .-;-- 44 i firicta observatio eis remissa, quod ex ipsis rerum invenimus docu- tamen paruerit domino ^""'^--bstitutns voea^taTsi mentis. Cum enim testamentorum ordinatio sub certa definitione'" * ' substitutioni locus non ’es- iegum instituta sit: homines rustici, & quibus non est literamm " peritia , quomodo possunt tantam legum subtilitatem custodire in ultimis suis voluntatibus? Ideoquead Dei Immanitatem respiriern rarum viget scientia: omnia , cjux in libris nostrorum Digestorum , seu Institutionum , & Imperialibus sanctionibus, nostrilque disposui mibus * in condendis testamentis cauta * sunt, observari, nullam que ex pnesenti Lege fieri innovationem, f In illis vero locis 2 , in quibus raro inveniuntur homines literati, per prsssentem legem rusticanis concedimus * antiquam eorum consuetudinem A legis vicem obtinere : * ita tamen ut ubi scientes literas inventi fuerint: septem testes (quos ad testimonium convocari necesse est) adhibeantur, ut unusquisque pro sua persona subscribat. Ubi autem 4 non inveniuntur literati , septem testes etiam sine scriptura testimonium adhibentes admitti. * Sin autem in illo loco minime inventi fuerint septem testes: * usque ad quinque modis 9 omnibus testes adhiberi jubemus: minus autem nullo modo concedimus. Si vero urnis, aut duo, vel plures fuerint literati, * liceat eis pro ignorantibus literas , prxsentibus tamen subscriptionem b suam interponere: * sic tamen, ut ipsi testes cognoscant testaturis voluntatem : & maxime quem , vel quos heredes sibi relinquere voluerit: & hoc post mortem testatoris jurati deponant. Quod igitur quisque rusticorum ( sicut prxdictum est) pro suis rebus disposuerit, hoc omnimodo , I.egum subtilitate remissa, firmum validumque consistat. Dat. 3- Non. Jul. 1 'on- ftantinop. DN. JUSTINIANO A. 4. & FAULINO V. C. COSS. 534. T I T. XXIV. DE HEREDIBUS INSTITUENDIS 7, ET QUAS PERSON/E HEREDES INSTITUI NON POSSUNT. 1. Imp. TITUS /ELIUS ANTON. A. Antestiano. T)Ui deportantur 8 , fi heredes scribantur , tanquam 9 peregri- '»i-ni 10 capere non possunt, sed hereditas in ea causa est, in qua esset, si scripti non Fuissent. Sine die & Consule. 2. Imp. ANTONINUS A. Cxlicio. DAtertuus , Ii ex residua parte heres institutus est, quam alter heres scriptus capere 11 non poterat, isqv.e ad nullam partem hereditatis per conditionem suam admitti potuit: ex asse 12 heres extitit: Nam residui IZ commemoratio etiam totum admittit. PP. 19. Cal. Julii, Roma, DUOBUS ASPR1S COSS. 213. 3. Imp. ALEXAND. A. Vitali militi. /"'‘Um proponas Alexandrum equitem testamento primo loco Ju- liar.um 14 , ut libertum suum heredem instituisse , eique substituisse his verbis , quod si ex aliqua causa primus heres hereditatem meam adire noluerit , vel non potuerit :• tunc in locum ejus fecundum heredemsubflituo Vitalem: post mortem autem testatoris Julianum servum communem fuisse defuncti militis , & Zoili fratris ejus apparuerit: an tu ex substitutione admittaris, voluntatis est quxstio. Nam si credens eum proprium, & suum libertum heredem instituit , nec per eum ad alium quemquam hereditatem pertinere voluit , extitit conditio substitutionis : tibique hereditas delata est. Quod fi verba substitutionis subscriptx ad jus retulit, ut si nec per semetipsum alium fecisset heredem, (potuit 13 enim, quamvis (1. 1 . 3. §. 22. js de SC. Silan. (2. v. RTov. 73. c. 9. vers. hac autem. (3. V. I. I. infr. qua fit longa consuet. (4. v. N~ov. Leon. 41. 43. in sin. (;. Abrog. d. Vov. Leon. 41. 43. in sin. (fi. Abrog. Nov. Leon. 42. (7. Lib. 28. D. 9. Lib. 2. Inft. 14. (8- Vide tamen l. 13. §. 1. js de testam, milit. (9. v. I. 6 . §. z.js. h. 1 . 1 . 10. §. 6. js de in jus voc. I. 1. §. 2. §. 3-Js de legat. 3. fac. I . 17. §. l. js depeenis. (10. V. d. I. 1. §, 2. tz. 3. /. 32. js de jure fisci, juncta Ruth. omnes peregrini, infr. commun. de fuccejf. (11. /. 78- rn fi n -.S- b- t. (12. d. I. 78. I- 79. L 80. js. eod. (13. L 95. I. 160. Js. de verb.fign. (14. v. /. 7 .snpr. I. 13. §. ".st] de testam, milit. (13. Immo vide l. 21. infr. de jure delib. (16. v. I. 9. supr. de testam, adde l. 9. js. h. t. PP. Cal. Maji, MAXIMO 2. & /ELIANO COSS."224?^ ** 4. Imp. GORDIANUS A. Uipio. CI pater tuus eum quasi 16 filium [ suum ] heredem instituit, 0 quem solla opinione ductus suum esse credebat, non institi:’ turus , st alienum nosset, isque postea subditus esse ostensus est: auferendam 17 ei successionem , Divarum Severi , & Antonini placitis continetur. PP. Pridie Non. Octobr. PIO & PONTIAXO COSS. 239. ;. Idem A. Cassiano. MOn ideo minus uxor tua jure heres videtur instituta , quod noa L> uxor, sed affinis 18 testamento nominata est. PP, 5, Cal Octob. GORDIANO A. 2. & POMPEJANO COSS. 242 6. Impp. PHILIPPUS A. & PHILIPPUS C. Antonio. CI compensandi debiti 19 gratia uxor maritum fecit heredem : de- 0 siderio tu prxter portionem hereditatis debitum [quoquel restitui postulantis , flon tantum juris severitas , veium etiam defunctae voluntas refragatur. PP. 12. Cal. Mart. PRcESENTE & ALBINO COSS. 247. 7. Impp. DIOCLETIANUS & MAXIMIANUS AA. Zinoni. VTEc apud peregrinos fratrem [sibi] quifquam per adoptionem facere poterat. Cum igitur, quod patrem tuum voluisse facere dicis, irritum sit: portionem hereditatis, quam is, adversus quem supplicas, velut adoptatus frater heres institutus tenet, restitui [tibi] Prasses provincia curx habebit. PP. 3. Non. De- cembr. DIOCLETIANO 2. & ARISTOBILO COSS. 28;. 8- Iidem AA. Hadriano. s^OUegium , si nullo speciali 20 privilegio subnixum fit, here- ditatem capere non posse , dubium non est. PP. 10. Cal. Jun. ipsis 4. & 3. AA. COSS. 260. - 9. Iidem AA. & CC. Julix. ■CXtraneum etiam, cum [quis] 21 moreretur, heredem scribi ■*-' [sibi] placuit. PP. 16. Cal. Nov. Sirmii , AA. COSS. 10. Iidem AA. & CC. Asclepiada. TVfEque per se heredes institutos, quibus hoc concessum non est, neque per servos 22 proprios hereditatem posse quaerere, juris distat ratio. S. 16. Cal. Sept. Sirmii, CC. COSS. 293. 11. Impp. THEOD. & VALENT. AA. Hierin PP. CXtraneum etiam penitus ignotum 23 heredem quis instituere potest. Dat. 11. Cal. Mart. Conflant. FELICE & TAURO COSS. 429. 12. Imp. LEO A. Erythrio PP. UEreditatis, vel legati, seu fideicommissi, ant donationis titulis 11 domus, aut annonx civiles, autqnxlh et aedificia, vel mancipia , ad jus inelvtx urbis 24 vel alterius cujuslibet civitatis pervenire possunt. Dat. 5. Cal. Mart. MARTIANO & ZENONE COSS. 469. 13 Imp. JUSTINIANUS A. Menn® PP. Q Uotiens certi quidem ex certa re 25 scripti sunt heredes, vel -certis rebus pro sua institutione contenti elfe jussi sunt, quos legatariorum 26 loco haberi certum est : alii vero ex certa parte, vel sine parte, qui pro veterum Legum tenore ad certam unciarum institutionem referuntur: eos tantummodo omnibus hereditariis27 actionibus uti, vel conveniri decernimus , qui ex certa paite, vel sine parte scripti fuerint, nec aliquam deminuti onem earundem \ tfi- Js' de jure fisci. I, 1 6. pr, Js. de his qua ut indigis. x ’ j - 5 ■ f u f r - de testam, fac. I. g. js de condiit, cmtf. dari. V * 1 ?• , , emm 7- fi‘pr. de negot. gest. I. 6.supr. de bered. act. 1. 7. 7” 7 a l‘j hr - J“d- adde l. 85.js de legat. 2. I. 1 adlig, /'alent. I. JO. st. .{C condit, inflit. (20. I. 3. §. I. js. dtccillg. iffic. ir - 1“°d cujuscunque imivers. (;i. Adde/. I. §. 18.§• 19- st. de couatton. (22. /. 31. pr.ff. h. t. §. 4. List, de hered. quaL fis d jJJ er - (-0- §• «It. Inft. h. t. (54. L 73. in sin.st i de legat, t. i 26. ss. ad SC. 1 rebeU. (25. v. i. 35. pr. st] h. t. L16. §. i.js. ad SC. hered ait' vide L *• §- 4- f. b. t. (17. I. uU.sup. de acti*> }45 De institutionibus & substitutionibus, &c. 4 46 actionum occasione heredum ex certa re scriptorum fieri. Dat. 8. Id. April. Conflant. DECIO V. C. COSS. 519. 14. Idem A. Joanni PP. PUm in libris Ulpiani, quos ad Masurium Sabinum scripsit, ta- lis species relata fit: hanc apertius expedire nobis visum est. Quidam testamentum faciens ita instituit, Sempronius Piotii I heres esto : Veteres quidem existimabant, errorem nominis elfe , & sic institutionem valere, quali testator Plotius nominaretur, & Sempronium [sibi] scripsisset heredem. Sed hujusmodi sententiam craffiorem esse existimamus : neque enim sic homo supinus, sino magis stultus invenitur , ut suum nomen ignoret: sed si quidem ipse testator Plotio cuidam heres extitit: manifestum est , sibi Sempronium heredem instituisse , ut per mediam ipsius testatoris personam Piotii heres efficiatur. Et hoe argumentantur ex antiqua regilla, qua: voluit, heredem heredis z , [tefiatoris'] cjj'c her tdetn . Sin autem nihil tale factum est, supervacuam & inanem hujusmodi institutionem rise : nisi prius herede Plotio sibi instituto , sic adjecerit, Sempronius Piotii heres esto ; tunc etenim existimandum est, eutn dixisse, fi non Plotius heres fibifuerit -, tunc Sempronium in totum partemvc Piotii exsuhstitutione vocari ; ita, ut ex consequentia verborum Plotius quidem institutus, Sempronius autem substitutus inveniatur. Sin autem neque ipse testator Plotio heres extitit, neque Plotium heredem antea scripsit, & sic Sempronium Plotio heredem esse voluit: nullius esse momenti talem institutionem ; cum non est verisimile , in suum nomen [qucmquaml errasse. Dat. 3. Cai. Aug. post Confutatum LAMPADII & ORESTIS VV. CC. 531. T I T. XXV. DE INSTITUTIONIBUS ET SUBSTITUTIONIBUS, ET RESTITUTIONIBUS SUB CONDITIONE 3 FACTJS. I. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Alexandro. PUm avum maternum ea conditionestilsiim tuam heredem instituisse proponas , fi Anthylli fiiio nupfijct: non prius eam heredem existere , quam conditioni paruerit, auc Anthylli filio recusante 4, matrimonium impeditum fuerit, manifestum est. PP. Cal. Octobr. ANULI NO & FRONTONE COSS. -03. 2. Imp. ANTONINUS A. Cassue. POnditioni 5 , sub qua testamento matris tine heres instituta es, ^ si non paruisti: locum habet substitutio. Nec enim videri potest sub specie turpium 6 nuptiarum viduitatem tibi indixisse, eum te filio sororis fv.ie consobrino 7 t:io probabili consilio matrimonio jungere v oluerit. Nec extraordinario auxilio indiges : cum ex his [precibus,] quas libello complexa es, declaretur, non perenni 8 stetisse , quo minus supremae voluntati matris tuae testatricis satisfieret. PP. 8. Id. Mart. Rottui , ANTONINO A. 4. & BAL- BINO COSS. 214. 3. Idem A. Maxentio & aliis. CI mater vos sub conditione emancipationis 9 heredes instituit, & prius quam voluntati defuncts pareretur , sententiam [deportationis] pater meruit io, vel aliter defunctus est: morte ejus, vel alio modo patria potestate liberati, jus adeumhe hereditatis cum sua causa quarfiistis. 8. Prid. Cal. Maji, SABINO & ANU- LINO COSS. 217. 4. Imp. ALEXANDER A. fEmiliano. gl pater filium > quem in potestate habebat, sub conditione, quit in ipfius potestate 11 non erat, heredem scripsit; neo in desectum ejus exheredavit: jure testatus 12 non videtur, f Cum autem trans mare & longe te agentem sub hac conditione heredem scriptum esse dicas ,fi in patriam 13, q:ue in provincia Mauritania erat, rigrefusfuijfes; nec exheredatum te alleges, si in eum locum non rediisses : manifestum est multis casibus non voluntariis, ied fortuitis evenire potuisse, ut eam implere non posses: & ideo adire hereditatem non prohiberis. PP. Cal. April. JULIANO 2. & CRISPiNO COSS. 22;. ;. Impp. VALER. & GALLIEN. Maximo. T? Eprehendenda tu magis es , quam mater tua: Illa enim si he- v redem te sibi esse vellet, id , quod est inutile, matrimonium te dirimere 14 cum viro , non juberet: tu porro voluntatem ejus divortio comprobasti. Oportuerat autem , etsi conditio hujusmodi admitteretur , pneferre lucro concordiam 15 maritalem. Enim- vero cum boni mores hac observari vetent: sine ullo damno conjunctionem retinere potuisti. Redi igitur ad maritum, sciens hereditatem matris , etiamsi redieris , retenturam 16 : quippe quam retineres, licet prorsus ab eo non reoeffisses. PP. 12. Ca- lend. Dccembr. VALERIANO 4. & GALLIENO 3.. AA, COSS. Graea Constitutio JUSTINIANI. 6. Iidem A. ad Senatum. 1 ? TlEneraliter sancimus-, fi quis ita verba sua composuerit, ut edicat , Si filius , vel filia intestatus, vel intestata, vel fine liberis [autfine testamento , J velfine nuptiis dece ferit: & ipse, vel ipsa liberos sustulerit, sive nuptias contraxerit , sive testamentum fecerit: firmiter res polsideri, & non 17 esse locum substitutioni eorum , vei restitutioni. Si enim nihil ex his Fuerit subsecutum , tunc valere conditionem, & res fecundum verba testamenti restitui, ut incertus fuccclsicnis morientis exitus videatur certo substitutionis , vel restitutionis sine concludi. Cui enim ferendus esi intellectus , fi forsitan testamentum quidem non fecerit, posteritatem autem habuerit: propter hujusmodi verborum angustias liberos ejus omni pene fructu paterno defraudari ? Viam itaque impiam obstruentes , utne quisalius deviet, hujusmodi Facimus sanctionem :& hanc legem in perpetuum valituram inducimus, tam patribus, quam liberis gratam : quo exemplo etiam aliis personis, licet ex traue« sint, de quibus hujusmodi aliquid feriatum fuerit , medemur. f Cum autem invenimus excelsi ingenii Papinianum in hujusmodi casu, in quo pater filiis suis substituit, [nulla] liberorum ex his procreandorum [adjectione] habita optimo intellectu disposuisse , evanescere IS substitutionem, si is, qni substitutione proegra- vatus est, pater efficiatur, & liberos sustulerit: intelligentem, non esse verisimile , patrem, si de nepotibus cogitaverit, talemfecisse substitutionem: Immanitatis intuitu hoc & latius & pinguius interpretandam esse credidimus , (ut) & si quis naturales filios habeat , & partem eis reliquerit, vel dederit usque ad modum, quem nos statuimus , & substitutioni eos subjugaverit, nulla liberorum eorum mentione Facta : & hic intelligi evanescere substitutionem , liberiseam excludentibus 19 , & intellectu optimo his, qui ad substitutionem vocantur, obsistente, & non concedente ad eos eam partem venire : sed ad filios vel filias, nepotes vel neptes, pronepotes vel proneptes morientis transmittente , & non aliter substitutione locum accipiente , nisi ipsi liberi sine justa sobole decesserint: ut quod inter justos liberos sancitum est, hoc & in naturales filios extendatur, f Qui« omnia & in legatis , & iideieommissts specialibus locum habere sancimus. Datum 11. Calend. Augusti, Constuntinop, LAMPADIO & ORESTE VV. CC. COSS. 530. 7. Iidem AA. Joanni PP. CI quis heredem scripserit sub tali conditione, fi ille Consul factus fuerit 20 , vel Prictor : vel ita filiam suam instituerit heredem , fi nupta fuerit: vivo autem testatore ve! ille Consul processerit, vel Pr.vtor fuerit factus, vel filia ejus nupta fuerit, vel adhuc vivo testatore Consulatum quidem, vel Prxturam ille deposuerit, filia autem ejus (ä marito) diverterit: omni veterum dubitatione explosa , sancimus, quandocunque impleta fuerit conditio , sive vi- (l. V. L 76. §. i.js. de iega.t. 2. (2. /. 7. infin. st', de acquir. vel smitt. bered. I. 194 .js. de reg. jur. (3. Lib. 28. D. 7. (4. I. i. ir.fr. de his qtt-csub modo. /.31. st', de condit, ist demonft. fac. I. 161. js. de reg. jur. (?. V. I. i.supr. h. t. (6- 1 . 6 3. §. i.js. decondit, ist demonstr. (7. Confer l. pen. §. 1. j.de ritunupt. (z. V. I. 1, in fin. supr. h. t. (9. l.ult. infi-. de donat. q:ne sub modo. I. 70. st', decondit, ist demorstr. (10. Adde! l--d-st.de jure dot. I. 11. §. li.ff. delegat. 3. /. ig.js. quando liiesj kgat. I, 23, pr.st. ad SC. Trebelt. fac. §. I. Inst. quib. mod. jus patr. | pteft.folv. (ii. I. 4, st', de bered. inst.. L Iy. st. de coftdit. inftit.' I 83. js. de condit, ist demonstr. L 20. §. 4. vers. existimo.st. de hon,, libert. (12. d. I. 15. st', de condit, inst. d. I. st. de condit, ist demon fir. (13. v. d. I. 4. §. I.js. de kered. inst. (14. I. 8- in fin. st, dc usu ist habit. fac. I. 4. I. S-supr. de repud. istjud. de morib.sublato. adde l. 1 $.js. de condit, inftit: ‘ (13. v. i. 2C .supr. de ir.ost'. testam.. §. 13 .st.de legat. 2. (20. v. I. 2t. pr. vtrs. at fi incerta, js. quando dies legat. vo eo , 447 Codicis Lib. VI. Tit. XXV. XXVI. 448 ivc mortis tempore, sive post mortem ; conditionem videri"esse completam. Quod & in legatis , & liJeicommislis , & libertatibus obtinendum esse censemus , ne, dum mima utimur f-irra huuismodi sensus subtilitate,judicia testantium defraudentur. Dat 9 Lai. Aug. Constantinop. post Consulatum LAMPAD. & ORESTIS VV. CC. 531 ; 8 . lidem AA. Joanni PP. Cl testamentum ita scriptum inveniatur, IUe heres esto fecundum o conationes infra 2 scriptas, si quidem nihil est adjectum , neque aliqua conditio in testamento posita est : supervacuam 3 esse conditionum pollicitationem sancimus, & testamentum puram habere institutionem. Et argumento utimur, quod Papinianus respondit 4 : Vicos Reipublicie relicios , qui proprios fines habebant, non ideo ex fidcicommijfo minus deberi , quod testator sines eorum, U certaminis formam , quod celebrarisingulis annis voluit, alia scriptura fe declaraturum promisit. ac postea morte proventus non fecit. Sin autem conditiones quasdam in quavis parte testamenti posuit; tunc videri ab initio conditionalem esse institutionem , & sic omnia compleri, tanquain si testator ipsas institutiones eisdem conditionibus copulasset, qua iissra conscriptae sunt. Datum fi. Calend August. Conftantinop. post Consulatum LAMPADII, & ORESTIS VV. CC. 531- „ „ 9. Idem A. Joanni P. P. pUm quidam prägnantem habens conjugem , scripsit heredem ipsam quidem suam uxorem ex parte, ventrem vero ex alia parte , & adjecit,71 non posthumus natus fuerit, alium sibi heredem ese: posthumus autem natus impubes decessit: dubitabatur, quid juris fit, tam Ulpiano, quam Papiniano viris disertissimis voluntatis esse questionem scribentibus: cum opinabatur Papinianus eundem testatorem voluisse posthumo nato , & impubere defuncto , matrem 5 magis ad ejus venire succeffionem , quam substitutum. Si enim sue substantiae partem uxori dereliquit : multo magis & luctuosam 6 hereditatem ad matrem venire curavit. Nos itaque in hac specie Papiniani dubitationem resecantes, substitutionem quidem in hujusmodi 7 casu, ubi posthumus natus adhuc impubes viva matre decesserit, respuendam esse censemus. Tunc autem tantummodo substitutionem admittimus, cum posthumus minime editus fuerit, vel post ejus partum mater prior decesserit. Dat 3. Cal. Aug. Constant, post Consulatum LAMPADII & ORESTIS, VV. CC. 531. T I T. DE IMPURER UM 8, XXVI. ET ALIIS 9 SUBSTI- tutionibus. i. Impp. M. /ELIUS & ANTONINUS AA. Secundo. pUm heredes ex disparibus partibus instituti, & invicem substi- tuti sunt, nec in substitutione facta est ullarum partium mentio: verum est, non alias 10partes testatorem substitutioni tacite inseruisse , quam quae manifeste [ in ] institutione expressae sint. Dat. CLARO 2. & SEVERO COSS. 171. 2. Imp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Frontini®. TJEreditatem quidem defuncti intestati filii delatam tibi, dubitari " non oportet: substitutio enim testamento patris facta, ad pubertatis tempora porrigi non potest : quia ipso & aliis non 11 ejusdem conditionis heredibus institutis, & invicem substitutis, propter eorum personam , quibus in unum casum duntaxat substitui potest, etiam in filio idem debere servari, & ratio suadet, & Divus 12 Marcus pater constituit. PP. 6. Cal. Aug. CHILONE & LIBONE COSS. 205. 3. Imp. ALEXANDER A. Achill®. J-IEres instituta matris testamento , Ii succe'.iionem ex testamento omisisti, & ab intestato bonorum possessionis jus habere volvisti : substituto 13 locum quin feceris, in dubium non venit. Proinde, si, substitutus hereditatem amvlexus est, actionibus, qua [tibil adversus matrem competebant, ipsum convenire, non succeffionem ah intestato potes vindicare. PP. ;. Calend. Scpt. MAXIAIO » A- iLLIANO COSS. 224. 4. Idem A. Firmiano. Q Uamvis placuerit, substitutionem impuberi, qui in potestate -testatoris fuerit, a parente factum ita, Si heres non erit, porrigi 14 ad eum casum, quo , posteaquam heres extitit, impubes decessit, si modo non contrariam 15 defuncti voluntatem extitisse probetur: cum tamen proponas, ita substitutionem factam esse Si mihi Firmianusfilius , esi rElia uxor meu [71101! 16 abominor ] heredes non erunt , in locum eorum Publius Firmianus heres esto ; manifestum est , in eum casum factam substitutionem, quo utrique heredum substitui potuit. PP. 4. Calend. Jul. FUSCO » & DEXTRO COSS. 226. *' 5. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Hadrianae. DOst aditam 17 hereditatem directae substitutiones non impuberi- bus filiis factae, expirare solent. PP. 10. Cal. jun. iulis ± St 3. AA. COSS. 293. et-« 6. lidem AA. & CC. Quintiano. r TEstamento Dure] fasto, multis institutis heredibus, & invicem substitutis 18 : adeuntibus luam portionem, etiam invitis 19 coheredum repudiantium accrescit portio. Sine die & Consule. 7. lidem AA. & CC. Feliciano. CI testamento [jure] facto, intra pupillarem statem & in fui 0 potestate constitutae fili® 20, fi intra pubertatem decesserit, directis verbis pater substituit: heredem te factum ex testamento ji post eventum conditionis intestati successionem exclusisse constat. 8. Cal. Jan. Sirmii , AA COSS. 293. 8- lidem AA. & CC. Patron®. pRecibus tuis manifestius exprimere debueras, maritus quondam 1 tuus miles 22 defunctus, quem testamento facto heredem communem filium vestrum instituisse proponis, & fecundum heredem scripsisse: utrum ne in primum casum, an [in] secundum filio suo, quem habuit in potestate mortis tempore , si intra decimum quartum fu® netatis annum , aut postea 23 decesserit, substituerit. Nam non est incerti juris , quod si quidem in patris militis positus potestate, primo tantum casu habuit substitutum, & patri heres extitit: eo defuncto ad te omnimoda [ejus] pertineatsucceffio. Si vero substitutio in secundum 24 casum vel expressa, vel compendio , non usque ad certam xtatem facta reperiatur: fi quidem intra pubertatem decesserit, eos habeat heredes, quos pater ei constituit, & adierint hereditatem. Si vero post 25 pubertatem, [tunc] ejus te succeffionem obtinente, veluti ex causa fideicommiffi, bona, qu® cum moreretur , patris ejus fuerint, 1 te peti possunt. S. 5. Id. April. AA. COSS. 293. 9. Imp. JUSTINIANUS A. Mennx k. P. UUmanitatis intuitu parentibus indulgemus, ut si filium, nepe- 1 tem , vel pronepotem cujufcunque sexus habeant, nec alia proles descendentium eis sit, iste tamen filius vel filia, nepos vel neptis, pronepos vel proneptis mente captus 26, vel mente capta perpetuo fit, vel, si duo vel plures isti fuerint, nullus vero eorum sapiat: liceat hisce parentibus legitima portione ei, vel eis relicti, quos voluerint his substituere: ut occasione hujusmodi substitutio- (1. Fac. I. 91. infin.ff. decondit. (si demonst. I. i8.pr.ff. de multum. testam. (2. 1 . 77. in sin. ff. de legat. 2. (3. Immo obst. I. 9. §. 5. j?. de bered, inst it. (4. d. I. 77. in sin. (5. §. 2. Jnfl. de SC. Tertull. I. n. infr. coimnun. defucceff. (fi. V. d. §. 2. d. I. n. I. 7. in fin.ff. unde liberi. I. 4. infr. ad SC. Tertuil. I. 7z.pr.ff. de condit, (si demonstr. (7. Confer l. 8. infr. tit. prox. (8. Lib. 28. D, 6. Lib. 2. Inst. ifii (9. A. tit. 6. Lib. 2. List. 15. (10. /. 5. I. 8. in sin. I. 10. pr. I. 24.fi. de vulg. esi pupiU. fubstit. §. 2. Inst. de vulgär, fubstit. §. 7. in sin. Inst. de pupiU. fubstit. (n. I. 4. §. 2. si', de vulg. esi pupiU. fubstit. I. fi. fupr. de testam, mi- ‘ ,f • • si», v. d. I. 4. §. 2. (13. I. 6c. verf. nam silius, ff. de adquir. velomitt. bered. (14. I. 4. pr.ff. de vulg. (si pupiU. fubstit. (i;. V. I. 24. in fin.ff. d. t. (16. I. 41. in fin.ff. d. t. (17. !. 6. i n fi. ie legat. (18. I. I. fupr. quando non petent, partes. I. i. fupr. de successorio edici. I. 9. ff. desuis esi legit, bered. (19. I. Z5-F- de vel omitt. bered. I. un. infr. de caducis toU. fac. I. 1 -fi ie adqutr. velomitt. hered. (20. v. I. 2. §'. de vulg. esi pupiU.fubstit. (21. 1.1- ff . d. t. (22. V. I. C.fupr. de testam, milit. (23. I- s^.ff. d £ vulg. esi pupiU. fubstit. (24. I. 2. §. l.ff. d. t. (25. I. 6. fupr. detestam . mil.l. i%.ff. de vulg. (si pupiU. fubstit. (26. §. I .infi.de pupiU. fubstit. I. 43. pr. ff. dc vulg. (si pupiU. fubstit. adde l. ii.pt.J. « bered, petit. ml 4*0 449 _De neceüariis servis heredibus instituendis, &c. nis ad exemplum pimillaris, querela nulla contra testamentum eo-i rum oriatv.r : ita tamen , ut si postea [resipuerit, vel] resipuerint, talis substiftltio e e si et. Vel si filia , aut alii descendentes ex hujusmodi mente capta persona sapientes sint: non liceat parenti, qui, vel qu» I testatur, alios , quam ex eo descendentes, unum , vel certos, vel omnes substituere, t Sin vero etiam liberi testatori , vel testatrici sint sapientes; ex his vero personis, quae mente captae sunt, nullus descendat: ad fratres 2 eorum urium , vel certos, vel omnes eandem fieri substitutionem oportet. Datum 3. Id. Dec. Constantinop. DN. JUSTINIANO A. PP. 2. COS. 528. 10. Idem A. Joanni PP. pUm quidam duobus 3 impuberibus filiis suis heredibus institutis ^ adjecit, fi uterque impubes deccjferit , illum Jibi heredem ejfe dubitabatur apud antiquos legum auctores, utrumne tunc voluerit substitutum admitti, cum uterque filius ejus in prima »täte decesserit: an alterutro decedente, illico substitutum in eius partem succedere. [Et] placuit Sabino, substitutionem tunc locum habere , cum uterque decesserit: cogitasse enim patrem primo [filio] decedente, Fratrem 4 suum in ejus portionem succedere. Nos ejusdem Sabini veriorem sententiam existimantes , non aliter substitutionem admittendam esse censemus , nisi uterque eorum (in) prima »täte decesserit. Dat. 6. Cal. Aug'. Constant, post Consulatum LAMPADII & ORESTIS. VV. CC. 531. 11. Idem A. Joanni PP. Clquis duobus heredibus institutis filio suo impuberi eos una cum alio tertio substituerit, & verba testamenti ita composuerit: Quisquis 5 mihi heres erit, U Titius /Clio meo heres esto, Cecandum quod apud Ulpianum invenimus , inorno impubere filio , querebatur, quomodo ad substitutionem vocen tur tres substituti : utrnni- ne duo priores , qui & patri heredes fuerant scripti, in dimidiam vocentur, tertius in reliquam dimidiam ? an tres substituti , unusquisque ex triente , ad substitutionem vocentur? Alia applicata dubitatione, si quis heredem ita scripserit, Titius tina eum filiis [suis] est Sempronius heredes mihi sunto: & in prassend [enim] specie quaerebatur secundum Ulpianum, voluntas testantis utrumne Titium una eum filiis suis in dimidiam vocet, & Sempronium in aliam dimidiam : an omnes [in] virilem portionem? Nobis autem in prima quidem specie videtur tres substitutos , unumquemque in trientemb vocari: in secunda autem specie, cum & natura pater 7 & filius eadem esse persona pene intelligantur, dimidiam quidem partem [Titio] cum filiis suis , alteram autem partem Sempronio adsisrnari. Dat. 7. Cal. Aug. Constant, post Consulatum LAMPADII & ORESTIS VV. CC. <531. —————— - DE NECESSARIIS [SERVIS 8] HEREDIBUS INSTI- TUENDIS , VEI. SUBSTITUENDIS. i. Imp. PERTINAX A. Lucretio. JS , qui solvendo non est , heredem necessarium 9 etiam in Fraudem creditorum relinquere potest. Sed fi pignori datus fuisti, & in eadem causa permansisti: ne ab eo quidem debitore , qui solvendo non fuit, liber & heres necessarius exiliere potuisti. PP. 11. Cal. April. FALCONE & CLARO COSS. 164. i. Imp. ANTONINUS Aufidio & aliis. QUm fervi constituti, sub appellatione libertorum heredes scripti essetis, ea scriptura benigna interpretatione perinde habenda est, ac si liberi & heredes instituti fuissetis, f Quod in legato 10 locum non habet. Accepta 7. Cal. Mart. PRISCO & APOLLINARE COSS. 170. 3. Impp. DIOCLET. L MAXIM. AA. & CC. Felici. j^I tutor 11 ancillam tuam contubernio siro conjunxit, ac post heredem eam instituit: neque dominium ex hujusmodi facto tibi auferri potuit: & ut ejus aditione jusso tuo tibi per hanc successio i. Confer l. 33.pr._Ji ie vulg. estpupiU.subft. (2. I. prox, infir. i. t. (3. 1 . 23. l. 42. st. de vulg. ist pupiU.subft. (4. d. I. 25. adde L 9. sn fin.supr. h. t. (3. v. i. 5. js. de vulg. ist pupill. subftit. (6 Imtno vide l. q.ff. de vulg. ist pupill.subftit. (7. Adde l. 22. §. 1. iitfr. ie agrie, ist cenfitis. (8. §. l.Inft. quib. ex caus. manum. (9. /. 42. I. 60. 1. 8%.st', ie bered. inst. d. j. 1. (10. Vide tamen l. 7. supr. ie testam, milit. Üov. 78. c. 4. adde L 3. infr. h. t. (11, Fa*. 1 . 7. §. 3. js. pro 1 » u. It. quaeratur [jure] concessam habes facultatem. 8. 16. Cal. Januar. Sirmii, AA. COSS. 293. 4. Imp. JUSTINIANUS A. Juliano PP. QUm quidam suum pupillum heredem instituit, & servo directi* verbis libertatem reliquit, L in fecundo gradu , in quo pupillarem substitutionem faciebat, ipsum servum fine libertate pupillo suo substituit: Querebatur inter Prudentes, fi ex hujusmodi substitutione heres necessarius pupillo existeret ?- Causa enim altercationis ex veteri regula orta est, qua omnibus placuerat hunc servum necessarium heredem domino fieri , cui in eodem gradu ir & hereditas & libertas relinquebatur. In praesenti autem non in unum tam libertas, quam substitutio congregata est, sed in alium & alium gradum. Nobis itaque eandem altercationem decidentibus mirabile visum est, si quis putet ex hujusmodi scrupulositate impediri testatoris voluntatem, maxime domini, & existimet non fieri servum heredem necessarium , sed ei licentiam prüftet . & libertatem ccm- lequi, & hereditatem respuere & domini voluntati reclamare. Qui fi hoc Facere tentaverit, etiam puniendus est. Sit itaque & vivo pupillo liber, quia testator hoc voluit, & mortuo pupillo necessarius heres, quia & hoc voluit testator. Dat. 15. Cal. Dec. Cox- flaniinop. LAMPADIO & ORESTE VV. CC. COSS. 530. 5. Idem A. Joanni PP. Q Uidam cum testamentum conderet, duobus heredibus scriptis, -uiuim quidem ex parte instituit, fervunt autem Inum , cujus & nomen addidit, ex reliqua parte sine libertate scripsit heredem , & postea eundem servum alii legavit 13, vel post institutionem heredis servum per legatum alii adiignavit, & tunc heredem eum sine libertate instituit: Dubitabatur , si hujusmodi legatum , vel institutio aliquas vires posset habere, & cui acquiratur legatum, vel institutio? Dubitationis autem materia erat., quod adhuc servum suum constitutum heredem fine libertate scripserat: & tanta inter veteres exorta est contentio , ut vix possibile iit videri eandem decidere. Sed antiquitatem quidem haec altercantem relinquendo, i nobis alius modus hujus decisionis inventus est : quia semper vestigia voluntatis sequimur testatorum. Cum igitur invenimus nostro jure hoc esse inductum , ut si quis servum suum tutorem filiis fui* reliquerit sine libertate, ex ipsa tute!» 14 datione prassumatur, etiam libertatem ei favore pupillorum imposuisse: quare non hoe etiam in hereditate & humanius, & favore libertatis inducimus, ut ii 15 quis servum suum scripserit heredem sine libertate, omnino civis Romanus efficiatur: quo inducto neque acquisitio, neque tam effusus veterum atque inextricabilis tractatus locum habeat? Neque enim ferendum est supponere quasdam esi e ita supinos , ut eundem servum & heredem instituant sine libertate, & iterum alii per legatum eundem servum adiignent. §. 1. Sed cum veteres & aiiam proposuerunt ambiguitatem , dicentes , si quis servum suum in testamento quidem heredem ex parte fine libertate scripserit, in codicillis autem Libertatem ei reliquerit: si possit institutio valere, & ille tam heres, quam liber fieri , ne videatur per codicillos hereditas confirmari, in quibus [hereditas 16] dari fecundum veteres regulas non potest. Nos [itaque] in tali dispositione, licet in codicillis fuerit scripta , & libertatem [L] hereditatem simul servis per nostram liberalitatem & benignam interpretationem in- dulgemus , ut gratulentur , cum non fervi remaneant, sed &. liberi & heredes efficiantur: cum tanta in eos nostri Numinis benevolentia effusa est , ut [&] si libertas eis neque testamento neque codicillis data sit: tamen hereditate 17 servis relicta , quasi injunctam esse libertatem videri [possit.] §. 2. Illo videlicet observande, ut si legatum 18, vel fideicommissum eis sine libertate relinquatur , maneant in servitute: non tamen ita impii heredes exi- stant, ut liberalitatem testatoris , & serviles labores debita remu- neratione defraudare conentur, & non derelictum, licet adhuc fervis constitutis , donent. §. 3. Quae juris nostri definitio etiam emptore. (12. v. /.2. js. de manum, testam. (13. v. I. 10. §. i.sts. d. t. (14. /. 9. infr. de fideiemmn. libert. §. 1. Iftst. qui testum, tut. dari post. I. 10. in sin. I. 32. in sin. st', de testam, tut. (15. §. 2. Inst. quib. ex caus. ma.uum. pr. Xnfl. de hered. injlit. (16. I. L. infir. de codicillis. I. 14.supr. de testum. (17. pr.supr. h. I. (iz. /. 2. in fin.supr. h. t. excip. I. 7.supr. I. 40. §. s.js. de testem, milit. Nov. 78. c. 4- adde l. 76. in fits. de hered. infiit. F£ Codicis Lib. VI. Ti-. XXVII. XXVITT. 452 3ti aliam speciem dubitatam henignc extendatur. Si quis etenim testamento principali fen um suum cuida-m legaverit 1 , in pupillari autem substitutione eundem servum filio suo sine übertat? substituerit: fduarehatur, sive utilis esset talis substitutio , & per servum legatum substitutio post mortem pupilli legatario acquiratur: iive inutilis esset hujusmodi substitutio , quia line libertate in servum proprium facta est ? Melius itaque nobis videtur, legatario eum non statim acquiri sancire , sed exi e Liandum esse substitutionis eventum : & si quidem pupillo mortuo , lucus fuerit siibstitutioni, & liber & hciss efficiatur: sin autem substitutio minime lucum habuerit, Forsitan pupillo jam in pubertatem perveniente : tunc ad legatarii dominium transeat. Quemadmodum enim veteres , si cum libertate substitutio Fuisset, hoc inducebant, quatenus in FuFpenso fiat libertas, & statu liber intelligatur : ita & ex nostra interpretatione-, & fine adjectione libertatis in substitutione & liber , & heres pupillo existat. Dat. 2. Cal. Maji, Conjiuntinop. post Consulatum LAMPADII & ORESTIS. VV. CC. $31. 6. Idem A. Joanni PP. TVEcifione nostra , quam Fecimus , sancientes eum , qui a domi- no luo line libertate beres instituitur, videri libertatem accepisse, in propria firmitate durante : si quis servum suum pure quidem heredem instituerit, libertatem autem sub conditione 2 ei donaverit: si quidem conditio talis ut, qux in potestate fervi posita »st, ille autem eam neglexerit, miaimeque compleverit: & libertate eum, & hereditate Fua culpa defraudari, f Sin autem casualis conditio est, &. ex Fortuna: insidiis defecerit: tunc humanitatis intuitu libertatem quidem ei omnimodo competere: hereditatem autem , si quidem solvendo sit, ad alios venire, quos Leges vocant, si non aliquis fuisset substitutus, f Sin autem solvendo non sit: Ht necessarius he-es institutus3 , simul & libertatem & hereditatem obtineat. Tunc enim fecundum definitionem tam veteris, quam nostne decisionis, & fiber, & beres necessarius existat. Dat. 2. Cal. August. Constantinop. post Consulatum LAMPADII & ORESTIS W. CC. 531. T I T. XXVIII. DE 4 LIBERIS PROTERITIS , VEL EXHERE- DATIS. 1. Iinp. ANTONINUS A. Faviano. f~'Um post5 omnes heredum gradus exheredatio scribitur, si adjiciat testator ab-omnibus se gradibus exheredare : non dubitatur juri satisfactum [esse.] Et ideo, etiamsi [id] 11011 adjiciatiir, appareat tamen, eum id eo consilio feri,-sisse, ut ab omnibus exheredaret: recte Factum testamentum videtur. Proinde cum pater- samillas filiis institutis, & invicem substitutis, filium exheredaverit, intclligendus est, exheredationem ab utroque gradu fecisse. Nam cum iidem heredes instituti snnt: nulla ratio reddi potest, quare videatur in posteriore tantum casu exheredare voluisse.. PP. .6.. Calend. Jun. CHILONE & L BONE COSS 205., 2. Imp. ALEX AND. A. Heraclidae. OI avus tuus, qui patrem tuum & novercam aequis portionibus her.estts instituit, cum t. 6 quoque haberet in potestate , testamento nominatim non exheredavit: mortuo patre tuo vivo avo, fine impedimento legis Vellejae 7 succedendo iu patris tui 8 locum rupisti avi testamentum, & ad te hereditas ejus tota vertinuit. PP. Ü. Id. April. FUSCO 2. & DEXTRO OOS8. 226. 3.. Imp. JUSTINIANUS A. Joanni P. P. CI quis filium proprium ita exheredaverit. Ille filius meus alienus 9 0 . i»m substanti* la.fiut: talis filius ex hnjulmodi verborum conceptione uou pr:etcritus,.sed exheredatus intelligitur. Cum enim - maniFestiliimus est sensus-testatoris: verborum interpretatio nusquam tantum valeat, ut melior, 11 sensu existat. Dat. 10. Calend. X. Confer L 38. pr. js. de bered, inflit. /. 18. in fin.js. de vulg. (fi pupill.substit.. (2. V. I. 3. §. i.ff, de bered, inftit. (3. v. L 57. js. d. t. (4. Lib. 28. D. 2. Lib. 2. Inft. 13. (;. Confer/. 3. §. 3. (fi §- 4. de lib. (fi pofthum. (6. V. I. r .3 . js. de itijufl. rupt. irrito faCto testam. §. 2. hist. de exbered. lib. (7. V. I. 29. §. ll.js. de iib. f fi pojthum. (8. Vide enim /. 9. §. 2.js. d. 1 . 1 . 34. supr. deinojs. tijfjiw.. Cä- Adde.L.2. 1 . i%.fts.de.lib. (fi poßhum.A. 61. js. de. bered. Martii, Confiuntinop. post Consulatum LAMPADII & ORESTIS VV. CC. 531. 4. Idem A. Joanni P. P. [-UAximumJ vitium antiquae Uibtilitatis priesen ti lege corrigi- 1 ■* mus 12, qua putavit alia 13 esse jura observanda in successione parentum , si cx testamento veniant, in malculis, & [alia] in Fceminis 14, cum ab intestato simile [jus] titrique sexui servaverint. Et aliis verbis exheredari filium debere sanxerunt & aliis filiam: & inter nepotes exheredandos alia jura civilia, alia praetoria introduxerunt: &li praeteritus fuerat filius, vel ipso jure testamentum evertebat, vel contra tabulas bonorum possessionem in totum accipiebat: filia autem praeterita jus accrescendi ex jure veterc accipiebat, ut eodem momento & testamentum patris quodammodo ex parte jure accrescendi everteret, & ipsa quasi scripta legatis supponeretur : ex Prxtorc autem habebat contra tabulas bonorum possessionem in totum, f Constitutio autem Magni Antonini eam in tantum eoarctabat, in quantum jus accrescendi competebat. Qui enim tales differentias inducunt, quali natura 15 accusatores existunt, cur non totos masculos generavit, ut unde generentur, non fiant. Nam hoc corrigentes , majorum nostrorum sequimur vestigia , qui eandem observationem colere manifesti filme visi sunt. Scimus etenim antea simili modo , & filium , [ & filiam ] & [alios] omnes inter exteros 16 exheredatos scribere esse concessum. [Tum etiam] Centumviri aliam differentiam introduxerunt: & ex hac iniquitate vitium emersit, quale ex libris Ulpiani, quos ad Edictum Prxtoris fecit, inventum a Triboniano viro gloriosissimo nostro Qnxstore exterisque viris facundillimis compositoribus juris enucleati ad nostras aures relatum est. Nam cum ultimum 17 adjutorium de inofficiosi querela positum esset, & nemo ex alio ortus prxsidioad hanc decurrere posset: inventa fuerat filia prxterita minus habens , quam filia exheredata. Cum enim per contra tabulas bonorum possessionem , vel jus accrescendi semissem substantix filia prxterita accipiebat, & omnibus legata prxstare compellebatur 18, scilicet iiique au dodrantem lux portionis, remanebat ei sescuncia [tantummodo] in sua successione. Quod fi Fuisset exheredata , quarta pars omnimodo totius substantia ei relinqui debebat: & quam injuria dignam pater existimabat, amplius habebat ea , quam tacitum. täte in institutione pmeriit. Et fi fecundum nostra Constitutionis 19 definitionem, quamde supplemento quadrantis disposuimus, repletio fuerat introuucta : simili modo exheredata in quartam partem repletio accedebat, & ita vitium -ermaiifit, ut nec cx nostra Constitutione emendationem aliquam sentiret, f Sancimus itaque, qt;en;a:imodum in successionibus naientmn, qua ab intestato deferuntur, aqua lance & mares & soe:i;ina 20 vocantur: ira & in scriptura testainentornm ea' honorari, & Iimilibn» verbis exheredationes nominatim procedere , & contra tabulas bonorum possefliunem talem habere, qualem filius, vel suus, vel emanci-atus haberet: ut & ipla fi fuerit prxterita, ad instar fildi emancipati, vel lui, vel testamentum i so jure evertat, vel per contra tabulas bonorum potleffionem stare hoc non patiatur. Et lime non solum in filiabus obtinere, sed etiam in nepotibus, & neptibus, & deinceps observari censemus, si tamen ex masculis progeniti sunt, f Sed quia & aliud vitium fuerat sub obtentu disserentix introdnctnm , & alia jura exheredationis in posthumis , alia in jam natis observabantur : eum ncceffe fuerat, posthumam inter exteros exheredaram etiam legato honorari, filiam autem jam progenitam etiam sine datione legati: & hoc brevissimo incremento verborum ad pkniHimam definitionem deduximus, sancientes eadem jura obtinere & in posthumis exheredandis, sive masculini, sive ftE.ninini sexus sint, qux in filiis, & filiabus jam statuimus: ut etiam ipsi , vel ipsae nominatim exheredentur, id est, posthumi, vel posthumx facta mentione. Dat. Cal. Septembr. Conftuntinopoli, post Consulatum LAMPADII & ORESTIS VV. CC. 531. inftit. Inst.de exbered. lib. inpr. mers. nominatim. (to. v.l.i 6 .pr. js. adSC. Trebest. (11. i. I s.supr. de testam. I. 3. §. 9 - infin.st. de adimend. vel transfer, legat. (12. §. Inft. de exbered. liberor. No-v. 115. c. 3. (13. v. I. 14. infr. delegit, bered. (14. b 9 1 - ^ ftutuhom. (15. d. I. h\. infr.de legit, bered. (16. §. 3 - - . exbered. lib. ( 17. §. 1. Inft. de inoft'. testam. (18. /■ 6. H. pen.ftst quis omifta causa ust.au. juncta /. 1. supr. de bon. ppjsejj. contra tab. ÖS- L jfi-supr, de inoft] testam. (30. i. 14, infr. delegit. ]55 De poRlmmis heredibus instituendis, &c. 454 In AUTHENT. ut cum Ac app. cug. §. aliud quoque capitulum, cmn sequentibus §§. cui. 8. tit. 16. al. 12. Novell, 115. cap. ;. TjOn licet parenti aliquem ex liberis exheredare , vel praeterire , 1 nist is probetur ingratus 1 , U ingratitudinis causas nomina- tim inferat testamento. Caufc vero ingratitudinis nova conßitu- tiene expresse sunt quatuordcchn. In AUTHENT. ut cum ile appell. cog. §. aliud & sequent!. & tz. live igitur. & §. huic autem, in sin. coi. 8- tit. >5. al. 12. Nov. 115. cap. 2. VXcausa exheredationis, vel praeteritionis irritum est teftamentum, quantum ad institutiones : extera namque firma permanent. mulierandos, filius, vel filia fuerint progeniti: maneat testatoris voluntas immutilata, nec poenam pariatur praeteritionis, qui suos [filios] non praeteriit. Dat. Ii. Cal. Decembr. Constantinop. LAMPADIO & ORESTE VV. CC. 0088. 530. T I T. XXIX. DE POSTHUMIS s HEREDIBUS INSTITUENDIS, VEL EXHEREDANDIS , VEL PRÄ T ERITIS. i. imp. ANTONINUS A. Brutatio. CI post testamentum factum , quo posthumorum suorum nullam 0 mentionem testator fecit, filium filiamve suscepit, intestato vita functus est : cum agnatione 3 posthumi, vel posthumae, cujus non meminit, testamentum ruptum sit. Ex rupto 4 autem testamento nihil deberi, neque peti polle , explorati juris est. Dat. & PP. 4. Caieiul. Jul. ANTON INO A. 4. & BALITNO 0088. 214. 2. Impp. DIOCLETIANUS L MAXIMIANUS AA. & CC. Soterico. riXoris abortu 5 testamentum mariti non solvi : posthumo vero u prsterito , quamvis natus illico decesserit 6 , non restitui ruptum, juris evidentislimi est. 8. 12. Calend. Mart. Sirmii, CC. COSS. 3. Imp. JUSTIN. A. Joanni P. P. Q Uod certatum est apud veteres , nos decidimus. Cum igitur • is , qui in ventre portabatur , prsteritus fuerat , qui fi ad lucem fuisset redactus, suus heres patri exilieret , ii non alius cum antecederet, & nascendo ruptum testamentum faceret: si posthumus in nunc quidem orbem devolutus est, voce autem non emissa ab hac luce subtractus est, dubitabatur, ii is posthumus ruptum facere testamentum pollet? [Et] veterum animi turbati sunt, quid de paterno elogio statuendum fit. Cumque Sabiniani existimabant, si vivus natus esset, & si vocem non emisit, rumpi testamentum : apparetque, quod & si mutus fuerat, hoc ipsum faciebat: eorum etiam nos laudamus sententiam : & sancimus , si vivus 7 perfecte natus est : licet illico 8 postquam in terram accidit, vel in manibus obstetricis decessit: nihilominus testamentum rumpi, hoc tantummodo requirendo, si vivus ad orbem totus processit, ad nullum declinans monstrum 9, vei prodigium. Dat. 15. Cal. Dee. Constantinop. LAMPADIO & ORESTE VV. CC. COSS. 530. 4. Idem A. Joanni P. P. QUidam cum testamentum Faciebat, his verbis usus est: Si filius , vel filia intra decem 10 mensium spatium post mortem meam editi fuerint , heredes f\mto : Vel ita dixit: filius , vel filia [q«r] intra de- eetn menses proximos mortis mete nascentur, heredes sunto: jurgium antiquis interpretatoribus legum exortum est, an videantur non contineri testamento, & hoc ruptum facere ? Nobis itaque eorum sententiam decidentibus , cum frequentiflimas leges posuimus testatorum voluntates adjuvantes : ex neutra hujusmodi verborum compositione ruptum fieri testamentum videtur: sed sive vivo testa- store , sive post mortem ejus intra decem menses ä morte testatoris (>• b 33- §• >. fupr. de inoff testam. (2. Lih. 28. D. 2. (3. 1 . 2. I. 3. ir. fr. h. t. t. t.fupr. de bcn.poff. cor.tmtub. (4. /. 15. infin.ff. de injust. rupt. irrito facio testam, l.&i.js. de legat. 2. immo vide Aath. ex causa, snpr. tit. prox. (>. /.3. insin. infr. h. t. Fae. I. <4-ff- de flatu hom. adde/. 135.J?! de vsvh.Jign. I. 1, §. pen.st.de visure in postest', mitt. (6. / 3. infr. h. t. (7-v. i. 12. in fin.ff. deliberis zst pofthum. I. 129 -ff. de verhör. figni- fi c - (8. /. z.fupr. h. t. (9. d. I. 2. (10. /. 29. pr. ff. delibet is cfi fefikum, adde l. 10. ff'. cod. Nov. 39. c. 2. (11. Lih. 28. D. 8. (12. Id.b. 29. D. 2. (13. Vide tamen /. 4:. §• 2. ff. de adquir. vel smitt. hered. (14. L :o. §. l. ff. d.t. I. 4. T I T. XXX. DE JURE DELIBERANDI 11, ET DE ADEUNDA, VEL ACQUIRENDA 12 HEREDITATE. I. Imp. ANTONIN. A. Titi«. gl ä patre emancipata , eo defuncto bonorum possessionem non agnovisti : frustra vereris, ne hereditati paternas sis obligata , quod servum 13 ejus nullo jure manumisisti, res quoque, & mancipia quaedam propter funeris 14 impensas distraxiltL PP. CaL Jul. MESSALA & SABINO COSS. 215. 2. Imp. ALEXAND. A. Florentino militi. 0Um debitum paternum te exsolvisse 15 alleges: pro portione hereditaria agnovisse te hereditatem defuncti non ambigitur. PP. 6. Id. Februar. MAXIMO 2. & /EL1AN0 COSS. 224. 3- Imp. GORD. A. Florentino militi. ' CI fratris tui filius mortis tempore in patris fui fuit potestate : live ex asse 16 heres institutus est , etiam clausis 17 tabuli* heres potuit exiliere: sive ex 18 parte, nihilominus statim suus ei heres extitit: nec ea propter quod intra paucos dies mortis patris fui concessit in fatum , tu ad ejusdem fratris tui potes accedere successionem. Quod fi cum juris sui esset, ante aditam hereditatem decessit, tuque fratri tuo legitimus heres extitisti , sive intra tempora 19 Edicto praefinita, bonorum posselfionem agnovisti : qu® hereditariarum facultatum sunt, vel qua ab alio injuria detinentur , Praesulis diligentia tibi restituentur. PP. 15. Calend. Septembr. GORDIANO A. 2. & POMPEJANO COSS. 242. 4. Imp. DECIUS A. Athenaidi, pliiofamilias delata hereditate, si pater 20 pro herede voluntate filii gessit: solennitati juris satisfactum videri , sepe rescriptum 2i est. PP. 10. Cal. Mart. DECIO A. & GRATO COSS. 251. 5. Impp. VALER. & GALLIEN. AA. Paulo. pOtuit pupillus pro herede , tutore 22 auctore , gerendo consequi successionem : sed ipsius actus & voluntas Fuit necessaria. Nam si quid nesciente eo tutor egit, illi hereditatem non potuit acquirere. PP. ik. Cal. Jul. ipsis 4. & 3. AA. COSS. 25*. 6. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Philipp». CI avia tua patrem tuum ex duabus unciis scripsit heredem: ex sola animi destinatione 23 pater tuus heres fieri poterat. Igitur fi testamento [suo] easdem uncias ad te pertinere decreverit, apud Rectorem provinciae duarum unciarum jus persequi poteris. PP 16. Cal. August. Sirmii , ipsis 4. & 3. .AA. COSS. 298. 7. Iidem AA. & CC. Eusobino. Q Uoniam sororem tuam prius defunctam esse proponis , quam ■ agnosceret, an ä Fratre sibi aliquid hereditatis fuisset relictum: manifestum atque evidens est, antequam 24 pro herede gereret, vel bonorum possessionem admitteret, defuncti successionem eam non potuisse ad heredes' fisos franfmittere. PP. Calend. Maji, ThiraBi , AA. COSS. *~* 8 Iidem AA. & CC. Claudio. I Icet in continenti fui heredes se paternis non immiscuerint bo- nis: tamen ignorantes 25 delatam sibi esse hereditatem , longi temporis praescriptione, quominus hanc recte vindicent, excludi non possunt. 8. 17. Cal Januar. Sirmii, AA. COSS. I. 14. §. H.ff. de religiös I. 8- § I. fitpr. de inoff. testum. (16. t. !. infin.ff. de jur. & falli ignorant. (17. I. 8- infr. h. t. I. un. §.5. infr. de caducis toll. (18- d. §. 5. (19. I. 4-fupr. qui admitti ad boitor. postejf. (20. v. /. 1 g. infr. h. t. (21. I. 6. §. 3. st - de adquir. vel omitt. hered. (22. d. I. 18. infin. I. 9 -st'- de adquir. vel omitt. hered. I. 4. fitpr. qui admitti ad honor, postest. (23. I. 14- infr. h. 1.1. 4-fupr. unde legit. /.20. pr.l. 88. ff'. de adquir. vel omitt. hered. (24. V /. un. tz. 5. infr. de caducis tollend. (25. §. 3. Inst. de hered. qua ab intestat. I. 6. tz. 3-/- adquir. vel omitt. hered. I. 11. J'. de lib. cfi pofthum. _ F r * 9. Iidem Codicis Lib. VL Tit. XXX. 4)ö 9. Iidem AA. & CC. Platoni. curatoris quondam tui testamento jure facto vel ab intestato legitima" delata est successio : hoc casu ei, qui non repudiavit hereditatem, eam licet adire. Recht igitur provincix aditus , ii hereditati necdum sunt obligati , eos 1 , an heredes sint, interrogare debebit: ac si tempus ad deliberandum 2 petierint, moderatum statuet; 8. 16. Cal. Januar. Sirmii, AA. COSS. 10. Iidem AA. & CC. Sabinx. CI te bonis paternis major [quinque & vigjuti] annis immiscuisti: ^ neque inopia.patris te excusat, neque vis fratris portionem tuam, vel testamentum eripientis , arcere de exactione creditorum , qui jme civili 3 pro hereditaria portione te conveniunt, potest. S. 16. Cal. Januar. Sirmii, CC. COSS. ii. Iidem AA. & CC. Philuinenx. OEnitente4 te pater tuus, in cujus fuisti potestate, neque spem delatae tibi legitimae quaerenda suecellionis absumere , neque hereditarios manumittendo 5 servos, his prsstare libertatem potuit. 8. 6. lii. Februar. Sirmii, CC. COSS. ia. Iidem A A. & CC. Antonino. pUberem agnoscentem bonorum possessionem , postea quam ei A fuerit hereditas delata , pro herede gerere non ambigitur. S. 3. Cal. Decembr. CC. COSS. 13. Iidem AA. & CC. Sclepolidi. CUmn heredem omissa 6 bonorum possessione , paternam succes- sionem obtinere potuisse, certi juris est. S. 3. Id. Decembr. Nicomedia-, CC. COSS. 14. Iidem AA. & CC. Flavix. CI sorori fuse Frater tuus civili , vel honorario successit jure : 0 licet res 7 ex ejus bonis descendentes, non probetur tenuisse, heres tamen effectus, contra possidentes experiri potest. S. ia. Caiend. Januar. Nitomedi# , CC. COSS. 15. Imp. CONSTANT. A. ad Leontium Comitem Orientis. Ttf On est dubiui>-, si priusquam filius jussu patris adierit heredita- tem , propris potestatis effectus sit, arbitrio suo eundem hanc - „ frendar sibi potuisse quxrere. Dat. 17. Caiend. April. L 1 MENIO & • p - CATULINO COSS. 349. 16. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. Annodio. X]Ec emere 8 , nec donatum adsequi 9, nec damnosam quisquam hereditatem 10 adire 11 compellitur. Dat. 6. Caiend. Januar. OLYBRIO & PROB 1 NO COSS. 39;. 17. Iidem L THEOD. AAA. Anthemio P. P. /■''Reationum 12 scrupulosam solennitatem hae lege penitus ampu- ^ tari decernimus. Dat. 5. Cal. April. Conftantinop. HONOR. 7, & THEOD. AA. COSS. 407. 18. Impp. THEOD. & VALENT. AA. ad Senatum. CI jnfanti 13 (id est , minori septem 14 annis) in potestate patris, vel avf, vel proavi constituto,, vel constituta!, hereditas sit derelicta, vel ab intestato delata ä matre, vel linea , ex qua mater descendit, vel aliis quibuscunque personis: licebit parentibus t ; eius , sub Quorum potestate est , adire ejus immine hprodstgtem . reToonorum posselsionem petere . tz. 1. Sed ti~~höc patens jiegle- gerit , & in memorata xtate YnPans decelierit : tunc parentem vivo parente , sive post mortem ejus ad eum devolutam : vel bo. norum posseffionem peiere , & eo modo eidem infanti hereditatem quxrere. §. 3. Sin vero vel non sit tutor, vel eum sit, ea facere neglexerit: tunc eodem infante in ea aetate defuncto , omnes hereditates ad enm devolutas , & non agnitas ita intelligi, quasi ab initio nou essent ad eum delata : & eo modo 16 ad illas personas perveniant , qux vocabantur , si minime hereditas infanti fuisset delata. Ea vero , qux de infante in potestate parcnuim constituto statuimus, locum habebunt, & Ii quacunque causa sui juris [idem] infans inveniatur. §. 4. Si autem septem annos statis pupillus excesserit , & priore parente mortuo, in pupillari state fati munus impleverit: ea 17 obtinere praecipimus, qu* veteribus continentur legibus: nulla dubietate relicta , quin pupillus post impletos septem annos fu» aetatis ipse adire hereditatem , vel bonorum pos-‘ sessionem petere , consentiente parente, si sub ejus potestate fit vel cum tutoris auctoritate, si lui juris sit, possit: vel si non ha! beat tutorem, adire Prxtorem , & ejus decreto hoc jus consequi. Datum 6. Idib. Novcmbr. Ravenna, THEODOSIO 12 & VA! LENTINIANO 2. AA. COSS. 426. 19. Imp. JUSTINIAN. A. Demostheni P. P. pUm in antiquiotibus Legibus , & praecipue in Questionibus Julii Pauli invenimus, siliosfamilias paternam hereditatem deliberantes posse & in suam posteritatem hanc transmittere: & aliis [ etiam ] quibusdam adjectis, qux in hujusmodi personis praecipua sunt: eam deliberationem & in omnes sutcessores, sive cognatos live extraneos, duximus esse protelandam. 18 Ideoque sancimus, si quis vel ex testamento , vel ab intestato vocatus, deliberationem meruerit: vel si hoc quidem non fecerit, non tamen successioni re- nunciaverit, ut ex hac causa deliberare videatur: sed nec aliquid gesserit 19, qjrod aditionem, vel pro herede gestionem inducat: pntdictum arbitrium in successionem suam transmittat: ita tamen, ut unius 20 anni spatio eadem transmissio fuerit conclusa. Et fi quidem is, qui sciens hereditatem vel ab intestato , vel ex testamento sibi esse delatam ,. deliberatione minime petita, [intraan- nale tempus ] decesserit: hoc jus ad suam successionem intra annale Si enim ipse , postquam testamentum fueritin- iiniiatum , vel ab intestato , vel ex testamento. vel aliter ei cognitum sit, heredem eum vocatum fuisse, annali tempore translapso nihil fecerit, ex quo vel adeundam , vel renuntiandam hereditatem manifestaverit: is eum successione sua ab hujusmodi beneficio excludatur. Sin autem instante annali tempore decesserit, reliquum tempus pro adeunda hereditate suis successoribus fine aliqua dubietate relinquat: quo completo nec heredibus ejus alius regressus in hereditatem habendam servabitur. Recitata 21 septimo in novo consistorio palatii Justiniani. Datum 3. Caiend. Nov. DECIO V. C. COS. 20. Idem A-. Joanni P. P. . Sgrit , Quidem superstitem omnia ex quacunque successione ad eundem infantem devoluta., jure patrio quasi non infanti quxsita capere. §. 2. Parente vero non subsistente, si quidem post ejus obitum tutor infanti sit, vel.datus fuerit: posse [eum] etiam adhuc infante pupillo constituto , ejus nomine adire hereditatem , sive (i. .1. W.fupTi de petit, bered. I. \.ff, dl interrogativst. (2.1 . vXt. §. 13- Infr. I, 1. I. z.jf. h. t. I. 5. js. de interrogatio». L q.ff. ad SC. TrebcU. (3. I. ult. sttpr. de bered. aci. I. 25. §. ,Z.Fi fami'., ercisc. (4. L26. infin. infr. defideicom. I. ult. pr. vers sancimus, infr. de hon. qutelib. I. 13. in fin.js. de adquir. velomitt. bered.,ztxäz l. 10: f. de transacl. l. &.js. dc bonor. fojsgjj'. I. I. infr. de his qui ii non domino.-. (6. /. 17. §. l.js. de adquir. vel omitt. .bered. U yi .J] de reg.jur. (7. Fac. -I. R.Jupr. h. t-. (8- /• ‘j.fupr. de oblig. £9’ «A. Q Uidam elogio condito heredem ieriplit in certas uncias, & post - certa verba testamenti eundem in alias uncias, vel tantas, vel quantascunque , & tertio, vel in aliam partem hereditatis, vel in quendam unciarum modum : ille autem unam institutionem , vel duas admittens, unam vel duas , vel quantascunque respuendas esse censuit: quxrchatur apud veteres, si hoc ei facere permittatur. f Similique modo dubitabatur, si impuberem quis filium suum heredem cx parte instituit, in quendam extraneum in aliam partem , quem pupillariter substituit: & postquam testator decessit, pupillus quidem patri [ejus] heres extitit , extraneus autem hereditatem adiit: & postea adhuc in prima state pupillus constitutus ab hac luce subtractus est, & pupillaris substitutio locum libi vindicavit: Cumque substitutu,', eandem partem admittere noluit', qiuefitum est, si potest jam heres ex principali testa mento f a- bell. (11. Adde l. 21. in fin.ff. quod. met. causa, (ia- Fac. /. «i*- sttpr. qiti admitti ad honor, pojsejs. (13. V. h 2. 1 . 3-fitpr . qui admitti ad bonor. pojsejs. adde Nov. 198. /. 7. in fin.js. de bonor. pojsej. (14- l. iq.js. desponsalib. I. 1. §. 2 .js. de admin. peric. tut. Nov. Leon. ioy. (15. I. 4. supr. h. 1.1. 6. tz. 3. js.de adquir. vel omitt. bered. (16. v. I. 3, infr. de caducis toll. (17. si fs u P r - 7-J ll P r ' qui admitti ad bonor. pojsejs.' I. 9. jj. de adquir . vel omitt. bered. (18. V. /. un. infr. de Hs qui ante aperias tab. adde l. ult . §. v infr. • y - , tr ’ d * c0 ” trah ' em Pt- (9. I. ky.Fl di reg. jur. (.10 l. 6.1 de caducis toU. Nov. 198. (19. v. L x.sttpr. h. t. adde §. ult. Jnst. l. Sj :,st. de adquir. vel omitt i her cd. vide tamen l. 21. infr. h.\de bered. quäl. L? di fer. (20. 1. 12. tz. 13. infr.h.t. (»X. V. /■ 3°- i-lnjl.de bered. q V d. & dijser..1.4, 13, §,4.^’. ad.SC. Trc-\i, " - ‘ ’ ‘ ‘ in fin. sttpr. de Jure dotium. ctus, 455 Codicis Lib. VI. Tit. XXX. 45 6 de Magistratibus conveniendis, pag. qc8- * 7;. - - - - - municipalibus. 126. * 1. ; 5 . ile Magistris sacrorum scriniorum. 81Z. * 12. 9. Je Majuma. 782. * it. 45. de Maleficis & Mathematicis. 679. * 9. iq. Je Mancipiis. 798. * II. 62. de Mandatis Frincipum. 8Z. * r. 1;. Mandati vel contra. 285. * 4. 3;. de Mendicantibus validis. 774. * u. 25. de Mensoribus. 829. * 12. 28. de Metallariis & Metallis. 764. * II. 6. de Metatis & Epidemeticis. 843 - * 12. 41. de Metropoli Beryto. 772. * 11. 21. de Militari veste. 843 - * 12. 40. de Modo mutctarum. 124. * I. 54. de Monopoliis. 306. * 4. 59. de Mulieribus, & in quo loco munera. 755. * 10. 62. ----- qriT se propr. servis junxerunt. 674. * 9. 1 r. de Muneribus & honoribus. 744. * 10. 40. - - - - patrimoniorum. 744. * 10. 41. de Municipibus & originariis. 743. * 10. 38. de Murilegulis & Gymeciariis. 76;. * 11. 7. de Mutatione nominis. 688. f 9- 25. De jure deliberandi, &c, 457 de Magistratibus conveniendis, pag. 408. * - ----- municipalibus. izf>. * 1. 56. de Magistris sacrorum scriniorum. 813. * 12. 9. de Majuma. 782. * 11. 4,. de Maleficis & Mathematicis. 679. * 9. ijj. de Mancipiis. 798. * n. <>2. de Mandatis Prmcipum. 83- * l. i;. Mandati vel contra. 28?. * 4- 3;. de Mendicantibus validis. 774. * 11. 25. de Mensoribus. 8:9- ' 12. 28. de Metallariis & Metallis. 764. * 11. 6. de Metatis & Epidemeticis. 843. * 12. 41. de Metropoli Beryto. 772.' * 11. 21. de Militari veste. 843- ' 12. 40. de Modo mulctarum. 124. * 1. $4. de Monopoliis. 306. * 4. 59. de Mulieribus, & in quo loco munera. 7;;. * 10. ----- qua se propr. servis junxerunt. 674. de Muneribus & honoribus. 744. * 10. 40. - - - - patrimoniorum. 744. ' jo. 41. de Municipibus & originariis. 743. * 10. 38. de Murilegulis & Gyimiariis. 76;. * 11. 7. de Mutatione nominis. 688- * 9- r;. 458 457 De jure deliberandi, &c. ■.his, pupillarem substitutionem repudiare? Utramque igitur dubitationem simul decidendam este censemus. Placuit enim nobis, sive in institutione, live in pupillari substitutione, ut vel omnia admittantur i , vel omnia repudientur , & necellitas imponatur heredi particulari facto , vel aliam , aut alias partes hereditatis admittere , vel etiam substitutionem pupillarem. Dat. Prid. Calend. Maji, Conjhintinopoli, post Consulatum LAMPADII & OKE- STIS VV. CC. 531. 2i. Idem A. Joanni P. P. pUm aliquis scripiitheredem eum , qui de sua conditione ei, qui dominium ejus vindicabat, in judicio adversabatur: is autem , qui dominum se esse dicebat, adire eum hereditatem imperabat, ut acquisitio hereditatis per eum celebraretur, indignatus est, quasi domino ei parere; dubitatio veteribus exorta est, liqua poena imponatur hujusmodi insolentste ? Veteres in multas trahuntur sententias , sed nos eorum discordiam sic elfe decidendam censemus , ut distinctio subtilis causa; [ei] imponatur: ut, si quidem ita scripta est institutio, ilium servum illius heredem infiituo : quia apertilsi- mum est, intuitu 2 domini institutionem elfe conscriptam , necelse lit omnimodo per competentem Judicem eum compelli adire quidem hereditatem , & eam acquirere : nulli autem ex postfacto subjici gravamini , si liber pronuneietur : sed omne sive lucrum , sive damnum ad eum redundare, qui in servitutem eum trahebat, & denegari 3 ei & adversus eum omnes hereditarias actiones , nullo ei ex hoc praijudicio generando, f Sin autem quasi liber institutus est , nulla domini , vel fervi mentione in institutione habita , tunc nullo compelli modo eum adire hereditatem : nec denegari ei liberale judicium : sed [&] hereditatem per suum jus decurrere, & liberale judicium suam expectare sententiam , sive agente eo , sive pulsato: ut, si quidem servus pronuneietur , tunc domino suo hereditatem acquirat: sin autem liber, eam adipiscatur: si adire maluerit. Dat. i. Lai. Maji , Constantir.op. post Conlulatum LAMPADII & ORESTIS VV. CC. 531. 22. Idem A. ad Senatum. CCimus jam duas esse promulgatas a nostra Clementia Constitutio- ° nes: unam 4 quidem de his , qui deliberandum pro hereditate sibi delata existimaverint: aliam autem de improvihs debitis, & incerto exitu per diversas species eis imposito. Sed & veterem 5 Constitutionem non ignoramus, quam Divus Gordianus ad Platonem scripsit, de militibus , qui per ignorantiam hereditatem adierunt: quatenus pro his tantummodo rebus conveniantur, quas in hereditate defuncti invenerint: iploram autem bona ä creditoribus hereditariis 11011 inquietentur. Cujus lenius ud unam profatarum Constitutionum a nobis redactus cis. Anna etenim magis , quum jurascire »ulices 6 , sacratissimus Legislator existimavit. Ex omnibus itaque istis unam Legem colligere, nobis apparuit esse humanum : & non lohnn milites adjuvare hujusmodi beneficio , sed etiam ad omnes hoe extendere: non tantum si improvisum emerle- rit debitum , sed etiam si onerosam quis inveniat esse , quam adiit hereditatem : ita enim nec satis necessarium deliberationis erit auxilium , nisi hominibus formidolosis, qui & ea timent, qusenuila digna sunt suspicione. §. I. Cum igitur hereditas ad quendam , lite ex testamento , sive ab intestato sit delata , sive ex asse , sive exparte: si quidem recta via adire maluerit hereditatem , & spe certiffima hoc fecerit, vel fele immiscuerit, ut non postea eam repudiet: nullo indiget inventario, cum omnibus creditoribus 7 iuppoCtus sit: utpote hereditate ei ex [sua] voluntate 8 infixa. f Similique modo, si non titubant^animo respuendam, vel abstinendam esse crediderit hereditatem , & apertissime intra trium meusium spatium , ex quo ei cognitum fuerit scriptum se esse, vel locatum heredem , [ei] renunciet: nullo nec inventario Faciendo, nec alio circuitu expectando, sit alienus [ab] hujusmodi hereditate, /~ fiveonerosa, sive lucrosa sit. §. 2. Sin autem dubius est, utrumne admittenda sit, necne defuncti hereditas: non putet sibi esse necessariam deliberationem , sed adeat hereditatem , vel sese immisceat; omni tamen modo inventarium 9 ab ipso conficiatur: ut intra triginta dies post apertas tabulas, vel postquam nota fuerit ei apertura tabularum , vel delatam libi ab intestato hereditatem cognoverit, numerandos, exordium capiat inventarium super his rebus, quas defunctus mortis tempore habebat: & hoc inventarium intra alios sexaginta 10 dies modis omnibus impleatur sub prsesentia tabulariorum , exterorumque , qui ad hujusmodi confectionem necessarii sunt 11: subscriptionem tafiien supponere heredem necesse est, significantem & quantitatem rerum , & quod nulla malignitate circa eas ab eo facta, vel facienda , res apud eum remaneant: vel si ignarus sit literarum , vel scribere prxpediatur, speciali tabulario ad hoc lohnn adhibendo , ut pro eo literas supponat, venerabili ir signo antea manu heredis proposito, testibus videliaet adsumendis, qui heredem cognoscant, & jubente eo tabularium pro se subscribere, interfuerint. §. 3. Sin autem [a] loch, in quibus res here- ditarix , vel maxima pars earum posita est , heredes abesse 13 contigerit : tunc eis unius anni spatium a morte testatoris numerandum damus ad hujusmodi inventarii consummationem : sufficit enim prxfatum tempus , etsi longissimis spatiis distant : tamen [ placuit ] dare eis facultatem inventarii conscribendi, vel per se , vel per instructos procuratores in loca, ubi- res positx sunt, mittendos. §. 4. Et si profatam observationem inventarii faciendi solidaverint-: hereditatem sine periculo habeant, & Legis Falcidix adversus legatarios utantur beneficio 14: ut in tantum hereditariis creditoribus teneantur, in quantum res substantix ad eos devolutae valeant: & eis satisfaciant, qui primi 15 veniant creditores: & ii nihil reliquum est, posteriores venientes repellantur: & nihil ex sua substantia penitus heredes amittant: ne dum lucrum Facere sperant, in damnum incidant. Sed & fi legatarii interea venerint: eis satisfaciant ex hereditate defuncti, vel ex ipsis rebus, vel ex earum forsitan venditione. §. 5. Sin vero creditores , qui post emensum patrimonium necdum completi sunt, superveniant: neque ipsum heredem inquietare concedantur, neque eos, qui ab eo comparaverint res , quarum pretia in legata , vel fideicommissa , vel alios creditores processerunt. Licentia creditoribus non deneganda adversus legatarios 16 venire , vel hypothecis, vel indebiti condictione uti, & hxc , qux acceperint, recuperare: cum fatis absurdum sit, creditoribus quidem jus 17 suum persequentibus legitimum auxilium denegari, legatariis vero , qui pro lucro certant, suas partes leges accommodare. §. 6. Sin vero heredes res hereditarias creditoribus hereditariis pro debito dederint in solutum : vel per dationem pecuniarum satis eis fecerint: liceat aliis creditoribus , qui ex anterioribus veniunt hypothecis , adversus eo« venire, & [a.] posterioribus (creditoribus) fecundum leges eas abfirahere, vel per hypothecariam actionem , vel per condictionem ex lege , nisi voluerint debitum 18 eis offerre. §. 7. Contra ipsum tamen heredem (secundum quod sxpius 19 dictum est) qui quantitatem rerum hereditariarum expendit, nulla actio extendatur. §. 8- Sed nec adversus 20 emptores rerum hereditariarum, quas ipse (heres) pro solvendis debitis, vel legatis vendidit, venire alii concedatur: cum fatis anterioribus creditoribus a nobis provisum est, vel ad posteriores 21 creditores, vel ad legatarios 22 pervenientibus , & suum jus- persequentibus. §. 9. In computatione autem patrimonii damus ei (licentiam) excipere & retinere , quic- quid in funus 23 expendit, vel in testamenti insinuationem 24 , vel in inventarii confectionem 25 , vel in alias necessarias causae hereditatis approbaverit fefe persolvisse. Si vero & ipse aliquas contra defunctum habeat actiones: non hx confundantur 26 , sed similem (cum) aliis creditoribus per omnia habeat fortunam : tem-- porum tamen prorogativa inter creditores servanda. §. 10. Licentia danda creditoribus,.seu legatariis, vel fideicommissariis, si (1. 1 . !. I. $q,js.de stiquir.vel omitt. bered. (2. Fac. §. 3. hiß. ftr quas pcrso-r.as cuique udauir. confer l. 3- s u P r - de bered, inftit. (z. 1.59.F'. d. 1 .1 . 74. §. c.js. de aiquir. velomitt. bered. (4. 1 . 19. s l ‘pr. h. t. (5. v. §. 5. in fin. Itift. de bered. qual. (f differ. (6. V. ^-9- §- l.jjs. I. i.supr. de iur. sjfacti ignor. I. 3. supr. de teflttm. mi- (7- i. %■ jf. de adquir. vel omitt. hered. hc. I. 24 ,ff. de Verb. fsnif. I. (/2. js.de reg. juris. {%. v.l. xb.fupr. b. t. (9. Nov. 1. 1 ‘- 1 . §. 1. (io. Confer Nov. Leon. 110. in fin. (n.v.d. Nov. I. t ft! -S-i. (12. v.Nev, Leon. 72. (iz. §.u.infr.h.h (iq.Ad-ji de l. 41. ff. ad leg. Falcid. (15. Vide tamen §. 6. infr. b. I. adde /. 24. in fin.ff. qtue infrav.d. credit. (16. V. I. 6. ff. de fest rat. (17. Fac. /. 41. in sin.jf. de reg.jur. (>8- v. I. 1. infr. qui potieres in pignere. (19. §. 4. §. q.fupr.h. I. (20. ii. §. 5. (21.§.6 .supr. h. l. (22. §. 5 supr. h. I. (23. l.pen.ß. de religiös ß? sumptib. funer. I. I. inßn.js. ai leg. Falcid. §. ult. lnjl. de leg. Falcid.. (24. v. 1.23. supr.de tejlam,- (2;, V,§,-2.supf.b.l.. (26 .arg. L 4%. ff. ad leg. Falcid, ■ majore» 4*9 Codicis Lib. VL Tit. XXX. XXXI 460 majorem putaverint esse substantiam a defuncto derelictam , quam heres (in) inventario icriplit, quibus voluerint legitimis modis , quod superfluum est, approbare I , vel per tormenta forsitan servorum hereditariorum 2 secundum anteriorem nostram legem , quse de questione servorum loquitur , vel per sacramentum illius , st aliie probationes defecerint: ut undique veritate exquisita , neque lucrum , neque damnum aliquod heres ex hujusmodi sentiat hereditate: illo videlicet observando , ut si exhereditate aliquid heredes snrripucrint, vel celaverint, vel amovendum curaverint, postquam suerint icnvicti, in duplum hoc restituere , vel hereditatis quantitati computare compellantur. §. 11. Donec tamen inventarium conscribitur : vel fi res praesto sint, intra tres menses; vel si abfuerint, intra annale spatium secundum anteriorem 3 distinctu nem, nulla erit licentia neque creditoribus , neque legatariis ve' Kdeicomtnissariis eos vel inquietare, vel ad judicium vocare , vel res hereditarias quali ex hypothecarum auctoritate vindicare : sed sit hoc spatium ipso jure pro deliberatione heredibus concessum : nullo scilicet ex hoc intervallo creditoribus hereditariis circa temporalem proscriptionem prxjudicio generando. §. 12. Sin vero poitquam adierint, vel fele immiscuerint, präsentes 4 vel absentes inventarium facere distulerint, & datum jam it nohis tempus ad inventarii confectionem effluxerit: tunc ex eo ipso, quod inventatium fecundum formam prxsentis Constitutionis non secernit, & heredes esse omnimodo intelligantur : & debitis hereditariis in solidum teneantur , nec legis nostrx beneficio perfruantur, quam contemnendam esse ccnsuerunt. §. 13. Et haec quidem de his sancimus, qui deliberationem nullam petendam (esse) curaverint: quam putamus quidem penitus post hanc legem elfe supervacuam , & debere ei derogari. Cum enim liceat eis & adire hereditatem, & sine damno ab ea discedere ex prxsentis legis auctoritate: quis locus deliberationi relinquitur ? f Sed quia quidam vel vana Formidine , vel callida machinatione , pro deliberando nobis supplicandum necessarium esse existimant, quatenus eis liceat annale tempus tergiversari, & hereditatem inspicere, & alias contra eam machinationes excogitare , & eandem deliberationem flebilibus adsertionilus repetita prece siepius accipere : ne quis nos putaverit antiquitatis penitus elfe contemptores , indulgemus quidem eis petere deliberationem , vel a nobis, vel a nostris judicibus 5 : non tamen am . lins ab Imperiali quidem culmine uno anno, a nostris vero judicibus novem mensibus : ut neque ex Imperiali 6 largitate aliud tempus eis indulgeatur: sed & si fuerit datum, pro nihilo habeatur. Semel enim , & non saepius 7 eam peti concedimus. §. 14. Sin autem hoc aliquis fecerit., & inventarium conscripserit , (ncceise est enim omnimodo deliberantem inventarium 8 cum omni subtilitate facere) non liceat ei post tempus praestitutum, si non 9 recusaverit hereditatem , sed adire maluerit, nostrx legis uti beneficio : sed in solidum secundum antiqua jura omnibus creditoribus teneatur. Cum enim gemini tramites inventi sint, unus quidem ex anterioribus, qui deliberationem dedit, alter autem rudis, & novus ä nostro Numine repertus, per quem adeuntes sine damno conservantur: electionem ei damus, vel nostram Constitutionem eligere & beneficium ejus sentire: vel si eam aspernandam existimaverit, & ad deliberationis auxilium convolaverit, ejus effectum habere: & si non intra datum tempus recusaverit hereditatem , omnibus in solidum 10 debitis hereditariis teneatur: & non secundum modum patrimonii; sed etiam si exiguus sit census hereditatis, tamen quasi heredem eum in totum obligari: & sibi imputet, qui pro novo beneficio vetus elegerit gravamen : & ideo ad ipsam deliberationis dationem , & divinum Rescriptum super hac promulgatum , hoc adjici volumus, ut sciant omnes , quod omnimodo post petitam deliberationem, fi adierint, vel pro hex" de gesierint, vel non recusaverint hereditatem, omnibus in soli dum 11 hereditariis oneribus teneantur. Si quis autem temeraria' proposito deliberationem quidem petierit, inventarium autem mi mme conicripserit, & vel adierit hereditatem, vel minime eam repudiaverit: non solum creditoribus in solidum teneatur sed etiam Legis Falcidix beneficio minime utatur. Quod si post’deli berationem recusaverit inventario minime conscripto: tunc res he" roditarias creditoribus, vel his, qui ad hereditatem vocantur" legibus reddere compelletur:' quantitate earum sacramento »res accipientium manifestanda, cum taxatione tamen a judice statuen, da. §. 1?. Notiffimum autem est hac Constitutione, qux omnes cases continet, nostris Constitutionibus jam pro eisdem capitulis promulgatis effe derogatum , quarum altera etiam Gordianx n Constitutionis senses continebatur. Cum enim ampliore tractatu habito , melior exitus inventus sit, & tribus Constitutionibus iu imum congregatis , unus appareat & in milites, & in alios omnes juris probabilis articulus; ca propter ex anterioribus inquietari nostro subjectos Imperio non patimur: scilicet ut milites 14 etsi propter simplicitatem prxsentis Legis subtilitatem non observarint in tantum tamen teneantur, quantum in hereditate invenerint! Quam , Patres Conscripti, in hujusmodi casibus in posterum ob! tinerc sancimus. Dat. $. Cal. Dec. Constantinop. post Consulatum LAMPADII & ORESTIS VV. CC. 531. T I T. XXXI. DE REPUDIANDA 15 , VEL ABSTINENDA HEREDITATE. i. Imp. ANTONINUS A. Mutatio, gl paterna hereditate te abstinuisse 16 constiterit, & non ut heredem 17 in domo , sed ut inquilinum , vel custodem, vel ex alia' justa ratione habitasse liquido Fuerit probatum: ex persona patris conveniri te Procurator meus prohibebit. PP. Id. Jul. MESSALA & SABINO COSS. 2tq. 2. Idem A. Severo. CM paterna hereditate [te] abstinuisti : non ideo, quod ii creditoribus fundos eomparaili 18 , (si modo id bona fide fecisti) a posterioribus , qui lub eisdem obligationibus pecuniam patri crediderunt, jure conveniris. 8. PP. 5. Calencl. Julii, LLTO 2. & CEREALE COSS. 216. Z. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Theodosiano. gUus heres exceptione pacti, qui testamentum injustum adseve- rans , postea nihil se Je paterna successione petiturum non ex causa donationis, sed transigendi animo in jure professus est: cum respuere 19 quxiitain nequiret hereditatem , & transactio 20 nullo dato, vel retento , seu promisso minime procedat, submoveri non potest. Sine die. CC. COSS. 4. Iidem AA. & CC. Modestino militi. Cicut major 21 viginti quinque annis, antequam adeat, delatam repudians 2: successionem , post quxrere non potest: ita quxsi- tam renuueiando 23 nihil agit, sed jus, quod habuit, retinet: neo quod confessos 24 in jure pro judicatis haberi placuit, ad vocem repudiantis hereditatem , sed ad certam quantitatem r; deberi confitentcm pertinet. S. Cal. Jan. Sirmii , AA. COSS. 5. Iidem AA. & CC. Claudianx. pUpillorum repudiatio delatx hereditatis sine tutore 26 autore Facta, nihil eis nocet. 8 . r. Cal. Januar. Sirmii , AA. COSS. 0 6. Imp. JUSTINIANUS A. Joanni P. P. OI quis suus 27 recusaverit paternam 28 hereditatem, deinde (,. Vide tamen /. 17./'. de probationibus. (2. Adde /. 8- §. 6. J'upr. de repudiis. I. 22. verf. mali, Jires.sttpr. de admin. tut. (3. §. 2. §. 3 .supr.b.l. (4. §. 11 .supr. h. I. (5. i. q.supr. h. t. (6. Fac. I. ult. su.fr fi contra ius vel util. pubi. (7. Ini MO vide l. 3. JL h. t. (8. 2?ov. 1. r. 2. §. 1. (9. Confer l. 19. supr. h. t. I. 69 . ff. de nd- . vel omitt. bered. (10.1 . 8 .ff. d. t. fac. /. 2q.ff. de verb.figr.if. I. 62. ff. de reg. fur. (11. d. I. 8- d. I. 24. d. /. 62. (12. Fac. I. 2$. tz. \o.ff. de bered, petit. (13. V. pr.sitpr. h. I. §. 5. Lift. de bered, quäl. (14. d. pr.supr. hic. I. \2.supr. de testam, rnilit. (15. Lib. 29. D. 2. adde Lib. 2. supr. tit. 39. (st 40. (16. Adde I. 4-supr. arbitr. tut. I. 3. infr. de revoc. his qute infraud. credit. I. 4. infr. de primip. (17. v. I. 4. supr. unde legit. I. 1 .supr. tit. >rox. I. 20. ff. de aJqn.tr. vel omitt. bered. §. ult. Inst. de bered. qml. 18- Vide tamen l. 91. ff. deadqnir. vel omitt. bered. (19. 1-4- tust. \ t. (20. I. 38 . supr. de transacl. (21. \ i de enim §. /«/?• de jereJ. quäl. I. 2. supr.Ji minor ab hered.se ahfiin. I. t.supr. st ut i mistam hi.red. (22. I. 13. ff. de adquir. velomiit. bered. (23- 1. 3 - 'upr. h. t. fac. /.51. in fin.ff. de adquir. vei omitt. bered. (24. /. 29. >. i.ff. de donat. I. 46. ff. dc re judic. I. I. §•” -st-st 1 u ‘d dnfroud. >atron. (2;. I. 6. pr. (st §. i.ff. de confeff. (26. V. I. 1. §. 4-ff fe successor. edidi. adde l. 9 . I. 89- ff- de adquir. vel omitt. bered. . 18. §■ 2. (st seq. supr. tit. prox. (27. Adde l. S-st- de coilation. 28. Adde I. 6. in fin.ff. ad SC. Ter tuli, juncta 1. 2 .supr. de pur. (st 'adii ignor, maluerit N 461 Quemadmodum testamenta aperiantur, &c. 462 maluerit eam ad ire : cum fuerat indistincte ei remissum, donecres pateras in eodem i statu permanent, hoc facere, & post multum 2 temporis licebat ei ad eandem hereditatem redire . hoc corrigentes, sancimus, fi quidem res jam vendita; 3 sunt, ut nullus aditus ei ad hereditatem reservetur; quod & antiquitas observabat. Sin autem [res] alienatae sunt: si quidem major annis constitutus est, & tempora restitutionis nulla ei supersunt, intra trium annorum spatium tantummodo hujusmodi ei detur licentia. + Sin autem vel minor est, vel in utili tempore constitutus: tunc post impletum quadriennium (quod spatium pro utili anno 4, qui restitutionibus dabatur, praestitutum est) aliud triennium eiindulgeri, intra quod potest rebus in fno statu manentibus adire hereditatem , & suam abdicationem 5 revocare. Quo tempore transacto, nullus aditus penitus ad paternam [hereditatem] ei reservetur: nisi forte [adhuc] eo in minore State constituto, res venditae sint. Tunc etenim per in integrum restitutionem non denegatur ei adire hereditatem , Lires recuperare, & creditoribus paternis satisfacere. Dat. 15. Cal. Novembr. Constantinop. post Consulatum LAMPADII & ORESTIS VV. CC. anno secundo 331. T I T. XXXII. QUEMADMODUM TESTAMENTA APERIANTUR 6 , 1NSPIC1ANTUR , ET DESCRIBANTUR. 1. Imp. ALEXANDER A. Froculte. TJT testamentum, quod dicis factum, proferatur, & publice recitetur , competens Judex 7 jubebit. PP. 2. Calend. April. MAXIMO 2. -& iELIANO COSS. 224. 2. Impp. VAL. & GALLIEN. AA. Alexandro. T'Estamenti tabulas ad hoc tibi ä patre datas, ut in patriam perferantur, affirmans: potes illuc perferre, ut fecundum leges, moresque X locorum insinuentur: ita scilicet, ut testibus non . prxsentibus, adire prius vel pro tribunali, vel per libellum Rectorem provineioe procures, ac permittente eo, honestos 9 viros adesse facias, quibus prassentibus aperiantur, & ab his rursum obsignentur. PP. 12. Calend. Jan. MAXIMO 2. & GLABRIONE COSS. 257. 5. Impp. DIOCL. L MAX. AA. L CC. Aristoteli. £Jus, quod ad causam novissimi patris vestri judicii pertinet, de L calumnia 10 tibi juranti, praeter partem , quam aperiri defun- stus vetuit 11, vel ad ignominiam 12 alicujus pertinere dicitur, inspiciendi, ac describendi, prxter diem 13, & consulem , Rector provincia facultatem fieri jubebit. Dat. 6. Cal. Maji, CC. COSS. 4. Imppp. GRAT. VALENT. L THEOD. AAA. ad Hesperium P. P. POdicillos 14, seu scripturam quolibet tenore formatam 15 , ea oportebit observatione in publicum proferri, qua testamenta panduntur. Dat. 3. Calend. August. Mediolani , AUSONIO & OLYBRIO COSS. 379. _ T I T. XXXIII. _ DE EDICTO DIVI ADR 1 ANI TOLLENDO, ET QUEMADMODUM SCRIPTUS HERES IN POSSESSIONEM MITTATUR. i. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Lucilio. QUm inter institutum 16 , & substitutum controversia moveatur : eum, qui primo loco institutus est, induci in possessionem oportet. PP. ir. Cal. Decembr. DEXTRO & PRISCO 0088 . 197. 2. Imp. ALEXANDER A. Eutacto. ^ QUamvis 17 quis se filium defuncti praeteritum esse alleget, aut '■'-falsum, vel inofficiosum testamentum, seu alio Vitio subje- (1. V. 1. %.Js. de jure delib. I. 24. §• 2.Js. de minorib. (2. Immo vides g ,st\ de coüation. (3. d. I. H.st'. de jure delib. d. 1. 24. §. 2. v 4 ' /. ult.supr. de temporii, in integr. refiit. ($. v.supr.Jiut omissam bered. L 7. §. 7. j}'. de minorib. (6. Lib. 29. D. 3. (7. Fac. l.i.l. 4,JT- b. t. (g. Confer l. ult. vers. in illis, supr. de testam. (9. I. y.ff. b. t. adde l. 1. §. 36.JE de- Pifiti. (10. v. l.i.supr. de jurejur. propter calumn. (11. v./. 8. /■ h.t. 1. 21 .supr. de testam. §. 3. Infl. de pupitt.subslit. (12. Fac. b 13.supr. ex quii, catis, infam, adde /. 54. st', delegat. I. (13. /. 2. h. t. (14. 1, 1. §. 2.js- detab. exhib. (ij. d. I. 1. §. 3. stnm , vel servus 18 defunctus esse dicatur , tamen scriptus heres in possessionem mitti solet. PP. 6. Cal. Nov. MAXIMO 2. L iELIANO COSS. 224. 3. Imp. JUSTINIANUS A. Juliano P. P. |)Dicto Divi Hadriani 19, quod sub occasione vicesimae 20 [partis] J hereditatis introductum est , cum multis ambagibus , & difficultatibus , & indiscretis narrationibus penitus quieseente , quia & vicesima hereditatis ex nostra recessit Repubiica : antiquatis nihilominus & aliis omnibus , quae circa repletionem vel interpretationem ejusdem Edicti promulgata sunt, sancimus , ut si quis ex asse vel ex parte institutus, competenti judici testamentum ostenderit non cancellatum , neque abolitum , neque ex quacunque sua: formx parte vitiatum, sed quod [in] prima figura sine omni vituperatione appareat, & depositionibus testium legitimi numeri vallatum sit: mittatur quidem in possessionem earum rerum , qux testatoris mortis tempore fuerunt, non autem legitimo modo ab alio detinentur , &eam testificatione publicarum personarum accipiat. | Sin autem aliquis contradictor extiterit: tunc in judicio competenti 21, causie in possessionem missionis, & subsecute contradictionis ventilentur: & [ei] possessio acquiratur , qui potiora ex legitimis modis jura ostenderit, sive qui missus est , sive qui antea detinens contradicendum putavit, nullis angustiis temporum hujusmodi missionecoarctanda: sed sive tardius, sive praemature aliquis missus est, legis tantummodo arbitrium requiratur, & causa, unde vel missio vel contradictio exoritur. Sive enim post annale tempus , sive post majoris xvi curricula aliquis fuerit missus, si tamen ex legitime formato testamento missio procedat, nullum ei temporis obstaculum objiciatur : nisi tantum temporis effluxerit , quod possit vel possessori plenissime securitatem super dominio praestare , vel ipsi , qui missus est, omnem intentionem excludere. Si enim vel ex una parte , vel ex utroque latere temporis prolixitas occurrerit, manifestissimum est, non solum missionem, sed etiam ipsam principalem causam esse sopitam. Dat. 12. Lai. April. Coti- stantinop. post Consulatum LAMPADII & ORESTIS VV. CC. 53 1- _ T I T. XXXIV. SI QUIS ALIQUEM TESTARI 22 PROHIBUERIT, VEL COEGERIT. I. Imp. ALEXAND. A. Severae. Qlvili disceptationi crimen adjungitur, si testator non sua sponte testamentum 23 fecit, sed compulsus ab eo , qui heres est institutus , vel ä quolibet alio, quos noluerit, feri .sit heredes. S. 15. Cal. Jan. ALEXANDRO A. & COSS. 2:3. ' 2. Impp. DIOCLETIANUS & MAXIMIANUS AA. & CC. Nicagors. pOs , qui ne 24 testamentum ordinaretur , impedimento fuisse J monstrantur, velut indignas personas a successionis compendio removeri, celeberrimi juris est. PP. Calend- Jan. DIOCLETIANO 2. & AR 1 ST 0 BUL 0 COSS. -85- 3. Iidem AA. & CC. Eutychidi, Udicium uxoris postremum in se provocare maritas! 2.5 sermone,. non est criminosum. Oat. 4. Cal. Januar. CC. COSS. 293. ________ DE HIS , QUIBUS UT INDIGNIS 26 HEREDITATES AUFERUNTUR, ET AD SENATUSCONSULTUM Sir.ANIANUM. 7 i. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Celeri. |-JEredes, quos necem testatoris inultam omisisse constiterit. fru-.- ctus 28 integros cogantur reddere. Neque enim bonx fidei pos- §. 4. §. 5. fec. I. 2. §, 1, §. 2.st', b. t. (16. I. 8. §. 4-st' delegat. 2. (17. v. I. (t.-infr. quor. appcil. I. ult. js. de appeU.recip. (ig. /. I. §. 6. js.de Carlmn.ediclo. (19. v. d. I. ull. (20. v. I. 2. §. 44. vers. ex his.js. de orig. jur. (21. v. L 1. supr. ubi de hered. (22. Lib. 29. D. f>. (23. Adde l. z.infr.h. t. (24. I. 1. I. 2. js. eod. I. 22,.supr. de inojs. testam. l.iq.Js. de his qua ut indignis. Nov.- 113. c. 3. §. 9. (25. i■ ult.ff. h. t, l. 70. st', de bered, instit. (26. Lib. 34. D. 9. 07 - Lib. 29. D. 5. (28. L 17.Js. h. t. L 76, §. 7. de legat. %. sessore Codicis Lib. VI. Tit. XXXV. 46, sessores ante controversiam illatam videntur suille . qui debitum officium pietatis scientes omiserunt. Ex hereditate autem rerum .1 flrart-armn vel ä debitoribus accepte pecunia: polt motam litem bonorum usuras 1 inferant. Quod in frudibus quoque locum ha- quos in praediis hereditariis inventos, aut eximie perceptos here > vendiderint , proculdubio est. Usuras autem semisses 2 dependere, fttst est. Dat. is- Calcnd. April. CHILONE & LIBONE COSS. 20; 2. Iidem AA. Vero. pOlla quidem liberam habuit administrandi patrimonii fui pote- statetn : nec idcirco, quod pupillus illi he.es extitit, ea, qua: ah ipsa finita sunt, revocari in disceptationem oportet. Sed fi pupilli nomine falsum 3 dicere vis testamentum , de quo per Pollam transactum 4 est, potes experiri: dum memineris , si in causa non obtinueris, & portionem, quam ex eo testamento pupillus habet, te 5 ei salvam facturum, (quam adimi pupillo neccssesi erit secundum juris formam,) & de calumnia tua Prxsidem deliberaturum 7 , quamvis pupilli nomine agere videaris , cum retractas ea, qus finita sunt per coheredem. PP. Cal. Maji, ANTONINO A. & GETA 3- COSS. 209. 3. Imp. ALEXAND. A. Antiochiano. CI ea qnsstio infertur filiis ejus, quam consobrinam tuam dicis , " quod tabula: 8 testamenti patris eorum , qui a familia interfectus dicebatur, priusquam quaestio de servis haberetur, aperte & recitate sunt: propter amplissimi Ordinis Consultum hereditas a fisco vindicatur: & ideo agi causa apud Procuratorem meum debet: quia non eo tempore pupilli fuerunt. P. P. 2. Non. April. ALEXANDRO A. COS. 223. 4. Idem A. Philomuso. UEreditas in testamento data per epistolam 9 , vel codicillos, • n adimi [verbis directis] non potuit. Quia tamen testatrix ■voluntatem suam non mereri unum ex heredibus suis declaravit, merito ejus portio non jure ad alium translata, fisco vindicata est. Libertates autem in eadem epistola date peti potuerunt. PP. 2. Calend. Dec. MAXIMO 2. & LLIANO COSS. 224. perdat persecutionem. PP. 15. Cal. Febr. GORDIANO A A VIOLA COSS. 240. 01 9. lmpp. DIOCLETIANUS & MAXIMIANUS AA. & CC /Eliana:. PUm fratrem tuum veneno peremptum esse adseveres, ut effectus N On 5. Idem A. Tyranno. . oportet, ut indignis heredibus successiones auferri praetextu. quod in sepultura 10 supremis [judiciis, vel voluntatibus] defunctorum obtemperatum non fuisset. PP. 7. Id. Mart. JULIANO 2. & CRISPINO COSS. 225. 6. Idem AI Venusto & Clementino. TVlInoribus 11 vigintiquinque annis heredibus non obesse crimen inulte mortis placuit. Cum vos autem etiam accusationem pertulisse , & quosdam ex reis punitos proponatis : licet is qui mandasse eadem dicitur, provocaverit, vereri non debetis , ne quam hereditatis paterna quaestionem k fisco meo patiamini. Convenit enim pietati vestra respondere causam appellationis reddenti. Quod si majoris a tatis fuissetis , etiam ex necessitate provocationis certamen implere deberetis. ut possetis adire hereditatem. PP. 15. Calend. Jul. ALEXANDRO A. 3. & DIONE COSS. 430. 7. Idem A. Vitalia. CI ideo ultio necis testatoris non est desiderata, quia cadis austo- " res reperiri 12 non potuerint: obesse heredibus , ex quo nulla eorum culpa detegitur, non oportet. PP. Id. Martii, LUPO & MAXIMO COSS. 233. 8. Imp. GORDIANUS A. Tatia. A Lia causa est ejus , qui falsi instituta accusatione , ad finem us- ** que, quod insimulabat, perduxit, & contrariam 13 sententiam meruit: alia ejus , qui inchoatam accusationem non 14 pertulit: cum in illius [quidem] partem succedat fiscus, hic autem, qui contrariam Judicis sententiam non sustinuit, sua partis non successionis ejus tibi non auferatur, mortem ejus ulcisci te ne- cesse est. Licet enim hereditatem eorum , qui clandestinis 1; insidiis perimuntur, hi, qui jure vocantur, adire non vetantur: tamen fi interitum non fuerint ulti, successionem obtinete non nnt sunt. PP. ' TIBERIANO & DIONE COSS. 291. 1 10. iidc.n AA. & CC. .Sylvana. COrorem fratris necem jure licito vindicantem , evincere 16 ab uxore [recte] scripta successionem non convenit. Secundum qua si fiduciam innocentia geris, & neque dolo malo 17 tuo maritum necatum , neque alias indignam te successione probari [posse] confidis : adversus omnem calumniam maximam habes securitatem. Dat. 12. Cal. Maji, Sirmii , CC. COSS. 11. Imp. JUSTINIANUS A. Joanni P. P. PUm Silanianum Senatusconsultum a nobis, tam laudandum, ^ quam corroborandum cit; necnon D.*Marci Oratio , 0111 circa id facta est: invenimus autem nullam in ea mentionem libertatis fa- ctam, & veteres movit quxdam de libertatibus reiidis in testamento necati testaturis quaestio■: necessarium nobis visum est, &hanc dirimere. Hi enim , qui libertate fuerant in hoc testamento donati , sicam accepissent, lucrum, quod cis in medio [tempore] accedit, poterant libi acquirere : Interea autem procrastinatione propter necis vindictam habita, hoc minime ad eos pervenit, & postea in libertatem deducti periclitabantur. [Sed] ne medium tempus fieret cis damnosum, & maxime, si ancilla in medio pepererint, & postea hereditas adita sit: bellissimum nobis videtur, Divi Marci, prudentiisimi Principis Orationem, & in libertatibus producere , ne Princeps philosophiae plenus aliquid videatur imperfectum sanxisse: sed ita in hereditatibus, & legatis, & fideicommissis , & maxime in libertatibus , quas semper philosophia amplectitur , extendatur ejus oratio , ut & lucrum , quod in medio accidit, eis post libertatem acceptam restituatur 18 : & partus liber , & ingenuus esse intelligatur: nullaque machinatione hujusmodi prxpeditio damnum aliquod irrogare concedatur, [ut]& libera eorum posteritas, si in medio fuerint ab hac luce subtracti, suorum genitorum commodum consequatur. Merito enim nobis sacratissimi Marci per omnia Constitutionem replere placuit: nihil etenim actum 19 este credimus , dum aliquid addendum fuptreft Dat. 2. Cal. Maji, Coustantinop. post Consulatum LAMPADII & ORESTIS VV. CC. 531. 12. Idem A. Joanni PP. 'T'Alis de antiquo jure dubietas nostra Serenitati suggesta est propter Senatusconsultum Silanianum, & servos, qui supplicio afficiuntur, sub eodem tecto commorantes, & non suum auxilium domino per insidias occiso praebentes. Veteres enim certum non faciunt, quis intellectus de verbis, sub eodem tcclo 20, significatur : sive in eodem cubiculo, sive in triclinio, vel porticu, vel in aula hxc appellatio accipi debeat: adjicientes, si dominus in via, vel in agro fuerit interfectus, eos servos puniri, qui presto erant, & non auxilium ad prohibendum periculum praebuerunt, nulla distinctione super qualitate prasentix utentes. Nos igitur omnem eis occasionem ad declinanda supplicia super negligentia salutis domini fui amputantes, sancimus, omnes servos 21 , ex quocunque loco , sive in domo , sive in via, [sive in agro,] possint clamorem exaudire, vel insidias sentire, & non auxilium tulerint: supplicio Senatusconsulti subjacere, f Oportet enim eos, ubicunque senserint dominum periclitantem, ad prohibendas insidias concurrere. Dat. 1;. Cal. Nov. Conflantinop. post Consulatum LAMPA DII & ORESTIS VV. CC. anno secundo 532 (2. Fac. I. 3. infir. Aefiscal. usur. I. 17. §. 6 (1. I. iH ff.h.t h. t. (7. Obst. /. 22 \ff. eoi. (8. I. 3- §- n. ff. it SC. Silan. (9. v. /. 1. itifr. de codicillis. (10. I. %.supr. derelictos. issumpt. fun. adde l 113. §. q.ff. de legat. I. /. 7. vers. in testamentis, ff. de minuis leg. 1. 27. pr.ff. de condit, instit. I. 16. st'. de usu is usufr. le- ,2ipl 'ita ita M2 :>Ji‘ gat. (11. I. i.supr. in quih. caus. in integr. reftit. (12. /. 9- *'V r h. t. (13. Confer /. 47.st', de bered, petit. (14. /. tnoff. testam. (15. v. /. I. §.21. /. 5. inffn. I. 21. pr.st- dcSC. Usu s.c. / . V a' on 1 . - st., IT /i. Sil Silao inujj. tej.um. ^ Is- V. I. I. H. 21. t. 9. man. t. --i.ft.ji- — (16. arg. I. 2. §. 27. J'. ad SC. TtrtuU. I. > pr.,f. SC. Silan (17. v. /. ‘j.Js. dejuressci. (18. Confer /. q.jsi de minorih. I. -b 16. arg. v 17- v ; l. 9 -st'- dejuressci. vu..«n.. .- ..- §. 4.st. de fi&eicomm. iibert. (19. Fac./, i.js. de orig.jtir. (20 l. i. $. 26. §. ap.st'. de SC. Silan. (21. d. I. I. §. si. TIT. 465 De codicillis, 466 t 1 T. xxxvi. D E CODICILLIS. 1 1. Imp. ALEXANDER A. Mocimo & aliis. pUpto quidem testamento posthumi agnatione 2 codicillos.' quoque nd testainentum pertinentes non valere, in dubium npn venit Sed cum post ruptum testamentum patrem pupillorum vestrorum literas 4 remifilTe proponatis, quibus procedens judicium confirmavit: nihil contra jus fecit, ii novissimam ejus voluntatem secutus, relictum testamento Reipublicx fidei- commifium, ut ex codicillis relictum, prvsiandurn esse pronun- eiavit. PP. 3- Cal. J11L MAXIMO z. L PATERNO COSS. *34- 2. Impp. PHILIPPUS A. & PHILIPPUS C. Alcicpiodotx. JJEreditatem quidem neque dari, neque adimi codicillis 4 posse 1 manifestum est. Verbis tamen precariis 6 per hujusmodi etiam novjffimi indicii ordinationem jura non faciunt irritas voluntates. Unde inefficaciter te codicillis rogatam esse , ut quibusdam rebus contenta, portionem , quant testamento fueras confequuta , aliis restitueres, falso tibi persuasum est. PP. Id. Octobr. PEREGRINO 'St /EMILI ANO COSS. -4;. 3. Impp. DIOCLETIANUS & MAXIMIANUS AA. Hyacintho & aliis. pUm proponatis , pupillorum vestrorum matrem diversis tempo- ^ ribus ac dissonis voluntatibus duos 7 codicillos ordinasse : in dubium non venit id , quod priori codicillo inscripserat, per eum, in quem postea 8 secreta voluntatis lux contulerat, lia" prioris tenore discrepat, & contrariam voluntatem continet, revocatu m 0 «ffe. PP. 6. Id. Septembr. ipsis 4. & 3. AA. COSS. 190! 4. Udem AA. & CC. Stratonico. MOnidcirco minus, quod intestato 10 te absente codicillos ma- ter tua fecit, hi, quibus precariis verbis adseripta sunt, relicta capiunt. Sine die & Consule. 5. Iidem AA. & CC. Flavioe. ME codicillos quidem n furentem posse facere , certissimi juris est. Si igitur scriptura velut codicillorum patris tui fuit prolata , ut aliquid ex bac peti possit : adseverationi tiue mentis eiun compotem fuisic negantis , fidem adesse probari 12 convenit. Dat. 6. Cal. Dee. Divelli, CC. COSS. 193. 6. Iidem AA. & CC. Demostheni. Cive initio, qux suerat codicillis relicturus generaliter, sive no- o vissime relicta servari mandaverit 13, confirmatione munitus, nullam justam gerere solicitudinem potes. Dat. 3. Idus Decembr. Nicomedia , CC. COSS. 294. 7. Imp. CONSTANTINUS A. ad Maximum PP. CI idem codicilli, quod testamenta possent, cur diversum his in- ^ strumentis vocabulum mandaretur, qux vis , ac potestas una sociasset? Igitur specialiter codicillis instituendi 14, ac substituendi potestas juris autoritate data non est. Dat. *3.Jun. PACATI ANO & HILARIANO COSS. 332. 8- Imp. THEODOSIUS A. Asclepiodoto PP. CI quis agere ex testamento quolibet modo , sive scripto , sive si- 0 net; scriptura confecto, de hereditate voluerit: ad fideicommissi persecutionem adspirare cupiens, minime permittatur. Tantum enim abest, ut aditum cuiquam pro suo migrandi desidetis concedamus: ut etiam illud sanciamus. Si testator faciens testa- mentum, in eodem pro codicillis etiam id -valere complexus iit: qui hereditatem petit ab ipsis intentionis exordiis, utrum velit, eligendi habeat potestatem , sciens se unius electione alterius sibi aditum praelusisse: ita ut sive bonorum polsesiionem secundum tabulas, sive secundum nuncupationem , exterasque similes postulaverit , aut certe mitti se in possessionem ex more petierit: statim inter ipsa hujus juris auspicia propositum sux intentionis explanet. §. 1. Illud quoque pari ratione servandum est, ut testator, qm decrevit facere testamentum , si Id adimplere nequiverit, intestate videatur esse defunctus, nec tranfduccie liceat ad sideicomtniffi iA interpretationem , velut ex codicillis ultimam voluntatem : nisi id ille complexus 17 sit , ut vim etiam codicillorum 18 scriptura debeat »btinere-: illo electionis videlicet jure perdurante , ut qui ex testamento agere voluerit, ad fideicommissum migrare non possit §. 2. Si quis vero ex parentibus utriusque sexus, ac liberis usque ad quartum gradum agnationis vinculis alligatus, vel cognationis nexu constrictus usque ad tertium , scriptus heres fuerit, vel nuncupatus, in eo videlicet testamento , quod testator vicem quoque codicillorum voluit obtinere: licebit ei, fi de hereditate ex testamento fecundum mortui voluntatem agens fuerit superatus, vel certe ipse sponte voluerit, ad fideicommifii substdiunr convolare: non enim par eademque ratio videtur, admittere debita 19 , & lucra non capere. §. 3. In omni 20 autem ultima voluntate, excepto 21 testamento , quinque 22 testes, vel rogati, vel qui fortuitu venerint, in uno eademque tempore debent adhiberi : sive in scriptis, sive sine 23 scriptis voluntas conficiatur: testibus videlicet, quando inscriptis voluntas componitur, subnotationem suam accommodantibus. Dat. 1;. Calend. Mart. Coit- fiuntinop. VICTORE V. C. COS. 424. T I T. XXXVII. D E L E G A T I S. 24 1. Imp. ANTONINUS PIUS A. libertis Sextili®. Q Uamvis verbis his 2; , quoad cum Claudio Justo morati effetis , alimenta vobis, & vestiarium legatum fit : tamen hanc fuisse defuncti cogitationem interpretor, ut & post mortem 26 Justi. [ Claudii ] eadem vobis prxstari 27 voluerit. Sine die & Consule. 2. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Sabiniano. /TUamvis heres institutus hereditatem vendiderit, tamen legata V '— & fideicommissa ab eo 28 peti possunt: & quod eo nomine datum fuerit, venditor ab emptore vel fideinssorihus ejus petere poterit. PP. 10. Calend. Septembr. LATERANO & RUFINO COSS. 198. 3. Iidem AA. Victorino. Q Ui post testamentum Factum pradia, quae legavit, pignori 29 , vel hypotheca: dedit, mutasse voluntatem circa legatariarum personam non videtur. 30 Et ideo, [etiam] si in personam actio electa est : recte placuit ab herede pradia liberari. PP. 6. Calend. Maji, GENTIANO & BASSO COSS. 212. (1. Lib. 29. D. 7. Lib. 2. last. ult. (2. L 1. supr. depostbum. bered, iu/lit. (3 Vide tamen l. 14. I. 29. ir.fr. desideicommiff. 1. 29. pr. js. qui testam, facere poj}’. (4 Adde l. 38. ff de condit. & de- rr.onstr. (;. v. I. 2. in fin. I. 10.ff. de jure codiciU. §. 2. hiß. b. i. I. 4. fv.pr. tit. prox. I. §. i.supr. de neccff.serv. bered, inflit. 1. 77. js. de bered, inflit. I. 27. in fin.ff. de condit, inflit. I. 76. j?’. ad SC. TrebeU. I. 14. supr. de teßam. confer tamen l. 7~-ff. de bered, ir.ftit. (A. v. I. 11 t.l. II8./. delegat. 1. (7. /.A. §. 1. ff.de jure codi- cill. §. ult. tnfl. h. t. (8- l. 19. irfr. defideicem. arg. §. 2. Infl. quib. m.cd. teßam. insirm. I. ult.ff. de conflit, prine. (9. Adde /. 8. in fin.ff. de jure codicill. (10. L 8 - l. 16 . ff. d. t. §. 1 . Inß. b, t. L 5. infr. ad SC. Trebelt. (11. /. 2. §. 3. ff. de jure codicill. (12. /. 2%. supr. de probationib. (13. Adde §. I. in fin. Inß. h. t. (14. l.z.jupr. eoi. I. 13. in fin.ff. de jure codicill. L 14 .supr. dete- stain. (15. v. I. q.infr.adSC. TrebeU. l.q.infin.ff.dtrejudic. (U>. /. \.ff. de jure codicill. I. zq.fr. ff. qui testam, facere. I. 11. T O M. II. §. l.ff. delegat. 3. vide tamen /. 7(1. ff. ad SC. TrebeU. juncta l. 14 . supr. de testum. (17. d. l.l. /. 41. §. %.ff. de -vuig. aß pupill. fuh- flit. L II. infr. de testam, manum, vide tamen /. 38./. de fideicem libert. L 3./1 deteflam. ntilit. (rS- v. L 29. in fin.ff. qui testam facere. L 41. §. 3. ff. de vulg. pupiU.fubfiit. (19. L 7. §. z.Jupr de curat, furios, (zc. I. ult. infr. de donat, mort. causa. (21. /.28. §. 1. supr. de testam. (22. d. I. ult. d. I. 28- §- I. (23. pr.supr h. I. (24. lib. 30. lib. 31. lib. 32. Lib. 33. Lib. 34. D. lib. 2 .Infl IO. (25. v./. 3. infr. de condit, infert, (26. I. 20. pr.js. de annui legat. /. 13. §. 1. /. 20. in fin.ff. de alimcnt . vel cib. leg. (27. Imm. vide/. 4. infr. de condit, infert. I. 31. j. de condit. U dcwo-n fl: (28. /. i.supr. de bered, vel aci. vendita, adde /. 2 .supr. de pulti.- (29. §. 12. Infl. b. t. adde /. 11. §. 1 z.ff. de legat. 3. /. 6. infr. d fideicommijs. (30. Vide tamen arg. L 12. supr. de donat, inter vir & uxor. G g 4. Imp 4^7 Codicis Lib. VI. Tit. XXXV1T. 4. Imp. ANTONINUS A. Sulpitio. I CErvis testamento dominorum 11011 data libertate I , legatum seu] o fideicommissum! relictum non valet 3: nec convalescere po-; -test licet post mortem testatoris libertatem aliqua ratione conle-’ -cuti sint. PP. 9. Cai. Jul. ANTONINO A. 4. & BALBINO COSS. 214. 9. Idem A. Donato. "VTOn est dubium denegari actionem legatorum ei pro portione competenti in hisrehns, quas subtraxisse eum de hereditate apparuerit. PP. 9. Id. Septembr. ANTONINO A. 4. & BALLINO COSS. 214.. 6. Idem A. Juliano. CI legata relicta primus 4 legatarius agnovit: substitutio eorum in persona Pontianx facta evanuit. 9 PP. 8. Calend. Maji , ,J tom« , LLTO 2. & CEREALE COSS. 216. 7. Idem A. Fausto. CI Fortidianum Fundum primo pater tuus fratribus perprsceptio- o nem, ae mox tibi 6 legavit, eoneursu dominium ejus tibi quoque qiueritur. §. 1. Error autem nominum 7 in scriptura fartus, fi modo de mancipiis, ve! posseffionil us legatis non ambigitur , jus legati dati non minuit. PP. Id. Jul. LsiETO 2. & CEREALE COSS. 216. 8- Idem A. Demetrio. AB administratione tutelx religio sacramenti 8 Marcellum, quem ■* vobis a patre tutorem datum [testamento] proponitis , eripit. Qiix res, quominus legatum consequatur, non impedit. 9 Nec enim juste ab ea petitione repellitur : cum, etiamsi vellet tutelam administrare, prohibeatur. PP. 8. Idus Martii, Roma, SABINO 2. & ANUL 1 NO COSS. 217. 9. Imp. ALEX AND. A. Antiocho. CI in fraudem eorum, qux testamento relicta sunt, admissus est accusator, qui testamentum falsum diceret: Prxfcs provincix secundum jurisdictionis formam solvi legata^jubebit, interposita cautione 10 , ß evicla fuerit hereditas , ea restituturum : quamvis alias tunc cautioni locus sit, cum sine controversia legata solvantur, PP. 7. Id. Febr. MAXIMO :. & 7 ELIANO COSS. 224. to. Idem A. Ingenux. alienam 11 rem quis reliquerit, li quidem sciens : tam ex legato, quam ex fideicommisso ab eo , qui legatum , seu fideicommissum meruit, peti potest. Quod si suam 12 esse putavit: non aliter valet relictum, nisi proximx personx , vel uxori, vel alii tali personx datum sit, cui legaturus esset, L si se isset rem alienam esse. PP. 5. Cai. Febr. ALBINO 2. & MAXIMO COSS. 228. 11. Idem A. Albiniano. Cilia legatorum non habet actionem, si ea, qux ei [in] testamento reliquit [vivus] pater, postea 13 in dotem 14 dederit. PP. 5. Non. Mart. POMPEJANO & PEL GNO COSS. 232. 12. Imp. GORDIAN. A. Mutiano. CTJm responso viri prudentiffimi Papiniani 15, quod precibus insertum est, prxeeptionis legatum & omissa parte hereditatis 16 vindicari posse declaretur : intclligis desiderio tuo juxta juris formam esse consultum, f Verba vero responsi hxc sunt: Filix ma- terprxdium ita legavit: Praeis ito, sumito extra partem hereditatis. sum hereditati matris filia reminciasset, nihilominus eam recte legatum vindicare visum est. P. Constitutio 5. Id. Jul. SABINO s.. & VENUSTO COSS. 24,. 468 13. Imp. DIObLE; IAN0S 6c M AXIMIANUS AA. Severx. pRoprias 17 tuas res legari, vel fideicommitti tibi non 18 po wisse , certum est. PP. 15. Calend. Maji, MAXIMO . & AQUILINO COSS. 286. ® 14. Iidem AA. Tatiano. MOnumenta quidem legari iy non posse manifestum est: jusap, tem mortuum inferendi, legare nemo prohibetur, fp Calend. Septembr. MAXIMO 2. & AQUILINO COSS. 2S6. ' 15.. Iidem AA. Terentio & aliis. CI universx facultates 20 , quas pater vester reliquit, debito 0 fiscali, aut privato absumuntur: nihil ex his , qux testamen, to ejus adscrii ta sunt, valere potest. Quod si deducto debitu* in relictis bonis superftuum est , libertates impediri juris ratio ■non permittit : quin etiam legata , necnon fideicommissa f a j va lege Falcidia, prxstanda sunt. PP. 3. Calend. Octobr. ipsis 4. & » •AA. COSS. 290. 16. Iidem AA. & CC. Syllae. QReditor, si a debitore suo rem 21, qnam pignoris nomine susceperat, legatam sibi contendit: etiam debito ab heredibus ejus oblato , quo minus restituat, defendi potest. 8. 18 Calend Februat. Sirmii, CC. COSS. 17. Iidem AA. & CC. Eutychiano. QAtum legatum adimi 22 tam pure, quam sub conditione , non libertis tantum, sed etiam ingenuis placuit. Dat 5 Non Mart. CC. COSS. 293. 3 ‘ 18. Iidem AA. & CC. Justino. CX legato-nominis-, actionibus ab his, [qui] successerunt, non mandatis , directas quidem actiones legatarius habere non potest: utilibus 23 autem suo nomine experietur. Dat 6. Id Dee. CC. COSS. 19. Iidem AA. & CC. Niconi. MOn tantum duorum 24 mensium, sed & minoris temporis ffla. 1 ritus uxori testamento scriptus succedit: nec legata , vel fideicommissa, seu donationes temporis hujus augustiacap, prohibet. Dat. 9. Id. Dec. Nicomedia , CC. COSS. 293. 20. Iidem AA. Eutychiano. riXor patrui tui , si testam decesserit, res tuastantum usura- ^ fructum 26 earum habens, legare non potuit. Dat. 8. Cah Jan. CC. COSS. 293. 21. Imppp. CONSTANTINUS, CONSTANTIUS & CONSTANS, AAA. ad Populum, sn legatis, vel fideicommiffis necessaria non sit verborum 27 ob- A servantia: ita ut nihil prorsus intersit, quis talem voluntatem verborum casus exceperit, aut quis loquendi usus effuderit. Dat. Cai. Febr. CONSTANTIO 2. & CONS TANTE COSS. 339. 22. Imp. JUSTINIANUS A. Mennx PP. TN annasibus legatis, vel fideicommiffis, qux testator non solum certx personx , sed & ejus heredibus prxstari voluit, eorum exactionem omnibus heredibus ,. & eorum heredum heredibus 28 servari pro voluntate testatoris prxeipimus. Dat. 3. Id. Decembr. Conftantinop. DN. JUSTINIANO A. PP. 2. COS. 928. 23. Idem A. Juliano P. P. pUm quxstio talis de significatione verborum [animos] veterum movit, si quis cuidam agrum Cornelianum puta, vel alium quempiam in solidum legaverit, deinde alii partem ejus dimidiam: quantam portionem primus, quantam secundus legatarius conse- (1. I. 28. infr. de fideicom. I. 76. in sin. I. 89. pr.jj'. de hered. instit. I. 15. js. de opt. legat. I. zo.-ff. de ndim. vel transfer, legat. I. 30. si. i?, ff. de fideicom. lihert. (2. I. 88-§■ 13. js. de legat, a. (,3. lmmo ob st. /.5. §. z.supr. de necejs. serv. hered. instit. I. 16. i. 17: /. 19. §i de aliment. vel. cib. legat. I. 2-supr. de testam, milit. (4. I. 8. §. 4: ff. de legat. 2. (9. 1 . $.supr. de impub. est aliis fub- fiit. ((>. §. I. Inft. de adempt. legat. (7. V. j. 4. i. ■j. Jupr. de testam. 1 8 . I. 4. iubr. qui dare tut. (9 /. 76. §, b.ff. de legat. 1. iinmo vide l. jt.stlde excuf. tut. fac. I. 3 .js. decondit. £9’ demonstr. (10. v. I. uls. supr.. I. b.ff. de bered., petit. I. 3. §. 6. I. $.ff. ß cui pius quumper legem Falcid. (11. §. 4 ..Inft. b. t. §. 1. Inst de ßng. reb. per fideicom; l. 10 „infin.ff, deauro. (11. I. 67. §. 8. J] de legat. 2. adde L 108. §. 4, ff' de legat, 1.. (13. li 84. §. de legat. 1. d. t. io8. §> 4* C r 4- v - L 29. Js. de jure dot. adde l. zz.ff. delegat, a. (19. v./. 87.j?'. delegat. 1. (16. d.l. 87. 1 . 17, instn. js. d. t. L 75. in fin.ff. de legat. 2 l. 4. §. I l.ff. ,!k doii mali U >"k». except. (17. Vide tamen /. 98..J. de condit, est demonstr. I. 39. §.r. I. S2. §. I.j?: delegat, j. (18. §. 10. Inft. b. t. (19. /. z.infin. supr. I. 12. §, T. js. de relig. est sttmpl. f uner. fac .!. 6. §. 2.J?. §. 7 * Inft. de rer. divis. (20. /. iz. in fin.supr. /. iz.js.de testum, milit. I. 16. infr. ad leg. Faleid. I. 1. §. 18 .Js.ad SC. Trebell. (21. 1. 8{. js. de legat. 2. (22. v. tot. tit.js. iis aditu, vel transfer, legat, tit. Inft. de ademptione legat. (23. Confer /. 9. 1. p.fupr. je bered, vtl ast. vendit. I. z.supr. de obligat. I. ult. supr. quandofijcus. L 20. ff. dt pignorib. adde L r. infr. di donationib. (24. V. I. Z.supr, deß- cttud. nupt. (29. Immo vide /. 10. supr. b. t. (26. Adde l. §■ l.Jj:.d: legat. 1. (27. v. /. 2. infr. commun. delegat. 1. iS-fiiff-dt testam. I. ult. supr. qui admitti ad bonor. pojs. (28- arg. I, 4. jf. de jure immun. fac. L 65. js. de vtrb. ßgnif. qnitur ? 469 De verborum & rerum significatione. 47a quitur ? Simili dubitatione & iu herrditate , & in iidsicommiffis I cui ille utilis esse noluit. Qat. Cal. Nov. Confiuntinop. post Con- habita. Cumque computationis mu!t® introducebantur, & mul- j sulatum LAMPADII & ORESTIS VV. CC. 531.. tisratiocinationibus digme : nos hujusmodi computationes quasi superfluas , & contrarias voluntati testatoris , omnes esse sopiendas censemus. Cum enim manifestum est, eum, qui ah initio duodecim uncias rei cuidam reliquit, alii autem postea fex, receffisse quidem a priore voluntate , voluisse autem minui eam fex u» iis , cum alii eas obtulit: & praesens casus exitum apertitlinunn inveniet. f Si'quis itaque vel agrum , vel hereditatem reliquerit, primo quidem in totum , fecundo autem in partem dimidiam : utrum- que iu fex 1 uncias esse , vel dominum rei legat® , vel heredem. Et si tota re primo relicta , tertiam partem secundo reliquerit: secundum prantictuin modum octo quidem uncias vel agri, vel hereditatis apud primum remanere , tertiam autem partem , vel quartior uncias ad fecundum migrare. Et sic in omnibus statuendum eil , id est, in hereditatibus, vel legaris , vel sideicommiisis : vestigia enim voluntatis testatoris non aliter, nisi per hujusmodi viam «stiinand* sunt. §. I. Sed & aliam disceptationem juris antiqui uon absimilem constitutam decidere nobis humanum esse apparuit. Agitabatur enim , si quis «grnin Cornelianum , vel Forte alium, vel quandam rem cuidam legaverit: & postea iterum , vel saepius r ci eandem rem per legatum , vel fideicommissum dederit, post talia autem verba testamenti , Sempronio eundem agrum , vel aliam rem legaverit, ut saepius quidem fuisset Titii mentio, semel autem Sempronii: quid statuendum est? & quid juris sit, fi conjunctim, aut separatim eis relinquatur , sive in legato hoc consistat, sive in hereditate? Hujusmodi igitur decidentes antiquam controversiam sancimus, cuicunque sit hereditas , vel ager in memoratis casibus, sive conjunctim, sive soli, sive saepius eidem relictus: aequa Z lance & hereditatem , & agrum , & aliam quamcunque rem dividi, & ad dimidiam partem unumquemque vocari: nisi specialiter expresserit, & dixerit testator , tantas quidem partes velle unum, tantas autem alterum habere. In omnibus etenim testatoris voluntatem 4 , qu® legitima est, dominari censemus. Dat. 15. Galend. Dee. LAMPADIO & ORESTE VV. CG. COSS. 530. 24. Idem A. Joanni P. P. PUm quidam suum fiiiumfamilias impuberem exheredatum Fecit, ^ aliis heredibus scriptis , eidem autem pupillo alium substitutum reliquit, maximam scilicet ostendens ad filium suum affectionem , cui nihil quidem emolumenti reliquit, sed post exheredationis injuriam etiam substitutionem 5 ei addidit, & [a] substituto legatum reliquit. si/uarebatur , si hujusmodi legatum , vel fideicom- tniiTum posset valere ? Sed & si legatum eidem exheredato filio pater reliquerit, & substituerit ei exheredato facto aliquem extraneum : iterum certabatur , si saltem per eundem modum fi- deicoinmissum posset relinquere ? Cum igitur antiquitas quidem hoc diverse tractare maluerit, nobis autem hujusmodi jurgia supervacua esse videantur : sancimus, nullo legato, nullo fideicommisso hujusmodi substitutum, qui exheredato pupillo datus est, prsgravari 6, nec si ipsam rem, quam pupillo legavit, A substituto ejusvel legare, vel fideicommittere voluit. Dat. 2. Calend. Maji, Constuntinop. post Consulatum LAMPADII L ORESTIS VV. CC. sq. Idem A. Joanni P P. gl legatarius [vel fideicommissarius] celaverit testamentum , & postea hoc in lucem emerserit , an posset legatum sibi relictum is, qui celaverit, ex [eo] testamento vindicare, dubitabatur? Quod omnimodo inhibendum esse censemus , ut non accipiat fructum fu® calliditatis, qui voluit heredem hereditate lua defraudare: sed hujusmodi legatum illiquidem auferatur, maneat autem quasi pro non scripto apud heredem 7 , ut qui alii nocendum esse existimavit, ipse suam sentiat jacturam : quemadmodum si legatarius, cui propter tutelam geremlam aliquid relictum sit, non subierittu- telamg : ei quidem legatum aufertur, pupillo tutem adsignatur , 26. Idem A. Joanni P. P. j Litui, quot! de legatis, vel sideieommHlis temporalibus, ntpote 1 irritis, ä legum conditoribus definitum est, emendare prospeximus: sancientes etiam talem legatorum, vel fideicommissorum speciem valere, & firmitatem habere. Cum enim jam constitutum sit, fieri posse temporales donationes 9 , & contractus : consequens est etiam legata , & fideicommissa , qu® ad tempus relicta sunt, ad eandem similitudinem confirmari : post completum videlicet tempus ad heredem iisdem legatis, vel fideicommissis remeant bus, lieceffitatem habente legatario , vel fideicommissario cautionem in‘ personam heredis exponere, ut [et] post transactum tempus res non culpa ejus deterior facta restituatur. Dat. Calend. Nov. C onstantinop. post Consulatum LAMPADII & ORESTIS VV. CC. Anno 2. 532. (1. lmmo vide l. 53. §. 4 J'. §. 7. lusi. de hered. insiit. (2. v. I 34. §. l.f. de legat. I. (3. Fac. /. 19. in sin. ff. d. t. (4. V. I. 1(1. infr. de sideicotnmijs. I. 3. in fin.supr. de liberis pro:ter. ($• Vide enim §. 4. bist., de pupiU. siubstit. (6. arg. Autb. novijji- msupr. deinoff. testam. (7. V. I. I. §. 12. infr. de caducis toll. (8. I. 3 2 . si - de excusi, tut. I. 9. §. 2. si de his qua ut indign. vide tamen l. 8. supr. h. t. I. 76. §. 6 .ff. de legat, i. (9. /. 1. /. 2. /. 3. i*fr.dc donutienib. qua sub modo, adde l. l.Js. de in diem addici. T I T. XXXVIII. DE VERBORUM 10 ET RERUM SIGNIFICATIONE. 1. Imp. ANTONINUS A. Antipatr®. pR®diis inftritclis legatis , quamvis ex fructibus vinum & oleum in eodem fundo habuit : tamen Ii id venale 11 fuit: item ea , qu® ad tempus propter incursionem latronum tutel® 12 causa ia pr®dium translata sunt, legato 11011 cedere , juris auctoribus placuit. f Vinum vero quod in apothecis 13 fuit, si ideo illic habuit, ut cum in prsdium venisset, materfamilias eo uteretur, legato cedere , ignorare non debes. P. P. L. Id. August. ANTONINO A- 4. & B ALB INO COSS. 214. 2. Impp. DIOCLET. & MAXIM. A A. & CC. Rufino. pUndo 14, sicut 15 instruclits i6f/Z, legato, sive per fideicom- *■ missum relicto, villicum quidem hominesque, & omnia, quas vel ipse paterfamilias, cum ibi ageret, vel ut fundus esset instructus , non temporis 17 causa, in eo habuit, relicta esse, juris auctoritate definitum est : ea etiam , qua tam fructuum colligendorum 18 , quam servandorum, item pecora fterciran- di 19, vel pascendi causa ibi constituta, ut de his fructus capiantur, vel ut fundus sit instructus: fideicommisso cedere, certi juris est. Dat. Non. Octobr. Sirmii, AA. Consulibus, z. Imp. JUSTINIANUS A. Juliano PP. CAncimus cautione nomine, vel uajixhflx; id est, securitatis , non esse fidejussoris dationem interpretandam 20: nisi hoc specialiter vel in Gracis , vel in Latinis verbis scriptum fuerit. Nisi enim vel generaliter de satisdatione, vel fidejussione specialiter sit nominatum : cautione vel xrtbu'heiu minime fidejussionem , sed nudam promissionem significari. Dat. Calend Mart. Confiantinop. LAMPADIO & ORESTE VV. CC. COSS. 530. 4, Idem A. Joanni PP. pUm quidam sic vel institutionem , vel legatum, vel fideicommissum, vel libertatem, vel tutelam scripsisset, Hie, aut 21 Ule mihi heres esto: vel, Illi, aut illi do, lego: vel duri volo : vel Ulum, aut illum liberum : aut tutorem effe -volo , vel jubeo : dubitabatur, utrumne inutilis sit hujusmodi institutio , & legatum , & fideicommissum , & libertas, & tutoris datio ? an occupantis melior conditio iit? an ambo in hujusmodi lucra, vel munera vocentur ? & an secundum aliquem ordinem admittantur? an uterque omnimodo ? cum alii in institutionibus primum quasi institutum admitti, fecundum quasi substitutum , alii in sideicornmiffis posteriorem solum accepturum fideicommissum existimaverint, quasi recensiere voluntate testatoris utentem. Et si quis eorum altercationes sigillatim exponere maluerit, nihil prohibet non leve libri vo. I. 1. I. 2 .si', de lege cowmijs. (10. Ltb. 50. D. 16. (11./. 12. §. 30. Jfl de inflruci. velinstrum. legat, (ir. d. I. 11. §. 29. (13. d- §• 29- Ü4- l- l-supr. h. t, (15. I. 12. §. 27.F'. deinstrucl. vel instrnm. legat. (16. d. L 12. §. 27. U seq. I. 8- I- 16. §- 2. I. 20. §. 8- ff. d. t . (17. I. i.supr. h. t. ( 8. I. 8. si'- de instrucl. vel instrum. legat. (19. I. 9. ff. d. t. (20. Immo obst. I. in sin.si. mandat. 1, 4. §. %. si] desideicom. libert. (si. Adde/. 23-jL de teftum. tut. G g 2 lumen 47i Codicis Lib. VI. Tit. XXXVIII. usque XL. llimen extendere , ut ii explicari, possit tanta auctorum varietas :j cum non solum juris auctores, sed etiam ipse Principales Conici-j Ultiones, quas ipii auctores retulerunt, inter se varialsie videntur. | Melius itaque nobis visum eit, omni hujusmodi.verbositate explo- la conjunctionem Aut i , pro Et accipi : ut videatur copulativo modo eile prolata , & magis sit vsy.cu Sixgso-sic ,ut & primam personam inducat, & secundam non repellat. Quemadmodum enim ( verbi gratia) in Interdicto fiJucd vi : , uut clam , aut conjunctio pro N apertissime posita est : ita & in omnibus hujusmodi casibus, sive institutionum , sive legatorum , sive fideicommissorum , vel libertatum , seu tutelarum hoc est intelligcr.cium , m ambo ve- miant icqua lance ad hereditatem , ambo legata similiter accipiant: fideicommissum in utrumque dividatur: libertas utrumque c'a- piat: tutoris ambo fungantur officio : [ut] sic nemo defraudetur ä commodo testatoris , & major providentia pupillis inferatur: ne dum dubitatur , apud quem debeat esse tutela, iu medio res pupillorum depereant. Sed hxc quidem sancimus, cum in personas hujusmodi proferatur scriptura. Sin autem una quidem est persona , res autem ita derelict* sunt, Illum , aut iha:n rem illi do , lego , vel per fideicommijjan relinquo : tunc secundum veteres regulas L antiquas definitiones , vetustatis jura maneant iucorrnata, nulla innovatione eis ex hac Constitutione introducenda. Quod etiam in Contractibus locum habere censemus. Dat. Prid. Calendi"Maji , Conflantinop. post Consulatum LAMPADII & ORESTIS vv. CC. 531. Idem A. Joanni P. P. OUggestioni lllyricianx Advocationis respondentes, decernimus, familia 3 nomen talem habere vigorem , parentes & liberos, omnesqne propinquos, & substantiam : libertos 4 etiam & patronos , nec non servos per hanc apellationem significari: & ii quis per suum elogium siti ei co m m i ssmn fam i iia sua reliquerit 5, nulla speciali adjectione super quibusdam-certis personis facta : non solum propinquos, sed etiam his deficientibus , generum & nurum. Eos enim nobis humanum elfe videtur ad fideicommissum vocari: ita videlicet, si matrimonium morte filii r vel filice fuerit dissolutum : nullo etenim modo possunt gener, vel nurus liliis viventibus ad tale fideicommissum vocari: cum hi procusi!ubio eos antecedant: & hoc videlicet gradatim fieri, ut post eos liberti veniant, t Hoc eodem valente & fi quis rem immobilem cuidam legaverit, vel si deiconmiiserit, eamque alienare 6 prohibuerit, adjiciens , ut, Ji boc fideicommijarius praterierit , familia sua res acquiratur, f ili aliis autem casibus nomen familia pro substantia 7 oportet intelii- gi: quia & servi, & alioc res in patrimonio uniuscuiusque esse putantur. Dat. it. Casi Novenibr. Conflantinop. post Consulatum LAMPADII & ORESTIS VV. CC. Anno secundo 532. 472 T I T. XXXIX. SI OMISSA 8 SIT CAUSA TESTAMENTI. i. Impp. SEVER. & ANTON. AA. Januaria:. J§I in fraudem 9 legatorum transmissam hereditatem ad. substitutum probatura es : utilis actio adverlus-cum , cum quo Fraudis consilium participatum est, [tibi] competit. Plane , si pecunia accepta to omisit aditionem , legata & fideicommissa praestare c„ -itur. Accept. Cal. Octubr. FUSCO & DsXTP.O COSS. 226. 2. Impp. PHILIPPUS A. & FHJL.PPUS C. Victorse. £Um , qui cum testamento posset obtinere hereditatem , ab intestato jus successionis voluit amplecti, libertatibus eodem testamento datis 0 helfe non 11 posse , jampridem placuit. Quod si , cum jam neque adiri ex testamento hereditas, neque bonorum possessio peti poflit: judicium defuncti nen usurpabitur , sed ad irri- tum juris ratione revocatum est : petitio relictorum nullo jure pro (i . I. ay. 1 . 53 - JF- b. t. (2. 1. H.§- 5 -iL quoivi uut clam. (3„v. -» I 9 v L lysi..#, b. 1. 1 . 32. in fin.fi', de legati 2. /. 14. infin.fi'. ad SC. Trcbell. (4. v. I. 108. js. de condit. & demonftr. I. 88. §. b.js. de legat. 2. (;. I. 32. infin.jj'. b. t. (6. v. /. ult.supr. de nb. alien. non *lienand. (7. I. ,y;. §. x ,fi\ )_,. t. (S. Lib. 29. D. 4. (9. /. 4 .fi', h. t. (10. 1 . 3. ff". eod. I. I. iv.fr. de fideteom. l\bert. (11. I . , , , fi. 1 oi. 22 .fi’.ß.t. (12. 1. 17.fi. eod. (13. l.6.pr . cedit. Si vero jure facto testamento : cessante herede scripto al ter ab intestato adiit hereditatem , neque libertates 12 , neque le-m" ta -x testamento posse pntsturi, manifestum est. PP. Calcnd lamm" PHILIPPO A. -L TiTiANO COSS. 246. Januar. 3. Impp. DIOCLETIANUS L MAXIMIANUS AA. & CC. Apro & Pia. S * 1 2 3 Procnliana patri vestro, cujus estis heredes, testamento quid rcuqiiit, ienpe. jure fecundum ejus judicium , vel omissa naula testamenti successerunt ab intestato : aditus comnetens judtx quatenus legis Falcidix 13 modus patitur, vobis relicta restitui jubebit. Dat. 15. Cal. Januar. Sirmii , AA. COSS. T I T. XL. - DE INDICTA VIDUITATE, ET LEGE JULIA MISCELLA TOLLENDA. 14 i. I111 p. GORDIANUS A. Bono. J^Egaturn alii sub conditione sic relictum ,st uxor nuptui se tost mortem mariti non collocaverit , contractis nuptiis conditione deficit i> , ideoquepeti nequaquam potest. PP. 12. Calend Aci,st GORDIANO A. 2. L POMPEJANO COSS. 242. 2. Imp. JUSTINIANUS A. Joanni P. P. ^Mbiguitates legis Juliae Miscella! generali lege tollentes, nullum concedimus fieri juramentum fecundum priedictam le^em sed penitus ca una cum Mutiana 16 cautione super hac causa quiescente , licere mulieribus etiam maritorum suorum interminatione spreta, qute viduitatem eis indicit, & non dato sacramento, procreandae sobolis gratia tantum ad secundas migrare nuptias, pcena hujusmodi cessante, sive habeat liberos, sive non: it ea percipere 17., quae maritus dereliquit: quorum omnium inaiiiftstiflinium est, dominium minime eas liberisexistentibus habere, ulufructu lg tantummodo apud eas remanente, & ad liberos prioris tori proprietate eorum deferenda ,. fecundum ea , qua de fecundis nuptiis, L lucris, quae ex his mulieribus [obveniunt, ] statuta sunt: ne ex necessitate legis, & sacramento colorato perjurium committatur. Cum enim mulieres ad hoc natura progenuerit, ut partus ederent, & maxima eis cupiditas in hoc constituta sit: quare scientes pru- dentesque perjurium committi patimur ? Taie igitur juramentum conquielcat, & lex Julia Miscella-.cedat cum Mutiana 19 cautione super hoc introducta , ä [nostra] Repubtica separata. Augeri etenim magis nostram Rempublicam , & multis hominibus legitime progenitis frequentari, quam impiis perjuriis affici volumus: cura fati-, esse inhumanum videatur, per leges , qua: perjuria puniunt 20, viam perjuriis aperiri. Dar 10. Calend. Mart. Covstantir.op. post Consulatum LAMPADII & ORESTIS VV. CC. ;;i. In AUTHENT. de nupt. §. qute vero nunc sequitur, coli. 4. tit. i. Novell. 22. cr.p. 43. £ Ui relictum quid fuerit a coiijugc , vel a qualibet perfica , ne fecundas ineat nuptias: ir.ir u annum quidem nen petat, viffpes nuptiarum deficiat: pofl annum vero capiat , pra.stita cautione rei cum fructibus restituendae , fi contra Fecerit. Ero ve immobili jura: oria r aut io fiat cum hypothecis j pro mobili ( fi perjona fi idonea ) eadem fit cautio t alioquin £7 fidcjujsor exigitur , fi pr.ißai i poteß. Contractis nuptiis res data vindicari potes t qnsdjic admittitur, ac fi ei rcliclum , vel ordinatum non efiet. 3. Idem A. Joanni P. P. j Egena Juliam Miscellam quemadmodum in fceminis suftulioius, ita iSC in masculis 21 esse sublatam , pertinere quidem ad sensum nostra, legis , quam super hoc promulgavimus, non est incertum: Ne tamen quadam ambiguitas simplices animos moveat, etiam ex- prcisini sancimus , legem Juliam Miscellam , & Senatusconsultum , quod circa eam factum est , nec 110:1 Mutunam 22 cautionem , qiue stiper talibus nuptiis introducta est , nor, solum in feminis , sed etiam in masculis cessare, f Sed quia apud Ulpianum in libris Sabinianis invenimus qmedam verba, qua effugiunt legis (14. v. 2-iov. 22. c. 43. 44. (45./. 63. in fiv.fi- de condit.efi it- menjlr. adde I. 74 .fi', eod l. 2.fitpr. deinfiitut. &substit. (>6. v. I. 3. infr. h. t. (17. Abrog. Auth. cui relictum, infir. eod. (18- b 3 ' verfi. nec qiticquam. fiupr. de secund. nupt. (19. v./. 3 - (20. Inimo vide l. tt.jupr. de reb. creditis. (21. v. /. 79 - infin.jj- de condit. & demonfir. ILov. 22. c. 44. pr. (22. v. I. 2. fupr. h. t, l. 72. §. i.js, de condit. & demonfir. d. N~ov. 22. c. 43. . 473 De his, qum pcen-u nomine in testamento, &c. 474 Miseefe observationem : ne quis & ea sublata eile putaverit, * 1 2 3 * 1 sancimus, cum hujiffmodi verbis mulieribus aliquid relinquatur, Si vidua erit , vel quoties vidua erit , vel cum vidua erit •. vel e contrario maribus , Si emiserint uxores , vel quando ad calibatum pervenerint : non vetari ea vindicare, vel legitimo modo sumere , quae eis derelicta sunt. Neque enim ut permaneant vel fueminx in viduitate, vel masculi in cceiibatu , videtur esse relictum , ut locum ante nostram legem habeat lex Julia Miscella , qux jam perempta est: sed cum primum hoc evenerit, illieo competat talibus personis ejus , quod relictum est, persecutio: quia sub conditione relictum esse videtur, sive semel, sive in annos singulos hac libe- ralitas fuerit conscripta , quasi pro solatio suce tristitice. Dat. Cal. Novembr. Confiautinep. post Consulatum LAMPADII & ORESTIS VV. CC. 531. T I T. XLT. DE HIS, QU/E PO/ENsE 1 NOMINE IN TESTAMENTO, ylLL CODICILLIS [scribuntur , vel] RELINQUUNTUR. i. Imp. JUSTINIANUS A. Memue PP. CCTpervacuam observationem veterum [legum ; ] per quam tefia- 0 torum voluntates ad effectum duci impediebantur , amputamus: pnecipientes, nullum valere dicendo pcenx nomine quxdam esse relicta , vel adempta in supremis testantium voluntatibus, eas infirmare: sed licere testanti pro implenda sua voluntate , vel pecunias dari pnecipere , Vel aliam pecuniariam pcenam inferre, quibus voluerit, tam in adimendis hereditatibus , vel legatis , vel fideieommiffis , vel libertatibus, quam in prxeipiendo ad alias personas eas transferri ab eo , cui relicta ab initio sunt, 4. Imp. ALEXANDER A. Victorino. ^/Oluntas 10 patris prohibentis liberos it fundos extrufamiliam I* vendere, vel pignori dare , fratrem sorori iz donare prohibuisse non videtur. PP. Calend. Jul. MAXIMO s. & fELIANO 0088. 2-4. ;. Idem A. Reginx. gjl Frater tuus,. postquam patri heres extitit, pubes 14 jam [Fastus, [sine liberis decessit: ex pupillari substitutione tibi hereditas ejus delata non est. Sed si verbis fideicommissi aliqua parte testamenti confirmata est : fideicommissum ab heredibus petere non prohiberis. PP. 13. Cal. Februar. JULIANO s. & CRISPINO 0088. 223. 6. Idem A, Nilio. pRxdia obligata 15 per legatum, vel fideicommissum relicta, heres luere debet 16 : maxime cum testator conditionem eorum non ignoravit: aut, si seiftet', legaturus tibi aliud, quod non minus esset, fuisset. Si vero a creditore distracta sunt, pretium heres exsolvere cogitur, nisi contraria defuncti voluntas ab herede ostendatur. PP. 16. Calend. Mart. JULIANO 2. & CRISPINO COSS. 7. Idem A. Septimo. J/Olontatis 17 defuncti quiestio in aestimatione 18 Judicis est. v PP. 15. Cal. Mart. FUSCO -. & DEXTRO COSS. --6. 8. Idem A. Masculo. QUi fideicommissariam libertatem meruit, legata 19 seu fidei- ^ commissa a defuncto fibi data suo jure persequitur. PP. i>. Cal. Jul. FUSCO - & DEXTRO COSS. --6. 9. Imp. GORDIAN. A. Paulinx. eo 20, qui neque legatum , neque fideicommissum, neque . vel aii- AB quid aliis abeo dari, si minus dispositionibus suis heres, vel ie-1 1 hereditatem , vel mortis 21 causa donationem accepit 22 , gatarius , vel libertate donatus paruerit. Quod si aliquid fa aliquid tacere vel legibus 2 interdictum , vel alias probrosum, vel etiam impos sibile 3 jussus aliquis eorum fuerit: tunc sine ullo damno, etiam neglecto testatoris praecepto servabitur. Dat. Cal. Januar. Confian- tinos. Domino nostro JUSTIN. A PP. 2. COS. 328, T I T. XL II. DE FIDEICOMMISSIS. 4 1. imp. ANTONINUS A. CI probareris Demetrium petiisse de matre heredeque sua , ut tibi 0 alimenta menstrua, & vestiarium annuum prxstarct, eamque secutam voluntatem filii fui permultum temporis, id'est, non minus in tali causa triennio , ea prxstitisse 5 , ut in futurum 6 quoque ea rnestentur ,. & si qua in praeteritum praestita non sunt , ut exsolvaatnr, impetrabis. PP. 17. Cal. Septembr. DUOBUS ASPRIS COSS. 213. 2. Idem A. Eupatrio. pT si inutiliter fideicommissum relictum sit: tamen fi heredes, comperta voluntate defuncti , prxdiaex causa fideicommissi avo tuo praestiterunt 7 : frustra ab heredibus ejus de ea re qusftio tibi movetur, eum non ex ea sola scriptura , sed ex conscientia relicti fideicommissi defuncti voluntati satisfactum esse videatur. PP. 6. Cal. August. LiETO 2. & CERE ALE COSS. 216. 3. Idem A. Rutino. PUm fecundum voluntatem defuncta:, Chrysidem puellam ab u heredibus manumissam, eamque, priusquam ei restitueretur hereditas, intestato vita functam proponas: ad manumissores 8 ejus successio pertinet. Qui si adierint ejus hereditatem , confusis 9 actionibus, fideicommisso fuut liberati. PP. 5. Id. Dee. LiETO 2. & CEREALE COSS. 216. _ (1. Lib. 34. D. 6. §. ait. Inst. de legat. (2. I. 22. jf. de condit. imonflr. I. l.jf. de condit, infiit. (3. L 20. jf. d. t. de condit, inflit. i. §. ult. Infi. in fin. {4. Lib. 30. Lib. 31. Lib. 32. D. Lib. 2. Inst. 23. (;. Confer i. :8 .sapr. de paci. i. 5. I. 7.1 . $.fupr. I. de tijur. I. 108. js. de [olutionib. adde l. 88. §• S.jji de legat. 2. (6. Immo vide d. I. 28. (7. 1 . 23. infir. h. t. I. 16. §. I . supr. de testam. I. 9. §. 5. Js. dejur. <£ fucliignor. (g. L 17. Js. de bon. libert, tit. Inst. desuccejs. libert. t. p.supr. de paci. I. 6. infr. ad leg. Ealcid. I. 95. §. t.ff. desolu- tion. (jo. v. L ult.supr. de reb. alien. non ali en. (u. Adde l. 38. §■ 4 -Js- de legat. 3. (12. Fac. L ult. supr. de verb. £f rer. figetis \ b 88. §. 6. js. de legat. 2. (13. d. I. ult. supr. de verb. ts rer.fignif. PP. 17, Calend. Octobr. nihil per fideicommissum relinqui potest. PIO & PONTIANO COSS. 239. 10. Idem A. Firmo. WErbum, volo 23, licet defit, tamen quia additum perfectum sensum facit, pro adjecto habendum est. Dat. 3. Id. Decembr. GORDIANO A. & AVIOLA COSS. 240. 11. Idem A. Papyriano. pjUotiens ab omnibus 24 , qui alienatione facta ad fideicommissi ^ petitionem adfpirare possunt, venditio celebratur , aut quibusdam vendentibus alii consenserint : contractus auctoritas convelli nequaquam potest. PP. 2. Cal. Jan. GORDIANO A. 2. & POMPEJANO COSS. 242. ir. Impp. PHILIPPUS A. & PHILIPPUS C. Rutino. post mortem suam rogatam restituere hereditatem , defuncti judicio , & antequam 23 fati munus impleat, posse satisfacere, id est , restituere hereditatem quarta parte vel retenta , vel omissa -<>, si voluerit, exulorati juris est. PP. Id. Octobr. PEREGRINO & iEMlLl.ANO COSS. 245. IZ. Iidem A. & C. Sempronio. Q Uoties principali loco heres institutus testatori succedit 27 : le- - gatn seu fideicommissa a substituto 28 data posci jure non possunt; PP. 8. Calend.Mart. PRiESENTE & ALBINO COSS. 247. Verbis precariis substituti , fi intra pubertatem heres institutus decedat, eo intra pubertatem mortuo, fideicommissum petere possunt ab ejus heredibus , fi. adita hereditate decesserit , vel u legitis mis testatoris, heredibus , fi heres institutus decesserit non adita bt— reiitat . Char. (14. Adde l. 8. supr. de impub. es aliissubstit. (13. Conseri. 37.Fi de legat. 1. §, 3. Inst. I. 3.supr. delegatis. (16. Excip. I. 13.Fi de dote prxleg. (17. I. 13. infr. b, 1.1. 93.Fi de legat. 3. (18; /. 12. I. 69. §. l.Fi d. 1.1. 163. insin.ff. de rcg.jur. (19. v. I. 91: §;■ 2.Fi delegat. 1. /. 9. pr. I. 19. Fi de manum, testam: (20. v. /. I. §. 17.Fi ai SC. Trebell. (21. I. 30. I. 77. §. 1. Fi de legat. 2. (22. 1. 8. §. 3.Fi detransaclion . (23. v. I. 4. §.6. supr. de recept. arbitr. I. 1. $j. 5.Fi de bered, instit. (24. 1 . 120. §. i.Fi delegat. 1. Nov. 139. c. 3. (23. 1. 137. tz. 2. in sin. js. de verb. oblig. [26. L 9. infr. ad leg. Falcid. (27. I. 3. supr. de impub. aliissubstit.. (28.,/. 2o.Fi fi quis omissa causa testam. 6 8 3 14. Impp.. 475 Codicis Lib. VI. Tit. XLII. 476 < Impp . VALERIANUS & GALLIENUS ’’ AA. Falconi. T7Am quam frater tuus instituerat, sive quisita , sive non quilis q ta ’ hereditate decesserit : cum tamen simpliciter, antequam dnoiiecimum statis annum implevisset, verbis precariis testamento Facto nonnullos ei voluerit substitutos : nibil prohibet fideicommissi,, petere, vel ab iniius heredibus , [vel ab his,] qui bona in tf a at tenent. Tunc enim locum habet, quod regulariter i traditu» . '«, qtue in testamento relinquantur, fi ex testamento non adea- tui h—rd-uu , non valere: cum verbis relicta [directis] adiri po- •' u hereditas, non cum illa ipsa sic data est, ut esset ab intestato m i dd-ribus postulanda. Quod rescripsimus sequentes adtevera- tuam, quasi scripta heres non fuerit jure adoptata: alio- ■ »u familia relicta heres facta decesserit: & consequenter icredes petitioni fideicommissi respondere coguntur. PP. 14. • u. Septembr. VALERIANO 3. & GALLIENO 2. AA. ••s. 256. 1;. Iidem AA. Philocrati. FSUsmvis simpliciter te ac fratrem tuum aliquis instituerit here- . lts , cjufque hereditatis commodum pater ex tua fratrisque persona pro portionibus vestris potestatis ratione quxsierit: tamen qtua mfei ioribus verbis testamenti vos fui 2 juris facere testator curavit. intelligi potest restituend« hereditatis commodo fideicommisso patrem obstrictum esse. PP. 6. Id. Octobr. Roma, MAXIM. 2. & GLABRIONE COSS. 237- x6. Imppp. CARUS , CAR1NUS & NUMERIANUS A AA. 1 sidor«. /Tin virum prudcnt.iffimum Papinianum respondisse non igno- ^ remus , etiam legata hujusmodi fideicommisso contineri, id est, ubi heres rogaUis fuerit, quidquid exhereditate ad eum pervenerit . post mertem restituere : animadvertimus etiam praeceptionis 3 compendium testatoris verbis comprehensum esse, f Sane quoniam in fideicommissis voluntas 4 magis, quam verba plerumque 5 intuenda est : si quas pro rei veritate praeterea probationes habes , ad commendandam hanc patris voluntatem , quam fuisse adseveras , apud Prxfidem [provinciae] experiri non vetaris. PP. Prid. Id. Novembr. CARO & CARINO AA. COSS. L83- 17. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. . Fortunato. CI creditoris voluntas jure subnixa liberari te debito volentis ^ doceri potest : etiam antequam solennster tibi liberatio ä successore praestetur 6 , exceptionem 7 tibi ex voluntate defuncti descendentem competere manifestum est. PP. 12. Cal. Maji, MAXIMO 2. & AQUILINO-COSS. 286. 18. Iidem AA. Apolausto. fUm necessitatem reddendi rationis defunctus remittendam 8 ^ tibi esse petierit, manifesti juris est , voluntatem defuncti immutatam esse debere. PP. Id. Mart. ipsis 4. & 3. AA. COSS. 290. 19. Iidem AA. Ampliato. /Tari & aperti juris est, in fideicommissis posteriores 9 volunta- ^ tes esse firmiores. PP. 8. Id. Septembr. ipsis AA. 4. & 3. COSS. 290. 20. Iidem AA. Juliano. ■pTiam 10 h pupillorum tutoribus, velut ab ipsis 11 relicta fi- deicommissa debentur. PP. 3. Non. Decembr. ipsis 4. & 3. COSS. 290. 21. Iidem AA. & CC. Tiberio. " CI in personam patris tui , cui te successisse proponis, fideicon milii dies utiliter ceifit 12 : licet tempore , quo fuerat datum" necdum te natum [fuisse] probetur: uxorem patrui [tui] qu , m ’ coutendis rogatum fuisse patri tua , fi Jine liberis dtccsterit, abavo [tuo] relicta restituere : si ei successerit, de fideicommisso conve n re debes. Nam si patrui etiam hereditas tibi quisita est, nondt fi,ieicommisso quaerendum , sed hereditas ab ea vindicanda est nit 6. Id. Febr. AA. COSS. 293. 22. Iidem AA. & CC. Plautiano. pT in epistola 13 , vel libello, vel sine 14 scriptura, immoetiim nutu 1; fideicomnuslum relinqui posse adhibitis testibus nulla dubitatio est. Dat. Id. April. Byzantii , AA. COSS. 293. 23. Iidem AA. & CC. Stratonico. CI veritas, vel solennitas 16 juris deest, nec amplexus 17 na- rentis voluntatem relicta dedisti, vel transactionis 18 causa stipulantibus 19 promisisti , negotiumque integrum est : ad 1'olutioZ nem urgeri non potes. Dat. ;. Cal. Februar. A A. COSS. 293. 24. Iidem AA. & CC. Menostrato. pistrumenta pridioruin per fideicommissum relictorum, quaeal *" probationem originis eorum pertinent , heredes pristare necesse non habent: cautionem tamen priitare debent: quod fi opus fuerit, legatario seu fideicommissario ipsa , si habeant, proferant. 3» Dat. Cal. Decembr. Sirmii, AA. COSS. 293. 2;. Iidem AA. & CC. Julian«. [JEredum 21 etiam res proprias per fideicommissum relinqui nos« A se , non ambigitur. Dat. 2. Cal. Mart. CC. COSS. 293. 26. Iidem AA. & CC. Fortunato, alias Cajano. jgX 22 repudiatione fideicommilii, doli 23 mali exceptio justa causa intercedente tunc opponitur, quando ipse, cui fideicom. missum relictum est, repudiatione usus Fuerit. Unde cum hoc non te , ied patrem 24 fecisse adlevercs, qui tibi nocere non potuit, nihil tibi ob esse potest. Dat. 2. Id. April. Sirmii, CC. COSS. 293. 27. Iidem AA. & CC. Olympiadi, pideicomni-ffum ejus, qui reliquerat, pcer.itentia 25 probata, successores nunquam prsstare compelluntur. Dat. C»L Octobr. Viminacii, CC. COSS. 294. 28. Iidem AA. & CC. Tiberio. PX fideicommisso sub conditione sine 26 libertate fervis propriis inutiliter dato , libertas peti non potest. Dat. 25. Cal. Novembr. Trans mure , CC. COSS. 293. 29. Iidem AA. & CC. Achilleo. PX testamento , quod jure non 27 valet, nec fideicommissum quidem , si non ab intestato 28 quoque succedentes rogati probentur, peti potest. Dat. 8. Cal. Decembr. CC. COSS. 293. 30. Imp. JUSTINIANUS A. Demostheni P. P. j-ifa fi vetu •ea ■MSl) ale: a® s&bii inuri ■as ii „■.st: rfc V»|i /TJm acutissimi ingenii vir, & merito ante alios excellens Papi- . nianus in suis statuerit Responsis 29 : fi quis filium smmbtreim av- inftituit, est restitutionis post mortem oneri subegit, non aliter boc vi- deri iisposuijse, nifi eum filius ejusfine 30 /obole vitam suam nliqul- rit: nos hujus sensum merito mirati , pleniffimum ei donamus eventum : ut fi quis hic disposuerit, non tantum filium heredem instituens , sed etiam filiam , vel ab initio nepotem vel neptem, pronepotem vel proneptem , vel alia« deinceps posteritatem & eam restitutionis -ost obitum gravamini subjugaverit: non alitet (1. I. 12. §. $.jf dc bon. libert. (2. v. I. 70. L 93.F'. de condit, tst demonstrat. (3. Conseri. 96.Jf de legat. 3.1. 3. §. 4.Jf ad SC Trcbell. I. $6 . Jf. ad leg. Fulcid. arg. I. 91. pr. js. eod. vide tamen l. 32. in fin. st'. delegat. 3. (4. 1. 7. supr. b. t. I. 2Z. supr. delegat. I. 7. in fin.st'. desupelieä. leg. Vide enim I. 19. in sin. js. de usu ist usufruciu leg. I. 67. in sin. js. de legat. 2. 1 . 52. §. 4 .js. de legat. 3. (6. v. I. 7. in sin.ff. de liberat, leg. §. 13. Bist. de legat. (7. 1. 3. §. 3. I. 22. js de liberat, leg. v. I. 4. §. 10. st', de doli mali U met. except. (8- Vide tamen 1. §. 7. js. deadmin. (st peric. tut. I. 9. I. 20. in sin. I. 28. §. 9. jf. de liberat, leg. (9. I. 3. supr. de codiciU. i. 87 .fi. de condit, (st demonstrat. (10. I. $.supr. de reb. credit. sii. d. I. ;. I. 69. §. 2. js. delegat. 2. (12. Vide enim l. 67. I. 7;. §• 1 • (st §• <5. jf de legat. 2. 1 . 4. jf de ulim. vel cibar, legat. I. 3. infr. quando dies legat. I. ult.supr.fi omijsafit causa testam. I. un. §. 7. infr. de caducis toU. (13. I. 7;. fr. Jf. de legat. 2. 1 . i.sufr. de codicill. adde 1. ult. pr. st', de legat. 2. I. 79. pr.js. ad S C. Trcbell. 1.7- r! supr. qui testam, sincere post', vide tamen l. 17. st. de jure codicill. (14. 1. v infr. de SC. Trehcll. adde l. ;. §. i.js. derejudic. (15.»• I. 21. pr. st', de legat. 3. (16. I. 29. infr. k. t. (17.1. i. supr. coi. fac . 1 . id. §. 1. supr. de testam, (ig. d. I. 2. (19. v. l.(>:.f de s condici, indeb. (20. 1 . %. st. sium, ercisc. I. 48. in sin. I. in sin. pr. st', de aci. empt. vendit. (21. §. 4. Instit. de legat. §. I. Inst. dcsingul. reb. per fideicom. I. 67. § 8 . st. de legat. 2. (22. V. 1. 38. in fin. j. de legat. 1. (23. Fac. 1. 36. st\ ad leg. Aquil. (24. v. 1. 11 .supr.it jure delib. (2;. v. /. in sin.st', de adint. vei transfer, legat. (:6. V. I. 4. supr. de legat. I. 88- § 13. jf de legat. 2. (27.1. 23. supr. h. t. • 1. 8- §. t.fupr. de codiciU. I. 1. in fin.js. de bered, petit. 1 . 4.1. 29.F.q-Lj qui testam, facere pojs ( 28. v. I. 11. infr. de testum, manum. I. 4l- tkf §. 3. jf devuig. (st pupiU.subst . (29. 1. 102 .js. decondit, (st iemoitstr, . M (30. d. L 102. /. 6. supr. de instit. (stsubstit.sub condit. v-ji Communia de legatis & fideicommiffis, &a 478 hoc se n fi fle videatur, nisi ii, qui restitutione onerati sunt, fine filiis vei filiabus, nepotibus vel neptibus, pronepotibus vel proneptibus fuerint defuncti: ne videatur testator alienas fuceetliones propriis anteponere. Recitata leptimo i in novo consistorio palatii Justiniani. Datum 3. Lai. Novembr. DECIO V. C. COS. 529. 31. Idem A. Joanni PP. Q Uidamfilium suum a sacris paternis remisit, & postea testamento condito eum prxteriit 2, nullo ei penitus relicto, aliis heredibus derelictis, ipsum autem, quem neque heredem , neque exheredatum fecit, fideicommisso prxgravavit: Querebatur , si utile esset hujusmodi fideicommiiTum ? Tota igitur antiqua dubietate super hoc explosa nobis in hoc casu placuit, ut emancipatus (utpote injuria a patre adfectus) non compellatur fideicommissum a sua persona relictum prcestare. f Quod etiam in aliis personis , quas exheredari necesse est, locum habere censemus. Dat. Prid. Calend. Mart. Conjlantinop. post Consulatum LAMPADII & ORESTIS VV. CC. 5 Zi. 32. Idem A. Joanni PP. AUsstionem ex facto emergentem resecantes, & voluntati mor- V-tuorum prospicientes, sancimus: fi sine 3 scriptura & praesentia testium fideicommisso derelicto fideicommissarius elegerit heredis juramentum 4, vel forsitan legatarii, vel fideicommissarii, quotiens ab eo relictum est fideicommissum, sive universitatis, sive speciale: necesse habere heredem vel legatarium, seu fideicommissarium, piius jurejurando 5 de calumnia praestito,vel sacramentum subire & omni inquietudine sefe relaxare : vel si recusandum existimaverit sacramentum , aut certam [partem , vel] quantitatem manifestare fideicommissario derelictam noluerit, si forsitan majorem fideicommissarius expetat: omnimodo exactioni fidei- com misti subjacere, & eum ad satisfactionem compelli: cum ipse sibi judex , & testis inveniatur , cujus religio, & fides ä fideicommissario electa est, nullis testibus , nullisque aliis adventitiis probationibus requisitis. Sed sive quinque sint testes , sive minores , vel nemo: causam per illius sacramentum vel dandum, vel recusandum suam habere tam firmitatem , quam exactionem , sive pater sit, qui fideicommissum dederit, sive extraneus : ut aequitatis ratio communiter in omnes procedat. Cum enim res per te- siimn solennitatem ostenditur : tunc & numerus 6 testium, & nimia subtilitas requirenda est. Lex etenim, ne quid salsitatis incurrat per duos Forte testes compositum testamentum , majorem numerum testium expostulat: ut per ampliores homines perfectifli- ma veritas reveletur. Cum autem is, qui aliquid ex voluntate defuncti lucratur, (&maxime itfe heres, c ni summa auctoritas totius causae commissa est) dicere compellitur veritatem per sacramenti religionem : qualis locus testibus relinquatur , vel quemadmodum ad extraneam fidem decurratur , propria , & indubitata [fide] relicta ? cum & in leges respeximus, quae justis dispositionibus testatorum omnimodo heredes obedire 7 compellunt: & lic strictius causam exigunt, ut etiam amittere lucrum hereditatis fenciant eos, qui testatoribus suis minime paruerint. In AUTHENT. de hered. & Falcid. §. si quis autem non implens, coi. 1. tit. 1. Novell. 1. JJOc amplius , qui defuncti judicium lege non repreesentaium monitus a judice intra annum non implet , excluditur eo , quod pietir debitum naturale perceperit ex eodem judicio, f Hoc autem ernn oneresuo , dandasuper hoc cautione, defertur primo substitutis, mox ordine servato coheredibus adeuntibus , vel generali fideicom- mijstirio, vel legatario Joli, vel ex pluribus in farte putiori , vel speciali fideicommissario, vel legatario majoris emolumenti, vel omnibus, vel volentibus-, vel libertate in teftumento donatis, prout quisque eorum prior nominatus est: exheredatis ne hic quidem respeclis : fstrmo defertur extraneo , • vel fisco. propter calumn. I. 34. 5. < v. i. 12. jf'. de teftib. (7. Nov. 48. c. 1. 8. §.2 . Ihst.de legat. (9. v. i. nlt. §. 2. infr.h. t. (10. /. 1. '•‘legat. 1. (n. v. I. 2. 1. «It. h. 2. infr. h. t. §. 2 .In st. delegat. > L l-§. l.supr, dvrei uxor. aci. (23. v. infr. in qttib. catis. T I T. XLIII. COMMUNIA DE LEGATIS ET FIDEICOMMISSIS ET DE IN REM MISSIONE TOLLENDA. i. Imp. JUSTINIANUS A. Demofth, PP. QUmhi, qui legatis vel fideicommiffis honorati sunt, personalem actionem plerumque habere noscantur: quis vel vindicationis , vel sinendi modo, aliorumque generum 8 legatorum subtilitatem prono animo admittat, quam posteritas optimis rationibus ula nec facile suscepit, nec inextricabiles circuitus laudavit? quis in rem9 missionis scrupulosis litatur ambagibus? Rectius igitur esse censemus , in rem quidem miffionem penitus aboleri: omnibus vero tam legatariis , quam fideicommilsariis unam 10 naturam imponere, & nonn solum personalem actionem prcestare, sed & in rem , quatenus eis liceat easdem res , sive per qnodcnnque genus legati, sive per fideicommissum fuerint derelictx, vindicare in rem actione instituenda, & insuper utilem Servianam , id est, hypothecariam superbis, qua fuerint derelicta, in res mortui prxstare. Cum enim jam hoc jure nostro increbuit, licere testatori hypothecam rerum [ suarum ] iu testamento quibus voluerit dare , & iterum novella: Constitutiones 12 in multis casibus, & tacitas iz hypothecas introduxerunt: nonabsreest, etiam nos in prxsenti casu hypothecariam donare [actionem,] qux [etiam] nullo verbo prxcedente polsit ab ipsa leg; induci. Si enim testator ideo legata vel fideicommissa reliquit , ut omnimodo personae ab eo honoratae ea percipiant: apparet , ex ejus voluntate etiam prxfatas actiones contra res testatoris qsse instituendas, ut omnibus modis voluntati ejus satisfiat, & praecipue cum talia sint legata vel fideicommissa, qux piis actibus sunt deputata. Et haec disposuimus , non tantum si ab herede fuerit legatum derelictum vel fideicommiiTum, sed & fi ä legatario 14 vel fideicommissario vel alia 15 persona, quam gravare fideicommisso possumus , fideicommissum cuidam relinquatur. Cum enim non aliter valeat , nisi aliquid lucri adferat ei, ä quo derelictum est, nihii est grave, etiam adversus eum non; tantum personalem, sed etiam in rem & hypothecariam extendere actionem in rebus, quas ä testatore consecutus est. f Iu omnibus autem hujusmodi casibus in tantum & hypothecaria unumquemque conveniri volumus; in quantum personalis actio adversus eum. competit: & hypothecam esse non 16 ipsius heredis, vel alterius perlonx, qux gravata est fideicommisso, rerum, sed tantummodo earum, qux ä testatore ad eum pervenerint. Dat. 15. Caleii.L. Octobr. Chalcedone , DECIO V. C. COS. 529. 2. Idem. A. Juliano PP. QMne verbum 17 significans testatoris legitimum sensum, legare vel fideicommittere volentis , utile atque validum est, live directis verbis , quale est^h-eo 18 sorte: sive precariis >9 utitur testator , quale est rogo , volo , mundo , fideicommitto : sive juramentum interposuerit : cum & hoc nobis audientibus ventilatum est, testatore quidem dicente Impofi 20 : partibus nutem huiuL.iodi verbum huc atque illuc lacerantibus. Sit igitur (fecundum quod: diximus) ex omni parte verborum non inefficax voluntas fecundum verba legantis , vel fideicommittentis , ct'omnia 2.1, qux naturaliter insunt legatis, & fideicommiffis inhxrere iir.ellignntur:. & contra quidquid fideicommittitur, line intelligatur esse legatum,. & si quid tale est , quod non habet naturam legatorum , hoc ei ex. fideicommiffis accommodetur : & Iit omnibus perfectus eventus ,, & ex omnibus nascantur in rem actiones , & ex omnibus hypotheca rix, ex omnibus personales. Ubi autem aliquid contrarium in, legatis & fideicomm ffis eveniet, hoc fideicommissa quali humaniori aggregetur , & secundum eius dirimatur naturam. Et ncmo> moriens putet Iqgitmam voluntatem renrnhari, sed nostro semper ntetur adjutorio : & quemadmodum viventibus orovidimus, ita pign. tacite. (14. I. y.supr. de fideicom. (15. I. :m. §. 7. insiu,. infr.de caducis toll. (16. /. 4. in fin. fi’, deseparationibus. (17. /. al.supr. de legat, adde l. 11. pr. {s. de lcpat.fi. (rg. V. /. 2g. §. pcn.js. de liberat, legat. (19. v. §. ult. Inst. de fing. reb. per fidei- commijs. (20. v. I 77. §. 23 .jf. de legat. 2. 1. 3. pr.js. de jure fisci. §. 1 .-bist. de fideicommiss, (21, l, l.supr. h, t. L l.js. de legat.. 1. §. 3. Instit. de legat, fc * 1 »- Codicis Lib. VI. Tit. XLIII. XLIV. 479 _ Sc morientibus prospici.itur; & si specialiter legati tantum faciat; testator mentionem, hoc & legatum & fideicommissum intelliga- tur ; & si fidei heredis, vel legatarii aliquid committatur, hoc & legatum esse videatur. Nos enim non veritis i , fei ipsis rebus leges imponimus. Dat. io. Cal. Mart. Conjlantinop. post Consulatum LAMPADII & ORESTIS VV. CC. 531. 3. Idem A. Joanni PP. CI duobus vel tribus hominibus, vel pluribus Forte optio fervi vel o alterius rei fuerit relicta, vel [fi] uni quidem legatario optio fervi, vel alterius rei relicta est, ipse autem moriens plures sibi reliquerit heredes : dubitabatur inter veteres, si inter legatarios, vel heredes legatarii fuerit certatum, & alter alterum servum, ve! alteram rem eligere velit, quid sit statuendum ? f Sancimus itaque , in omnibus hujusmodi casibus rei judicem fortunam esse , & sortem 2 inter altercantes adhibendam : ut quem fors praetulerit, is quidem habeat potestatem eligendi, exteris autem xstimationem prxstet contingentium eis partium , id est , servis quidem & ancillis majoribus decem annis u _4Sc bns casibus leeatario quidem, vel fideicommissario omnis licentia pateat 'rem vindicare, & sibi adsignare , nullo obstaculo ci ?. detentoribus opponendo. In AUTHENT. de restit. & ea, qua part. §. quamob- rem präsentem, coi. 4. tit. 18. al. 6. Novell. 39. cap. 1. ■DEs nuat subjacent restitutioni, prohibentur alienari quidem, vtl & cHiguri. Sedj liberis portio legitima, non sufficiat ai dotis ,sivt donationis propter nuptias obligationem : permittitur res pradiclas iit eam causam alienare, vel obligare pro medo honestati personarum cor.. . .’ ßa enim , qu-c communiter omnibus prosunt, his, qu.ospcch. 'quihisdam r.iilia s-.-.nt, pr* petiimus. gruo. 'iit, §. 4. Emptor autem sciens rei gravamen, adversus venditorem actionem habeat tantum ad restitutionem is pretii, neque diqds s debi- quod conditione impleti ab initio causa in irritum devocetur: & sic intclligcnda est , quasi nec scripta ,-nec penitus fuerit celebrata : ut nec usucapio, nec longi temporis prxscriptio contra legatarium, vel Hdcicommissarinm procedat. f Quod similiter [ obtinere ] censemus in hujusmodi legatis sive pure , sive sub die certo , sive sub conditione, sive sub incerta die relicta sint. Sed in his omni- DE VEL si fine arte sint, viginti 3 solidis xsti-j torem competente: ut ex omni parte omnique studio id quodseui mandis: minoribus vero decem annis, non amplius, quam in de- per properamus, ad essedum perducatur, & uhima cioriz desuo' cem solidos computandis: sin autem artifices sint, usque ad irij ctnrum legitimum finem sortiantur, bonx fidei proculdubio emoto" ta solidos xstimatione eorum procedente, sive masculi, sive siemi-! .ibus integra jura, & nullo modo ex hac constitutione deminuta nstint: exceptis notariis, & medicis utrinsque sexus: cum 110- kontra venditores habentibus. Dat. Cal. Sentembr. Contamine» tarios quinquaginta solidis xstimari velimus; medicos autem & ob- 1 post Consulatum LAMP ADII & ORESTIS VV.CC. Xi stetrices4 sexaginta. Eunuchis minoribus quidem decem annis'-—- ' usque ad triginta solidos valentibus, majoribus vero usque ad quinquaginta : sin autem artifices sint, usque ad septuaginta. §. i.Sed & si quis optionem fervi vel alterius rei reliquerit non ipsi legatario, sed quem Titius forte elegerit; , Titius autem vel noluerit eligere , [vel non potuerit,] vel morte fuerit prxventus, & in hac specie dubitabatur apud veteres , quid statuendum sit: utrumnele- gatum exspiret, an aliquod ei inducatur adjutorium , ut viri boni arbitratu procedat electio ? Censemus itaque, si intra annale tempus ille, qui eligere jussus est, hoc facere supersederit, vel minime potuerit, vel quandocunque decesserit: ipsi legatario videri esse delatam electionem : ita tamen , ut non 6 optimum ex servis, vel aliis rebus quidquam eligat, sed medix aestimationis , nedum legatarium fatis esse fovendum existimamus , heredis commoda defraudentur. §. 1. Sed quia nostra majestas per multos casus legatariis , & fideicommissariis prospexit, actionesque 7 tam personales , quam in rem & hypothecarias dedimus , & in rem 8 missionis tenebrosissimus error abolitus est: & ad hanc legem pervenimus. Nemo itaque [heres] ea, qux per legatum vel pure, vel sub certo die relicta sunt, vel qux restitui aliis disposita sunt, vel substitutioni supposita, secundum veterem dispositionem putet in posterum alienanda 9 , vel pignoris, vel hypothecx titulo adsi- gnanda , vel mancipia manumittenda : sed sciat [hoc] quod alienum est 10 , non ei licere, ntpote sui patrimonii existens, alieno juri applicare: quia fatis absurdum est, & irrationabile, rem, quam in Inis bonis pure non polsidet, eam ad alios posse transferre , vel hypothecx, pignorisve nomine obligare vel manumittere. & alienam spem decipere. §. 3. Sin autem sub conditione 1 1, vel sub incerta die fuerit relictum legatum vel fideicommissum universitatis, vel speciale, vel substitutione, vel restitutione : melius quidem faciet, si &in his casibus caveat ab omni venditione , vel hypotheca, ne fe gravioribus oneribus evictionis nomine supponat. '§ Sin autem avaritix cupidine propter spem conditionis minime impiem!:?, ad venditionem , vel hypothecam prosiluerit: sciat T I T. XLIV. FALSA CAUSA 14 ADJECTA LEGATO FIDEICOMMISSO. i. Imp. ANTONIN. A. Septimo. yErba testamenti, qux inseruisti, aut solutam 1; pecuniam debitam testatori declarant, aut voluntatem ejus liberare volentis debitorem manifeste ostendunt. Et ideo aut peti, quod solutum est, non potest: aut ex causa fidcicommifi.i, ut debitor liberetur, agendum est: nisi liquido probari postit, eum non liberari debitorem voluisse, sed errore lapsum, solutam sibi pecuniam existimasse. PP. 7. Calend. Martii, ANTONINO A. 4. & BALBINO COSS. 214. 2. Imp. ALEXANDER A. Faustinx. JTTiamsi veritas debiti non subest, falsa 16 tamen demonstratis non perimit legatum , & ex testamento eins quoque nomini competit actio. PP. 7. 1 , 1 . Nov. ALEXANDRO A. COS. 2:3. 3. Idem A. Vcrinx. AI non 17 designata certa quantitate dotem tibi legavit maritus. sed quodcunque ad cum dotis nomine perveniffiet , firventurumvi effiet, & id ex testamento petis: necessaria probatio est numerata pecunix. Quod si quantitatem expresserit, debetur 18 , & fi i: dotem datum 19 non est: quasi aliud legatum , non eo jure, qm dos fungitur. PP. Non. Maji, MAXIMO 2. & fELIANO CC. COSS. 224. 4. Imp. GORD. A. Alexandro. CI dotem (ut proponis) defuncta in matrimonio uxore tua, pa tri ejus reddidisti , vel etiam ea non reddita, testamenti verbis (ut adsevera.s) munitus es, quibus fe 20 recepisse dotem universam quondam socer tuus significavit: ne hoc nomine conveniaris , solicite agere non debes : cum aut soluta dote , nulla supersit actio : ant non reddita , adversus petentem juxta defuncti voluntatem, parata sit exceptio. PP. 1;. Calend. Jun. SABINO 2. & VENUSTO COSS. 24t. S. Impp. DIOCLET. L MAXIM. AA. L CC. Severx. TTEfert largiter, [an] dotem tibi reddi maritus, an qua Instrumente dotali conscripta sunt , legati seu precariis verbis statuit: quippe [cum] superiore quidem casu datum probanti rep eti tantum ; (t. I. $.supr. deliber, prater. I. 1. infr. de latina libert. I. 3. §. 9. js. de adim. vel transfer, leg. I. 9. infr. qua res pignori. (2. §. 23. Itiflit. delegat, adde l. q.ffi.fam. ercisc. I. 2. infr. quando cy quib. quarta pars. I. 14. js. de judiciis. I. 24. §. 17 .ff. de fideicom. libert. A 'ov. n',2. c. 3. in sin. (3. v. /. 1. §. 5. infr. d.e commnn.serv. manum. (4. v. I. pcn.supr. de pofihum. bered, insit. I. 9. pr.js. ad leg. Aquil. Confer/. 2%. ff.de condit. & demonstrat. (6. /. 37. pr.st. de legat. 1. (7. /. I. i. i.supr. h. t. (8. d. L I. 2 v~ov. 39./»'. (9. Adde /. iq.Js. de rcb. dub. (io. v.supr. de reb. alienis non ulienand." (l l. d.l. j j. /. ip.ffi quib. tuod. ususfrucl. vel usus amiti. U r, , , A j ev,a J mih - (l.N I. Ifi.ffi. dehered. petit, s ,ji ’ 1 7- §. 2. I.72. §. 6.ffi. decondit. £7 demonstrat. S-1.4. infr. h.t . v. l.qi.js. de liberat. leget. that V"n i ’i *' *' 7' pr ' L In-pr-1- de condit. & demet:- f™ ' 3 °; ljL . de (i?- v. §. 15. Injl. d. t. I. 6. ii de dott ll %o°v 8 : ITALIA '■ § - T - f - d -*■ c ' 9 - Fac -'• :Jkr - 48r 4$i De his, quas sub modo legata, &c. posteriore vero nihil nocente falsa i demonstratione [qnod] significatum [est] instrumento , postulari possit. S. 14. Calend. De- cembr. CC. COSS. 293. T I T. XLV. DE HIS , QU® SUB MODO 2 LEGATA , VEL FIDEICOMMISSA RELINQUUNTUR. I. Imp. ANTONINUS A. Saturninx. TN legatis quidem , & fideicommissis etiam modus adscriptus pro 3 conditione observatur. Sed si per te non stat, quominus voluntati testatoris pareas, sed per eum , cui 4 nubere jnssa es , quo minus id , quod tibi relictum est. obtineas, non oberit. PP. Calend. Jan. GESTIANO & BASSO COSS. 212. 2. Imp. GORDIANUS A. Ammo- nio PP. CX his verbis , Titio decem millia, vel insulam relinquo, ita ut quinque millia ex bis , vel eandem insulam Jlhevio restituat: licet antea neque legati, neque fideicommissi petitio nascebatur, tamen in libertate 5 a D. Severo hoc admissum est. Sed & in pecuniariis causis voluntatis tuendx gratia non immerito recipiendum est, ut etiam ex hujusmodi verbis, sive 6 ad conditionem, sive ad modum respiciant , sive ad dandum , vel faciendum aliquid : fideicomulissi actio omnifariam nascatur, videlicet in conditionibus post exitum earum. Sin vero legato , aut fideicommisso relido, testator legatarium , seu fideicommissarium prohibue fit, vel '-. 'redem suum, vel alium quendam debitum exigere.: habet debitor adversus legatarium , seu fideicomir.issaiiuRi agentem , usque ad quantitatem [relicti , sive] fideicommissi , sive legati exceptionem. PP. 6. Id. Aug. SABINO 2. & VENUSTO COSS. 241. T I T. XLVI. DE CONDITIONIBUS 7 INSERTIS TAM LEGATIS , QUAM FIDEICOMMISSIS , ET LIBERTATIBUS. i. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Claudix. PUm testatorem fideicommissum Tralliano ab eo , quem pro ^ parte heredem instituerat , ita reliquisse proponas , fi ßne liberis institutus diem obiijet: isque nepotem , quem ex filia susceperat, heredem instituerit: conditionem adseriptam fideicommisso defecisses, manifestum est : nili alia defuncti voluntas evidenter probetur. PP. Non. Decembr. LATERANO & RUFINO COSS. 198. 2. Iidem AA. Galliano. QUm patremfamilias fideicommissi no-nine, quod in diem certam reliquit, ita cavere prxeepisse proponas , ßd marito non 9 di- virtijfet: jurisdictionis originem perinde servari xquum est , ac si nihil super ea re scriptum fuisset. Nec exemplum legati, vel hereditatis, in quibus conditio divortii nonnunquam remitti solet, huic rei comparandum est: cum absurdum fit, ideo perpetui Edicti negligi formam, quia p tris sili voluntati non obtemperatur. PP. Antiochias, 11. Cal. Aug. ANTONINO A. 2. & GE- TA 2. COSS. 206. 3. Imp. ANTON XUS A. Aurelio militi. §1 ea conditione Aulazanus legata testamento prxstsri voluit, ß cum focaria sua matreque ejus moraretur, & per eum stetit, quominus voluntati testatoris pareret: cum [sua] sponte scripturi testamenti non io obtemperaverit, ad petitionem non admit- titer. PP. 6. Id. Jn l. I..CTO 2. & CEREALE . 088 . 216. r (i. I. 2.supr. eod. I. 73. §. i.ß’. de legat. I. I. 33. pr.ß'. decondit, demonstrat. (e. Adde lib. 3;. D. 1. (3- L 8- §• 7. vers. idem.js. de condit, instit. I. 21. §. ..Js. de minuis leg. I. 71. §. I. I. IoS-jF- de condit, & Atmonfirat. vide tamen 1. 17. §. 2 .1 qq.ß'. de manum, test. (4./. 31. ß- Accendit. cy demonstrat. (5. v. /- 48.J/I de fideicom. libert. v. I. 2i. H. 3 ,js. de annuis legat. ( 7 . Lib. 35. D. I. fs. Fac. I. qi.ff.solut. niatrim. (9. Confer *' 5 -supr. de inßit. &subjlit. (io. I. l.supr. 11.1. I. un. §. 2. infr. Tom. II. 4. Imp. ALEXAND. A. Laciniae. j^Egatum, sive fideicommissum h patruo tuo relictum tibi sub conditione, ßßlio ejus nupfiffes : cum mortuo 11 filio, priusquam matrimonium cum eo contraheres, conditio defecerit, nulla ratione deberi tibi existimas. PP. Calend. Dec. ALEXAND. A. 2. & MARCELLO COSS. 27. Impp. DIOCLET & MAXIM. AA. & CC. Faustino. uxorem tuam tempore nuptiarum in patria potestate fuisse monstretur, fideicommissi commodum ei relictum, cum nupserit , nullo alio diem ejus cedere prohibente, patri 12 quxlitum non ambigitur, f Quod fi a patre ante nuptias emancipata fuerit, ac postea decesserit, siipersste patre, & marito, ac liberis : actionem fideicommissi sibi competentem ad heredes silos transmisit» 8. 6. Cal. Februar. Sirmii, CC. COSS. 293. 6. Imp. JUSTINIANUS A. Joanni P. P. QI plures personae unam conditionem implere fuerint jussae, apui Ulpianum dubitabatur , utrumne omnes simul eandem facere debeant, an singuli quasi soli implere eam compellantur? Videtur autem nobis, unumquemque 13 necessitatem habere conditionem implere, & pro portione sibi contingente accipere, quicquid ex hoc commodi est: utili quidem, qui compleverint jussa , ad lucrum vocentur ; qui autem neglexerint, sibi imputent, si ab hujusmodi commodo repellantur. Dat. 3. Cal. August. Constantinop, post Consulatum LAMPADII & ORESTIS VV. CC. 531. 7. Idem. A. Joanni P. P. QUm quidam testamento condito libertatem servo suo dereliquit sub conditione fisuo heredi certum numerum solidorum proflaret, vel aliam quandam speciem, vel vicarium servum: Ille autem' servus non in eodem loco constitutus, ubi etiam heres fuerat, herili testamento cognito properabat ad heredem cum ipso, quod jussus erat dare heredi; sed in medio latronum , vel hostium incursione. [vel alio fortuito casu] peremptum est, quod portabat: Qiuc- rebatur inter antiquos, si praepediretur libertas, quia hoc dare servus non potest propter memoratum fortuitum casum ? Itaque veterum dubietate quiescente , nobis placuit, ut & libertas omnimodo competat, & commodum, quod heredi, ve! extraneo relinquitur, nn 14 abstrahatur. Ex quacunque igitur causa impediatur, sive per heredem , live per eum , cui dare [aliquid] jussus est, sive per fortuitos casiis, in libertatem quidem ipse omnimodo petveniat, nisi ipse servus noluerit adimplere conditionem: obnoxius tamen constituatur post libertatem heredi . vel ei, cui dare aliquid jussus est, (nisi & ipse oblatas pecunias non susceperit: qnod enim semel repudiatum ab eo est, redintegrari minime concedimus) quatenus hoc, quod dare jussus est, omnimodo implere compellatur: vel ipso mancipio [prastanebj si existat: vel in restimatione ejus , non amplius, quam in quindecim 1; solidos computandi: vel in alia re, si & ipsa appareat: vel fi non existat, vera ejus xstimatione prxstanda. Dat. Prid. Cal. Maji, Constantinop. post Consulatum LAMPADII & ORESTIS VV. CC. nuo 2. 332. T I T. XLVII. DE USURIS 16 ET FRUCTIBUS LEGATORUM, SEU FIDEICOMMISSORUM. i. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Maximo. T Egatorum , seu fitleicommssibrum usuras ex eo tempore, quo lis contestata 17 est, exigi posse, manifestum est: Sed & fructus rerum, & mercedes servorum, qui ex testamento debentur, similiter preestari solent. Proposita Prid. Cal. August. iEMILIANO & FRONTONE COSS. reo. de caducis tost. (11. v. I. 31. jj. de condit, cfl demonstrat. (12. I. 14. in fin. Js. quando dies legat. I. 28. ß. dc piruorib. collata l. 78 . pr.ß'. dc verb. oblig. (13. Confer i. 44. in fin. ß'. de bered, instit. I. 13. ß\ de manum, testam. I. 13. §. 2 . Jj'. dc flatuliher. (14. Adde 1 . ll.supr.fi certam petatur. I. 3. 1 . 20.Fi de statuliber. (15. I. 35. §. 3. infr. de donutionib. vide tarnen /. 1. §. 5. infr. de communi fervo manum (16. v. /.3. in fin. js. de annuis legat. (17. /. 4. infr. h. 1.1. 91. in fin. Js. de legat. I. Hli 3. Imp, 4*3 Codicis Life. VI. Tit. XLVn. XLVIII. XLIX. 2 Inip. ANTONINUS A. libertis Cassiani. A Dversus eos , qui sub obtentu Legis Falcidix legata morantur, " notissimum est i»ris auxilium, i Si igitur proposita stipulatione cavere cum satisdatione potestis vos restituturos , quantojtm- plius , quam per eam legent licet , acceperitis : Judex , qui de fideicommissis jus dicit, solida vobis legata praestari jubebit. Quod fi satisdationem implere non potueritis ; arbitro dato certum diem ambis praefiniet, intra quem altera parte cessante partibus suis fungetur. Et si constiterit, Legi Falcidix locum non esse , & usuras & fructus post litem contestatam percipietis. PP. isi. Cal. Jun. DUOBUS ASPRIS 0088 . 213. 3. Imp. ALEXAND. A. Paterno. CI homines certi per fideicommissum tibi relicti fuerint, post mo- ^ ram 2 periculo debitoris fideicommissi sunt. Proposita 12. Ca- lcnd. April. JULIANO 2. & CRISPINO 0088 . 22$. 4. Imp. GORDIANUS A. Dionysio. IN legatis L fideicommissis fructus post litis 3 contestationem, non ex die mortis 4 consequuntur, sive in rem , sive in personam agatur. PP. Non. Septembr. GORDIANO A. & AVIOLA 0088 . 240. T I T. XLVIII. DE INCERTIS 3 ^ PERSONIS. I. ' AuTtMOXTtuf Istfiviavsj. Hujus Constitutionis meminit Justir.ianus Instit. de legatis. §. posthumo. & Instit. de bon. posse Is. in prine, ex quibus locis hoc argumentum confeci. A. Cont. /' v Umolim incertis personis nec legata , nec fideicommissa relin ^ qui possent, nec libertas, nec posthumo si alieno, qui nec institui poterat, hac omina correxit Justinianus, ita tamen , ut incertus 7 tutor nec hodie dari possit. Pbotius quoque cSf Balsamon in Nomacanoim non uno in loco ejus meminerunt , ajv.ntque ejfe tit. 48- lib. si. e vr.fiitutioncm unant. Ex Ius igitur cf sequentes quoque epitomas cot.fcci. "MUmerathaic Constitutio varia themata , variasque species, qui- ^ bus docet id, quod illicito collegi" 8 relictum est, non valere , nisi singulis d collegio legatum sit: contra autem quidquid licito collegio legatur, valere. Nomoianonis tit. 12. cap. 9. Item aliud argumentum. TMcit Constitutio , valere, quod relinquitur licito collegio 9, aut corpori, vel clericis , vel collegiis , vel curia*, vel c; horti Prxsnlis , vel medicis, vel ductoribus , vel advocatis, ve! militibus, vel ejusdem artificii opificibus, seu artificibus , vc! sacerdotibus , vel cuipiam alii corpori: &ait, relictum dividi viritim, & ex aequis partilius inter eos , qui tempore mortis testatoris fuerint descripti in albo, praeterquam si certam quantitatem testator unicuique attribuerit. J Dicit quoque ad extremum ea Constitutio, quod fi semel , aut annuum quid in pios usus relictum sit, aut ecclesiis, aut xenonibus, aut ptochiis, aut venerabilibus domibus, aut communi clericorum , aut ad captivorum redemptionem , aut ipsis pauperibus, vel captivis, valeat defuncti voluntas. Nomoca- nonis Tit. 2. cap. 1. T I T. XL IX. AD SENATUSCONSULTUM 10 TREBELLIANUM. 1. Impp. SEVERUS & ANTONINUS A A . Probo. Si ex Senatusconsulto quartam partem hereditatis retinuisti . _ 484 dodrantem fideicommissario restituisti: quod creditoribus hereditariis pro novem unciis praestite!is , ä fideicommissario 11 petere nn" tes. PP. 55. Cal. April. LATERANO & RUFINO COSS iqs" 2. Impp. PHILIPPUS [ A ] & PHILIPP. ' ^ C. Juliano. AD eum , cui ex Trebelliano SC. pars hereditatis restituitur successionis onera , seu legatorum prxstationem pro compel tenti portione 12 spectare, indubitati juris est. PP. ,z Calend Novembr. PEREGRINO & /EMILIANO COSS. 24c. ' 3. Imppp. CARUS, CARIN. & NUMEKIAN. AAA. Zotieo & aliis. CI per fideicommissum hereditas Reipublicx 13 relicta est, ex 1 Trebelliano SC. (quod ab intestato 14 quoque locum habet) quartx partis, & fructus 15 ejus vobis restitutio competit. Sine AA. & CC. die & Consule. 4. Impp. DIOCLET. & MAXIM, Quintianx. “MOn justam te gerere solicitndinem per fideicommissum relicta* 1 portionis hereditatis perspicimus, vereistem, ne fructum amittas relicti fideicommissi, quoniam avia testatoris ex parte heres scripta, & tibi rogata restituere , calliditate ac fraude repudiavit ut ad alium nepotem eundemque coheredem devolvatur portio, a quo tibi nominarim non fuerat fideicommissum relictum, & coacta ,si suspectam hereditatem adire, priusquam pro herede gereret, rebus sit humanis exempta: cum divo Antonino parenti nostro dei eri etiam ä substitutis 17 fideicommissum contemplatione judicii testatoris, quasi tacite ab his repetitum , jamdudum placuerit. Neque eiiim quartx retentionem, quam illa, qux repudiavit, heredia- tem adire coacta, ut suspectam retinere non potuit, timere debes. 8. si. Id. Jul. Philippopoli , A A. COSS. 5. lidem AA. & CC. Verissimo. L'T sine 18 scriptura per fideicommissum nereditas recte rctirqui- 1-1 tur. Igitur fi uxor tua te , & privignum suum in discrimine mortis constituta designavit velle sin cessionem obtinere usque ad dodrantem; ejus voluntatem ratam servari convenit: cum [ab] intestato 19 ei succedentes, de restituendo fideicommisso conventos , ultra quartam , xre alieno deducto , quantum penes eos sententia SC. relinqui praecepit, tantum obtinere posse praestiterit. S. 5. Cal. Maji, Sirmii, CC. COSS. si. Imp. ZENO A. Dioscorio P. P. J Ubemus , quotiens patei . vel mater, filio fer. filia, filiis vel filiabus ex xquis, vel inxqnis partibus heredibus institutis, invicem seu simpliciter quosdam ex his, aut quendam rogaverit, fhii prior fine Uberis decesserit , portionem hereditatis sua superstiti feusuperstitibtis restituere : ut omnibus modis retenta 20 quarta pro auctoritate Trebelliam SC. non per imputationem redituum 21 (licet hoc testator rogaverit vel jusset it) sed de ipsis rebus hereditariis , dodrans restituatur, f Idemqiie in retinenda Legis Falcidiae portione olninere jubemus: & si pater vel mater filio ieu filia institutis (sicut supra dictum est) heredibus, rogaverit eoseasvenepotibus vel neptibus , pronepotibus vel proneptibus suis , ac deinceps restituere hireditatem. §. 1. In supradictis autem casibus fideicommissorum servandorum satisdationem cessare jubemus, si non specialiter eandem satisdationem ... testator exigi disposuerit: & cum patet vel mdfer secundis exifct ’mt nuptiis 23 non abstinendum. In his enim duobus cafibus, id est, cum testator specialiter satisdari voluerit , vel eum secundi« se pater vel mater matrimoniis junxerit, neceffeest, ut eadem latisi! itio pro legum ordine praebeatur. §. 2. Sin autem is, qui fideicommissaria restitutione gravatus est, uno 24 filio superstite , vel nepote ex filio seu filia nato, vel l. 13. §. i.fis. ut legatorum. (13. Fac. I. I. (. 3. 1 .^.in fin.fi. I. c. infr. ad leg. Fakid. (14. V. 1. 3. infr. I. si. §. l.fi b.t. I. 4. supr. de codiciiiis. I. u t. infr. quando dies legat. I. ,K * (16.Adde /. 14. §.; , 1 . (1. I. 3-ff. de usuris. I. 78 .jj'. de legat. 2. I. si. in fin.js.Jicui plus quam per leg. Eule id. adde l. pen.js. de usuris. I. 88. in fin. js. ad Ug. Fulcid. (2.1. 39. §. r. I. 47. infitt.fi'. delegat. I. (3. V. I. i.supr. h. t. "'4. Irr.mo vide l. 42.fi'. de usuris. I. 86- §. 2. fi', dc legut. 1. offic.testam. (13. / 2:. §. e.Jf. h. t. coi lata /. 64. in fin. fi', de furtis, excip. Nov. 13t. c. 12. | f. eod. (17. L 74. f. de legat, t. /. si,, in sin. fi", de legat. 2. (3. §. 25. §. 27. / llde legat, adde/, q.ff. ile rcb. dubiis, (si. pr. s(i8. I. 22. supr. de fidei iom. "(19. v. l.$. supr. b.t. (jo. Antb. Inst. de honor, pojsfi'. §. :8- Inst. de legat. (7. d. §. 27. I. 20. I 30. sed cum testator, infr. ai leg. Faicid. §. ult. Inst. h. t. (21. Abrog. fi', de testam, tut. sS- /. 20 js. de reb. dubiis. (9. d./. eo. adde/. 38. i/. IS. §. I./. 22. §. 4.JE eod. (22. Adde Nov. to8. e. 2. 1 . 7. infr. §• si js. dc legat. 3. i. I .supr. de sacros, ecclej'. l.$.supr. de bered. t ut in pojsejs. legat. (23. Nov. 22.C.41. [24. Fac./. ,01. §-1- instit. | fi', decondit. § 5 ? demonstrat. I. (t.supr. de instit. fis substit.L3O.supr. Lib. 3 ct D. r .Lib. 2. Instit 23. (ii. /. 2. infr. b.t. (12. /. i de fidcicom. I. 1 . supr. de condit . infert. I. ult.js. de poHicitcttoc.it. (10. 1. §. pen. §. ult.fi'. eod. §.3. §. si. Inst. dejhieicom. bered. /. 1. §. 19. 1 1 . 148. /. 149 .fi', de reg.jur. pro- 485 Ad legem Falcidiam 486 pronepote , vel posthumo relicto decesserit: non videtur extitisse conditio ; & ideo deficit fideicommitti petitio. §. 3. Illud etiam admonemus, ea, qua; de Falcidix portione 1 non per reditus, sed per ipsas res hereditarias retinenda , & de satisdatione fideicommissorum (fient supra dictum est) concedenda diximus ; non ulterius, quam in his personis & casibus, quorum superius mentio facta est, oportere produci. PP. Calend. Septembr. Conftantinop. PROBINO L EUSEBIO 0083. 489. In AUTHENT. de lanct. Epifc. §. sed & hoc prxsenti. al. "§. & si quis suh conditione, coi. 9. tit. 6. ai. 1;. Nov. 1 23. eap. 37. 2^Isi rogati restituero datum dotis causa , vel propter nuptius donationis , vel relictum sub conditione nuptiarum , vel liberorum,, monasterium , vel alium locum venerabilem ingrediantur : ßve restitutio , aut substitutio fiat sub pradiQis conditionibus , ßve in redemptionem captivorum , feti in egentiam alimenta. In AUTHFNT. de restit. §. nobis ergo recte, coi. 8. tit. 9. al. 4. Novell. ioa. cap. 1. QOnira cum rogatus fuerit quis , ut sine liberis decedens, quod tunc ex hereditate supereft, restituat, vel aliis hujusmodi fidei- commisti verbis gravatus, quartam institutionisfideicommissario restituere cogitur. Super hoc igitur cautionem, ni/i it defuncto remista fit, exponet. Qitodji contingat eam diminui , aut ex ipsius substantia suppletur , aut ea deficiente , in rem attione est hypothecaria fidei commisturio uti permittitur adversus rerum acceptores. Ex causa tamen dotis , seu propter nuptias donationis , Jeu captivorum redemptio nis, velfi non habeat , unde faciat expensas, hujus quarta: permittitur diminutio. 7. Imp. JUSTINIANUS A. Juliano P. P. OAncimus , licentiam esse etiam soli tutori 2, reste fieri fidei- 0 committi nomine universitatis restitutionem , quod pupillo rei i ctum est , & sine onere fidejussionis : ubi tamen pupillus fari non pofiit, vel abesse noscitur : ne dum nimia subtilitate utimur circa res pupillares, ipsa lubtilitas ad perniciem 3 eorum revertatur. | Idemque juris esse oportet, & si furioso 4 fideicommissaria debeatur hereditas : ut restitutio curatori ejus soli nomine scilicet furiosi celebretur. Quis enim senius, quae vox certa furioso esse intelligitur, cum [in] utroque casu restituentes pleniflimam consequantur ex nostra Lege securitatem ? Hoc eodem observando, & si ipsi pupilli vel furiosi restitutione gravati sunt. Cum autem aliquis hereditatem restituere jussus est, L dolo malo , vel post litem contestatam, vel antea fele contumaciter celaverit: vel ii suppositus fideicommittaris restitutioni, antequam restitueret hereditatem , ah hac luce subtractus est, nullo herede , vel successore [ei] existente; vel fideicommissarius , cui restituta est ex Tre- belliano SC. hereditas , alii per fideicommissum restituere jussus fuerit res hereditarias: quemadmodum actionum translatio celebretur in tribus istis casibus , apud veteres dubitabatur } & Domitius Ulpianus constituendum este super bis putavit. Sancimus itaque, utsive per contumaciam 5 abfueritis , cui restitutio imposita est, sive morte 6 praeventus nullo relicto successorefuerit, sive ä primo fideicommissario in secundum translatio celebrari jussa est: ipso 7 jure utiles actiones 8 transferantur. Dat. 10. Calend. No- vembr. Conftantinop. LAMPADIO &ORESTE VV. CC. COSS.530. 8- Idem A. Joanni P. P. QUidam testamento condito , julfit heredem omnem hereditatem , '-quam ei dereliquit, alii restituere: speciale etiam fideicommissum alteri adseripsit: & quarebatur , specialis fideicoimniflarius , id , quod ei derelictum est, a quo consequi debeat: utrum ne ab herede, ut post restitutionem ejus alias res universitatis fiseicoromissarius accipiat ? an una cum aliis rebus oporteat & hoc generali fidei commiüärio aggregari, ut ipse speciali fideicommissario hoc tradat, sive in rebus, s',g: in pecuniis fideicommissum [relictum sit ? ] Sancimus itaque totam quidem substantiam secundum Senatusconsulti Trebelliam auctoritatem restitui generali fideicommissario : ilium autem speciali fideicommissario id , quod ei derelictum est , dependere. Dat. 15. Caiend. Novembr. Conftantinop. post Consu- latum LAMPAD. & OREST. VV. CC. Anno fecundo. 532. T I T. L. AD LEGEM 9 FALCIDIAM. 1. impp SEVERUS & ANTONINUS AA. Prisco. CCire debes , omissa Falcidia, quo pleniorem 10 fidem restituenda: portionis exhiberes , non videri plus debito solutum esse. PP. 3. Id. Maji, LATERANO & RUFiNO COSS. 198- 2. Udem AA. Sactiano. pAlcidix rationem adversus omnes u pro modo legatorum, & fideicommissorum locum habere, certi & explorati juris est. PP. Calend. Jul. LATERANO & RUFINO COSS. 198. . 3. Imp. ALEXANDER A. Hermagora. fUTiamfi tacitum fideicommissum heiedem administrasse apparuerit, legata tamen , seu fideicommissa , qux testamento relicta sunt, prxstanda esse , ambigi uon oportet: ad eum videlicet modum , quem lex Falcidia patitur : cum quartam , qux aufertur 12 heredi , qui contra legem fidem suam obtulit, legatariis proficere non placuit. PP. id. Octobr. ALEXANDRO A. COS. 223. 4. Idem A. Philetiano. pT in legatis Principi 13 datis Legem Falcidiam locum habere , merito Divo Hadriano placuit." PP. Cal. Ja.i. ALEXANDRO A. COS. 223. ;. Idem A. Damasatx. QI mortis causa immodicas donationes 14 in sororem tuam matrem contulisse , probare potes: Legis Falcidix ratione fecundum Constitutionem Divi Severi avi mei uti [merito] potes. PP. 15. Cal. Novembr. MAXIMO 2. & AELIANO COSS. 224. 6. Idem A. Secundinae. IN imponenda ratione Legis Falcidix omne xs alienum deducitur, etiam 15 quod ipsi heredi mortis tempore debitum fuerit, quamvis aditione hereditatis confusae 16 sint actiones. §. 1. Omnia autem legata , quamvis in operibus publicis conficiendis statuisque ponendis data sint, ad contributionem dodrantis pro rata sux cu- jusque quantitatis revocantur. §. 2. Nec si quid ulra 17 solidum heres prxstiterit, aut perfecerit, legitimae computationi praejudicatur. S. 5. Calend. Januar. MAXIMO 2. & AELIANO COSS. 224. 7. Idem A. [Primo &] Pomponio. jN testamento quidem militis 18 jus Legis Falcidix cessat. Sed fi ea, qux ad vos pertinent, defunctus tenuit, bonorum ejus videri minime possunt: & ideo recte rationem eorum , ut xris alieni , haberi desiderabitis. PP; Calend. Maji, ALEXANDRO 2. & MARCELLO COSS. 227. In AUTHENT. de bered. & Falcidia. §. hinc nobis. & §. seq. coi. 1. tit. I. Novell. 1. cap. 2. & 3- £Ed cum testator hoc exprcjiim vetuit 19 , non ignarus, quis modus sit fui patrimonii, cestat Falcidia : Ist Ji heres in hoc defuncto non pareat, defertur hereditas personis enumeratis sub titulo de legatis, st fideicommissis, f Item fi heres quadam legata , substantia1 Jiue mensuram subtiliter agnoscens , prceßat in solidum 20: neque ex his repetitio , nec ex aiiis permittitur retentio , nist inopinatum quid emergat. f His c stantibus locus est Falcidia:, si fiat inventarium fecundum modum , tempusque statutum in aditione: Hac quoque adhibita observatione , ut in prasentia omnium ipsius civitatis , in qua fiat, legatariorum , aut pro eis agentium stiper fatue ratio sit habenda, perficiatur ; (1. Confer l. »8. §. 1. L 22. §. 2. I. 27. §. 16. 1 . 33.Fi h. t. (2. l- l. §. ir. I. 35. I. 37. §. 1. I. 38. I. 39 -Fi eod. (3. 1 . 6 Jupr. dcle- g>b. (4. d. §. 12. d. I. 3$. (5. v. I. 67.st. eod. (6. I. 13. /. 14.Fi ie testam, milit. (7. v. I. 3 7.st. h. t. (8. I. 44.Fi eod. I. i.supr. de Obligation. vers.Ji enim. insr. h. t. I. 2. in fiu. infr. de donat, causa mort.'l. 77. §. 2. st. delegat. 2. (15. I. 8- in fin. 1. 14. infr.l. 12. I. 39. /. 87. §. 2.st. §. 4. hiß. h. t. I. ;i.Fi ad SC. Trebetl. fac. /. 39. §. j}\ de verb.signis. (16. I . %.supr. defideicommist. (17. Confer/. 15. 2. /. 16. /. 61 -Fi h. t. abrog. Auth.sedcum. infr. eod. (18. Adde (9. Lib. 35. D. 2. 3. IAb. 2. Infi. 22. Nov. 1. (10. v. I. 19. /. 1 Jiipc. de testam, milit. I. 1. §. 12.st.si cui plus quam per leg. mfr. h. t. (11. /. 32. §. 3. /. 89 .Fi §• ult. List. eod. §. 5. Ist. de | Falcid. (19. Abrog. /. i;. §. >.Fi h. t. (20. Abrog. I. 6. §. ult. fiiekommist. bered. (12. /. 59. in fin.st. h. t. (13. Fac. /. p.jupr. j supr. eod. i«i testum, fucere post, vide tamen /. Zi.Fi delegib. (14./. iS. I H h 2 vel 4 $7 Codicis Lib. VT. Tit. I, LI. ve!st quis absit ex ipsis . aut intere fc noluerit , succedat Präsentia trium testitan, itidem if/ius < ivitatis locupletum , £*f bona <■;>. >, 488 quajiionum tuiium , vel litium exced.it annum. Anno enim culpa 'heredis trunfuclo .cudet a rcliclis. In AUTHKNT. ut {(onfal. larg. §. fi quando, coi. 9. tit. i. Nov. l 19, cap. 11. C Ed N in ea re cejsut Falci diu, qtue ita relicla est , ne alienetur , sed permaneat apud sticcefibres ejus , cui relicta est. In AU I HENT. de eccl. tit. §. fi autem heres, coi. 9. tit. 14. al. si. Novell. 131. cap. 12. C Jmilittr Falcidia cejjut in his , qua: ad pias I caujus relifla sunt. " 8- Idem A. Aurelio. iRritum quidem propteren testamentum fratris tui esse non potest, quod ex causa fideicommissi obligatus fuit, ut ,ß sine Uberis ■frior decederet , puttrnum tibi hereditatem redderet: Sed licet te be- :redem scripserit, in imponenda tamen legatorum ratione, quibus te oneratum elfe suggeris . fideicommissum debitum siis 1 alieni loco deduci oportet: iusupcrqne in residuo Legis Falcidix beneficium vindicabis. PP. Id. Septembr. MAX 1 AIO 2. & PATERNO COSS. 134. e 9. Iinp. GORDIANUS A. Mestriano. "pRror facti 3 , quartx ex cauta fideieomiuifll non retentx repcti- " L ‘ tionem non impedit. Is autem , qui sciens 4 fe posse retiue- • ce , [universum restituit, ] condictionem non habet: Quin etiam- •si jus i ignoraverit, cessat repetitio. PP. 15. Cal. Novembr. PIO & PONTIANO COSS. 239. 10. Idem A. Diogenio. YAUanquam pater tuus fratrem tuum rogaverit, ut ß fine liberis -— diem suum fungeretur , portionem hereditatis tibi restitueret si, ta- 'Eien intestato eo diem suum functo, id, quod beneficio Legis Fal- •ciilix habere potuit, ad successorem 7 intestati pertinere : ideoque non immerito sororem tuam , qux simul tecum ab intestato «i successit, emolumenti, quod retinere potuit, portionem sibi vindicare , manifestum est. PP. 5. Id. Novembr. GORDIANO A. ■s. & POMPEJANO COSS. 242. 11. Idem A. Maximae. •CI (ut allegas) pater tuus eam portionem , ex qui te fecit here- dem, fratribus tuis restituere jussit, certifque fpeeiebus pro Faleidia praecepit 8 eife contentam : auxilium Legis Falcidix , quod imploras, apud suum Judicem non prohiberis ssagitare. PP. 7. Cal. Novembr. ARRIANO & PAPPO COSS. 244. ir. Impp. DIOCLETIAN. L MAXIMIAN. AA. Justino. TN" donationibus inter virum 9 , & uxorem factis [legem] Falci- diam habere locum , quando fideicommissi partibus funguntur, nonnullis juris placitis comprehensum est. PP. li.Calend.Jul. ipsis A A. 4. & 3. COSS. 290. 13. Iidem A A. & CC. Zetho. Sil ea ,. cuius filium tuum servum significas , ex judicio defuncti, 0 quem dicis fideicommissariam libertatem ei reliquisse, aliquid consecuta 10 est: ad restituendam fideicommissariam libertatem non immerito obnoxia constituta debet urgeri. Nam fideicommissum ei relictum usque ad eum modum potest petere, quem deducto pretiofervnrum, quos fuerat rogata manumittere, relictorum substantia patitur., 8. Cal. Maji, Heraciia :. AA. COSS. 293. 14. Iidem AA, & CC. Faustinx. T Icet adieris patris hereditatem , & conftilione 11 pro parte , qua ' L ' eidem successeris „ extinguatnr actio, quam tibi [aJferis] competere ,. eo quoti ex administratione tutclx multa eum debuisse contendis , pro residuis tamen partibus coheredes convenire non (1. Abrog. I. I. §. 5.jf. coi. (2. /. si. pr.supr. eod. I. 1. H. 1 2 .st', stati plus quam per leg. Falcid. (Z. /. 7. 1 . 10 .supr. de iur. is facti ignor. (4. /. I . supr. I. 19. infr. h. 1 . 1 . 12. supr de siieicom. I. 20. js. de denutionib. ($. /. 10 .supr. I. 9. §. jf.de jttr. fs sacri ignor. (si. Confer l. 6. supr. tit. prox. (7. Adde/. 41. §. 3. verb. salva Falcidia js. de v tilg. cs pupili. subslit. (8. /. 18. infr. h. t. abrog. Afot«. I. c. 2. in sin. (9. Adde /. 15. §. q.js. b. 1 . 1 . 32. §. I. st', de donat, inter vir. pst uxor. (10. I. 24. §. 13. jji de fideicommijs. Ubert. (i 1. v. /. si. supr. h.. t,. I. 6. supr. 4 t bered, uciion. prohiberis: & fundum ä te relictum eateuus, quoad deductaquar- ta reii.hii fubstaatia patitur, prxstare necesse habes. Dat. 6. Cal" Oct. Viminacii , AA. COSS. 293. 15. Iidem AA. & CC. .Pomponio, prxdiorum dotis apud te jure remanentis instrnmenta verbis precariis, vel testamento , ve! codicillis ux-ir tini dari mandavit , ejus judicium successores implere compellentur: ciun ir.ftrii. mentis prxdiorum domino relictis , Falcidia: nulla puffitimerveni" re quxstio. Supposita Isi. Cal. Februar Sirmii , CC, COSS. 10/ 16. fidem AA. & CC. Diomedi. CUccessorcs legata, vel fideicommiua , fi xs alienum 12 heredi- tarium defuncti fubstantix fines occupaverit, legis Falcidis jussio peti, item Trebelliam Senatusconsulti praeceptum exigi non concedit. S. 16. Cal. Febr. Sirmii, AA. COSS. 294. 17. Iidem AA. & CC. Cajo. A Coheredibus 13 relicta iegata , quatenus modus Legis Falcidis prxstitutus patitur , posse peti, certissimi juris est. Supposita Calend. Novembr. Anchiali , CC. COSS. 300. 18. Imp. JUSTINIANUS A. Joanni P. P. CI quis quadringentorum forte solidorum habens substantiam, j usserit, heredem non aliter adire hereditatem , nisiprius trecentos octoginta soli dos cuidam persolvat , vel ullam quantitatem, quae diminuere Falcidiae rationem pioteft: sancimus, heredem, si adierit, Legis Falcidise beneficio sustentatum 14, replere quidem, quod ad Faleidiam deest : & prius eo dato vel retento, sive una datio est, qux celebrari disposita fuerit, sive iis multas dividitur personas, prxfarx legis immutilatum habere beneficium. Si enim eum mortis causa donatio 1; procedat, & htec modum Legis Falcidis excedat , heres post aditionem repetit eam pecuniam , qux ultra modum Legis Falcidix corporaliter 16 quidpm data est, lege autem in patrimonio testatoris permansit: quare non in prsescnti casu & viventibus & morientibus providemus, & eorum ultima elogia conservantes ,& commodum hereditarium non minuentes? Dat. Calend. Novembr. Conflantinop. post Consulatum LAMPADII & ORESTIS VV. CC. 531. 19. Idem A. Joanni PP. pUm certum fit, heredem , qui plenam 17 fidem testatoriexhi- bet, in solidum legata dependentem , non posse postea rationem Legis Falcidiie praetendentem repetitione uti, quia videtur voluntatem testatoris sequi 18 : jubemus hoc simili modo firmum haberi, & si cautionem 19 super integra legatorum solutione fecerit : quod veteribus legibus in ambiguitatem deductum est. In utroque etenim casu; id est, sive solverit, sive super hoc cautionem fecerit, tequitatis ratio similia suadere videtur. Dat. 15. Calend. Novembr. Conflantinop. post Consulatum LAMPADII & ORESTIS VV. CC. anno secundo. 332. T I T. LI. DE CADUCIS TOLLENDIS. Imp. JUSTINIANUS A. Senatui Constantinopolitanx. urbis pT nomeii & materiam caducorum ex bellis ortam & anctam civi- ■*“' libus , qux in fe Populus Romanus movebat, necessarium duximus , Patri Conscripti , in pacificis nostri imperii temporibus ab Orbe Romano recludere : ut quod belli calamitas introduxit, hoc pacis lenitas sopiret. Et quemadmodum in multis capitulis iex Papia ab anterioribus Principibus emendata 20 fuit, & per desuetudinem abolita : ita & a nobis circa caducorum observationem invidiosum suum amittat vigorem , qui L ipsis prudentiffimis viris displicuit, multas invenientibus vias , per quas caducum non fieret. 21 f Sed & ipsis testamentorum conditoribus sic gravissima caducorum observatio visa est, ut & substitutiones intro ducerent, nefiant (12. /. 12 .supr. de testam, milit. I. I >. supr. t (T legat. §.ult. Injt. h. t. (13. Fac. I. 22. pr. st', eod. I. 35. §. I. js. de bered, tnsttt. (14. Abrog. Nov. 1. c. 2. in sin. (15. v. /. i-sufr. b. t. (16. 1- §. 5. st', quod legator, adde /. 77. §. 2. §. si. in sin. st. de legat. 2. (17. v. I. 1. supr. h. t. (18. /. isi. §. i. supr. de testatii. (>?- T - /. 20. js. de donutionib. (20. 1. 27. 1. 28. supr. de nuptiis. I. I. /. 2. infr. de infirtn. {tents cotlib. (si. Fae. /. 10.st', dtjuresisci. «duca 1 489 De caducis tollendis. 490 caduca : & fi facta fint, ad certas personas recurrere disponerent: vias recludentes, q uas lex Papia posuit in caducis: quod & nos fieri concedimus. Et cum lex Papia jus antiquum , quod ante eam in omnibus fimpliciter versabatur, suis machinationibus & angustiis circumcludens, solis parentibus & liberis testatoris usque ad tertium gradum , fi scripti fuerant heredes, suum imponere jugum erubuit, jus antiquum 1 intactumieis conservans: nos omnibus nostris fu.-jectis tine disterentia personarum [hoc] concedimus. §. 1. Cum igitur materiam & exordium caducorum lex Papia ab aditionibus, qux circa defunctorum hereditates procedebant, sumpsit , & ideo non a morte testatoris, sed ab apertura tabularum dies cedere legatorum Senatusconsulta , qux circa legem Papiam introducta sunt, censuerunt; ut, quod in medio deficiat, hoc caducum fiat: primum hoc corrigentes , & antiquum statum renovantes , sancimus , omnes habere licentiam a morte testatoris adire hereditatem : fimilique modo legatorum , vel fideicommissorum pure vel in diem [certam] relictorum diem a morte testaturis cedere. §. 2. Et cum triplici modo ea , qux in ultimis elogiis relinquuntur , contingebat deficere ; consentaneum est, & tempora eorum , & nomina manifeste exponere : ut quod vel tollitur , vel reformatur, non sit incognitum, f Ea etenim vel bis relinquebantur, qui in rerum natura tunc temporis 2, cum condebantur ultima elogia, non fuerant (forte hoc ignorantibus testatoribus :) & ea pro non scriptis este leges existimabant: vel 3 vivo testatore is, qui aliquid ex testamento habuit, post testamentum ab hac luce subtrahebatur : vel ipsum relictum expira- bat , (forte quadam conditione , sub qua relictum fuerat, deficiente :) quod veteres appellabant In causa caduci: Vel mortuo 4 jam testatore hoc , quod relictum erat, deficiebat, quod aperta voce Caducum nuncupabatur. §. 3. In primo 5 itaque ordine , ubi Iro noti scriptis efficiebantur ea, qux personis jam ante testamentum mortuis testator donastet, statutum fuerat, ut ea omnia bona manerent apud eos , ä quibus fuerant derelicta : nisi vacuatis vel substitutus suppositus, vel conjunctus fuerat aggregatus : tunc enim non deficiebant, sed ad illos perveniebant, nullo gravamine (nisi perraro” 6] in hoc Pro nen scripto superveniente: quod & nostra Majestas quasi antiqua: benevolentia consentaneum, & naturali ratione subnixum , intactum atque illibatum prxeepit custodiri in omne avum valiturum. §. 4. Pro secundo vero ordine 7 , in quo ea vertuntur , qua In causa caduci fieri contingebant, vetus jus corrigentes , sancimus , ea, qua ita evenerint, fi-cili quidem modo manere apud eos , a quibus sunt derelicta, heredes forte, vel legatarios, vel alios, qui fideicommisso gravari possunt: nisi & in hunc casum vel substitutus , vel conjunctus eos antecedat. Sed omnes personas , quibus lucrum per hunc ordinem defertur , eas etiam gravamen g , quod ab initio fuerat complexum , omnimodo sentire : sive in dando sit constitutum, sive in quibusdam faciundis , vel in modo, vel conditionis implenda gratia , vel alia quacunque via excogitatum. Is eque enim serendus est is , qui lucrum quidem amplectitur, onus autem ei annexum contemnit. §. 5. In noviffimo autem articulo, ubi proprie Caduca fiebant, secundum quod praediximus, etiam clausis y tabulis tam existere heredes, quam poste adire, live ex parte fi ut, sive ex a sie 10 instituti, censemus, & dies legatorum & fideicommissorum (secundum quod prxdiximus 11) ämorte 12 defuncti cedere. Hereditatem etenim, nili 13 fuerit adita, transmitti nec veteres concedebant, nec nos patimur : exceptis videlicet liberorum 14personis, de quibus Theodosiana 15 lex super hujusmodi casibus introducta loquitur: his nihilominus , quae luper his, qui deliberantes ab hac luce migrant, a nobis constituta sunt, in suo robore mansuris. §. 6. Libertatibus proeuldubio [&] post praesentem sanctionem propter sui naturam, qua- aditionem heredis expectant r6 , ab adita hereditate una cum aliis 17 , quas fervis in testamento manumiffis, vel aliis legatis relicta sunt, competentibus. -j- Excepto etiam usufructu ig, qui sui natura ad hereiles : legatarii transmitti non patitur 1 quia neque a morte testatoris, neque ab adita hereditate, quantum ad tranlmiffionem , dies ejus cedit. f Sed hxc omnia in his observari sancimus secundum profatam dispositionem, qua: pure, vel in diem certum relicta fuerint- §. 7. Sin autem aliquid sub conditione relinquatur vel caluali , vel potestativa, vel mixta: quarum eventus ex fortuna, vel ex honorate persons voluntate 19, vel ex utroque pendeat, vel sub incerto die: expectari 20 oportet conditionis eventum, sub qua fuerit derelictum , vel diem ; ut tunc cedat, cum vel conditio impicatus 21, vel dies incertus extiterit. Quod si in medio is, qui ex testamento lucrum sortitus est, decedat, vel eo snperstite coijditio- defecerit, hoc, quod ideo non pnevaluit, manere disponimus simili modo apud eos, a quibus relictum est : nisi & hic vel substitutus relictum accipiat, vel conjunctus, sive heres, sive legatarius hoc sibi acquirat: cum certi juris ‘it , & in institutionibus., & legatis , & fideicomniilsis, Si mortis 22 causa donationibus posse- substitui. §. 8- Sed ut manifestetur, pro qua parte manere oportet hoc , quod fuerit defectum, apud eos, ü quibus fit derelictum 1 sancimus, si quidem ad heredes lucrum perveniat, pro parte 23. hereditaria fieri ejus distributionem : cum & ab ipsis simili modo fi valuisset, prostaretur, nisi nominarim ab uno, vel ä certis heredibus fuerit derelictum : tunc enim quemadmodum foius , vel soli ptestabunt, ita & lucrum sentient. Sin autem legatarii, vel fideicommissarii sint, vel mortis causa donatione honorari , vel alia forte persona, qux fideicommisso praegravari potest, & hoc evanescat : manere hoc apud enumeratas personas sancimus pro virili omnimodo portione , id est , pro numero personarum. §. 9. Ne autem hoc, quod non ineleganter summi ingenii Vir Ulpianus in hac parte cum omni subtilitate disposuit, prxtereatur : sanctione nostra hoc apertius inducimus. Cum enim jam statuimus 24 hoc cum suis oneribus ad eum, qui lucratur, pervenire: sancimus, si quidem conditio, vel aliud gravamen in dando 2; Iit constitutum : hoc omnimodo lucrantes pro modo lucri agnoscere. Sin autem in faciendo aliquid impositum est : fi quidem hoc per alium 26- impleri possit, simili modo & ä lucrante agnosci: puta, si honorata persona jubeatur insulam , vel monumentum , vel aliud'tale suis- sumptibus facere, vel heredi , vel legatario, vel alii forte, cui testator voluerit: vel rem ab herede testatoris emere , vel locationem , vel fidejussionem subire, & fi quid hujusmodi facti simile fit: nihil enim refert, sive per eum , de qno testator locutus est,- sive per alium ejusdem lucri successorem adimpleatur. Sin vero' talis est verborum conceptio , L facti natura , ut, quod relictum est, ab alioimpleri non possit: tuuc etsi lucrum ad aliquem pervenerit, non tamen & gravamen sequi:.quia hoc neque ipsa natura concedit, neque testator voluit. Quid enim si [testator] jnsscrir eum in certum locum abire , vel liberalibus studiis imbui , vel domum suis manibus extruere, vel pingere, vel uxorem ducere ?' qux omnia testatoris voluntas in ipsius solius persona intclligitur' conclusisse > cui siluam munisieientiam relinquebat. Hoc videlicet in omnibus obtinente, ut pro simili parte & lucrum sentiant,. & gravamen , ubi hoc poifit procedere, subeant. Et [hoc] lucum habente omni quidem modo in bis, qux zh causa 27 caduci, vel caduca 28 (secundum quod supra dictum est) fiebant: in pro 29 non scriptis autem, non omnibus, sed quibusdam: quia eorum qnxdam , etsi talia sint, tamen cum suo onere veniebant: qux [&] nos in novi juris compositione specialiter enumerari j.illiinus, ne' quis veteris juris prolixitatem quasi rebus necessariam , ve! pro eorum revolvat scientia. §. 10. His ita definitis, cum in superiore' parte nostrx sanctionis in plurimis 30 locis Conjuncti 31 fecimus (1./. 29. insin.ff.de legat. 2. (2. §. 3. infr. h. I. (j.§. 4 . infr. ead. (4. §. 5. infr. ead. adde /. g.supr. dt condit, infert. (;. confer 1. 55. in sin. I. 88. §. 13. FI de legat. 2. (6. V. I. ult.ff. de his qua pro nen scriptis. L 26. §. (t.js. de fidehom. libert. (7. v. §. 2. supr. b. I. (g. Confer §. 3 .supr. ead. (9. v. i. 3. supr. dejurede~ lii. juncta-L nn, infr. tit. prox. (10. 1. 1 in fin.ff. dejur. & facti ignor. (11. §. 1. in fin.supr. h. I. excip. §. 6. infr ead. (12. Fac. I. 64. in fin.ff. de furtis. (13. I. 7. supr. de jure delib. excip. i. Ig. 1. iq.supr. eod. I. un. infr. tit. prox. L 84.F- de adquir. vel omitt. be- tti. I- 3. §. 31. ff. dt SC. Sitim. (14, d. 1 . 18. d, Lun, (13. d. t, nn. (16. /. S-.jf. quando dies lega.t. adde i. 14.Fl qui leftam. facere poffm.t.- I. 74. in fin.ff. de adquir. velomitt. kered. (' f. I. 7. in fin.ff. quando dies legat, (ig. I. 2.FI d. t. (ist- v - ll - §• I-Fl de condit. c7 de-- monflr. (20. /. 3. §. 2. FI quando dies legat.- (21. Adde l. r,;.Fl de condit, cfidemoufir. (22. v. I. 9. supr. defideicow. (23. §. IO. infr. h. I. (24. §. 4, supr. ead. (25. Adde L 6. §. 7. FI de statuliberis.. (26. V. I. 31. js. de solutionib. (27. §. 2. vers vel vivo in fin. §. 4.. supr. h. I. (28. d. §. 2. in fin. §. $. (29. d. §. 2. pr. U §. z. (30.- §. 3. §. 4. §. 7. in fin. (31. I. 80. L 89.Fl delegat. 3. /. 142.ff.de verb. signis.- H h 3 mentio- 49 * Codicis üb. VI. Tit LI. LII. LUI. 492 mentionem: necessarium esse linximus omnem inspectio nem hujus i ? t ;ü s L cum subtiliori tractatu dirimere, ut sit omnibus & U hoc*apertiffime constitutum. Non enim tantum conjunctivo modo quaedam relinquuntur, sed etiam disjunctivo. I. f In his itaque, si quidem coheredes sunt omnes conjunctim , vel omnes disjimctim, & vel instituti, vel substituti: hoc, quod fuerit quoquo modo evacuatum , si in parte hereditatis vel partibus consistat, aliis coheredibus cum suo gravamine pro hereditaria 2 parte, etiam si jam defuncti sunt , acquiratur: & [hoc] nolentibus z ipso jure accrescat, si suas portiones jam agnoverint: cum sit absurdum 4., ejusdem hereditatis partem quidem agnoscere , partem vero respuere, secundum quod in divini nostri numinis decisionibus statutum est. j Sin vero quidam ex heredibus institutis [vel substitutis] permixti sunt, & alii conjunctim, alii disjunctim nuncupati : tunc, si quidem ex conjunctis aliquis deficiat, hoc omnimodo ad solos conjunctos cum suo veniat onere , id est, pro parte hereditatis, qum ad eos pervenit. Sin autem ex his, qui disjunctim scripti sunt, aliquid evanescat: hoc non ad solos disjunctos , sed ad omnes tam conjunctos, quam etiam disjunctos similiter cum suo onere pro portione hereditatis perveniat. Hoc ita tam varie , quia conjuncti quidem propter unitatem sermonis quasi in unum corpus redacti sunt, & partem conjunctorum sibi heredum quasi suam pneoccupant: disjuncti vero ab ipso testatoris sermone apertitiime sunt discreti, ut suum quidem habeant: alienum autem non soli appetant, sed cum omnibus coheredibus suis accipiant. Et hax in heredibus tantummodo statuenda sunt. §. u. Ubi autem legatarii, vel fideicommissarii duo forte, vel plures sunt, quibus aliquid relictum sit; si quidem hoc conjunctim relinquatur : & omnes veniant ad legatum , L pro sua portione quisque hoc habeat. Si vero pars quaedam ex his deficiat, sancimus eam omnibus , si habere maluerint, pro virili portione 5 cum omni suo onere adcrelcere: vel si omnes noluerint, tunc apud eos remanere, ä quibus derelictum est. Cum vero quidam voluerint, quidam noluerint: volentibus solummodo id totum accedere. Sin autem disjunctim fuerit relictum: si quidem omnes hoc accipere & potuerint, & maluerint, suam quisque partem pro virili portione accipiat : & non sibi blandiantur, ut unus quidem rem , alii autem singuli solidam ejus rei restimationem accipere desiderent: cum hujusmodi legatariorum avaritiam antiquitas varia mente susceperit, in uno tantummodo [genere] legati eam accipiens, in aliis respuendam esse existimans. Nos autem omnimodo repellimus, unam 6 omnibus naturam legatis, & fideicommissis imponentes, & antiquam dissonantiam in unam trahentes concordiam. Hoc autem ita fieri lancimns , nisi testator apertissime & expreffim disposuerit 7, Ut uni quidem res solida , aliis autem icflimutio reisingulis insolidum pneßetur. Sin vero non omnes legatarii, quibus separatim 8 res relicta sit, in ejus acquisitionem concurrant, sed unus forte eam accipiat: haec solida ejus sit: quia sermo testatoris omnibus prima facie solidym adsignare videtur, aliis supervenientibus partes a priore abstrahentibus, ut ex aliorum quidem concursu prioris legatum minuatur. Sin vero nemo alius veniat, vel venire potuerit: tunc non vacuatur pars, qua deficit, nec aliis accrescit, ut ejus, qui primus accepit, legatum augere videatur, sed apud ipsum , qui habet, solida remaneat: nullius concursu deminuta. Et ideo si onus fuerit in persona ejus, apud quem remanet legatum adseri- ptüm : hoc omnimodo impleat, ut voluntati testatoris pareatur. f Sin autem ad deficientis personam [hoc] onus Fuerit collatum: hoc non sentiat is , qui non alienum , sed suum [tantum] legatum imminutum habet. Sed & varietatis non in occulto lit ratio: eum ideo videatur testator disjunctim hoc reliquisse, ut unusquisque suum onus , non alienum agnoscat: Nam ii contrarium volebat, nulla erat difficultas conjunctim ea disponere. §. 12. Qux autem antiquis legibus dicta sunt de his , qiae ut indignis 9 auferuntur , & (t. d. I. 141. (2. §. 8- in fin. supr. b. I. (3. I. 35. pr.ff de ad - quir. velomitt. bered. (4. /. l. /. z.ff. d. t.l. 20. infin.supr. de jure delib. (5. v. L ~. fr. Js. de rebus dubiis. (6. I. i.ff. de legat. 1. (7. v. I. 33. I. 82. Z. ;.F'. d. 1 . 1 . 13. in fin. I. zo.ff.de legat. 2. L 14. ff. de usu & lsufr. legat. (8. i. I. §. pen. ff. de usufr. accresc. (9. V. iit. de bis , qua ut indign, (10. I. f.supr. de donat, inter vir. U uxor. I. pcn.supr. de legat. (11. §. 5. supr. hic. I. 7. supr. de jure delib. adde/, un. infr. tit. prox. (12. d. §. 5. d. /. 7. d. I. un. (13. /. 3. §. +,ff. de honor, pojseff. secutid. tab. adde Nov. I. c. I. nos simili modo intacta servamus : sive in nostrum fiscum sive in alias 10 personas perveniant. §. 13. Cum autem in superiore nar te 11 legis non aditam hereditatem minime, nisi quibusdam u" personis, ad heredes [defuncti] transmitti disposuimus: necctst est , h quis solidam hereditatem non adierit, hanc, si quidem ha beat substitutum 13, ad eum, si voluerit & potuerit, pervenire' Quod (1 hoc non fit: vel ab intestato successores eam suscipiant • vel h nulli hnt, vel accipere nolint, vel aliquo modo non capiant • tunc ad nostrum amarium devolvatur. §. 14. Hsec autem omnia locum habere censemus tam in testamentis , sive in scriptis s lve sine scriptis habitis , quam in codicillis , L omni ultimo elogio vel si quid ab intestato fuerit derelictum , nec non in mortis causa donationibus. Tantum etenim nobis superest clementis, quod scientes etiam fiscum nostrum ultimum ad caducorum vind'icatio- nem vocari, tamen nec illi pepercimus 14, nec Augustum privilei gium exercemus: sed quod communiter omnibus prodest, hoc frei] privatae nostrae utilitati praeferendum esse censemus, nostrum esse proprium subjectorum commodum imperialiter existimantes. §. 1;. Locum autem huic legi constituimus in his defunctorum elogiis, quae posthac composita fuerint: anteriores etenim casus luo inarte discurrere concedimus, tz. 16. Haec omnia ad vos sti. ires Conscripti , duximus esse sancienda: (scilicet) ut nemini ma^ neat incognitus nostra: benevolentis labor: sed Edistis 1; ex soleari ita te a nostris Magistratibus propositis , omnibus innotescat. Dat. Calend. Junii, Conftautinop. DN. JUSTIN. A. PP. 4. L PAÜL V. C. COSS. 534. T I T. LII. DE HIS, QUI ANTE APERTAS TABULAS HEREDI- TATEM TRANSMITTUNT. i. Impp. THEODOS. 16 & VALENT. AA. Hormisdae P. P. pEr hanc jubemus sanctionem, in posterum (valituram,) filios 17, leti filias : nepotes aut neptes, pronepotes autproneptes, a patre , vel matre; avo, vel avia; proavo, vel prtfavia scriptos heredes : licet non sint invicem substituti, seu cum extraneis, seu soli sint instituti, & ante apertas 18 tabulas defuncti (sive se noverint scriptos heredes, sive ignoraverint) in liberos suos 19 , cujui- cunque 20 sint sexus , vel gradus , derelictam sibi hereditariam portionem posse transmittere : memoratasque personas (si tamen hereditatem non recusant)nuiia hujusmodi praescriptione sibi obstante, eam tanquam debitam vindicare. Quod scilicet etiam super legatis, seu fideicommissis ä patre, vel a matre; avo, vel avia, proavo , vel proavia derelictis locum habet. Siquidem perindignum est , fortuitas ob causas , vel casus humanos, nepotes aut neptes, pronepotes aut proneptes, avita vel proavita successione fraudari, aliosque adversus avitum , vel proavitum desiderium, vel institutum insperato legati commodo, vel hereditatis gaudere. Habeant vero solarium tristitia: sum , quibus est merito consulendum. Dat. 3. Non. April, post Consulatum PROTOGENIS & ASTERII 450. __ "" TIT. LUI. QUANDO 21 DIES LEGATI, VEL FIDEICOMMISSI CEDIT. i. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Agrippa. £jl competenti Judici annua legata , vel fideicommissa tibi relicta probaveris, ab initio 22 cujusque anni exigendi ea habebis Facultatem. Supposita 3. Calend. Jun. SATURNINO & GALLO COSS. 199. 2. Iidem AA. Prisco. A Grum pluribus relictum nominarim animadvertimus: & cautum esse, ut ad eum , qui superfuisset 23 , pertineret. Quieunqueigi- §. I. 2. 3. (14. Adde /. I. in fin. supr. desecuni nupt. I. 10. ff. dl jure fisci. (15. V. Ccnfi. de Jusi. Cod. confirm. in fin. (16. /. un. §. q.supr. tit. prox. (17. 1 i. I. un. §. 5. Ö" §• >3 (- •• §. %.ff. decollat, honor. (>8. d. §. 5. (19. /. IS- §• 3 .supr. dejure delib. (20. I. 14. in fin.ff. de legat. 2. adde i. °4-ff. de adqiiir. vel omitt. bered. (21. Z/A.36.D.2. (22. /. ii.§. 4. ff. h. t. vide tamen/. 13. /• 4 8, l. 138- ff- di verb. obligat. (23. /. 87. §. 2 .js. de legat. 2. 49? Ut in pcmeffionem legatorum , See. 494 dominium transmittit, neo tast Cal. August. CHILONE & tur is fuerit: aci heredem suum > Sdeicommiffio aditringitur. RP. LIBONE COSS. 20;. z. Iidem A A. iEli». CI Pontionilla ad eam 2 »tatem pervenerit, cui legatum , vel 0 fideicomirissum relictum erat: petitionem ad heredes transmisit , licet ante decesserit, quam consequeretur legatum, vel fideicommissum. PP. $. Calend. August. CHILONE L LIBONE COSS. 205. 4. Iidem AA. Ammi». pUm uxori ususfructus fundi legatur, & ejus proprietas, cum ^ liberos habuerit; nato lilio 3 statim proprietatis legati dies cedit: Nec quicquam obest, si is decedat. PP. Cal. Aug. ANTONINO A. 3. & GETA item 3. COSS. 209. 5. Imp. ALEXANDER A. Maximo. rX his verbis, Do, lego TEliee Severina filix mex, V" Secunde " decem: qute legata accipere debebit, cum 4 ad legitimum flatum 5 pervenerit: non conditio 6 fideicommisso, vel legato inserta , sed petitio in tempus legitima: tetatis dilata videtur. Et ideo, si /Elia Severina filia testatoris, cui legatum relictum est, die legati cedente, vita functa est : ad heredem suum actionem transmisit, scilicet ut eo tempore solutio fiat, quo Severina, si rebus humanis subtracta non Fuisset, vicesimum quintum annum «tatis implesset. Non coeptum enim annum, sed impletum 7, fi de emolumento relicti fideicommissi tractetur, expectandum esse [juris] prudentibus placuit. PP. 15. Calend. Januar. ALEXANDRO A. 2. & MARCELLO COSS. 227. 6. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Eusebio. CI fideicommissum ab intestato 8 fuerit sorori tuae relictum codi- O c illis, & posteaquam dies fideicommissi cessit 9 , (rebus humanis, licet) ignorans 10 fideicoaimiffum , excesserit: actionem hujusmodi acquiri 11 potuisse , dissimulare non poteris: salva scilicet ab intestato succedenti quarta portione. Suppos. Calend. Maji, Trallis, AA. COSS. T I T. LIV. UT IN POSSESSIONEM LEGATORUM 12 , VEL F1DEI- COMMISSORUM SERVANDORUM CAUSA MITTATUR, ET QUANDO SATISDARI 13 DEBEAT. 1. Divus ANTON. Pius Salvio. Q Uoniam nihil actor amplius postulat , quam ut fideicommissi 110- -mine satisdetur : non debet is , qui juri dicundo prsest, subtiliter 14 cognoscere , debeatur necne fideicommissum, sed tantum decernere, ut satisdetur. Sine die & Consule. 2. Divus MARCUS Stratonic«. Tpfisrerum experimentis cognovimus ad publicam utilitatem per- A tinere, ut satisdationes , qux voluntatis defunctorum tuend» gratia in legatis, & fideicommissis introduct» sunt, eorundem voluntate remitti 1? possint. Qnocnnque enim 16 judicio voluntatis cautio legati vel fideicommissi remitti potest. Sine die & Consule. 3. Impp. SEVER. & ANTON. AA. Syinphoro. CI 17, postquam servandi legati, seu fideicommissi gratia in pos- 0 sessionem inductus es, pignoris obligatio, aut venditio ab herede intervenerit: pracedere 18 causam tuam, quam jure prxto- rio 19 veluti pignus habuisti, manifestum est. PP. 11. Cal. Dee. DEXTRO & PRISCO COSS. i97- 4. Imp. ANTONINUS A. Protagora. PUm Artemidorsm patri pupillorum tuorum heredem extitisse proponas: nuam vis ut fideicommissum hereditatem his, cumino - (1 Adde l. '8- §• 3-Fi d. t. (2. /. q.pr.ff. h. t. (3. I. i.sitpr. itcendit. infert. (4. l.22.ff.h.t. (;. v. I. 13.Jp de probatio». /-77- §. 14. ff. de legat. 2. (6. I. 46. in sin. js. ad St'. Trcbell. I. 26. §- i. Js. h. t. (7. v. I. 49. §. o-ff. de legat. 3. adde l. 8- ff. de mu ntrib. pfi honor. (8- v. /. 3. supr. ad SC. TrebeU. (9. v. I. 6. in fin.ff.h.t. (10. /. 77- §. 3-jP de legat. ,2. (11. Fac. /. 64. in sin. jf. iesurt. (12. lib. 36. D. 4. (13. Lib. 36. D. 3. (14. /. 3. §. t.ff. h. t. rac. 1. 14, infin.ff. ut legator, servand. causa cav. (1;. /. 4. in fin. {■1-infr.h.t. (ig. /. 77. infin.ff. de condit. sfi demonstr. (17. 1. m fr.qui potiores inpignor. (18. Immo vide/. §. 4. ff.b.t. reretur, restitueret, petita fit , nullam tamen adversus debitores hereditarios habent pupilli tui actionem. Plane, utsatis fideicommissorum nomine Artemidora det, (ii modo testator id fieri non prohibuerit 20) apud suum Judicem conveni. PP. 3. Calend. Julii L/ETO 2. & CEREALE COSS. 216. Imp. ALEXANDER A. Paulina. QUi legati, sive fideicommissi servandi causa in possessionem mit- tuntiir, non proprieratem 21 nanciscuntur, sed jus pignoris. 22 Ut autem & post acceptum pignus satisfiat defuncti voluntati , competens Judex te adeunte, providebit. PP. 3. Id. August. JULIANO 2. & CRISPINO COSS. 22;. ' 6. Idem A. Donato. QErta est forma jurisdictionis, qua fideicommissi servandi causa in possessionem rerum, qua in causa hereditaria sunt, aut dolo malo esse desierunt, is, cui legati, vel fideicommissi nomine fatis non datur, mittitur; vel in proprias 23 res heredis , 11 fideicommisso fatis non fit post fex menses, quam peti coeperit, fecundum Divi Antonini 24 patris mei constitutionem. PP. 6. Id. Januar. FUSCO 2. & DEXTRO COSS. 226. 7. Idem A. Froculiano. CCire debetis, fideicommissi [quidem,] & legati satisdationem remitti posse r;, Divum Marcum & Divum Commodum constituisse. Ut autem boni viri arbitratu is , cui ususfrultus relictus est, utaturfi-uatur t minime satisdationem remitti testamento posse. PP. 10. Cal. Mart. FUSCO 2. & DEXTRO COSS. 226. 8. Impp. DIOCLET. & MAXIMIAN. AA. & CC. Zenodoro. QOntra eos , sive successores eorum , qui Rempublicam administrantes 2s> per officii necessitatem civitati sub conditione relicti fideicommissi satis accipere debuerunt: quanti Reipublic» intererit fatis acceptum non esse , dirigendam certum est actionem. Suppos. 7. Cal. Mart. CC. COSS. T I T. LV. DE SUIS 27 , ET LEGITIMIS LIBERIS , ET EX SILIA NEPOTIBUS AB INTESTATO VENIENTIBUS. 1. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Crispin». CI fratri tuo legitima 28 heres esse potes, centum dierum prsfini- o tione non excluderis ab acquirenda hereditate. PP. 3- N°n. Novembr. ANTONINO A. 2. GETA 2. COSS. 206. 2. Impp. DIOCLET. & MAXIMIAN. AA. Avi«. NIEpotes ex diversis filiis varii numeri avo succedentes ab inte- stato , non pro virilibus portionibus, sed ex stirpibus 29 succedunt. 8. 3. Cal. Martii , liadrianopoli , ipsis AA. 4. & 3. COSS. 290. 3. Iidem AA. & CC. Frontoni. TjT intestato defuncti filius ac nepos ex alio, qui mortis ejus tempore in rebus humanis non invenitur , manentes in sacris pariter 30 succedant: evidenter Lege duodecim Tabularum cavetur; Quod & honorarii juris observatio sequitur. 8. 15. Calend. Jul. AA. COSS. 4. Iidem A A. & CC. Marcell». jNtestato [quidem] defuncto posthumum 31 suum heredem, quam sororem, licet consanguineam , haberi potiorem , ordo successionum Lege duodecim Tabularum 32 factus, nimis evidenter demonstrat. S. si. id. Decembr. AA. COSS. 3. Iidem AA. & CC. Appiano. _ Si te parens, in cujus fuisti potestate, solennster in adoptio- (19. v. insr. de prwtor. pignor. (20. /• 2. supr. I. p.infr.h.t. (21. /. ;. pr. ff. cod. (22. d. i. 9. 1. 3. §• >-.f de reh - eor - q«is«b. tut. I. 12. ff. pro emptore. (23- /. 9 - § • td-fl' b ■ t. (24 * d. §. Isi. (2;. I. 2. supr. eod. l. 12. ff". ut legator, servand. I. 77. in sin.fi. de condit, cs demonstr. (26'. /. 2. insr. de admin. rer.pubi, adde /.26. ff. de negot. gest. (27. Lib. 38.-D. 16. (28. Confer /. 2. supr. qnt admitti ad honor'posses. ' (29. §. si. Instit. de hc.rcdit. qtue ab intest. Nov. iis. c. I. vers. quam successionem. (30. V. d. Uov. 118- e. I. (31. /. Z- §- 9-ff b - *■ (S?- <*• §• 9< nem 49*1 Codicis Lib. VT. Tit LV. LVI« nem i dedit: cnm filiis naturalibus adoptivi patris ante, vel post quaesitis, defuncto intestato succedere potes. Dat. 6. Cal. Mart. cc coss 6. Iidem A A. & CC. Posidonio. ■pX libera conceptus & fervo, velut spurius 2 habetur; nec ut s-* decurionis filius (quamvis pater ejus [naturalis] manumissus, & natalibus Z suis restitutus hunc adeptus fuit honorem) defendi potest. Supposita 6. Id. Februar. CC. COSS. 7. Iidem A A. & CC. AEmilian». pilium habere suum libertus in potestate non prohibetur, cum oh r enteritum statum ex legitimis nuptiis ingenuorum exemplo filios habere liberto non sit interdictum. 8. 16. Calend. Mart. CC. COSS. 8. Iidem AA. & CC. Catonia. APud hostes patre defuncto, silia communis vobis, quo casiu mor- tis scientia ii"ii postulatur . heres extitit sua , & ad te transmisit 4 succellionem. 8. 12. Cal. Dec. Nicomedia ;, CC. COSS. ] Avo , vel avia: ab intestato mori enti succedunt nepotes ex stlia cum avunculis & materteris , cum deminutione tertia: partis ejus portionis , in qua parens succederet , si viveret. Salyc. 9. Imppp. 'VALENT. THEOD. & ARCAD. AAA. Constantino PP. ^ CI defunctus cujufcunque sexus , aut numeri reliquerit filios , & o ex filia diem functa , cujufcunque sexus aut numeri nepotes , ejus partis, quam defuncta filia superstes patri inter fratres suos fuisset habitura , duas partes consequantur nepote» ex eadem filia : tertia^ pars fratribus, sororibusve ejus, qua defuncta est, id est, filiis, filiabusque ejus, de cujus bonis agitur, avunculis scilicet, sive materteris eorum , quorum commodo legem sancimus, accrescat, f Hac eadem , quae de avi materni bonis constituimus, & de avia materiis, sive etiam paternae simili aequitate sancimus: nili forte avia effigia inurenda 6 impiis nepotibus justa semotis ratione dixerit, [& hoc fuerit legibus approbatum.] Non solutu autem si intestatus avus , aviave decesserit, llfcc nepotibus, qua faucium», jlira servamus: sed & (i avus, vel avia , quibus hujusmodi nepotes erunt, testati obierint, & praeterierint nepotes, aut exheredaverint. Eadem & de injusto avorum testamento. Et li qua tilis poterant vel de re , vel de lite competere actiones . nepotibus deferimus secundum justum nostra; legis modum , qua de parentum inofficiosis testamentis competunt filiis. Dat. ;. Cal: Mart. Mediolani , TIMASIO & PROMOTO COSS. zntz. io. Iinpp. THEOD. & VALENTIN. AA. Maximo PP. TJBi aviarum successio morte interveniente discutitur , capitis ^ diminutio paterna quxrenda non est. Tunc enim in hujusmodi hereditatibus filiorum status , aut persona spectatur, quotiens de ejus bonis , qui potestatem famiiix potuit habere , tractatur. Dat. I 5 . Cal. Octobr. Ravenna ’, THEODOSIO 13. L VALENTINIANO 3. AA. COSS. 43o. ll. Irnpp. THEODOS. L VALENT. AA. ad Senatum Uri is Ronne. CI matre 8 ssiperstite filios, vel filia, qui quxve moritur, filios ° dereliquerit : omnimodo patri suo , matrive [sux] ipso jure succedant: quod sine dubio & de pronepotibus observandum [este] censemus. Dat. Id. Nov.' THEOD. i;. & VALENT. [5.] AA. COSS. 43 v 12. Imp. JUSTINIANUS A. Memia PP. Q Uotiens aliquis , vel aliqua, intestatus, vel intestata, mortuus, •vel mortua fuerit, nepotibus, vel pronepotibus cujufcunque sexus , vel deinceps aliis descendentibus derelictis , quibus Unde liberi bonorum possessio minime competit, & insuper ex latere qui- huscunque acuatis : minime polsint iidem agnati 9 , quartam 496 partem hereditatis mortux persona, sibi vindicare, sed descendentes soli 10 ad mortui successionem vocentur. Quod tantum in futuris 11, non etiam prxteritis negotiis servari decernimus. Datum Calend. Jul. Constantinop. DN. JUSTINIANO A. P. p. 2> . In AUTHENT. de heredibus-ab intestato. §. 1. coi.' 9. tit. 1. ex Novell. 118. 1. cap. JN succejstor.em mortui patrisfamilias , sive siliifamilias , liberi eius, si sunt, omnibus aliis prolati succedunt. Primi quidem gradus aqualiter succedunt: nepotes est ulteriores in (lirpes 12: non distinguendo sexum 13, vel jura potestatis 14, sed sola naturali causa inspecta. AD T I T. LVI. SENATUSCONSULTUM TERTULLIANUM. 1. Irnpp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Viviana. F Icet 16 liberi matribus ab intestato ita demum perse heredes exi- stant, fi fari 17 pollint: tamen matres liberis, etiamsi infantes natura concesserint, posse succedere, nulla dubitatio est. PP. 10, Cal. April. TIBERIANO & DIONE COSS. 291. 2. Iidem AA. & CC. Rhesa. IN successione filii vel filia communis, sine liberis & fratribus & sororibus morientis , pater 18 manumissor, quia ei sit vetus jus servatum, matri prxfertur. S. 6. Id. Decembr. CC. COSS. 293 ' 3. Imp. CONSTANTIUS A. Catulino Proconsuli Africa. ATAtres , qua puberes amiserunt filios, licet impuberibus [eis] ■* tutores 19 non petierint, pralcriptione [tamen] non petiti tutoris ad excludendam eorum siicceffionem , minime debere p:s- certum est. Dat. 6. Calend. August. CONSTANTIO A. scribi 7. & CONSTANTE COSS. 334 - 4: Imppp. GRATIAN. VALENT. L THEOD. AAA. Eutropio PP. CI qua mulier nequaquam religionem priori viro, ex qno filios, 0 seu filias non habec, nuptiarum festinatione 20 prastiterit, ex jure quidem notissimo infamis 21 fit, nisi hujusmodi maculam Imperiale beneficium ei remittat: sin autem ei fiiii erunt, sen filii, & impetraverit indulgentiam , infamia abolitionem permittimus, & exterarum poenarum antiquationem , fi facultatum omnium, qua fuerunt tempore nuptiarum , medietatem filio vel filia, filiis seu filiabus donaverit, quos habebat ex viro priore susceptos, pure scilicet & omni^donationis solennitate completa , nec retentu quidem usufructu. Quem quidem semissem !i duobus filiis, seu filiabus , pluribusve donaverit, & sorte fatali unus, vel una, seu alles , vel alia ex iisdem intestatus, vel intestata uhferitisemper ad superstites Fratres 22, vel sorores volumus pertinere, f 8inautem universi, vel universa intestati diem obierint, dura23 fortuna ad matrem solaria ex integro revertantur: ita scilicet, uthunc semissem , quem filiis , vel filiabus donaverat: intestato diem obeuntibus, rursus ipsa separarim ab ultimi filii, vel filia hereditate prasumat. PP. 1;. Cal. Januar. GRATIANO 5. & THEODOSIO AA. COSS. 380. ;. Irnpp. THEODOS. L VALENT. AA. Senatui Urbis Roma. j^Ater, qua defuncto filio , filiave sine liberis, ex testamento, (1. /. 1. §. st', unde liberi. §. 2. Injl. de bered, qua 1 ab intest. (2. V. §. 12. Irsi. de nupt. (3. v. I. 2. supr. de natalib. restit. (4. V. I. un. §.q.si:pr. de caducis toll. I. ttn.supr. de his qui ante apertas tub. (;. I. 19. Jupr.de coliationib. §. 13. Infl. de bered, qua: ah inti fi. nbrog. I. ult. Atith. in succesiionem. infir. h. t. Nov. 18. c. 4. (6. v. I. 13. supr. ex qmb.taus. infam. (7. Adde/. 1. §. 4. js. h. t. (8- V. L 2. (3. 6. Jf. §. 3. Inst. ad SC. TertuU. Nov. 1 18. c. I. (9. Abrog. pars l. q.supr. h. t. (10. Nov. Ig. c. 4. Nov. 11 g. c. 1. (11. 1.7.supr.de legib. (12. /. 2. supr.b.t. (13. Abrog./, 9. 0 vel ab intestato succedit, si matrimonium secundum poft mortem filii, vel filia non contraxerit, omnia filii [seu filia] morte delata, vel derelicta pleno jure acquirat. Sin vero alterius mariti conjugium elegerit 24 , extrinsecus quidem quasita filio, filiave. supr. eod. (14. v.l. 10. supr. eod. (15. Lib. 38. D. 17. Lib. 3. Inst. 3. (16. v. Nov. 158. (i" T> /. 18. supr. de jure deliber. (rZ. /. 2. §. iq.ff. §. 3. Inst. b. 1.1. 10. js. desuis £st legit, bered, confer /. ult. §. 1. infir. b. t. (19. v. 1.6- infr. eod. I. z.supr.siadvers delici. (20. /. i.supr. desecuni.naft. (21. /. 1;. supr. ex quib. caus. infam. Nov. 22. c. 22. (22. §■ 3 * vers. frater. Inst. h. t. confer l. 7. infr. eod. (23. Fac. I. 7 ■ 1,1 f’ u js. si tabula testam, nulla: ex tub. (24. v. Nov, 2. c. 3. Nov. »• ,6 - MI 497 Ad Senatusconsultum Orficianum. __ 49 % par eorum numerus, f Sed Ji cum parentibus fratres cjf sorores utrinque defuncto conjuncti superfint: evocantur cum ascendentibus gradu proximis , ita ut -viriles portiones fiant , exclusa prorsus omni differentia sexus Ö* patria patefiatis, ubi nulla secundarum nuptiarum fit mentio.. fimili firmitate possideat: rerum vero paternarum defuncti solo ufuFructu Immanitatis contemplatione potiatur, proprietatem [& sororibus, &] fratribus tranfmilsura defuncti. Dat. 7. Id. No- vembr. Ravcmne, THEODOSIO 12. & V ALENTINIANO 2. AA. 0088. 426. 6. Iidem AA. Florentino PP. QMnem [matri] sive ab intestato, sive jure substitutionis, si fi- lius impubes moritur, denegandam volumus successionem 1, si ea legitima liberorum tutela suscepta, ad secundas contra sacramentum prxstitum adspiravit nuptias, antequam ei tutorem alium fecerit ordinari, eique, quod debetur ex ratione tutelae gestae, persolverit. Dat. 7. Id. Jul. Conftantinop. THEODOSIO A. 16. & FESTO COSS. 418. 7. Imp. JUSTINIANUS A. Menn* PP. CIquis, velli qua, matre fuperstite, & fratre vel legitimo, vel o sola cognationis jura habente, intestatus vel intestata decesserit: non excludi a filii succeffione matrem, sed 2 una cum fratre mortui, vel mortua;, si superstes vel filius, vel privignus ipsius sit, ad eam pervenire, ad similitudinem sororum mortui, vel mortua;: ita tamen, ut si quidem sola; sorores agnat*, vel cognata;, & mater defuncti, vel defunct« superfint: pro veterum legum tenore dimidiam quidem mater, alteram vero dimidiam [partem] omnes sorores habeant. Sin vero matre fuperstite & fratre, vel fratribus solis, vel etiam cum sororibus intestatus quis, vel Intestata moriatur, in capita distribuatur ejus hereditas: nec liceat matri occasione sororum mortui, vel murtu« ampliorem partem sibi venditare, quam rata portio capitum exigit: patruo scilicet mortui, vel mortua, & ejus filio, vel nepote, nullum jus ad ejus hereditatem (matre [ejus] herede existente) habentibus: nec ex veteribus legibus, vel ex constitutionibus partem matris minui. §. 1. Sin autem defuncta persona non solum matrem , & fratres , & sorores superstites habeat, sed etiam patrem 3 : 11 quidem fui juris deeeffit, quia patris persona interveniens matris jura superare videtur : omnibus pio animo providentes , sancimus, fratres quidem , & sorores mortua persona ad succelsionem proprietatis solos pro virili 4 portione vocari: patri autem , & matri usum fructum totius successionis pro beste competere, aqua lance inter 5 patrem & matrem dividendum, reliqua parte ususfructus apud fratres & sorores remanente. Sin vero defuncta persona in sacris patris constituta decesserit: pater quidem ustimfructum , quem & vivente filio habebat, teneat, donec vivat, incorruptum : mater autem , quia [bunc] usumsructum habere, vivente patre, non potest, totum apud patrem constitutum, una cum fratribus defunctx uersonxad proprietatem vocetur, scilicet cum sororibus sola in dimidiam 6, cum fratribus, vel promiscui generis secundum supradictam distributionem in virilem portionem: Omnibus videlicet, nuce de mulieribus ad fecundas nuptias migrantibus fand a sunt, in suo statu durantibus. Dat. Cal. J1111. Confiantinop. DN. JUSTINI AN. A. PP. 2. COS. 528. In AUTHENT. de nupt. §. & quoniam mater, coi. 4. tit. 1. Novell. 22. cap. 47. JPT cum solis fratribus , & cum felis sororibus , & cum permixtis, •vocantur matres in virilem portionem. In AUTHENT. ut cum de appellat, cogn. §. sancimus itaque. & §. si vero contigerit, coi. 8. tit. 16. al. ir. Novell. 115. cap. 4. testamento quoque non licet Uberis parentes excludere , nifi justa causa exheredationis inseratur , queo septenario numero nova constitutione distribuitur: alioquin rescinditur testamentum circa institutiones : nam in ceteris perseverat. In AUTHENT. de bered, ab intestat. venient. §. consequens. & §. sequenti coi. 9: tit. 1. Novell. 118. cap. 2. JffEfunclofine Uberis filio , ,parentes , fi soli sunt , succedunt salva gradus sui praerogativa: fi puri gradu sunt,pariter succedunt: paternis quidem dimidia , maternis vero alia dimidia delata , licetfit dis- (j ; l. %.fi. Abrog. I. 2. §. 15. ff. §. 3. vers pater, bist. I. 2. supr. h. t. (6. Abrog. Auth. & cum solis. Tom. H. T I T. LVII. AD SENATUSCONSULTUM 7 ORFICIANUM. l. Imp. ALEXAND. A. Evangelo. CI intestat« mulieri consanguinei existent , & mater 8, & filia; ad solam filiam ex Senatusconsulto Orficiano hereditas pertinet. PP. i;. Calend. Februar. FUSCO 2. & DEXTRO COSS. 226. 2. Inipp. DIOCLET. & MAXIMIAN. AA. & CC. Metrodorx. JJOn pro numero superstitum mortis matris tempore , sed succedentium , materna scinditur hereditas. Quapropter si mater vestra te, & uno fratre emancipatis, duobus autem aliis in patri» positis potestate superstitibus, diem functa est: & hi, qui in potestate patris fuerant, priusquam 9 maternam hereditatem sibi quaererent, rebus humanis exempti sunt: inter duos tantum viriles non ambigitur factas portiones. 8. 7. Calend. April. Sirmii , AA. COSS. 3. Iidem AA. & CC. Julianae. MAtri intestato defunctae secundum Orficianum Senatusconful- 1 tum, citra bonorum possetsionem filia io pro herede gerendo,. succedere non prohibetur. S. 12. Calend. Novembr. A A. COSS. 4. lmppp. GRAT1AN. VALENT. L THEODOS. AAA. ad Hilarianum P. V. Q Uotiens de emancipati filii, si lix ve successione tractatur: filiis • ex his genitis deferatur intacta uro solido successio ; neque ulla [defuncti] defunctxve patri, matrive n concedatur intestat* successionis hereditas. Dat. 15. Cal. Mart. Alediolani, MERQBAU- DE 2. & SATURNINO COSS. 5. Imp. JUSTINIANUS A Demostheni PP. CI qua illustris mulier filium ex justis nuptiis procreaverit, & alterum spurium habuerit, cui pater 12 incertus fit: quemadmodum res materna: ad eos perveniant, sive tantummodo ad liberos justos, (iveetiam [ad] spurios, dubitabatur. Sancimus itaque, ut neque ex testamento ,■ neque ab intestato, neque ex liberalitate inter vivos habita, justis liberis existentibus, aliquid penitus ab illustribus matribus ad spurios perveniat: cum in mulieribus inge- i nuis & illustribus (quibus castitatis observatio prxeipuum debitum jest) nominari spurios, fatis injuriosum, satisque acerbum, L nostris temporibus indignum eile judicemus. Et hanc legem ipsi pudicitix, quam scmper colendam censemus, merito dedicamus. t Sin autem concubina liber* conditionis constituta filium, vel filiam ex licita 13 consuetudine ab homine iibero habita procreaverit: eos etiam cum legitimis liberis ad materna venire bona, qua: jure legitimo in suo patrimonio (oilidet, nulla dubitatio est. Dat. 15. Cal. Octobr. Chalced. DECIO V. C. COS. -;i. 6. Idem A. Juliano P. P. QUidam ancili* fu* per fideicommissum libertatem reliquit; ea ' v - autem , a quo libertas relicta est, moram 14 in libertate pr*- standa faciente, peperit ancilla4 & esse [eum] quidem ingenuum puerum, vel puellam, qui post moram nati sunt, omnes veteris juris auctores consentiunt: dubitabatur autem inter eos, si matri morient: posset succedere. Hujusmodi itaque dubitationem eorum decidentes, ulterius eam procedere 11011 patimur ; sed sancimus, eandem matris progeniem heredem ab intestato ei posse existere: salvo jure legitimo ex auctoritate Senatusconsulti Orliciani proli servando, L tam matre ex Senatusconsulto Tertulliano, quam prole ex Orficiano Senatusconsulto invicem ad suas hereditates 'venientibus. Dat. Cal. Oct.br. Conflantinop. LAMPADiO & IO RESTE, VV. CC. COSS. 530. ___ : infr. eod. (7. Lib. 38. D. 17. Lib. 3- ^ n fi. 4- (8- l- r.ff. ad SC. Tertutt, pr. bist. h. t. fac. I. 4. infr. eod. (9. I. 7. supr. de jure deliber. (io. Fac. /. 4. infr. tit. prox. (li. I. i.supr. b.t. ffi2. v.§.pen. bist. de nupt. adde Nov. 89- c - 1 S- C 1 3- v- 1 - 3- fi- de concubinis, (14. I. I. §. 3. pr. I. 2. §. 3. in fin fis. ad SC. TertuU. TIT, 499 Codicis Lib. VI, Tit. LVTII. 5co T 1 T. LVJII. DE LEGITIMIS 1 HEREDIBUS-. T. Imp. ALEXANDER A. Cassio & Hermionae. TN successione, qua titulo consanguinitatis , vel inhonorum pos- seffione, yux proximitatis nomine competit, tam Fratres, quam sorores pari jure esse, licet 2 non [ex] eadem matre suscepti sinis, jus ceitum est. Nec huic derogatur, quod amitas vestras ah avo vestio dotatas fuisse proponitis. PP. N011. Maji , MAXIMO 2. & JELIANO COSS. 2:4. 2. Imp. GORDIANUS A. Tatianie, & aliis, jglejus, qux vos heredes instituit, patri hereditatem non quxfi- siis, posteaque mortuo patre, ac repudiata ejus hereditate, iefunctx succellionem agnovistis : ea, quae bonorum sunt defunctae, ab his separari, quae patris vestri Fuerant, Prteses provinciae non ignorabit. PP. 6. Id. April. GORDIANO A. & AVIOLA COSS. 240. 3. Imp. DECIUS A. Asclepiodote. £Onsanguinitatis jure & foeminas ad intestatorum successionem admitti posse , explorati juris est. Proinde cum fratris tui intestato mortui ad te consanguinitatis pure hereditas pertineat : nulla ratione alterius fratris tui filii 3 ad eandem succellionem adspirare dediderant: nam & cessante jure agnationis in persona •mnium , Praetorii juris beneficio ad te potius , qux secundum gradum obtines, hereditas pertinet, quam ad fratris lui filios, qui in tertio gradu constituti sunt. PP. 2. N011. Dec. DECIO A. L GRATO COSS. 251. Iii AUTHENT. de bered, ab intestato venient. §. reliquum. coi. 9. tit. 1. Novell. 118- cap. 2. & ut fratrum fil. §. 1. coi. 9. tit. 10. ai. 7. Novell. 127. e. i. £EJsante succejjtont lincte descendentis, U ejus, qua sola Jit ascendentis , vocantur primo fratres, frutrifque pramortui filii in flirpes. Dico autem de fratre , ejusque fratris filiis, qui ex utroque parente contingunt eum, de cujus hereditate nunc agitur: qua persona veniunt, Ssjtne defuncta nunc persona parentibus, & cum proximis gradu ascendentibus. Et quidem pradicti fratris filius , fi tertio gradujit, prafertur fratribus defuncii , qui ex uno tun- tum parente cognati sunt. In hac successione omnis differentiasexus, Stf emancipationis cejpit. In AUTHENT. de bered, ab intest. §. his autem non. & K. illud, coi. 9. tit. 1. Novell. 118. cap. 3. pOst fratres autem ex utroque parente, eorum filios admittuntur ex uno latere fratres, foror esae : cum quibus cfi filii eorum, fi qui ex eis jam decesserint, f Ili autem fratrum filii cum pares fint defuncii fratribus, praferuntur proculdubio ejusdem defuncii patruis , - 38- D. 16. Nov. 118- c. 3. (2. Confer Nov. 84. c. 1. 5.1. (3. v./. 14. infr. h. t. abrog. Autb. ceffante. infr.eod. (4. 1. 3. fupr.adSC.Oiphit.l.^.ff.uHde legit. (5. Abrog. Auth. post fratres, supr.h. t. (6. Abrog. d. Auth. (7. Adde l. 11. ff. qui testam, facerepoff (8. v. Auth. des untle. supr. ad. SC. TcrtuU. (9. I. 6. in fin. fupr. d. t. I, 6. infr. in quib. caufis pignus tac. contr. Nov. 22. v. 40. (10. Fac. i. 'i.supr. ad SC. TertuS. (11. 1 . 5. infr. de tmait- cip. (12. /. ult. infr. h. t. §. ult. Infi. de legit, adgnat.succejs. I. 4* Jitpr. de legit, tut. I. supr. de curat, furios. (13. v. I. 27■ s u fjj de nuptiis. (14. v. /. ult. supr. de palt. I. 27. infr. de fidejuffortb. (15. Fac. I. tl.pr. js, de aclion. empti. (16. v. 1 .delegib. I. 64. ff. dereg. jur. (17. I. 27. supr. de nuptiis. (18 .l.fl.sapt. h. t. (19. /. 5. infr. de emancipat, d. 1. II. (-0. I. ult, infr. communia desuccejs, AJarog./Vw. na.c.a. 499 Codicis Lib. VI. Tit. LVIII. de Naturalibus liberis, pag. 363. * 27. de Naufragiis. 763. ' 11. 5. de Navibus non excusandis. 763. ’ Jl. 3. de Naviculariis, seu Naucleris. 761. Y 11. I. de Nautico fceuore. 28Z. * 4. 33. de Nautis Tyberinis. 774. * n. 26. de Necessariis servis heredibus. 449. * 6. 27. Ne Christianum mancipium. 7$. * 1. io. - de statu defunctorum. 536. * 7. 21. - fidejussores vel mandatores. 360. * ;. 20. - filius pro patre. 247. * 4. 13. - fiscus rem, quam vendidit. 713. * 10. 5. - fiscus vel Respublica. 1;;. * 2. 18. Negotiatores ne militent. 8Z3- * 12. 3;. de Negotiis gestis. 1;;. * a». 19. Ne liceat in una eademqiie causa. 582. * 7. 70. potentioribus. ¥ 2. 14. Nemini licere signum Salvatoris. 73. * 1. 8- Ne opene a collatoribus exigantur. 726. * 10. 23. - pro dote mulieris bona. 361. * 5. 22. - quid oneri publico imponatur. 763. * 11. 4. - quis in sua causa judicet. 189. * 3. ;. - quis liber invitus actum Reipubl. .778. * n. 36* - rei dominicae vel templorum. 548. * 7. 38. - rei militaris comitibus. 119. * 1. 47. - rusticani ad ullum obsequium. 790. * u. 54. - sanctum baptisma reiteretur. 71. * I. 6. - sine jussu Principis. 70;. * 9. 48. - Tutor vel Curator vectigalia. 383. * ;. 41. - uxor uro marito. 246. * 4. 12. de Nili aggeribus non rumpendis. 694. * 9. 38 . Non licere habitatoribus. 790. * 11. de Non numerata pecunia. 274. * 4. 3 °. de Novationibus & delegationibus. 630. * 8- 4 S - de Novi operis nunciatione. 597. * 8- n. de Novo Codice faciendo. 1. de Noxalibus actionibus. 230. * 3. 41. de Nudo jure Quiritum tollendo. 538- * 7 - r;. Nulli licere in frenis. 770. * n. n. de Numerariis, Actuariis, &c. 849 - * ir. 50. de Nundinis & mercationibus. 306. * 4. 60. lie Nuptiis. 321. * ;. 4- ' De legitimis heredibus, de Naturalibus liberis, oag. 363. * 27. de Naufragiis. 763. * u. 3. de Navibus non excusandis. 763. * ir. 3. de Naviculariis, seu Naucleris. 761. * 11. X. de Nautico fcenore. 283. * 4. 33. de Nautis Tyberinis. 774. * 11. 26. de Necessariis feriis heredibus. 449. * 6. 27. Ne Christianum mancipium. 75. * 1. 10. - de statu defunctorum. 536. * 7. 21. - fidejustores vel mandatores. 360. * 3. 20. -.filius pro patre. 247. * 4. 13. - fiscus rem , quain vendidit. 71Z. * 10. 5. - fiscus vel Respublica. 155. * 2. 18- Negotiatores ne militent. 833. * 12. 35. 3 e Negotiis gestis. 735. * 2. 19. Ne liceat in una eademque causa. 382. * 7. 70. - - potentioribus. 133. * r. 14., Nemini licere signum Salvatoris. 73. * 1. 8. Ne operi ä collatoribus exigantur. 7:6. * 10. 23. - pro dote mulieris bona. 361. * 5. 22. - quid oneri publico imponatur. 763. ¥ 11. 4. - quis in sua causa judicet. 189- * 3. 3. - quis liber invitus actum Rcipubl. 778. * 11. 36 - rei dominici vel templorum. 348. * 7. 38. - rei militaris comitibus. 119. ’ 1. 47. - rusticani ad ullum obsequium. 790. *11. 34. - sanctum baptisma reiteretur. 71. * 1. 6. - fine juflu Principis. 705. ' 9. 48. - Tutor vel Curator vectigalia. 383. * 5. 41. - uxor nro marito. 246. * 4. 72. de Nili aggeribus non rumpendis. 694. * 9. 38. Non licere habitatoribus. 790. * 71. 33. de Non numerata pecunia. 274. * 4. 30. de Novationibus & delegationibus. 630. * 8- 42. de Novi operis nnneiatione. 397. * 8- xx, de Novo Codice faciendo. 1. de Noxalibus actionibus. 230. * 3. 41. de Nudo jure Quiritum tollendo. 338. * 7. 25. Nulli licere in Frenis. 770. * 11. ir. de Numerariis, Actuariis, 5 ?. 849. * 12. 3©. de Nundinis & mercationibus, 306. de Nuptiis. 321. * 3. 4. 4- 60., 's 501 De legitimis heredibus 5 °^ autem [eju::] patri totum i , sive priorem torum servaverit, sive ad secundas migraverit nuptias, adquiri : sive per faecum oraculum emancipatio procedat, sive alio legitimo modo ä sacris paternis fuerint absoluti. §. r. Cum enim & pater utitur usuFructu , & votum 1 ejus eft, ad alios filios suas res pervenire: ea propter, cum ex lege Anastafiana in alium articulum Fratribus prospectum eft, nunc ä nobis in hac specie plenius [eis] subvenitur: ut pater habeat nsumftuctum , fratres autem vel sorores dominium rerum relictarum ; exceptis maternis 3 rebus, in quibus,- si ex eadem matre fratres vel sorores sint, eos solos vocari oportet. Sin autem non supersint, tunc ad similitudinem aliarum rerum in totam fraternitatem dominium earum cedere , ut sit apertissimus in omnibus tractatus, & non per differentiam personarum, vel rerum vacillare noscatur. Dat. Cal. Novembr Confl.mtinop. post Consulatum LAMPADII & ORESTIS VV. CC. anno secundo. ;zr. 14. Idem A. Joanni PP. T Ege duodecim 4 Tabularum bene humano generi prospectum est, qua: unam consonantiam tam in maribus, quam in femi- nis legitimis, & in eorum successionibus, necnon & in liberis observandam esse existimavit: nullo 5 discrimine in succelsionibus habito, cum natura utrum que corpus ediderit, ut maneat suis vicibus immortale 6, & alterum alterius auxilio egeat, & uno se moto L alterum corrumpatur. Sed posteritas dum nimia utitur subtilitate , non piam induxit differentiam , sicut Julius Paulus in ipso principio libri singularis , quem ad Senatusconsultum Tertullianum fecit, apertissime docuit. Cui enim ferendum est, ab intestato succelsionibus suas quidem filias ad Cmilitudinem masculae sobotis in parentis vecari suceeffionem , & iterum germanas jure consanguinitatis eandem sibi vindicare praerogativam, deinceps autem legitimas feminarum personas, si jura consanguinitatis non possident [ä] fuccelsione legitima repelli, cum maribus eadem succeffio pateat? Quare enim patris foror non ad successionem filii fratris fui lina eum masculis vocatur, sed aliud jus in amitis , aliud in patruis observatur ? Vel qua ratione fratris filius ad 1 'uecelfionem patrui vocatur, germana autem ejus ab eadem successione recluditur ? Hujusmodi itaque legis antiqua: reverentiam- & nos anteponi novitati legis censemus: & sancimus , omnes legitimas personas (id eft . per virilem sexum descendentes) sive masculini, sive feminini generis sint, simili modo ad jura legitima: succelsionis ab intestato vocari fecundum grassus fui prorogativam : non ideo excludendas , quia consanguinitatis jura secundum germano observationem non habeant. Cum enim unius sanguinis jura remaneant per virilem sexum incorrupta: quare naturam 7 offendimus , & legitimo juri derogamus ? cum & aliam maximam injuriam res in se continet, plerisque quasi vulnus intestinum incognitum. Cum enim, L ad ipsarum mulierum 8 successionem masculi jure agnationis vocantur: quis patiatur earum quidem hereditatem ad eos legitimo jure deferri; ipsas vero nec invicem sibi, nec masculis eodem jure posse succedere : sed propter hoc solum puniri, quod femino 9 nato sunt, L paterno vitio (si hoc vitium est) prolem innocentem gravari? §. 1. sn his igitur casibus Legem 10 duodecim Tabularum sequentes , & novum jus novissimo jure corrigentes , etiam unum 11 gradum pietatis intuitu transferri a jure cognationis in legitimam volumus suceeffionem : ut non solum fratris filius, & filia (secundum quod jam definivimus) ad suceeffionem patrui sui vacentur: sed etiam germano consanguineo, vel sororis uterino filius, & filia soli, & non deinceps persono una cum his ad jura avunculi fui perveniant: & mortuo eo, qui patruus quidem eft fratris fui filiis, avunculus autem sororis suo soboli, simili modo ex utroque latere succedant, tanqnam [ii] omnes legitimo jure veniant: scilicet ubi frater, L foror superstites non 12 sunt. His enim personis procedentibus, & hereditatem admittentibus, coteri gradus remaneant penitus semoti, -f Hio procubiti bio observando, ut succeffio non in stirpes, sed in capita 13 divi- (1. Immo vide i. ult.supr. mi SC. TertuU. (2. /. 50. §. 2. Fi de ion. libert. I. 7. in fin.ß'.fi tab. testam, null# extal. (3. V. Nov. 84. c* I. jj. 2. collata Not. 118. c. 2. (4. §. Z. verf U bus & sororibus vocandos esse sancimus: ut secundo gradu constituti, & legitima fuccelsione digni reperti, aliis omnibus, qui 1'unt ulterioris gradus , licet legitimi sint, praecellant. Et hxc quidem de fecundi gradus fuccelsione fatis abunde- que a nobis cum summa utilitate disposita sunt. §. 3. Cum autem tertio gradui ex transversa linea Fuerit locus, ubi patruis, & filiis Fratrum, & sororum [locum] antiquitas dedicavit: una cum illis tam emancipati fratris, quam emancipata: sororis filium tantummodo, L filiam , live emancipatos, five suos patribus [silis] constitutos, & neminem alium ulterius: necnon fratris uterini L sororis germana:, vel uterina: filium & filiam tantummodo ex legitima linea invicem vocari censemus, sicut jam sanximus: ut omnes, qui vel ab antiquo jure, vel ä nostra liberaiitate in legitimorum quidem positi sunt prorogativa, & eodem tertio gradu sunt, simili jure vocentur. Successionis videlicet jure & in hae parte servando: ut & ii qui ex secundo gradu vocati renunciaverint hereditati, & noluerint eam adire, nullusque alius sit in fecundo gradu , qui succedere potest, L vult: tunc hi, quos prosenti lege enumeravimus ex tertio gradu , in locum recusantium succedant, t Illo etiam observando, ut succeffio non in stirpes, sed in capita dividatur: eseteris omnibus succelsionibus fecundum jus usque ad pro- sens tempus observatum procedentibus, & nullo ex cognatis supra memoratos gradus ad juris agnatitii Formam redigendo, sed suum ordinem suamque proximitatem retinente incorruptam. §. 4. Quas autem personas ex jure cognationis in legitimas successiones transveximus, eas etiam tutehe gravamini viciffim supponimus 20, scilicet si masculi sint, & perfecta aetatis, secundum nostro 2r Constitutionis tenorem : ut nen solum lucrum sentiant, sed etiam gravamini subjugentur. §. 5. Si qui autem casus jam evenerunt, (11. §.4. Inst. d. 1 . 1 . nlt. infr. h. t. (12. I. $.supr. eod. immo adde Nov. 127. c.l. (13. Nov. 118. c. 3. in fin. (14. I. iq.fitpr. b.t. (15. d. I. 14. fr. &§. l.pr. (16 .. d. I. 14. verf. eum enim. (17./.1. supr. de jure delib, l. 6. §. 1. verj, quamvis, js. de honor, pojs. I. 1. in fin. fs. quis ordo. (18 l. l. infr. tit. prox. (19. §. 1. In.fl. de sicces. cogr.at. (20. I. 73- fr.js. de reg. jur. (ri. /. ult.supr. de legit, tut. & per 5 o? Codicis Lio. VL Tit. MX. LX, 504 & per judicialem sententiam , vel amicabilem transactionem sopiti sunt, nullam sentiant ex hac lege retractationem. Dat. Id. Octobr. Conftuntinop. DN. JUSTINIANO A. Ps J . 4. & PAULl- NO V. C. COSS. 534. T 1 T. LIX. COMMUNIA DE SUCCESSIONIBUS. 1. Iinpp. DIOCLET. & MAXIM. A A, & CC. Varanice. J^Cire debuisti, fratre emancipato potiorem eam , quas in familia mansit, in.alterius emancipati 1 bonis non haberi: sed eos pariter, si solennster 2 petierint bonorum possessionem, succedere. S. 15. Cal. Jun. Sirmii , CC. COSS. 2. Iidem AA. & CC. Apollinari. j£jl pater tuus propius sobrino tuo agnato constituto, & intestato defuncto , civili jure adita hereditate; vel hoc ab initio non interveniente, seu capitis deminutione perempto, solennster 3 bonorum possellione admissa, successit; ac tibi patris tui quaesita hereditas est: adire Prielidem provincix debes, ac tutorem 4 ejus de tutela convenire. Datum 14. Calend. Jun. Verona, AA. COSS. 3. Iidem AA. & CC. Ulpiame. T/Itrico 5 privigni succeffionem intestato civili, vel honorario jure non deberi, certiffimum est. 8. 1?. Cal. Mart. Sirmii, CC. CQSS. 4. Iidem AA. L CC. Asterio. CErvus successores habere 6 non potest. 7 Datum Non. April. ° CC. COSS. 5. Iidem AA. & CC. Justinoe. j^Mitre, cui fucceffisse filios suos proponis, hereditatem tuo nomine non recte petis. Sed quoniam hos [etiam] intestatos diem functos adseveras: si quidem hi, quos privignos ejusdem amitae dicis, eorum consanguinei fuerint, fratres tam agnationis, quam cognationis jure secundo gradu constitutos tibi praeferri 8 non ambigitur. Nam si amitinis tuis alio etiam patre natis, nunquam eorum matris privigni sunt: admisisse te bonorum possessionem probans, eorum vindica successionem. S. 12. Calend. Mart. CC. COSS. 6. Iidem AA. & CC. Publiciano. ^Vunculo priori, qui est [in] tertio gradu , quam consobrino 9,. qui sequentem occupat, deferri succeffionem intestati, certi juris est.. Supposita Cal. Octobr. CC. COSS. 7. Iidem AA. & CC. Nicolao. A Dfinitatis 10 jure nulla üicceffio permittitur.. 8. Idib. Octobr. a CC. COSS. 8- Iidem AA. & CC. Justa:. ^Ntequam scriptus [heres] cujuscunque portionis capax repudiet hereditatem, vel alia ratione quaerendae facultatem amittat: ei, qui testamentum reliquit, intestato nemo succedit. Igitur perspicis, quod testamentariae successionis spe durante 11, intestato bona defuncti non recte vindicentur. S. 6. Id. Mart. Retiaria , CC. COSS. 9. Iidem AA. & CC. Sopatro. ^Ncillae 12 dominus, liberi hominis, cum quo contubernium haec habuit, per hanc conjunctionem succeffionem vindicare Jion potest. S. Cal. Jan. Nicomedi*, CC. COSS. 10. Iidem A A. & CC. Danubio. TOUtritoribus" 13 hoc nomine, nec civili, nec honorario jure de- ■*“ ' fertur hereditas. 8. 6. Calend Januar. CC. COSS. In.AUTHENT. de statu & consuet. §. omnes peregrini, coi. io. conft. sin. QjWics peregrini-&'advena libere bospitentur, ubi 'voluerint. 14 Et hospitaii, Ji tefiuri 'voluerint, de rebus suis liberant ordinandi habeant facultatem, quorum ordinatio inconcufa servetur. Si vero hitestati deceferint, ad hospitem nihil perveniet; sed bona ipsorum per munus Episcopi loci, Ji jieri poteft, heredibus truduntur vel in pias causas erogentur. Hojpes veroji aliquid ex talium bonis contra hanc Constitutionem nojh ant habuerit: Episcopo triplum restituat quibus visum ei suerit, adstgnandum, non obstante statute aliquo’ aut consuetudine , seu privilegio, qua hucicnus contrarium imluc N bunt. Si qui autem contra hanc nostrum Constitutionem venire p /te. sumpserint , eis de rebus Juis testandi interdicimus facultatem ' üt in eo puniantur, in quo deliquerunt: alias , prout culpa qualitas exegerit, puniendi. J 11. Imp. JUSTINIANUS A. Demostheni P. P. CAncimus , quemadmodum de his rebus, quae liberis in sacri» constitutis ex occasione maritali acquisita sunt, certus destinatus est 15 ordo; ut si quis ex his ab hac luce fuerit subtractus, pars ejus, quam lucratus fuerat, ad liberos ejus, vel nepotes concedatur; quibus non extantibus, ad fratres suos ex eodem matrimonio progenitos 4 vel Ii etiam nori superfuit , ad fratres ex aliis nuptiis procreatos: cumque nemo eorum fuerit relictus, tunc ad patrem perveniet: ita & de his, quae materna linea per quamcunque occasionem , vel inter vivos, vel per ultimas dispositiones, vel ab intestato descendunt, similis ordo servetur: primo in silii, vel filiae successionem posteritate ejus vocanda: eaque non inventa, fraterno consortio ejusdem , vel alieni matrimonii secundum pradi- ctum ordinem arceffito: tunc ad ultimum locum pater ä legibus conclametur, & fui filii non gratam hereditatem relictam, sed triste 16 lucrum sibi lugeat acquisitum. In omnibus videlicet [casibus] in snperstite sobole liberorum , & fratribus adhuc viventibus , qui ad hereditatem defuncti patrem antecedunt, Hsufrustu 17 rerum, quarum dominium ad eos pervenit, apud parentes remansuro. Dat. 15. Cal. Octobr. Chalced. DECIO V. C. COS. 529, In AUTHENT. de consang. & uter. frat. §. 1. coi. 6. tit. 13. al. 12. Novell. S4. cap. 1. JTaque mortuo patrefiamilias, Jt filius decedat intestatus fine liberis, reliciis fratribus cfisororibus , aliis consanguineis, aliis uterinis, tfi quibujdam ex utroque parente conjunctis: in eos solos transmitti hereditatem, qui cx utroque latere connexi sunt. 3 T I T. LX. ‘‘ DE BONIS MATERNIS, ET MATERNI GEKEKIS. i. Imp. CONSTANTINUS A. Consulibus, Praetoribus, Tribunis plebis, & Senatui S. D Es , qu* [ ex 1 matris successione, sive ex testamento, sive ab v intestato fuerint ad filios devolutae, ita sint in parentum potestate, ut [utendi] fruendi 18 [duntaxatj habeant in diem vit» facultatem, dominio 19 videlicet earum ad liberos pertinente, j Parentes autem, penes quos maternarum rerum utendi, fruendique [tantum] potestas est, omnem debent tuendae rei diligentiam adhibere: & quod jure filiis debetur, in examine [perse, vel per procuratorem 20] poscere: & sumptus ex fructibus impigre facere, & litem inferentibus resistere: a que ita omnia agere 21, tanquam solidum perfectumque dominium [eis acquisitum fuisset,] & personam gerant legitimam : ita, ut, si quando rem'alienare voluerint, emptor, velis, cui res donatur, observet, ne unquam partem earum rerum, quas alienari prohibitum est, sciens accipiat, vel ignorans : docere jenim pater debet, proprii juris eam rem esse, quam donat, aut distrahit: L emptori, si velit, fidejullbrem licebit accipere: quia nullam poterit proscriptionem opponere (1. Adde I. ult. §. usi ipr.-tit. prox. (2. Illimo vide l. ult.supr. qui admitti tui honor, posses (3. d-.l.ult. (4. x. I. \2.st1pr. arbitr. tut. (?. Eae. /. 7. infr. h. t.. juncta §. 6. List, de nupt. (6. Adde I. 9 infr. h. t. • 7. Excip. 1 . pe.11.Jupr. de his quib. ut indiget. l.%.si,pr. definis U legit, lib. I. ult.Jupr. ad SC. Orphit. I. S-fupr. tit. prox. I. I. pr. £5' §. 3 .Js. de suis £j legit., bered.. ( 8 . v. /. 1. H. 9. js. d. t. Nov. 1.18. c, 3. (9. v. I. s.supr. unde legit. (10. v. I. 3. supr.fi*. t. eoliata l. $:supr. eod. (11. /. 39. /..70. pr.ff. de adquir. vel ornitt. bered.. I. 89 .Js. Aereg.jur. I. 2. Jupr.unde liberi, vide tamen l. 82 .js. de bered, insit. (12. Fac. I. l. pr.fi' unde vir is ux. (13. Fac./. ult. infr. de infant. expofi. I. 24. supr. de episcop. aud. adde Autb. omnes, infr. h. 1.1. q.supr. pro socio. (14. /. 71. §. Z-js- de condit, ifi Aemonstr. (15. /. 4. infr. de bon. qune lib. (16. /• ult.supr. ** inftit. issubftit. (17. /. 13. supr. tit. prox. (18- Immo vide /. 6. §. 2. 1. jz.fi'. de adquir. vel ornitt. bered. 1. 1. §. b.ff. ad SC. TertuU. I. 3. §. 4 .fi'. de donat, inter vir. & ux. l.l.J. de liber, exhib. (19. I. 1. infr. de bon. qua liber, (t©- /- 8- "• t. (21. d. /. 8- §. 6. vers.non autem, .... /T fs' - 1(1 -fisi -bt e hi«' 3 . B :trfe ■M r. a Ii z.i ■fi, ■'tii tar. ir ■ c 505 De bonis , quas liberis in potestate patris. 506 filiis qtiandocunque rem suam vindicantibus. Datum 15. Calend. August. Aquileja , SABiNO & RUFINO 0088. 316. Recitata apud VECTHJM RUF1NUM P. V. in Senatu, Non. Septembr, CONSTANT. A. P. & LICINIO COSS. 319. In AUTHENT. de nupt. §. Ii vero expectet ver. interminatur, coi. 4. tit. 1, Novell, 22. cap. 23. ■ JJljitricennale tempus transeat , quo pojsestbr dominus fit , U de- ■*' tentat.o accipientes dominos faciat, vel constituat: tempore incipiente filiis currere , ex quo sua potestatis este apparuerint: nist tamen aliquem impuberem retas adjuvet. 2. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. Florentio P P. AUidquid*avus, avia, proavus, proavia [ex materna linea ve- >£• nientes] nepoti, nepti, pronepoti, pronepti, testamento , fideicommitto, legato, donatione, vel alio quolibet titulo largitionis , vel etiam intestati succeffione contulerint: pater filio , fi- liaeve integra illibataque custodiat, ut vendere, donare, relinquere, alteri obligare [ sicut nec materna 1 bona,] non possit, [usufructu duntaxat ad eum pertinente: ] ita ut, quemadmodum ipse super his [rebus] licentiam totius potestatis amittit: defuncto eo, filio, filneve praicipua computentur, nec ab illis , qui ex parte sunt coheredes, vindicentur. Datum Id. Octobr. 0LYBR10 & PROBINO COSS. 39?. 3. Impp. THEOD. & VALENT. AA. ad Senatum urbis Roma. 01 viva matre emancipati sunt filii, & postea deceffit mater : quo- " niam omni commodo destituitur pater, neque retinet usumfru- stum , viriles ei inter filios (fi ve unus, fi ve plures fint) ususfru- stus tribuimus portiones. Sin vero mulier moriens alios ex filiis emancipatos a patre, alios in patria potestate dimiserit, in [hoc] casu dispari utetur maritus defuncta beneficio. Quo casu utrique prascripsimus , id est, circa eorum quidem portionem, qui adhuc in sacris retinentur , usumfructum ex legum authoritate retinebit [pater: ] Lpramium 2 delata emancipationis, cum volet, accipiet: in eorum vero parte, quos exiissede potestate viva matre constiterit, usumfructum virilis inter eos portionis secundum pra- scripta percipiet, f In nepotibus etiam , vel neptibus hoc observandum esse censemus, ut maritus, qui uxore mortua non exta ritibus filiis cum solis nepotibus , vel neptibus ex hac lege ad emolumentum vocandus est: fi unus, vel una, plurefve nepotes ex filio uno, vel pluribus , qui in potestate defecerunt, procreati sunt, hoc jure utatur, quod de filiis constitutum est. Nam licet hoc novum prasens lex constituat in nepotes: non tamen abs re est, 11t in hoc casu deteriores esse nepotibus filii non linantur. Habeat igitur avus veniens cum nepotibus in potestate durantibus, usumfructum bonorum omnium, qux ex defunctae aviae succeffione delata sunt. Cum vero his quoque libertatem emancipatione largitur : similiter & ab ipsis (sicut de filiis constitutum 3 est) praemium manumissionis accipiat; vel si ex pluribus alteros manumittit, alteros retinet, ex parte manumissorum legitimum pramium ; ex parte vero in potestate manentium retineat usumfructum. f Quod si nepotes sint neptesve, aut ex emancipato filio , aut ex filia procreati, aut ab ipso avia vivente sacris dimiffi, idem avus virilis cum ipsis portionis habeat usumfructum. Si vero ex nepotibus neptihusve tempore, quo in avia succeffionem vocantur, alii in avi sunt note- [ state, id est, mariti defuncta, alii sui juris sunt: circa personas j quidem eorum , qui in potestate consistunt, & in usufructu conse-! quendo, & in emancipationis pramio conquirendo, ratio supra di-) cta fervetur. In his vero, qui fui juris sunt, facultas capiendi ususfructus virilis inter eos portionis habeatur, f Eadem autem & de pronepotibus utriusque sexus san,imus : manen e definitione, qui de singulis sancita est, si filii sint pariter ac nepotes. Dat. 7. Id. Nov. THEOD. 13. & VALENT. 3. AA. COSS. 422. 4. Imp. LEO A. Callistrato P. P. per i Illyricum. QMnem ambiguitatis confusionem amputantes, hac liquida & compendiosa lege sancimus, circa usumfructum maternarum (1. 1. i.supr. h. t. (2. v. /. 6. §. %.infr. tit. prox. I. ult. infr. de tmancip. liberor. §. 2. Inst. per quas personas cuique adqitir. (3. I, tj.supr. de coUutionib. (4. Nov. 22. c. 34. (f- A 1. i. i.supr , tit. prex. (6. i. 1.1.1. 3. (7. Innuo vide rerum nullam esse differentiam, sive in priore matrimonio pater, ex quo filios habuit, permanere voluerit, sive 4 novercam filiis superinduxerit: legibus , quae de maternis bonis lat* sunt, suam habentibus firmitatem. Patres igitur usumfructum maternarum rerum , etiamsi ad secundas migraverint nuptias , sine dubio habere debebunt: hec ullam filiis , vel quibuslibet ex persona eorum contra patres improbam vocem acculationemque posse competere. Dat. Calend. Septembr. ANTHEMIO A. 2. COS. 468. T I T. LXI. DE BONIS, QUL LIBERIS IN POTESTATE PATRIS CONSTITUTIS, EX MATRIMONIO, VEL ALIAS ACQUIRUNTUR , ET EORUM ADMIN IST RATIONE. i. Impp. THEODOS. & VALENT. AA. ad Senatum Urbis Romae, post alia. QUm veneranda leges ; vetuerint patribus jure potestatis acquiri,. quidquid eorum filiis avus, avia, proavus, proavia , a linea 6 materna venientes quocunque titulo eontulissent: hoc quoque convenit observari, ut quicquid vel uxor marito non emancipato, vel maritus uxori in potestate posita , quocunque titulo vel jure contulerit, sive transmiserit; hoc patri nullatenus 7 acquiratur : atque' ideo in ejus tantum, cui delatum est, jure durabit. Dat. 3. Id. Novembr. Ravenna, THEODOSIO 12. & VALENTINIANO 2. AA. COSS. 426. 2. Iidem AA. Hierin P. P. ^Onstitutionis nova 8capitulum clariore interpretatione sancimus, ut qua per filios, nepotes, pronepotes, itemque filias, neptes, proneptes, quamvis in potestate fint, minime acquiri [patri] decrevimus , st marito, vel uxore quocunque titulo collata, sive ultima transmissa voluntate : nullus ad id quoque pertinere existimet, quod ab ipso parente datum, [vel dotis] vel ante nuptias donationis causa, pro una ex memoratis personis pnestitum fuerat, ut minime ad eum, si casus tulerit, revertatur. Prospiciendum est enim, ne hac injecta formidine, parentum circa liberos munificentia retardetur : sed ut his potestatis jure ad parentes reversis , exterarum rerum, qus ex substantia speciali conjugis ad superstitem devenerant, quamvis idem in sacris sit, fructu 9 tamen solo atque usu parentibus deputato, dominium ei, qui a conjuge, vel qux a marito meruit', reservetur: parente propter emancipationis 10 beneficium, fi voluerit, sicut in maternis rebus, vel qute per eandem lineam veniunt, praemium habituro. Datum 10. Calend. Mart. FELICE & TAURO COSS. 428. 3. Iidem AA. Florentino P. P. Q Uod scitis prioribus 11 continetur, nec a filia , qu* in potestate - - est, donationem ante nuptias patri, nec a filio dotem acquiri, eo addito confirmamus , ut defunctis bis adhuc in potestate patris, si liberis extantibus moriantur, ad liberos eorum esdein res jure fiereditatis, non ad patres jure peculii transmittantur , nec per nepotes avo videlicet adqmrendae. f Sin autem idem nepos superstitibus tam patre, quam avo paterno diem suum sine liberis obierit : eorum dominium , quae ad ipsum ex matre 12, vel ab ejus linea pervenerint, non ad avum , sed.ad patrem ejus perveniat: : usufructu videlicet in hujusmodi casibus avo (dum supererit) reservando. Dat. 7. Id. Sept. Constantinopoli , THEODOSIO A. 17. & FESTO COSS. 439. 4. Impp. LEO & ANTHEMIUS AA. Erythrio P. P. QUaecunque res ad filium vel filiam , nepotes sive pronepotes ''•^utriusquesexus in potestate constitutos, ex priore, vel fecundo, aut tertio, seu numerosiore conjugio pervenerint, ex dote 13, vel quacunque donatione, seu lftreditate, vel legato vel fideicommisso : earum rerum usque in diem vitae sux pater , vel avus, vel proavus usumfructum habeant, easdem res quocunque modo alienandi 14, vel pignoris seu hypothecae jure obligandi facultate eis penitus interdicta : dominio videlicet earum apud filios L nepotes live pronepotes utriusque sexus permanente, etiamsi ex eodem ma- l.i.infr.h.t. (8- l. 1. supr. eod'. (9. Vide tamen d. I. 1. (10. I. 2'supr. tit. prox, (ii .1. i.l. 2. supr. h. t. (12. I. i.l. i.supr, tit. prox. (13. i. 11. supr. commun. desuccejs. (14. /. 6. §. 2. infr. .... prox. v .j.-. b. 1.1. i.supr. de ben. matern. Nov. 22. e. 24. Ii A trimonio 5*>7 Codicis Lib. VI. Tit. LXL irinionio procreati non sint, ex quo exilem res ad parentes eorum, I qui quave in potestate sunt, Fuerint devoluta:: Eo videlicet observando ut morientium fratrum sororumve portiones , qui quave ex eodem matrimonio progeniti vel progenit» sunt, primo i quidem ad liberos eorum , (ut dictum est) si tamen fuerint, deinde his hon extantibus , ad superstites tantummodo fratres vel sorores eorum perveniant, aut ad superstitem , si ex iisdem fratribus aut Ibroribus unus unave remanserit. Omnibus autem , qui ex eodem conjugio fuerint procreati, defunctis : tunc demum ad eos , qui ex alio sunt matrimonio editi , easdem res pro virili pervenire statuimus : nulla autem ex memoratis personis existente, parentes eorum eas percipere Parentibus vero, quorum sub potestate sunt, usumfructum i duntaxat habituris, memoratas res jure potestatis nticnaudi vel obligandi q licentiam denegamus: non prohibendis liiilem liberis quandocunque fui juris fuerint, nulla temporali r,.ascriptione obsistente, easdem res omnibus modis vindicare : hi si forte postquam 4 potestate parentum eos contigerit liberari, tantum < temporis effluxerit, ut ex continua & inconcussa 6 tenentis possessione eorum intentio excludatur. Dat. ;. Cal. Mart. JiAU HANG & ZENONE COSS. 469. 5. Iidem A A. Nepotiano Magistro militum Dalmatia. 508 ■\T0ii fine ratione de negotio , qnod inter matrem familias , cujus vestra suggestio meminit, & germanum ejus vertitur , magnitudo tua diversis legibus ex utraque parte prolatis , nostram 7 credidit consulendam esse Clementiam ; cum mulier diversis juris lectionibus idem intelligi maritum , L sponsum niteretur probare : germanus [autem] mariti nomen illi soli, qui nuptias contraxisset, ex recitatione Constitutionis 8 divorum retro Principum Theodosii & Valentiniani (qua cavetur, quicquid maritus , vel uxor iu potestate constituti invicem fui reliquerint, non patri acquiri , sed ad eorum jus pertinere) imponere. Quamvis ergo significatione nominis , maritus vel uxor post coeptum matrimonium intelligatur , ex quo videlicet inducta est dubietas: attamen quia consequens est, ambiguas atque legum diversis interpretationibus titubantes causas benigne 9 atque naturalis juris moderamine temperare : non piget nos in prasenti quoque negotio , de quo sublimitas tua suggestit, aequitati convenientem Juliani tanta existimationis viri atque disertissimi Jurisperiti opinionem sequi: qui quidem de dotali pradio tractatu proposito , idem jus tam de uxore 10 , quam de sponsa observari arbitratus est : licet lex Julia de uxore tantum loquatur. Qua ratione tam sponsalitiam donationem , quam hereditatem, quam memoratus sponsus suam sponsam lucrari voluit, non acquiri patri , sed ad cam pervenire , benignius esse perspicimus. Dat. Cal. Jun. LEONE A. 5. COS. 471. 6. Imp. JUSTINIANUS A. Dcmosth. PP. fUm oportet similem providentiam tam patribus , quam liberis ^ deferri : invenimus autem in veteris juris observatione multas esse res , qua extrinsecus ad siliosfamilias veniunt, & minime patribus acquiruntur: quemadmodum in maternis 11 bonis , vel qua ex 12 maritali lucro ad eos perveniunt, ita & in his, qua ex aliis eatifis filiisfamilias acquiruntur, certam introducimus definitionem. Si quis itaque filiusfamilias, vel patris fui , vel avi, vel proavi in potestate constitutus , aliquid sibi acquisierit, non 13 ex ejus substantia , cujus in potestate sit, sed ab aliis quihuscunquc causis , qua ex liberali täte fortuna, vel laboribus suis ad eum perveniant: eas suis parentibus non in plenum, sicut antea fuerat sancitum 14 , sed usque ad usumfructum solum 1; acquirat, & eorum ususfructus quidem apud patrem , vel avum , vel proavum, quorum in sacris sit constitutus , permaneat: dominium autem siliis- familias inbareat, ad exemplum tam maternarum , quam ex nuptialibus causis filiisfamilias adquisitarum rerum. Sic etenim & parenti nihil derogabitur , usumfructum rerum possidenti • non lugebunt, qua ex suis laboribus sibi possessa sunt ad al'" transferenda adfpicientes , vel ad extraneos , vel ad fratres fi quod etiam gravius multis esse videtur: exceptis castrensibus i<’ peculiis, quorum nec usumfructum patrem , vel avum vel nrn vum habere , veteres leges concedunt: in his enim nihil innova’ mus , sed vetera jura intacta lervamus: eadem observando etiam in bis peculiis 17 , qua quasi castrensia peculia ad instar castrensis peculii accesserunt. In AUTHENT. ut iic. mat. & avia, in prine, coi. 8. tit. i*, al. 13. Novell. 117. cap. 1. ßXcifitur, quod eis datur, vel relinquitur ab aliquo parentum citu dititne hac adjecla , ne ad patrem perveniat ususfructus ’ In AUTHENT. de heredib. ab intest, ven. §. si’ vero cum. eoi. 9. tit. r. Noy. 118. cap. 2. jTcm hereditas fratris, /orori/ve , ad quam una cum patre admitti, tur , esi forsan st aliunde quarutur lege pradicla. IN AUTHENT. ut nulli jini. §. quia ver», coi. 9. tit. 17. al. 9. Nov. 134. cap. 11. TDcmcftin his , qua ex lege deferuntur liberis, parentibus fräst* mentibus solvere matrimonium sine causis lege desinitis. §. 1. Sub hac tamen definitione hunc legis articulum inducimus, [utj in succeffione quidem eai undem rerum , qua extrinsecus filiis, familias acquiruntur, jura eadem observentur, qua in maternis 18, & nuptialibus 19 rebus statuta sunt. §. 2. Non autem hypothecam filiifamiiias adversus res patris viventis adhuc, seu jam mortui sperare audeant 20, nec ratiocinia ei super administratione inferre : sed tantummodo alienatione , vel hypotheca luo nomine pa- tribus denegata, rerum habeat parens plenissimam potestatem, usi fruique his rebus , qua per siliosfamilias secundum pradictum modum adquirmnur , & gubernatio [rerum] carum sit penitus impunita 2i : & nullo modo audeat filiusfamilias, vel filia, vel deinceps persona vetare eum , in cujus potestate sunt, easdem res tenere , aut quomodo voluerit, gubernare: vel ii hoc fecerint, patria potestas in eos exercenda est : sed habeat pater, vel alia persona, qua superius enumerata sunt, plenissimam potestatem utifrui, gubernareque res pradicto modo acquisitas, f Et si quid [ex] usu earum pater, avus vel proavus collegerit: habeat licentiam, quemadmodum cupit, hoc disponere, & in alios heredes transmittere : vel si cx earum [rerum] fructibus res mobiles, vel immobiles , vel se 22 moventes comparaverit, eas etiam quomodo voluerit, habeat, & transmittat, & in alios transferat, sive extraneos, sive liberos suos, seu quamlibet personam, f Sin autem res libi memorato modo acquisitas parens noluerit retinere, sed apud filium aut filiam , vel deinceps personas reliquerit: nullam post obitum ejus licentiam habeant heredes alii patris, velavi vel proavi eundem usumfructum. vel quod ex hoc ad siliosfamilias pervenit(ut- pote patri debitum) sibi vindicare: sed quasi diuturna donatione in filium celebranda , qui usumfructum detinuit, quem patrem ejus habere oportuerat, ita causa intelligatur, ut eundem ufumfruäum post obitum patris ipse lucretur : parente jus exactionis, quali sibi debita ä filio , qui usumfructum consensu ejus possidebat, sii* posteritati, vel successioni minime transmittente.' quatenus in omni pace inter se succeffio ejus permaneat, nee altercationis cujusdam (maxime 23 inter fratres) oriatur occasio. §. Z. Cum autem Constantiniana lege cautum erat, si filiifamiiias ab his, qui eos in potestate habent, nexu paterno, per emancipationem liberentur, debere patrem tertiam 24 partem bonorum, qu* acquiri non solent, quali renumerationis gratia ä filio accipere , vel retinere , & ex hac causa iterum pars non minima lu» Sil' :ssn pani :ti? a,S ii in nubi. :ml: di .i,£ (1. Confer l. 7. itt sin. t S.fupr. de fecund. nupt. d. Nov. 22. c. 26. (2. §. I Inst. per quas Perf. cuique adquir. (3. Fac .l.ult. fupr. de reb. ulien. nos alien. (4. I. I. §. ult. infr. de annali except. (5. v. Nov. 22. c. 24. (6. Fac. I. 2. infr. de longi temp. prafeript. (7. arg. I. 1. fupr. de legib. (F. I. 1. fupr. b. t. (9. I. 18. I. 25. si', de iegib. I. 14. infr. de sideicom. libert. I. IO. in sin. si. de reb. dub. i. 192. insiu. js. de reg. jur. (10. arg. I. 4. si. defundo dttali. (11. Jupr. /it prox. (12./. I. infin. I. 2. /. 3. /. 4. /. 5. fupr. b. t. (J". §• I. Inst. per quas perfon. cuique adquir. (14, .. 2. infr. de patr. potest, d. §. 1. (15. §. 1. Inst. de adquis. per ttdrcg. (16. Fac- l. 2. st’, dc SC. Macti, adde /. 7. infr. b. t. (17. §. ult.Inft. it testam, milit. (18 .fupr. tit. prox. I. t.fupr. b. t. (19. ■•u feq.fupr. eod. (20. Immo vide §. ult. infr. b. I. (11. Videtariea arg. I. 22. §. 8- verfsin vero dotem, si. folut, matrim. I. 50.Jr- ** SC. Trcbell. (ia. v. I. 93. st', de verb. signis. (23. V. f. vtrj. sic etenim, fupr. b. i. (24. §. ,. Inst. pir quas perfon- C ul l ut adquir. „ . 1 ftant» 509 De bonis , qua; liberis in potestate patris &C. $10 stantis liberorum adimebatur: sancimus hujusmodi casu interveniente , & emancipatione liberis imposita, non tertiam partem dominii rerum minime acquisitarum, sed dimidiam ususfructus apud majores, qrd emancipationem donant, residere : exceptis & in hoc sasu castrensibus, & quasi castrensibus tantummodo peculiis, quibus nihil ex hac causa diminuitur. Sic enim nec liberis cujuscun- que sexus aliquid dominii auferetur , & patribus amplioris patrimonii ususfructus adsignabitur. Hoc obtinente, & fi in emancipatione sibi parentes hoe minine servaverint: sed nisi specialiter vel in emancipatione huic prccmio renunciaverint I , vel donatione fasta sese & ab hujusmodi beneficio alienaverint, & in liberos hoc transtulerint: manere apud eos etiam tacentes jus, & beneficium ususfructus retinendi: ut post obitum eorum ususfructus in omnibus memoratis causis ad eos perveniat, quorum dominium est: scilicet, secundum quod jam diximus : in lucceffionibus eorum omnibus servandis, qus [de] maternis, & nuptialibus bonis consultiffi- mis legibus 2 definita sunt. §. 4. Sed cum tacitas 3 hypothecas tam veteres leges in quibusdam certis casibus introduxerunt, quam sos in maternis 4, csterisque donationibus , quas servare necesse est 5, & dubitabatur, ex quo tempore hypothecas competere oportet, utrumne ab initio, an ex eo [ tempore, ] ex quo male aliquid gestum est? compendiosa narratione interpretamur, initium gerendo: , vel deserendae administrationis, vel observationis esse spectandum, & non tempus, ex quo male aliquid gestum fuerit. Recitata 6 in novo consistorio palatii DN. Justiniani. Dat. 3. Lai. Novembr. DECIO V. C. COS. 529. 7. Idem A. Juliano PP. PUm inulta privilegia Imperialibus 7 donationibus jam praestita v sunt, dignum incrementum & his conferre nostra dignata est Clementia. Si quis igitur a Sereniffimo Principe 8, vela pii stima Angusta 9, sive masculus, sive fcemina donationes sit consecutus , vel consecuta, sive mobilium , sive immobilium , sive se moventium rerum, filiusfamilias tamen constitutus , vel constituta, habeat hujusinodi res onwi acquisitione absolutas, & nemini eas acquirat, neque earum usum fructum pater, vel avus, vel proavus sibi vindicet, sed ad similitudinem castrensis 10 peculii omnem facultatem in eas filii, vel filiafamilias habeant. Ut enim Imperialis fsrtuna omnes supereminet alias, ita oportet & Principales liberalitates culmen habere pnecipuum. Dat. proposita 12. Calend. April. Constuntinop. LAMPADIO & ORESTE. VV. CC. COSS. 530 . 8. Idem A. Joanni PP. QUm non solum in maternis rebus, qute filiisfamilias deferuntur, sed etiam de aliis omnibus, qua; acquisitionem effugiunt (& maxime post novellam nostri numinis legem 11 [ qinej omnia, qua:extrinsecus adfiliosfamiliasperveniunt, [&] non ex paterna substantia [sunt,] non esse acquirenda patruis statuit, nisi tantummodo ad usumfractum) valite altercationes exortte sint, & varius eventus, variusque continetur tractatus, & fern per in judiciis versantur : necesse est utiliter, & apertiffime omnia dirimere. f Sancimus itaque, in omnibus rebus, qnte effugiunt quidem dominii acquisitionem , sed ususfructus tantummodo patri offertur: vel aliis parentibus ä filiofamilias cujuscunque gradus vei sexus, sive pater adire filiumfainilias integrae aetatis compellit, & ille reclamandum existimat, sive filiusfamilias adire cupit, & pater in contrarium inclinat: liberam habere licentiam, & patrem ipsum sibi adire hereditatem recusante filio, & omne sive damnum, sive lucrum insuam habere fortunam, nullo 12 ex hocpriejndi cio filio generando, j- Sive e contrario patre recusante filius adire hereditatem voluerit: nullam acquisitionem, nec usumfructum patri offerri, sed ipsum filium sibi imputare 13 , si quid ex hoc contigerit: nulla actione neque contra patrem danda, ubi adversus ejus voluntatem filius hereditatem, vel legatum, vel fideicom- miffum, vel aliud quicquam ex quocunque titulo, sive donationis, sive contractus [alterius] sibi acquirere maluerit: neque adversus filium simili modo actione extendenda, ubi recusante eo, pater sua auctoritate hoec sibi vindicet: hujusmodi aditionis tramite ex pra- senti lege patri competente: sed habeat pater omnem licentiam & actiones movere, & ab aliis pulsari, ubi ad eum totum eommd« dum advenit: & filius simili modo in agendo, & pulsando solus ha« beat & detrimentum , & commodum. Necessitate per officium [Judicis] patri imponenda tantummodo filio consentire vel agenti» vel fugienti, ne judicium sine 14 patris voluntate videatur consistere. Et hoc quidem fi plena statis filius est, qui paternam voluntatem sequi non patitur. §. 1. Sin autem in secunda eetate adhuc filius est, & hereditate ei delata pater consentire adeunti here* ditatem noluerit, vel patre volente ipse reclamaverit: si quidem recusaverit filius , licentiam damus patri simili modo hereditatem adire , & eam pleno jure habere , his omnibus, qua superius diximus , locum habentibus. Sin autem patre recusante filius adire maluerit; damus quidem licentiam ei hoc facere. Nolente autem patre res filii gubernare propter causa necessitatem,habeat facultatem filius adire competentem Judicem, & ab eo petere curatorem 15 hereditati dari, per quem gubernatio rerum ad cum delatarum procedat; in utroque casu in integrum restitutionis auxilio minime ei denegando. §. 2. Similique modo & in milite filiofamilias , qui recusaverit aditionem hereditatis , qua ei ex castrensibus occasionibus veniat; patri danda licentia adire hereditatem » ut ad ipsum perveniat pleno jure, tam per usumfructum, quam per dominium eandem hereditatem possessurum,quasi ipse pater ab initio fuisset heres institutus, eo videlicet subjacente omnibus oneribus hereditariis, & omnia commoda habituro, & ad filium nullo periculo redundante. Et hac quidem in his casibus observanda sunt, quibus discordia inter patrem & filium vertitur. §. Z. Ubi 16 autem in unum voluntas eorum concurrit, & pater usumfructum f & filius habeat proprietatem : & in agentibus , & fugientibus pater quidem suscipiat actiones, & moveat, cujuscunque aetatis filius inveniatur. Adhibeatur autem etiam filiorum consensus, nisi adhuc in prima 17 aetate sunt constituti, vel longe absunt, sumptibus videlicet a patre propter rerum incrementa faciendis : cum enim nuda proprietas apud filium inveniatur, ex qua substantia possibile est eum sumptus litis dependere ? §.4. Sin autem aes alienum ex defuncti persona descendit, cum etiam apud veteres hoec esse substantia intelligatur, quae post detractum iz oes alienum supersederit: habeat pater licentiam ex rebus hereditariis (primum quidem mobilibus, sin autem non sufficiunt, ex immobilibus) sufficientem partem nomine filii venundare, ut illico reddatur ss alienum, & non usurarum onere prsgi avetur. Quod si pater sioc facere supersederit, ipse usuras vel ex reditibus, vel ex substantia sua omnimodo dare compelletur. Sin autem legata, vel fideicommissa, sive annalia, sive semel relicta imminent hujusmodi personis: fi quidem tales reditns sunt, qui sufficiunt ad annalia legata, pater ex hujusmodi reditibus hoc dependere compelletur. Sin autem non habeat substantia sufficientem reditum ad legatorum r vel fideicommissorum prastationem, vei minime reditus, vel alias accelsiones contineat, lint tamen res mobiles, vel inrmolules , steriles quidem , non tamen inutiles, vel uti domus in provinciis pretiose , vel ubicunque posita [ «dificia , vel] suburbana, ex quibus hujusmodi legata possint explicari: licentia dabitur patri sufficientem partem eorum similitersilii nomine vendere, & satisfacere legatis, f Hocproculdubio observando, ut & mancipia ipse usufructuarius alere debeat, Somnia circa usumfructum Facere, qu® nullomodo proprietatem poisint deteriorem 19 facere: paterna reverentia 20 eum excusante, & ä ratiociniis, & g cautionibus, & ab aliis omnibus, quee ab usufructuariis extraneis 21 ä legibus exiguntur secundum nostra Constitutionis tenorem , quam super hujusmodi casibus tulimus. §. 5. Ipsum autem filium vel filiam, filios vel filias, & deinceps, alere patri 22 necesse est, non propter hereditates, sed propter ipsam naturam, & leges, qtis & ä (1. Fac. I 5 sv.fr. de episcop. & clericis. (2. supr. h. t. supr. tit. prox. (3. v. ittfr. in quilo, cauf pignus tacite contrah. (4. I. 12. §. I. verf. exceptis, infr. qui potior es. ($. tmmo vide §. 2. supr. h.l. (6. v. I. %o.supr. dejure dot. (7. Nov. <2. c. 2. (z. Adde 1 . 26.fupr.de donat, inter vir. ßf uxor. (9. Fac. /.31. fs. delegib. (io, l. 6. pr.supr. b. t. (11. d. I. 6. (12. v. t. I. §. l.js. desuens. edici. /. ii .supr. de jure dtlih, l, 2. supr. de repud. vel abfiin. bered. (13. arg. 1. bt-pr. 1. 13. infin. ff. deadquir. velomitt. bered. (14. Vide enim t. 9. js. de oblig. uclion. (15. /. 8. pr. vas. ad defendendum. j}\ de procurat. (16. v. I. i. vers. parentes.supr. tit. prox. (17. Confer §.l .stipr.h.l. (18./. 39 -§•!• ff.de verb.ßgnif. (19. /.13. §. 4. jF- de usufrutiu. (20. /. 6. §. 2. supr. h. i. confer 1 . 7. pr.supr .de curat, furios. I. pen. §. 1. Js. de ritu nupt. (21, Adde 1 . i.supr. de tsufruci. (22. L 4.supr. de alendis lib. paren- 51t Codicis Lib. VI. Tit. LXI. LXtL Lib. VII. Tit. I. parentibus alendas esse liberas imperaverunt, L ab ipsis libcnsT] parentes, si inopia ex utraque parte vertitur. Sed pater quidem in | prsdictis tantummodo causis habeat licentiam [rite] res filiorum- familias vendere filii nomine: vel si emptorem non invenerit, [rite pignori] supponere , nullo modo licentia concedenda filiis easdem venditi' nes, vel hypothecas retractare. Non autem licentia parentibus danda extra memoratas causas, res, quarum dominium apud eorum posteritatem est, alienares, vel pignori vel hypotheca titulo dare: sed fi hoc fecerint, scituris quod necesse est eos in legum laqueos incidere, quibus hujusmodi venditiones, vel hypothecae sunt interdictae: exceptis videlicet [ rebus] mobilibus , vel immobilibus illis , qua onerosae hereditati sunt, vel quocunque [modo] damnose, quas sine periculo vendere patri cum paterna pietate licet: ut pretium earum vel in res , vel in causas hereditarias procedat, vel filio servetur, f Filiis autem familias in his [dnntaxat] casibus, in quibus ususfrustus apud parentes constitutus est , donec parentes vivunt, nec de iisdem rebus testari 3 permittimus, neque citra voluntatem eorum, quorum in potestate sunt, ulla licentia eis concedenda dominium rei ad eos pertinentis alienare . vel hypotheca: titulo dare, vel pignori adsignare. Melius enim est eoarctare juvrjles calores, ne cupidini dediti tristem exitum sentiant, qui eos post dispersum expetat patrimonium. Cur.i enim (sicut dictum 4 est) parentes alere eos secundum leges & naturam com.-ellantur , quare ad venditionem rerum suarum prosilire desiderant? §. 6. Ubi autem puerilis a?tas patri licentiam priestat etiam fine consensu filii hereditatem nomine ejus adire : si hoc fecerit [ pater, ] damus ; quidem filio in integrum restitutionem , postquam patria fuerit potestate liberatus , vel adoleverit: patrem autem [omnibus] oneribus hereditariis, licet nomine filii adiit, modis omnibus illigamus. Quare enim talem hereditatem adiit: qualem nec ipse, nec nunc filius idoneam sibi esse existimat ? N011 autem filio damus 6 licentiam , fi in integrum restitutionem petat, respuendam credens esse hereditatem , adhuc minoribus curriculis instantibus, iterum per aliam restitutionem adire pr »Fatam hereditatem , nr. ludibrio leges ei fiant : fiepius eandem (fi amplecti, (fi respuere hereditatem cupienti. Si enim quod pater fecit, [ filius ] ratum non, habuit, & propter hoc restitutus 7 est : quomodo Ferendus videatur iterum judicium amplectens. quod post patris voluntatem contrariq-affectione aspernandum esse existima vit? f Sin vero pater quidem hereditatem repudiaverit 8 infante filio constituto ,♦ ipse autem filius postea vel adhuc in sacris constitutus , vel patria potestate liberatus, adeundam esse crediderit eandem hereditatem : licentiam damus ei, vel fi fui juris 'efficiatur, tutoribus ejus, vel curatoribus hereditatem adire, nullo praejudicio ex recusatione paterna ei generando ; simili modo &in hac parte nulla ei , vel tutoribus, vel curatoribus ejus licentia concedenda contra priorem luam voluntatem in integrum restitutionem petere, f Quae & in legatis 9, & in fideicommissis tam speciali- (l. I. i./upr. d. t. I. §. 13. Js. de agnoscend. (fi alend. lib. (2. arg. Kov. 7. (3. /.3. §. 1. f. 11 .supr. qui testam, facere. I. 3. infir. depatr. potest. 14. supr. fr. h. §. (5. I i.infin.supr.de filios am. minore. (6. I. Ai.ff. de minorib. immo vide /. 7. §. 9 js. eoi. (7. Immo obst. I. ult. supr. qui (fi udvers. quos in int. re- stit. ( 8 \.supr. fi ut omissam hered. (9. Fac. I. 7. tz. (,.Js. de s 12 bus, quam per universitatem relictis, & in aliis causis, quas so^ enumeravimus , similibusque eis , observanda sunt In servit autem, qui filiis, [vel filiabus Familias] donantur, sive constant! matrimonio, live ab extraneis sub ea conditione, utstatimeosin libertatem perducant: nullum impedimentum paterna faciat au ctoritas. Qualis enim ususfructus potest ei acquiri, qui momen! tarius 10 elie ostenditur i Siemm 11, ipso momento necesse habeat eum & possidere, & libertate donare, in talem hominem qualis iisusFructiis patri potest acquiri ? > a » DE LARIORUM 12 , ET FABRICENSIUM. i. Imp. CONSTANTINUS A. T I T. LXIL : HEREDITATIBUS DECURIONUM 11 [NAVICU- COHORTALIUM 13 MILITUM 14, I?] . Mastichiano PrmFesto annonae. OI quis navicularius fine testamento & liberis, vel successoribus 0 defunctus sit: hereditatem ejus non ad fiscum , sed ad corpus naviculariorum, ex quo fatali sorte subtractus est, deferri praecipimus. PP. decimo quinto Caiend. La/hona , CONSTANTINO A. j. & CONSTANT. Ci. C. Consulibus 543. 2. Idem A. Bonoso Magistro equitum. TTNiversis tam legionibus 16, quam vexillationibus comitatensi, u bus seu cuneis insinuare debebis , ut cognoscant, cum [eurum aliquis fuerit rebus humanis exemptus , atque intestatus, [Ii] fine legitimo herede decesserit, ad vexillationem, in qua militavit , res ejusdem necessario pervenire. Dat. 7. Id. Maji, Hiera- poli, RUFINO & EUSEBIO COSS. J47. 3. Idem A. Rufino P. P. CI quis cohortali 17 conditione gravatus, sine testamento , vel 0 quolibet successore ultimum diem obierit; successionem ejus non ad fiscum , sed ad caeteros cohortales ejusdem provinciae pertinere jubemus. Dat. ;. Cal. Januar. LIMENIO & CATULINO COSS. 349. 4. Impp. THEOD. L VALENT. AA. Flsrentio P. P. [Ntestatorum curialium bona, fi fine herede moriantur, ordini- 1 bus patrue eorum adipisci praecipimus. Dat. ;. Idib. Martii, FLORENTIO & DIONYSIO COSS. 429. ;. Iidem AA. & CC. Aureliano comiti rerum privatarum. CIquis fabricensis tg fine liberis, vel legitimo herede decesserit o non condito testamento : ejus bona, cujuscunquesummae (int, ad eos pertinere [sancimus,] qui vellit creditores decedentium attinentur . qin filco pro intercepto resoondere coguntur. Hoc enim facto contingit, ut & Reipublicsc ratio salva permaneat: & fabri, censos collegarum suorum solariis perfruantur, qui damnis ac detrimentis retinentur obnoxii. minorib. (10. Confer /. 1:7. js. dc reg./ur. (11. I. 4. infr. h. t. (12. I. 1. infr. cod. (13. I. 3. infr. eoi, (14. /. 2. infr. eod. (15. /. ;. infr. eod. adde l. 20. supr. de episccp. (fi der. I. 3. infr. de apparit. prtef. preet. I. I. infr.fi liberal, imper , L socius. (16. /.6. §.7. infin.js, de injuft.rupt. irrito salto testam. I (17. v. infr. de cobortalib. (ig. v. infr. deftbricinfib. LIBER SEPTIMUS. TIT. I. DE VINDICTA 1 [LIBERTATE,] ET APUD CONCILIUM MANUMISSIONE. I. Imp. ANTONINUS A. Tertio. E Orum , qui apud concilium manumittuntur, post causam a Judicibus probatam, & manumiffionem secutam, non solet status in dubium revocari 2, si dicantur falsa demonstratione liberati. (1. Lib. 40. D. 2. (t. /. 9. §. 1. js. de manum. vindUi. §. 6. Inst. quib. ex c aus. manum. (3. Adde l. 2, infr. de ingenuis ma- I Impp. DIOCLET. & MAXIMIAN. AA. I .... L CC. Sallustio. ^"Ihil civitati Romana: semel praestitae, vel addere , vel detrahere 3 secundam manumiffionem potuisse certissimum est. Dat. Prid. Cal. Maji, AA. CC. 3. Iidem AA. & CC. Attonita:. ]^Bc mulierem per maritum 4 , nec alium per procuratorem [vindicta] ma numittere posse non est ambigui ju ris. num. (4. Immo vide l. 64. pr. f. soluto matrim. 4- Imp- 511 _ 4. Imp. CONSTANTIUS A. Maximo P. P. APud concilium i [nostrum,] vel apud Consules 2 , Prxrores 3 , ** [Prxfulcs,] Prxiides, Magistratufve earum civitatum, quibus hujusmodi jus est, adipisci potest patronorum judicio sedula servitus libertatem. De testamentaria manumistione. 5*4 T I T. II. DE TESTAMENTARIA 4 MANUMISSIONE. 1. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Primo. CI codicillos ; major viginti annis Preistet , confirmationis tem- 0 pus libertati non nocere, certum est: nec enim potestas juris , sed judicii consideratur. 2. Iidem AA. Phileto. TX testamento defuncti libertates prxltari non possunt hereditate u non adita 6, vel si rei memoria propter crimen, quod morte non intercidit, damnata est. 3. Iidem A A. Euphrosyno. T Ilcrtas testamento (defuncti) data, adita hereditate contingit, ^ & licet heres scriptus ner in integrum restitutionem abstinuerit hereditate 7, (tamen) nihil ea res libertati obest, 8. 17. Calend. Maji, APRO & MAXIMO 0088 . 20S. 4. Iidem AA. Archelao. PUm testamento directam libertatem pater tuus fit ponfecutus : quamvis ci heres extiteris , frustra tamen rationes , quas tempore servitutis geiilt S , ut reddas , compelleris , cum non ea conditione acceperit libertatem. Is autem , cui libertas seu fideicom- ndstaria , seu directa, fi 9 rationes reddidisset , relicta est: ante reliqua illata , & ea, qua: maio consilio air.ota sunt, ad libertatem non potest pervenire. Sin autem non debitor ex rationibus fuerit repertus : post aditam hereditatem quali puram libertatem cor.fe quitur. Proposita 7. Calend. Decembr. LAETO 2. & CEREALE COSS. 2:6. v lmp. ALEX'ND. A. Quintiliano. TN fraudem creditorum testamento dar.e libertates, quamvis debi- ■* tori bcresio, qui solvendo est, extiioric, per legem Eliam Sentiam non valent. 6. Imp. GORDIANUS A. Pisistrato. CI hereditas ejus, ä quo testamento dicis te este manumissum, ob 0 xs alienum spernitur ab b-rudibus : conservanda: 11 libertatis gratia non injusta ratione creditoribus hereditariis fatis i 2 osse- rens, judicium testatoris observari tibi postulabis : maxime cum id etiam a Divo Marco 13 confuitiliimo Principe fit constitutum, quod in extranei 14 quoque persona observari oportet. 7. Idem A. Justx. POntra voluntatem matris tute , libertatem in eum conferre, ^ quera illa liberum fieri prohibuit, non debes 1; , ne videaris jura pietatis violare. 8. Impp. PHILIPPUS A. & PHILIPPUS C. Tremellio. PUm testator libertatem tempore nuptiarum filii fui, vel filix, ^ fervo dari jussit: non tempus prxstandx libertatis prxstituit: sed potius conditioni id locum fecit, ut non insecutis nuptiis libertas jure posci non possit. 9. lmppp. CARUS. CAR INUS & NUMERI ANUS A A A. Mauro. CErvo tuo defunctus, licet te heredem 17 scripsisse proponitur , o directam tamen libertatem non potuit dare : jure enim directo libertatem servis alienis nemo potest dare. (1. /. l.sttpr. h . t. (2. I. I.pr.js. de officio cons. L 4. §. q.supr. iea.ivoc. divers, judicum. (3. I. i.ss. de cff. pmet. (4. Lik. 40. D. 4. adde §. 2. Infl. de libert. (;. I. 43 -js. b. t. (A. I. 23. pr.ß'. eod. I. 1. infr. dc fideicom. libert. (7. I. 32 b. t. I. 4. §. i.ff. d fideicom. libert. (g. I. l.sttpr. an servus pro suo salio. (9. /. 4t. <5. 11, ff. de fideicom. iibert. (10. I. q. pr.ß. qui & a quib. manum. (11 . /. 1 ;. H.;. infr. 1 . 40. in fin.ß'. b. 1 . 1 . 2. in sin. i . 3. 1 . 4. pr.ß’. de si leicont. libert. (12. v. Inji. de eo cui libert. catis. (13. d.l. 15. infr. b.t. (14. I. 50. in stn. ß'. eod. (iq. v. l.q.supr.si mancis. itu fuerit alien. ut manum. (>6. /. 30. §. 4. £.de legat, j. (17. hnmo vide l. 7. infr. I. %l.js. de liberuli catis. Tom. II, C Un 10. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Germano. TAIrectis verbis jure data libertate, non solum impositione pilei i§, sed & adita 19 hereditate, (fi nulla juris impediat Constitutio) liberti constituuntur Orcini. it. Iidem AA. & CC. Laurinx. CI jure non subsistit 20 testamentum: in hoe n,ec libertates (cum non fuisset adjectum , ut pro 21 codicillis scriptum valeret: proponas) recte datas constabit. 22 12. iidem AA. & CC. Rhyfo. CI heredes jure facto testamento solennster adierint 23 hereditatem : ex testamento tibi libertas quxiita postea colludentibus 24 tam scriptis heredibus, quam ab intestato vindicantibus successionem^ adimi non potuit. Quod si sponte repudiaverint sibi delatam iuccelsioneni : omnia , qux [inj testamento fuerant scripta , defecisse convenit. Sivero, ut vos defraudarent (heredes) libertate, collusisse eos Prxfes animadverterit, fecundum hxc, qux O. Pius 2; Antoninus constituit, libertatibus consuli providebit. 13. Iidem AA. & CC. Martiali. CTatuliberis datam libertatem adimi ab herede 26 non posse, certum est : nec alienatio 27, nec usucapio statulibero, quominus existente conditione libertatem consequatur, nocere potest. 14. Impp. THEO DOS. & VALENTIN. AA. Florentino P. P. i jlrectas libertates Grxcis 28 verbis liceat in testamentis relinquere , ut ita libertates directe datx videantur, ac ii legitimis verbis eas testator dari jisssisset. 1;. Imp. JLSTINiANUS A. Joanni P. P. m Constitutio Divi Marci 29 declaret, si quis (condito] testamento, velli ne testamento moriens, ut locus siat ab intestato successioni, Ubertates reliquerit: nemo autem adire velit defuncti hereditatem , eo quod suspecta esse videatur , & fuerint libertates forsitan , & line scriptis iideicommillarix relicta; licere vel ouili- bet extraneo 30 , ve! uni exservis 31, qui & ipse libertate donatus est, & pro sua periclitatur conditione, adire hereditatem sub [hac] conditione & satisdatione 32 , quod & creditoribus omnibus latis- faciat, & libertates imponat his, quibus voluit testator: varix dubitationes ex hac Constitutione emerserunt: nam ii res hereditaria herede minime invento venierim , an & post venditionem ea- rimdem rerum possibile sit, vel servum , ve! quemlibet alium adite, & recuperare quidem ab em. toribus res, satisfacere alitem libertatibus, & creditoribus, quxrebatur : & licet D. Severus, semel rebus venditis hoc non admisit, nobis tamen Ulpiani sententia admodum placuit, maxime propter libertates, ne depereant, & post venditionem rerum annale remedium dare Divi Mare: Constitutioni , intra quou & creditoribus omnibus iaiissiat, L eir.pto- reiCnihil novi patiantur, qui annalem sxpe teat'cbzat reiciisi- r:cm [&] licereserv., qui libertate donatus eft, vel alii cuidam extraneo , vel ante venditionem rerum, vei pojl venditionem, intra annale tamen tempus adire hereditatem , £9' res recuperare , pmssttisdationt danda, ut tam libertatibus , quam creditoribus fatistiat. §. I. Sin autem .libertatibus quidem omnibus satisfacere quis polliceatur,creditoribus autem non in solidum , sed in partem solvere creditum, illi autem hujusmodi pactionem admiserint: sancimus, & in hu- jul'modic.ssu coulultiUimi irrincipis locum habere Constitutionem, & eum modis omnibus admittendum [eile] censemus : maxime cum ex voluntate creditorum hxc interponitur ; nolentibus 33 etenim creditoribus, admitti talem pactionem nullo concedimus. §. 2. Sin vero quidam ex iervis libertatem amplexi fuerint, alii autem calluerint esse respuendam : & in hunc casum extendenda (!8. I. un. §. infr. de latina libert. tollend. (19. I. 23. ß~. b. t. £20. d.!. 23. i. 24. §. k i.ß’. defideicom. libert. (21. v. t. uli. §. 1, super, de codicillis. (22. Iinmo vide l. Z8.F. ds fideicom. liberi. (23. I. 2. I. 10 .fitpr. I. 2SjT ; k. t. (24. /. v §. 1. 1 . 14. pr.ß] rf f m.peUaticnib. (:q. d. 1 . §. 1. d. I. 14. (26. I. 7- I- 32. ir.fr. de liberali cenis. I. 3. §. 1 .Js. defiatulib. (27. Vide tamen l. 30. Ji d. t. (28. v. /. 21. insin.Jupr. de teflam. (29. v. /. 6. fupr. h. t. §. 1. Inft. de cc cui Ubertat, causa. (30. d. I. (>. £jr § q.iufr.h.l. (31. d. L 6. d. §. 5. esi Inft. de eo citi Übtet, causa. (32. I. 4. §. g.ß. de sidciccm. libert. §. I. Inft. de eo cui libert. causa. (33, V. I. j.stpr. de orecib. itnper. oßser. K k est T*5 Codicis Lib. VII Tit. Ii. III. IV. 5i6 «stDivi Marci oratio: & procuidubi» & in hac specie audiendus «st petitor hereditatis: & maneat liberum arbitrium servorum , live ad libertatem venire volunt, sive in servitute remanere, Li- cetenim Romanam civitatem recusare I nemini servorum licitum fit: tamen in hoc casu , ne propter qtiorundam indevotionem alii maneant in servitute, volentibus quidem omnibus servis licere in libertatem pervenire , nolentibus autem quibusiüiii , vel recusantibus, spontaneam servitutem imminere oportet, & quem patronum habere noluerint, dominum suum, & Forlitan acerbum sentiant. §. 3. Sin vero non omnes libertates adimplere pollicitus fuerit, sed certum numerum servorum ex his, qui ad libertatem venire [jure] sunt julB : melius est, siquidem res hereditär:;« sufficiunt ad implendos creditores, etiam omnibus servis dare libertatem, etsi hoc pollicitus non est. Sin autem deest [aliquid] in exsolvendis creditoribus, humanius est, ut pauci saltem perveniant: ad libertatem, j. 4. Sed hoc quidem antiquis dubitationibus remedium invenimus: bellissimam autem repletionem prxla- tx Constitutioni donantes, sancimus, ut si non unus veniat here-1 ditatis petitor , sed plures quidem uno momento, uterque, vel ampliores : omnibus detur licentia communiter hereditatem adire, prius satisdatione ab omnibus danda, ut creditoribus & libertatibus satisfaciant. Sin autem per intervalla temporum hoc iiat: qui primus venit, habeat prxrogativam , si etiam satisdationem prxstare potest. Illo autem cessa 11 tc hoe facere , alii gradatim secundum tempora petitionis succedant, & hoc intra annale tempus observetur. §. 5. Sin autem uno pollicente quosdam liberos facere, non autem blos, alnis emerserit, satisdationem paratus idoneam prxstare, quod omnibus creditoribus & omnibus libertatibus satisfaciat : xquili.mum est tum admitti, ut omnes libertates indistincte celebrentur. Quod privilegium danitis, non solum servo 2, qni libertate donatus est , sed etiam ei, cui nulla 3 libertas relicta est : ut aliquid venustum eveniat: ut per eum, cui resicta libertas non est . aliis libertas imponatur. §. 6. Sed ii quidem , antequam prior hereditarias res & libertatem accipiat, hoc eveniat: secundo petitori, vel tertio, vel deinceps ampliores libertates pollicentibus Heri locum censemus Sin autem jam rebus fervo, qui primus, petiit hereditatem, datis, & libertatibus ab eo quibusdam servis hereditariis impositis , quidam servus alius hereditarius . vel liber extraneus hoc facere maluerit: licebit quidem [hoc] ei impetrare, & sub majoribus pollicitationibus & satisdationibus hereditatem accipere. Sed prior in libertate petitor maneat, licet res ab eo distrahantur, his omnibus intra annum ( fecundum quod dictum est) celebrandis, ex quo prior petitor judicem adierit. T I T. HL DE LEGE FUSIA CANINIA 4 TOLLENDA, x. Imp. JUSTINIANUS A. Mennx P. P. CErvoruni libertates in testamento relictas, tam directas, quam 0 fideicommissarias ad exemplum inter vivos libertatum indistincte valere censemus , Lege Fufia Caninia de extero cessante, nec impediente te stantium pro suis fervis clementes dispositiones esse- ctui mancipari. Dat. Cal. J.un. * A A COSS. T 1 T. IV. DE FIDEICOMMISSARIIS 5 LIBERTATIBUS. x. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Primo. f*'Unj proponas hereditatem ejus (testatoris) adftam 6 non esse , ^ ä quo tibi fideicommissariam libertatem relictam ditis, & ab intestato 7 alium, quam qui scriptus est, hereditatem possedisse: fi son a legitimo 8 quoque herede fideicommissaria libertas repetisti est, nullo jure prxstari eam ab eo, qui rogatus non est, desideras Plane, si pe: unia accepta Heredem institutum omisisse hereditatem docueris, liberm.tem cibi t-rxstare cogetur. PP. ia. Calend Mart LATERANO & RUFINO COSS. 198. aa 2. !mp. ANTONINUS A. Valerio. QUamvis codicilli 9 , quibus avunculo defuncte legatus esse vi- ^ deris, falsi pronunciati sunt: tamen si ante motam criminis quxfcionem , justam libertatem es ä legatario consecutus, posterior ev ntus non infirmat ita datam libertatem. Plane, fecundum D. Hadriani Constitutionem datur heredi viginti 10 aureorum repetitio. 3. Imp. ALEXANDER A. Lucio. QUin libertatem mulieribus sub conditione datam proponas: quid dubium est , eos , qui ex ilis 11 ante impletam eam eduntur servos nasci, & pertinere ad heredes jure dominii ? His enim demum succursum est, qui post 12 moram prxstandx libertatis progeniti lunt, ut liberi (&) ingenui nati videantur. 4. Idem A. Hadriano. <1 voluntate domini in libertate est morata , cui fideicommissa. ria 13 libertas relicta fuit: fecundum Senatusconsultum & Constitutiones ad id pertinentes civis Romana Facta ingenuos 14 peperit. Sed si nunquam ab ea libertas petita 15 est, sibimet imputare debet, cur interea progeniti ex ea fervi sunt. 5. Id em A. Dionysio. j\I* nor ann ' S le b e definitis, nec per fideicommissum libertatem supremis suis (elogiis) relinquere potest, nisi his, quorum causam probare potest. 6. Idem A. Maximo. Olfieri etiam alienx ancili* fideicommissariam libertatem placuit : nec deficit hoc debitum , si interim domina (si modo nihil ex judicio ejus, qui, quxve reliquit libertatem, perceperit) noluit vendere 17: quia possit tempore procedente, ubicunque occasio redimendx ancillx fuerit, prxstari libertas. 7. Idem A. Nicomedi. UI, quibus per fideicommissum libertas supremis judiciis relinquitur , eorum liberti 18 efficiuntur , ä quibus manumittuntur. PP. Cal. April. FI SCO & DEXTRO COSS. 2:6. 8. Idem A. Eutychcti. f^Um proponas fideicommissariam libertatem ita tibi datam, si uxori testatoris placuisset 19 : licet (ea) non adeunte hereditatem , pertinere coeperit ad filium solida hereditas: non refragante tamen uxore testatoris, potes petere libertatem. 9. impp. VALERI IN. & GALLIEN. AA. Daphnidi. XTTsi non adseripta libertate testator servum suum tutorem filii» suis dederit: receptum est (tamen) & libertatis & fusiliorum favore ;o , ut per fideicommissum 21 maniimififle eum videatur. Etsi non suum 22 proprium, sed alienum servum, conditionem ejus sciens . tutorem adseripserit: xque fideicommissariam libertatem datam (nisi aliud evidenter defunctum sensisse appareat) Prudentibus placuit. 10. Iidem AA. Mercuriali. pldeicommissaria quidem libertas ita tibi relicta , cum testatoris filius ad annum vigesimum quintum pervenerit, non intercidit, licet heiedem intra prxftitntam xtatem decessisse proponas: tempore quippe, quo, fi viveret, prxfinitatn xtatem impleturus foret, spem libertatis non intercidere, vetus placitum est. 11. Impp. DIO-LETfAN. & MAXIMIAN. AA. ( & CC. ) Flaviano. CI servus Fuisti, ac tibi per fideicommissum libertas relicta fuit, pervides sine 23 manuiniffione te ad libertatem pervenire non potuisse. Quapropter fi verbis prxeariis constitutus servus libertatem accepisti : adire Prxsidem Provincix te oportet, ut causa cognita, si tibi deberi libertatem perspexerit, ad manumittendum eum, (1. Inuno vide 69. js. de reg. jur . (2. fr.supr. hic. I. (>.s;ipr. h. t,. (3. I. 50. in fiti. js. eoi. (4. Lib. 1. Inft. 7. (;. Lib. 40. D. 5. §. 2. Inft'. de Jing. reb. fer fideicam. relicl. ( 6 . I. 2. sufr. de testum, manum .. (7. I. l. supr.jlainisajlt ce.usn testam. (8- l- 24. §. 1 i.js. h. t. (9. L pen. §. 1. ß\ de jure putro- nut. l.'Vp.st. demanumijs. testum. (10. v. /.!.§. ;. infr. de commit- m strvo (II. L 26. §. S.j: h. t. L 16. js. Atstutulib. (12. v. d. L 26.§. I. istseq. I. Sl-f. b. t. I. tt.f. dcstatu bom. (13. v. I. q.sitpr. de testum, manam. (14. Confer i. 1. §. l.ff de suis & legit, bered. (15. Abrog. /. 15. infr. b. t. (16. /. 4. §. 18. ß. eod. (17. §.2. Inst. de fing. rch. per fidcicomtniff. (18. d. §. 2. vers qui autem. (19. v. I. q.ß'.h.t. (20. I. 10. in fin. ff.de testum. tut. adde l. 24. §. \o.ß'. b. t. (21. Iinmo vide §. t. Inst. qttt testam, tut. I. c. ‘verf.cum igitur.supr. de neces.serv. bered. (2t. . v* A sufr. de teßum. tut. (23. Abrog. 1 . 15. infr.h. t. 5-7 De dediia libertate tollenda. 5*8 S* qui debet, urgeat; vel si latitet, contra latitantem interposito decreto tibi prospidnt. i:. Iidem AA. & CC. Hvrenio. , UX verbo , Commendo I , testamento , vel codicillis non videri fidcicommidariam libertatem relictam (esse,) auctoritate juris declaratur. i%. Iidem AA. & GC. Pythagorid«. te donatam ante matrimonium uxori su:e , postea ei legato relicto , testamento manumitti, seu codicillis , leu verbis precariis ä successoribus voluit: tam eos ad redemptionem & manu-' Millionen, , quam eam , qua in capiendis r relictis defuncti consensit judicio , teneri , tibique fideicommissariam deberi libertatem , non ambigitur. 14. Imp. JUSTIN. A. Juliano P. P. PUm inter veteres dubitabatur , si fideicommissariam libertatem possibile esset relinqui fervo , qui adhuc in ventre portaretur, & homo fieri speraretur ? Nos vetus jurgium decidentes , libertati-. favore censemus & fideicommissaria», , necnnn directam libertatem suam firmitatem habere , sive in masculo , sive in foe- mina, qui, quxve adhuc in ventre vehitur , ut cum libertate • solem reipiciat, etsi mater sua adhuc in servitute constans eum , ve'eam ediderit. Sin autem plures creati, vel creatae sint, sive unius fecit meationem, sive pluraliter nuncupavit: nihilominus omnes ad libertatem a primis veniant cunabulis : cum in ambiguis q fer,sibus melius sit (& maxime 4 in libertate , favore eius humaniorem amnlecti sententiam. Dat. Calend. Octobr. LAMPADIO L ORESTE VV. CG. COSS. 530. 1;. Idem A. Juliano P. P. Iciliam, sive servum , cum fideicommissaria libertas ei relicta lit, sancimus , (i mora libertatis a debitore fasta fuerit, sententia 5 Prxfiius eripi in libertatem , & nullo facto, aut voluntate ab herede exspectanda': sed talem habere cos libertate» , quasi ab ipso testatore directis verbis fuerint libertatem consecuti, cum satis impium atque absurdum iic, heredes testatoris differre voluntatem , maxime 6 cum ad libertatem refpiciat. 16. Idem A. Juliano P. P. i quis in testamento suo rogaverit suum heredem , cx liberis ancillae sus, quam nominaverit, unum, quem elegerit, ad libertatem perducere : & cum ancilla unum , vel plures enixa est, heres neque dum superest , in libertatem aliquem adduxerit; vel cum delibeiat, quis ad libertatem perducendus est , ab hac luce fuerit subtractus : dubitabatur ab Antiquis , utrum,ic omnes, an quidam , an „emo ex his ad libertatem perveniat ? Sed veteris quidem juris altercatio multa sane super hujusmodi casibus resonuit. Nos autem heredis coercentes malignitatem , si non voluntatem tc- ftator is adimpleverit, & mox cum potuerit, non elegerit unum ex liberis ancilis, & eum libertate donaverit, sancimus, ccmpclli nun filum eum , sed etiam heredes , vel successores ejus , omnes anciikc liberos in libertatem perducere : (neque enim) hoc contrarium est lententia: testatoris. Cum (enim) omnimodo quendam ex his liberum esse disposuerit, & non ad certum corpus, sed ad omnes respexerit: si non pareatur ejus voluntati , sine dubio ex sententia testatoris omnes ad libertatem perveniunt. Similcmque esse definitionem censemus, & si non ab herede, sed a legatario vel fideicommissario testator rogaverit libertatem imponi. Sic etenim justo timore heredes & legatarii , vel fideicommissarii perterriti voluntatem testatoris adimplere procurent , & sibi non ex omnium libertate quandam afferri patiantur jacturam. Quod si reclamaverint: sibi tale dispendium imputent, non ex nostra lege, sed ex sua lugentes instantia. Dat. ic. Calend. De- cembr. Coiftantinopoli „ LAMPADIO: & ORESTE COSS. 530. 17. Idem A. Juli'.'io P. P. QUm quidam servum suum ita legaverit, (ut legatarius libertatem ei imponat , & heres ad hujusmodi legatum improbe 7 versatus , servum dare legatario dedignatus est, l,t etiam lite pulsetur , & jtulcx non in insum servum , sed in p,limatio nem litis (1. /. 4,. §. 6.js. eoi. I. ii, §. 2. fi. de legat. 3. (2. Confer L 40.pr.js. I. 6. supr. h. t. (3. /. 5 .supr. de Iron, qua liier. I. 192. m fin.js. dereg.jur. (4. I. 24. §. SO. in sin.fi. b. t. I. 20. I. 179. Is. de reg. jur. adde l. 1;. infr. b. t. (5. Abrog. i. 4. in fin. I. 11. supr. eod. (6. V. I. 14. in fin. supr. eod. (7. V. L S(r. in fin.js. "d. (z. Fac. L ig, in fiu.fi'. communi divid. (9, Confer l. ult. S 5 ‘ condemnationem proferat: veteris jutis interpretes dubitabant, ne quod obstaculum libertati ex hac cauta procedat. Et si placuerit eandem deberi libertatem, ä quo danda fit, utnunne ab herede , an a legatario? Et si heres imponat libertatem, an legatarius , quod ex pecuniaria condemnatione accepit, firmiter detineat, sive in totum, sive exparte, sive etiam nihil? Talem itaque altercationem resecantes , miramur 8 , quare Judex , qui prepositus est in predicta causa, non omnimodo condemnationem in servum , sed in xstimationem ejus fecerit : cum ipsius vitium etiam hujusmodi prxbuit altercationi occasionem. Unde si talis questio emerserit, nullum quidem judicem ita esse stultum putamus , ut hujusmodi proferat condemnationem : sed si legatarius immineat, quatenus ei servus restituatur, & post litem contestatam duorum 9 mensium spatium effluxerit, censemus illicoad libertatem eripi servum, & illum quidem liberum esse, heredem autem pro sua indevotione (in) omnes expensas, quas legatarius in lite fecit, in quadruplum ei condemnari: jure patronatus integro legatario servando. T I T. V. DE DEDITIT 1 A 10 LIBERTATE TOLLENDA. I. Idem A. Juliano P. P. UAEdititia conditio nullo modo 1» posterum nostram Rempubli- cam moleitire concedatur, sed sit penitus deleta : quia nec in usu esse repetimus, sed vanum nomen hujusmodi libertatis circumducitur. Nos enim , qui veritatem colimus , ca tantummodo volumus in nostris esse legibus , qr.x re ipsa obtinent. T I T. VI. DE LATINA 11 LIBERTATE TOLLENDA, ET PER CERTOS MODOS IN CIVITATEM ROMANAM TRANSFUSA. i. Imp. JUSTINIANUS A. Joanni P. P. PUtr. dedititii liberti jam sublati sint: eapropter imperfecta Latinorum libertas incertis vestigiis titubat , & quasi per satyram inducta adhuc remanet , & non inutilis quidem pars ejus diminuitur: quod autem cx re ipsa rationabile est, hoc in jus perfectum deducitur. Cum enim Latini liberti ad similitudinem antiquas Latinitatis , quas in colonis missa est , videntur esse introducti , ex qua nihil aliud Reipublicx, nisi bellum accessit civile 11: fatis absurdum est, ipsa origine rei sublata, ejus imaginem derelinqui. Cum igitur multis medis & pene innumerabilibus Latinorum introducta est conditio , & Leges divers» , & Senatusconsulta introducta sunt , (L) cx bis difficultates maxima; emergebant tam cx lege Junia 13 , quam ex Largir.no 14 Senatusconsulto , nec non ex Edicto divi Trajani 13 : quorum quidem plena: fuerant nostra: leges, non autem in rebus (eorum) fuerat experimentum : studiosissimum (nobis) visum est, hxc quidem omnia & Latinam libertatem resecare, certos autem modos eligere , ex quibus antea quidem Latina competebat libertas , in prwfenti autem Romana defertur conditio , ut his praesenti lege enumeratis, & civibus Romanis nascentibus, exteri omnes modi, per quos Latinorum nomen inducebatur, penitus conquiescant, & non Latinos pariant, sed pro „nilis habeantur. Quis enim patiatur talem esse libertatem , ex qua iplo tempore mortis in eandem personam simul L libertas , & servitus concurrant: & qui quasi liber moratus est, eripiatur non solum in mortem , sed etiam in servitutem? §. 1. Sancimus itaque, 11 quis per epistolam 16 servum suum in libertatem perducere maluerit, !i j cete ei hoc facere quinque testibus adhibitis , qui post ejus literas, i sive in subscriptione solitas, sive per totum textum effusas , suas ; literas supponentes, fidem perpetuam possint chartula prxbere. Et | si hoc fecerit, sive per fe scribendo , sive per tabularium , libertas | fervo competat quali ex imitatione codicilli delata : ita tamen, ut ■ß'. qui fine manumif. ("10. §. ult. Insi. de libert. §. 4. Inft. de succejs. libert. Nov, • 78 - pr. (11. d. §. ult. d. §. 4. d. Nov. 78. pr. (12. Adde l. 1. pr.sufr. de caducis toll. (13. d. §. ult. d. §. 4. (14. d. §. 4. d. Nov. 78 pr, , (,;. d. §. 4. d. pr, (16. §. 1. Inft. de libert, K k 2 " ips» 5ly Codicis Lib. vn. Tit. VI. vir. 520 re voluntatem : &, quod lilierum [eum] elfe voluerit, dicere; &j dioc live inter asta fuerit testiHcatus , sive testium voces attestationem sunt amplexa?, & litcras tam publicarum personarum , quam testium habeant, simili inudo servi ad civitatem Romanam perducantur , quasi ex codicillis similiter libertatem adipisoentes. §. 3. Sed scimus hoc etiam elfe in antiqua Latinitate , ex Edisto s divi Claudii introductum , quodfi quis fervar,; suum agriiu.iine 3 periclitantem [a]/i;« domo publice ejecerit, neque ipse eum procurans, neque alii eum commendans, cum er ut ei libera facultas ,fi non ipse ad ejus curam sufficeret, in "Xenonem em» mittere, vel quo poterat modo' eum adjuvare: hujusmodiservu: in libertate Latina antea morabatur :! is quem ille morientcm antea dereliquit; ejus bona iterum , cum moreretur , accipiebat. Talis itaque servus libertate necessaria , domino etiam nolente , re ipsa donatus , fiat illicu civis Romanus , nec aditus in jura patronatus , quondam domino reservetur. Quem ■enim ä sua domo suaque familia publice repulit, neque ip r c cum procurans , neque alii commendans , neque eum in venerabilem Xenonem mittens, neque consueta ei prxbens salaria ; maneat ab eo e jusque substantia penitus segregatus tam in omni tempore vita: liberti , quam cum moriatur, necnon postquam jam in fata sua concedent. §. 4. Similique modo, fi quis ancillam suam sub bac conditione alienaverit, ne prostituatur 4 , novus nutem dominus impia mercatione eam prostituendam este tentaverit; vel ii pristinus dominus injectionem manus in tali alienatione [libi] reservaverit, & cum ad eum fuerit reversa [ipse] ancillam prostituerit: illito in libertatem Romanam eripiatur : & qui eam prostituerit, ab omni jure patronatus repellatur. Qui enim ita [demum] degener & impius constitutus est, ut talem exerceat mercationem , quomo- -do dignus est vel ancillam , vel libertam eam habere ? §. 5. Sed & qui domini funus pileati 5 antecedunt, ve! in ipso lectulo flantes cadaver ventilare videntur , !i hoc ex voluntate fiat vel testatoris , vel heredis: fiant [ilüco] cives Romani. Et ne quis vana l-beralitate jactare se concedatur , ut r opulus quidem eum quali humanum re- ipiciat, multos pileatos in funus procedentes adtpiciens , omnibus autem deceptis maneant illi in pristina servitute, publico testimonio defraudat!: fiant itaque & [hi cives] Romani: jure tamen patronatus patronis integro reservato. §. 6. Illo proculdubio observando , ut si quis sive in testamento , five vindicta quendam manumiserit, licet hoc dixerit-vel scripserit, quod voluerit [eum] este Latinum ; supervacua adjectio Latinitatis abolea'ur , [&] ita fiat civis Romanus 3 ne modi, qui ab antiqua observatione in civitatem Romanam homines perducebant, per privatorum 6 voluntates diminui videantur. §. 7. Sed & si sub conditione quidem libertatem servo suo reliquerit, & adhuc pendente conditione ex traneris heres libertatem ci imposuerit 7 : non ut antea Latinus, sed civis fiat Romanus. Et si quidem conditio defecerit, ipsius heredis, qui Ubertatem imposuerit, maneat Ubertus. Sin autem fuerit adimpleta [conditio :] ne eripiatur Uberis forsitan , & cognatis, jus patronatus , Orcinus libertus videatur, & ad eum jura patronatus perveniant, cui leges concedunt, tz. 8. Illud etiam fatis acerbum, nobis visum est , quod putabat antiquitas , st in liberali judicio superatus fuerat servus ä domino , deinde fervi pretium ab aliquo ei'persolutum est, in Latinitate eum remorari: quemadmodum enim rationabile est, & pretio eum perfrni, & mortis liberti tempore denuo eum in servitutem deducere , cum non sint ambo casus sibi consentanei ? Et in praesenti igitur casu libertas Romana ei accedat, jure-patronatus minime ei subnixo: quia ipse quodammodo sibi libertus invenitur. §. 9. Sed & ti quis homini Ubero Cuam ancillam 8 in matrimonium collocaverit, & dotem pro ea consoripsocit: (quod solitum est in liberis personis solum procedere) ancilla non Latina, fest civis efficiatur Romana. Si enim hoc, quod Frequentiffiine in cives Romanos , & maxime in nobiles personas fieri solet,, id est, dotalis instrumenti conscriptio, & in hae persona adbibita est : necetsariiim est, consentaneum effectum hujus scriptura! observari. In AUTHENT. de nupt. §. si vero ab initio. & §. adseri- ptitio. coli. 4. tit. 1. Novell. 22. c?y. 10 & 17. hocquisuam ancillam credenti tradiditin matrimonium tanquam liberum: sive confecerit dotalia instrumenta,sive nor. j autsciens eam duci, tacuit ex studio : dominium ejus amittit, eaqnc ad ingenuitatem rapitur. Idem dicitur defervo. Si vero nec domini voluti, tas , nec taciturnitas studiosa interveniat, es quis credidit iiberxfe jungi persona:, illa vero famula exifterc declaretur: ipso jure matri - monium non tenet. Aiscriptitio autem alieno nubere liberam non litet ignorante , vel sciente , nec consentiente domino ; immo datur licentia domino perse , vel per Prafidtm abstrahere adseriptitiumsuum est plagis mediocribus eum castigare. ’ §. 10. Similique modo si dominus inter acta quendam servum filium 9 suum nominaverit, voci ejus , quantum ad liberam conditionem , credendum est: si enim ipse taii affectione fuerit accensus , ut etiam filium suum servum nominare non imiignetur; & hoc non secreto, neque inter solos amreos, sed etiam astis intervenientibus, & quasi in judicii figura nominaverit: quomodo potest cum servum iterum saltem morientem habere ? sed perducatur & ipse in civitatem Romanam , vera libertate, & non Falso sermone domini sui sustentatus. §. 11. Ille autem noviffimus antiqux Latinitatis modus in civitatem Romanam translatus eligendus est, fi quis instrumenta, ex quibus servus ostendebatur , vel dederit servo , vel corruperit. Sed ne furandi occasio servis forsitan detur, & sua malignitate in libertatem perveniant: talis modus certa, L Iindubitata probatione manifestetur, ut testibus praesentibus non > minus quinque dominus instrumenta vel det famulo soo, velde- jleat, aut alio modo corrumpat. Ex eo igitur modo civitatem Ro- j manam ei competere censemus , salvo jure patronatus tam in hac specie , quam in exteris: nisi ubi specialiter hoc patronis denegavi- |mus. §. 12. His tantummodo casibus ex omni jure Latinitatisan- ; tiqute electis, exteri omnes modi, qui in libris prudentium, vel , Constitutionibus enumerati sunt, penitus conquiescant: nec Lati- , ni ab eis procedant, sed maneant (ut dictum elt) sefvi in sua con- |ditione, nec tali remedio abuti concedantur: & ne in posterum aliquod jus Latinx libertatis nostris legibus incurrat, lex Junia ' taceat: Largiano Senatusconsulto cessante , sileat Edictum divi Trajani, quod [ex] ea sequebatur: & si qua alia lex, vel Senatusconsultum , vel etiam Constitutio loquitur de Latinis; ea inefficax , quantum adeam partem, remaneat: & triplex antea via libertatis , qnx multiplices introducebat ambages, uno directo tramite discat ambulare. Quod si aliqua lex vel Constitutio libertatis faciat mentionem , non autem Latinitatis: ea pro civitate Romana loqui inteliigatur. §. 13. Sed si quidem liberti jam mortui sunt, & bona eorum quasi Latinorum his, quorum intererat, aggregata sunt, vel adhuc vivunt, nihil ex hac lege innovetur: sed maneant apud eos jure antiquo firmiter detenta , & vindicanda. Insuturis autem libertis prxsens Constitutio locum sibi vindicet. Dat. Lai. Novembr. Constantinop. post Consulatum LAMPADII & ORESTIS 4. COSS. rjffl, -Yuliqi arfj; ::tccb T I T. VI. DE COMMUNI SERVO MANUMISSO. I. Imp. JUSTlNIAMJS A. Juliano. P. communes servos, eoninsque libertates, & quando cuidam domino pars libertatem imponentis accrescit, necne, & maxime inter milites, qui hujusmodi imponunt libertates , ambiguitas multa exorta est apud veteres juris antores: & inventa est Constitutio apud Martianum in Constitutionibus divi Severi, rer quam idem imperator disposuit ncceffitatem imponi heredibus militis comparare partem socii, & servum libertate donare. Sed & alia Constitutio [divorum] Severi & Antonini Principum reperta est, ex qua generaliter neceffitas imponebatur socio , partem suam iocio vendere , quatenus libertas fervo imponatur: licet nihil lucri ex substantia socii monentis aliWsocio accedat: pretio videlicet arbitrio (i- d. §. I. (2. v. 1 . 2 . fi. quifine manum. (3. d. I. 2. Nov. 2 2. «. 12. Nov. 193.. c. 1. I. 4. §. 5. supr. de bonis: lihert. adde /. 2. infr . de infiint.' expof. I. ult.ß pro derelicto, vide tamen l. 13 .fi. de Jtsitu homin. (4, v. 1 . 1. supr.fi mancis, ita venierit ne prostil. I. 6. §. 1. I. 7. fi. qui fine manum. (5. Adde l. 10. supr. de testam, manum. (6. Fac. L 95. fi. de legat. 1. /. 42. fi. de eper. lihert. (7. v. I. 3. §. i$. fi. de statuiib. (8. Confer Nov. 22. c. 10. il- (9. v. §. ult. Inst, de adopta _ * Prxtoris 521 De servo pigaori dato manumisso. 522 Praetoris constituendo , fecundum ea, qute [&] Ulpianus lib. vi. fideicommissorum , & Paulus lib, in. fideicommissorum refert. Ubi &hoc relatum est, quod & Sextus/Elius i juris antiqui conditor definivit, socium per Praetorem compelli 2 , suam partem vendere, quatenus liber servus efficiatur, quod & Marcellus apud Julianum 3 in ejus Digestis notat: hocque Marcellum 4, cum Julianum notaret, retulisse palam est. §. 1. His itaque apud veteres juris auctores inventis, decidentes tales altercationes, generaliter sancimus, ut nulla inducatur disserentia militis seu privati in servis communibus : sed in omnibus communibus Famulis, sive inter vivos, live in ultima dispositione libertatem quis legitimam imponere communi fervo voluerit, hoc faciat: necessitatem 5 habente socio vendere partem suam , quantam in servo possidet, sive dimidiam , sive tertiam, sive quantamcunque. Et si plures sint socii, «no ex his libertatem imponere cupiente, alios omnes nec/lsitatem habere partes suas, quas in fervo possident, vendere ipsi 6, qui libertatem fervo imponere desiderat, vel heredi ejus: licet & ipse communis servus heres institutus sit, & hoc moriturus dixerit: ita Samen, ut omnimodo ipse, qui partes alias comparaverit, vel heredes ejus libertatem imponant. §. 2. Sin autem socius vel socii recusaverint pretium accipere: licentiam ei damus offerre hoc per publicas personas; & sigillo impreffo in sdem sacram deponere, & iic habere facultatem servum libertate donare, & eum habere ple- niffiniam libertatem, & civitate Romana perfrui, & nullum timere ex sociis: sibimet enim imputent, si, cum liceret [eis] lucrari pretium, hoc accipere distulerunt. §. 3. Sed ne circa peculium fervi aliqua fiat dubitatio: peculium ejus in omnes socios pervenire jubemus ex partibus, pro quibus quisque dominium servi poffidet. Licentia 7 concedenda ei, qui libertatem moriens imponit, etiam ejus peculium, quod ei attingit, liberto concedere. Jura autem patronatus proculdubio pro suo ordine ad eum venire, qui libertatem donavit. §. 4. Sin autem servus ratiociniis suppositus est: ue ratiocinia pareant, vel libertas impediatur, Prcefulem Provincis, vel competentem judicem tempus statuere [oportet,] intra quod debeat ratiociniis antea factis & debitis, qutc ex his apparuerint, redditis, ita ad libertatem venire. §. q. Ne autem quantitas servilis pretii sit incerta, sed manifesta: sancimus, fervi pretium live ancillae, si nulla arte sunt imbuti, viginti 8 solidis taxari: bis videlicet, qui usque ad decimum annum su» venerint aetatis, in decem tantummodo solidis ponendis, f Sin autem aliqua arte praediti sunt, exceptis Notariis & Medicis, ulque ad triginta 9 solidos pretium eorum redigi sive in masculis, sive in fon-runis. f Sin autem notarius fit, vel medicus, sive masculus, sive foemina: notarius 10 quidem usque ad quinquaginta, medeus n autem usque ad sexaginta taxetur. + Sin vero eunuchi 12 sint servi communes , maiores decem annis : si quidem sine arte sint, in quinquaginta solidos computentur: si autem artifices , usque ad septuaginta. Minores etenim decem annis eunuchos non amplius triginta solidis idlimari volumus, & eorum partem competentem socii accipient, & libertatem eis per competentes Judices imponere compellentur. §. 6. Sin autem «no ex sociis libertatem sive imponere, sive «linquere fervo cupiente, & pretium dante, alter, vel alteri ex his ipsi se velle dixerint libertatem imponere, & pretium dare: melior quidem causa erit ejus , qui primus ad hanc rationem pietatis 13 pervenit. Si tamen sub obtentu libertatis, & ipsi ad hoc prosiluerint: tunc judicem competentem omnes compellere fine pretio ei libertatem imponere: peculio quidem in omnes fecundum partem dominii distribuendo: jura autem patronatus fecundum fui naturam omnibus, qui libertatem imposuerint, a? qua litet habentibus. §. 7. Jus autem accrescendi, quod antiqua jura incommunibus servis manumittendis introducebant, nullius esse momenti, nec in posterum frequentari penitus concedimus. Dat. Calend. April. LAMPADIO & ORESTE 4- CC. COSS. 530. 2. Idem A. Juliano PP. QUm apud omnes Jurisperitos hoc placitum est, ut Cervus communis apud unumquemque dominum partim fit proprius 14, partim alienus, ut ex hac causa postit & ipse legato honorari, & ipse legari, hujusmodi incidit qumstio: Duo, vel plures domini communem servum habebant, sed unus ex his ipsi fervo suam partem, quam in eo habebat, legavit. Et semel accepta dubitationis occasione, hoc vetustas in magnum extulit certamen. Nos igitur sensum hujus legati crebra indagatione aggredientes, duplicem eum esse opinamur: aut enim putavit testator liberum fieri ptfsse ex parte servum, qui hujusmodi legatum ei reliquit: aut, si hoc minime cogitavit, affectus socii fecit, ut ei acquiratur: heredes autem suos eundem servum polsiderc minime voluit: 111 fit manifestum , ä suo patrimonio penitus esse eum alienatum. In tali itaque comparatione nos, qui fautores libertatis fumus, fic ambiguam testatoris interpretamur voluntatem 1; , tanquam Ii voluerit eum libertate in sua parte donare. Et cum jam de communibus servis manumittendis statuimus, quid in hujusmodi casibus fieri oporteat, ex illius sanctionis tenore & hujusmodi species sit definita. Fiat itaque liber ex parte quidem testatoris, fecundum [ejus] voluntatem : ex altera autem parte, ex nostra definitione, pretio fecundum prxdistte Constitutionis 16 tenorem, [vel socio,] vel sociis ab herede pr-estando : vel fi accipere noluerint, tam [eam] offerendo , quam con- signandp, & periculo eorum deponendo : eum fatis abundeqiie imperiale est, humaniorem sententiam pro durioribus sequi. T I T. VIII. DE SERVO PIGNORI 17 DATG MANUMISSO. i. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Proculo. Tricet dotale mancipium vir, qui solvendo est, postis 18 manumittere 19: tamen si te pignori 10 quoque datum mulieri apparuerit, invita ea non posse libertatem adsequi, non ambigitur. 2. lidem AA. Abascanto. s Ibertas 21 b debitore fisci servo data, qui pignori non est ex conventione speciali 22, seri tantum privilegio fisci obligatus, non aliter infirmatur, quam Ii hoc fraudis consilio effectum detegatur. 3. lidem AA. Antonio. AB eo, qui bona sua rignori obligavit, qua; habet , qu-cque ha- biturus ejfet , posse fervis 23 libertatem clari, certum est. Non 24 idem juris est in lervis, qui pigneris jure specialiter 2; traditi, vel obligati sunt. 4. Imp. ALEXAND. A. Sabiniano. CI ut (proponis) consentiente 26 creditore, cui pignoris jure cum aliis mancipiis obligatus fuisti, ä debitore manumissus- es: potuisti ad libertatem pervenire. Pr. 6. Id. Maji. ALE-- XANDRO A. COS. 223. 5. .‘dem A. Extritstiano. C^I creditoribus satisfactum 27 fuerit: ancilla!,«qutc pignori obligata: a debitore manumissa: erant, liberte finis. Nam ipse rnanuniiffor li fraudem se fecisse creditoribus, ut revocet liber—- tates, audeat dicere: audiri non debet 28 , nec heredes ejus. 6. Idem A. Auctioni. QI tutor tuus de pecunia tua servos emptos manumisit: quoniam hujusmodi fervi, sieut extera: res pupillaribus pecuniis t-mptx, (t. v. I. 2. §, 38.Jf] de orig. jur. (2. Confer /. 2. supr. de coni, libert. (14. v. I. 5. in fin.js. de iegat. 1. (15. Yzc. I. 20. jf. dereg.- mm.rer. allen. (3. v. /. de liberali crus. (4. v. 1 .1 h. f. de liitr. (16. I. j.ftpr. h. t. SC. Silan. (5. §. tät. laß. de Aon.it. /-13- pr.fi'- de fulg. & pupill. j (17. l.2,.ß'. de muni-mß . I. 4. 1. 27. §. 1. jf. qui iy d quih. metnu- jubftit. (6. Immo vide /. 11. fupr. de contrai, empt. (7. Confer, misi. (>8- Immo vide l. 3. supr. de -.'indicia hbert. (19. l.zi.fT. 1. 1. infr. de pecul. ejus qui libert. mcr. §. 20. fers, peculium. hist. de de manumijJ'. (20. Vide tamen /. I. infr, de remis, signor. (21. A. legat, (8. v. /, 3. supr. cornuum, de legat. I. 2. supr. de fideicoin.il. 3. ii. /. 4. ii. §. r. (22. I. t\. ss. qui pf a-quib. mv.num. (23. v. libert. i. 31.FI de minor ib. I. 8- in sin. I. 9.FI de inofi". testam. I. 47. j l. 6. i. 7. FI de piguorib, (24. I. 44. §. 7.FI de legat, t. (2.;. /. 2. ff. de manum, tefium. I. 26. in sin. f. mandati. (9. Vide tamen d. j supr. b. t. (26. Adde l. I. infr. de remiifione pign. (27. V. 1. 16. l.zh.insin. (to. l.g. supr. commun.de legat. (11. d. I. 3. collata i § i.ff. qui & d quih. manum; l. 33.. insin.js. de fanis. (28. /. 30 !• §. 2. i. 26. pr. jf. de oper. libert. I. 41. §. 6. jf. de fideicon:. \supr. de trimsaU - libert.. (1;, d. L 3. (13. v. I. 24. §. io. in sin. jf. de fideicomA K k 3 juro ;n Codicis Lih. VII. Tit. VIII. usque XI. iiire i pignoris ex Constitutione 2 Divorum Parentum meorum •blieati sunt, favore pupillorum liberi facti non sunt. 7. Imp. GORDIANUS A. Julian». . I . 2. infr. b. t. I. 1. infr. ne quis liber invitus altum reip. (7. /. 1. fupr. h. t. (8. I. 8- infr. de patria potest. (9. /. 6. infr. de ingitt. manum. (10. V. i. 27. st'. qui testam, facere post', (n./. i e. §. 4j.st'. dc irjlruB. vel inftrum. legat. (12. Vide enim /. pen. infr. de tabular. , (13. i. 11. Jitpr. de jure delib. (14. /. 31. in fin.js. de fideicom. libert. (19. i. 3 .infr. h. t. V. I. 8. fupr. de allionib. empti, (ifi. I. n.fupr. d. 1. 1 . 2. fupr. b, t.l.t. infr. de mancip. est colon. (17. Fac. I. 20.supr.de pallis. (18. I. 18■ jT d manumif. (19 . l.q.supr.ie usufriili. (20. Adde I. \.Js. pro donato. (21. Fac./. 20./ufr. de patiis. (22. arg. §. 4. Inst. qttib. ex cauf. manum, abrog. Nov.W). c. 2. (23. v. /. ult.fupr. de vindici, lihert. (24. lib. 40. D. 9. Lib. 1. List. (,. (29. §. 3. List. quib. exeatis, manum. (26. d. §. 3. /. 23 .ss.qui Sst it quib. manum. (27. 1 . 27 ’ vers. ex omni. st’. d. t. (28. I. ’.j.ss. de jure patr. vide tamen /.17. f. de peculio. (29. 1. 17. pr.js. qui es ä quib. manum. (30. §. 4. List. quib. ex caus. manum. I. 102 .js. de legat. I. L (t.supr. dehis qttt h non domino . (31. /. 4. is. deserv. export. r Idem 525 Z26 525 Qpi non possunt ad libertatem pervenire. 526 5. Idem A. Frist o CI in fraudem eorum , qtix fisto debebantur , probari potest ii- 0 bertas (fata: non valet. Sed ii i pecuinam is, quem patrem tuum appellas, emptori dedit, & ab eo redemptus, ad libertatem perductus est : nihil videtur bonis defuisse ejus , qui fisci debitor dicitur; 6. Impp. DIOCLET. L MAXIMIAN. AA. & CC. Olympio. ■MEc fideicommissariam r libertatem a pupilla fila servis debitam tutorem 3 posse prxstare, certi juris est. Unde si hos, quos tu rogata fueras manumittere tempore certo retatis tu;e , ad libertatem non perduxisti , sed tutor manumisit , remanserunt in servitute. 7. lidem AA. & CC. Zotico. HI debitor ex administratione curte dominus turis non solvendo constitutus , fideicommissariam tibi reliquit libertatem : cum in fideicommissariis libertatibus eventum inspici tantum obtinuerit, nihil ejus voluntas tibi prodesse potest. 2. Imp. CONSTANT. A. ad Januarium. gErvi , qui Monetarios 10 adulterinam monetam clandestinis sceleribus exercentes, in publicum detulerint: civitate Romana donentur , ut eurum domini pretium ä fisco percidant. Dats 1;. Cal. Decembr. Romeo, CRISPO 2. & CONSTANTINO 3, CC. COSS. 321. 3. Idem A. ad populum. CI quis servus Ruptus [virginis] facinus difsiraulatione pneterf- tum, aut pactione transmissum, detulerit in publicum : libertate donetur. Dat. Rrid. Cal. ApriL A quii. CONSTANTIN. At 6. & CONSTANTIO C. COSS. 320. 4. Imppp. GRATIANUS, VALENTINIANUS & THEODOSIUS , AAA. ad Syagrium PP. CI Desertorem 11 militia; servus prodiderit , libertate donetur. 0 * Id: Jul. Roma. T I T. XIV. DE INGENUIS 12 MANUMISSIS. 1. Imp. ALEXANDER A. Phileto. CI ingenuum te ex testamento manumissum esse dicas: apud suos judices causam agere debes , si tamen justum 13 contradictorem habes , id est, cum , qui se patronum tuum esse dicit: memor Senatum censiiisse, ut qui post manumiffionem originem repetierint: ea, qux de domo manumissoris habent, ibi relinquant. 14 In qua causa etiam legata, ut liberto data esse, Juris prudentibus placuit. 2. Imp. GORDIAN. A. Pompejx. JNgenuam natam , neque nutrimentorum 15 sumptus , neque servitutis obsequium 16 faciunt ancillam, neque manumissio 17 libertinam. PP. ;. Id. Maji, SABINO 2. & VENUSTO COSS. -41. 3. Imp. PHILIPPUS A. Felicissimo. CI aviam tuam uti ancillam manumissam iS, postea ingenuam [esse] solennster constiterit, statumque ejus jute sententiae tuetur auctoritas: filios ejus , quamvis ante sententiam susceptos , ingenuam liuertatem non immerito flagitare , si cum peritioribus tractatum habuisses , facile cognosceres. 4. Impp. DIOCLET. & MAXIMIAN. AA. L CC. Agrippa:. ("'Um cognatum tuum ingenuum natum [ex] Palmyrenae factionis 19 dominatione redemptum, velut captivum distractum esse dicas, Praeses provinciae ingenuitati sux reddito eum efficiet. 5. lidem AA. & CC. Crescenti, j \Iffamari statum ingenuorum, seu errore, seu malignitate quo- rundam , periniquum est: prxsertim cum affirmes, diu Praeli dem unum atque alterum interpellatum ä te , vocitasse diversam' partem , ut 21 contradictionem faceret , si defensionibus suis confideret; unde constat, merito Rectorem provinciae commotum allegationibus tuis , sententiam dedisse, ne de extero inquietudinem sustineres. Si igitur adhuc diversa pars perseverat in eadem obstinatijme; aditus Frxfes Provincia; ab injuria temperari praecipiet. Dat. Prid. N011. (I. lidem A A. & CC. Dionysio. Cdcutis conditi ne liberum non posse fieri servum, evidentiffimi ° juris est. Cum igitur proponas patrem pupillorum , quorum precibus fecisti mentionem , velut liberum te penes se habuisse [in] ministerium 22 , licet in actu longi temporis: non praecedente vero titulo 23 , quo dominia qtisri solent, mutare tuam conditionem minime potuit. S. 7. Cal. Maji , AA. COSS. T I T. XII. QUI NON POSSUNT AD LIBERTATEM PER- VEN IRE. i. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Torquato. £Um D. Claudius Pater meus constituerit, a Prtefidibus Provinciarum, vel qui coercendorum maleficiorum protestatem habent, in perpetua vincula damnatos 4 ad libertatem perduci non posse : hi. qui inTa tempora poena: liberi , & heredes esse jiiffi sunt, aut icpamo' , fidei- ommissnmve acceperunt : neque libertatem adipi'., neque 0,', quam eorum, qux his data sunt, capere possunt. Qi:;.d si : r.-.npus com,.leverint: jam omni vinculo exsoluti, & quali ad piu.inam, vel simyliceni servitutis conditionem redacti, & libertatem , & si qutc testamentis dominorum illo tempore desuiictoium acceperunt, sine ulla quxstione poeme praeterita consequantur. * i. Impp. VALERIANUS & GALLIENUS, AA. Theodoro. TS quidem , qui [In] testamento vetitus est manumitti ; , ad liber- 1 tatem non potest pervenire: sed in proposito interest , utrum- ne eos , qims cum filio educatos este testator expressit, propter familiare ministerium, & usum filiorum necessarium & venire, & manumitti vetuerit, an quasi male meritis poenam irrogaverit. Kam priore casu morte ejus, cui consulebatur, obsequii necellitate finita libertas potest pervenire: posteriore [autem casu] id, quod pccnx causa in servos statutum est, necesse est, vires suas obtinere: quain 0 0 vis Parentibus meis placuerit hujusmodi testamentorum letes perpetuam servitutem male meritis servis irrogare, ut nec per suppositum emptorem ad libertatem perduci poffint. T I T. XIII. PRO QUIBUS CAUSIS SERVI PRO PRffiMIO 6 LIBER- TATEM ACCIPIUNT. I. Impp. DIOCLETIANUS & MAXIMIANUS AA. Firmino [ servo. ] QUoniam religiosa solicitudo ad augendam, provocandamque fidei ''^observationem, juris prxmio adfici debet, si ad ulciscendam cariem domini, incorruptis probationibus, ac strenuo nisu constiteris, libertatem 7, quam his, qui dominorum caedem vindicant Si. jampridem Senatusconsultis 9 , & Statutis Principum praestari sancitum est: etiam tu pro tam ingentibus meritis , non ex ipso facto, std aditione, & sententia Prssidis reportabis. PP, 7. Id. Decembr. ’ & MAX. COSS. (1. v. 1. 45. §. q. ff. de jure fisci. (2. 1. 13. ff. demannmijs. (3. Fac. 1. i.jhpr. de vindici, liiert, vide tamen l. 16. 1. 22. ff. de manumijs. 1. 4. pr. 1. 22. ff. de manumiff. vindici. (4. Confer/. 8. irifin. 1 . 33 -J 7 - de pter.is. (5. /. 4. §. V.ff. de ma- r.Hiuijs. 1 . 5. supr.fi mancis, ita fuerit alien. ut manumitt. juncta /. ult.fupr. dereb. alien. non alien. ( 6 . Adde Lib 40. D. 8 - (7. v. i. 5. in fin.ff. de injuriis, (g. Confer /, i.supr. de precibus imperat, offer. (9. v. tit.ff de SC. Silan. (10. Adde /. i. infir. defialfitmonet. (11 . v./. 1 . infr. de dejbrtorib. (13. Lib. i. Jnstit. 4. Lib. 40. D. 14. (13. 1. I. ff. Jiingenuus ese dicatur, i. ,.ff, de cclitfione ieteg. (14. /. 3- §• S-ff.Jiingenuus ese dicatur. (15. /. 3. infr. de infuntih. expof. (16. l.W.infr. b. t. l. 10. 7 . 23. iv.fr. de liberali catis. 1 . Z. snpr. defervis rcipuhl. L tz.fupr. de probutienih. §. 1. bist. de ingenuis. (17. 1 . 3. infr. h. t. 1 . 2. Jupr. de vindiäa libert. d. §. I. Inst. de ingen. [18. 1 . 2. Jupr. h. t. (19. v. 1 . 12. infr. eoi. (20. Imino vide l. 21. in sin. ff. de cuptiv. U postlimin. (21, Confer/, ult.fupr. de ltfur. pupil- larib. 1 . 7. infr. qui accusare. 1 . 40. ff. ad leg. Aquil. immo vide /. un. supr. ut nemo invitus agere. (22, i. i.supr. h. t. ( 23 . /. ult.fupr. de servis reipub. 7. lidem 527 Codicis Lib. VII. Tit. XIV. XV. 528 jNgc ' » Udem AA. & CC. Matrona:. OI te L filios tuos ingenuos esse constat, natalium veritas vos " tuetur • nam qui servitutis moverat quxllionem , apud acta •ansa: renunciando I, ad ingenuitatis probationem nec nocere ouicquam , nec prodesse potest, quicqia 8 / Iidem aA . & C C. Callimorpho. genui nascuntur * , libertini 3 manumissione tantum constituuntur, pactum 4 autem nec servis, nec libertinis ingenuitatem adlignat: nec his, qui transactioni non consenserunt, quic- quam prxjudicare potest. 9. fidem AA. & CC. Potamoni. r Ibertina matre procreatam 5 , ingenuam nasci natalibus , evi- ■*-* dentis ac manifesti juris est. Cum igitur te matre libertina editam , deinde ab hostibus captam , postliminio reversam proponas, & nunc tibi servitutis moveri quastionem : consequens est adiri PrxGdcni provincia?, qui de causa liberali cognoscet, jure laturus sententiam : sciens neque hujusmodi matris conditionem , neque captivitatem reversis de statu pristino qui equam posse detrahere. 10. lidem AA. & CC. Athenodorae. AD recognoscendos singulos nomina si comparata, publico con- sensu, ob celandos natales ingenuis, fi mutentur, minime nocet: natosque (licet in ministerio 7 servitutis) libera conditionis , non servos possessio , sed status ingenuos edi perficit. 1!. lidem AA. & CC. Maxinue. CI vestram possessionem nullus praecessu titulus 8 , sed ingenui " constituti operas 9 mercede placita locastis : nec statui [vestro] qnicquam derogatum est, nec ad conventionis implendam fidem solennster agere prohibemini. 8. N011. Mart. CC. COSS. 11. lidem AA. & CC. Quieta?. AD mutandum libera? statum , commissum plagii 10 ::il:i! promo* vet: sed abductam natales, quibus nata est , post hunc etiam casum obtinere convenit. 8. 3. Cal. Dccembr. AA. CC. 13. lidem AA. & CC. Alelandro. TNgenunm se contendendo, nec probando, non amittit II libcrti- nitatem. 8. 7. Id. Dccembr. 14. lidem AA. & CC. Aristoteli. CTatui ingenua: ex eo solo , quod velut ancilla sponsaliorum 11 " nomine data proponitur , prxjudicari milia ratione potest. 8. 7. Cal. Januar. T I T. XV. COMMUNIA DE MANUMISSIONIBUS. 1. Imp. JUSTINIANUS A. Juliano P. P. CAncimus, si proprietarius fervo , cujus ususfructus ad alium " pertinebat, libertatem imposuerit, non secundum antiquam observationem, & libertate carere, & eum fine 13 d> mino este in- telligi : sed ntc inveniri personam, cui res ad se venientes acquirat. Sed ii tam proprietarius, quam usufructuarius libertatem ei [consentientes] imposuerint, pleno jure liberum [eum] effici: & si quid postea [sibi] acquisierit, hoc in bonis suis habere. Sin aurem proprietarius solus libertatem imposuerit, usufructuario minime consentiente 14 : sit quidem ille, qui libertatem ä proprietario 1; accepit , inter libertos proprietarii connumeratus : & si quid in medio possidet, hoc sibi acquirat, sibique habeat, L sua: posteritati relinquat salvo patronatus jure per omnia custodiendo , nisi & hoc ex legibus Fuerit remissum. Ipse tamen libertus quasi servus apud iisufrustiiarium permaneat, donec usufructuarii s vivit, vel ususfructus legitimo morio peremptus esc. Etenim fi finem ususfructus quocunque modo accipiat : tunc incultas ei tribuatur, quo maluerit degere modo. Si vero adhuc superstite usu- fructuario ab hac luce fuerit libertus exemptus; hereditas ejus legitimum tramitem sequatur. Sin autem usufructuarius 16 tantummodo libertatem imposuerit: si quidem hoc modo , ut cedat usum fructum proprietario : plenissimum jus habeat in fervo proprietarius : ut omnia ei servus acquirat fecundum ea , qus genera! liter in servos, & dominos constituta sunt. Sin vero gratias agendo usufructuarius eum ab u fu fructu liberaverit, L libertate donaverit : tunc maneat quidem servus proprietario suo annexus: sed 11011 necessitas ei imponatur, donec vivit usufructuarius, vel ususfructus constare potest, observare proprietarium, & quxdam mi! nisteria [ei] adimplere , sed Judices nostri eum in quiete tueantur" Post usufructuarii autem mortem , vel ususfructus quocunque modo interemptionem: tunc serviat quidem domino, & omnia qux in medio ad eum pervenerint, hxc suo domino acquirat. Et Iit cx nostra Constitutione hmc separatio inter servos & liberos: & non fecundum jus antiquum idem servus remaneat, L nullum respiciar dominum. §. 1. Illud quoque huic legi adjicimus, utex! l>lusa antiqua personarum disserentia, liceat parentibus tam masculis , quam fucminis, filiis liliabusve silis in sacris 17 constitutis sive emancipatis, cujuscunque gradus, mandatum imponere, qua! tenus 1 'crvns in libertatem perducant, live apud Judicem i§ fl ve in sacris Ecclesiis 19, sive fecundum alium, quem mandator voluerit, legitimum modum; cum enim L in successionibus 10 L in aliis pene omnibus nulla est inter liberos discretio: oportet hoc observari & in prsscnti casu , maxime pro libertate, quam & fovere 11 , & tueri Komanis legibus, & praecipue nostra Numini peculiare est. Dat. 15. Cal. April. LAMPADIO & ORESTE COSS. 530. 2. Idem A. Juliano P. P. C’I quis fervo suo libertatem imponat, sive in Ecclesia [sive 0 in aede sacra,] sive ad qualccunquc tribunal, vel apud eum [ Judicem 1 qui libertatem imponere legibus habet licentiam 13, live in testamento 24, vel alio ultimo elogio2;, directam , vel fideicommissariam : nuito coerceatur modo eorum, qui ad libertatem veniunt, aetatem 26 requirere: neque enim [eam] tantummodo civitatem Rbmanain adipisci volumus, qui major triginta 27 anilis existit: sed quemadmodum in Ecclesiasticis libertatibus non est hujus xtatis disserentia , ita in omnibus libertatibus, qua? a dominis imponuntur , live extremis dispositionibus, sive per Judices, vel alio legitimo modo, hoc observari sancimus, ut sint omnes cives Romani constituti: ampliandam enim [magis] civitatem nostram , quam minuendam esse censemus. 3. Id.em A. Jounni P. P. QI quis sine uxore constitutus, ancillam suam [sub] nomine ha- ' J beat concubini, & in eadem usque ad mortem suam consuetudine permanserit, & forsitan liberos ex ea sustclarit: sancimus omnimodo non concedi heredibus defuncti eandem, vel liberos ejus, si etiam lit,eros habuerit, in servitutem deducere: sed post mortem domini sub certo modo eripiatur in libertatem 18 una cum foliolo sua , si etiam eam forsitan habuerit. Ipsi etenim domino, dum supereft, damus licentiam, quomodo voluerit uti tam ancilla sua , quam etiam cx ea progenita fobole, [&] in suo ultimo elogio quicquid voluerit contra eos disponere, id est, quali servos eos aliis legare, live in servitutem heredum liominatim relinquere. Sin autem taciturnitate ecs praeterierit : tunc p.ost mertem ejusad libertatem eripiantur: ut sit mors domini , libertatis connn exordium. iiominst-ns etenim uxores habentibus 29, concubinas vel libertas, vel ancillas habere , nec antiqua jura, nec nostra concedunt. Dat. Cal. Novemb. Constantinop. post Consulatum LAMPADI! & ORESTIS. 4. 531. JJ. ac überall cauj. v--r (4. I■ 2. inii. de coflttsicne 'drleg. .m/,-.......... . -...... .. . ubidecriminib. (11. Vide tamen arg. I. S.supr. dc codicillis. Adde /. 16. infr. de liberali caus. 43. l.i%. in sin. pr.ff.de liberal, caus. (14. v. I. 2. ff. de ma- n. ‘vir.didi. adde /. (s.ff. de manum, testam. (1;. V. /. 15. ff.quib. i. ufusfruii. (16. v. /. 9 .sitpr. de lisufruciu. (17. I. ;i, in sin. IJL de ritu r.upt. i. 30. §. l.Js. q.,i es ii qi-ib. manum. I. ifß- de pure I pr.tron. 1. 16. /. ii.'jj'. de inantitniff. l.a.'pr. l.ia. Ln.js. de mammiff vital. (18. I. ult.sutr.de •vindici, libert. (19. V. supr.de hu qai in ecclcf manum. I. 2. infr. b. t. (20. V. §. 9. Inst. de bered. qax ab intest. (21. v. I. 24. §. 10. in fin.ff desideicommijf. libert. (22. /. I. in sin. fttpr. h. t. (23. /. v.it. fupr. de vindiä. libert. (24. v. fttpr. de testam, manum. (25. v. fttpr. de fideicom. libert. (26. Confer l. 25. ff'. de manttmijs. I. 14. fupr. dcstdeicom. libert. (27- v. I. 39- § 1. ff. fantii. crcisc. I. ult. ff'. de reb. dabin. I. 46. ff. dc manuvtijs. testam, i. 13. in fin.ff’. de ftatulib. (28. Neu. 78. c. 4. (29. v. I. iin.snfr. de concubiti. 529 De- liberali causa 53 ® T I T. XVI. DE LIBERALI i CAUSA, i. Imp. ANTONINUS A. Saturnino. DEm quidem illicitam , & inhonestam admisisse te confiteris, quia 1 proponis filios ingenuos d te venundatos, 2. Sed quia lactum tuum filiis obesse non debet, adi competentem judicem, (si vis,) ut causa agatur secundum ordinem juris. PP. s. Id. Februar. 2. Idem A. Veroniano. r CIhi, quos servos tuos ejfe dicis , liberi eile I diversa parte dican- O tur: de statu eorum more solito quaeri oportet. Nec enim res judicata3, qua de proprietate eorum pronuneiatum est, opponi causie liberali potest. Dat. Non. Februar. Ronue , MESSALA & SABINO COSS. siq. z. Imp. ALEXANDER A. Quirino. CI liber homo alienae ancili» contubernium sequatur: licet ei fue- ° rit denunciatum, ut se abßhieret, servus 4 domini mulieris non fit. PP. Non. Februar. FUSCO & DEXTRO COSS. 226. 4. Idem A. Jocundo. Ciis, quem in servitutem petebas, liber (quamvis absente te) 0 causa cognita pronunciatus est ; : secunda in servitutem petitio ejus dari tibi non debet. Sed si postea, quam cognovisti, de sententia judicis appellasti, an jure lata fit, in auditorio qureretur. 5. Idem A. Sabino. XtOn ideo minus in libertatem proclamare potest ea, quam av.cil- ^ lam tuum ejfe dicis , quod eam vendente fisco comparasti. Sed nec hodie ad praescriptionem operatur, quod venditionis tempore maior viginti annis fuerit: cum »tatis allegatio non alias postit proscriptionem adversus civem Romanum accommodare, quam si participandis pretii gratia consensum servituti dedisse probetur. f Probationis sane onus, cum ex servitute in libertatem adseri- tur, ad se 7 recipit, qh» si 8 affirmationem suam non impleat, inceiieussum pofleffionis jus obtinebis. 6. Imppp. VALER. & GALLIEN. A A. & VALEP. Nobiliffimus C»s. Versimeno. NTEc si volens scripsisses 9 servum te ejfe , non liberum , pr»it di- cium juri tuo aliquod cmnparasses : quanto [nunc] magis . cum eam scripturam dare compulsum te elfe testaris ? 7. Imp. AURELIANUS A. Secundo. CI abeo, cujus servus fuisti, manumissus es: Frustra libertatis O controversiam sustines, maxime ab herede 10 ejus, qui [te] manumisit: cum, etsi jure libertas non processerit . respectu tamen adit» hereditatis voluntatem defuncti suo consensu firmare debuit. 8. Impp. DIOCLETIANUS & MAXIMIANUS A A. & CC. Verin». PUm adsirmes placuifie quondam domino tuo. ut pro te, & pro ^ fiiia tua dato nummo ctrUe quantitatis vos manumitteret 11 , & te tantummodo liberavit : aditus Rector Provincia hortabitur cum , salva 12 reverentia , quam patr.no liberti lolcnt exhibere , placito suo stare. Datum Prid. * MAXIMO 2. & AQUILINO COSS. 28S. 9. Iidem AA. & CC. Proculo. PUm precum tuarum conceptio , licet eum , contra quem supplicas, cx ancilia natum ejfe expre ferit, tamen nomini cognomen, quo liberi duutaxat nuncupantur, addiderit, non servum esse, sed setvili macula adspersum comprehenderit: contra eum , qui servus non est 13 , supplicasse te intelligis. 10. Iidem A A. & CC. Stratonico. I Iberos privatis pactis 14 vel actu 15 quocimqusadministrationis,- non posse mutata conditione servos fieri , certi juris est. 11. Iidem AA. & CC. Fauftino. j^lOn mutant fervi statum , fi ad civiles honores ib illicite atque improbe adspiraverint. Unde si status moveatur quxstio ; i 117 telligere vobis licet, nihil prodesse posse , quod pater 17 vester civiles honores gelsit. Solennibus itaque ordinatis, apud Prxsiden* Provincias de statu vestro-cognoscetur. ii. Iidem AA. L CC. Proculo. j^I [ex] liberta te natum aliquis comparaverit 18 : statum retines, quem antea habuisti, -f Si vero ex ancilla editum naturalis pater , idemque dominus distraxerit, ac post emptori pretium 1.9 ioivisti : non idcirco libertatem consecutus es. PP. 18. Cal. Maji. 13. Iidem AA. & CC. Paulo. pRincipaliter de statu :o defuncti agi non potest. Si vero ex peculio quondam ejus, quem tu botfa reliquisse commemoras, res vindicentur 21: vel ejus filiis moveatur status quxstio : h»e omnia solennster Praesidiali notione decidi debent. Dat. x. Cal. Maji. 14. Iidem AA. & CC. Quintiano. JUte ordinata in posselfione 22 libertatis, is, de cujus libertate quxritur , constituitur, & interim pro libero habetur. Dat. 4- Cal. Maji, Hcracle* , AA. COSS. 15. Iidem AA. & CC. Palladio. ^JEc omissa proselsio 23 probationem generis excludit, nee fallest mu latio veritatem 24 minuit. Cum itaque ad examinationem veri, omnis jure prodita debeat admitti probatio : aditus Prxses Provincix, solennibus ordinatis, prout juris ratio patitur, causam liberalem inter vos decidi providebit. 16. Iidem AA. & CC. Diogeni». CI ministerium 2; tuum quasi libera exhibuisti; ac te nesciente quasi ancilla in dotem 2f, data, conscriptum instrumentum est: nihil hxc libertati tu» nocere potuerunt: maxime cum te minorem »täte fuisse commemores , & placuerit, minores 27 viginti annorum nulla ratione mutare statum [posse,] ac pro liberis servos Heri: ne ante libertatem inconsulte amittant, quam alii propter »tatis rationem sine consilio prxstare non possunt. PP. 6. Id. Maji, Hadrianop. AA. COSS. 17. Iidem A A. & CC. Resino. < /yiUltis rationibus natalibus ingenuis Fratribus natis, post delictis, vel casibus intervenientibus , singulorum caus» status separantur. Nihil itaque prohibet eundem , & tibi non movere qux- thonem [ilatus ,] ct eos :8 , quos fratres tuos adleveras, in servitutem vindicare, live retinere. Igitur ad demonstrandam fratrum tuorum libertatem , ali» sunt probationes necessarias : nam quod tibi non movetur quxstio libertatis, eorum non idoneam couitat habere probationem. 18. Iidem AA. & CC. Zotico. A D probationem ingenuitatis ab en, contra cujus succeffjres po- i ftulas, facta tibi locatio 29 non sufficit: nec tamen hoc solum ad servitutis 30 vinculum argumentum est idoneum. S. Id. Jul. Fhilippopoti, AA. COSS. ' 19. Iidem A A. & CC. Paulo. , pRincipaliter causam ejus, de quo supplicas , esse, quam tuam perspicimus : nam cum tc eum ad libertatem perduxisse profitearis , illius iutcrcst magis solennster suum tueri statum: & co-n- fequenter tua 31 etiam agetur causa : nam si ab eo , contra quem fundis preces, servus dicatur , eique libertas ex manumissione tua (1. lib. 40. D. 12. (2. v. I. l.supr. de patrib. qui filios suos dis-\de oß'. pntt. (17. I. 28. infr. h. t. I. 10.su.pr. de probationib. (18. trax.zdde l. zL.supr. de transacl. (3. 1 . 25 §. l. Js. h. t. (4. v.'‘Fac. I. II. infr. ad leg. Fab. de plagiariis, vide tamen /. ult. supr. I. I. ir.fr, de SC. Ciuu.diuno. (5. /. 3. infr. quam, (fi quando index.\de servis fugit. (19. v. /. 4. §. 2.fi. de in/mumijf. (20. x.infr. (6. v. I. 7. I. 14. cis feq.ff. h. t. I, l.jf. quib. ad iibert. proclamare. ’ ne de ftatu defitniior. pofi quinquenn. (21. I. 3- infr. h. t. (22. abrog. Nov.Leon.q 9. (7. d. /. 7. §. ult. (8- Fac. Lult.fupr.de l. 24. pr. I. 25. §. 2 .Js. b.t. L i.supr. qui dare tutor, adde l. 2. §. rei vindie. (9. I. 1 I. 8 . supr. de ingenuis manum. (10. v. I. I. .L-. b. t.. (it. Lib. 40. D. 15. (12. /. 4. infr. b. t. (13. d. 1 . 4. (j 4 -■ Tl l. ult.supr. de liberali caus. (15. Adde /. iS-sugr. d. t. ( 16 ./. J- supr. b.t. (17. /. i.supr. eod. (iq, v. /. ult. infr. eod. (19. Confer l. 2. §. ult.ff. eod. (:o. v. I. 4. vers. quod Jiprius.supr. eod. (21. arg. I. 14. §. 2. in fin.ff. de aliment. vel cibar, legat, (ri- )’• /. 2. collata l.$. sitpr. ubi causa flatus. (23. 1 . 2q.su.gr. de rei viti- dic. (24 .v.l.q.siipr.h.t. (25. L i.supr. de servis fugit. L i. infr. tit. prox: y j T> 537 5^7 Oe longi temporis proscriptione, &c. 53L T I T. XXII. DE LONGI TEMPORIS PROSCRIPTIONE, QUO pro libertate , & non adversus libertatem opponitur. i. Imp DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Mutiano. AI Ala fide morato iii libertate diu , prodesse non potest [longi] temporis proscriptio. Unde cum confitearis, fuga i te ab eo, cujus meministi, recessisse: intelligis ex hoc solo , sine dolo malo in polseffione te libertatis non elfe. 2. lidem AA. & CC. Carcino. pRsstat firmam defensionem libertatis ex justo initio longo tempo- 1 re obtenta polle Isio. Favor enim libertati debitus, & salubris jam pridem ratio suasit , ut his , qui [bona z fide] in posselsione libertatis per viginti annorum spatium fine interpellatione moreti elfent, praescriptio adversus inquietudinem status eorum prodesse debeat, ut & liberi, & cives Romani fiant. Datum Calend. Jul. Antiochia, CONSTANTIO 4- & MAXIMIANO 2. COSS. 300 3. Exemplum sacrarum literarum CONSTANTINI & LACINII AA. ad Dionysium Vicariam P ree serturam agentem. COla temporis longinquitate 3 , etiamsi fexaginta annorum curri- ^ cula excesserit, libertatis jura minime mutilari oportere, congruit aequitati. Dat 4. Calend. Maji, VOLUSIANO & ANNIANO COSS. 3 > 4 - fiveper fe , fi ve per PneGdem provinciae, talem servum , vel ad- seriptitium castigatione competenti corrigere , & abstrahere ä muliere tali. Quod si neglexerit; sciat, in suum damnum hujusmodi desidiam reversuram. T I T. XXV. DE NUDO JURE QUIRITUM TOLLENDO. i. Imp. JUSTINIANUS A. Juliano P. P. A Ntiquoe subtilitatis ludibrium per hanc decisionem expellentes - nullam esse differentiam patimur inter dominos, apud quos vel nudum ex jure Qiiiritum nomen , vel tantum in bonis repentur : quia nec hujusmodi volumus esse distinctionem , nec ex jure jQjti- ritutn nomen , quod nihil ab aenigmate discrepat, nec unquam vide— tur , nec in rebus apparet, sed vacuum est & superfluum verbum , per quod animi juvenum , qui ad primam Legum veniunt audientiam , perterriti ex primis eorum cunabulis inutiles legis antiqua dispositiones'accipiunt•• sed sit plenissimus & legitimus quisque" dominus, sive fervi, sive aliarum rerum ad se pertinentium. T I T. XXVI. DE USUCAPIONE PRO EMPTORE 13 , VEL TRANSACTIONE. 14 ' i. Imp. ANTONINUS A. Flaviano. AT Ancipia tua, si ab eis distracta sunt, qui jus i; vendendi non habuerunt, vindicare ea potes. Nec enim usucapi ab emptoribus potuerunt, cum illicita venditione furtum 16 contractum sit- Prid. Id. Aug. ANTONINO A. 4- & BALB 1 NO COSS. 214. 2. Imp. ALEXANDER A. Marcellino. CI contra defuncti voluntatem servos , quos propter perfecta artis. peritiam heredibus suis defunctus fervarj testamento proee- pit 17, tutores vendiderunt, usucapi non potuerunt. Dat. 5.- Non. Mart. JULIANO 2. & CR 1 SPINO COSS. 225. 3. Idem A. Nepotillse. OI matrem ejus, cujus nomine [te] quxUionetn pati dicis, bo— ° na fide emptam possidere coepisti : etiam si ipsa in causam furtivam inciderit, tamen postea conceptum 18 apud te partum usucapere potuisti. 4. Idem A. Achilleo. A/Enditioni ancilla 19 , fi consensum dedisse diversam partem. ’ probaveris: retractando 20 contractum , quem ipsa ratum 21 habuit , non audietur : [Sed] & hac probatione cessante 22 , si bona fide emptam ancillam a venditore bona fide distrahente' [longi] temporis spatio usuceperis , intentio proprietatem vindicantis tenere non potest. 5. Imp. GORDIANUS A. Marino. CI partem 23 posteffionis mala fidei possessor vendidit: id quidem , quod ab ipso tenetur , omnino cum fructibus recipi potest : portio autem , qua distracta est , ita demum recte petitur ü possidente , si sciens 24 alienam comparavit , vel bona fide emptor nondum implevit usucapionem. Violenter enim possessione amissa, priusquam 25 in domini potestatem perveniat, uiucapio emptori (etsi bona fide mercatus est) non competit. 6. Imp. PHILIPPUS A. cum Ccelio collocutus dixit. PUra fit probatum, rem pignori fuisse obligatam , & postea ä. debitore 26 distractam : palam est , non 27 potuisse eam quasi furtivam usucapi. Sine die & Consule. 7. Idem A. & C. Compedi. C^Cicns servum alienum contra domini voluntatem venundans, 0 furtum 28 committit. Quod rei vitium priusquam 29 ad dominum ejus revertatur possessio , non permittit usucapionem fieri,, licet bona fide possideatur. Dat. 5. Id. Febr. CC. COSS. 248. T I T. XXIII. DE PECULIO 4 EJUS . QUI LIBERTATEM MERUIT. i. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Rufino. T Onge diversam causam eorum , qui a superstitibus manumit- ^ tuntur, item illorum , quibus testamento libertas relinquitur, esse , distimulare non debueras : cum superiore quidem casu concessum tacite peculium ; , si non adimatur : posteriore vero , sisi specialiter 6 fuerit datum , penes successores remanere , juris sit evidentilsimi. T I T. XXIV. DE SENATUSCONSULTO 7 CLAUDIANO TOLLENDO. i. Imp. JUSTINIANUS A. Hermogeni Magistro officiorum. PUm in nostris temporibus, in quibus majltos labores pro liberta- te subjectorum sustinuimus , fatis esse impium credidimus , quasdam mulieres libertate sua fraudari , & quod ab hostium ferocitate contra 8 naturalem libertatem inductum est, hoc ad libidinem nequilsimorum hominum inferri: Claudianum SC. & omnem ejus observationem circa denunciationes 9 , & Judicum sententias conquiescere in posterum volumus: ne [ea] quae libera constituta est, semel decepta , vel infelici cupidine 10 capta , vel alio quocunque modo contra natalium suorum ingenuitatem deducatur in servitutem, & sit pelsimum dedecus 11 cognationis luae fulgori : ut qua: forsitan decoratos dignitatibus habeat cognatos , htec in alienum cadat dominium , & dominum pertimescat forsitan cognatis suis inferiorem, f Quod & in libertis observari oportet: semel etenim libertate potitam , per tale dedecus in servitutem deduci, religio temporum meorum nullo patitur modo, t Sed n e fervi , vel adscriptitii ,.putent sibi mpunitum esse tale conamen [quod maxime in adfcriptitio 12 adserendum est, ne liberarum mulierum nuptiis ab his excogitatis, paulatim hujusmodi hominum conditio decrescat) sancimus , fi quid tale fuerit , vel ä fervo , vel ab ad- scriptitioperpetratum , ha ere liberam potestatem dominum ejus , ( 1 . l. I?. §. I. js. de usurpat. 1 . ult. supr. tit. prox. 1 . I. supr. de serv. fugit. (2. /. 12. Js. de liberali caus. (3. Adde l. 6. supr. de ingenuis, t. 21. infr. de eviciionib. (4. Adde JJb. 33. D. z. (5. 1. 3 - js. de nutmmijs. qua servis ad univers. 1. 53. js. de pecul. excip. l.pcn.js. de manumijs. vindici. (6. §. 20. vers. peculium. Inst. de legat. (7. Lib. 3. Inst. -13. §. I. (8- 1. 4. §. l-Js. deftatu bom. Nov. 79. c. 1. infin. pr. (9. v. 1. 3. supr. de liberali caus. fio. 1 . 34. supr. i. t. (n. Confer 1. I- Ü 2 . L j.jf. d. fc (j 2. L uj,t. infr. de agri- *oL cenjit.. (13. Lib. 41. D. 4. (14. 1. 8. infr. h. t. (15. 1 . 4. 1 . 6 . t. 7. infr. eod. (16. Adde l. 2. infr. deusucap.pro donat. (17. v. 1 . utt. supr. de reb. alten, non aliettand. (18. 1 . 33. p'r.js.- de usurpat, s)' usucap. (19. l. 1. supr. h. t. (20. l,- c,. supr. de ihtigationib, (21. 1. 7. in sinisupr. quod cum eo , qui in allen, potest. (22. 1. I. infr'. tit. prex. 1 . 3. infr. de longi tetnp'. prrefeript. (23. 1. 4. supr. de rei vindic. (24. 1. 7. infr. h. t. (25. 1. 4. supr. de rei vindic. §. 8. Inst. de usucapion. (26. t. ?• supr. h: t. (27. Immo vide l. 5. jss eod. 1. 4. §. 2-1. ff. de usurp. & usucap. (28, l. 1. supr. h, t.. ( 29 . 1. 5 . in sin. supr. eod. I* 1 A 5. Idem 539 Codicis Lib. VII. Tit. XXVI. usque XXXI. T g. jdem A. & C. Severo. PX causa transactionis i habentes justam causam -possessionis , ^ usucapere possunt. . 9. Idem A. & C. Cajo. T?Um qui & pupillo r sine tutoris auctoritate distrahente com- r- n nr ivit , nullum temporis [longi] spatium defendit. Sed si locupletior 3 emptoris pecunia factus, post pubertatem occasionem juris ad iniquum trahat compendium : doli mali submovetur exceptione. CC. COSS. “ T I T. XXVII. DE USUCAPIONE PRO DONATO. 4 1. Imp. ALEXAND. A. Macedonio. Cive fuerit dominus , qui tibi loca , de quinus supplicasti, do- ^ navit: sive ä non domino bona fide donata suscepisti, eaque usucepisti: auferri ; tibi, quod jure quaesitum est, non potest. P. Id. Mart. 2. Impp. DIOCLET. & MAXIM. A A. Capitonio. ■pvOnantem ancillam alienam 6 nihil domino deminuere , non est ambigui juris: furtum etiam contrahere citra voluntatem domini contrectantem 7, ut ejus rei nec usucapio possit procedere. 8. 5. Id. April. AA. COSS. 3. Iidem AA. & CC. Rhodano. TRritam Facere 8 donationem perfectam nemini licet. Utique hoc ■* verum est , si error 9 falsx causie ratione honx fidei non defenditur. Quod & in dominio pro usucapione 10 quxrendo servatur. ' T I T. XXVIII. DE USUCAPIONE PRO 11 DOTE. 1. Imp. ALEXANDER A. Taurino. T?Es mobiles 12 in dotem dati, quamvis alienae, si sine vitio tamen suerint, ä bonae fidei accipiente pro dote acceptae, usucapiuntur. 13 T I T. XXIX. DE USUCAPIONE PRO HEREDE. 14 i. Imp. ANTONINUS A. Thcophilo. T'Um pro herede usucapio locum non 15 habeat: intelligis, neque ^ matrem tuam, cui heres extitisti , neque te usu mancipia ex ea causa capere posse. PP. 7. Calend. Jul. Roma, L/ETO & CEREALE COSS. ais» 2. Impp. DIOCLET. L MAXIM. AA. & CC. Maurins. "Mlhil pro herede posse usucapi, suis heredibus existentibus, ^ magis obtinuit. 3. Iidem AA. & CC. Diodoro. QPinione Falsa 16 mortis pro herede possessio rerum absentis ^ procedere non potest. 4. Iidem AA. & CC. Serapioni. TJSucapio non* praecedente 17 vero titulo , procedere non potest : nec prodesse neque tenenti, neque heredi ejus potest: nec obtentu velut ex hereditate esset, quod alienum fuit, domini intentio ullo temporis longi spatio absumitur. Dat. 7. Calend. Januar. CC. COSS. T I T. XXX. COMMUNIA 18 DE USUCAPIONIBUS, i. Imp. ALEXANDER A. Sabino. Q Ui ex conducto possidet, quamvis corporaliter teneat, non -tamen sibi, sed domino rei creditur possidere: neque enim _-_ 540 colono 19 , vel conductori praediorum longa posselfionis prifcrs ptio acquiritur. PP. 7. Calend. April. ALEXANDRO A c' & MARCELLO COSS. 227. *• 2. Idem A. Onefims. TAmpridem quidem mancipium, de quo supplicas, comparasse ■J te dicis : sed si cogitaveris rem fisci 20 mei usucapi non posse respondere te actionibus fisci mei intelligis: nec alias posse frei! propräetatem obtinere , quam si non ex ancilla fiscali natum scisse constiterit. 3. Imp. PHILIPPUS A. & C. Pantino. CT male fide servum tuum sciens Antiochus tenuit, intentionem tuam contra successorem 21 ejus > licet bona fide polfidet propter initii vitium usucapio non absumpsit. ’ v T I T. XXXL ~ DE USUCAPIONE TRANSFORMANDA 22 , ET DE SUBLATA DIPFERENTsA RERUM MANCIPI - ET NEC MANCIPI. I. Imp. JUSTINIANUS C. Joauni P. P. PUm nostri animi vigilantia ex jure Quiritum nomen & substantiam sustulerit 23 , & communes exceptiones in omni loco valeant: decem , vel viginti, vel triginta annorum , vel fi qus sunt alis majoris svi , continentes prolixitatem: fatis inutile est , usucapionem in Italicis quidem soli rehus admittere , in provincialibus autem recludere. Sed & si quis res alienas, Italicas tamen, bona side posiidebat per biennium , miseri rerum domini excludebantur: Sz nullus eis ad eas reservabatur regressus : qus & nescientibus dominis procedebant, quo nihil inhumanius erat, fi homo absens & nesciens tam angusto terniore suis cadebat possessionibus. Ideo per prssentcm Legem L in'lta- licis scii rebus, qus immobiles sunt, vel esse intelliguntur, sicut annalem exceptionem , ita L usucapionem transformandam esse censemus: ut tantummodo.& his decem, vel viginti, vel triginta annorum, & aliarum exceptionum tempora currant, hujusmodi angustiis penitus semotis, f Cum autem antiqui Si in rebus mobilibus , vel (p moventibus, qus fuerant alienate, vel quocunque modo [bona fide tamen) detents, usucapionem extendebant non tantum in Italico solo nexu , sed in omni orbe terrarum, & hanc annali tempore concludebant: & eam duximus esse corrigendam : ut si quis alienam rem mobilem, seu se moventem in quacunque terra, sive in Italica , sive provinciali bona fide per continuum triennium detinuerit, is firmo jure eam poisideat, quasi per usucapionem eam acquisitam, f [Hoc] tantummodo observando, ut in bis omnibus casibus ab initio 14 eam bona fide capiat, fecundum quod exigit longi temporis prae- scriptio : & ut continuetur 2; ei possessio etiam anterioris justi possessoris, & connumeretur in decennium . vel viginti annorum spatium ; vel tricennium. Quod & in rebus mobilibus observandum esse censemus , ut in omnibus justo titulo possessionis antecessoris justa detentio , quam in re habuit, non interrumpatur ex posteriore forsitan alienx rei scientia, licet ex titulo lucrativo ea coepta est. Ita etenim ampliatur quidem longi temporis materia, qus ei subdita est, minuitur autem usucapionum compendiosa dominis jactura , & ejus jura nocentia : cum [etiam] res dividi mancipi L nec mancipi sane antiquum est : & merito antiquari oportet, ut sit rebus & locis omnibus similis ordo, inutilibus ambiguitatibus & differentiis sublatis. Dat. Lai. Nov. Conftuntinop. post Consulatum LAMPADII & ORESTIS VV. CC. 531. (1. v. I. 29. Js. Se usurpat, c?’ usucap. (2. I. 27 . js. de contruh einst. (3. /. I o.js. de inftit. aciion. (4. Lib. 41. D. 6. (v /. 4. in sin. supr. tit. prox. (6.I. (,.supr. de furtis. (7. Confer/. 1. infin.ff. d. t. (x. /. 4 .in sin. insir. de revocand. donat. [9. /. I. pr.ff. h. t. [10. §. 11. Inst. de usucap. (11. Lib. 41. D. 9. (12. Fac. /. 16. js. defundo dotali, (iz. /. 1. pr.ß'. b. t. (14. Lib. 41. D. 5. (15. I. 11 . pr. js. de divers, temporal, pra tript. (16. /. 4. insr. L i.ß'. h. 1. 1 . 3 .supr. pro donato l. 4. infr. de prascript. longi temp. §. II. Inst. de usucap. (17. 1 . %.supr.b.t. I. 8. supr. ne de st'tu defunet. (18. Lib 41. D. 3. (19. I. 1. infr. in quib. cutis, cesat. I. 2. 1 . 7. in fin. insr. de prascript. 30. vel. 40. annor. (:o. v. infr. ne rei io- minicte vel temptor, vindic. (21. /. 4. § I?.J/. de usurp. £9 usucap. Fac. I. 24. s. de verb. signis. (22. pr. Inst. de usucap. (23. /. vv.futir. de nudo jure Quiritum tollend. (24. I. 4. §. 18. I. 44. §. 2. ß\ de usurpat, fis tijucap. (r;. §. 12. Inst. de usucap. De acquirenda & retinenda pofleflione. 542 T I T. XXXIF. DE ACQUIRENDA 1 ET RETINENDA POSSESSIONE. 1. Impp. SEVEROS & ANTONINUS AA. & CC. Attico. pEr liberam personam ignoranti 1 quoque acquiri possessionem ; 1 & postquam scientia intervenerit, usucapionis conditionem inchoari posse, tam ratione utilitatis , quam juris prudentia receptum est. PP. 6. Cal. Dec. FUSCO & DEXTRO COSS. 226. 2. Imp. ALEXANDER A. Mauro. Minus instructus est, qui te solicitimi reddidit, quasi in vacuam 3 1 1 possessionem ejus, quod per procuratorem emisti, non sis inductus: cum ipse proponas , te diu in possessione [ejus] fuisse , omniaque ut dominum gessisse. 4 Licet enim instrumento non fit comprehensum , quod tibi traditufit possesso : ipsa tamen rei veri täte id consecutus es, si sciente venditore in possessione fuisti. 3. Imp. DECIUS A. Rutino. TAOnatarum rerum 3 quacunque persona infanti ; vacua possessio ^ tradita, corpore quaeritur. Quamvis enim sint auctorum sententia dissentientes: tamen consultius videtur interim, [licet animi plenus non fuisset adfectus ,] possessionem per traditionem esse quaefitam : alioquin ( sicuti consultissimi viri Papiniani responso continetur) nec quidem per tutorem possessio infanti poterit acquiri. PP. 5. Calend. April. DECIO A. ;. & GRATO COSS. r;i. 4. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Nepotiano. T Icet possessio 7 nudo animo acquiri non possit, tamen solo animo retineri potest. Si ergo praediorum desertam possessionem non derelinquendi affectione transacto tempore non coluisti, sed metus necessitate 8 culturam eorum distulisti: praejudicium tibi ex transmissi temporis injuria generari non potest. PP. Cal. August, ipsis 4. & 3. AA. COSS. 290. Iidem AA. & CC. Mennoni. PUm nemo causam 9 sibi possessionis mutare possit, proponasque u colonum nulla extrinsecus accedente causa excolendi occasione ad iniquae venditionis vitium esse prolapsum : Prsses provinciis inquisita fide veri, dominii tui jus convelli non sinet. 6. Iidem AA. & CC. Valerio. 01 nulla justa ex causa ingressum 10 agrum [tuum] sive vineas , 0 eum, cujus meministi, Praeses repererit, nec ulla praescriptione tua interpellatur petitio: restituere tibi possessionem cum omni causa non dubitabit. 8. Id. April. AA. COSS. 7. Iidem AA. & CC. Asyncrito. TMproba possessio 11 firmum titulum possidenti praestare nullum potest. Unde ingredientem in vacuam 12 possessionem alieni fundi non consentiente domino, vel actore, qui ejus rei concedendi potestatem habuit, causam justam possessionis adipisci non potuisse certum est. PP. 5. Id. Dec. AA. COSS. 8. Iidem AA. & CC. Cyrillo. pEr procuratorem utilitatis causa possessionem 23, etsi proprietas ab hac separari non 14 possit, dominium 15 etiam quaeri placuit. PP. 18. Calend. Mart. Sirmii, CC. COSS. 9. Iidem AA. & CC. Sergio. J^Ec ex vera venditione possessionem , quam non Fuerat emptor adeptus, improbe retinere potest 16: ac multo minus is , qui adscveratione falsa velut emptor, cum fine obligatione pignoris pecuniam mutuo dedisset, fundum irrumpens alienum , retinendi justam causam habet. PP. 3. Non. April. Sirmii, CC. COSS. 10. imp. CONSTANTIN. A. ad Ma- Vs ternum. l>Emo ambigit, possessionis duplicem esse rationem : aliam, quae jure consistit; aliam , quae corpore: utramque autem ita demum esse legitimam, cum omnium adversariorum silentio, & taciturnitate firmatur: interpellatione vero & controversia progressa , non posse eum intelligi possessorem , qui licet (possessionem) corpore teneat, tamen ex interposita contestatione 17 , & causa in judicium deducta, super jure possessionis vacillet ac dubitet. PP. 11. Calend. Februar. Zribcr. VOLUSIANO & ANNIANO COSS. 314. 11. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. Petronio Vicario Hispaniarum. V/Ttia possessionum 18 a majoribus contracta perdurant: & successorem 19 auctoris sui culpa comitatur. Dat. 5. Calend. Januar. C/ESARIO & ATTICO COSS. 397. 12. Imo. JUSTINIANi A. Joatini P. P. UX libris Sabinianis qiuestionem in divinas nostri Numinis aures' relatam tollentes, definimus, ut sive servus, sive procurator, ( vel colonus, vel inquilinus, vel quispiam alius, per quem licentia est nobis possidere, corporaliter nactam possessionem ciijuscuu- 1 que rei dereliquerit 20, vel alii prodiderit, desidia forte vel dolo, ut locus aperiatur alii eandem posselfionem detinere : nihil penitus domino praejudicii generetur, ne ex aliena malignitate alienum damnum emergat: sed & ipse , si liberx conditionis est, competentibus actionibus subjugetur: omni jactura ab eo restituenda domino rei, vel ei, circa quem negligenter, vel dolose versatus est. Sin autem necdum sub manibus procuratoris, vel coloni, vel inquilini , vel fervi possessio facta est, sed ipse eam accipere desidia vel dole-supersedit, tunc & ipse qui eum transmifir, ex mala sua electione praejudicium circa eam possessionem patiatur , ex memoratarum personarum vel machinatione, vel negiigentia accedens. Hoc etenim tantum sancimus, ut dominus* nullo modo aliquod discrimen sustineat ab his , quos transmiserit: non ut etiam lucrum libi per eos aliquod acquirat: cum & antiqua regula 21 (juris) qua definivit deteriorem conditionem per servum domino nullo modo fieri , tunc locum habeat, cum dominus de damno 22 periclitetur, non cum libi lucrum per servum acquiri desiderat, f Salva videlicet in hoc casu domino rei, vel ei, qui ad eam detinendam praefatas transmiserit personas , adversus eas omni actione, (si qua ex legibus ei competit,) servata. (1. Lib. 41. D. 2. (2. /. 34. §. I. I. 49. infin.js. h. t. I. 13 .js. de tiquir. rer. domin. §. q. vers. U pac eft. Iu st. per quas personus cui- queudquir. (3. V. /. 3. /.7. infr. h. t. i. iz.supr. de probution. 1. Iz.supr. de fide inftrum. I. 12. supr. de contrah. empt. I. 8.supr. 1 . i. in fin.ff. de afition. empt. & vend. (4. Confer d./. 12. supr. iecontrah empt. I. i. supr.fi quis alteri velfibi. (9. I. 3:. §. 2 .js. yt' (fi. I. 2.supr. cod. (7. I. Z. §. 1. I. 8. I. 44. in fin.ff. eod. (8- s'rg.l.p.ff. pro derelicto. (9 .1. i.§. 1 q.ff.h.t. (10 .v.l.ult. Wr. unde vi. (11. §. n. Inst. de ttsncap. (12. d. l.ult.infr. un- Mvi- 1.2. supr, h.t. (13. t. i.Jupr. per quas personas nobis ud. T I T. XXXIII. DE PROSCRIPTIONE LONGI TEMPORIS DECEM 23 , VEL VIGINTI ANNORUM. i. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Juliano P. P. pUm post motam & omissam quaestionem res ad nova dominia bona fide transierint, & exinde novi viginti anni incercesserint 24 fine interpellatione, non est inquietanda, quae nunc possidet, persona : quae sicut acceffiong prioris domini non utitur , qui est inquietatus: ita nec impedienda est , quod ei mota controversia sit. Quod si prior possessor inquietatus est : etsi postea per longum tempus sine aliqua interpellatione in possessione remansit: tamen non potest uti longi temporis praescriptione, quod etiam in Republics servari oportet. In AUTHENT. ut spons. larg. §. rursus, coi. 9. tit. 2. Novell. 119. cap. 7. 2pß iil‘0 2; fidei possessore alienante,cejsut longi temporis proscriptio, fi verus dominus ignoret futim jus, alienationem facium : speclatur ergo triginta annorum defensio. Si vero is, qui putabat easdem res fibi competere, koc cognoscens, intra decem annos inter pro- quir. I. i.Jupr.h.t. (14. Immovide 1 . 12. §. i.ff.eod. (15. 1 . 20. in fin.ff. de adquir. rer. domiti. (16. 1. 5. ffh.t. (17. /. 26. supr. de rei vindic. I. z.infin.l, 10. infr. de prascript. longi tanp. (tjj, v.l. 24. §. i.ff. de usurpat. usucap. (19. 1. 4. fi. 15. ff. d. t. fac. I. 24 .js. de verb.fignif. (20. Confer l. 31. I. 40.fi. \.ff. h.t. /.31. ff. de dolo malo. I. in fin. infr. unde vi. I. 1. infr.fi per vim. I. ult. §. 5, infr de deiatorih. I. rqq.J/l de reg.jur. (21. d. I. 133. (22. V. /. 27. §. l. ff. ad SC. Vellei. (23. pr. Inft. dc usucap. Nov. 119. c. 7. (24. v. I. un.supr. de usucap. transform. (25. v. Nov. 119. c. 7. sentes , 545 Codicis Lib. VII. Tit. XXXIII- XXXIV. 544 0 ! sentes, pfi viginti inter absentes litem non fuerit contestatas : foffes- J sor proscriptione munitus , firmiter eas habebit. In AUTHENT- ut spons, larg. §. De praescriptione, coi. 9. tit. 2. Novell. 119. eap. 8- } Uoi fi quis quibusdam annis prtesensJit , quibusdam absens , adji- ciuntur ei super decennium tot anni , quot annis ex decennio fuit absens. 2. Impp. DIOCLET. & MAXIM. I Ongi temporis proscriptio his, qui bona i fide acceptam posses- ■*“' lionem, & continuatam 2, nec interruptam inquietudine litis 3 tenuerunt, solet patrocinari. PP. ;. Calend. Cccembr. MAXIMO 2. & AQUILINO COSS. 28b. 3. Iiilcm AA. Sc CC. Antonino. CI vineae, quas mater tu» vitrico tuo in dotem dedit, tuae pro- ° prietatis lunt i nec 4 ulla praescriptio ex transacti ^temporis prolixitate adolevit: Praeses provinciae restitui tibi eas efficiet. 4. Iidem AA. L CC. Hermogeni. TAIutina possessio tantum jure successionis 5 line justo titulo ob- tenta , prodesse ad praescriptionem hac sola ratione non potest. PP. Sirmii, 4. Id. April. AA. COSS. 5. Iidem AA. & C.C- Soterico. TVlEc petentem dominium ab eo, cui' petentis solus error causam x ' poss. Hionis sine vero titulo praestitit, silentii longi temporis praescriptione repelli, juris evidentilsimi est. S. Sirmii, 11. Cal. Maji, AA. COSS. 6. Pars ex Epistola eorundem AA. &: CC. ad Primulum Praesulem Syriae. CI fraude & dolo (licet inter majores viginti quinque annis) O facta venditio.est, hanc confirmare 6 non potuit consequens tempus : cum longi temporis praescriptio in malae fidei contractibus locum non habeat. 7. Iidem AA. & CC. Antea:. T Ongi temporis possessione munitis, instrumentorum amissio 7 nihil juris aufert: nec diuturnitate possessionis partam securitatem maleficium alterius turbare potest. Dat. Prid. Cal. Jun. AA. COSS, 8- Iidem AA. & CC. Cesso. S I is , contra quem supplicas, matris tu* quondam mancipia quasi silius ex causa tantum adoptionis 8 defendis- affectio destinat*, ac illicitae 9 adoptionis ad horum dominium ei quaerendum sola non sufficit. Quapropter mancipia petere non prohiberis , nullum timens [temporis] proscriptionem: si hoc tantum initio nr*. edente is, contra quem supplicas, horum possessionem adeptus est. 9. Iidem A A. & CC. Demostheni. LsMptor bona side contra präsentem 10 decennii praescriptione, (in) cujus initio contestationem haberi sufficit, posteaquam suam impleverit intentionem petitor, adhibita probatione justa posscisionis defensus, absolvi recte postulat. to. Iidem AA. L CC. Rhegino. KJEc bona fide possessio,nem adeptis longi temporis praescriptio ’ post moram litis contestatae completa proficit u : cum post 12 motam controversiam in praeteritum 13 aestimetur. Dat. Id. De- ccmbr. CC. COSS. Ii. lmp. JUSTINIANUS A. Mennx P. P. , er longi temporis prsfcriptione, quae ex decem , vel viginti annis introducitur, perspicuo jure sancimus, ut sive ex donatione, sive ex alia lucrativa 14 causa, bona fide qui s per decem , vel viginti annos rem detinuisse probetur, adjecto (scilicet) tempore i> etiam prioris 16 possessoris : memorata longi temporis S u I e (,. I. 27. Fi de contrah. empt. (2. I. 3-jj! de ujitrp. (fi usucap. (3. I. t.supr. h. 1.1. IO.suor. tit. prox. (4. A 4. supr. de rei tundi?. I . 2. 1 . 3. supr. de reb. alien. non ulien. I . 4. supr. de usucap. pro emptore. (5. I. 4. supr. de usucap. pro herede. (6. I. i.stpr. de rescind. vendit-. (7. !■ <>. I. 8- l. 10. supr. dbside ihflrum. I. 1. insir. in quib. caus. cejsut longi temp. pnefeript. (8. I. 10. supr. desuis (fi legit, liber. (9. Vide tamen l. 5. insir. §. 10. Inft. de adopt. (10. pr. Infi. de usucapion. I. un.siupr. de usucap. transform. 1. 7, insir, quib. non objicitur. (11. I . 1. I. 2. supr. h. t. (12. I. IO. supr. tit. prox. (13. I. s6. in fin. supr. de rei vindicat. (14. I. 26. Js. de exceptio sine dubio ei competat, nec occasione lucrativa cap '7 repellatur. Dat. Cal. Jul. DN. JUSTIN. PP. A. COS. 524. 12. Idem A. Jcanni P. P. QUm in longi temporis praescriptione tres emergebant veteribus ambiguitates: prima, propterrer, ubi polita sunt: secimda propter personas, sive utriusque , sive alterutrius prssentiam exii gitmts: & tertia, si in eadem provincia, vel in eadem civitate de- beut esse persona, tam petentis , quam possidentis, & res, pro quibus certatur: omnes (eas) praseutis legis amplectimur definitio, ne > ut nihil citra eam relinquatur, f Sancimus itaque, debere in hujusmodi specie utriusque persona, tam petentis, quam poffi. dentis spectari domicilium: ut tamis, qui dominii vel hypotheca quastionem inducit, quam is, qui res pollidet, domicilium habeat in uno loco, id est, in una provincia: hoc etenim magis nobis eli- gelidum videtur: ut non [in] civitate concludatur domicilium, sed magis provincia: & si uterque domicilium in eadem habeat provincia, causam inter ptasentes esse videri, & decennii (magis) pra. scriptione agentem excludi, f De rebus autem , de quibus dubitatio est, nulla erit differentia, live in eadem provincia sint, livein vicinia, vel trans mare posita, vel longo spatio separata. Sin autem non in eadem provincia uterque domicilium habeat, sed altet in alia, alius in altera : tunc ut inter absentes causam disceptari & locum elfe viginti annorum exceptioni. Nihil enim prohibet’ sive in eadem provincia res constituta lint, sive in alia, superbis controversiam in judicio provinciali moveri, & multo magis in hat storcntUIima civitate. Quid enim prodest in ipsa provincia essepok- lellionem , an in alia : cnm jus vindicationis incorporale est, & ubicunque 17 res polita sunt. & dominium earum, & vinculum ad dominum , vel creditorem postit reverti ? Ideo enim nostri majores 1'ubtilillimo animo, L divino quodam motu adactiones. & earum jura pervenerunt, ut incorporales constitute possint nbi- cunque jus suum L effectum corporalem extendere. Sit igitur secundum hanc definitionem causa perfectissime composita, ctnemo posthac dubitet, neque inter präsentes , neque inter absentes, quid statuendum sit: utbono initio possestionerr. tenentis, & utriusque partis domicilio requisito sit expedita quastio pro rebus ubicunque positis: nulla 18 scientia, vel ignorantia expectanda, ne alteri dubitationis inextricabilis oriatur occasio, f Eodem observando, & ii res non soli iint, sed incorporales, qua in jure consistunt, veluti ususfructus, & catera servitutes. T I T. XXXIV. IN QUIBUS CAUSIS CESSAT LONGI TEMPORIS PRÄSCK1P no. 1. Impp. DIOCLET. L MAXIMIAN. AA. & CC. Marcellin*. CI is, cui colendum 19 fundum dedisti, post instrumenta :o, quibus dominium ad te pertinere probari posset, per novercam tuam subtraxit: hoc sola praescriptione [longi] temporis defendi non potest. 2. Iidem AA. & CC. Dionysio. TN servorum proprietatis negotio cum usucapio locum habeat, ad x quatrionem longi temporis prascriptionis 21 superfluo pervenitur. 3. Iidem AA. & CC. Apollinari. TJNus individuum commune pro solido polfidens, intervallo [longi] temporis, quominus socius portionem vindicare, vel eum communi dividundo judicio provocare postit, non defenditur: cum neque familia eiciscunda 22 judicium , neque communi dividundo actio excludatur longi temporis praicriptione. Z- Cal. April. Sirmii, CC. COSS. _ adquir. vel amitt. postej'. (15. L 2. §. 10 .jj'. pro emptore. (l6.j- 14. A I i- fi' de divers, temporal, pruscript. (17. Fac. I. i.supr. dr contrah. empt. A15. supr. dc rescindend. vendit. (18- Excip. Nev. 119. c. 7. (19. V. A un. supr. de usucap. transform. I. 1. supr.commin.it usucap. A 2. ir.fr. de pnefeript. 30. vel 40. annor. (20. A 7 • J u f r ’ tit. prox. (21. Immo vide A 3. Jj! de divers, temporal, pnefeript. (22. A i. §. 1. vers nemo. infr. de annali cxccpt, A 2:./tm movere : serturis , quod prxfato quadriennio finito, nequead- ribus imponi (licet non solennem consecuti fuerit securitatem) versus domos nostras aliquis eis reservetur regressus. Cum enim soluta fuisse pretia probare. Sed cum fit in arbitrio pretia lusci- multa privilegia Augusta fortuna meruit, & in donationibus fine est) ulterius probationis gravamen penitus formidare. 3. Imp. JUSTINIANUS t A. Floro Comiti rerum privatarum , & Curatori dominicae domus , & Petro viro illustri Curat ri divina domus Serenilsimx Augusta, & Macedonio viro illustri Curatori & ipfi dominica domus [Serenissima Augusta. ] TJEne a Zenone 4 diva memoria fi'calious alienationibus prospectum est, ne homines, qui ex nostro arario donationis, vel emptionis, vel cujuslibet alienationis titulo quicquam accipiunt, si qui 1 circa contractum contrarium emerserit, vel evictiunis, vel alterius inquietudinis gratia, ad do niniu.m , vel hypothecam respiciens , aliquod sustineant detrimentum , sed adversus emptores quidem, vel donationem accipientes , vel per alios titulos alienationis quicquam detinentes , minime quacunque actiones moveantur : sed tantummodo contra aerarium usque ad quadriennium tantum : quo tr anslapso , neque adversus fiscum aliqua remaneatactio. Sed scimus.hoc quidem in fiscalibus, alienationibus gnaviter observari : seri non fimili modo rem fuisse observatam circa eas res , qua a Saeratiifimis Imperatoribus, non i fiscalibus rebus, sed ex privata eorum substantia procedunt :■ quod satis irrationabile est. Qua enim disserentia introducitur, cum omnia Principis esse inteili gantur . sive ejt sua substantia , sive ex fiscali Fuerit aliquid alienatum ? Eodemque modo , & si ä Serenissima Augusta 3 aliquid alienetur, quare non 4 eadem utatur prarogativa ? sed Curatores nostri , per quos solemus substantiam nostram gubernare, ne- cesse habeant in venditionibus rerum, & evictionem, &alia, qua sunt privata utilitatis pacta, emptionalibus instrumentis addere , vel quasdam tales obligationes in alienationum instrumentis agnoscere , vel in permutationibus , vel in transactionibus , -si & hoc fuerit celebratum : hoc enim est eorum, qui nec Majestatem Imperialem agnoscunt, nec quantum inter privatam fortunam, & Regale culmen medium est, & qui nostros Curatores, per quos res divinarum domnum aguntur , aliquibus injuriis, vel damnis afficere conantur. Qux omnia resecantes , per hanc generalem , & in perpetuum valituram legem sancimus , omnes alienationes de aula procedentes , sive i nostra dementia , live ä Serenissima Augusta conjuge nostra , five ab his , qur postea digni fuerint nomine Imperiali, live jam alienatam quiddam est, sive postea fuerit, fine omni inquietudine permanere , sive res eis per nos-oetipsos . sive per ; rocuratnres (ex eeistalo.ate tamen nostro; fuerint diier.. i;e. Iit nemo audeat eos, qfii'res accipiunt per quemcunque titulum alienationis, sive mobiles, live immobiles, seu se moventes, vel jura incorporalia, vel panes civiles, .udieiis adfieere . veliper.i e aliquam contra eos esse sibi viam apertam : sed omnis aditus prx- cludatnr, omnis motus, & spes hujus petulantis. Sed adverius domos nostras habeant intra quadriennium tantum fecundum imitationem fisci, quas existimant posse fiBi competere actiones in r t , vel hypothecariam : ut ex nostra jussione causa moveatur, & competentem mereatur effectum. Quod fi quadriennium fuerit emensum : nec adversus domum nostram habeat quis quamcunqtie actionem. Quia igitur multa scimus, tam nolinetipsos, quam Serenissimam Augustam conjugem nostram variis -erfimis jam donasse, & vendidisse, & per alios titulos adlignasse , & maxime sacrosanctis Ec.lefiis , & xenonibus. & ptociotropbiis , & Episcopis , s | mi temporis spatium ex venditionis die fluxit: qui provinciam monachis, & aliis innumerabilibus personis: & eandem liber ili-[git, inter vos cognoscet, & quod publico jure pnescriptum eit, tatem ex nostra substantia, live Sereaiffimx conjugis nostra: ofie f statuet. Sin autem nondum ex die publica: venditionis jegitimuin confectam: sancimus etiam ; eos firmo jure habere, quod confc- tempus transmissum sit: Judex examinatis allegationious tuis, «uti sunt; ita ut contra illos quidem mitia moveatur actio : iir a quod rei qualitas dictaverit, sequetur: non ignarus , u mjultam quadriennium autem ex prxsentidie numerandum pateat omnibus.' esse emptionem perspexerit, pretium 14 , quod pro vitioloco ntra- (1. d. §. u!t. (2. /. 2. supr. b. £. fin.Js. de jure fisci. (4. Vide tamen (5. v. I. j.snpr. ile legib. (6. I. ',4. iufr. de donationib. (j. I. pen. supr. de donationib. inter vir. £5* uxor. (jj. Fac .proiein. Infi. §. j. ■aers. omnes vero. (9. arg. I. 2.supr. cornmun. de tisucup. (10. Conseri. 6. infr, de per donationis titulum consequatur, ut maneat illico donatio plena, nullo alio confirmtitionis tempore expectando : ita & hoc videatur imperiale esse privilegium. Qui enim suis consiliis fuisquelaboribus pro toto q orbe terrarum die nocteque laborant, quare non habeant dignam sua praerogativa fortunam ? Qux ergo pro Au"us:o honore, & cautela res accipientium , nostra statuit xternitas, 5 haec tam Sublimitas' tua , quam exteri omnes Judices nostri observare festinent, cx eo tempore valitura , quo nutu Divino Imperiales fuscer imus infulas. Dat. ?. Calcnd. Decembr. Constimtinop. post ‘onfnlatum LAMPADII & ORESTIS VV. CC. ;zi. T I T. XXXVIII. NE REI DOMINICiE VEL TEMPLORUM VIN- DICATIO TEMPORIS PRAESCRIPTIONE SUB.MOVEATUR. i. Impp. VALENS & VALENT. AA. ad Probum P. P. Gallis. CJEpenumero prsceptum est, ut fervi atque liberti, colonique prsterea rei nostrxq , necnon etiam eorum soholcs, ac nepotes, quicmique de nostris possessionibus receffissent, ac se ad diversa militiae genera contulissent : cingulo, in quod obrepserant frau- dulenter , exuti , si ad aliquas fortasse transcenderint dignitates, omni temporis definitione submota , nostro patrimonio reddantur. 2. Imppp. VALENT. THEODOS. & ARCAD. AAA. Dextro Comiti rerum privatarum. TJNiverfas terras , qux a colonis, sive emphyteuticariis dominici ^ juris, Reipublicx 10 , vel juris sacrorum templorum , in qualibet provincia venditx , vel ullo alio pacto alienatx sunt. ab his, qui perperam atque contra leges eas detinent, nulla longi temporis prxicriptiope officiente , jubemus restitui: ita ut nec pretium 11 quidem iniquis comparatoribus reposcere liceat. Dat. 5. Nonas Jul. Conflantinop. VALENT. A. 4. & EUTROPIO 0088 . Z 87 - 3. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. ad Paulinum Com. dominsex rei. CI ii qua [unquam] loca ad sacrum dominium pertinentiacujus- ^ libet temeritas occupaverit: fecundum veteris census fidem in sua jura retrahantur. Rescripta igitur obreptionibus >3 impetrata, cum prxseriptione longi temporis, & novi census; praejudicio submovebit auctoritas tua : atque ita omnia suo corpori, qux sunt avulsa, restituer: neque enim incubatio diuturna,' aut novella profeffio, proprietatis nostrx privilegium abolere poterit. Dat. 5. Cal. April. ARCADIO.?. & HO OR. 3. AA. 0088 . Z96. DE VEL XL. T I T. XXXIX. PRiESCRIPTiONE XXX , ANNORUM. I. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Arianx. TMJm adfeveres, te absente, eos , qui oculos prxdiis tuisimpo- ^ suerant, operam dedisse, ut annonaria: collationis pr.etextu., vili pretio ab officio Prxsiuiali prxdia tua distraherentur; hlegiti- rvTirt e ssvofiMi-n r»v •! i+i/rn ic fllivit ! Cilli DTOVlslCIäm TC* (3 . I. p,t .js. de legib. 1.6. in opcub.publ. (11. v. I . 43. supr. de rei vindic. I. 1. infin. ins.ti . I. 56. juncta /. S7.JJ. de legat. 4 . Prox. (12. /. 4 . i' fr. de fundis zfisaltib. rei dominica, (iz.v.-xsr. ji contra jus re/ utiiit. pubi. „ T7 , 14. 'Confer /. 23. supr. de rei vindic. adde/. 7. supr. «« A T lej. t. 2. infin.Jupr. ne rei dotnin. vel tcmpl. vindic. I. 2- 'yW 1 v! 7 ' dit.pign. L 16. infr, de eviditm. I. 7. infin. infr. de agrieol. v T49 __'De'praescriptione XXX vel XI.. annorum. ■ _ 55° ctu datum est, secundum principalium statutorum tenorem malae fidei emptoribus restitui non oportere. Impp. VALENT. & VALENS AA. ad - Volusianum PP. M Ale agitur cum dominis praediorum , 11 tanta precario poffiden- x A tibus praerogativa defertur, ut eos post quadraginta annorum spatia qualibet ratione decursa inquietare non liceat: cum lex Con- stantiniana jubeat ab bis polseslbribus initium non requiri, qui sibi potius, quam alteri possederunt. Eos autem posseiiores non convenit appellari, qui ita tenent, ut ob hoc ipsum solitam debeant prsstare mereedem. Nemo igitur, qui ad possessionem conductor i accedit, diu alienas res tenendo, jus sibi proprietatis usurpet: ne cogantur domini aut amittere , quae locaverunt, aut conductores utiles sibi fortastis excludere, aut annis omnibus super dominio suo publice protestari. Dat. 8 . Calend. August. VALENTIN. & VALENT. AA. COSS. 363. 3. Impp. HONOR. & THEODOS. AA. Asclepiodoto PP. glcnt in rem speciales, ita de universitate, ac personales actiones ultra triginta annorum spatium minime protendantur : sed si quares, vel jus aliquod postuletur, vel persona qualicunque actione, vel persecutione pulsetur: nihilominus erit agenti triginta annorum praescriptio metuenda, f Eodem etiaiy [jure] in ejus persona valente, qui pignus, vel hypothecam non a suo debitore, sed ab alio [per longum tempus] pdffidente nititur vindicare, f Qux ergo antea non mote lupe actidneS , triginta annorum jugi silentio , ex quo 2 jure compptere coeperunt. vivendi ulterius non habeant facultatem.: lies sufficiat'precibus 3 oblatis speciale quoddam (licet per annotationem] promeruisse responsum , vel etiam [in] judiciis allegasse, nisi allegato faci o Rescripto ,■ aut in judicio postulatione debutita , fuerit subsecuta [per exeeutorem] conveni tio: non sexus fragilitate , non absentia , non militia contra hau,- legem defendenda , sed pn illati »täte dontaxat 4 ( quamvis sub tutoris defensione consistat) huic eximenda sanctioni. Nam cum ad eos annos pervenerint, qui ad sidicitudinem pertinent curato, ris, necessario eis similiter, ut aliis annorum triginta intervalla servanda sunt, f Ht autem actiones annis triginta continuis ex- tinguanturj qux perpetite videbantur. non illae', quas antiquis temporibus limitabantur. Post baue vero temporis definitionem nulli movendi ulterius facultatem competere censemus, esi a m si selegi s ignorantia excusare tentaverit. Dat. 8. Calend. Deeembr. Confiuntinop. VICTORE K SVMMACHO COSS. 4. Imp. ANASTASHJS A. Matroniano PP. QMnes nocendi quibuslibet modis artes omnibus amputantes- cunctas quidem temporales exceptiones, qnx ex vetere jure vel ex Principalibus decretis descendunt, tanqiiäm si per hanc legem specialiter, ac nominatim fuissent enumeratae, cum suo robore durare, & suum cunctis, quibus competunt, vel in posterum competere valuerint, nro suo videlicet tenore praesidium in perpetuum deferre decernimus. Quicquid autem praeteritarum praescriptionum, vel verbis, vel sensibus minus continetur, implentes , per hanc in perpetuum valituram legem sancimus, ut fi quis contractus , vel si qua fit actio , quae cum non esset expressim supradictis temporalibus praescriptionibus concepta, quorundain tamen vel fortuita , vel excogitata interpretatione saepe dictarum exceptionum laqueos evadere posse videatur, huic saluberrima-nostra: sanctioni succumbat, & quadraginta annorum curriculis pro- culdubio sopiatur : nullumque jus privatum , vel publicum ; in quacunque causa 6 , vel quacunque persona , quod praedictorum quadraginta annorum extinctum est jugi silentio, moveatur: sed quicunque super quolibet jure, quod per memoratum tempus inconcussum , & sine ulla re ipsa illata judiciaria contentione possedit, superque sua conditione 7 , qua per idem tempus absque ulla judiciali sententia simili munitione potitus est , sit liber , & praesentis saluberrima legis plenissima munitione securus. Dat. 4. Cal, * ConstuHinop. * OLVB. V. C. COS. (1. v. /. I. sitpr. commun. de usucup. (2. /. 1. in sin. irifr. de annali except. (3. /. 2. supr. quando libellus principi datus. (4. Confer l. 5. supr, i n ijuib, cau s i„ integr. reftit. non rfi necessaria. ( 5 - i' ult. insir. de fundis patrimoni alib. I. ult. itifr. de fund. rei pri- C 6 - Excip. 1. 6. insir. h. t. (7. v. I. 12. insir. de cobortaltb. q. Idem A. ad Thomam PP. per Ilhricum. pRaescriptionem quadraginta annorum ab'.his, qui ad curialem conditionem vocantur , oppon 11 n 8 patimur, sed genitalem statum sempereos agnoscere compelli sancimus. Sacra etenim nostrae pietatis lex de aliis loquitur conditionibus: nec anterioribus constitutionibus, per eandem novellam legem derogatur, qua manifestiffime curiales 9 , & liberos eoritnt , explosis temporalibus praescriptionibus, patriis suis reddi praicipiunt. si. idem A. Leoni PP. POmperit nostra Serenitas, quosdam sacratissimam nostrae pietatis constitutionem 10, quae de anu. rum quadraginta loquitur praescriptione, ad praejudicium etiam poblicarum 1.1 functionum solutionis trahere conari: & , ii quid perstanti ve! amplioris temporis lapsum minime , vel minus , quam oportuerat tributorum nomine solutum est, non posse requiri, seu profligari contendere: cum hujusmodi conamen manifestiffime sensui propolitoqiie nostrm legis obviare noscatur: Ideoque jubemus eos, qui rein aliquam per continuum annorum quadraginta curriculum line quadam tegitnpa interpellatione possederint, de rosteflimie quidem rei, seu dominio nequaquam removeri: functiones aurem, seu civilem cannnem, vel aliam quampiam publicam collationem eis impolitam dependere compelli 12, nec huic parti cujuscunque temporis praescriptionem oppositam admitti. 7. Imp. JUSTINUS A. Archelao PP. r^Um notiffimi juris sit, actionem hypothecariam in extraneos quidem supposite rei detentatores annorum triginta finiri spatiis , ii non interruptum erit silentium , ut lege cautum est, id est, gtiam per solam conventionem , aut si aetas impubes excipienda monstretur, in ipsos vero debitores, aut heredes eorum primos vel ulteriores nullis exspirare lustrorum cursibus , nostrae provisionis este perspeximus, hoc quoque emendare, ne possessores ejusmodi prope immortali timore teneantur. §. 1. Quamobrem.jubemus hypothecarum persecutionem, qux rerum movetur gratia, vel apud debitores consistentium, vel apud debitorum, heredes, non nitra quadraginta urinos, ex quo competere coepit, prorogari, nisi conventio , 'aut xtas (sicut (lictum est) intercesserit: ut diversitas utrinlque renirirr persecutionis, qua in debitorem , aut ■heredes ejus , qnsque movetur in extraneos , in solo sit annorum numero: verpin in alii-; omnibus ambae similes sint: in actione scilicet personali his custodiendis, qux prisca Constitutionum sanxit justitia. § 2. Sed cum illud etiam in forensibus controversiis ventilabatur, an creditor anteriora jura praetendens, potest posteriorem creditorem hypothecam tenentem etiam ultra triginta annos inquietare, utpote ittfigincm debitoris obtinentem, eique possidentem : nece narium duxi miis, & hoc dirimere. Et sancimus, donec communis debitor visit, non posse creditori anteriori triginta annorum exceptionem opponi, sed lociim elfe quadraginta annorum praescriptioni: quia dum ille vivit, merito anterior creditor confidit, utpote apud debitorem ejus posseffione per posteriorem creditorem constituta. Ex quo autem in fata sua debitor decesserit, ex eo quasi suo nomine poffidentem posteriorem creditorem merito poste triginta annorum opponere praseriptionem ; &■ secundum hanc distinctionem computationem temporum adhibendam , ut ex 'persona quidem sua posterior creditor triginta annos, [per] quos ipse post mertem debitoris postedit, opponat. Sin autem conjungere voluerit site posseffioni', quam post mortem debitoris habuit, etiam tempus , quo vivente debitore vel ipse creditor , vel communis debitor detinuit, tunc quadraginta annorum exceptionis jura tractari, & quantum deest , ad quadraginta annorum possessionem, per quam & ipse debitor creditorem repellere poterat, hoc se possedisse ostendat. §. 3. Eodem jure pro temporum'computatione ctblervando, & si posterior creditor anteriori creditori'offerre 13 debitum paratus est, ct is creditor longaevam possellionis praescriptionem ei opponere conatur. §. 4. Illud autem plus quam maiii- iestum est, quod in omnibus contractibus, in quibus sub aliqua conditione, vel sub die certa, vel incerta , stipulationes, L pro. excip. /. 5. insir. h. t. (8- Immo vide /. 4. in sin.supr. cod. (y. /. qq. insir. de decurionib. (10. d /.4. (11. v. I. ult. insir. desiunj. putrimonialib. I. ult. insir. de si und. reipriv. (12. /. 2. supr. commun. deusucap. (13. Adde /. ult. insir. de his qui in prior, creditor locum. M m 2 miiiiones, .a I $ 5 * Codicis Vb. VH. Tit. XXXIX XL. muliones vel pacta ponuntur + post i conditionis exitum, vel poli institute diei cereae, vel ineert* lapsum , proscriptiones triginta , vel quadraginta .imiorum , quo perionalilius, vel hypothecariis adionilms opponuntur, initium accipiunt. Umteevciiu, ut in matrimoniis, in quibus redhibitio dotis 2 , vel ante nuptias donationis i ii diem incertam mortis, vel repudii ditlerri loiet, polt conjugii dillolutionem earundum curricula p, scio.cornu.n petlio nalibus itidem actionibus, vel hypothtiariis opponendarum initium accipiant. §. ;. Innuo & illud proculdubio eit, quou, li quis eorum , quibus aliquid debetur, res libi suppositas line ; violentia tenuerit: per hanc detentionem interruptio bt pratenti temporis , fi minus effluxit triginta, vel quadraginta annis: & multo magis, quam li eilet intcrinptio per conventionem introducta: cum litis contestationem imitetur ea detentio. Sed & li quis debitorum ad agnoscendum 4 tuum debitum secundam cantionem m creditorem exposuerit: tem: ora memoratarum praescriptionum interrupta eile videbuntur, quantum ad priorem cautionem pertinet, qu® scilicet innovata , cru.antit tam in personalibus, quum in hypothecariis actionibus. Namque improbum est, debitorem hone contradicere, qui ne sub accnlatione creditoris more debitoris stat, fecundam in enin luper eodem debito cautionem expoiuit. §. (>. „n his etiam promiliionibus, vel legatis, vel aliis obligationibus, qu® dationem per bngulos annos ; , vel nicnles,. aut aliquod lingulare tempus continent, tempora M! inoratarum praescriptionum 11011 ab exordio talis obligationis, led ao initio cujus- que anni, vel mensis, ve! alterius lingularis temporis computari nianifestum est: nulla liilicet danda licentia vel ei, qui jure em- phyteiitico rem aliquam : er quadraginta, vel quoscunque alios annos detinuerit, dicendi ex tranlacto tempore dominium libi in iisdem rebus qnxlitum elfe : cum in eodem statu lemper manere datas jure emphyteutieo 6 res oporteat: vel conductori, leu procuratori rerum alienarum dicendi ex quueunque temporum curriculo non debere se domino volenti polt completa conductionis tempora potTeilionem recipere, eandem reddere. Dat. (Jal. De- cembr. PHILOXENO & PRuBo CDSS. 8. Imp. JUSTINIANUS A. Meiince PP. CI quis emptionis, vel donationis, vel alterius cujuscunque con- ° tractus titulo rem aliquam bona fide per decem , vel viginti annos polse.lerit, & longi temporis exceptionem contra dominos ejus, vel creditores hypothecam 7 ejus protendentes froi adquilitrit, jrosteaque fortuito casu posseisionehi ejus rei perdiderit: polle eum etiam actionem ad vindicandam rem eandem habere sancimus: hoc enim & veteres leges (fi quis eas recte inspexerit) sanciebant. §. i. Quod si quis eam rem desierit postidere, cujus dominus, vel is, qui suppositam eam habebat, exceptione triginta vel quadraginta annorum txpullus est: prodictum auxilium 11011 indilcre- te , sed cum moderata uivitione ei prostari cenlemus : ut si quiuein bona fide ah initio eam rem tenuerit, simili postit uti prosiuio : liu vero mala fide eam adeptus est, indignus eo v.deatur: ita tamen, ut novus possessor,, li qu.dem iple rei dominus ab initio fuit, vel suppositam eam habebat, & memorato exceptionis neeestitate expulsus est; commodum det ntionis libi acquirat. Simvero mulum jps in eadem re quocunque tempore habuit, tunc licentia lit priori domino , vel creditori, qm m inine hypothecae rem obligatam habuit,. & heredibus eorum ah injusto detentatore eam vindicare: non obstante ei, quod prior posteslor triginta, vel quadraginta annorum exceptione eum removerat: nisi ipse injustus P' ssessop-tri- ginta,. vci qmnlrag nta annorum , ex eo tempore computandorum, -ex quo prior possessor, qui evincit, ea . olfellione excidit, exceptione munitus est; mus , qui line violentia vit. 552 §. 4- Exceptionem etiam triginta , vel quadraginta annorum' illi, contractibus, 111 quibus usui® promissa sunt, ex illo temno re imtium capere sancimus, ex quo debito,- usuras minime Perfol' Dat. z. Id. Oecembr. Conftantinop. DN. JUSTIN. 9 Idem A. Demostheni PP. pe quidam suos obnoxios in judicium vocantes, & judiciariis cert. mimbus ventilatis, non ad certum finem lites perdocebant: led taciturnitate in medio tempore adhibita, propter pol untiam forte fugientium , vel suam imbecillitatem , vel alios quoscunque casus (eum sortes human® nuilt® sint) qui nec dici nec numerari pustunt, deinde jure luo lapsi esse videbamur eo quod post cognitionem novissimam triginta annorum f atimn ef. fluxerit, L hujusmodi exceptione opposita, suas fortunas ad alios translatos videntes, metito quidem fine remedio ante lugebant. Quod nos corrigentes, eandem exceptionem , qu® ex triginta' annis oritur, in hujusmodi casu opponi minime patimur. Sed licet personalis actio ab initio fuerit instituta 9, eam tamen in quadragesimum annum extendimus: cum non similis fit, qui penitus ab initio tacuit, ei, qui & postulationem deposuit, & in judicium venit, & subiit certamina, litem autem implere per quosdam casus pr:epeditus est. Sed licet ipse astor defecerit, tamen fu® posteritati hujus caus® cursum eum relinquere posse definimus, ut ejus heredibus, vel successoribus liceat eam adimplere, nullo modo triginta annorum exceptione sublata. Quod tempus (id est, quadraginta annorum spatium) ex eo numerari decernimus, ex quo noviisima procellit cognitio, postquam utraque pars cessavit. T I T. XL. ~ DE ANNALI EXCEPTIONE ITALICI CONTRACTUS TOLLENDA, ET DE DIVEKSIS IO TEMPORIBUS, ET EXCEPTIONIBUS, ET INTERB OPTIONIBUS EARUM. i. Imp. JUSTINIANUS A. Juliano PP. ^Uper annali 11 exceptione, qu® ex Italicis contractibus oritur, taut® moles altercationum in omnibus judiciis exort® sunt, quantas & enumerari difficile, & explanari impossibile est. f Primum etenim natura ejus observationiscum omni scrupulositate, L diffif.ultB.te composita est, cum multa concurrere debeant, ut ea naicatur. Deinde illud spatium annale alii quidem ita effuse interpretabantur, ut possit ulque ad decennium extendi. Alii judicantes usque ad quinquennium Itandum esse putaverunt. Et in nostris temporibus, sepins Itiner hnjulmoisi calculo ä judicibus variatum est : unde nec facile luuin effectum in litigiis ostendere hujusmodi exceptio valuit. Cum itaque noi-is ali® temporales exceptiones, vel . rsscriptiones sufficiant: hujusmodi difficultatibus Uiv,ari nostro subjectos imperio minime patimur, ldtoqi.e memorata annali exceptione penitus quielcente, ali® omnes legitim® exceptiones, & prascriptiones in judiciis suum vigorem ostendant: bvc qu®tu- per decennio, vel viginti, vel triginta, vel quadraginta annis lutroduct® sunt, sive qu® minoribus spatiis coucltmuntur. §. 1. Ad h®c cum nihil prohibet etiam ea, qu® aiiquam dubitationem acceperunt, clarioribus, it comperni.(dis ianctiommis ieno- vari: jubemus omnes personales actiones, quas verboia quuiumlam interpretatio extendere extra metas tiiginta amiotum conabatur, triginta annorum (patiis concludi: nisi legit.mus mouus, qui «veteribus , & nostris legibus enumeratus elf interruptionem tempo- .,_ .v .. .1 ..„a.irattinra annorum . 1—- —., — .--, _ ris introduxerit, sola hypothecat ia ^actione] quadraginta annorum >. 2. Sed hic super illis detentatoribus cense-: Utente curriculis. Nemo itaque audeat, neque actioms faimhser- ia eandem rem 11 acti sunt. Nam si quis vio- ■ elfeund® , neque communi dividundo, neque ini,uin regumiorum, lenter eam abstinent,, omnimodo licebit priori possessori line ulla' neque pro socio, neque furti, neque vi beuucuin raptorum , ne- distinctione eam vindicare. §. Z. Sed & ii quis non per vim, sed que alterius 12 cujuscunque personalis actionis vitam longiorem perfententiam Judicis eam obtinuerit,, ea tantum occasione, quod esse triginta annis interpretari sed ex quo ab initio competit, St absens prior possessor ad litem vocatus minime 8 respondit: lice- semel nata est, & non iteratis fabulis liepe recreata, quemadmo- bit.ei,. & ad similitudinem exterorum., qui rei dominium habent, dum in furti actione dicebatur, post memoratum tempus finiri: ex- iiitra annum se. offerenti, cantionemque suscipienti® litis danti, ceptis omnibus actionibus, licet personales iint, qu® in judicium eandem rem recipere , .supcrgne ea cognitionalia subire certamina. - deduct® sunt, & cognitionalia aece, erunt cer tamina, & postea (1. Adde /. 8. in ßn. infr. h. t. t. 1. infin. infr.tit.frox. (2./. 30.: (9. Adde l. i.supr. de prascript. longi temp. . . . supr.l, 43 ; in sin. js. de mrc dot. (3. I. ;. infr. de cxceptionib. (iD. Lib. 44. D. 3. (11. Confer/, ult. supr. de temporii. st t tn - ( 4 i- »• i8". §. 1. js. de constituta, pecun. (;. v. I. ult. supr. de usu- ', tegr. restit.. ^12. I. 2-suor. tit. prvx. L $.supr. quib. non objicitur. l ',, v ,ib - caus cessat longi temp. prascript. I adde L ult. infr. unde vu. .. v 7 >w Eiibiumnain m» aä. ($, l. i.supr. de rejlitut.milit., lilcntie < 5 ? De alluvionibus, & paludibus, &c. $54 lilentio traditae sunt: in quibus non triginta , sed quadraginta annos esse expectandos, ex quo novissimum litigatores tacuerunt 7 lex nostra antea promulgavit. §. 2. Ne autem imperfecta sanctio videatur , cum in maternis 1 quidem rebus filiisfamilias tempora exceptionum currere dispositum erat, ex quo sacris paternis absoluti sunt, in aliis autem , quae minime acquiri possunt, hoc non fuerat specialiter constitutum : apertissima definitione sancimus, filiisfamilias in omnibus his casibus , in quibus habent res minime patribus silis acquisitas, nullam temporalem exceptionem opponi, nisi ex quo 2 actionem movere potuerint, id est, poftquam manu paterna, vel ejus, in cujus potestate erant constituti, fuerint liberati. Quis enim incusare eos poterit, fi hoc non fecerint, quod etsi maluerint, minime adimplere lege obviante valebant ? Dat. 15. Cal. April. Conftantinop. LAMPAD. & ORESTE VV. CC. COSS. 530. 2. Idem A. Juliano PP. TJT perfectius omnibus consulamus , & nemini absentia 3, vel potentia, vel infantia penitus adversarii sui noceat, sed sit aliqua inter desides 4 , & vigilantes differentia : sancimus, fi quando abfueritis, qui res alienas, vel creditori obnoxias detinet , & desiderat dominus rei, vel creditor suam intentionem proponere, & non ei licentia sit absente suo adversario , qui rem detinet, vel infantia 5 , vel furore laborante , & neminem tutorem, vel curatorem habente, vel in magna potestate constituto , sua auctoritate [ eas res usurpare: ] licentia ei detur adire Proesi- dem [Provincia,] vel libellum ei porrigere, & hoc in querimoniam deducere intra constituta tempora, & interruptionem temporis facere , & sufficere hoc ad pleniflimam interruptionem. Sin autem nullo potuerit modo Prasidem adire , saltem ad locorum Episcopum eat, vel Defensorem civitatis, & suam manifestare voluntatem in scriptis deproperet. Sin autem abfuerit vel Präses, vel Episcopus, [vel Defensor civitatis:] liceat ei proponere h publice , ubi domicilium habet poffeffor , seu cum Tabulariorum subscriptione: vel, si civitas Tabularios non habeat, cum trium testium subscriptione: & hoc sufficere ad omnem temporalem interruptionem , sive triennii, sive longi temporis , sive triginta, vel quadraginta annorum fit. Omnibus aliis, qu® de longi temporis praescriptione, vel triginta, vel quadraginta annorum curriculis constituta sunt, sive ab antiquis legum conditoribus, sive a nostra Majestate, in suo robore duraturis. 3. Idem A. Joaani P. P. ex multis causis quidam obnoxium habens, & maxime ex similibus quantitatibus , in unius quidem causae summa libellum conventionis composuerit, causam tamen non expresserit: apud reteres agitabatur , an videatur omnes causas in judicium deduxisse, an vetustissimam earum, aut omnino nihil fecisse, cum ejus sensus incertus esse appareat ? Sed & in judiciis in multis casibus tales altercationes ventilatas invenimus, & maxime propter longi temporis interruptionem. Si enim personalis forte fuerat mota actio , hypothecariae autem actionis nulla mentio procedebat: quidam putabant, personalem quidem esse temporis interruptione perpetuatam , hypothecariam autem evanescere taciturnitate sopitam. Et fi quis generaliter dixerat, obnoxium sibi »liquent confliiutunt , aliae dubitationes emergebant, si omnes ei competentes actiones hujusmodi narratione contineri credantur : an vero quali silentio circa eas halst to tempore expirare, nullo ex incerta libelli confectione adminiculo ei adqniiito. Sancimus itaque , nullam in judiciis in posterum locum habere talem confusionem: sed qui obnoxium suum in judicium clamaverit, & libellum conventionis ei transmiserit , licet generaliter nullius causie mentionem habentem , vel unius quidem specialiter, tantummodo autem personales actiones , vel hypothecarias continentem , nihilominus videri jus £unm omne eum in judicium deduxisse, & esse interrupta temporum curricula: cum contra desides 7 homines, & fui juris contemptores, odiosae exceptiones opposita sunt. Dat. Conftantinop. post Consulatum LAMPADII & ORESTIS VV. CC. 531._ , T I T. XLI. DE ALLUVIONIBUS g, ET PALUDIBUS , ET PASCUIS 9 AD ALIUM STATUM TRANSLATIS. i. Imp. GORDIAN. A. Marco, QUamvis fluminis naturalem cursum opere manu facto alio ndli '--liceat avertere 10, tamen ripam suam adversus rapidi amnis impetum munire, prohibitum non est. Et cum fluvius priore alveo derelicto, alium sibi facit: ager, quem circumit i £, prioris domini manet. Quod si paulatim 12 ita auferat, ut alteri parti applicet: id alluvionis jure ei quaeritur , cujus fundo accrescit, 2. Imppp. ARCAD. HONOR. & THEOD. AAA. Caesario P. P. JJI, quos inundatio Nili fluminis reddidit ditiores, pro terris, quaspoffident, tributorum praestationem agnoscant. Et qui suum deplorant patrimonium deminutum 13 , alieno saltem functionis onere liberentur, & nostrae Serenitatis largitate defenii, locorum etiam possessione contenti, pro agitandi census examine respondeant devotioni. 3. Impp. THEOD. & VALENT. AA. Cyro PP. - jgA , qu® per alluvionem, [sive in fEgypto per Nilum, sive in aliis Provinciis per diversa flumina] posseffionibus acquiruntur neque ab aarario vendi, neque a quolibet peti, ne» separatim censeri, vel functiones exigi, hac perpetHO valitura lege sancimus: ne vel alluvionum ignorare vitia, vel rem noxiam possessoribus videamur inducere. + Similiter nec ea quidem , quae paludibus antea, vel pascuis videbantur adscripta, fi sumptibus possessorum nunc ad frugum fertilitatem translata sunt, vel vendi , vel peti, vel quasi fertilia separatim censeri, vel functiones exigi concedimus : ne doleant diligentes 14 operam suam agri dedisse culturae, nec diligentiam suam sibi damnosam [judicantes] intelligant. Cujus legis temeratores quinquaginta librarum auri condemnatione coerceri decernimus : Inter quos habendum est Officium quoque tu® Sedis excels® , si aliquid hujusmodi casus suggesserit disponendum, vel fi preces introduxerit petitoris. Dat. 11. Galenit. Octobr. Conftantinop. VALENT. A. 5. & ANATHOL. V. .COSS. 440. T I T. XLII. DE SENTENTIIS PRiEFECTORUM 1; PR/ETORIO- 1. Impp. DIOCLET. & MAXIMIAN. AA. Thalallio PP. Illyrici, s Itigantibus in ampliffimo Praetoriana: Prsfecturae judicio, fi "" contra jus scissos affirment, [non provocandi, sed] supplicandi 16 licentiam ministramus : licet pro curia, vel qualibet u- blica utilitate , [ seu alia causa ] dicatur prolata sententia: nec enim publice prodest lingulis legum adminicula denegari : ita videlicet, ut intra biennium 17 tantum nostro numini contra cognitionales sedis P retonans Prsfectune sententias post successionem judicis numerandum , supplicandi eis tribuatur facultas, Dat. 3. Id. Aug. Conjhmtinop. THEODOS. A. 17. & FESTO V. C. COSS. 439. _^_ T I T XLI II. ~ QUOMODO 18 ET QUANDO JUDEX SENTENTIAM PROFERRE DEBEAT PRJESENTIBUS PARTIBUS, VEL UNA PARTE ABSENTE. i. Imp. M. AELIUS ÄNTONINUS A. Publicio. XI On fern per compelleris, ut adversus absentem pronuncies, propter subscriptionem Patris mei , qua iign ficavit, etiam con- (i. I . I, in fin.Jiipr. de bon.matern. (2. I . %.supr. tit. prox. I . 4. supr. de bonis qua: iib. '3. V. I. 1. ff.fi mulier ventris nom. (4. v. !• 3. infin. infr. b. t. I. 24. in fin.fi. qiue in frumi, credit, v. /. ult. supr. depositi. (5. I. 2. infin. fi'. ex quib. caus. major. ( 6 . V. /. 4. §■ 5 -jF- de damno infecio. adde. Nov. 112. c. 3. (7. /. 2. in pr. supr. h. t. (8. §. 20. Inft. de rer. divis. I. 7. §. 1. 1 . 30. §. 2. %.js. de adquir. rer.domn. (9. v. /. 30 .insin.fi'. de v erb. signis. adde LiV. II. infr. tit. 60. (10. v. tit.fi'. defluniittib. (>>./. 7. §. 4. /. 30, §.2. ff. de adquir. rer. demin. (12. d. i. 7. §. 1. §. 20. Inft. de rer. divis.. (13. /. 4. §. t.fi'. de cenfib. (14. Confer L 2. pr.supr. tit. prex. (is.7. an. §. i. ff. de off. prüf. pnet. 1 . 17. 1 . 19,i. 30. L 35. infr,- de appellat. I. %.supr. de episcop. uud. (16, 1 . 5.s11pr.deprectb.ini- per. ojserend. Nov. 82. c. 12. in sin. Nov. 113. c. I .Nov. II9. c. (17. Adde l. ult. infr. de temporib. appellat.- (18. V. I. 4 l.ff. de re judicatu. M m 3. tra 5*>5 Codicis Lib. VII. Tit. XLIIL XLIV. tra absentes sententiam dari solere. Id enim eo nertinet, ut etiam ftKspnfpm damnare possis i, non ut omnimodo necesse habeas, ablentem damn^ ^ G0 R DI ANUS A. Severo. pEssante 2 quoque causa peremptorii 3 Edicti, adversus eos , U ql ij admoniti judicio adesse noluerunt , sententiam a judice ■losse proferri , certum est. Dat. 4. Caleml. April. A. & PONT. COSS. 239. TI . „ ... 3. Idem A. Antistio. a B eo judicato recedi non potest, quod vobis absentibus 4 & ignorantibus atque indefensis dicitis esse prolatum : si ub: primam cognovistis . non illico de statutis querelam detulistis. Ita enim firmitatem sententia, qu» ita prolata est, non habebit, fi ei non sit accommodatus adsensus. PP. 4. Idib. Jun. GuRD. A. & AVIOLA COSS. 240. 4. Imp. PHILIPPUS A. Domitiano. CI (ut proponis) pars diversa die feriato 5 , absente, vel ignoran- " te te, ä Judice dato , ferri sententiam pro partibus suis , quasi contumaciter deesses, impetravit: non immerito Praeses denuo nemtium alterius 6 Judicis notioni terminandum commisit. PP. ;. Id°Oct. PEREGRINO & /ELIANO COSS. 245. 5. Idem A. & PHILIPPUS C. Longino. CI (ut proponis) Praeses Provincix , cum certum locum caus» ^ cognoscendae dedisset, alibi 7 per obreptionem aditus sententiam adversus te absentem protulit: quod ita gestum est , ad effectum juris spectare minime oportet. 6. Impp. VALER. & GALLIEN. AA. Domitiano. CI Praeses quasi desertam ab adultis tuis causam appellationis', quae ^ ab adjutore 8 suo fasta fuerat, circumduxit eo tempore, quo adulti curatores non habebant: repetitus notionem suam exhibebit. Neque enim debet adultis nocere 9, quidquid eo tempore statutum est , quod defensione justa , & curatoris auxilio fuerant de- stltUtI ' 7. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Marino. CA , quae stafnuntur adversus absentes non 10 per contumaciam , U scilicet deiiunciationibus 11 nequaquam ex more 12 conventos, judicatae rei firmitatem non obtinere, certum est. PP. 3. Cal. April, ipsis ?. & 4 - AA. COSS. 293. 8. Iidem AA. Claudi». /“'Onsentaneum juri fuit, temporibus ad praesentiam partis adver- sie praescriptis, Prxsidem provincix impleta juris solennitate 13, & adversario tuo ternis 14 literis, vel uno 15 pro omnibus per emptorio Edicto , Ut prasentiamsui faceret, commonefacto, Ii in eadem contumacia perseveraverit , praesentis allegationes audire : quod vel succellor ejus facere curabit. A quo ter citatus, si contumaciter prssentiam sui facere neglexerit: non abs re erit, vel ad cogendum eum, ut se se repraesentet, vel possessionem 16 bonorum, ~ E Tff* l ireumbit, ad te transferre , & adversarium petitorem constituere : vel auditis defensionibus tuis , id , .quod juris ratio exegerit , judicare- PP. 3- Cal. Octobr. In AUTHENT. de litigiosis. §. omnem, coi. 8. tit. 13. al. 8- Novell. 112. cap. 3. Q Ui semel altionem proponit, five conventione judiciaria, sive precibus Principi oblatis, Judicique insinuatis, ef per eum adversario cognitis : necejfe habet usque ud finem litem exercere. Qui fi causam persequi differat, reo postulante, tribus edictis citetur per intervalla triginta diemnn, quia vox praconia paucis innotescit Qua: citatio efi per Principem delegatis permittitur : Quod locum habet , filis capta non fit. Quodfi vocatus litem detrectet: ei aliud anni spa- (1. Confer l. 13. §. 2. tfiseq.supr. de judiciis. (2. I. 9. infr. h. 1.1. 47. in fin.Js. de re judic. (3. v. I. 68. I. 69. 1. yo.fi. de judiciis. (4. v. 1. 9. supr. de liberali caus. (;- V. /. 1. fi’. de feriis. (6. Fac. I. ult. infr. de sentent. qua fine certa quuntit. (7. /. 21 §. 10.fi. de recept. qui arbitr. I. 6. infr. de sentent. efi intcrlocut. (8. v. I. 13. fi. de tutelis. (9. /. 45. in fin.fi. de re judicata. (10. I. 47 .ff. d. i. I. 6. §. 3 .fi. deconfejjis. I. 1. §. penult.fi '. qua sentent. fine appell. (n. l.-^.-infr. h. t. (12. I. 8- infr. eod. (13. I. 7. supr.eod. (14. I. 9. infr. eod. I. 13. §. i. supr. de judiciis. I. $3. §. 1 ff. de re judic. (t;. d. §. 1. /. 7i.fi. de indiciis. (16. Nov. 53. c. 4. §. x. I. 3. in fin. supr. de procuratorib, 1. 13. §. 3.supr. de 556 tivm indulgetur , intra quod fi cefiat, Judex auditis aliegationibZ prosi ntis ,' cv perquifita veritate , pronunciet. Sed nec intra an num vemens auditur , nifi prius reo litis expensas, quas sust : nuerit~ inferat. His quoque proflitis , fi interrupto duntaxat anno denus luem deserit, pofi trium edictorum, anni unius spatii observa tionetn ab omni cadat aHione . 9. Iidem AA. Leontio. I Res 17 denunciationes ad peremptorii edicti vicem 19 adversus contumaces convalescere, salubriter statutum est PP u ' alend. Nov. ipsis 4. & 3. AA. COSS. 290. ' ' ' 10. Iidem AA. Blefio. pUm non voluntatis tu» arbitrio, sed necessitate 19 profectus fis • quicquul contra te absentem statutum fuerit, quando absenti* causa necessaria Fuit, officere tibi juris ratio non permittit PP 0 Id. Maji, TIBERIANO & DIONE COSS. 291. 3 ' n. Iidem AA. & CC. Valerio. QUm pr»fentibus partibus litem inchoatam proponas: si postea- quam contra te, (licet absentemj pronunciatum est, intra prxfinitum diem non appellasti : latam sententiam rescindi 20 postulanti , mult» sacra Constitutiones refragantur. T I T. XLIV. DE SENTENTIIS EX PERICULO Rf.CITA NDIS. 1. Impp. VALERIANUS & GALLIENUS AA. Quinto. ^Rbitri nulla sententia est , quam scriptam 21 edidit litigatori- bus, si non ipse recitavit. Si igitur nihil fallis: omissa provocationis mora, ex integro judicari, impetrabis a Rectore pro- vinci». 2. Imppp. VALENT. VALENS L GRATIAN. AAA. ad Probum PP. UAc lege perpetuo credimus ordinandum , ut Judices, quos x cognoscendi, & pronunciandi necessitas tenet, non subitas 2:, sed deliberatione habita post negotium sententias pondeiatas sibi ante forment, & emendatas statim 111 libellum secuta fidelitate conferant, scriptasque ex libello 23 partibus legant. Sed nec iit eis poithac copia corrigendi, vel imitandi 24: Exceptis tam viris eminentiffimis Pr»fectis pratorio, quam aliis illustrem ad- ministrationem gerentibus, cxtciifqiie illustribus Judicibus, quibus licentia conceditur etiam per officium suum, & eos, qui ministerium suum eis accommodant, sententias definitivas recitare. Dat. 12. Calend. Febr. GRAT. A. s. & PROBO COSS. 371- 3. Iidem AAA. ad Probum PP. CTatutis generalibus jussimus , sit universi Judices, quibus reddendi juris in provinciis permisimus Facultatem, cognitis causis, ultimas definitiones de scriptis 25 recitatione 26 proferant. Huic adjicimus sanctioni, ut sententia, qua dicta fuerit, cum scripta non esset, nec nomen quidem sententia habere mereatur: nec ad releilsionem 27 perperam decretorum, appellationis solenn itas requiratur. Dat. 3. N011. Dee. Tribus, GRAT. A 3. & EQUITIO COSS. 374. In AUTHEsT. de mand. prine. §. sit tibi. coi.3._tit. 4. Novell. 17. cap. 3. L coi. 6. tit. 12. al. 11. ut clerici apud. §. 1. Novell, SV in prine. \jTst breves fint lites, U maxime vilium personarum , velcau- -l' Jarum (tunc enim fine scriptis , V fine aliqua expensa cognoscere Prafidem oportet ) & nifi Episcopus cognoscat inter sitos sublitos. judiciis. I. 2. fi. quib. ex caus. in poficfi- v. I. 1 c. §• o.jF de damno infeci. (17. t. 7. I. 8.supr. h. r. (18. V. I. 13. §■■ t.jupr- drjudiciis. (19. /. i.fiipr. ex quib. cuis. major. I. 7. infir.fi. de minortb. I- S3- §• --fi • dc re judic. I. 26. §. ult.fi. cx quib. caus. major, v 20 ' v. I. ult. infr. sentent. rescindi non pofic. .- ■ (22. >• 0. 21. Confer l. 8. infr. de prmctpib. agent, in rebus. (22. *■ in fin Jtipr. dc modo muitar. I. l. infr. de requir. reis. L 20. * n ft- de j "*vm/ . *. t r , » - y-. ' , . panis. I. 11 .supr. de judiciis. (23. I. 3. infr. h. t. (24. v. 014- fi.de re judia (2,. Exc;p. Autk. prox. infr. h.t. (26. /. lJ u f • eod. (27. i. ult. infr. sentent. rescindi non pojft. T I T. 55 7 -*♦— De senfenHis & in^erlnmHonlbus omnium judicum. DE 558 io. Iidem A A. & CC. Menodoro. >^Ulli, qui statuendi non habet facultatem, interdicere 17 pi- tria cuiquam permittitur. 3. Non. * ii. Iidem AA. & CC. Luciano. (jUm judex in definitiva sententia jusjurandum solummodo proflari praei,fiat , non tamen addat, quid ex recusatione, vel prastatione sacramenti fieri oportet: hujusmodi sententiam l& nullam vim obtinere palam est. ia. Impp. ARCAD. & HONORIUS AA. Juliano Procons. Asis. J Udicestam Latina, quam Grsea lingua 19 sententias proferre possunt. Dat. ;. id. Jan. C/ESARIO & ATTICO COSS. 397- 13. Imp. JUSTIN. A. Demostheni PP. MEmo judex , vel arbiter existimet neque consultationes , quas non rite judicatas esse putaverit, sequendum, & multo magis sententias eminentiffimnrum Prsfectorum , vel aliorum procerum (non enim si quid non bene dirimatur, hoc & in aliorum Judicum vitium extendi oportet, eum non exemplis 20, sed legibus judicandum ßtj neque si cognitionales fintampliffims Prsfecturs, vel alicujus maximi Magistratus prolata sententia: sed omnes judices nostros veritatem , & legum, & justitia sequi vestigia sancimus. Dat. 3. Cal. Nov. 14. Idem A. Demostheni PP. QUm Papinianus summi ingenii vir, in quastionibus suis rite disposuerit, non solum judicem de absolutione rei judicata , sed & ipsum auctorem 21 , si e contrario obnoxius fuerit inventus, condemnare : hujusmodi sententiam non solum roborandam , sed etiam augendam esse sancimus , ut liceat judici, vel contra actorem ferre sententiam , & aliquid eum daturum , vel facturum pro- nunciare : nulla ei opponenda exceptione, quod non competens judex agentis esse cognoscatur. Cujus enim in agendo observat arbitrium , eum habere , & contra se judicem in eodem negotfb non dedignetur. Dat. 15. Calend. Decembr. LAMPADIO & ORESTE VV. CC. COSS. 53°. In AUTHENT. de exeeutoribus. §. sin. coi. 7. tit. 8. al. 7. Novell. 96. cap. 2. I7T consequenter ego ab aliquo conventus , ß vicißhn ipsum pul- sare velim : J Intim quidem hoc non licet , ni fi apud eundem judicem. Qui ß displiceat , intra viginti dies recusari patefio alius- qut mereri , apud quem rursus utrumque negotium ventiletur. Alloqui lite contra me mota prius ventilata , &. terminata , tunc demum Qf ego admittar. 1;. Imp. JUSTINIANUS. * pOnstitutio jubet, ut si multa sint in lite capita 22 , postit Judex ^ super quibusdam eorum sententiam definitivam ferre , tuneque iterum de aiiis'quaerere , & sententiam proferre, quae ipsi videatur : neque compellatur unam sententiam de omnibus capitibus simul dicere. 16. Idem A. Juliano PP. ("''Um solitum est in sententiis judicum sic interlocutionem profer- ^ ri, ut non liceat partibus ante definitivum 23 sententiam ad uppel-' lationis, vel recusationis venire auxilium : quidam putabant non licere ante litem contestatam , nec judicem recusare 24 , quemadmodum nec ab eo appellare. Cum enim simul utrumque vocabulum ponitur, tam apettationis, quam recujdtionis , provocatio autem ante litem contestatam non potest porrigi: putabant, quod nec recusare quidem Judicem cuiquam concedatur ante litem contestatam : quod minime vetitum est. Caveant itaque Judices hujusmodi sermonem f-mul , & sine certa distin ctione proferre. (1._ AddeZii. 42. D. 1. (2. I. 31. insin.ff. de negot. gejl. I. 20.\ infr. fi u non compet. (17 .arg. I. 10. ff. de jurisdict. (18. / 3. Js.juiicutum solvi, fac. I. 22. /. 23 .supr. de procuratorii. (3. ¥3 , & locationibus 14, & omnibus contractibus 15 , hoc. quod interest, dupli 16 quantitatem minime excedere. f In aliis autem casibus, qui intorti 17 esse videntur , Judices 18, qui caulas dirimendas suscipiunt, per suam subtilitatem requirere , ut hoc, quod 19 re vera inducitur damnum , hoc reddatur, & non ex quibusdam machinationibus & immodicis perversionibus in circuitus inextricabiles redigatur : ne dum in infinitum computatio reducitur , pro sua impossibilitate cadat: cum sciamus esse natur» congruum, eas tantummodo poenas exigi, qux vel cum competenti moderamine ;o proferuntur, vel a legibus eerto fine concluf» statuuntur, f Et hoc non solum 21 in damno, sed etiam 22 in lucro 23 nostra amplectitur Constitutio: quia & ex eo 24 veteres id, quod interest , statuerunt. Et fit omnibus, fecundum quod dictum est, finis antiqu* prolixitatis, hujus Constitutionis recitatio. Datum Calend. Septembr. Constantinop. post Consulatum LAMPAJ) & OREST. COSS. 531. ' T I T. XLVIII. SI A NON COMPETENTE 2; JUDICE JUDICATUM ESSE DICATUR. I. Imp. ALEXANDER A. Sabiniano. Udex ad certam rem datus, si de aliis 26 pronunciavit quam quod ad eam rem pertinet, nihil egit. 4. Non * MAXTlw » & ASLIANO COSS. 224. E- -. 2. Imp. GORDIANUS A. Licini». CI militaris 27 judex super ea causa , de qua civilibus actionibus disceptandum fuit y non datus a quo dari poterat, cognovit- etiam remota appellatione , id , quod ab eo statutum est, fi tm L tatem judicati lion habet. 3. Impp. DIOCLETIANUS & MAXIMIANUS AA. & CC. Philet». LT de proprietate 28 datus judex adversus te nihil super hoc statuit- Rector provinci» aditus hanc cautam cognoscere, suaque decidere sententia curabit: cum [&] si quid de possessione 29 pronum ciatum probetur, hoc caus» proprietatis minime noceat. S Nnn Novembr. HERCUL. & OffiSAR. COSS. 307. 4. Imppp. GRATIAN. VALENT. & THEODOS. AAA. ad Potitum Vicarium post alia. [ XdT ] in privatorum causis hujusmodi forma servetur, ne quett- quam litigatorum sententia non 30 a suo Judice dicta constringat. Datum to. Calend. Octobr. Roma, AUXONIO & OLY BRIO COSS. 379. TIT. XLIX. D 5 POENA JUDICIS , QUI MALE 31 JUDICAVIT, VEL EJUS , QUI JUDICEM , VEL ADVERSARIUM CORRUMPERE CURAVIT. (. Imp. ANTONINUS A. ad Gaudium. 32 QO n stitit in quacunque causa, sive privata, sive publica, sive fiscali, ut cuicunque data fuerit pecunia 33 , vel judici, vel adversario : amittat actionem is , qui diffidentia justs sententia ia pectini» corruptelam spem negotii reposuerit. Dat. 14. Calend. Jan. DUOBUS ASPR 1 S COSS. 213. In AUTHENT. ut litigantes in exordio litis jurent. §. fi quis autem ex litigatoribus, coi. 9. tit. 7. al. $. Nov. 124. cap. 2. 2 ^Ovo jure, qui dicit se dedijse alicui, vel promisse, £5* personam declaraverit, N hoc probaverit, veniam meretur. Sed qui accepit, vel promisttonem suscepit, Jt causa pecuniaria Jit, dati triplum, promissi duplum d Comite privatarum rerum exigatur, dignitate seu cingulo amisso. f Se vero criminalis causa fuerit, confiscatis omnibus bonis, in exilium mittatur. Sed st datum vel promi sum probare litigator nequiverit, persona , queo dicitur suscepisse, juret, quod neque per se , »eque per aliam personam accepit, aut promissionem habuit, esistc liberastt. Sed litigator, qui ostendere non potuit, in causa pecuniaria eestimationem litis d Comite rerum privatarum exigatur, lite sustinente proprium eventum: in criminali bonis omnibus con fiscatis : causts apud competentem Judicem legitime terminandis. Sed st persona « litigatore manifestata pneiiclum jusjurandum refutaverit, memoratis subjaceat panis. Seist quis litigantium juraverit se non dedisse, vel promisisse: st intra decem menses postsententiam memoratam ostendatur dedijse, velpromistjse, menvraiis panis dantes esi accipientes subjacebunt. (l Adde l. 21. §. 3. ff. de recept. qui arbitr. (2. §. Pi2.Inst.de etclionib. I. 5. §. I. I. 59. §. l.ff. de rejudic. (3. I. 13. insin.supr. ie usuris. (4. Immn vide /. %i.ff. d. t. (5. I. q. supr. tit. prox. I. 5. in sin. I. 59.FI de rejudic. (6. d. I. 59. §. I. i. 21. §. 3 .FI dc rcccpt. qui arbitr. I. 41. in sin. st. de usuris. (7. /. 31 ff.de usuris. (8- Immovide l l.supr. h. t. (9. /. 5. in sin. I. 59.FI de rejudic. (10. 1 pecuniam, quam mala ratione intercepisse vos apparuerit, jussi rt.§. 2. Inst. 6z Codicis Lib. VII. Tit. UT. IIII. LTV. 564 iitis inferre cum pania , L comperto praecepto Prcctidis nun 1 provocaveritis : universam quantitatem debetis inferre. 4. Imp. GORD. A. Antonino. CUb specie novorum instrumentorum 2 polfca repertorum , res ju o dicatas restaurari, exemplo grave est. Dat. 8. Id. Mart. 3. Impp. DIOCI.F.T. L MAXIM. AA. & CC. Valentin». A D sclv.tionena dilutionem 3 petentem, acquievisse sententia ma- ** nifeste probatur: fient cum , qui quolibet modo 1'entc-ntix acquieverit. Nec enim instaurari finita , rerum judicatarum patitur auctoritas. 6. Impp. HONOR. & THEODOS. AA. Juliano Proconsuli Africa:. fssEsta, qua: sunt translata in publica monumenta, habere volumus perpetuam firmitatem. Neque enim morte cognitoris perire debet publica fides. Datum 3. Calend. Scptembr. Roma :, CONSTANTIO & CONSTANTE COSS. 414. T I T. LIII. DE EXECUTIONE REI JUDICAT«. 1. Impp. SEVER. & ANTONIN. AA. Justino. Firnis propere Judex pignora jllarcclla capi, ac distrahi jusit ante rem judicatam. Prius est ergo , ut servato ordine, actio- jiem adversus eam dirigas, & causa cognita sententiam accipias. -PP. 3. Cal. Februar. ALBINO L «M ILI ANO COSS. 107. 2. Iidem AA. Agrippx. jsjl causam judicati non novasti 4, rem judicatam Prxses provinciae etiam pignoribus 5 captis ac distractis ad emolumentum perduci jubebit. Quod si novata causa est, ex stipulatu tibi actio competit: & Judice accepto secundum juris formam experire. 3. Iidem AA. Agrippae. QKdo rei gestae, & mora solutionis, qua intercessit, constantius desiderat remedium. Si itaque Prxlidem proviucix, qui rem judicatam exequi debet, adieris , & allegaveris res soli, qux pignori datx sunt, diu subhastatas , ex compacto , sive ambitione diversx partis emptorem non 6 invenire [potuisse,] in possessi nem earum te mittet, ut [vel] hoc remedio res tamdiu protracta ad essectum perducatur. Dat. u. Cal. Jul. MiSSALA & SABINO COS3. 213. 4. Iidem AA. Marcello militi. gTipendia 7 retineri propterea , quod condemnatus es, non patietur !: rxfes proviucix : cum rem judicatam postit aliis ratio nibus exequi. PP. 3. Non. * 3. imp. GORD. A. Amando. TTTiam nomen 8 debitoris in causa judicati capi posse, ignotum non est. PP. Z. Id. Octobr. ATTICO & PRETEXTO COSS. *43- 6. Imp. PHILIPPUS A. & C. Titiano. datus partes CI (ut proponis ) rerum judicatarum Exccntor 9 ^ [ sibi J Judicis vindicavit 10, & contra ea , «u; partibus tuis fuerunt statuta , aliquid pronuntiandum puta vit: sententia ab eo dista vim rei judicatx obtinere nequaquam potest. 7. Impp. DIOCLETIANUS & MAXIMIANUS AA. Theodoro. CI longis apertisque frustrationibus partis adversx, restitutio o morata est , etiam servis rebus humanis exemptis 11 : ä frust rc- : frustratore xstimatio eorum restituenda est. Animalia quoque cum fretibus 12 tibi intercessu Prxlidis reprxsentabuiitur. §. 2. ins?. j tu t- (ti tttuntt ■ \t' t 11 ;, lui.ivu *. J/. IIL' J" judic. (g. i- 1;. §. 8 -J'. d. t. (9. v. /. pcn. infr. h. t. (10. Con fer l. za.ff. dejurifdiil. (11. v. /. 8- f- de re judic. (12. arg. /. 2 . supr. de fruciib. pst lit. expens. (13. v. I. (s.supr. h. t. I. q.ff. de appellatio». (14. /. infr. tit. prox. (13. /. s .supr. b. t . /. 31. in 8 Iidem AA. & CC. Nicomacho. jPXecutorem 13 eum solum esse man festum est, qui post sententiam v inter partes audita omni & discussa lite prolatam . rei judicat® vigorem ad effectum v idetur adducere. Sine die & Consule. 9. Iidem AA. & CC. Ghconi. COs, quos debitores tuos esse contendis*, a'pu.1 Rectorem conveni - proviucix : qui live debitum confelli , sive negantes & convicti fuerint condemnati, ne, intra statutum 14 spatium solutioni st tis- feceviut: cum latx sententix pignoribus 13 etiam captis, ac distractis , fecundum ea, qux sey e constituta sunt, meruerint exeeutio- nem, juris formam tibi custodiet. 8. Non. Novetnbr. CC. COSS. T I T. LIV. DE USURIS REI JUDICAT«. 1. Imp. ANTONINUS A. Procuratoribus hereditatum. IS, qui bona fecundum dictam sententiam prosequitur: eas quoque rationes habiturus est, ut qui post legitimum tempus placitis non obtemperaverit, usuram centesimam 16 temporis, quod postea finxerit, solvat. 2. Imp. JUSTINI INUS. A. Mennx PP. T70s, qui condemnati solutionem pecuniarum, quas dependere ' Ll jussi sunt, ultra quatuor 17 menses ä die condemnationis, vel fi provocatio fuerit porrecta, a die confirmationis sententix connumerandos distulerint: centesimas 18 usuras exigi prscipimus: nec priscis legibus , qux duas 19 centesimas [eis] inferebant, nec nostra sanctione 20 , qux dimidiam centesimx statuit, locum in eorum personam habentibus. Dat. 7. Id. April. Constantinop.DE- CIO COS. 529. 3. Idem A. Joanni PP. CAncimus, si quis condemnatus fuerit post datas a nobis quadri- o mestres inducias, centesimas quidem usuras fecundum naturam judicati eum compelli solvere, sed tantummodo sortis, & non usurarum , qux ex pristino contractu in condemnationem deduci® sunt. Cum enim jam constituimus usurarum 21 usuras penitus eßt delendas, nullum casum relinquimus, ex quo hujusmodi machinatio palfir induci. Si enim sine emendatione relinquatur: aliquid absurdum , atque inelegans necesse est venire: cum [usuri] utiliter ex' contractibus descendentes, plerumque minores centesimx 2: ex nostra lege fache sunt: & necesse est, minoribus usuris graviores simponi. Si enim ex judicati actione centesimi omnimodo currunt usura , ex contractibus autem hoc raro contingit: in capitulis lege nostra tantummodo exceptis, hujusmodi iniquitatem ipsa rerum nei editas introducebat. Et ideo pio remedio causam corrigentes , sancimus fortis 23 tantummodo «sutasusque ad centesimam cm rentes , ex judicati actione profligari: non autem usurarum quanrascunque usuras. Si enim novatur judicati actione prior contractus : necesse est usurarum quidem , qui anterioris contractus sunt, cursum post sententiam inhiberi: alias autem usuras ex judic ti actione tantummodo sortis procedere; & non ideo, quod forli:; n consummata est quantitas sortis, & «lurarum, totius siimmx usuras postea colligi, sed sortis tantummodo. §. 1. Et cum antiquitas pessimo exemplo reis quidem condemnatis laxamentum duorum mensium prxstabat: fidejussores 24 autem eorum eodem uti beneficio non concedebat, ut liceret victoribus, relictis propter legem condemnatis personis, ä fidejussoribus eorum, vel mandatoribus statim pecunias, vel res in condemnatione positas exigere : hujusmodi acerbitatem resecantes, sancimus, quadrimestres 23 inducias, quas dedimus condemnatis, etiam ad fidejussores eorum , & mandatores extendi, ne legi fisi derogatum. fin.ff. de re judicat. (16. v. I. 2. in fin. infr. h. t. (17. /. I .supr. I. uit. infr. eod. I. uit.supr. tit. prox, adde 1. 31. in fin.ff. de re judic. (18. *• l.supe. h.t. (19. Ailde l. 26 §. 1. veys. ca.teros.supr, deusuris. (20. d. verf. cicteros. (21. I. zs.supr. d.t.de ujitr. (22. l.l.l.t.supr. b. t. (23. Adde !. 13.V 'upr. de usuris, i. 4. supr. deposti. 1. 49• ff. de aclion. empti ßj veni. (24. Confer /. 27. §. I- ff- de pactis, i- 21. §. ;.Fi de recept. qui arbitr. (25. v. 1. 2./«?>'• h. t■ Cum 565 Si plures una sententia- condemnati sunt. 5 66 Cum enim interventor solvere compellebatur , & ipse reum coercebat at! invitam solutionem , nullum condemnatus habebat sensum nostrx humanitatis : quia per medium fiilejulVorem i statira pecunias persolvere compellebatur. T I T. LV. SI PLURES i UNA SENTENTIA CONDEMNATI SUNT. i. Imp ALEXANDER A. Victori. CI non singuli in solidum , sed generaliter tu, & collega tuus una, o & certa quantitate condemnati estis : nec additum est, ut, quod ai alsero servari non fojjet , id alter suppleret: effectus sententia [pro] virilibus Z portionibus discretus est. Ideoque parens pro tua portione sententia, ob cessationem alterius ex causa judicati conveniri non potes. rx Imp. GORDIANUS A. Anniano. QUoties ä tutoribus singulis procuratoribus datis , sequitur in -^onjnium persona condemnatio, periculum sententia videtur esse divisum 4 ; ideoque quod ab uno servari non poterit, ü exteris exigi non posse , explorati juris est. T I T. I.VI. QUIBUS RES JUDICATA NON noce r. 1. Imp. ALEXANDER A Masculino, jgl neque mandasti fratri tuo defensionem rei tua, neque quod gestum est, ratum habuisti: prxscriptio rei judicata tib> non oberit. Et ideo non prohiberis causam tuam agere sine prajudicio rerum judicatarum. E?. Non. Maji, ALEXAND. A. COS. --Z- s. Imp. GORD. A. Athemio. JfEt infer alios ; judicata , neque emolumentum afferre his , qui judicio non interfuerunt, neque prajuiicim» 6 solent irrogare j Ideoque nepti tua rxjudicare non potest, quod adversus coheredes ejus judicatum est , li nihil adversus ipsam 7 statutum est. 3. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Honorato. J Urls manifestissimi est, & in accusationibus 8 his, qui congressi [in] judicio non sunt, officere non posse , si quid forte prajudicii videatur oblatum. 4. lidem AA. & CC. Soteriano. XlEc in simili negotio res inter alios 9 actas absenti praejudicare, sape constitutum est. Datum Sirmii , 6. Cal. Decembr. CC. COSS. T I T. LVII. COMMINATIONES 10, EPISTOLAS n, PROGRAMMA- ■TA 12, SUBSCRIPTIONES IZ AUCTORITATEM . REI JUDICATIS NON HABERE. I. Imp. ANTONINUS A. Rogat ano. VEc vim stipulationis obtinere potest comminatio 14 Judicis , qui certas usuras praffituros eos ejfe dixit , qui intra certum diem debitum non exsolvissent. Prid. Id. Januar. ANTON. A. 4. & BALBINO COSS. 214. 2. Imp. ALEXANDER A. Maximo. T?Ei judicatx effectum non habet. quod per epistolam Rector provincix solvere vos pecuniam Reipublicx jussit. 4. Id. Mart. MAXIM. 2. L iELIANO COSS. 224. 3. Idem A. Zotico. 1, qux causa cognita statuuntur, subscriptionibus 1; revocari Ea, non posse , sxpe rescriptum est. PP. 6. Id. Semptembr. ALBINO & MAXIMO COSS. 228. 4. Imp. GORD. A. Asclepiodoto. jNterlocutio 16 Prxsidis apud acta signata , [r:f] nisi solutioni ilehiti is , qui convenitur , obsequium praßitijset , duplum seu- quadruplum inferat: voluntas potius comminantis 17 , quam sententia judicantis est: cum placitum hujusmodi, ne rei judicatx auctoritatem obtineat , juris ratio declarat. ;> Idem A. Jucundo. J Udex, qui disceptationi locum dederat, partium allegationes audire & examinare debuit: nam subscriptionem ig ad libellum datam talem , qux i versam partem in possessionem fundi mitteret , vicem rei judicatx non obtinere , non ambieitur. PP. ir. Cal. Februar. GORD. A. ?■ & POMPEJANO COSS. 242. 6.'Impp. PHILIPPUS A. & PHILIPPUS C. Cassiano. PRogramma , fi quod ä Prxside provincia propositum est, vim rei judicatx nequaquam obtinere potest: nec comminationem 19 vim rei judicatx obtinere manifestum est. 7. Imp. CONSTANTINUS. A. ad Bassum PP. Q Ucd magno conflictu sententia decerni solet, id paucis 20 li- - teris temere descriptis definiri fas non est. Dat. 15. Cal. April. CONSTANT. A. 6. & MAXIM. COSS. 306. T I T. LVIII. SI EX FALSIS 21 INSTRUMENTIS , VEL TESTIMONIIS JUDICATUM SIT. i. Impp. SEVER. & ANTONIN. AA. ad Bassianum. tabulas testamenti, quas secutus Proconsul Vir Clarissimus sententiam dixit, falsas dicere vis , prxbebit notionem suam nun obstante prxscriptione rei judicatx 22 , quia nondum de falso quxlitum est. 2. Imp. ALEXANDER A. Optato. £T qui non provocaverunt , fi instrumentis falsis 23 se victos esse probare-possunt, cum de crimine docuerint, ex integro de causa audiuntur. PP. 16. Calend. Octobr. JULIANO 2. & CRISPINO COSS. 2:5. 3. Idem A. Clementi. T^alsam quidem testationem 24, qua diversa pars in judicio adversus te usa est, ut proponis , solito more arguere non prohiberis; sed causa judicati in irritum non devocatur, nisi probare poteris, eum, qui judicaverat, secutum ejus instrumenti fidem, quod salsum esse constiterit, adversus te pronunciasse. PP. 7. Calend. Septembr. 4. Imp. GORD. A. Herennio. J Udicati exeentio solet suspendi, & soluti dari repetitio ,. 11 falsis instrumentis circumventam e‘!e religionem judicantis a; , crimine postea falsi illato, manifestis probationibus fuerit ostensum. PP. 5. Id. Septembr. T I T. LIX. DE CONFESSIS. 26 1. Imp. ANTONINUS A. Juliano. f~ , Onsessos in jure pro judicatis 27 haberi placet. Quare lina ^ causa desideras recedi ä confessione tua, cum & solvere cogeris. Accept. 3. Calend. Octobr. GENTIANO & BASSO COSS. 212. 1. Adde l. 29. FI de recept. qui o.rbitr. 2. v. L 39. itufin.fi. de jure fisci. (3. /. 2. infr. h. t. /. 43. fi. de re judic. L id §. fi. ne appellat: (4 l. i.su.pr. h. t. (5. V. I. 63 . fi. de re judic. adde infr. inter alios aSta , vel judic. 1. 7. 1 . 14. I . 22. /. 2~. fi . deexcept. rei judic. v. I . 14. in fin.fi. de pro - bation. (ß. I. i.fi de except. rei judic. (7. /. 2 .supr. de fide injlrum. (8- 1 . 9. infr. de accusatian. (9. 1 . 2. supr. h. t. V. ir.fr. inter alios acia, vide tamen l. 38 -fi- de legib. (10. L 1.1. 4. I. 6. infin. infr h. t. (11. I. 2. infr. eod. (12. I. (1. infr. eod. (13. I. 3. I. 5. infr. eoi. (14, l. 4. L (>. infr. eod. adde 1‘ 7.supr. definient . esi interlocut. (15. L ;. infr. h.t. (16. d. I.7.supr. defentent. & interlocut. (>7. I. i.sitpr. h.t. (13. I. 3- supr. eod. (19. v. I. {. /. 4. supr. eod. (20. /. 2.supr. eod. vide tamen arg. I. 13. infr. de domitiouib. (21. I. pen. supr. de trmisucl. I. so-ff. ile re judic. I. 5. supr. fi contra jus vel ut i Ut. pubi. I. 7;. Fi de judiciis, v.fupr. si tutor vel curator falsis ailegationib. (22. arg. d. I. pen.Jupr. de transasiion . (23. d. L pen. d. L 33. d. I. 75. adde l. 2q.fi. ad leg. Corn. de falsis. (24. v. I. 33. fi. t Iere judic. .(25. I. 1. I. 2. supr. h. t. I. H.fi. de exceptionib. (26. Lib. 42. D. 2. (27. /. 6. §. 2. fi. b. t, * ÜV » T I T- 5Ö7 Codids Lib. VTT. Tit. LK. LXI. LXII. 568 JNier a i „„..a: T I T. LX. INTER ALIOS ACTA , VEL JUDICATA 1 , ALIIS NON NOCERE.. r. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Epicrati. ; res gestas aliis von poß'c prtejudicimu facere, siepe confHtutum est. Unde , licet 'quosdam (ic heredibus ejus , quem' deb.iti.-rem tuum suille linificas, solvisse commemores : tamen 3 castcri non alias ad solutionem urgentur , nisi debitum probatum fuerit. CalenJ. April. Byzantii, A A. COSS. 2. Iidem. A A. & CC. Epicrati. jN'ter alios facium transactionem 4 absenti non pojfe facere prat- iuiicium, nptiffiini juris est. Quapropter, adito Praesule Provincia:, . aviam tuam mancipium tibi donasse 1 roba : ac Ii boc i ure ad te pertinere perspexerit, reltitui tibi providebit. Neque enim, si te absente divisionem ejus Fecerunt, aliquid juri tuo derogari potuit. 8. Idib. Aprilis. 3. Iidem AA. & CC. Fortunatae. £jl cum Fratre tuo matri successi sii : Frater pro portione tua cum debitoribus hereditariis paciscendo ; , vel agendo , non ex tua voluntate, rro hereditaria parte tibi quxlitam obligationem ex- tinguere non potuit. ;. Id. Octobr. Retria: , AA. COSS. T I T. LXI. DE RELATIONIBUS. 6. i. Imp. CONSTANTINUS A. Profuturo P. F. annona:. gr quis judicum duxerit esse referendum , nihil [inter partes] pro- uunciet: sed magis super quo halitandum putaverit, nostram consulat scientiam ■, aut si tulerit sententiam , minime postea, ne ä se provocetur, relatione pr.vmissa.terreat litigantes: sciens, quod si hoc Fecerit, nihilominus jure appellationis res agitabitur. Sed nec ad nos mittatur aliquid , quod plena 7 instructione indigeat. Quoties autem ad nostram scientiam Judex se polliceatur relaturum , consultationis exemplum litigatoribus illicoS edi apud acta jubeat: ut si cui Forte relatio minus plena, vel contraria videatur , is refutatorias 9 preces similiter apud acta sine aliqua frustratoria dilatione offerat. Dat. 4. Cal. Februar. Sirmii, CONST \NT. A. ;. & LI INIO COSS. 31:. In AU rHKNT. ut Judices non exspect. sacras jusiio. §. t. coi. 9. rit. 8- al. 4. Novell. 12;. cap. 1. Ovo jure causa pcrfccie examinata , sententia terminetur : qua’ exeetitioni legitima demandatur , nifi ah ea f.ierit appellatum. 2. Impp. VALENTIN: ANUS & VALENS AA. T I T. LXII. DE APPELLATIONIBUS 12 ET CONSUET AT IONI UUS. : 1. Sententia Divi SEVERI A. data in persona Marci Pristi Idib. Januar. POMPEJANO & AVITO COSS.'aio. pRiu« de possessione 13 prommeiare , & ita crimen 14 violentiae excutere Prteses provincia: debuit: quod cum non fecerit, [juste ab eo] provocatum est. 2. Imp. ALEXANDER A. Plautiano. XTOvum quod postulas, non est, quod etsi Rescripti 15 mei auctoritas intercesserit, provocandi tamen facultas tibi non denegetur. 3. Imp. GORDIANUS. A. Victori. A Ppellatione interposita , licet a Judice repudiata sit, in prteju- dicium deliberationis nihil fieri debere, & in eo 16 statu omnia esse , quo tempore pronunciationis Fuerunt, senissime constitutum est. PP. 4. 4. Impp. PHILIPPUS A. & PHILIPPUS C. Probo. ol ad scribatum nominatus 17 non provocasti, convelli statuta O non possunt. S. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Valenti , & aliis. DRsses provinciae, ad quem appellasti, si non vitio negligenti* vestrae tempus, quod ad reddendos apostolos 18 praescriptumelt, exemptum esse animadverterit, sed ex fatalis casus necessitate diem functo eo 19, qui eos perferebat, id accidisse cognoverit, juxta perpetui juris formam desiderio vestro medebitur. 6. Iidem A\. & CC. dicunt. jCOs, qui de appellationibus cognoscent, ac judicabunt, ita judicium suum praebere conveniet, ut intelligant, quod, cum appellatio post decisam sententia l ; tem interposita fuerit, non ex occasione aliqua remittere negotium ad judicem suum fas sit, sed omnem causam propria 10 sententia determinare conveniat: cum’ salubritas legis constituta ad id spectare videatur, ut noft sententiam ab eo , qui de appellatione cognoscit, recursus fieri non possit ad judicem, ä quo fuerit rovocatum Quapropter remittendi litigatores ad provincias, remotam occasionem atque exclusam penitus intelligant. cum super omni causa interpositam pr«Voeatio- nem , vel injustam ;i lautum liceat pronunciarc, vel justam. § 1. Si qu:d autem in agendo negatio minus se allegasse litiga- t.r crediderit, quod in judicio acto fuerit omissum, apud eum, qui de upp-lhp.o.necognolcit, persequatur c: : cum votum gerentibus nebis aliud nihil in judiciis . quam justitiam lacum habere debere. ad Viventium PP. CUper delictis provincialium nunquam Rectores provinciarum adi necessaria res forte transmissa non excludenda.videatur. §. .2. Si 0 Icientiam Piineipum putent esse referendum, nili ediderint j piis autem post interpositam appellationem necessarias libi putave- prius-consolationis exemplum : quippe tunc demum relationibus ; r:t esse personas , per quas apud Judicem , qui super appellatione plena yeritas_est, cum vel allegationibus t, pelluntur 10, vel i cognoscet, veritatem possit ostendere , quam existimavit ■ ccultam, Tiirl^v np»*s 'Pvprif snmrvn«’ - s's tififpm ad Faciendi iti* probantur assensu. Dat. 3. Caknd. Januar’. Trev. VALEN TISIAN 0 & VALENTE A A. COSS. -.6;.. 3- Iidem AA. & GRATIAN. A. ad Apodemium. quando ratio , aut necessitas efr in negotiis nostra judicia requirendi, expectandiqne responsa: omnes omnino causas relationis seriei; comprehendat ir: ut recitata consultatione, qnse ita est dirigenda , propemodum actorum recensione non sit opus actis etiam necessario sociandis. Dar., si. Id. Maj: Trev. " LENTINIANO NB. P. & VICTV-KE COSS ssi 9 . (r. i. '1, I. ult. lupr. quib. resjudic. non vocet. /. 7. §. q.ff. de ex. cspt. rctjtiJec. I. Isi. in fin.ß. quipeiio, es in pign. I. siq.jf! de re judicat. 1. 2. infr. de exceptio-,::b. (z.l. 19. super, de locato, d. I. 2.1. tut. stipr. quib. resjudic. non nocet. I. i. I. 3. infr. h, 1.1. iv.fr. de exce- hocque Heri Judex perspexerit, sumptus r'3 iisdem ad Faciendi itineris expeditionem prxhere debebit: cum id ipsa justitia persuadeat ab eo hoc recogn' sci, qni evocandi personas sua intercise crediderit. §. 3. Super his vero , qui in capitalibus causis constitui apii cllaverint, quos tamen & ipsos, vel qni pro his provocabunt, 1 non niti audita omni cauta atque discussa , post : 1 sententiam dictam appellare conveniet: id observar.dum esse sancimus, ut inopia iq idonei fidejussoris, retentis in custodia reis, opiniones suas VA-! Judices, & exempla isi, ah^appellatoribns edita, ac refutato- jrias 27 eorum ad scrinia, quorum filterest, transm ittant: quib us (1 2. Lib. 49. D. 1. A T ov. ti>. infr. ad tcg. Jul. de vi pubi, ef p> iv. (t 4. 1 . 4/cstr 1 ;. ( 13 . /. l.supr.fin.regunLlf. _ ..,.^ p.iv. (14. /. 4. ftipr.de ori. yjd/ctor. Cl>.1 . 1. tz. i.ff. h. t. (16. v. I. l.ff. nihil innovari appellat. tnUr- ' (17. I. 7'. /.11. infr. h. t. I. 2. ir.fr. Je decurionib. (ig.v.t. ii de q-.: fit ;eftarum De appellationibus & consultationibus. 570 vellarum rerum • fides manifesta relatione pandatur , ut meritis eorum consideratis, pro fortuna singulorum sententia proferatur. §. 4. Ne temere autem ac paffim provocandi omnibus facultas prabeatur, arbitramur , eum , qui malam litem fuerit persecutus, mediocriter poenam 1 a competenti judice sustinere. §. 5. Sin autem in judicio propriam quis fuerit causam persecutus , atque superatus voluerit provocare : eodem die , vel altero 1 libellos appellatorios offerre debebit. Is vero , qui negotium tuetur alienum , supradicta conditione etiam tertio die provocabit. In AUTHENT. de appell. & intra quae tempora §. 1. coi. 4. tit. 2. Novell. 23. eap. 1. TJOdie autem cuilibet tribuitur spatium decem dierum , e sententia 3 revocatione numerandum. §. 6. Apostolos 4 post interpositam provocationem , etiam non petente appellatore, sine aliqua dilatione 5 judicem dare oportet, cautione videlicet dc exercenda provocatione in posterum minime pribenda. Sine die & Consule. 7. Iidem AA. & CC. Neroni. [LII,] qui ad civilia munera , vel ad decurionatum , vel honores ^ evocantur, licet vacationem a Principibus acceperint, si appellationis 6 auxilio non litantur , consensu suo nominationem confirmant. Cum igitur ad munus vocatus appellaveris : apud Prssidem provincia juste te appellasse , ostende. 8- Iidem AA. & CC. Opimiano. CI contra majorem viginti quinque annis sententia prolata, provocationis secuta tempore 7 praefinito causas non esse repraesenta tas, nec appellatione pendente transactione finitum negotium Restor animadverterit: res judicatas exequi curabit. 9. Iidem AA. L CC. Haberad. chariss. nobis. TVOminus, litis causam appellationis , quam procurator 8 suus ^ litigando interposuit, etiam absente procuratore exequi potest. 10. Iidem AA. & CC. Titiano. CI astor 9 a curatore ordinatus deteriorem calculum reportaverit: O tam ipse 10 ^ quam curator 11 ad provocationis auxilium possunt pervenire : curator vero solus provocationis litem exercebit. Sin autem interim adolescens veniam «tatis impetraverit, vel ad legitimam «ratem pervenerit 12: potest suo nomine appellationem exercere. S. Prid. Calend. Octobr. Viminacii , CC. COSS. 11. Iidem AA. & CC. Antonino. f 'Ives & incolae manifestas etiam excusationes habentes , [si] sub ^ justa nominatione 13 non apellaverint, ad earum probationem non admittuntur. 12. Imp. CONSTANTIN A. ad Catulinum, post alia. Minime fas est, ut in civili negotio libellis apellatoriis oblatis, aut carceris cruciatus , aut cujuslibet injuri« genus, seu tormenta , vel etiam contumelias perferat appellator : abf ,ue his criminalibus causis, in quibus etiamsi provocare possit, eum tamen statum debet obtinere, ut post provocationem in custodia ia [fi fiiiejufloris idonei copiam non habeat) perseveret. Dat. 5. N011. Nov. Trev. Acc. 15. Cal. Maj. Hadrumcti , VOLUS 1 AXO & ANNIANO COSS. 314. 13. Idem A. Petronio Probiano suo salutem dicit. PX illo tempore, [ex] quo in civilibus causis , quoe inter priva- ■k tos moventur, consultaturum, vel relaturum te esse promiseris, vel appellationis ä te inter, 0 sitae solennia completa fuerint, nihil 15 posthac tibi quodlibet speciale ac requisitum , vel quibuscunque modis sevuris gratiam praeferens, audiendum est: sed observandum , ut juxta priora statutasolennitatis more expleto , gesta (1. v. /. 5. in fin. infr. quorum appellat, non recip. (2. I. 20.)?. b. 1.1. i. 11. JT. quando appeUund. abrog. -Von. 23. c. I. Antb. prox, infr. b. t. (3. v. i. I. §. ;..Fi quando appelland. (4. I. 32. §. 2. infr. h.t. (5. /. I. vvrs. quoties.supr. de rchitionib. (b. /. 4 supr. 1. 11. infr. b. 1.1. 4. infr. demunerib. patrimo«. I. I. pr.jj. de vacat. V excus muner. (7. I. 18. infr. h. t. (s. L io. infr. I. ult. in fin. J'. eod. I. 1. I. 1. f'. an per alium causa appeilatian. fac. I. 17. supr. ieproduratorib. (9. v. %. ult. Inst. de curatorib, (10. I. 4. in fin f. b. t. (11. I. 9. supr. I. ult. in fin. js. eod. I. 3. in fin. infr. qitor. appellat, non recip. (ir. v. d. I. ult. in fin. js. h. t. (13. I. 4. 1.7.supr. eod. (14. 1. 6. §. 3. supr. eod. (15. Nov. 82. Nov. 113. ad comitatum omnia dirigantur, &c. Dat. Iclib. August. Arelato PP. Idib. Octobr. Tbebafte , SABINO & RUFINO COSS. 316. 14. Idem A. ad Bassum P. V. k Itigatoribus copia est etiam non scriptis libellis illico appellare '■* voce 16, cum res poposcerit judicata , [tam in civilibus, quam in criminalibus causis.] Dat. 8- Idib. Jun. Sirmii , GALLICANO & BASSO COSS. 317. 15. Idem A. ad Severum Vicarium. JJE causas , quae in nostram venerint scientiam , rursus transferri 17 ad judicia necesse fit: instructiones necessarias 18 plene actis inferi prxeipimus : nam cogimur a proferenda sententia temperare : quoniam verendum est, ne lis incognito negotio dirimatur , adempta copia conquerendi. Quare perennibus inuretur judex notis , ii cuncta , qus litigatores instructionis probationisque causa recitaverint, indita actis , vel subjecta non potuerint inveniri. Dat. 10. Calend. J11I. Aquileja , CONSTANTINO & LICINIO CC. COSS. 319. 16. Idem A. ad Maximum, post alia. ■pOs etiam, qui imaginem principalis disceptationis accipiunt, appellationum adminicula necesse est accipere. Dat. Prid. Id. Januar. Sirmii , CRISPO 2. & CONSTANT. 2. COSS. 321. 17. Idem A. ad Julianum Prtefectum urbi. CI apud utrnmque Prxtorem , dum quaestio ventilatur, ab aliqua 0 parte auxilium provocationis fuerit objectum : Praefecturae 19 urbis judicium sacrum appellator observet. Dat. 3. Non. Aug. Heraclea, CONSTANTINO A. 7. & CONSTANTIO C. 3. COSS. 326. 18. Idem A. Victori Rationali urbis Romae. LJUoniam nonnulli fisci debitores, cum justi fuerint debitam sum- mam exsolvere , interposito provocationis auxilio vim exeeu- tionis eludunt; nec jam opinionis 20 exemplum , nec refutatorias 21 preces curant petere , vel offerre : placuit, ut, fi intra 22 dies solennitatibus praestitutos ad facienda haec appellatoris cura defuerit , deserta ab eo provocatio existimetur, inoxque debitum exigatur. Dat. Prid. Cal. Aug. CONSTANTINO & MAXIMO COSS. 327. 19. Idem A. ad universos provinciales. A Proconsulibus, & Comitibus, & his, qui vice Prsfectorutn cognoscunt, sive ex appellatione, sive ex delegatione, live ex ofdine judicaverint, provocari permittimus: ita ut appellanti Judex prxbeat opinionis 23 exemplum , & acta cum refutatoriis 24 partium suisque literis ad nos dirigat. A Praesestis autem praetorio 2; provocare non sinimus: Quod si victus oblatam , nec receptam 26 a judice appellationem affirmet: Praefectos adeat , ut apud eos de integro litiget, tanquam appellatione suscepta. Superatus etenim , si injuste appellare videbitur , lite perdita notatus 27 abscedet. At si vicerit, contra eum Judicem , qui appellationem non receperit, ad nos referri necesse est , ut digno supplicio puniatur. Dat. Cal. August. PP. Calend. Septembr. Cov.Jlantinop. BASSO & ABLAVIO COSS. 331. 20. Idem A. Albino. CT in majoribus , & in minoribus negotiis appellandi facultas est. " Nec enim Judicem oportet injuriam 2x sibi fieri existimare, eo quod litigator ad provocationis auxilium convolavit. Dat. 7. Idib. April. MARCELL 1 N 0 & PROBINO COSS. Dat. Cal. Aug. PP. Cal. Septembr. Constantinop. BASSO & BALBINO COSS. si. Impp. CONSTANTINUS & CONSTANS AA. ad Lollianum. ',/Uoniam Judices ordinarii provocationes existimant respuendas : c. 1. es J'eq. v.supr. ut lite pendente. (16. I. 2. 1. ;. in fin.fi'. b. t. (17. Fac. /. 1. §. i.j}'. hquih. appellari. (i8- /. 24. infr. h. i. I. I, l. ult.supr. de relationib. (19. Eae. t. 19. infr. h. t. (: o. d. I. 19. (21. 1.1ili. §. 1. it.fr. L (1. §. 3 .supr. eod. (22. I. 2. in fin. i. 5. infr, de temporio, cfi reparat, appellat, t. 2. in fin. infr. quandoprovoc. non est necesse. (23. /. 6. §. 3. I. 18 .supr. h. t. (24. v. I. ult. §. 1. infr. eod. (2;. I. i. supr. de episcop. aud.l. un. supr. de sente»t. pries, prat. I. 1. §. I.s. deoff. praf.prat. (26. v. I. pr.fi'. dc appellat, recipiend. (27. Innuo vide l. ;. in fin. infr. quorum appellat, non recip. (28. v./. 12. supr. h.t. N n 3 placet. 571 Codicis Lib. VII. Tit. LXII. 572 nhcet ut si quis appellationem suscipere recusaverit, qux non contra executionem i , sed adversus sententiam intentionem jur- sriumaue terminantem Fuerit interposita, triginta auri s pondo colatur largitionibus nostris inferre : triginta alia officio ejus itidem soluturo T nisi ei pertinaciter restiterit, atque actis contradixerit, jOonid iure sit constitutum , ostenderit. Dat. 8- Cal. Aug.Mefa- dcnfi, PP. Captue, ARB1TIONE & LOLLIANO COSS. 355 - 2i. lidem AA. ad Volulianum P. P. post alia. T Ata sententia, qiue pertinet ad bona vacantia, & ad ea , qux •L [i,t] indignis 3, legibus cogentibus, auferuntur, si quis putaverit provocandum , vos ejus debebit admitti. 4 Dat. Z. Cal. August. ARBITIONE & LOLLIANO. COSS. 355 - 23. lidem AA. ad Senatum pUm apoellatio interposita fuerit per Bithyniam , Paphlagoniam, ^ Lydiam, Hellespontum, Insulas etiam , ac Phrygiam saluta- •etn . Europam , ac Rhodopen & Hemum montem , Prxfecturx ; 'uiius urbis judicium sacrum appellator observet. 24. impp. VALENTIN. & VALBNS AA. salutem dicunt Ordini civitatis Carthaginensis. st Udicibtis non solum appellationis suscipiendae necessitas videtur ct posita, verum etiam triginta dierum spatia [ex die sententia] defiruta sunt, intra qux gesta 6 una cum relatione litigatoribus convenit prxstari: Judice & Officio ejus , si statuta fuerint aliqua nari-e mutilata , multae subjacentibus. Dat. Prid. Non. Februar. Mediolm. Divo JOVIANO & VARRONIANO COSS. 564 ‘ r;. Imppp. GRATIAN. VALENTIN. & THEODOS. A A A. ad Syagrium. P. P. post alia. F ’ in multis ä Judicibus inferendis appellationes jubemus admitti. Dat. 14. Cal. Jul. GRATIANO 5. & THEOD. 1. AA. COSS. "80. 26. lidem AAA. ad Pelagium Com. R. P. post alia. fTJm post sententiam Discussofis 7, vel Rationalis fuerit provo- catum, ad sinceritatem tuam negotium transferatur: ut si mediocritas negotii, aut longinquitas regionis ad judicium tuum litigatores venire non pariatur , judicio Rectoris provincix , quem ipse probaveris 8 , negotium deleges. Datum. 15. Cal. Mart. JHedioian. ARCAD. A. 1. & BAUTONE COSS. 38;. 27. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. Ennodio Proconsuli Africx post alia. VTOminationes 9 libellis vel edictis factx citra concilium publi- cum non valent: de quibus nec appellare necesse est, si so- lennitas deest. Dat. 17. Cal. Jun. Jlcdiol. OLYBRIO & PRO- BINO CO!8. ; 9 c. ;8- lidem AA. Nebridio Proconsuli Asie. CI quis libellos appellatorios ingesserit, sciat se habere licentiam o arbitrium commutandi, & suos libellos recuperandi, ne justx poenitudinis 10 humanitas amputetur. Dat. M. Calcnd. August. Conflantia. ARCAD. 4. & HONOR. 3. AA. COSS. 396. 29. lidem AA. Cxsario P. P. A Ddictos supplicio, & pro criminum immanitate damnatos , nulli per vim 11 , atque usurpationem vindicare liceat, ac tenere: quibus in causa criminali humanitatis 12 consideratione, si tempora suffragantur , interponendx provocationis copiam non negamus: ut ibi diligentius examinetur, ubi contra hominis salutem per errorem , vel gratiam Cognitoris oppressa putabatur este justitia : ea conditione, ut si Proconsul, vel Comes Orientis, vel [Prxfectus] Augustalis, vel Vicarii fuerint cognitores , non tam ad deinen tiam nostram , quam ad Anvliffiroas 13 potestates sciant esse referendum. Eorum enim de his plenum volumus esse judicium , qui (si ita res est , & crimen exegerit) rectius possint punire damna- Mnizo , HONORIO , A. 4. & tos. Dat. 6. Calend. August. EÜTYCHIANO COSS. 398. 30. lidem AA. Theodoro P. P. CI quis provocatione interposita suspecti Judicis velit [prolatam! evitare sententiam, 111 hac voce liberam habeat potestatem • nec timeat contumeliam judiciorum : cum & ab ipsa injuria postit faci le provocare : L maxime cum ä solo tantum Prxfecto prxtorio ,/ non sine dispendio causx provocare permissum iit. Sciant igitur cuncti sibi ab injuriis , & suspectis judicibus, & in capitalisun plicio 1; , ac fortunarum dispendio provocationem esse concessam Dat. 7 - Id. Jun. Mediol. THEODORO V. C. COS. 299 31. Impp. THEOD. & HONOR. AA. ad Asclepiodotum P. P. post alia. gl appellationem oblatam , in qua vel tux amplitudinis, velUr- bicarix Prxfecturx sacrum auditorium postulatur, judex non susceperit, vel suscepta a ppcllatione apostolorum copiam dene^ave- rit: ad deponendam super hac iniquitate querimoniam, ne°cnon etiam conveniendum adversarium ex sententia prolata, juxta antiquum 16 jus anni metas habeat litigator : vel li hujusmodi appellatio suscepta non Fuerit, in qua inferiorum Judicum sacra desideratur auditio , ad hxc eadem Facienda sex menses habeat litigator. t Si vero arbiter appellationem suscipere , aut relationem’dare contempserit, quatuor mensium tempora observantur: uthisqHX statuimus, actitatis, pareat appellator temporibus, qux de appellationibus definita noscuntur. Datum 3. Calend. April Conllan- tinopoli , ASCLEPIODOTO L MARINIANO COSS. 4:8. 32. Impp. THEOD. & VALENT. AA. Cyro P. P. pRxcipimus ex appellationibus Spectabilium Judicum, qux per consultationes nostri numinis disceptationem implorant, non nostram ulterius audientiam exspectari: ne nostris occupationibus, quibus pro utilitate mundi ä singulorum nonnunquam negotiis avocamur , aliena defraudari commoda videantur. Sed fi a Proconsulibus 17, vel Augustali, vel Comite Orientis, vel Vicariis fuerit appellatum: virum illustrem is Prxfectum praetorio, qui in nostro est comitatu , virum etiam illustrem Quxftorem nostri palatii, sacris judiciis prxiidcntes, disceptationem jubemus arripere eo ordine , ea observatione , iisdeinque temporibus, quibus exterx quoque lites fatali die post appellationem in sacris auditoriis terminantur : [&] hoc, licet quidam prxdictorum spectabilium judicum jure concesso, ut sacri judices, appellationes acceperint. §. 1. Quod si a Duce fuerit appellatum , si 19 idem & Prxsesfit, Prxfeftuta necessario tantum jure ordinario in sacro auditorio judicabit. §. 2. In his autem omnibus judiciis, qux consultationum introduximus loco , vel apostolos 20, vel ea, qux apud eum gesta sunt, contra cujus sententiam dicitur appellatum , suscipere ab appellatoribus , & cognitiones inducere apud viros illustres prxdictos Judices, & ea , qux geruntur , excipere, scribere, scriptaque litigatoribus edere noitros epistolares prxeipimus: officiis videlicet eorum , cum quibus vir illustris Quxstor judicat, exequentitus judicata. §. 3. Hxcsi appellatio fuerit oblata Judici, qui non ex delegatione cognoscit: eorum enim sententiis appellatione suspenfis, qui ex delegatione cognolcunt: necesse est eos 21 xftimare, juste, necne fuerit a-g ellatutn , qui causas delegaverint judicandas. §. 4. Huic saluberrimx legi illud etiam consultissime credidimus interendum , ut si privato non illustri uni, pluribusve (atassolet) nostra Serenitas adita delegaverit causam , &ejus, eotumve definitio fuerit appellatione suspensa : vir quidem magnificus Prxfe- ctus prxtorio , qui in nostro est comitatu, cum viro illustri Quxsto- re temporali judicet die. 22 Nostri vero libellenses 23 , qux apud arbitros gesta sunt , suscipiant, cognitiones inducant, ä ea , qux geruntur, excipiant, scribant, scriptaque litigatoribus edant: qui etiam apud arbitros (licet illustres sint) ex delegatione nostra cognoscentes excipiunt, fi in sacratissimo nostri numinis comitatu , . /. 4. pr.js. eod. I. infr. quor. appellat, non rccip. (2. Ahrog. Nov. 126. c. 3. (3. v.supr. de bis quib. utindign. (4. 1 . ig.fupr. h. t. (t. Adde l. 17. supr. eod. ( 6 . I. 14 . I. > 9 - supr. I. 32. §. 3. infr. eod. 1 . 3. infr. detemporib. ts reparat, appellat. Nov. 126. c. 3. -iVgt 134. c. 3. in fin. (7.I. 7. infr. quer. appellat, non recip. (8. Ey.cip. I. fi. pr. supr. h. t. (9. Confer 1 . 4. 1 . 7. L 11. supr. eod. (10. Fac. 1 . 4. §. f.supr. de bxreticis. eoi lata l. 3. in fin.supr. de apo. flatis. (11. L. f.supr. de episcop. aud. (12. I, 6 .Js. h. t. (13. v. 2. pr. infr. eod. (14. v. I. un.Jupr. de jentent, praf. priet. I- 8. supr. de epilccp. aud. I. 19. supr. b.t. 1 . I. §, 1. js. de ofl'. praf. fr*t. ‘ t. (16. I. 5. in sin. js. de appellat, recipient- b.t. (18. Nov. 126. c. 1. §- 4 - i»fi- b - U (19. Fac. /. 38. infr. b. t. (20. v. L. 6. in sin.supr. eod. (21. 0 l- l- 3. js. quis & « quo appell. (22. V. I. 2. infr. tit. prox. (»z> v ' l. 3. in fin. pr.fupr. ubisenatores vel claris. j. . in Ullil, (i?. i. 29. supr. h. (17. v. i. 29. Jupr. i 574 57? De appellationibus & consultationibus. causre dicantur. §. ;. Sane si illustrium ac magnificarum judicum sententiae fuerint appellatione suspensae, eorum videlicet, quarum sententias licet appellatione suspendi, per consultationem nostram volumus audientiam expectari, licet antea privato homini (id est , non illustri) 1 te ä nobis delegata , is postea tempore definitionis illustri decoratus dignitate reperiatur. Eodem observando, & fi «liter ei conjunctus lit arbiter, qui non illustrem meruit dignitatem. §. 6. Quicquid autem hac lege specialiter non videtur expressum, id veterum legum constitutionumque regulis omnes relictum intelligant. 33- Iidem AA. Cyro P. P. ro casu, quo apparitor Magisteria: potestatis de curia , vel officio cohortali, de statu in provincia patitur controversiam , vel ut tributa, vel functiones debens in provincia detinetur : ii sententia Rectoris provincia: fuerit appellatione suspensa: cum tua sublimitate viro quoque magnifico Magistro militum i cognoscente, causis jubemus merita ponderari: licet Magister militum Rectori provincia: causam delegaverit perorandam. 34. lmp. JUSTINIANUS A. Demostheni P. P. J Ubemus, si qua suggestio majoris, vel minoris Judicis ad nostram referatur clementiam de negotio, quod judicandum ei tradidimus , vel de quo pro sua jurisdictione judicaverit, petentis a nostro numine finem eidem imponi negotio, quod ab eo disceptatum est: sive additum fit eidem suggestioni, quid referenti placeat (dum id partibus per sententia: suffi recitationem manifestum non fecit) sive nihil hujusmodi adjectum sit, sed simpliciter nostri numinis responsum exspectat: non prius causam discerni, quam per sacram pragmaticam nostri numinis jussionem duo magnifici viri, vel Patricii, vel Consulares, vel Prxfectorii, quos [pro tempore] nos elegerimus, jubeantur adjungi viro illustri pro tempore Qux- stori nostri palatii , & una cum eo in scriptis relationem discernere (sive praesentibus partibus hoc perspexerint, sive absentibus) & ■responsum relationi dandum sua sententia manifestare : ut tamen dispositio hujusmodi excellentissimorum judicum omnimodo rata Et: nulli danda licentia contra provocationem eorum proferre sententiam , vel aliam quamcunque dubitationem introducere. Quam observationem non solum si unus judex suggestione, vel relatione usus fuerit, tenere censemus: sed etiamsi duobus, vel amplioribus datis judicibus, in unam sententiam minime omnes convenerint: sed diversas suas sententias unusquisque nostrx mansuetudini tetulerit, vel omnes nos consuluerint, quid decernendum sit. 35. Imp. JUSTINIANUS. * J Am trigesima 2 secunda Constitutione dicente, de omnibus Magistratibus illustribus a quibusdam est appellatio, Principem fore appellationis Judicem, praesens Constitutio inveniens jus certum, quod adversus sententiam Prxfectorum praetorio z appellatio quidem non est, retractatio vero est : & si alius quidem iit Praefectus, credibile est, quia rescindet, qux fuerint ab altero judicata: si vero idem ipse fiat Prsfectus iterum, is, qui jam sententiam tulit, contra cujus calculum & supplicationes oblatae sunt, quia proesu luitur pro vetere sua sententia dicturus, jubet Constitutio, ut Quatitor una audiat cum ipso iterum, aut tertium Praefecto creato, & examinante suas in priore Magistratu dictas sententias, statuens, ut nuila sit contra hujusmodi sententias retractatio. 36. Imp. JUSTINIANUS. QPortet post omnem litem finitam tunc appellationem reddi: ne- ^ que enim laeditur quis, si interea facta fuerit interlocutio, qux illi deneget jus competens , id est, vel testium productionem , aut releftionem instrumenti: potest enim in appellatione omnia denudare, seu exercere , ne eontra medii temporis interlocutionem , data appellatione, mora injiciatur dilationibus , sxpius in eadem causa data appellatione , & examinata , iterum alio capitulo ventilato, & iterum contra etiam ipsum porrecta appellatione. Si vero diaeteta est is, qui in media interlocutione jus aliquod ipsis denegavit, jubet scripto istud insinuent, ut ita in appellatione servent sibi suam de hoc allegationem imprxjudicatam : si vero contra hxc fiat, neque recipiat appellationem judex : & ipse, qui appellavit, pro transgressione quinquaginta libras argenti prxstet. 37. Idem A. Mennx P. P. |N offerendis provocationibus, ex quibus consultationum more negotium in sacrum nostrum palatium introduci solebat, hoc addendum esse censemus: Ut si quidem non excedat litis'xstima- tio decem librarum auri quantitatem, ex ipsa scilicet sententia judicis decernendam , non duobus (sicut antea) magnificis Judicibus , sed uni. tantummodo disceptatio negotii deputetur. Sin vero memoratam excedens quantitatem, viginti libris auri terminetur, duobus tradatur [disceptatio] magnificis Judicibus, viris scilicet devotis epistolaribus 4 cognitionalia certamina excipientibus: ita tamen, ut fi dissentiant, virum illustrem pro temporeQuxstorem adhibeant, ut eo dubietatem dirimente finiatur negotium. His videlicet litibus, quarum xstimatio viginti librarum auri quantitatem excedit, in commune auditorium fiorentiffimorum sacri nostri palatii Procerum introducendis: ut tamen secundum jam statuta s liceat quidem non solum victo, sed etiam victori consultationem ad unum , vel duos judices mittendam , intra biennii 6 tempus ei, vel eis intimare. Post excessum enim memorati temporis hujusmodi licentiam amputamus. Quffi vero fuerint ab eo, vel eis decreta , nulla provocatione suspendantur. Novat 7 etiam adsertiones a partibus apud eundem , vel eosdem judices addi ad exemplum consultationis ad sacrum nostrum palatium introducenda permittimus. Dat. 8. Idib. April. Constantinop. DECIO COS. 5-9. 38. Idem A. Demostheni P. P. gl quando Duciano 8 judicio appellatio fuerit oblata: sive ab ipsa'qualitate judicis, sive ex divina delegatione viro spectabili Duci destinata, sive inter spectabiles idem Dux connumeretur, sive illustri dignitate decoretur , sive etiam majore (cum etiam Magisteria potestatis homines , necnon Consulares fape utilitate publica poscente ad hujusmodi curam perveniant) nullo discrimine habito, non dignitatem , sed Ducatus Magistratum spectari: & appellationem ex quocunque duce pervenientem , non ut antea 9 erat.dispositum , sed apud virum sublimiisimum Magistrum officiorum, necnon virum excellentissimum nostri palatii Quasturem, communi audientia proposita , i 11 sacro auditorio more consultationum , viris devotis epistolaribus excipientibus ventilari [sancimus: ] nulla veteris legis in hae causa observatione custodienda, sed apud eosdem tantummodo exeellentiffinios judicis ctftrfa trutinanda. 39. Idem A. Juliano P. P. AMpliorem providentiam subjectis conferentes , quam forsitan 1 ipsi vigilantes inveniunt, antiquam observationem emendamus: eum in appellationum auditoriis, is (olus post sententiam judicis emendationem meruerat, qui ad provocationis convolaffet auxilium, altera parte, qux hoc non fecisset , sententiam {equi ( qualiscunque fuisset) compellenda. Sancimus itaque . !i apcel- lator semel in judicium venerit, L causas a . pellationis sux proposuerit, habere licentiam, & adversarium 10 ejus, fi quid judicatis opponere maluerit, si prxsto fuerit, hoc facere , t. (3. 1 . un.supr. desentent. pries. priet. (4. V. I. 32. §. 4 .supr. s- t. (5. Z. an. supr. de sentent. fries, pnet. (6. Abrog. l. ult. §•2 .infr. tit.prox. (7. I . 4. infr. d. t. (8. Confer l . 32. H. I. supr. h. t. (9. Non abrog. d. §. 1. (io. V. I. ult. infr. quando prevoc. non eftnecejs. (11. v. /. 6-8-3- c 18- L 19.supr. h. 1. 1 . I> in sin. supr. tit. prox. (12. L M-siipr. h. t. Hebere Codicis Lib. VII. Tit. LXIII. 576 TT-T-—T^Terateis possibile, Formam, qua eraiikcon- Sed nos definimus, & omnem eis damus Facul- s, hoc ita fuerit subsecutum , licere eis & ampliorem summam nVfata quantitate, in qua dati sunt judices, excedere : L non „1 fuse rationis, sed ad ventatis indaginem ferre senten- äd modum fuse rationis, ted ad ventatis indagi tiam : ne tanti judices, quasi vinculis praepediti, non pollint legum irritati. & judiciali vigori per omnia satisfacere. Dat. 6. Cal. April. Confiuntinop. LAMPADIO & ORESTE COSS. S DE alio- ad TIT. LXUI. TEMPORIBUS 1 ET REPARATIONIBUS APPEL- LATIONUM, SKU CONSULTATIONUM. I. Imp. CONSTANTINUS A. ad Crispinum. CI quis per absentiam nominatus 2 [vel ad Duumviratus, a rumqne honorum infulas, vel munus aliquod evocatus] provocationis auxilium cucurrerit: ex eo die interponenda: appel lationis , duorum mensium spatia ei computanda sunt, ex quo contra se celebratam nominationem didicilTe monstraverit. Nam praesenti , qui factam nominationem cognoverit, & appellare voluerit' statim a debent duorum mensium spatiacompjutari. Dat. 8. Id. Jul. CONSTANTINO 320. 2. Impp In .AUTHENT, de his, qui ingred. ad appell. tz. 1. coi. 5. tit. 4. al. ii. Nov. 49. in prine. J 7 /, qui appellat, impertitur annus , intra quem fecundum se com- muniterve cum adversario litem exequatur , autsi justa causa in. tcrcejf. rit , alius annus iudulgeutur : quo tranfaclo lite non completa rata manet sententia. Appellatore cejsunte, cum unus mensis fttperefi ex biennio: licet victori ingredi, ut reus queratur: quosivtinvento sive 11011 , suas afferat allegationes, U vel confirmetur, vel rcfcir.da'- tur sententia : it: omni casu absente in expensis condemnando fecundatu U mpora fatalium dierum. Neutro vero ecciirreifie , post fecundum fatalem permanet sententia ruta. In AUTHENT. de appellat. §. 1. coi. 7. tit. 5. al. coi. 8. tit. :. Novell. 93. c. 1. ^1 tamen in medio cause apud Judicem appellationis, vel motu, vel nor. motUm anterioribus legibus ex omni provincia ad hunc nostrum sarit temporalis , &' hoc primo loco vel a prxsente adversario , vel i cratiffimum comitatum Ii in ilis cursus ad appellationes exercen- etiam a judice, si solus litigat appellator, fuerit oppositum , pro-! 4as impertitus est, necessarium nobis vssum eft hujusmodi sp" f iis batumque : pro eo habebitur appellator, ac si sententiam quoquo 1 justum imponere libramentum. J Sancirms itaque, fi quidem ab modo non coactus susceperit. Dat. 12. Cal. Maji, * VALENT. ALgyptiaco , vel Libyco limite . vel Orientali tractu usque idr.tras- A. s. &~ INATOI IO COSS. 440. _j que Cilicias numerando , vel [Armeniis gentibus] & o-nm Illyrico ( 6 . I. 2 $. supr. d. 'tTlf. I. 6 . §• 1 . /; 37 - infin.sufi- causa 577 Quando provocare non est necesse. 578 causa Fuerit more appellationum transmissa : primum semestre spa-; finem accipiente, cadere eum de appellatorio juvamine slisponin tium in antiqua definitione permanere , & nihil penitus neque di- cum ei fit apertissima facultas & nostram adire Majestatem , & ' neque accrelcere._ f Sin autem ex aliis nostri imperii par- " . ~ . amm, neque accretcere. f tun autem ex a tibus , siveAsian®, sine Ponticae, sive Thracis diceceseos lis provocatione suspenia in hanc regiam urbem perveniat: pro semestri spatio trium tantummodo mensium spatium eis indulgeri , aliis trium mensium spatiis, id est, nonaginta & tribus diebus, simii; modo sequentibus: sive semestre tempus, sive tres priores menses secundum locorum definitionem, quam designavimus. Sed & aliis tribus mensibus , qui ex reparatione ab aula concedi solent, in suo robore duraturis & prioribus accedentibus: ut partim annale numeretur, partim novem mensium [spatium] consequatur. §. t. Et cum antea in sine cujuscunque temporis unus i fatalis Jies ex antiquis legibus constitutus esset, & saepe eveniebat, cum multi’ sint occasiones mortales appellationum, vel aegritudine, vel spatii prolixitate, vel per alias causas , quas nec dici, nec enumerari facile iit: eundem diem fatalem non observari, & lites expira- te, & hujusmodi luctuosis infelicitatibus patrimonia hominum titubare: propter hoc fortunx relevantes insidias , sancimus, non in unum diem fatalem standum esse in posterum : sed live ante quartum diem fatalis luminis , & ipsum Fatalem , sive post quinque dies, cx quo ortus fatalis effinxerit, appellator venerit, & litem instituendam curaverit, & eam in competens judicium deduxerit: legi videri satisfactum : nec ingemiscat mortua caulae dispendio, sed nostro gaudeat beneficio : cum nobis cognitum sit, etiam ex errore calculi dierum . quem officium habuit, sirpe esse causas periclitatas : quod in posterum non fieri, ex remedio legis praesentis sperandum est. Eodem beneficio & in omnibus fatalibus aliis , qui vel a pedaneis judicibus , vel ab aliis dantur, quos ieges suis sanctionibus enumeraverunt, custodiendo, vel observando : ut decem tata les dies pro unojjbique instituantur §. 2. In his autem casihus, in quibus biennium 2 constitutum est, quatenus more consultationum in regia urbe sub communi audientia florentiffimorum sacri nostri palatii procerum ventilentur: biennii metas intius anni termino coarctamus : ut intra eum & gesta colligere, & ea viris devotis epistolaribus 3 tradere , & refutatorios 4 libellos (ii voluerint] ofFerre, & litem in sacrum nostrum consistorium introd -cere cogantur. Nulli licentia deneganda victrici parti. ii voUietitsecundum quod jam constitutu-:, est , etiam pratmature causam inducere neque annali spatio expectato. §. 3. Si tamen in si-ero nostro consistorio 3 lis exordium ceperit, etiam ii non fuerit in eodem die completa, tamen i-crpetuari eam concedimus: cum iniquum sit propter occupationes ftorentiflimi ordinis , quas circa nostra; pie tatis ministeria habere nescitur , caulas hominum deperire. §. 4. Illud 6 etiam merito addendum huic legi censemus , ut si . quis fatali die apud a -pellati«nis judicem introductus , sive ex parte una 7, sive cognitionaliter causa: apr-ellationis imponat cxor-| dium deinde relicta ea discedat, & in desidia reliquum tempus permaneat, & annale tempus post inchoatam litem praeterierit;, victore neque sententiam ad effectum perducere valente, propter litem jam inchoatam, neque jam terminum accipere inveniente , cum appellatoris absentia eam finivi non facile concedat: hujusmodi iniquitatem amputantes , cum adversarius potest etiam minime präsente appellatore litem exercere , quia hoc speciale privilegium ejus est, qui appellationi examinanda prassidet, posse & ex una 8 parte causam dirimere : jubemus eundem appellatorem , nisi observaverit judicium , & causam usque ad finem peregerit, sed & si per eum steterit, quominus omnia litis certamina impleantur, appellatione defraudari , & sententiam contra eum latam in suo robore durare , & ad effectum perduci, tanquam si ab initio minime fuerit provocatum : nisi ipse appellator evidentilfimis probationibus possit ostendere ,' se quidem summa ope nisum , voluisse litem exercere; per judicem autem stetisse, ve! aliam inexorabilem causam subsecutam . propter quam iioc facere minime valuit. Tunc etenim aliud ei annale tempus indulgentiis , quo effluente , & lite minime imus: tarditatem judicis in querelam deducere, & nostro beneficio perpotiri- §- Cui consentaneum est, ut & in sententiis omnium ampliffi- morum Profectorum prxtorio ex divino oraculo retractandis eadens observatio, qua supra dicta est, post ingressum unius, velutrius- que partis, tam propter absentiam personarum , quam propter statuta tempora teneat. §. 6. Sin autem partes i-nter se scriptura interveniente paciscendum 9 esse crediderint. nemini parti licere ad provocationis auxilium pervenire, vel ullum fatale observare, eorum pastionem firmam esse censemus. Legem etenim austeritatem in hoc casu volumus pactis 10 litigantium .mitigari. Dat. sj. Cal. Dec. Chalcedone , DECIO V. C. COS. 529. T s T. LXi-V. QUANDO PROVOCARE NON 11 EST NECESSE. i. Imp. ALEX AND. A. Apollinari, & aliis. jT A tam sententiam dicitis, quam i leo vires non habere contendi- , tis, quod contra res prius judicatas'12 , ä quibus provocatum non est, lata fit. Cujus rei probationem si promptam habetis, etiam citra provocationis adminiculum , quod ita pronunciatum est, sententia: auctoritatem non obtinebit. PP. 8- Calend. April- ALEX. A. COS. 223 2. Idem A. Caprtaneis. ‘■^1 cum inter te & aviam defuncti quastio de successione esset, judex datus ä Prasfirie Provincia; prominciavit., patuijse Aefnullum etiam minorent quatuordecim annis teflamcntum facere , ac fer hoc aviam potior em ese : sententiam ejus contra tam -manifesti 13 juris, formam datam, nullas 14 habere vires palam est: £• ideo in hae specie nec provocationis auxilium necessarium fuit. Quod fi , cum de state qiixreretur , implesse defunctum quartum decimum annum , & per hoc , jure fallunt teflamcntum pronunciavit, nec provocasti , aut post appellationis impletam causam destitisti : rem judicatam retractare non debes. 3. Imp. GORDIANUS A. Ingenuo. (^1 (ut proponis) fuspeula apud AmpHffimqs Judices cognitione provocationis, quam te ob iri interposuisse dicis, quod Decuria nominatus 15 esses, ad Duumviratum vocatos es: manifestum esi. prajndicium 16 futura notioni memoratorum Judicum fieri non potuisse. 4. Impo. VALERIANUS & GALLIENUS ÄA. & VADER. C. Juliano. rUm Magistratus datos Judices , & unum 17 ex his pronunciasic . proponas: non videtur appellandi necessitas fuisse, cum lententia jure non teneat. ;. Imppp. CARUS, CARINUS & NUMERIANUS AAA. Domitiano. QErta ratione & fine multare 18 Prxudes possunt. Quod 1 : aliter 19, & contra legis statutum modum Provinci® Präses multam vobis irrogaverit: dubium non est, id, quod contra 20 jus gestum videtur , firmitatem non -tenere , & «ir.e appellatione posse rescindi. PP. Id. Jan. CARO & CARINO COSS. 283. 6. lidem AAA. Germano. C^Um non eo die, quo Praeses Provincia; prace 1 it, Judex a-fe eodem datus pronunciaverit, sed ductis 21 diebus alieniore tempore sententiam dedisse proponatur : ne ambages flustra interposita: provocationis ulterius negotium protrahant, PraTcs Provinci® , superstitiosa appellatione submota , ex integro inter vos cognoscet. • 7. Impp-. DIOCLETIANUS & MAXIMIANUS V Enales sententias 22, A A. .Nicagor». qu® in mercedem a corruptis Judiciht; (1. Confer l. 2. supr. h. t. (2. I. 37. circa fin.supr. tit. prox. (3. v. I. 32. §. 4. in fin.supr. A. t. (4. v. L ult. §. 1. supr. d. t. ($. Nov. 23. c. 2. (6. Nov. 93. c. 1. (7. v. I. 12. supr. de legib. 1. 4 infr. Ae accusationib. Nov. 49. pr. Nov. 126. c. 2. (8. V. I. 13. §- 2. ifiseq.supr. Ae judiciis. (9. Fac. I. I. §. 3 .jf. u quibus appellari. (10.,Confer /. 43. Jf. Ae pallis. I. 27 .fi'. Ae rig.jur. (11. Lib. 49. D. z. (12. v. L \. fupr.sentent. rescindi nonpojse. T 0 u. IL (13. Fac. I. 5. pr.fi'. qui testam, sacer c poss. (14. /. i <).js. de appellat. /.!.§. 2 .fi. quee sentent.Jine appeUut. I. 5. infr. h. t. (15. v. I. 4. supr. de cppellationib. (16. arg. Nov. 134. c. 3. in fin. (17. Confer l. 39-JF. A e re judicat. (18' v.supr. Ae .modo multarum. (19. 1. ult. fi’, Ae jurisdiil. (10. v. i. 2. supr.h. t. (21. Vide tamen l. 2. §. 2. fi', de judiciis. (12. V. I. I. L 2 . supr. de fana judicis qui malt judic. collatai. 1;. infin.fi. Ae judiciis. 0 o proserim« 579 Codicis Lib. VII. Tit. LXIV. LXV. 58o proferuntur, etiam citra interpositae provocationis auxilium jam pridem a Divis principibus infirmas esse decretum est. 8 . Udem A A. Constantino. OI patertuus, cum Decurio creareris, non i consensit, & deci- " mU m quintum annum itatis agis : aditus Präses Provinciae, fi inhabilem 2 te ad eundem Decurionatus honorem esse perspexerit: quando hui'smodi artati etiam praetermifih appellatione subveniatur , iniquam nominationem removebit. 9. lulem A A. & CC. Rufius. "V/Eteranis 3, qui in legione, vel vexillatione militantes, post ’ vicesima stipendia honestam, vel causariam 4 missionem con- sequuti sunt; onerum, vel munerum personalium vacationem concelfimus. Hujusmodi autem indulgenti® nostrx tenore remunerantes fidam devotionem militum nostrorum , etiam provocandi aecelfitatem rem i fi mus. 10. Imp. JUSTINIANUS A. Mennx P. P. AMnera honorem salvum Judicibus reservantes , si quando una * pars quasi lxsa per definitivam eorum sententiam , provocatione usa fuerit, interdicimus alteri parti, qux vicit, pro hoc tantummodo , quod nihil capere pro sumptibus litis . vel detrimentis, vel minus , quam oportuerat, jussa est, provocationem osserre : cum & ipsa decisionem litis recte factam esse confiteatur : Judicibus scilicet, sive florentiffimis proceribus sacri nostri palatii, sive bis , quibus pro minore litium aestimatione consultationes delegantur, (fi pei spexerint adjuvandum esse victorem sumptuum perceptione) etiam sine provocatione ejus, hoc statuentibus, & justam eorundem sumptuum quantitatem definientibus. Sed nec occisione consultationis introducendi victuri provocare concedimus: cum & priscis legibus liceat ei & sine provocationis auxilio eandem consultationem differente suo adversario introducere: & nos ei nihilominus hoc permittimus , injuriam ex supervacua provocatione judicibus fieri prohibentes. Dat. 7. Id. April. Constantinop. DECIO V. C. COS. 5:9- T I T. LXV. QUORUM. APPELLATIONES NON RECI- PIUNTUR. 6 i- Imp. ANTON A. Sabino. JTJus, qui per contumaciam 7 absens, cum [ad] agendam cau&m vocatus effet, condemnatus est, negotio prius summatim perscrutato, appellatio recipi non potest. PP. Non. Jul. ANTONINO A. 4. & BALBINO i.OSS. 214. 2. Impp. CONSTANTINUS & CONSTANS AA. ad Hieroclem Consularem Syris Cades. fVBfervare curabis, ne quis homicidarum , veneficorum, male- ficorum, adulterorum, itemque [eorum, qui manifestum vio ltntiam commiserunt,] argumentis convictus 8, testibus superatus , voce etiam propria vitium sedusque confeffus , audiatur appellans. Sicut enim b> c observari disposuimus, ita squum est testibus productis, instrumentisque prolatis, aliifquc argumentis pristitis , si sententia contra eum lata sit , & ipse , qui condemnatus est , aut minime voce sua confessus sit, aut formidine tcrmeii- toruj’ territus, contra se aliquid dixerit, provocandi licentiam ei non denegari. Dat. 5. Idib. Decembr. LEONTIO & SALLUSTIO COSS. 344. 3. Impp. VALENTINIANUS & VALENS AA. ad Modestum P. P. "VTUlfi Officialium il sententia proprii judicis provOcalio tribuatur : nisi in eo tantum negotio, quod ratione ci vili super patrimonio sorte apud proprium Judicem inchoaverit: scilicet ut in eo tantum negotio ii sententia ejus, cui paret, Judicis, quisquis velit Officialis appellet t quod per procuratorem 9 etiam persequi jure trL buitur. Dat. 4. Idib. Jun. Cyzici , VALENTINIANO & VA* LENTE AA. COSS. 36;. 4. Imppp. VALENTINIANUS, VALENS, & GRATIANUS AAA. ad Oiy- briurn P. V, A Bstinendum prorsus [ab] appellatione sancimus , quoties fiscalis 10 calculi satisfactio postulatur , aut tributaria functionis solenne munus exposcitur, aut publici, vel etiam privati (dum. modo evidentis atque convicti) redhibitio debiti flagitatur: [ut] necessario in contumacem ii vigor judiciarius excitetur." PP. Roma, 1;. Cal. Septembr. VALENTINIANO & VALENTF 2. A A. COSS. 368. lmpPP- VALENS, GRATIANUS & VALENTINIANUS AAA. ad Thalassium Proconsulem Africa. ABexecutione 12 appellari non posse , satis & jure, & conditu« ^ tionibus cautum est: nisi forte exeeutor sententia modum judicationis excedat. A quo si fuerit appellatum , exeeutione suspensa decernendum putamus r ut si res mobilis est, ad quam resti- tuendam exeeuseris opera fuerit indulta : appellatione suscepta, possessori res eadem detrahatur, & [sequestro] idoneo collocetur, reddenda ei parti, pro qua sacer cognitor judicaverit, f Quod si de possessione, vel de fundis exeeutio [cessaverit,] & eam suspenderit provocatio , fructus omnes, qui tempore interposita provocationis capti, vel postea nati erunt, in deposito 13 collocentur, jure fundi penes eum, qui appellaverit, constituto, f Sciant autem provocatores , se vel ab exeeutione appellantes, vel ab articulo , si eos perperam intentionem cognitoris suspendisse claruerit, quinquaginta librarum argenti 14 animadversione multandos. Datum 3. Cal. Febr. Trev. VALENTE 6. & VALENTINIANO i. AA. COSS, 378. 6. Imppp. GRAT. VALENT. & THEOD. AAA. ad Hypatium P. V. CjUisquis, ne voluntas defuncti testamento scripta 15 reseretur, V '-- vel ne hi, quos scriptos patuerit heredes, [in possessionem itf mittantur , ] ausus Fuerit provocare, interpositamque appellatio- nem is , cujus de ea re notio erit, recipiendam esse crediderit, viginti librarum argenti multa, & litigatorem, qui tam importune appellaverit, & judicem , qui tam ignavam conniventiam adhibuerit, involvat. Dat. Non. April. Trev. AUSONIO 10. L OLYBRIO COSS. 379. 7. lidem AA. & ARCAD. ad Pelagium Comitem rerum privatarum. ANte 17 sententiae tempus, & ordinem eventus, nec a Discussore 18, nec a Rationali appellari liceat. Dat. 1;. Cal. Mart. Medial. ARCAD. A. i. & BAUTOXE COSS. 385 - 8. Impp. ARCADIUS & HONORIUS AA. Apollodoro Comiti rerum privatarum. pT publicarum necessitatum, & privati aerarii deposcit utilitas, ne commoda, qui domui nostri debentur, callidis debitorum artibus differantur. Quamobrem appellatione eorum rejecta, qui aperte manifesteqne convicti sunt: iioc observari praecepti hujus auctoritate censemus, ut ei, quem constiterit elfe publicum debitorem, appeilationis beneficium denegetur. ly Dat- 3. Id. August. Medial. ARCADIO 4. & HONORIO 3. AA. COSS. 396. (1. Confer 7 . 1. fupr. quod cum eo qui in aiien. potest. 2. Fac. L 6. §. t. i. 11./ de decrr ienib. 1. 2. pr. ff. de vacat, est excuf mutier. I. tl.ff. ‘st mumrib. est bcncrib. 1 . 2. in stn. ff. de jure immun. 7.2. inßn.ff. de reg. jur. (3. v. I. ult. infr. de veterun. adde 1. 2. infr. (st re milit. I. jj. §., q.ff., dc excusat, tut. I. uit. infr. dc his qui non implet. /lifiend: (4;. v. I. 2. §. 2. ff. de bis qui notantur infam. (5. C 39 - pr. v erf. sancimus., fupr. de appellat. ■ (b- -stct<-_ 49 - -D- 5. (7. I. 4. in stn. infr. b. t. 7 . 13. §. 2. fupr. de judiciis.Kov. 82. c. s» in stn. (8.7. 244.FI ist verb.fignif. (9. v. 7 . 10..fupr. de apprllaiionib. (10. Adde 7 . 8- in sin. infr. b. t. exeip. 7 . 22. fupr. r.c appellat. (11. 7 . I fupr.h.t. (12- l. 21- fupr. I. 4 - ff. deappeHc.t. (13. Confer 7 . « 7 t. fupr. quib. ad libert. proclamate. (14. v. 7 . 6. §. 4. fupr. de appellat. (1;. v. I. ult. pr.st.de appellat. recipieni. (;6. v. 7 . uti. infr. fi dc momentan, pojfeff. ( 17 - Confer 7 . 6. §. g .fupr. de appellat. I 1. §. l.ff. quando appemml. exeip. tamen 7 . 2.ff. de appcUution. recipiend. 7 . 2. fupr. utlitepeiu- dente. (18. 7 . 26. fupr. de appcUution. I. ult. infr. de difcujjirib. (19. Adde 7 . 4. fupr. b. t. exeip. 7 . ii. fupr. de appeUatio T I T. 58s Si pendente appellatione mors intervenerit. 58 . T I T. LXVI. SI PENDENTE APPELLATIONE MORS INTERVENERIT. I i. Imp, ALEXANDER A. Juliano. ■pTiam post mortem ejus, qui appellavit, necesse est 2 heredi- bus ejus, vel reddere causam provocationis, vel statutis acquiescere. PP. 3. Non. Decembr. ALEXAND. COS. 223. 2. Idem A. Marcellinw. rjus, qui requirendus annotatus 3 appellavit, & ante actam causam mortuus est , bona ad fucceiTbrem pertinere , Parentibus meis placuit. PP. 3. Non. Decembr. ALEX. COS. 223. 3. Idem A. Ulpio. CI is, qui ademptis bonis in exilium datus est, appellaverit, ac pendente provocatione defunctus est: quamvis crimen in persona ejus evanuerit, tamen causam bonorum agi oportet. Nam multum intereft, utrum capitalis poena irrogata bona 4 reo quoque adimat , (quo casu morte ejus extiucto crimine , nulla qnxlfio super este potest: ) an vero non ex damnatione [capitis , J sed speciali pradidis sententia böna auferantur : tunc etenim subducto reo, sola capitis causa perimitur, bonorum remanente quaestione. PP. 6. Id. Mart. MODESTO & PROBO COSS. 229. 4. Imp. GORDIANUS A. Alexandro. CI pater tuus ad Decurionatum evocatus appellationem 5 interposuit , eaque pendente conceffit in fatum: honoris ejus qiue. stio morte finita est. 5. Idem A. Felici. ^JUamvis ancilla , de cujus dominio disceptabatur , & a Rectore '— Provinciae contra te jus dictatum fuerat, in-fatum concefieut : tamen cum appellationem super ea re interpositam suisse, X in numero cognitionum pendere proponas , ea provocatio suo ordine propter peculium 6 ancilis audiri debet. 6. Imp. CONSTANTINUS A. ad Bassum Pries, urbi poli alia. CI unus ex litigatoribus 7 adhuc pendente appellatione defunctus fit : non residuum tantum temporis heredes- ejus habeant, sed etiam alios quatuor menses. Sin au.-em ad deliberationem hereditatis certum tempus instuigetur . post lapsum ejus temporis quatuor 8 mentium numerabitur [spatium : ] ne ignorantes negotium , vel etiam super adeunda hereditate dubitantes, priusquam aliquod commodum sentiant, damnis affici compellantur. PP. 13. Cal. Jun. Sirmii, CRISPO 2. & CONSTANTINO 2. CC. COSS. 321. T I T. LXVII. DE HIS , QUI PER ME I UM JUDICIS 9 NON ArPELI.ARUNT. I. Impp. DiOCLET, L MAXIM. AA. & CC. Durophani. CI contra te jure pronunciatum est, nec appellationis auxilium u imploratum est , iutelligis acquiescere te statutis oportere. In sacro enim comitatu nostro timere nihil potuisti. 8. 13. Cal. Jun. Philippopoli , AA. COSS. 2. Imp. JULIANUS A. Geminiano. T-TIs , qui tempore competenti non appellant, redintegranda au- 1 dientis facultas denegetur. Omnes igitur , qui contra Profectos urbi, [Magistros officiorum, J vel Magistros militum , seu Proconsules, seu Comites , seu Praefectos Orientis , [seu Vicarios Augustales, ] vel alium judicem sub specie 10 Formidinis provocationem non arbitrantur interponendam , a revocanda iite repellantur. f Qui vero vim sustinuerunt, contestatione publice proposita , intra dies videlicet legitimos, quibus appellari licet, causas appellationis evidenti affirmatione distinguant: ut hoc facto tan- quam interposita appellatione iisdem aequitatis adminicula tribuam-, tur. Emissa 1;. Cal. Jul MAMERTINO & NEVITA COSS. 362. T I T. LXVTI, SI UNUS EX PLURIBUS APPELLA- VELIT. T. Imp. ALEXANDER A. Licinio, jsjl judici probatum fuerit, unam 11 eandemque condemnationem eorum quoque , quorum appellatio justa pronunciata est , fuisse, nec diversitate fictorum separationem .accipere, emolumentum victorue secundum ea, qua:, [sope] constituta sunt, ad te quoque, [qui nec provocasti, j pertinere, non ignorabit. PP 14. Cal. Septembr. 2. * 2. IJem A. Sereno. CI in una eadetr.que causa unus 12 appellaverit, ejufque justa appellatio pronunciata est : ei quoque prodest , qui non appellaverit. Quod si aetatis auxilio unus contra sententiam restitutionem impetraverit : majori, qui suo jure non appellaverit, hoc Rescriptum non prodest. T I T LXIX. SI DE MOMENTANEA '13 POSSESSIONE FUERIT APPELLATUM.. i. Imppp. VALENT. THEOD. & ARCAD. AAA. ad Eusignium P. P. PUm de possessione, & [ejus] momento .causa dicitur, ets: appellatio interposita fuerit, tamen lata sententia sortitur effectum. 14 Ita tamen posseslionis reformationem fieri oportet, ut integra omnis proprietatis causa servetur. Dat. 14. Cal. Decembr. Mediohm. HONOR. N. P. & EUODIO COSS. 386. T I T. LXX. NE LICEAT IN UNA EADEMQUE CAUSA TERTIO i; provocare, vel post duasjsentcntias judicum , quas definitio Prafectorum roboraverit, eas retractare. 1. Imp. JUSTINIANUS A. Meni,A PP. CI quis in quacunque lite iterum provocaverit, non liceat Bi O tertio in eadem lite super iisdem capitulis provocatione liti, vel sententias excellentiffinlorum Profestorum Praetorio retractare: licentia danda litigatoribus , arbitro dato , ipsius audientiam , qui 16 eum dedit , ante litem contestatam invocare : & hujusmodi petitione minime provocationis vim obtinente. T I T. LXXI. QUI BONIS 17 CEDERE POSSUNT. 1. Imp. ALEXANDER A. irenxo. r\Ui bonis cesserint, nisi fididum creditor receperit 18 , nos sunt liberati. In eo enim tantummodo hoc beneficium eis prodest, ne judicati detrahantur in carcerem. 19 PP. 12. Cal Decembr. MAXIMO 2. & iELIANO COSS. 224. 2. Impp. PHILIPPUS A. L PHILIPPUS C. Abascanto. CI quantitatem , quam licet Reipublicte condemnatus debebas, o inferre paratus es : frustra vereris , ne 20 verbum honorum ces- fionis temere a te prolatum , privare te , necdum distractis facultatibus , juris rationibus possit. PP. 13. Cal. Februar. PHILIPPO A. L RETIANO CO-SS. 246. 3. Imppp. VALERIANOS , GALLIENUS L VALERIANUS Nobilissimus -Cadar ~ AA. Juliano Lcnissx. ol pater tuus bonis ccffit propter onera civilia , ipsius facultates (1. Lib. 49. D. 13. adde l, 2.jf. qua finient.Jinc appellat. (2. 1 . uis.pr.js h. t. (3. V. /. 6. infr. de accusatio,iih. (4. I. ult. infr.fi reus vel accusator mortuus fuerit. I. ttn. pr.Jf. h. 1.1. 9. in fin.jf. de jurefifii. (5. Vide enim /. ii. supr. de apppUationib. (sy.i. 16. pr. jf. de rei vindicat, adde L 8. Jf. de re judicatu l. 1 i.jf. judicatum solvi. i. 3. supr. ne de Jlatu des uncior, pofi quinqttenn. (7. Adde /. 5. supr. de appellat. (8- Abrog. i. 29. Jf. de rejudic. (9- l. 6. supr. de his qua vi metu/vs causa. (10. Vide enim. d. (11.1. 2. infr. h. t. I. 10. §. 2 . jf. de appellat, adde A 1 . fupr.de diverfis refeript. ( 12 . /. 1 .fupr.b. t. (13. Confer L 8- infr. unde vi. adde/, ult. supr. qui legitimam per.~ fon.flandi in judic. ( 14 . Immo vide l. 3.supr. de appellat. (1$. Nov. 82 . c. 5 . in sin. L 122 . §. $.jf. de verh. oblig. (i 6 ./.i. pr. f. quis « quo appell. ( 17 . Lib. 42 . D. 3 . Nov. 13 ;. ( 18 . 1-7-fi. de cejjianehonor. §. ult. Jnfl. de aclionib. C 1 9 - ' r - E ult. circa pr. infr. h. t. (20. V. I. Z. I. 5.J/! de esjfiom .honor, l. 8- infr. de difirucl. pignor „ Oot epor- Codicis Lih. VII. Tit. LXXl. LXXII. ©portet inquiri : non patrimonium^, quod tibi i emancipatu qitxsi- tum dicis , inquietari. Quod ut fiat, implorare xquitatem Prx- fulis debes. 4. Impp. DIOCLETIANUS & MAXIMIANUS AA. & CC. Chiloni. T Egis Juli» dc bonis cedendis beneficium, constitutionibus Di- ^ vorum nostrorum Parentum ad provincias porrectum este , iit cessio bonorum admittatur , notum est : non tamen creditoribus sua auctoritate dividere hxc bona, & jure dominii i detinere ; sed venditionis remedio ,• quatenus substantia patitur, indemnitati sux consulere permistum est. Cum itaque contra juris rationem res jure dominii teneas, ejus, qui bonis cessit, te creditorem dicens: longi temporis prxscriptionc petitorem submoveri non posse , manifestum est. Quod fi non bonis eum cessisse, led res suas in solutum tibi dedisse monstretur, Prxses provin- «ix poterit de proprietate tibi accommodare notionem. 5. lidem AA. & CC. Myroni. pRopte? honorem municipalem 3, vel munus, bonis ccdentiunr invidiosam admitti cessionem , minime convenit: sed his obnoxios pro modo substar.tix fungi. 6. Imp. THEODOS. A. [apud acta] dixit: |N omni cessione [bonorum, ] ex qualibet causa facienda , scrupulositate priorum legum explosa , professio 4 sola quxrenda est. §. 1. Ideen dixit, in omni cessione sufficit voluntatis sola profdfio. Dat. Calend. Maji , HONOR. N. P. L EUODIO COSS. 386. 7- Imp. JUSTINIANUS A. Juliano P. P. £L T m & filiifamilias poffint habere substantias , qux patribus acquiri vetitx sunt, necnon peculium , vel castrense, vel quod patre volente possident; quare cessio bonorum eis deneganda fit? cum & [si] nihil in suo cenlu hi, qui iu potestate parentum sunt, habeant, tamen ne patiantur injuriam, debet bonorum cessio admitti. 'Si enim & paterfamiiias admittendus est propter injuriarum timorem ad cessionis Hebile veniens adjutorium , quare filiisfamilias utriufque sexus hoc jus denegamus ? cum apertiffi mi juris est, L inter patresfamilias & inter alieno juri lubiectos, si quid postea eis pinguius accesserit .3 , lioc iterum usque ad modum debiti posse a creditoribus legitimo modo avelli. Dat. 10- Calend. Mart. Coeistantinop. post Consulatum LAMPADII & ORESTIS, VV. CC. 531. 8- Idem A. Joanni P. P. QUm felito more a nostra Majestate petitur , ut udmiseraUle ccs- Jionis bonorum homines veniant au:-::ii: r.s , U electio detur creditoribus , vel quinquennale spatium eis iudulgcre , vel bonorum accipere. cejjtonen :, salva 6 eorum videlicet existimatione , cft omn' 584 ampltor pars creditorum obtineat: ita ut, quod pluribuH ceat, Iwc statuatur. Sin vero undiuue squalitas emereat tam Xulio [ rxjudicio creditorum cuiqnani ex quinquennii dilationVcirca temporalem prxscriptionem generando. T I T. LXXU. DE BONIS AUTORI 1 ATE JUDICIS POSSIDENDIS 11 SEU VENUNDANDIS, ET DE SEPARATIO- ’ NISUS BONORUM. i. Imp. ANTONINU i A. Atticx. |N bonis mortui potiorem esse causam legatariorum , qui eum (utpote heredem) convenire potuerunt: quam eorum, quibus iple_[heres] legavit 12, manifeihim est ; eum prius legatum quali xs alienum exigatur: legatum autem a mortuo relictum, post debiti detractionem inducatur. 2. Imp. GORl). A. Aristoni. J£St jurisdictionis tenor promptissimus, imlemnitatifque reme- dium Edicto Prxtoris creditoribus hereditariis 13 demonstra, tum , ut quoties separationem 14 bonorum postulant, causa co- gnita impetrent. Reportabis igitur convenientem desido ii tui fructum , ii te non heredum fidem secutum, sed tx nccdsitate 1; ad judicium eos provocare demonstraveris. 3. Idem A. Clauuianx. j£X contractu , qui cessionem rerum antecessit 16 , debitorem contra juris rationem convenies, cum cum xquitas auxilio exceptionis 17 muniat. At tunc demum iterato postis desiderare conventionem , cum tantum postea 18 qux livit , quod Prxsidem ad ejus rei licentiam debeat promovere. 4. Impp. DIOCLET. & MAXIM AA. & CC. Clarianx. JNcivile est, quod postulas , ut unus ex chirographariis creditoribus debitoris bona compellatur 19 suscipere, satis [exteris] ejus creditoribus facturus. ;. Iidein AA. & CC. Acyndino. gl bona debitoris tui vacare :o constet, L bxc d fisco non agnoscantur , in possessionem eorum mittite d competente Judice, recte postulabis. Dat. 17. Cal. Januar. • COSS. 6. iilein AA. & CC. Agathomaro. DRi> debito creditores addici sibi bona sui debitoris, non jure ;r postulant. Unde , fi quidem debitoris tui exteri creditores pignori res acceperunt, potiores eos, quam 22 te chirgrapha torperet!: cruciatu 7 semoto : quotidie dubitabatur, si quidam ex rium creditos em haberi , non ambigitur. Quod fi specialiter, vel ” " ' ‘ . generaliter nemini probentur obiigatx, ac sine 23 sneceflore communis debitor, vel ejus heres decessit: non denunii rerum vindicatione, sed possessione bonorum, itemque venditione, »quili portione , pro rata debiti quantitate omnibus creditoribus consuli potest. 7. lidem AA. & CC. Domno. CI uxor tua pro triente patruo suo heres exstitit, nec ab eo 54 quiequani exigere prohibita est: debitum d coheredibus pro beste 25 petere non prohibetur: cum ultra eam portionem, qua successit, actio non confundatur. 26 Sin autem coheredes iol- venda 27 non sint, separatione postulata , nullum ei damnum fieri patiatur. Datum Cal. Decembr. AA. COSS. 8. lidem AA. & CC. JElidx. IN possessionem rei servandx uxor defuncti, vel alii creditores tms- fi , dominium 18 ex ea causa tenentes adipisci minime pomint. creditoribus voluerint quinquennales dare inducias, alii autem jam nunc cessionem accipere velint, qui audiendi sint? In tali itaque dubitatione nemini putamus esse ambiguum , quod sentimus , & quod humaniorem 8 sententiam pro duriore eligimus,' & sancimus , ut vel ex cumulo debiti , vel ex numero creditorum causa judicetur, f Et si quidem unus creditor aliis omnibus gravior 9 in summa debiti inveniatur , ut omnibus in unum coadunatis, & debitis eorum computatis , i|rsl- alios antecellat: ipsius sententia obtineat, sive indulgcre tempus, sive cessionem accipere desiderat Si vero plnres quidem sint creditores, ex diversis autem quantitatibus : etiam nunc amplior debiti cumulus minori summx prxferatur, sive par , sive discrepans numerus est creditorum : cum non ex frequentissimo ordine feneratorum , sed ex quantitate debiti causa trutinetur. Pari autem quantitate debiti inventa , dispari vero creditorum numero : tnne (1. v.supr. ne filius pro putre. (2. V. I. 6. infr. tit. prox. (2. i. 12. rnfin.snpr. dc episcop. cler. fac. I. r6. pr.fi'. de eeeunerib. & hoKorib: (4. v. I. ult. fi', de ccjfione honor. (7. 1. 4. 1. 6. /. 7. fi', d. t. §. ult. Luft. de aliioetjb. (6. I. 11 .supr. ex quib. caus. insane, ir- ro g. (7-v.l. l.supr.b. t. Nov. 135. c. I. in fiet. pr. (8. Fac./. 192. jt- i-Js. de reg.jur. (9. Fac. /. %. jf. depactis. (10. V. I. 63. I. 192. ie: fiei.fi’. de reg. juris. [11 • Tit. 42. 1 ) (12. Adde /. 11. mfiet.fi'. utiespeejfejs.Iega- 03 - /- 6. ieefin.supr. dc herciit. aclioee. (14- /- I» 8 - 4-fi. lar. deseparationib. (15. Fac. I. I. §. 1$. /. uit.fi. b.t. (16./. 7./*st tit. prox. [17. V. §. ult. vers. ecce enieee. In]}, de replicateoeie . (18. /. 7. supr. tit. prox. (19. v. /. 2. §. 3. fi’, de curatore lern. danslo. (10. v. /. 6. vers. quodß infr. h. t.l. I. supr. eeepro doteeeeulieresbona. (21. I. 1. infr. de jure doenin. ienpetraeul. I. 4. supr. tit. prox. I. 1 4 - supr. de pallis. (22. v./. 9. ietfr. qui potiores in pign. (äJ. V. i. $■ supr. b. t. (24. v. / 6.supr. dc bered. ieift.it. (25. /. 1. de bered. aci. (26. d. I. 6. /. I.supr. d. t. (27. i. I. §• l. jf• “ E / C ? S ' rat. (28./. 4.supr. tit. prox. lidem 5*5 De privilegio fisci 586 9. lidem AA. L CC. Teruncio. QVw proponas, eum, contra quem supplicas, ex administratio- ne negotiorum tibi obligatum , hunc fecundum juris rationem adito Rectore provincia potes convenire. Nam si ad circumscriptionem I tui juris latitat, nec defenditur , & eum tuum ese debitorem constat; ad Exemplum Edicti, bonorum 2 ejus possessionem poteris impetrare. Tempore autem transacto, etiam venditionem eorum a competenti Judice postulare non prohiberis. Dat. 14. Caleml. Septeinb;. DJOCLET. [& MAXIM.] AA. COSS. In AUTHENT. de exhib. & introducend. reis. §. si vero semel, coi. tit. 8- al. 6. Novell. ;z. cap. 4. ßT qui jurat, se venturum ad Judicem, fi se subtraxerit, Judex isse , ß administrator ßt, vel is, qui Judicem dedit, jubeat eum exhiberi. Sivero omnino ubßt , examinet Judex, ubi ßt , induciis datis i intra qucisß non occurrat , fecundum unam partem examinato negotio mittet astorcm in pojs.jstonem rerum ejus juxta 3 mensuram declarati debiti. Quod ß redeat, antequam prosequatur causam, resarciat udiori omne damnum : pneftabitque fidejujsorem de lite prosequenda, & res suas suscipiet. 10. Imp. JUSTINIANUS A. Joanni PP. QUm apud veteres qutestionem ortam invenimus super pecuniis debitis, pro quibus hypothecte non sunt constitute, propter res ad debitorem pertinentes, dum is severiores creditores formidans, lese celaverit, & illi de rebus ad eum pertinentibus competentia ingrediantur judicia, postulentque in possessionem rerum lese transmitti : fi etiam alii creditores, quibus obnoxius esse videtur , possint quandam habere communionem III rerum possessione : hujusmodi dubitationem amputantes , censemus per präsentem divinam generalem Constitutionem, ut si non omnes hujusmodi debita praetendentes, sed ex bis certi ab judiciali sententia in possessionem rerum mittantur : non solum hi, sed etiam alii omnes talia debita praetendentes, eadem commoditate potiantur, ut possint cum prioribus rerum detentatoribus communionem habere in rebus, de quibus (sicut superius declaratur) prolata fuerit sententia, Quid enim justius est, quam 4 omnes, qui ad res debitoris mitti debent, esse participes hujusmodi commoditatis? Ut autem non in perpetuum aliorum negligentiailli, qui pro suis debitis alacriores creditoribus aliis ostenduntur suille, praegraventur: rectius nobis esse videtur, tunc communionem habere in possessione rerum alios creditores, qui non hoc peregisse noscuntur : cum praesentes quidem in una eademque degentes provincia , in qua & possessores rerum commorantur , intra duorum annorum spatia ; absentes autem intra quadriennium creditoribus possessionem antelato modo detinentibus suum debitum certum faciant, & expensas sccundgm quantitatem debitorum persolvant eis , qui sententias consecuti sunt, per sacramentum eorum manifestandas , qni eas adipiscenda gratia possessionis rerum sustinuerunt: quia & secundum debita satis eis fieri, explorati juris est. Post completum autem memoratum tempus , nullam eis esse licentiam , eos , qui possessionem adepti sunt, molestare, vel aliquibus damnis afficere: actiones autem, quas exlegibus sibi competere putaverint, contra fnos exercere debitores. §. 1. Sin alitem hi ; qui detinent possessiones, ve! ex sententia Judicis res vendiderunt, vel alio quoconqne legitimo modo omne jus, quod in iisdem rebus habere noscuntur, in alias personas post definitum a nobis tempus transtulerint, & certas pecunias acceperint: quicquid superfluum inventum fuerit, & amplius, quam eis debetur , hoc modis omnibus necesse est eos pnesentibus tabulariis signare , &in cimeliarchio sanctoe Ecclesioe illius civitatis, in qua hujusmodi contractus celebratur, deponere : attestatione videlicet prius per memoratos tabularios conscribenda: präsente etiam eo, qui res eas vendiderit, vel in alias personas transtulerit, ut per eam manifestetur tam quantitas pecuniarum , qme pro venditione rerum , vel translatione praestitas sunt: quam earum , qua: snperfluss post dissolutum debitum inveniantur: ut si quis postea creditor apparuerit, & debiti cautionem ostenderit, possit ex his fatis sibi facere : prius scilicet Rectore provincia: sine aliquo damno causae faciente examinationem , & non concedente nec viros reverendissimos oeconomos, vel cimeliarchas i sanctoe Ecclesiae, in qua pecunia deponuntur , aliquod detrimentum , vel dispendium sustinere: per suam autem interlocutionem creditorem praeripiente secundum modum debiti ex depositis pecuniis suum accipere debitum. Ut autem non liceat creditoribus in [venditione , vel] translatione rerum, dolum vel aliquam machinationem, vel circumscriptionem facere: jubemus attestationem stiper hoc celebrandam, apud Defensorem locorum, gestis intervenientibus, insinuari , sive tantum ex pretio, quantum debetur, sive plus, sive minus colligitur : & praesentibus non tantum ( sicut dictum est) tabulariis, sed etiam viro reverendissimo cimeliarcha : Apud quem (ii ita contigerit) superfluae pecuniae lignatae deponendae sunt: jusjurandum sacrosanctis evangeliis propositis venditore, vel translatore rerum proritante, quod neque per gratiam emptoris , vel ejus , ad quem res jure cessionis transferantur, nec aliquo dolo interveniente minorem juste pretio rerum quantitatem acceperit, sedeam, quam revera cum omni studio potuerit invenire. Dat. 15. Cal. Novembr. Constantinop. post Consulatum LAMPADII & ORESTIS virorum clarissimorum anno secundo, 532. (l. Confer l. 13. §. 3 .supr. de judiciis. (2. I. 19. ff. de in jus vocand.l. 7. §. l.js. quib, ex caus. in peffejs. (3. Abrog. i. 1. ff. d. t. quib. ex caus. in pojs. (4. 1, 12. pr.js. de rebus auclor. judicis pojjid. ($. v. I. 20. infr. de agricolis U cenßt. Nov. 4 o. in pr. H. 1. (6. Adde Lib. 10. infr. tit. 1. L : b, 49. D. 14. (7. L i. supr. ne uxor pro marito, vide tamen l. 4. infr. in quib. caus. pignus tacite mtr. (z. I. i/.siipr. de jure dotium, fac. l.l.l. 4. infr. qui potiores T I T. LXXIII. DE PRIVILEGIO FISCI. 6 1. Imp. ANTONINUS A. Eutropioe. JßOna mariti tui si ob reliqua administrationis primipilarios i fisco occupata sunt: res, quas tuas 7 esse liquido probaveris > ab aliis separatae tibi restituantur. 2. Idem A. Valerianae. QUamvis ex causa dotis vir quondam tuus tibi sit condemnatus: ^ tamen fi 8 , priulquam res ejus tibi obligarentur9, cum fisco contraxit: jus fisci causam tuam praevenit. Quod si post bonorum [ejus] obligationem rationibus 10 meis coepit esse obligatus : in ejus bona cessat privilegium fisci. PP. 14. Cal. Nov. ANTONINO A. 4. & BALBINO COSS. 214. 3. Idem A. Juliana:. CI cum pecuniam pro marito solveres, neque jus 11 fisci in te transferri impetrasti, neque pignoris causa domum , vel aliud quid ab eo accepisti: habes personalem actionem : nec potest praeferri fisci rationibus , ä quo dicis ei vectigal denuo locatum elfe : cum eo pacto universa , quae habet, habuitve eo tempore , quoad conductionem accessit, pignoris jure fisco teneantur. 12 Salva igitur indemnitate fisci, debitorem tuum pro pecunia, quam pro eo fisco solvisti, more solito convenire non prohiberis. PP. 3. Cal- Jan. ANTONINO A 4. & BALBINO COSS. 214. 4. Idem A. Quinto. gldebitor, cujus fuisse hin dum ipse confiteris, prius 13 eum distraxit, quam fisco aliquid debuit: inquietandum te non esse P »curator meus cognoscet. Nam etsi postea debitor extiterit: non ideo tamen ea, quie de dominio ejus excesserunt T pignoris jure sileo potuerunt obligari. PP. 3. Calend. Jul. L-/ETO 2. & CEREALE COSS. 216. 5. Imp. ALEXANDER A. Menns. pEcunia, quam creditor ä debitore suo recepit, C postea ex justa causa fisco restituenda 14 erit, sine usuris debetur : quia non fornus contractum , sed suum recuperatum extraordinario jute aufertur. PP. 15. Calend, Junii, FUSCO & DEXTRO COSS. 226. f>. Imp. GORDIANUS A. Scverianae. PUm patrem tuum fisci debitorem fuisse demonstres, cumque nubenti tibi possessionem dedisse alleges: Procuratorem jus fisci exequentem, eam jure pignoris revocare potuisse intelbgis. PP. Non. Jun. SABINO & VENUSTO COSS. 241- in pign. (9. Vide enim l. 12. infr. d. t. qui fotieres. I. ult.sufr. depuet. convent. super dote. (10. Fac. 1 . 2. infr. quipotiores. I, 4 f §. q. ff.de jure fisci. (ii- v. I. 7. infr. b. t. (12. I. 2, infr. in quib. caus. pign. d. i. 46. §. 3- Ossi L I- infr. de jure fisci. I. 9. §. 2. infr. de bonis profiript. I. i;.F. de donationib. G14. I. 6.§. i.ff. de rcb. auster, jiid. pojid. I. 24. ff. qu/e in fraudem credit. L iS. iii sin. I. 19. ff- dc jure fisci. Oo 3 7, Impp. Codicis Libb. VII. Tit. LXXIV. VIII. Tit. I. II. ^ ._ Iinpp. VALEK. GALLIEN. AA. & VALERIAN. C. Diodoro. CI in te jus i fisci, cum reliqua [solveres] debitoris, pro quo o f at i s f a ciebas, tibi competens Judex adscriplit, & transtulit: ab his creditoribus, quibus fiscus potior habetur, res, quas eo nomine tenes, non possunt inquietari. PP. 15. Calend. Junii, ffiMILlANO & BASSO COSS. 260. 2. Imp. ALEXANDER a. Symphoriam. CI successione patris abstenta 6 fuisti: ob ea , qua: in dotem » 0 data sunt, convenire te creditores nequeunt, quibus pignora in dotem data non docentur: nisi bonis defuncti non sufficienti- bus , in fraudem 8 creditorum dotem constitutam probabitur PP. 10. Cal. Julii, PROBO & MAXIMO COSS. 232 ' 3. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Acyndino. CI paterna hereditate abstinuisti '9 , nec quicquam ir. fraudem creditorum ex bonis ejus in te donationis jure translcriptua est: ä privatis creditoribus Trasses provincia: conveniri te non patietur. PP. 10. Cal. Jul. ipsis 4. & 3. AA. COSS. 290. 4. Iidem AA. & CC. Epagatho. pllios debitoris, ei succedentes 10, vel uti in creditorum fraudem alienatorum facultatem revocandi non habere, notissimi juris est. Subscripta ic. Cal. Ma;i , AA. COSS. 9. Iidem AA. & CC. Crescentio. IGnoti juris non est, adversus eum , qui sententia condemnatus, 1 intra statutum 11 tempus fatis non fecit, nec defenditur, bonis possessis , itemque distractis: per actionem in facium contra emptorem, qui sciens 12 fraudem comparavit, & eum, qui ex lucrativo 13 titulo possidet, scientia: mentione detracta, creditoribus suis esse consultum. 8. 10. Cal. Novembr. AA. COSS. 6. Iidem AA. & CC. Menandri. CI actu solenni 14 praecedentem obligationem peremisti: perspicis adversus fraudatorem intra annum 15 , in quantum facete potest , vel dolo malo fecit , quo minus possit, Edicto perpetuo tantum actionem permitti. T I T. LXXIV. DE PRIVILEGIO DOTIS, r .1. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Firmo. OCire debes, privilegium dotis, quo mulieres utuntur in actione ^ de dote, ad heredem 3 non transire. PP. Cal. Maji, POMPEJANO & AVITO COSS. 210. TIT. LXXV. DE REVOCANDIS HIS , QU/E IN FRAUDEM 4 CREDITORUM ALIENATA SUNT. 1. Imp. ANTONINUS A. Callis. TJEres, qui post: aditam hereditatem ad eum , cui res cessit, corpora hereditaria transtulit: creditoribus permansit obligatus. Si igitur in fraudem tuam id fecerit: bonis ejus excussis , usitatis actionibus (si tibi negotium 9 gestum fuerit) ea, quae ■in fraudem alienata probabuntur, revocabis. PP. r. Id. Octobr. ANTONINO A. 4. & BALBINO COSS. 214. (i. 1 . z.fi'. deccstione hortor. 1 . o,. supr. b. t. v. 1 . 4;. §. 9. ff.de jure fisci. (r. Nov. 97. c. 3. st st q. adde lib. q.supr. tit. ir. Lib. 23. D. 3. (3. Immo vide /. 13. §. 3. jj'. defundo dotali. (4. s.ib. 42. D. 8- §. 6. List. de uciion. (9. Confer l. 6. in fin. supr. de traxsacl. (6. 1 . 3. infr. b. t. (7. Confer l. 11 .fi', quib. mei.pign. vel hypotb.solv. (z. L l^.supr. de donat, antenupt. 1 . 6. supr. de frivileg. fisci. (9. 1 . 2. pr.supr. h. t. 1 . 4. supr. arbitr. tut. 1 . 2:. §. 1. vers.Jitniliqtte. supr. de jure deiib. 1 . 1 .supr. derepud.ecl abstin. keredit. 1 . 4. infr. de printipil.l. S7.fi'. de adquir. velomilt. bered. (10. /. 3 .supr. d. reb. alienis non aliena:-,d. (r 1. /. 1tit. inft. 1 . 6. in fin. 1 . 10. §. 18 . j'. h. t- (l:. 1 . l. pr. 1 . 6 . §. 8. /. 10. pr. © §. 2 .fi'.eod. (13. /. 6. §. n.Js.eod. (14. v. 1 . 1. in fin. ff. isl (15. 1 . 6. insin.fi'. eod. LIBER OCTAVUS. T I T. I. DE INTERDICTIS. 1 1. Imp. ALEXANDER A. Evocato. proponas, radicibus arborum in vicina Agathangeli ■ area positis crescentibus, fundamentis domus tum peri- . culum afferri: Praeses , ad exemplum interdictorum , qui in albo proposita habet [Pritor] Si arbor in alienas sedes impendebit: item, Si in alienum agrum impendebit: quibus ostenditur, nec per arboris quidem occasionem vicino nocere oportere : rem ad suam aequitatem 2 rediget. PP. 6. Calend. April. JUL. 2. & CRISPINO COSS. 225. 2. Impp. VALER. & GALLIEN. AA. Messu. 3 pRseses provincii in eum , qui ejusdem 4 provincii non est , A nec ex interdicto potest cognoscere. PP. 7. Cal. Maji , REGULARE & DONATO COSS. 261. 3. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Pompejano PP. TNcerti juris non est, orta proprietatis & possessionis lite, prius 9 A possessionis decidi oportere quistionem competentibus actionibus , ut ex hoc , ordine facto, de dominii disceptatione probationes ab eo 6, qui de possessione victus est, exigantur. Interdicta autem licet in extraordinariis 7 judiciis proprie locum non bibent: tamen ad exemplum 8 eorum res agitur. S. Cal. Jan. Sirmii , AA. COSS. 4. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. ASmiliano PP. ^1 quis quodlihet interdictum efflagitet : ruptis veteribus ambi- k gibus 9 , inter ipsa cognitionem auspicia actionem exprimere, ac suas allegationes jubeatur proponere. Dat. 13. Calend. August. Conflant. ARCADIO A. 6. & PROBO COSS. 4°6. T I T. II. QUORUM BONORUM. 10 1. Impp. SEVER. & ANTONIN. AA. Justa. UEreditatem ejus , quem patrem tuum fuisse dicis, petiturus, judicibus , qui super ea re cognituri erunt, de side intentionis allega. Quamvis enim bonorum possessionem , ut praeteritus agnovisti: tamen interdicto quorum bonorum, non aliter possessor constitui poteris, quam si te defuncti filium esse, & ad hereditatem , vel bonorum possessionem admissum 11 probaveris, rr. 8. Cal. Januar. LATERANO & RUFINO COSS. 198. 2. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Marco. „ CI ex Edicto sororis patruelis intestati fine liberis defuncti, recte petita bonorum possessione quxsiisii successionem, ac negotium (1. Lib. 43. D. 1. Lib. 4. List. 19. (2. Vide enim l. 7. §. 1 .fi', de juftit. stjur. (3. Confer l. un.Jupr. ubi de bered. (4. d. 1 . un. adde l. 20.fi'. dcjuvifdUi. (9. §. 4. Inst. b. 1. 1 . 3. supr. fin. regund. 1- o7-fi.de judiciis. 1. 1 2.supr. de rei vindicat. 1. 39. fi', de adquir. vel anritt, pofijjs. 1. 1. §. 3. jss. uti postid. 2. Feud. 4. est 20. st 82. confer l. i2. §. i.js. de adquir. vel amitt. soffest'. (6. /. 2. supr. de probat. (7. v. 1 . 47. §. I.js. denegot. gest. (8- V. /. 2. 1 - 4. ‘’s- unde vi. 1. ult. infr. de liberis exhib. (9. /. 3- fi n - s u f r ' ’ (10. Lib. 43. D. 2. §. 3. List, de interdici. (11, Vide enim /. i* pr.fi'. h. t.. integrum 5 Quorum legatorum. 59-2 integrum est : qua: cum moreretur, ejus fuerunt, fecundum interdicti , quorum bonorum , tenorem ab his , qui pro herede , vel pro possessorepoilident, dolove i malo fecerint, quo magis desierint possidere tibi Rector provincix restitui efficiet. PP. 6. Calend. April. CG. COSS. Z. Impp. ARCAD. & HONOR. A A. Petronio Vicario Hifpan. POnstat virum 2 a bonis intestatx uxoris superstitibus confan- v guineis esse extraneum: cum prudentium omnia responsa, & lex ipsa natur« successores eos faciant. Ergo jubemus , ut omnibus frustrationibus amputatis, per interdictum, quorum bonorum, in petitorem corpora transferantur , secunda actione proprietatis non 8 exclusa. Dat. 6. Lai. Aug. Mediolani, OLYBRIO & PRO- BINO COSS. 395- T I T. III. QUORUM LEGATORUM. 4 1. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Latin». UErede scripto satis idonee lege Falcidia, fi exhausta legatis suc- 1 ceffio probetur, per qnarix retentionem prospectum est. Unde si legatarius, vel fideicommissarius non 5 consentiente patre tuo , quem adseveras testatori suceeffisse , & bonorum possessionem accepisse, relicta sibi legata , vel fideicommissa detinuit: secundum sententiam interdicti, quod adversus legatarios scriptis heredibus propositum est, oblata satisdatione, quam prxstari oportet, in possessionem te constitui, ut ita retentione competenti 6 utaris, experiri potes. Dat. 16. Cal. Jun. AA. COSS. T I T. IV. UNDE 7 VI. 1. Impp. DIOCLET. & MAXIMIAN. AA. & CC, Theodoro. ■pEcte possidenti, ad defendendam possessionem, quam fine vitio tenebat, inculpat« tutelx moderatione illatam vim propulsare 8 licet. PP. 15. Cal. Decernb. ipsis 4. & 3. AA. COSS. 290. j. Udem AA. & CC. Alexandro. ATI pulsos restituendos 9 esse interdicti exemplo 10, si necdum ’ utilis xi annus excessit, certissimi juris est : & heredes 12 teneri in tantum , quantum 13 ad eos pervenit. S. AA. COSS. 3. lidem AA. & CC. Ulpi» & Procuiinx. AUctoritatem vobis Rescripti 14 nostri tenendae posseffionis, quam n vos per violentiam ademptam profitemini, accommodari, nimis improbe postulatis. 8. 8. Id. April. CC. COSS. 4, lidem AA. & CC. Hygino. 01 de possessione vi dejectus es. eum & lege Julia 15 vis privat» o reum postulare, & ad instar 16 interdicti unde vi convenire potes, quo reum causam 17 omnem prxstare oportet: in qua fructus is etiam, quos vetus possessor percipere potuit, non [tantum ] quos prxdo percepit, venire non ambigitur. 8. 6. Id. Aprilis, Sirmii, CC. COSS. 5. Imp. CONSTANTINUS A. ad Tertullianum. iNvasor 19 locorum peena teneatur legitima 20 : si tamen vi loca A eadem invasisse constiterit. Nam fi per errorem aut incuriam domini loca ab aliis possessa sunt: fine peena possessio restitui 21 debet. Dat. 6. Calend. Maji, GALLICANO & SYMMACHO COSS. 280. 6. Imppp. GRATI AN. VALENT. & THEODOS. AAA. Potito P. V. , jyjEminerint cuncti, sive vulgato 22 Rescripto mansuetudinis noftrx , live sententia cujuslibet judicis utantur in causis, conveniendos dominos locorum esse : aut fi forte defuerint, eorum actores ad insinuandas sententias, procuratoresque esse quxrcndos, ne inde 23 injuriarum nascatur occasio, undejuia nascuntur. Quod si praecepta nostra implere neglexerint: omni negotio , de quo jurgare coeperant, privabuntur. §. 1. Sin autem habito plerumque colludio, curatores vel tutores minorum his rem debitam ea occasione pervadant, ut pupillis vel adultis jurgandi copia & fructus adimatur: his eatenus subvenimus, ut eosdem non atterat 24 damno- culpa temeritati s alienx: sed illico 2; quidem possessio ei,a quo est ablata , reddatur: curatores autem vel tutores xterna deportatione punitos, bonorum quoque publicatio persequatur. Dat. 2. Non» April. ANTONINO L SI'AGRIO COSS. 382. 7. Imppp. VALENT. THEOD. & ARCAD. AAA. ad Meffianum Com. rerum privat. CI quis in tantam furoris pervenerit audaciam, ut posseffionent. rerum apud fiscum , vel apud homines quoslibet constitutarum ante adventum Judicialis arbitrii violenter invaserit : dominus quidem constitutus posseffionem, quam abstulit 26 , restituat 27 possessori , & dominium ejusdem rei amittat. Si vero alienarum rerum posseffionem invasit j non solum eam poffidentibus reddat 28, verum etiam xstimationem earundem rerum restituere compellatur. Dat. 17. Calend. Jun. Treveris, TIMASIO & PROMOTO COSS. 389. 8. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. Pafiphilo. MOmentarix 29 posseffionis interdictum , quod non semperad vim publicam pertinet 30 vel privatam, mox audiri, interdum etiam fine inscriptione meretur. Dat. 6. Id. Jun. Mediolani, OLYBRIO & PROBINO COSS. 395. 9. Imp. ZENO A. Sebastiano PP. CI quando vis in judicio suerit patefacta, deinde super rebus abreptis , vel invasis vel damno dato tempore impetus qnxstio proponatur: si non potuerit, qui vim sustinuit, qux perdidit, lingula .comprobare, taxatione a Judice facta pro personarum atque negotii qualitate; sacramento 31 xstimationem rerum , quas perdidit, manifestet: nec liceat ei ultra taxationem ä Judice fastam , jurare: & quod hujusmodi jurejurando dato Fuerit declaratum , judicem condemnare oportet. Dat. Id. Dee. Constantinop. post Consulat. BASILH 2. & ARMATU V. C. 477- 10. Idem A. Sebastiano PP. VTOnabs re est, quemadmodum posseffionis alienx invasores 32 tam vetus, quam prxsens sacra Constitutio censuit eiie puniendos : ita nec conductoribus, & posseffionis alienx detentoribus impune procedere, si locatoribus forte vel posseffionem rerum suarum,, quam apud alios precario modo esse concesserant,recuperare fecundum leges volentibus, cum nulla sibimet cognita legibus allegatio competeret, duxerint resistendum: & non protinus ,. id est , n< n .expectato judiciorum ordine, alienam poffiffionem recte eam recuperantibus, cedere patiantur. Eos namque jubemus pro tanta sii»' iniquitatis impudentia, si cognitionis judiciari« eventu fuerint condemnati: rei , cujus posseffionem sponte restituere usque ad definitivam sententiam minime palsi sunt, xstimationem victrici parti una 33 cum ipsa re prxbere compelli. Dat. 5. Cal. April. Confiant- THEODORICO & VENANT10 COSS. 484. (1. d.l.l.pr. (2. I. un. fupr. unde vir §fi uxor. (3. I. 3. in fin. sufr.fi ii non competente jud. (4. Hb. 43. D. 3. (;. 1. 1. §. i.ff. b. t. (6. V. supr. ad leg. Fakid. (7- §■ 6. In fi. de inter diei, adde I.ib. 43. D. 16. (8- 1. I. §. 27. I- 17.Fi de vi ist vi armat. 1. 3 .ff. de tust. ist jur. (9. i. 1. §. ff -1 levi £7 vi armat. §. 6. Inst. de interdici. (10. I. 3. fupr. d. t, it interi. I. 4. infr. h.t. (11. /. i. §. 89-Jsl de vi afi vi armat. (12. d. I. 1. §. ult. (13. d. §. ult. fac. I. 38..Fi de reg. jur. (14. I. 3. s 7- fupr. de frecib. imperat, offerend l. ult. jnpr.fi contra jus vel atilit. I, 4. in fin. infr. de cmancipation. I. 2. §. 10. st] ne quid in bscofubiic. (15. I. i. §. 2. ff. de vi vi armat. §. 6. Inst, de mterditi. (i6. Confer /. 1. infr . quando civil, aclio crtmitt. prajud. 07- 1. 6.jf. de vi tf vi armat. (18- /. 1. §. 40. j}’. d. t. (19. L 7. infr. b. i. (20. I. 4. fupr. cod. I. 6. /. 7. infr. ad leg. Jul. de vi.. (21. Confer l. 8 infr. b. t. §. I. init. Ir.fi. de vi bono/, raptor,- (22. /. 3 .fupr. h. t. (23. /. \.in fin.fupr. dehis qui ven. retat. I. 2°. fupr. dc initii, viduit. (24. Immo vide l. z.Jitpr. de bis quib. ut indign. (25. Confer /. 12. §. I. ff. de adquir. vel anritt, poffejf- (26. I. 5s. fupr. de legat, vide tamen l. 10. §. lü.Fj qua> in frauda cred. I. l.fupr. quando liceat unie, fine judice. I. 2. infr. de pignorii v (27. 1. 10. infr. h. t. I. 13. snsin.ff. quodmet. cauf. I. un. in fin. fupr. defuffrag. I. 176 -Js. de reg. jur. §. I. in mei. Inst. de vibonor. raptor. §. 6. Inst. de interd. 2. Feud. 27. §. 2. ad sin. (28. Immo vide La.ff.de/urt. (29. /. ult. fupr. qui legit, per/. (30. l.b. fupr. I. ult. infr. h. t. confer l. 2. infr. tit. prox. (31. I. 15. §. 9.FI quod vi aut clam. (32. I. 9. 1. 7. l. ‘).supr. h.t. (33. I. 34. supr. de locat- H. Imp. 59i Codicis Lib. VIII. Tit IV. usque X. 592 -iTTTmp. JUSTINIANUS A. pUm quaerebatur inter lllyricianam advocationem , quid fieri l-' oporteret propter eos , qui vacuam 1 posseslionem absentium sine judiciali sententia detinuerunt, quia veteres leges , nec unde vi interdictum, nec quod vi, init clam , vel aliam quandam actionem ad recipiendam talem possessionem definiebant, violentia in ablatam possessionem minime procedente, nisi domino tantummodo in rem actionem exercere permittentes: Nos non concedentes aliquem alienas res, vel possessiones per suam auctoritatem usurpare, sancimus, talem possessorem , uti praedonem intelligi , & gvnerali jurisdictione ea teneri , quae pro restituenda possessione contra hujusmodi personas veteribus declarata sunt legibus. Ridiculum etenim est dicere vel audire, quod per ignorantiam alienam rem aliquis quali propriam occupaverit, f Omnes autem scire debent, quod suum non est 2, hoc ad alios modis omnibus pertinere : cum talis depositio in furti actione jamdudum veteribus legibus definita est, dicentibus, si quis alienam rem adversus domini voluntatem attigerit, furti actione teneatur : his videlicet, qua super recipienda possessione a nobis disposita sunt, locum habentibus, si non 3 ex die, ex quo possessio detenta est, triginta annorum excesserint curricula. Dat. 13. Cal. Novembr. Conftuntinop. post Consulatum LAMPADII & ORESTIS vv. CC. A11110 secundo, 532. T I T. VI. UTI 7 POSSIDETIS. l. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Cyrillo. TJTi 8 possidetis fundum, de quo agitur, cum ab altero, nec vi nec clam, neo precario possidetis, Rector provincia vim fieri prohibebit: ac satisdationis9, vel transferenda 10 possessionis Edicti perpetui forma servata , de proprietate cognoscet. Suh. scripta 3. Id. Ostobr. Nicomedia; , CC. COSS. TIT. V. SI PER VIM 4 , VEL ALIO MODO ABSENTIS PERTURBATA SIT POSSESSIO. 1. Imp. CONSTANTINUS A. Severo. J Udiccs absentinm, qui cujuslibet rei possessione privati sunt, suscipiant in jure personas, & auctoritatis sua formidabile ministerium objiciant: atque ita tueantur absentes , ut id solum diligenter inquirant, an ejus , qui quolibet modo peregrinatur , possessio ablata sit, quam propinquus , vel parens, vel proximus, vel amicus , vel colonus ; , vel libertus seu servus quolibet titulo retinebat: nec ens, qui dejecti sunt, absentium nomine posti lenies, quia minime ipsis decisio causa mandata sit. ab experienda re secludant: nec si fervi sint, eorum si rejiciant in jure personas , quia hujusmodi conditionis hominibus caulas perorare fas non fit. Sed polt elapsa quoque spatia recuperanda possestionis legibus praitiiuta , litigium cis inferentibus largiri convenit: ut eos momenteria perinde possessioni [sine ulla cunctatione] restituant, ac si reversus dominus litigasset. Cui tamen [domino] quolibet tempore reverso, actionem possessionis recuperanda indulgemus; quia fieri potest, ut restitutio propter servos infideles , vel negligentes propinquos , vel parentes, vel proximos, vel amicos , vel colonos, vel libertos interea disseratur. Absentibus enim officere non debet tempus emensum, quod recuperanda possessioni legibus prastitutum est: sed reformato statu, qui per injuriam sublatus est , omnia , qua supererunt ad disceptationem litigii , immutilata permaneant: judicio servato justis legitimisque [ absentibus ] personis : cum valde sufficiat possessionem tenentibus absentium nomine contra praesentium violentiam subveniri. Dat. 10 Calend. Novembr. Conftantinop. CONSTANTINO 7. & CONSTANTE C. 3. COSS. 324. 2. Impp. ARCAD. & HONOR AA. Petronio Vicario Hispaniarum. ■MEc imperiale responsum , quod supplicatio litigatoris obtinuit, ^ nec interlocutio Cognitoris ex quacunque parte innovare possessionis statum, eo, quirem tenet, absente, permittit: quia negotiorum merita, partium adsertione panduntur. Datum 1;. Calendas Januarii, Mediolani , C/ESARIO L ATTIi-0 COSS. S97- (1. I. 6 . supr. deadquir. & retin.fojsejs. (2. L 15.Js. deexccpt. rei jttdic. (3. /. I. §. l.supr. de ann. except. (4. Lib. 43. D. 4. (;. I. ult. supr. de adquir. es retin. pojsejs. (6. I. 3. supr. qui legit, person. (7. lib. 43. D. 17. §. 4.7»]?. de interdidi. [8- l. t.Js. b. t. (9. prine. Inft. de satisdat. (iQ. I. 5. H. I. in fin.js. ut legator. I. 2. §. q.js. de coUution. I. 6. in fin.ss. de Carbon, edidi. Nov. 18. c. it>. T I T. Vil. DE TABULIS 11 EXHIBENDIS. 1. Impp. VALER. & GALLIEN. AA. Germano. gl in potestate patris fuerunt impuberes filii, & vos eis estis sub. sii tuti 12, atque ita ad vos intra pubertatem illis decedenti' bus 13 coepit hereditas pertinere : de exhibendis testamenti tabu- lis~ interdicto uti potestis. PP. 7. Calend. Maji, SECTL4R! & DONATO COSS. 2sii. T I T. VIII. “ ~ DE LIBERIS 14 EXHIBENDIS, SEU DEDUCENDIS, ET DE LIBERO 1$ HOMINE ’ EXHIBENDO. i. Imp. ANTONINUS A. Justino, gl (ut proponis) cum tuae potestatis esses, super rebus maternis obtinuisti: potes eos, qui tibi condemnati sunt, convenire. Quod fi extiterit, qui te filium, & in sua potestate esse conten- >I:t: interdicto in eam rem pro colito , de fide intentionis ejus quaeretur. PP. si. Idib. April. DUOBUS ASPRIS COSS. rn 2. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. L CC. Cyri Ihr. isi A Di Priefidem provinciae , ac postula filios tuos exhiberi. S. ?. Id. April. Byzantii, A A. COSS. 3. Udem AA. & CC. Evodi3:. CI ad instar interdicti de exhibenda filia 17 Philippi eum conveniendum putaveris : Rector provinciae aditus suam vobis accommodabit notionem. S. 12. Cal. Dee. Nicomedia, AA. : OSS. T I T. IX. DE PRECARIO 18 ET* SALVIANO INTERDICTO. 19 1. Imp. GORDIANUS A. Aristoni, g! te non remittente pignus, debitor tuus ea, qui tibi obnoxia sunt, venundedit: integrum tibi jus est ea persequi, non interdicto Salviano (id enim tantummodo 20 adversus conductorem, dehitoremve competit) sed Serviana 21 actione, vel qui ad exemplum ejus instituitur , utilis adversus emptorem exercenda esi. PP. 6. Idib. Sept. PIO & PONT1ANO COSS. 239. 2. Impp. DIOCLET. L MAXIM. AA. & CC. Fabricio. j-JAbitantis precario heredes 22 ad restituendum habitaculum teneri23 , contra eos interdicto proposito, manifeste declaratur. S. Cal. Decembr. Sirmii , AA. COSS. TIT. X. DE iEDIFICHS PRIVATIS. 1. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Tauro. pTbalneum (utdesideras) exstruere, L aedificium ei supponere potes : observata tamen forma, qua citeris super balneum idi- (11. Lib. 43. D. 9. (12. I. 3. §. io.js. b. t. (13. /. 2. de vuig. Sdf pupil/. substit. I. i.js. de bered, vel aci. vendit. (14. §. r. vers. exhibitoria. Inst. de interdidi. Lib. 4Z. D. 30- (i?. Lib. 43. D. 29. (16. Confer i. 3. §. 11. js. de bom.lib. exbii. (17. /. II. supr. de nupt. I. 2 .js. b. t. (18 - Lib. 43. D. 26. (19. Lib. 43. D. 33. (20. Immo vide s. 1, §. t.j}'. de Sulv. interd. (ri. §. 7. Inft. de action. (22. I. 8- §• '!■ js. h. t. (23. Immo vide l. u. ff. de divers, tempor. profer. ncare 59 * Codicis Lib. VIII, Tit. IV. usque X, 59-2 Pactis, pag. 129. ¥ 2. 3. conventis. 348. * 14- inter emptorem L vendit. 302. * 4. 94. pignorum. 610. * 8. 35. de Paganis & sacrificiis. 76. * 1. 11. de Palatiis & domibus dominicis. 806. *11. 76. de Palatinis sacrarum largitionum. 82;. * 12. 24. de Partu pignoris & omni causa. 612. * 8- 25. de Pascuis publicis & privat. 79;. * 11. 60. de Patria potestate. >638. * 8- 47- de Patribus, qui filios suos distrax, 293. * 4. 43. de Peculio ejus , qui libertatem meruit. 537. * 7. 23. de Pedaneis Judicibus. 188. * 3. 3. de Perfectiffimatus dignitate. 831- * ir. 33- de Periculo eorum, qui pro magistr. 777. * ix. 34. . - & commodo rei venditae. 297. * 4. 48. . - nominatorum. 776. * 11. 33. - - successorum Parentis. 755. * 10. 61. Tutorum & Curatorum. 382. * 38- Per quas personas nobis acqniratnr. 268. * 4. 27. de Petitionibus bonorum sublatis. 717. * 10. 12. de Petitione hereditatis. 212. * 3. Zi. de Pigneratitia actione. 264. * 4. 24. de Pignoribus & hypothecis. 601. * 8- 14. de Pistoribus. 771. * 11. 1;. de Plus petitionibus. 191. * g. 10. Plus valere quod agitur, quam quod. 263. * 4. 22. - de Poena Judicis, qui male judic. 560. * 7. 49. de Poenis. 702. * 9. 47. Panis fiscalibus creditores praf. 713. * 10. 7. de Ponderatoribus. 760. * 10. 71. de Posthumis heredibus instit. ^73. * 6. 29. de Postliminio reversis. 643. * 8- ;x. de Postulando. 138. * 2. 6. de Potiöribus ad munera. 756. * 10. 6;. de Praebendo salario. 742. * 10. 36. de Praediis Decurionum. 739. * 10. 33. & aliis rebus minorum. 403. * ;. 71. - - & omnibus rebus navicular. 762. * 11. 2. tamiacis. S01. * 11. 68. de Praefectis Praetorio, sio. * 12. 4. de Praepositis agentium. 822. * 12. 21. laborum. 8>6. * 12. 18- - - sacri cubiculi. 810. * 12. 9. de Praescriptione longi temporis. 542. * 7. 33. . XXX. vel XL. ann. 548. ’ 7- 39- J De aedificiis privatis dc Praetoribus & honore Prxturx. pag. 808. * II. a. de Prxtorio pignore. 6u. * 8- rr. de Precario & Salviano Interdicto. 592. * 8- 9 - de Precibus Imperatori offerendis. 98. * 1. i-- de Primicerio & Secundicerio. 8li. *12. 7. de Primipilo. 862. * 12. 63. de Principibus agentium in rebus. 822. * 12. 22. de Privatis carceribus inhibendis. 66?. * 9. 9. de Privilegiis corporatorum Urbis Romx. 770. * 11. 14. domus Augusts. 804. * n. 74. - - eorum , qui in sacr. Palat. 829. *12. 29. - - scholarum. 8?o. * 12. 30. Urbis Constantinopol. 772. *11. 20. de Privilegio Dotis. ? 87 - * 7- 74. Fisci. 986. * 7. 73. de Probationibus. 29 r. * 4. 19. ‘ de Procuratoribus. 149. * 2. 13. de Profefföribus & Medicis. 751. * 10. 52. qui in Urbe Constantinopol. 814. * 12 de Prohibita sequestratione. 240. * 4. 4. Pro quibus causis fervi. 925. * 7. 13. Pro Socio. 288. * 4. 37. de Proximis sacrorum scriniorum. 8>6. * 12. 19. Public* laetitiae vel Consulum. 863. * 12. 64. I2i__ ficare permittitur, id est, ut concameratis i superinstruas, & ipsum concameres, nec modum 2 usitatum altitudinis excedas. PP. Sine die & Consule. 2. Imp. ALEXANDER A. Diogeni. AJEgotiandi 3 causa aedilicia demoliri, & marmora detrahere, ^ Edicto Divi Vespasiani & Senatusconsulto 4 vetitum est. ;. Caeterum de alia domo in aliam transferre quadam licere , exceptum est. Sed nec dominis ita transferre licet , ut integris aedificiis depositis, publicus deformetur aspectus. PP. 11. Calend. Januar. ALEX. A. COS. 223. 3. Idem A. Evocato. AN in totum ex ruina domus licuerit non eandem Faciem in civita- 1 te restituere, sed in hortum convertere, & an hoc consensu tunc Magistratuum non prohibentium , item vicinorum Factum sit: Frx- seg.probatis his, qua in oppido frequenter in eodem genere controversiarum servata sunt, causa cognita , statuet. PP. 7. Cal. Apris. JULIANO 2. L CRiSPINO COS$. 22;. 4. Imp. PHILIPPUS A. & PHILIPPUS C. Victori. CI (ut proponis) socius 6 sedificii ad refectionem ejus sumptus ° conferre detrectat: non necessario extra ordinem tibi subveniri desideras. Etenim si solus tedi beaveris, nec intra quatuor mensium tempora cum centesimis 7 nummus pro portione socii erogatus restitutus Fuerit, vel quominus id fieret, per socium stetiffe constiterit, jus dominii pro solido vindicare , vel obtinere juxta placitum 8 antiquitatis poteris. PP. 4. Cal. April. PHILIPPO A. & TITIANO COSS. 246. 5. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Octavio. Ciis, contra quem preces fundis, sciens prudensque soli partem ° ad te pertinere, non quali socius, vel collega communis operis solicitudine , solidam balneorum exstructionem ea 9 mente, ut sumptus pro portione tua [11011] reciperet, aggressus est, sed ut totius loci dominium usurparet, & collapsum balneum refabricare enisus est : cum aedificia , quae alieno loco imponuntur, solo cedant, nec itnpenfo his 10, qui improbe id fecerint, restitui debeant: antiquato D. Hadriani Edicto Prsses provincia: memor juris publici, in dirimenda disceptatione legum placita custodiet. PP. 6. Non. Octobr. ipsis 4. & Z. AA. COSS. -90. 6. imp. CONSTANTINUS A. Elpidio agenti vicem P. P. CI quis post hanc legem civitate spoliata, ornatum (hoc est, mar- 0 mora, vel columnas) ad rura transtulerit: privetur ea possessione , quam ita ornaverit. Si quis autem ex alia 11 in aliam civitatem libentium parietum marmora vel columnas de propriis domibus in proprias transferre voluerit: quoniam utrobique haec esse, publicum decus est, licenter hoc faciat. Data similiter facultate etiam de possessione ornatum hujusmodi ad posseffionem aliam transferendi, quamvis per muros , vel etiam per mediam civitatem ea transferri necessefit: ita ut ea solummodo , quae illata Fuerint civitatibus, exportentur. Dat. 6. Calend. Jun. Viminctcii , CRISPO 2. & CONST. 2. COSS. 321. 7. Imp. JULIAN. A. ad Vitiafnum .Vicarium Africas. j^CEmini columnas, vel statuas cujuscunque materias ex alia ea- demque provincia vel afferre liceat 12 , vel movere. Dat. (> Cal. Nov. JULIANO A. 4- & SALLUSTIO CO>8. 363. 8. Imppp. VALENS, GRAT. & VALENT. AA A. Modesto P. P. Cingularum urbium Curiales etiam inviti, vel reparare intra civitates , quas olim habuerunt domos , vel de novo ledificare co De sedificiis privatis. 594 (1. I, 31. ff: de legat. 3. (2, l. XX. ff deserv. prad. urb. I. r. §. Vp.ff, de nov. oper. nunc. (3. /. 41. §. 9 -fi. de legat. 1. I. 45. Jj. de donat, inter vir. ff uxor. I. ult. J}. de iatnn.infr. l.q tt.ff. de contruh trr.pt. (4. Confer l. 41. §. i.js. de legat, i. (5. /. 6. L 7. infr. b. t. iwM" vide /. 43. §. i.js. de tegat. >. (6. L 16 .fupr.de reivindic. I. 52. §. iO.js. pro socio. §. ,o. verf. ce) te. Tnft. de rer, divis. (7. 1 . ult. prine. Jupr. de usur. rei jtaiic. (g. /. 52. §. 10. ff. proficio. (9. 1 , 6 §. t.ff. communi divid. fio. Vide tamen l. qs.Jj’ de bered, pet. I. ult.supr. de negot. gest. i. %.fupr. L 37.Jp de rei vindic. v. l.l. ff in quii, cctuj. pign. ;. 52. §.ic.ff. proficio. ■; 1. Confer i.t. Jupr. i. t-vide tamen A 7. infr. eod. (12. Immo vide L b.Jupr.eod. T O M. II. gantur, illic iemper muniis inservituri, & aucturi propriarum, frequentiam civitatum. PosselU.resvero, qui non erunt Curiales,, in urbibus , in quibus domos possident, ealetem domos dirutas 13 neglectasque reparent, judiciaria ad conservandum hoc praeceptum auctoritate retinendi. Dat. 13. Cal. Novembr. GRATIaNO 4. & MEROBAUDE COSS. 377.' 9. Imppp. ARCAD. HONORIUS & THEOD. AAA. ASmiliano Prtefecto urbi. CI cui loci proprietas aedificandi juxta publicas aedes animum dederit, is quindecim 14 pedum spatio interjecto inter publica ac prjvata aedificia , ita sibi noverit Fabricandum , ut tali intervalla & publicae aedes a periculo vindicentur, & privatus xdificator vel- ut perperam fabricato loco , destructionis quandoque futurae non timeat detrimentum. Dat. 10. Calend. Novembr. ARCAD. A. 6. & PROBO COSS. 406. vo. Impp. HONOR. & THEODOS. AA. Monaxio P. P. DEr provincias Mesopotamiam, Ostiroenam, Eupbratensem, Syriam secundam, Phoeniciam, Libanensem, Ciliciam secundam , utramque Armeniam , utramque Cappadociam , Pontum Polemoniacum , atque Hellespontum , ubi magis hoc desideratur , esete- rasque provincias cunctis volentibus permittatur, murali 15 ambitu fundos proprios seu loca sui dominii constituta vallare. Dat- 3. Non. Maji, Constcmtinopoli, THEOD. A. 9. & CONSTANTINO 3. COSS. 420. 11. Udem A A. Severino P. P. MOeniana 16, qiue Graco vocabulo rsiyje^st; appellant, sive olim constructa , sive in posterum in provinciis construenda, nisi spatium inter se per decem pedes liberi aeris habuerint , modis omnibus detruncentur. In his vero locis, in quibus aedilicia privatorum horreis publicis videntur objecta, obstructione mrenia- nornm , quindecim pedum intervalla ferventur : quem intercapedinis 17 modum aedificaturis quoque proponimus, ita ut si quis intra definitum spatium , id est - decem 18 pedum mensuram aedificare, vel intra quindecim 19 pedum moenianum possidere tenta- verit: sciat non solum Fabricata demolienda, sed etiam ipsam domum fisco nostro adscribemlam. Dat. 3. Cal. Octobr. ASCLEPIODOTO & MARIS t ANO COSS. 423. 12. Imp. ZE^O 20 A. Adamantio Prtefecto urbis. "CX quo pace frui erepimus, & litibus & externis bellis populos nostros eximere studentes, variis legibus condendis animum applicuimus ; inter quas & hanc quoque referri volumus , dilucide demonstrantem, & quae tua magnificentia suggessit, & cautissime omne ambiguum definientem : Non multum autem a civilibus verbis recessimus , sed vulgo notioribus uti maluimus , ut ita quienn- que in eam inciderint. alterius interpretis non egeant auxilio. Ex relatione igitur magnitudinis tus cognovimus, divinam legem immortalis memoria; i atris nostri Leonis, quam super his posuit, qui in hac gloriosa civitate aedificaro voluerint, quibusdam sui partilius propter pravas interpretantium opiniones ambiguam eile. §. 1. Et nos itaque praecipimus , ut qui proprias domos renovare cupiunt , non solum veterem si formam non excedant, (si,.ut nec bi , qui novas aedificant) aut lumen , vel prospectum vicinis auferant, adversus ea , quae pridem constituta sunt: verum etiam addimus, quale jus is , qui evdificat, habere debeat, cum facultatem habet ex pacto, vel stipulatione mutandae, li velit, veteris form:?. Time enim sancimus , ut si pactum 22 vel stipulatio aedificanti suffragetur, liceat i p li secun hun vim pacti & stipulationis aedificare, etiamsi officere vicinis , quibus pactum adversatur , ita aedificando videatur. §. 2. Sed cum nostra Constitutio dicat, duodecim 23 videatur. §. 2. Sed cum nostra Constitutio dicat, duodecim 23 pedes oportere relinqui ab eo, qui aedificaturus est, inter propriam (13. I. q.ff. de off, praes 1. 4(1. prine, ff. de damno inferio, adde/. 2. jupr. h. 1 . 1 . ult. infr. dejur. reipubl. (14. V. /. II. in fin. infr. h. t. I. 14. ff. de fervit, pi ced. urb. (i,. /. 5. ff. dejustii. vide tamen l. 2 .ff. de Oper. pubi l. 2. infr. cie fund. iimitroph. i. 9. §. 4 ff. de divis, rer. (16. /. 242 tz. i.ff. de verb.Jign. (17. y. /. 9 .supr.. h. t. 1 18. Adde Nov. Leon. icit, vide tamen /. 12. §. 2. infr. h. t. (19. v. I. 9. supr. e cd. confer l. ult. ff fin. ngund. (20. Adde Nov. (\ 3. Nov. 165. (21. I. 1. supr. deservit. I. 11 .ff. deservit, pricd. urb. (22. §. 3. in fin. infr. h. I. §. ult. Inft. de fervitut. ii. vers. quem intercapedinis, verb. decem, P p & (2 5. hntno vide /. supr. h. t. 59? Codicis Lib. VITI. Tit. X 596 & vicini domnm, & PLUS vel MINUS adjiciat: quod magna:., sane xdificnntihus securitatem prsftat: (nihii autem iluhium aptum est ail tollendam ambiguitatem) diserte, ac perspicue jubemus, duodecim pedes relinqui intermedios inter utramque domum , incipientes ä siiperpolita fundamentis xdificii parte: eademqv.e observatione perseverante ad summum usque altitudinis culmen. Et ei, qui hoc iII posterum observaverit, licere domum in quantam l voluerit altitudinem excitare , & attollere, & Fenestra-- fabricare , tam qua: prospectivae dicuntur, quam quae luciferx , secundum divinam Constitutionem, live novam domum velit exstruere, live veterem instaurare, sive ex incendio collapsam exaedificare. Nulla licentia ex hoc spatio concessa tollendi vicino directum & omni ex latere domus inviolatum in mare prospectum: quem domi stans vel sedens habet, non autem detorquendi hunc ipsum prospectum, ita ut cogatur vicinus ex obliquo mare aspicere. Quod autem ad hortos atque arbores attinet: nec aliquid in superioribus Constitutionibus compnhensuin est, nec de bis hic aliquid addetur: neque enim convenit. §. 3. Nulli autem liceat aedificanti domnm juxta compitum forte aut angiportum , vel plateam duodecim pedibus latiorem auferre partem plateae, vel compiti, & proprio superaddere xdifi eio. Non enim quae ad Rempublicam pertinent, minuere. &:edi- ficant>hus dividere volentes , duodecim pedum intervallum in medio dumorum definimus , sed ne angustiora lint dumorum intervalla. Si autem majus iit spatium , maneat vetus distantia : non enim eam minui concedimus , sed servari urbi propria jura. Si autem , vetus aedificium fecundum veterem formam tale erat, ut minus esset dumorum abs se invi em spatio duodecim pedum iiKervallum , ne liceat prxrer veteicm formam in altitudinem aedificium erigere , vel fenestras fai ere, nili decem pedes in medio intercedant. Tunc enim . rospectivas is , qui xdificahit, non poterit facere , nili antea quoque fuerint, ut dictum est. Luciferas vero faciet utique fex pedum servato ab imo pavimento in altum intervallo; eo tamen non audente ullo modo facere id , quod vocatur pseudouatum (id est, falsum aut fictitium tabulatum , aut pavimentum in ipso aedificio) & ita ah hoc pseudnpat« ulsex pedum altitudinem luciferas senestr-s excitare, & sophistice legem interpretari, & cavillari. Si en. u noc liceat: eveniet iterum , ut luciferae xquent prospectiva- rum utilitatem, & niluldistenta prospectivis, & vicino noceant; quod quidem fieri prohibemus , nullatenus competens aedificantibus , vel ex pacto 2 , vel ex stipulatione jus tollen-.es , si quod tale prorsus competat. §. 4. Insuper cum prior-.- lege cautum sit, centum pedes altas domos combustas instaurare licere . etiam si alteri prospectum in mare prohibeant: hanc etiam t Ih-ntes ambiguitatem , constituimus hoc obtinere tam iu his , qua: post conflagrationem renovatae sunt, quam qua» nunquam antea Fuerunt, &nunc primum exstruuntur. Sed & in bis, qua: nullam ignis injuriam senserunt, vetustate autem, :-ut aha quacunque causa defecerunt, & in omnibus omnino domibus, qux x-lificanmr, si centum pedum spatium relinquatur inter circumjacentia loca , innui impedi mento cessante fiant xdifieia , etiamsi aliis domibus prospectum iu mare adimant. Prospectum autem hunc liceat auferre a solis culinis, vel latrinis, vel fen Ilibus , vel scalis, vel trajectibus ad sola diverticula vicorum pertinentibus , vel basterniis , quamvis & intra centum pedes velit quis aedificare , si modo tamen du, decim pedes in meilio intercedant. Hxc autem observari volumus , quando nullum adest pactum 3, qnoil aidineare volentem adjuvet. Qui autem ex pasto vicini xdifi-. an t, intra definiti#?! ab eis modum oeiii- fieent: tunc enim & eo non custodito spatio permittimus attollere xdifieia, etiam si prospectum adimant iis, qui consenserunt, & pacti sunt, aut qui in eorum domos su dessen -nt; quandoquidem competentia jam quibusdam cx conventione jura r p..r generalem auferri legein non oportet. §. ;. Ite - - illiid'etiam statuimus, ne ea , qua vocantur solaria, post haiu leg- m ex si-lis lignis & tabulis construantur, sed ad eorum, qux Romanensia dicuntur , modum & figuram nidificentur , & inter duo solaria ex adveisi f.-fe spectantia . decem pedes relinquantur. Sin hoc prs l"ci angustia fieri »on post t, tunc s-laria fiant ix ir.-fxA?.'a-e: • hoc est. urse invicem non ex adverso vel tV, -nKcs.&r,>a respiciant, sed. alternis, & cx obliquo atque transverso. Si vero spatium --edium decem pedes non exce dat - tunc nulla ex parte nec adversa, ne. transversa li- .(>- i- 4 ro/r. h. I. (:. tz. l.supr. k. i. (3. § ult. I st. disrr. vttiit. (,4. /. 1 l.supr. b. t. ($.:.!. vi fiu.jj'. di panus. (6. v./. it solaria aut moeniana 4 fabricare. Qux ver., secundum supra, s.-riptam formam aedificabuntur, jubemus al a elfe ab imo solo pedes quindecim , & eorum quidem columnas lapideas, aut ligneas ita lolo imponi jubemus , ut nomad cathetum live perpendiculum stent, ficuti nec muros, ut nec aer, qui est sub illis in superiore parte, ut dictum est, constitutis solariis, obturetur, nec ex hoc angustior fiat angiportus, & publicum iter. Prohibemus autem & scalas a solo angiportus inchoare , L ad solaria ducere, ita ut tam cx impensa & prxparatione firmiore , quam quod non ita proxima sint inter se solaria, breviora & rariora & extin&u faciliora ex igne pericula civitati , &• his, qui domos habent, imminc-ant. Sin autem contra nostram hanc legem fiat solarium vel scala; non id solum, quod factum fuerit, detruncabitur, sed etiam adificii dominus decem auri librarum poenam expectabit: L qui designa, vit architectus, aut qui opus recepit, alias decem auri libras persolvet , & qui fabricaverit artifex , si per inopiam 3 non potuerit poenam solvere, corpore luens a civitate fiat extorris. §. 6. Prx- terea jubemus, nemini licere multas ex ordine collocatas columnas in publicis porticibus & stationibus ab eo , quod vocatur Milium 6, usque ad Capitolium obstruere xdificiis, vel solis etiam tabulis, vel aliis quibusvis rebus in medio columnarum , exstructis: sed ipsa quidem xdificia non excedant in latitudine nedes fex, comprehensis etiam parietibus plateam versus: in altitudine vero pedes se- ptem. Omnimodo autem volumus per quatuor columnarum ordines relinqui ä porticibus ad plateas liberum iter: decorari quoque hujusmodi tabernacula sive officinas exterius saltem marmore: ut & civitati sint decori, L transeuntibus voluptati: In reliquis au- tem civitatis regionibus exstructas in mediis columnis officinas, prout urbi esse utile, & quatenus & quomodo existimaveris, exstrui sancimus, omni aequalitate servata, ne qimd tini permittitur, exteris prohibeatur. §. 7. Et hoc quidem constituimus, iitneca- lumniantium dolis & machinationibus , xquis & bonis viris periculum struatur. Multi enim xdificaturis lites, non ex injuria aliqua accepta , sed per invidiam substruentes, intermissionum illis causam prxbent: titenm, qui jam coeperatxdificare, prohibitum, & opus imperfectum relinquere coactum , & in ius tractum , pecuniam ad aedificationem repositam , litigando consumere cogant: & (quod omnium incommodiffimum est) postquam victricem sententiam retulit, adhuc quasi indissoluhifihus vinculis obligari contingit , dum appellationis prxtextu fatales dies exspectare cogitur, & ex hac frustratione, & aedificationis interruptione voluptatem capit ejus adversarius, t Adjicimus itaque in ejusmodi casibus, ut fi appellatio ah his, qux ah arbitro definita sunt, intercesserit, simul atque missa suerit ad judicem relatio, vel forma scriptis redacta, licere victori & victo , non observato legitimo appellationis intro- dueendx tempore , una cum adversario, vel soli ad tuxmagnificen- tix tribunal accedere, & adversario ex more vocato , si absit, . terminum rei controversae facere: ut omni mora abscissa. legitimus liti finis imponatur , nehyeme, siita acciderit, pnesente vel, imminente, dum longos appellationum dies statos exspectare cogitur is , qui injuste ab incepto xdificin prohibitus i st. damna intolerabilia sustineat. f Quod antem est proximum , si etiam quis m hujusmodi controversiis appellare voluerit, conquerens de magni-, tudinis tuae sententia, illieo eam, quam dicunt consolationem fieri jubemus; & dari tam victo, quam victori, ut de more sententiam ipsam accuratius expendant, in sacro nostro palatio, omni mora cessante. Noverint autem , quicimqne xdificantes impedire prxsumpferint, quod si victi fuerint, Somne, quodcumuie contigerit damnum , resarcient. & materne pretia , quam probabile erit corruptam , aut deteri ora tam esse inter litium moras, renen- dent. f Quod autem ad eos, qui injuste aedificare tentaverint, attinet, &hi, si victi fuerint, damna ei, qui xdifieinm prohibuerit, & causie ideo adesse coactus fuerit, refundent, f Omnem airem hujusmodi controversiam m solo magnrudinis tus indicio decidi prxeipunus , & neque ulli cuiquaui illustrium Magift'atuum audire hujusmodi causas, neque ex hae causa brigantes, militis, v-1 fori prasscri tionead detrectandum jud-cium , vel sumptuum , & damnorum , qux sententia gloriosi'' mi Prxfesti urbis. aut a» ipso dat' cognitoris continebuntur , solutionem detrectandam permittimus: sed exactioni eos subjici volumus, qui ex de creto m a- 154 .J'. deverb.ßgnif. gnisicea- 597 De novi operte nunciattone. 598 gnificentix tu» victi fuerint, nemine ad hoc fori proscriptione Utente. §. 8- Provideat autem magnificentia tua , ne quis redemptorum, aut fabrorum , aut artificum opus ä se inchoatum relinquat imperfectum , sed ut accepta mercede opus, quod incepit, perficere cogatur: vel omne damnum, quod inde aedificare volens acceperit, & quidquid omnino dispendii sensit ex eo, quod opus persectum non fuerit, sarciat. Si autem penuria i laboret, qui ita deliquerit , fustibus caesiis civitate ejiciatur. Nullus autem id perficere prohibeatur, quod ab altero coeptum opus fuerit: quod praesumi cognovimus k quibusdam artificibus, vel redemptoribus , nec iis, qiix ipsi e ceperint, finem imponentibus, nec alios id perficere sinentibus , atque inde damnum intolerabile inferentibus fis, qui domos suas fabricari cupiunt. Qui itaque hoc solo recusat opus perficere, quod ab alio antea inchoatum fit, is eandem poenam excipiat, quam is excepit, qui opus reliquit. iz. Imp. JUSTINIANUS A. Joanni P. P. QUm dubitabatur, utrum Constitutio r Zenonis divx memoris ad Amantium praefectum urbi scripta, quae de servitutibus loquitur, localis esset, & huic florentiflnnx urbi dedicata, & deberent illius quidem jura in hac observari: antiqua vero , qux contraria sunt, locum habere in provinciis: indignum esse nostrotem pore putantes, aliud [jus] in hae regia civitate de hujusmodi observari , aliud apud nostros esse provinciales : sancimus eandem Con- ftitutionem in omnibus urbibus Romani Imperii obtinere, & se- eundum ejus definitionem omnia procedere : & fi quod jus ex ea lege innovatum est ä vetere dispositione , hoc & in provinciis a Prxsidibns earum observari: exteris videlicet omnibus , quse non per Zenonianam legem innovata sunt, 8- lidem AA. Anthemio P. P. TpUrres novi 3 muri, qui ad munitionem splendidissimx urbis exstructus est, completo opere prxeiphnus eorum usui deputari , per quorum terras idem murus studio ac provisione tux magnitudinis ex nostra» Serenitatis arbitrio celebratur: Eadem lege in perpetuum, L conditione servanda, ut annis lingulis hi , ad quorum jura terrula: demigraverint, pro-rio sumptu eorum in stanrntioncm libimet intelligant procurandam ; eorurtiqne usu publico beneficio potientes , curam reparationis ae solicitudinem ad se non ambigant pertinere. Ita enim splendor operis, & civitatis munitio , cuin privatorum utu & utilitate servabitur. Dat Prid Non April. LUCIO V. C. COS. 413. 19. lidem AA Sevcrino P. P. ut sciant ordi- / AUia plurimx domus eum officinis suis in porticibus Zeuxippi _ vel novos de- ^ esse memorantur: reditus memoraturum locorum pro quan. bere facere, vel veteres firmius renovare : scilicet hoc pacto impen- litate, qux placuit, ad prxbenda luminaria, & xdificia ac tecta diis ordinandis, ut adsi.riptio currat pro viribus singulorum, dein . (i. Adde 1. 5.I. (-.siipr. h. t. [2. v. /. 7. in ftn. ff. ad leg. Jul. majest. (3. Adde/. 1%. supr.de faci osancl. ecdes. I. 7. infr. de we- tat. lih.iz. tit. 41. AW. 59. c. ;. (4. v. /. 11. Jupr. h. i. adde/.3. mfin. jupr. de aleator. (5. v. /. 4 .siipr. h. t. (6.. /. 7. tz. 13. js. iuib..ex caus. in pofihjs. (g. Confer l. 4. siipr. dejudreis. reparanda 4, regix luijus urbis lavacro fine aliqua jubemus excusatione conferri. Dat. v Id. Jan. VICTORE V. C. COS «4 20. Impp. JHEODOSiUS & VALENTINIANUS AA. Cyro Prxfecto urbi. ( )Ui sine auctoritate divini Rescripti ad judicium tux celsitudi- »is destinandi, angiportus integros , vel partes filis domibus incluserunt, feti porticus 5 usurparunt: proculdubio jura pristina sacratiisimx reddere civitati [jubemus :] multa [auri] quinquaginta librarum non defutura, si quis posthac in similem audaciam prodire tentaverit. Dat. Cal. Novembr. THEODOSIO A. 17 & FESTO COSS. 439. 21. lidem AA. Cyro P. V. IJAsilicam inauratam & marmoribus decoratam, liberam in perpetuum manere, neque alicujus imaginis, aut pictarum cu- juslihet honoris tabularum obumbratione fuscari jubemus, neque in aliqua parte ejusdem balilicx tabulato quidquam opere stationes 6, ergaftcriave constitui sancimus. Illud quoque decernimus, nec in eam equos 7 liceat intromitti, vel nu itias celebrari. Dat. 11. Cal Febr . Constantinop. VALENTIN. A. 5. L ANATOLIO COSS. 440. 22. Imp. LEO A. Erythrio. NJEmini Judicum liceat in hac inclyta urhe. vel in provinciis L nova opera inchoare, priusquam ea, qux incepta invenerit i decessore vel prxdecessorlbus suis, vetustate diruta, aut desidia derelicta, diligenti studio instantiaque compleverit: cum ex hoc plurimum laudis acquirat, si ea culta & perfecta reddiderit, qux vetusta sunt, & instaurationem requirunt, quxquc ab aliis initiata & imperfecta resederant. Dat. 2. Calend. Martii, C011- stantinopoli , MARTIANO & ZENONE COSS. 469. T I T. XIII. DE RATIOCINIIS8 OPERUM PUBLICORUM, ET DE PATRIBUS 9 CIVITATUM. i. Imp. ZENO A. Arcadio P. P. J Ubemus provinciarum quidem Rectores, & singulx Dixcefeos viros spectabiles Judices, id est, Prxfectum Augustalem, & Comitem Orientis, & utrosque Proconsules, & Vicarios, una cum suis apparitoribus pro tenore generalium magnificx tus sedis diipo- litionuin , discutiendis 10 publicis operibus, vel aquxductjbns, qui ex civilibus reditibus, vel ä quolibet spontanea munificentia facti sunt, vel fuerint, modis omnibus abstinere: nec aliquid quolibet modo, vel quoll et tempore in discutiendo civiles reditus, vel facta opera, vel qux fieri adlolent, unam siliquam sibi ex lingulis erogandis solidis vindicando, aut quodeunquelucrum captando, cum hujusmodi rebus habere commune, utpotepatribus civitatum, & curx earum deputatis. Qui vero opus aliquod pro sila liberalitate se facturos promiserint, licet certum sit, eos [ex sola pollicitatione 11, vel pactione ad implendum lux munificentiis opus necessitate juris teneri : nullum tamen eos, vel heredes eorum super facto opere ratiocinium, vel discussioiiem aliquam, utpote non integram promissam quantitatem ad id opus erogatam , vel inutiliter facto opere, aut alia quacunque ratione, quocunque modo, quocunque tempore inquietudinem sustinere concedimus. Quod U vir clarissimus provincix moderator, vel ejus.officium , reditus publicos, vel opera publica contra vetitum discutiendo, vel unam siliquam, aut quodlibet ex iisdem reditibus, vel operibus vindicando, sai ratiffimx nostrx legis prxeepta transierit: quinque quidem officii primates exilio damnati perpetuo, bona sua civitati, quam lxscrint, non dubitent vindicanda: Rector vero provincue quinquaginta librarum auri ferietur dispendio: Hac eadem poena Spectabilibus quoque Judicibus(licet iiiustri dignitate fuerint decorati) & eorum officiis (sicut superius dictum est) imminente. Dat.^ (8. /. 2. siipr. tit. prox. (9. v. Ncv. 17. c. 4. Nov. 7;. Noy. 104. Nov. 128. c. 16. Nov. 160. pr. adde l. I. infr. quib.numerib. üb. 10. tit. 55. /. 2. infr. de debit. civit, lib. II. tit. 32. (10. V. /■ ult. infr. de discujs. (11. v. I, I. /. %.js. de poBkitat. T I T. 6c i De pi?noribüS & hypothecis. 602 T 1 T. XIV. DE PIGNORIBUS i ET HYPOTHECIS. 1. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Timotheo. TYEbitor , qui pignoribus profitetur se creditoribus cedere , ni- hilo 2 magis liberabitur. PP. 5. Cal. Mart. SEVERO A. s. & ALBINO 0088 . 19;. 2. Iidem AA. Lucio. Q Uamvis constet specialiter qnxdam & universa bona generaliter 3 adversarium tuum pignori accepisse, & aequale jus in omnibus habere : jurisdictio tamen temperanda est. Ideoque Ii certum est, posse eum ex his , qux nominatim ei pignori obligata sunt, universum redigere debitum : ea , qua; postea ex eisdem bonis pignori accepisti, interim tibi non auferri Praeses [provincia;] jubebit. PP. 2. Cal. Jul. CHILONE & LIBONE COSS. 20;. 3. Iidem AA. Maximo. PReditores, qui non reddita sibi pecunia , conventionis 4 legem, ingreffi posseffionem , exercent, vim quidem facere non videntur; attamen auctoritate < Prxsidis posseffionem adipisci debent. PP. Cal. Maji, ANTONINO A. 2. & GETA 2.'COSS. 206. 4. Iidem AA. Bellio. QUm te pecuniam accepisse, & agros tuos obligasse fatearis: non habet rationem , quod quereris vi te 6 coactum pignori dare. Si igitur recipere vis rem tuam, solve creditori [tuo] pecuniam debitam. Dat. 3. Cal. Junii, ANTONINO A. 3. & GETA 3- COSS. 209. 5. Imp. ANTONINUS A. Domitiano. pRxses provincia vir clariffimus jus pignoris tui exequentem 7 te audiet. Nec tibi oberit sententia 8 adversus debitorem tuum dicta, fi eum collusisse cum adversario tuo, aut (ut dicis) non causa cognita, sed proscriptione 9 superatum esse constiterit. PP. Idib. Majis, Roma, DUOBUS ASPRIS COSS. 213. 6. Idem A. Quinto. IN summa debiti computabitur etiam id , quod propter posseffio- A nes pignori datas ad collationem viarum muniendarum , vel Quodlibet aliud necessarium 10 obsequium praestitisse creditorem constiterit. PP. 3. Calend. August. ANTONINO A. 4. & BALBINO COSS. 214. 7. Imp. GORDIANUS A. Marti a no. TTSucapio 11 pignoris conventionem non extinguit. 12 PP. Non. Septembr. PIO & P 0 NT 1 AN 0 COSS. 234. 8. Idem A. Festo. QUamvis personali 13 actione expertus adversus reum, vel fi- '^•dejussores seu mandatores ejus feceris condemnationem: pignoris tamen adhuc habes 14 persecutionem. PP. Id. Mart. GORDIANO A. & AVIOLA COSS. 240. 9. Idem A. Attico. gl dominium ejus possessionis , qux pignori data esset, a debitri- u ce domina ad te translatum est, eamqne postea creditor, vel ejus heredes detinere coeperunt: vindica eam rem , Prxfide provincia: curante , ut fructuum deducta ratione , residuoque ä te oblato , fi fuerit 15 satisfactum , ea posseffio tibi reddatur. PP. 3. Calend. Octobr. GORDIANO A. & AVIOLA COSS. 240. io. Impp. DIOCLETIANUS & MAXIMIANUS 'AA. & CC. Alexandro. QEbitores präsentes prius denuntiationibus 16 conveniendi sunt Igitur si conventi debito satis non fecerint, persequenti tibi pignora seu hypothecas , quas instrumento specialiter comprehensas esse dicis, competentibus actionibus Rector provincia: auctori- (1. Lib. 20. D. 1. [2. I. 28 -ff dereb. cred. (3. Adde /. 2.jp qui potior, in pign. (4. I. II. in sin.supr. de pignerat. I. 9. supr. soiut. twtrim. i. 56. Jp de contrah. cmpt. fac. 1 .1. §. 2. Jp. dc arbor, codend. (?. I. 7. §. i. ff. de reb. eor. qui sub tut. I. 7. §. 3. in sin. ff. quod vi. I.81. infin. ff. de solutio», fac. I. 10. infr. b.t. (6. Confer l. 12. supr. de rescind. vendit. (7. Adde l. 7. infr. h. t. (8. I. 3. jp. eod. 1. 63 .vers.scientib.ff. dcrejudic. 1. 4. §. 4. in fin.ff. de uppeilat. I. 29. jp de except. rei judic. (9. I. 7. infr. b. t. (10. i. 8. pr. I. il-ff. de pignerat, all. I. 7. in sin. supr. d. t. (11. /. t. §. 2. ff. b. 1.1. 44. §. ;. js. de usurpat, (ji.l. 17. §. z.js. de usufrutl. vide tamen l. 2. ff. de usu N usufrutl. legat. (13. 1. 13. §. 4 .ff. h. t. I. an. infr. etiam ob ■thirograpbur. (14, 1. 11. §. i.js. h. t.l. 13, §. l.ff. ad SC. Vellej. tatis fu* auxilium iiin partiri non dubitabit. Dat. 14. Cal. Februar- ipsis 4. & 3. AA. COSS. 290. ii. Iidem AA. & CC. Euphrofino. ]\JOminatori pignori capere sine Prxsidis auctoritate res nominati non licet. 8. 3. id. Mart. AA. & COSS. 12. Iidem A A. & CC. Eusebio. £JI uxor tua pro pecunia, / quam accepit mutuo , res proprias obligavit pignori , eique tu successisti : licet instrumento ejus facti testimonium collatum non sit: soluto [tamen] debito, creditorem de his tibi reddendis solenni jure convenies. S. Calend. April. AA. COSS. 13. Iidem AA. & CC. Matronae. QUm dominam non minorem viginti quinque annis ea , qux obligaverat tibi, jure dominii poffidere permisisse , & in solutum dedisse, precibus significes : dominx contractus & voluntas ad firmitatem tibi sufficit. S. 4. Cal. Maji, Her adi o , AA. COSS. 14. Iidem A A. & CC. Apiario. Qlstractis 17 a debitore pignoribus, creditores potestatem habere , 11 trimme personali obligatos sibi, an pignora possidentes in rem actione convenire velint, non est incerti juris. S. Cal- Maji, Heraclite , AA. COSS. In AUTHENT. de litigiosis. §. ab hoc autem, coli. 8* tir. 13. al. 28- Novell. 112. cap. 1. ffJOc ita , fi debitor ei non satisfaciat , ex pretio rei vendita: quod ut fiat , permittitur ei vendere. 15. Iidem A A. & CC. Basilidx. QEbitorem neque vendentem , neque donantem , neque legantem , vel fideicommissum relinquentem , posse deteriorem facere creditoris conditionem, certiffimum est. Unde si tibi obligatam rem probare posse confidis, pignora persequi debes. 8. Non. Maji, Heraclite, AA. COSS. 16. Iidem AA. & CC. Heroidi. |?T si frater tuus non suam , sed ad te pertinentem pecuniam 18 J mutuam suo nomine dedit, ac pignus accepit: tamen tibi pignoris obligationem quxrere non potuit. S. 3. Idus Maji, Hadrianopoli, AA. COSS. 17. Iidem AA. & CC. Pontix. QUamvis ea pecunia ^ quam a te mutuo frater tuus accepit, com- paraverit prxdium : tamen , nisi specialiter 19 vel generaliter hoc tibi obligaverit, tua pecunix numeratio in causam pignoris non deduxit: Sane personali actione debitum apud Prxsidem petere- non prohiberis. S. 12. Cal. Jun. A A. COSS. 18- Iidem AA. & CC. Evodio. pignoris vel hypotheca persecutio iu rem 20 est. S. Cal. De- cembr. Sirmii , AA. COSS. 19. Iidem AA. & CC. Maximo. Cleut vim 21 majorem pignorum creditor prxstare non habet ne- cesse ; ita dolum & culpam 22, sed & custodiam 23 exhibere- cogitur. Dat. 17. Cal. Januar. AA. COSS. 20. Iidem AA. & CC. Alexandro. QReditor ad petitionem [debiti] urgeri jure minime 24 potest.. Quapropter eo , quod vos heredibus Evodiani debere confiditis,, oblato 25 , & , si non velint accipere , consignato atque deposito : de reddendo pignore hos Prxsidiali notione convenite. PP- iTV Cal. Februar. AA. COSS; 21. Iidem AA. & CC. Vieto. JJ Es obligatas exterus 26 debito soluto liberando , datum petere" non earum dominium adipisci potest. Dat. 2. Cal. Novembr« Retiario: , CC. COSS. (15. 1. 9. §. 3. Jf. depignorat. ali. (16. 1. 4-ff. diti. iit. vide tamen. §. 1;. In fi. de action, (17. v. I. 24. infr. h. t. L 12. infr. de difirall. pign. vide tamen Auth. hecfi. infr. b. t. (ig- I. 2. fupr.fi certum pet. I. 19; infr. de difira&l. pign. confer l. 52 .§. 18. jp de furt. vide tamen l. q.ff. qui potior, in pign. (19. I. 7. infr. d. t. Novell 136. c. 3. vers. neque enim justum. (20. 1 . 17 . ff. h. t. (21. /. 3. 1 . 6. supr. de pignerat, aci. (22. I. 13. infin. ff. dici. tit. I. 5. §. i.js. commodati. I. 23 .ff. de reg. jur. (23. d. L 13. in fin. %"ult. In fi. quib. mod. 'C contr. (24. I. unsupr. ut nemo invit. agere. (25. I. 10. supr. de pign. aci. I. 19.supr. de usur. (26. Conseri, l. infr. quipot. in pign. 1. 1. infr. de his qui in prior. F P 3 as. Iidem 603 Codids Lib. VIII. Tit XIV. XV. XVI. *2. Iidem AA. & CC. Antiochiano. I CEcundus creditor i offerendo priori debitum , confirmat sibi pi-1 ö gnus ' & k debitore sortem , ejusque tantum usuras, qore fuis-l f6nt umstand» non etiam usurarum usuras accipere potest. PPJ 5 1(1. Decembr. Nicomedia , CC. COSS. s ' 23. Iidem AA. & CC. Macedoniano. TVsAjor annis viginti quinque pignoris conventionem remissam, cum hoc solum 2 pactum , vel jurisdictio secundum ipsius voluntatem tueatur 5-, persequi non potest. S. 18. Cal. Januar. Nicomedia, CC. COSS. 24. Iidem AA. & CC. Marco. "pErsecutione pignoris omissa 4 , debitores actione personali con- venire creditor urgeri non potest. S. 15. Cal. Januar. Nicomedia , CC. COSS. In AUTHENT. de fidejuss. §. sed neque ad res. coi. 1. tit. 4. Novell. 4. cap. r. J Tslr ß debitor pojjidcat: alio vero possidente inhibetur hypothecaria, ‘*" L donec personaliter % actum Jit cum reo ;. Immo vide /. t.fipr. neux. pro marit. vide tamen l. I .supr. it priv. fisci. (lfi.1.7' §• *• fi', h. t. I. 32 .fi', Ae pign. £fi hyp. L 5. supr. de locato, adde l. 4 -fi- padi. I. 7. infr. l.q.js. h. t. (17. / fi, supr. ad SC. Tertyll. ^18. i- 2. supr. quando mulier tut. ojs. fungi potest. Nov. 22. c. 40. (l?- b !' supr. h. t. (20. Lib. 20. D. 3. adde supr. tit. de reb. allen, non alten. I. fi. js stn. infr. tit. prox. I. 1. K. ult.js. de pignorib. I. 2. fi", de pign■ act. stabit, 6o<6 605 Qusß res pignori oblisuri pofTunt, &c. stabit, non .inutilis erit exceptio 1, texat qm.d iubk-i i-- est, exsolvi desideranti. PP. 11. Calend. Novembr. SEVERO A. 2. & ALBtNO COSS. 195. 2. Iidem AA, Latinos. CI probaveris Pnssidi [prxdis. vel] hortos, de quibus agebatur, tuos esse, intelligis obligor: eos creditori ab'alio non 2 potuisse, ii non sciens hoc agi, in fraudem creditoris ignorantis diili mulisti. 3 PP. Id. Octobr. ANTONINO A. 2. & GETA 2 COSS. 206. 3. Imp. ANTONINUS A. Marti». PUrator adulti, vel tutor pupilli 4, propriam rem mobilem ejus, ^ cujus negotia tuetur, pignoris jure non obligare potest: nili in rem 5 ejns pecuniam mutuam accipiat. PP. 6. Calend. Februar. DUOBUS AS; RIS COSS. 213. 4. Imp. ALEXANDER A. Secundo. JJEc fi major annis viginti quinque Fuisset filius 6 tuus, qui in potestate tua erat, te invito rem tuam obligare potuit. PP. $■ Cal. Novembr MANIMO 2. & tELIANO COSS. 224. 5. Impp. DIOCLET. & MAXiM. AA. Etitychio. PUm res, qux necdum in bonis debitoris est, pignori data ab eo, postea 7 in bonis ejus eUe incipiat: ordinariam quidem actionem super pignore non competere, manifestum est: sed tamen aequitatem facere, ut facile utilis 8 persecutio exemplo pignora- titiae detur. PP. 13. Cal. Jun. MAXIMO 2. & AQUILINO COSS. 286. 6. Iidem AA. & CC. Zofimo. Q U» praedium in filios a se titulo donationis translatum , credi- - tori suo dat pignori, se magis contrario pignoratitio obligat judicio , quam quicquam dominis noceat: cum Serviana etiam actio declaret evidenter, jure pignoris teneri non posse , nisi qux obligantis in bonis fuerint: & per alium rem alienam invito domino pignori obligari non posse, certissimum est. 8. ;. Idib. Jul. Philippopoli , AA. COSS. 7. Iidem AA. & CC. Corneli». CI in rem suam accepta pecunia inutua tutor 9 mancipium tuum pignori dedit, nec huic post perfectam »tatem consensum ac- tommodasti, pignori res obligari non potuit. 8. 6. Cal. Januar. AA. COSS. 8- Impp. HONOR. & THEOD. AA. Joanni P. P. \JExum non facit prxdiorum , nisi persona, qux jure potuit obligare. Per servum autem , aut per Procuratorem 10 , colonumve , actorem , seu conductorem , [ullum] praejudicium possessioni inviro , vel inscio domino imponi non posse , & jure, & legum auctoritatibus declaratur. Dat. Id. Jul. Ravennts , HONORIO 13. & THEODOSIO 10. AA. COSS. 424. T I T. XVII. QUAS 11 RES PIGNORI OBLIGARI POSSUNT , VEL NON , ET QUALITER PIGNUS CONTRAHATUR. i. Impp. SEVER. & ANTONIN. AA. Optato. ^Lumnos 12 tuos, & exteras res, quas neminem credibile est _ pignori specialiter daturum fuisse, generali 13 pacti conventione, qux de bonis tuis facta est, in causa pignoris non fuisse, rationis est. PP. 7. Calend. April. LATERANO & RURtNO COSS. 198. (1. I. I. infin.js. de pignorib. I. l.pr.ff qitth.moj. pign. 1. un. hfr. etiam ob ehirograpb. L -6. §. 4. JJ] de condiri, in.leb. (2. I. 6. infin. infr. b. 1.1. 6. infr.tit.brox. (3. 1. it. infr. de liiftr pign. fac. ' {■ }O.Js. de rei vini. vide tamen l. 16. §. 7-js. de pignor ! b. ("4. I. 7. infr. h. 1.1. 7. §, q. y’ pro emptore. (5. i. 16 Jj'. de ptgn. act. adile tlt.supr. ieprrei. is aliis reb. minor. (6. 1. 2^.supr, d’- paci. I. 7. fiipr. de reb. crei. t. r § 1 ,jf. qux res pign. non 1- !,st. § 2. verj'.sedi sui, Infl. de her. qual. (7. I. > 6. §. 7. js. depignorlb. confer l. 7;. js. de rei vrnd. (8. /. 22. st'. de pignorib. (9. /. 3. supr. b. t. j (lO. 1. 1. supr. eod. (u. Lib. io, D. 3. adde tit. supr. quee res ■venire . 12. I. 8 .js. I 2. Iidem AA. Rogato. (JUrn constet pignus consensu 14 contrahi: non dubitamus, eum, qui emptiones 15 agrorum suorum pignori posuit , de ipsis agris ooligamiis cogitasse. PP. Cal. Jul. APRO & MAXIMO COSS. 208. z. Imp. ANTONINUS A. Restituto. v^I monumento corpus fili» tu» intulisti , religiosum id fecisti: quo facto obligari a quoquam , prohibente juris religione non puff. , in dubium non venit. PP. Z. Calend. April. LiETO 2. & CEREALE COSS. 216. 4. Imp. ALEXANDER A. Evocato. jV Omen 16 quoque debitoris pignorari & generaliter, & specialiter posse, jam pridem placuit. Quare fi debitor is fatis n :m fecerit, cui tu credidisti: ille, cujus nomen tibi pignori datum eit, nili [ei,] cui debuit, solvit, nondum 17 certior a te de obligatione tua factus , utilibus actionibus fatis tibi facere usque ad id , quod tibi deberi a creditore ejus probaveris , compelletur : quatenus tamen ipse debet. PP. Prid. Calend. Mart. FUSCO 2. & DEXT 0 COSS. 2 6. 5. Idem A. Septimio. gPem eorum praemiorum 18 , qux pro coronis 19 athletis pensi-.' tanda sunt, privata pactione pignorari , minime admittendum est: & ideo, nec si generale pactum de omnibus bonis pignori obligandis intervenerit, tenet. PP. 3. Calend. Maji, MAXIMO 2. & PATERNO COSS. 234. 6. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & LC. Rufo. rVUi-filios 20 vestros, vel liberos 21 homines pro pecunia, quam ^ vobis credebat, pignoris titulo accepit, dilfimulatinne se juris circumvenit: cum fit manifestum , obligationem pignoris non consistere , nili in his 22, qu» quis de bonis filis facit obnoxia. S. Cal. Maji , Heraclite , AA. COSS. 7. Imp. CONSTANTINUS A ad universos provinciales. pXecutores ä quocunque judice dati ad exigenda debita ea , qu» civiliter poscuntur, servos aratores 23 , aut boves aratorios, [aut instrumentum aratorium] pignoris causa de polleifionibus non abstrahant , ex quo tributorum illatio retardatur. Si quis igitur intercessor, aut creditor, vel prxfectus pagi [ vei vici, ] vel decurio in .hac re fuerit detectus: »stimando Ü judice supplicio subjugetur. Dat. z. N011. Jun. Sirmii, CONSTANTINO A. & LICINIO COSS. 312. 8. Impp. HONOR. & THEOD. AA. Probo Com. sacr. larg. pignorum gratia aliquid, quod ad culturam 24 agri pertinet , auferri non convenit. Dat. 6. Id. Jun. CONSTANTE L CONSTANTIO COSS. 4,4. in AUTHENT. coi. 10. de statutis & confuetnd. contra Eccleii» libertatem editis §. agricultores. Et .est Constitutio Friderici. j^G-ricultores circa rem rusticam occupati, dumvilies instdent, dum agros colunt, securi Jint , in quacunque parte terrarum ; lta ut nullus inveniatur tum audax, ut personas , boves , U agro rsw st instrumenta, autJi quid aliud ßt , quod ad agrorum operam rusticum pertineat , invadet e , aut eapere , aut violenter auferre prtesumat. Si quis autem hujusmodi statutum ausu temerario violare prassumpserit, in quadruplum ablata restituat: U infamia notam ipso jure incurrat: Imperiali animadversione nihilominus puniendus. d? pignorib. §. q.Inst. txquib. cutis, manum.> (>Z. I 6. 7. 8. st'. de pignorib. (14. I. 2. in fin. infr. de remijs. pign. iinmo vidc§. ult. Inß. quib. mod. re contrub. (15- Confer 1. I. infr. de donat. '16. L iS-ff- de pjgn. aU. fac. L 3. i. 7.supr. de hered. velati, vntd. (17. /. ) 3. §. z.ff. de pignorib. (18- Inimo vide /. 40. js. de re jud. adde /. 4. supr. de exeeut. rei jud. (19. i. un. infr. de uthlet. lib. 10. tit. 53. I. 6. §. 13. ff. de cxctis. (20. /. ult.jf. h. t. (21. l. 12. is Autb. imo. supr. de obligationib. (22. l. 2.supr. tit. prox. (23. I. g. is Autk. agricultores, infr. h. t. (24. V. l. 7. supr. js Auth, agricultores, infr. eod. (25. v. I. 8 . js. de inftrucio. 9. Irrp 607 Codicis Lib. VIII. Tifc. XVII. XVIII. 9. Imp. JUSTINIANUS A. Menme P. P. CI quis in ctijufcunque contractus instrumento ea verba posuerit, " lute, & periculo rerum mime pertinentium, vel, percarum exa- Uionanjutisfieri tibi promitto : sufficere l ea verba ad rerum tam earum, quas in j.rxsenti debitor habet, quam futurarum hypothecam sane mus: nec ex prioribus sanctionibus minus habere spe- ciaiis hypothecae memoriam videri : cum sit justum , voluntates 2 contrahentium magis, quam verborum conceptionem inspicere. Sum qua generali hypotheca illud quoque ad conservandam contrahentium voluntatem sancimus, ut fi res suas 3 supponere de- ' tor dixerit, non adjecto , tam präsentes , quam futuras : jus tamen generalis hypothecae etiam ad futuras res producatur. Dat. - Jd. Uecembr. Conftantinop. DN. JUSTINIANO A. P. P. 2. CO . 528- 608 r Icet iisdem pignoribus multis creditoribus diversis temporibus JL tlatis priores habeantur putiores : tamen eum , cujus 16 pecunia praedium comparatum probatur, quod ei pignori esse specialiter 17 [obligatum] stntim convenit, omnibus anteferri juris auctoritate declaratur. Subkripta >6. Cal. Februar. AA. COSS. In AUTHENT. de trien. & semiss. §. illud quoque in judiciis, coi. Z. tit. Novell. ,8- cap. 10. , ITem pojfejfor pignoris , negans rem ejus , cujus ador eam ese ai. * severat: fi prubutu ea intentione nitatur rem retinere , dicens ex hypotheca , vel alia causa in eandem personum delata , se propir.quio. rem ejse, quam qui movet causam: prius transferat pofijjianim, quam jus proponat. ^ ^ & ^ I Alversis temporibus eadem re duobus jure pignoris obligata. cum, qui prior data mutua pecunia pignus accepit, putiorem haberi , certi ac manifesti juris est: nec alias secundum [credito, rem] d’iltrahendi noMWm -=• : certi ac manifesti juris est: — rumium jcr distrahendi potestatem hujus pignoris consequi, nisi prio. ri 18 creditori debita fuerit soluta quantitas. S. Prid. Cal. Maji. Heruciim , AA. COSS. 9. Udem AA. & CC. Asclepiodoto. pOs 19 , qui acceperunt pignora , cum in rem ;o actionem ha- beant, privilegiis omnibus, qnx personalibus actionibus competunt, praeferri constat. Dat. 3. Non. Dee. CC. COSS. 293. . to. Udem AA. & CC. Pollipeuete. . s 'Um tibi pro dote, quam acceperat maritus, res obligavit: mortuo, hi, quibus easdem pignori dederat, non offerent debitum , nulla possunt persequi ratione. Nam rl-.irmrrar,w. T I T. XVIII. QUI POTiORES 4 IN PIGNORE HABEANTUR. i. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Secundo. Q Ui pignus secundo 3 loco acceperit, ita jus suum confirmare potest , si priori creditori debitam pecuniam solverit; aut cum obtulisset6, isque accipere noluisset , eam obsignavit, & deposuit, nec in usus suos convertit. PP. Cal. Februar. LATERANO & RUFI NO COSS. 198. 3. Imp. ANTONINUS A. Chresto, & aliis. CI decreto Prstotis, qui de fideicommisso jus dixit, inposseffio- *'■’ nem fundi hereditarii fideicommissi conditionalis servandi gra-1 creditores tia prius inducti estis, quam adversarius vester in causam judicati jprobantur successisse , ulla ratione' ejusdem fundi pignus occupaverit: jussu ejus, qui jure sententiam " "" " exequebatur, tempore putiores estis. Nam cum de pignore utraque pars contendit, praevalet jure 7, qui praevenit tempore. PP. 5. Idus Maji, DUOBUS ASPRIS COSS. 213. 3. Idem A. Sylvano. /"°Um Rem publicam Heliopolitanorum propter emolumentum sen- ti nf ise in rerum tam heredis , quam hereditariarum possessionem missarn esse proponas : intelligis, quamvis pater tuus cum Sosiano contraxerit, tamen fi personali actione eum liabuitobliga- tum , proponi Rempuhlicam 8 jure pignoris [in] his, qus ex auctoritate 9 ejus, qui jubere potuit, servandi judicati 10 causa occupavit. PP. 3. Id. Decembr. LjETO 3. & CEREALE COSS. 3,6. 4. Idem A. Varo eo rentes 9. Imp. ALEXANDER A. Septimio. ■pRh r quidem creditor compelli non potest tibi, qui posteriore ■*- loco pignus accepisti, debitum offerre 13 : sed fi tu illi [id] omne , quod debetur, solveris : [pignoris] tui causa firmabitur. PP. 3. Cal. Maji, MAXIMO 2. & PATERNO COSS. 234. 6. Impp. VALER. & GALLIEN AA. Philoxeno. CI generaliter bona sint obligata, & postea res alii specialiter pignori dentur: quoniam ex generali 14 obligatione potior Jiabetur creditor , qui antea contraxit, fi ab illo priore [tempore] tu comparasti 13 : non oportet [te] ab eo, qui postea credidit, Inquietari. PP. r. Id. Maji , SECULARE 2. & DONATOl COSS. 261. 7. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA & CC. Juliano. (2. L 2. in fin. supr. commun. de legat, rec. 'jur. (3- Fac. L 34- ff- * pignorib. I. 1. §. js. 1. §. --ff- d- tit. I. I. supr. b. t. I. 6. 7. 8. ff. de ( 1 . L 4' ff- de pignorib. i. 34 .j}\ de ree. jur. ii. tit. excip pignorib (4. Lib. 40. D. 4. (;. /.2.3.4. 8. infr. /. I I. in prine. & §. 4. js. b. t. I. 3. supr. ut in poß’. leg. (6. I. v.lt. §. 6.supr. de jure de lib. (7. i. 4. infr. h t (8. /. pett. §. i.js. de reb. audior, judic pojs. .infr. de primis il. lib. 12. r//. 63. (9. l.lo.ß'.k.t. (to. v. i. 1.supr. eoi. (11. /. 8 - ß '• ecd. {11. I. r. in fin. supr, eoi. l. nulla possunt perleqiii ratione. Nam chirographarios nec in rem, nec in personam cos, qui debitori non -- , a ratione convenire posse, manifestum est. PP. Non. Dec. CC. COSS. 293. ti. Imp. LEO A. Krythrio P. P. CCripturas , qiue sepe assolent i quibusdam secrete 21 fieri .intervenientibus amicis necne, transigendi, vel paciscendi, seu Fcenerandi, vel societuris coeundae gratia , seu de aliis qmbnscun- que causis , vel contractibus conficiuntur ( quae l’b,oxu:ot Orice appellantur: ) iive tota feries earum manu contrahentium, velno- - tarii, vel alterius cujuslibet scripta fuerit, (isorum tamen habeant subscriptiones 22 , live testibus adhibitis , sive non : licetcondi- tionaies 23 sint, (quos vulgo Tabularios appellant,) sive non,. quasi publice conscriptas , si personalis actio exerceatur, suum robur habere [decernimus.) Sin auteir. jus pignoris vel hypotheca ex hujusmodi instiumentis vindicare quis sibi contenderit: eu.r., Iqui interumentis publice 24 confectis nititur, pr.eponi [ciecerni- 'mus,] etiamsi posterior is contineatur: nisi forte probatat atqae 'integrae opinionis trium 23, vel amplius virorum subscriptiones eisdem idiochiris contineantur: tunc enim quasi pu'.lice cmfeäi aceiniuntur. Dat. Calend. Jttl. Confiuntinop. MARTIANO & ZENONE COSS. 469. In AUTHENT. de instrum. cautela & fide. §. si quis igitur. & §. sed & si quis. coi. 6. tit. 2. ai. Z. ' , Novell. 73. cap. 1. & 2. quam posuit hic Alhericus. fijl quis vult caute deponere,non soli credat accipientis scriptum,sed advocet etiam tefies idoneos, & fide dignos non pauciores tribus. Sed Ci7 fi quis aut mutui 26 inftrumentum, aut alterius cujttjpiatn contractus fecerit, cfi noluerit hoc specialiter in publico confiteri: non ex ipso videatur cre.libiT, quod scribatur super:mutuo documentum, nisi etiam trium tefitum adhibeatur pr&sentia fide dignorum , ut fio* veniant, essubscriptionibus propriis atteftentur,fi?e alii qualmte- stificentur,quiu eis prafentibus conseciam cft documentum:fidem eandem ex utraque causa percipiat. Si tamen quisquam alit de ponen s, (13. I. I.Jupr. eod. (14. I. t.ß~. eod. Kov. 112. r. 1. veri, hoc autem. (15. I. infr. fi untiq. cred. pign. (t&. V. /. y /• 6. jj. L h (17. /. 17. supr. de pignorib. (18. l. \. I. q.supr. h.t. I 22 .supr. de pignorib. (19. /. 6. supr. de bcn. audior, jud. pojs. (io. l. ti- supr. de pignorib. (21. /. 34. §. 1 .ß'. de pignorib. (22./• li-s K P r - dc fide instrum. (23. I. 7 .infr. de jure fisci. (24. /. 17- tierb. per tabellionem. I. 20. supr. de fide instrum. N~ov. 44. cfi 73- s -d' 7- a ™s t. i,.supr. ad SC. Vellej. (23. d. L 20. d. L SZ. Nov. 73 - f - * l - U 7. §. t. (26. /. ult.supr. fi cert.petat. 6o9 De his, qui in priorum creditorum locum succedunt. 610 tut mutuans, aut alias contrahens , conti,ttusstt sola scriptura ejus, cum quo contrahit , sciat , scripturam i :n sufficere ad probatio- mnt. 12. Imp. JUSTINIANUS A. Jnanni P. P. ASliduis 2 aditionibus mulierum inquietati fumus, per quas suas dotes deperditas c-ste lucebant, & ab 'interioribus creditoribus substantias maritorum detentas. Nos i. «ue ad antiquas leges respeximus, in personalibus astionibus rei uxoria; actioni a (quam in praesenti sustulimus) magnam nnerogat -vorn 4 praestantes , ut contra omnes pene personales actiones habeant privilegia, & creditores alios an;ecedant, licet fuerint anteriores. Et hoc cum in personalibus statuerant astionibus, si hypothecam respiciebant, illico jnftitise vigorem relaxabant, & senioribus hypothecis novas mulierum hypothecas , fi habebant actiones , expellebant : nec ad fragilitatem muliebrem respicientes , nec quod & corpore, & substantia , & omni vita sua maritus Fungitur: cum pene mulieribus tota substantia in dote constituta est. Oportebat enim disponi maritos creditoribus suis ex sua sid stantia satis Facere, non de dote mulieris , quam ad suos victus , suasque alimonia' mulier possidet: vel asemetipsa datam, vel pro ea ab alio. §. 1. Ad [hiec) omnia respicientes & reniiniscentes , quod & alias duas 5 constitutiones fecimus pro dotibus , mulieribus subvenientes , & hafc omnia in unum colligentes , sancimus , ex stipulatu actionem, quam mulieribus jam pro dote instituenda dedimus (>, cuique etiam tacitam donavimus inesse hypothecam , potiora jura contra orrnes 7 habere mariti creditores, licet anterioris sint temporis privilegio vallati f Cum enim in p' rsnnalibus 8 actionibus (fecundum quod diximus) tali privilegio utebatur res uxoria : quapropter non in hypotheca hoc mulieri fiam nunc indulgemus beneficium , licet res dotales , vel ex bis alia; comparatae non extent: sed aun-unqne modo vel ii stipatae , vel consumpta sint, si tamen reipsa fuerint parti mariti dat£ ? Q,uis t-nim earum non misereatur propter obsequia , quas mariti' prastr-nt, propter partus 9 periculum , & ipsam Ist erorum procreationem , pro quibus multa nostris legibus inventa siint privilegia 10? f Et ideo, quod antiquitas quidem dare incepit, ad effectum autem non pertulit, nos pleno legis articulo consummavimus : & sive liberos habeat mulier, sive ab initio non habuit, sive progenitos amisit, hoc ei privilegium indulgemus. f Exceptis videlicet contra novercas anterioris 11 matrimonii filiis , quibus pro dote matris suae jam quidem dedimus hypothecam 12 contra paternas res, vel ejus creditores : in profecti autem similem eis praerogativam fervamus , ne [jus ,] quod posteriori datum est uxori, hoc anteriori denegetur : sed sic maneat eis jus incorruptum , quasi adhuc vivente matre eorum. Duabus enim dotibus ab eadem substantia debitis, ex tempore praerogativam manere volumus. §. 2. Haec autem tantum ad dotem sancimus , non ad 13 ante nuptias donationem , quam suo tempori servire disponimus, & habere inter creditores fui temporis ordinem. Non enim pro 14 lucro fovemus mulieres, sed ne damnum patiantur , suisque rebus defraudentur, curamus. §. 3. Quam legem ex praesenti tempore locum habere sancimus: & non retrorsum referimus. Dat. 5. Cal. Dee. Constant. post Consulatum LAMPADII & ORESTIS- VV. CC. 531. In AUTHENT. de aequal. dot. & propter nupt. don. §. his consequens. & §: seq. coi. 7. tit. 9. al. 8- Nov. 97. c. 3. Q XJojure utatur esi adversus eos, qui personali privilegio munitm- vcluti quorum pecunia res empta sunt, Jive refellat nisi qui nova constitutione sunt excepti , statt qui emenda militia causa marito in scriptis mutuarunt. (1. I. 6. supr. de probat. (2. V. §. I. vers. cum enim. infr. h. I. ( 3 . V. /. un.supr. de rei ux. aci. (4. v. Nov. 97. cap, 2. in prine. Nov. 109. c. 1. I. 2,0. supr. de jure dot. I. un.supr. de rei ux. aci. (6. d. I, un. (7. Nov. 109. c. 1. excip. §. 2. infr. h. I. Auth. fiq. quo jure. infr. h.'t. (8. in prine.supr. h. I. (9. §. 4. bist, de SC. Tertutt. Nov. 162. c. 3. in sin. (10. v. I. i.js.solut. matrim. (n. v. Auth.st quii. infr. h. t. (12. V. I. 8. §. I .supr. desec. nupt. Nov. 22. c. 24. (13. Vide tamen A/im. 61. (14. Adde/. 33./. 41. §• l.js. de reg. jur. (1;. Lib. 20. JJ. 4. (16. /. 21. supr. depignorib. (17. /. l.supr. T 0 M. II. In AUTHENT. ut exact. instan. dot. §. his igitur, coi. 7. tit. 3. al. 5. Nov. 91. cap. 1. ßl quid ex rebus ipstus dotis appareat : mulieri, cui & in rem allio competit, vei liliis ejus servetur: tdioquistve superstnt amba mulieres , stve defecerint, stve altera duntaxai extet : prior omnineseu qualibet soboles ejus superior habeatur : quod nova constitutione factum est apertius. T I T. XIX. DE HIS , QUI IN PRIORUM 1; CREDITORUM LOCUM SUCCEDUNT. x. Itnpp. SEVERUS & ANTON. AA. Marcellins. VOn ompino succedunt in locum hypothecarii creditoris hi, qtio- *■ rum pecunia ad creditorem transit. Hoc enim tunc 16 observatur, cumis, qui pecuniam postea dat, sub hoc pacto credat, ut idem pignus ei obligetur , U in locum ejus succedat. Qii qd cilia in persona tua factum non fit: (judicatum est enim te pignora non accepiffe) frustra putas tibi auxilio opus esse Constitutionis 17 nostra; ad eam rem pertinentis. PP. Id. Jul. POMPEJANO & AVITO COSS. 210. 2. Imp. ANTONINUS A. Felici. s^Um pro patre, in cujus potestate non eras, pecuniam fisco intuleris, & jure 18 privilegio ejus successisti, & ejus locum, cui pecuniam numerasti, consecutus es: nec hi creditores patris tui, qui personalem habuerunt actionem , vel cum eo postea sub pignoribus contraxerunt, pignora tua te ignorante distrahendo , juri tuo aliquid derogaverunt. Unde intelligis , si quid tuo nomine te absente ab actoribus tuis solutum est: ut indebitum numeratum restitui, pignoraque tibi nexa persequi te poffe. PP. Cal. Oct. Roma, SALINO 2. & ANULINO COSS. 217. 3. Imp. ALEX AND. A. Valenti. CI 19 potiores creditores pecunia tua dimissi sunt, quibus obligata fuit possessio, quam emisse te dicis, ita ut pretium perveniret ad eosdem priores creditores : in jus eorum successisti : & contra eos, qui inferiores illis fuerunt, justa defensione te tuere potes. PP. Calend. Februar. JULIANO 2. & CRISPINO COSS. 22;. 4. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Carpophoro. CI prior Respubl contraxit, fundusque ei est obligatus , tibi secundo creditori offerenti pecuniam, potestas est, ut succedas 20 etiam in jus Reipubl. PP. 1;. Calend. Jun. MAXIMO 2. & AQUILINO COSS. 236. T I T. XX. SI ANTIQUIOR 2i CREDITOR PIGNUS VENDIDERIT. I. Injp. ALEXAND. A. Athenioni. Jsjl vendidisset, qui ante 22 pignus accepit: persecutio tibi hypothecaria superesse non posset. Cum autem debitor ipsi priori creditori eadem pignora in solutum 23 dederit, vel vendiderit: non magis tibi persecutio adempta est, quam si aliis easdem res debitor vendidisset. Sed ita persequens res obligatas audieris , si , . quod eidem possessori propter praecedentis contractus auctoritatem debitum est, obtuleris. PP. Id. Maji, AGRICOLA & CLE- MENT 1 NO COSS. 231. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Eudemiie. QBligata pignoris jure creditore recte distrahente 24 , post debitor emptori pretium offerens, vel creditori quod debuit, evincere non potest. 8. 16. Cal. Jan. AA. COSS. tit. prox. (18. /. ult. infr. h. t. I. 11. infr. de fidejuffi. I. 3. l.ult.supr. de privil. fisci, adde /. 1 .supr. I. 11. §. ult.js. quipot. in pign. /. 3 .js, qua res pign. immo vide /. 2.st". de cejs. bonor, l. 24. §. 3 st', de reb, aull. jud. pojs. (19. /. 12. §• 8. /. 17. /. 21. st', qui pöt. in pign ■,10. v. I. 2.supr. h. t. (21. Adde tit infr. fi pignus pignori datumstt. (22. L 3. infr. h. t. I. y.supr. qui potior. /. < l.supr. de oblig. si alt. I. 3. pr.js. dt diftrult. pign. (23. L 20.st', de solui ion. (24. /. 7. infr. de diftralt. pign. I. I.supr. st propt. pubi, penstt. I. 1. in sin, infr.st pignus pign. Q. q Z. Iidem 6l2 *5it Codicis Tib. VIII. Tit. XX. usque XXVI. 3. liilcm AA. & CC. Thenphilo. •fYUo mini's creditor , qui antea i pignus accepit, distrahat: non "vi, offerendo fecundus priori debitum , interpellare non potest. Datum 6. Calend. April. AA. COtsS. T I T. XXI. SI COMMUNIS RES PIGNORI DATA SIT. 1. Imp. ANTONIN. A. Venusto. VRater vester, sicut vobis invitis portionem vobis competentem obligare non r potuit, ita suam 3 dando , obligationem creditori quaesivit. Unde intelligitis contractum ejus nullum praejudicium dominio vestro sarere potuisse. Accept. 3. Cal. Decembr. MESSALA & SABINO COSS. -15. trahi, quam jure dominii poliideri consueverunt: Si tamen ner calliditatem condemnati emptor inveniri non potest, tunc aucturi täte Principis dominium creditori addici solet. PP 1.1 GORDIANO A. & AVIOLA CUSS. 240. g ' T I T. XXII. DE PR/ETCRIO 4 PIGNORE , ET UT IN ACTIO- MEUS DEBITORUM MISSIO ERL EORII $ PIGNORIS PROCEDAT. i. Imp. JUSTINIANUS A. Mennx PP. £JI praetorium pignus quicunque judices dandum alicui perspexerint, non solum super mobilibus rebus , & immobilibus, & fe moventibus, sed etiam super actionibus, quas debitori competunt , praecipimus , hoc cis licere decernere. Dat. Cal. April. Confiunt. DECIO ;. COS. 3:9. 2. Idein A. Juliano PP. 'yEteris juris dubitationem decidentes, ad duplum genus hypothecarum rtspeAimus: unum quidem , quod ex conventionibus , & pactis hominum nascitur : alitui, quod ä judicibus datur : & 1‘ratorivnt nuncupatur. Et cum invenimus in conventionalibus pignoribus , vel hypothecis , non solum tenentem creditorem adjuvari, sed etiamsi ab ea [possessione] cadat 0 , sive sua culpa, live non, live fortuito c.ssu : humanius elfe perspeximus , . i. 13. pr. I. 1;. princ.fi. de pignorib. ( 17. /.1. 2. 3. 1. 12. supr. de pigner. aci. l.\t f J'upr. drvsur. I. 9 ■s u ? r • de pignorib. I. 1. inf r. de distruci. pign. L 10. §. 9- fi- mundati. 1 18- Adde Lib. 20. D. 6. (19. /. 4. Jupr. de servo pign. dat. (20. I. 4. infr. b.t. I. 4. §. i.fi. quib. mod.pign. 6 \% "Etiam ob cbirographariam pecuniam &c. 6? 4 obligatum dicit, exceptione [eam] removebis. Nam obligatio pignoris, consensit i & contrahitur, & dissolvitur. PP. 2. Id. Febr. ANTON. A. 3. & GETA 3. 0088.- 209. 3. Imp. ALEXANDER A. Tauro. CI ignorante , vel invito te debitor tuus , qui universa bona sua O ob pecuniam debitam tibi obligaverat, cum Reipublica postea 2 contraxit, jus tuum non icesit. PP. 3. Id. April. ALBINO & MAXIMO COSS. 228. 4. Imp. GORDIANUS A. Aquilino. PUnt te d debitore mercatum proponas eam rem , quse alii pi- gnorata erat, ii sciente eo, ac pignus suum remittente 3, eam mercatus es , cum ejus consensu nexus pignoris evanuerit, Ii non nova voluntas intercesserit, qu:e dentio obligationem pignoris constitueret, ea res vel ut obstricta non potest vindicari. PP. it. Calend. Maji, GORD. A. & AVIOLA COSS. 240. ;. Idem A. Asclepiadi. TAEbitum , cujus meministi, qnod per pacti conventionem inutiliter 4 factam remisisti , etiam nunc petere non vetaris, & ulicato more pignora vindicare. P~. 6. id. Scptembr. GORDIANO A. 2. & POMPEJANO COSS. 242. 6. Impp. D10CLET. & MAXIM. A A. Argio. AI eo tempore , quo praedium distrahebatur , programmate admoniti 5 creditores, cum praesentes essent, jus Inum execu- ti non sunt: possunt videri obligationem pignoris amisisse. 6. PP. 3- Id. Febr. MAXIMO 2. & AQUILINO COSS. 286. 7. lidem AA. Paulino. PReditricem patrui ti.i sub obligatione fundi , qui per chirographum nexus pignori fuerat, jubentem eandem cautionem reddi 7, pignoris etiatn jus remisisse videri, manifestum est. PP. 5. Id. Septembr. DIOCLET. 3. & M XiM AA. COSS. 287. 8- lidem AA. & CC. Aoolb nio. AI hypothecas fisco 8 distrahente , Creditores lisintio tradiderunt negotium: palam e!t [etiam] actionem suam 9 amisisse eos , quam in rem habebant: nam & fiscalis hkft.e fides Facile convelli non debet. PP. 13. Calend. Septembr. iplis 4. & 3. AA. COSS. 290. 9. lidem AA. & CC, Hermiano. PUm ex causa mandati pro socero tuo te foenebrem pecuniam exsolvisse proponas , curabit Praeses provinciae in restituenda pecunia, quam pro eo exsolvisti, nec non etiam in usuris 10 ejus indemnitati tus prospicere. Nam si recepta ä creditore mancipia, qui pignori fuerant data, bao mente socero tuo tradidisti, ut pignoris'vinculum [tuum] dissolvatur: obligatio semel extincta 11 instaurari ucn potest. PP. 10. Calend. Octobr. ipsis 4. & 3. AA. COSS. 290. 10. lidem AA. & CC. Quintiliae. JJEs pignoris hypothecaeve jure creditoribus obnoxias, citra v consensum 12 eorum debitores alienantes, procedentem non dissolvunt obligationem. Dat.- Cal. Deeembr. AA. COSS. 11. Imp. JUSTINIANUS A. Joanni PP. AOIita providentia utimur etiam de pignoribus , vel hypothecis rerum , quse quibusdam creditoribus supposite , postea d debitoribus venduntur, vel alio modo transferuntur, creditore suum consensum 13 contractui prabente : & quodam legitimo postea modo [res] ad priorem dominum revertuntur. In hoc etenim casu diverse sententse a legum prudentibus habitae sunt, quibusdam dicentibus jus pignoris creditori renovari, propter verbum futurarum rerum , quod in generalibus hypothecis poni solitum est: aliis penitus extingui. Nobis autem visum est , eum, qui semel consensit 14 alienationi hypotheca:, & hoc modo suum jus respuit»;* indignum esse eandem rem, utpote ab initio ei suppositam , vindicare , vel tenentem inquietare. Dat. * Conflanhn. post Consulatum LAMPADII & ORESTIS VV. CC. anu. secundo 53», (t. I. SO. infr. k. 1 .L 23. supr. de pignoribus. I. z.fupr. qua res pignori. I. 5. in prine, ff. quib. mod. pignus. (2. I. S.Js. qui potior, in pign. (3. v. I. z.supr. h. t. (4. Immo vide l. I. §. 1 .ff. quib. mod. pign, (5. /. 47. in prine.ff. de rejudic. adde L 26. §. y.ff. defidet- cotit. libert. (6.1 . 8- infr. b. t. (7. I. 2. §. l.ff. depnclis. I. W-ff. delegat. 3. I. 3 §. i.ff. de liberat, leg. (s. I. (s.fupr. h. t. (9. Iiinrai vide : 8- §. 15. jf! quib. mod. pignus. (10. I. J. I. 18. I. 1 q.fupr. mandati. (11. L ult. infr.h.t. 12. I. \%.supr. de pignorib. aride l. 12. infr. de ilißr. pign. (13. I. lo.supr. b. t. (14. I. I$8.j/’ « reg.jur. T I T. XXVtf. ETIAM OB CHFOGRA PHARIAM PECUNIAM PIGNUS TENERI POSSE. I. Imp. GORDIANUS A. Festo, pignus intercidit, si, novatione 1; facta , m alium jus 16 obligationis transstnlisti, nec ut ea res pignoris nomine teneretur, tibi cautum est: Quod fi pactum inter te eumque, qui postea jininus fundi constitutus novam, obligationem susceperat, intercessit, ut idem fundus tibi pignoris nomine teneretur, quamvis personali actione expertus f ceris 17 condemnationem , pignoris tamen habes persecutionem. At si in possessione fueris constitutus: nisi ea [quoque] pecunia tibi a debitore reddatur vel offeratur, qux fine pignore debetur, eam restituere propter 18 exceptionem doli mali non cogeris. Jure enim contendis , debitores eam solam pecuniam , cujus nomine ea pignora obligaverunt, offerentes audiri non oportere, nisi pro illa eidam satisfecerint., quam mutuam simpliciter acceperunt: Quod in fecundo creditore locum non habet: nec en* necessitas ei imponitur chirographarium etiam debitum priori creditori offerre. PP. Idib. .V-artiis , GORD. A. & AVIOLA COSS. 240. T I T. XXVIII. DE DISTRACTIONE 19 PIGNORUM. i. Imp. ALEXANDER A. Pacate. ]TUndnm pignori obligatum , si creditor ex fructibus 20 debitum consecutus est, cum ipso jure pignus [ab] obligatione liberatum fit, distrahere minime potest. PP. Idib. Jan. MAXIMO 2. & JEL1AN0 COSS. 224. 2. Idem. A. Maximae. PReditor , qui hypotheca: seu pignori rem sibi nexam vendidit, litigiosam 21 rem non videtur vendere : quia precario 22 debitor possidet. PP. 12. Calend. Octobr. MAXIMO 2. & JELIANO COSS. 224. 3. Idem A. Luciano. UYpothecis, vel pignoribus ä creditoribus venundatis, in id, " quod deest 23 , adversus reum , ve! tidejufforem [ejus] actio competit. PP. 3. Non. Nov. MAXIMO 2. & JELIANO COSS. 224. 4. Idem A. Crescenti. pReditor hypothecas, sive pignus cum proscribit, notum 24 de- bitori facere, & sibi bona fide rem gerere, &, quando licet, testato dicere debet. Si quid itaque per fraudem 2; in pignore villae vendite commissum probare potes, ut inferatur actio , qua eo nomine competit, adi eum , cujus de ea re notio est. PP. Calend. Jun. FUSCO & DEXTRO COSS. 226. 5. Idem A. Sossiano. CI residuum r<> debiti paratus es solvere, Prases provincias dabit J [tibi] arbitrum: apud quem quantum sit, quod siiperest ex debito , examinabitur: & sive ad Judicem venire adversa pars cessaverit , sive oblato superfluo ari venditionem prosiluerit: improba alienatio proprietatis tuae jus non aufert. PP. ir. Calend. August. POMPEJANO & PEL1GN0 COSS. 23 2._ (15. /. ii. §. l.ff. de piguerat. I. i$.ff, de novation. (16 .1. 1. I. 2. I. %.fupr. de pignerat. I. 1 l.ff. de novat. (17. I. 13. §. 4.JJ'. de pignorib. (13. I. 1, supr.fi alien. res. (19. £;b. 20. D 5. (20. 1. 2. fupr. de partu pignoris. I. q.sitpr. de pignorib. (21 l. 1. infr.de litigiof (22. v. I. %.ff. de puelis. (23. I. 9. infr. b. t. I. lo.supr. de obligat. I. 8- in sin supr. fi certum pet l. r.i.ff Aereb. cred. i. <). infin.ff.b. t. (24. Fac l. (,. I. S.fupr^ de remis, pignoris. I. 3- §- * 1 2 3 4 5 - verfjin autem, infr. de jure dotata. / i. infr.fi vendito pignore. (26. v. I. 3. fupr. h. t. adde l. 8. infr. eod. I. 2. infr. debitor, vendit pign. imped. Q q a 6. Imp, 6r 5 Codicis Lib. VIII. Tit. XXVIII. XXIX. XXX. 6. Imp. G 0 RD 1 AN. A. Rogato. DUamdiu non est integra i pecunia creditori numerata, etiamsi \4. _ ro pacte majore eam consecutus sit, distrahendi rem obligatam non amittit facultatem. PP. 13. Calend. Septembr. PIO & PONT. COSS. * 39 - 7. Idem. A. Caro. CI cessante solutione, creditor non reluctante lege 2 contractus , Mart. Sirmii o pa, qux sibi pignori nexa erant, distraxit: revocari venditionem iniquum est : cum si quid in ea re fraudulenter 3 fecerit 5 non emptor a te , sed creditor 4 conveniendus sit. PP. ;. Cal. Novembr. PIO & PONTIANO COSS. 239. 8- Idem A. Maximo. CI priusquam 9 distraheretur pignorata poffeffio, pecuniam cre- ^ ditori obtulisti, coque non accipiente, facta contestatione eam deposuisti, & hodie [quoque] in eadem causa permanet, pignoris distractio non valet. Quod si prius, quam offerres, legem venditionis exercuit: quod jure subsistit, revocari non debet. PP. 3. Non. April. GORDIANO A. & AViOLA COSS. 340. 9. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Cillo. Q Ux specialiter vobis obligata sunt, debitoribus detrectantibus -solutionem, bona fide debetis & solennster vendere. Ita enim apparebit, an ex pretio pignoris debito satisfieri poffit. Quod si quid deerit 6, non prohibemini extera etiam bona jure conventionis consequi. PP. 13. Cal. Jul. DIOCLET. 3. & MAXIM. AA. COSS. 287. io. Iidem AA. & CC. Rufino. CT qui sub imagine 7 alterius personx , quam supposuerat, •*-' jugiter tenet: cum libi negotium gerat, alienasse non videtur. Jure enim pignoris obligatum prxdium , neque fi per subjectam personam creditor comparaverit, neque si sibi addixerit, debitori affert praejudicium ; sed in eadem causa permanet, in qua fuit ante hujusmodi collusionem. Sane si debitore distrahente 8 comparaverit , consensu emptionem perfectam (si neque dolus 9 adversarii, neque metus to causa gesta arguentur) revocari 11 , exemplo grave est. Si igitur poteris evidentibus probationibus monstrare cr.'dilorem 12 per suppositam imaginarii 13 emptoris personam semper possessionem tenuisse, nec vendita bona 14 fide prxdia postea sinceriter comparasse: potes oblata pecunia cum usuris, ad restitutionem creditorem compellere. PP. 3. Non. Ostobr. ipsis 4. & 3. AA. COSS. 296. 11. Iidem AA. &. CC. Rnfinx. j^Ulier, licet specialiter res pignori dederit pro alio 19, cre- _ 6l6 PP. 16. Cal. Dec. SiZ ditor eas distrahendi non habet facultatem : nisi diffimula- tiong 16 marito obligante velut proprias, creditoris ignorantiam circumscripserit. PP. 5. Cal. Maji , Heraclite , AA. COSS. 12. Iidem AA. & CC. Zotico. CI debitor rem tibi jure pignoris obligatam , te non consentiente 0 distraxit: dominium cum sua causa 17 transtulit ad emptorem. 8. Prid. Cal. Maji * 1 , Ihr alite , AA. COSS. ■ & CC. Theo- dotx. Q Ui prxdium obligatum a creditore comparavit, fi in vacuam -possessionem 18 inductus non est, nullam in rem actionem habet. 14. Iidem AA. & CC. Modesto. Clin.boc, quod jure tibi debetur, satisfactum 19 non fuerit, de- ° hitoribus res obligatas tenentibus : aditus Prxles provincix , tibi distrahendi facultatem jubebit fieri. mi i , AA. COSS. 19. Iidem AA. & CC. Avianx. QBligatis pignori mancipiis ä creditore distractis ac traditis • si post debitor quondam hxc solicitaverit: nan venditori sed emptori contra possidentem in rem competit actio. Dat C,L«a "....- cc LOSS. 1 r6. Iidem AA. & CC. Sylvano. IJNus 20 ex multis debitoris, qui pignora tradiderat, heredi. bus , quod ab eo personali actione peti potuit, solvendo res obligatas distrahendi creditori facultatem non adimit. S » April. CC. COSS. *• WOn ' 17. Iidem A A. & CC. Agapx. rj Ei creditor obligatx generali sive speciali conventione, per creditorem alium , cui non fuerat 21 nexa , venundata non amittit persecutionem. Dat. Prid. Non April. CC. COSS. ’ 18. Iidem AA. & CC. Cajano. Q Ui a creditore pignori obligatum prxdium jure emit, de proprietate vinci non potest. 8. 6. Calend. Maji, CC. COSS. 19. Iidem A A. & CC. Libyx. HI maritus 22 tuus mutuam (licet tuam) dedit pecuniam; eorum, qux pignoris titulo accepit, si ei non successisti, distrahendi- nomine tuo nullam habes facultatem. 8. 6. Id. Nov. Htraclia AA. COSS. ' 20. Iidem AA. & CC- Sabino. CEcundum placiti fidem , si nihil convenit 23 specialiter, pignoribus a creditore majore , quam ei debebatur , pretio distractis; licet ex eo fundus comparatus sit, non super hoc in rem sed in personam , id est , pignoratitia de superfluo 24 competit actio 8 . 6. Id. Nov. Byzantii , CC. COSS. T I T. XXIX. DEBITOREM VENDITIONEM PIGNORIS IMPEDIRE NON POSSE. 1. Impp. SEVER. & ANTONTN. AA. Marcello. HI sunt, qui emere prxdia tibi obligata velint, non impediuntur scriptura 29 testamenti, qua complexus est debitor nulla kft prtedia venundari, & poenam addidit, ut fisci 26 fierent. Nec enim potuisse eum hujusmodi lege jus creditoris facere deterius, mani, festum est. Dat. 6. Cal. Maji , APRO & MAXIMO COSS. 208. 2. Imp. GORD. A. Nepoti. DJEbitoris denunciatio, qui creditori suo, ne sibi rem pignori obligatam distrahat, vel his , qui ab eo volunt comparare, dennneiat: ita demum efficax est, si universum 27 tam sortis, quam usurarum offerar debitum creditori: eoque non accipiente, idonea fide probationis (ita ut oportet) depositum ostendat. Nam si vel modicum 28 de forte, vel usuris 29 in debito perseveret: distractio rei obligatx non potest impediri : neque ea ratione emptor , tametsi sciat interpositam a debitore creditori godenun- ciationem, malae fidei fit poffcflbr. PP. 3. Nonas Aug. GORDIANO A. & AViOLA COSS. 2,0. T I T. XXX. SI VENDITO PIGNORE AGATUR. 1. Imp. ALEXANDER A. Agrippx. DRxses provincix aditus, si fuerit probatum ,' tuum creditorem, eui jus distrahendi pignora fuit, dolo 31 malo fundum vendi- (1. /. 3 .supr. h. 1 . 1 . 2. in sin . ir.fr. tit. prox. I. 23. §. 1 $.js. famil. ercise.l. S. §. 2. 3./. 11. §. 4 s. de pignerat, adde l. 63 .ff. detviHio- nib. I. 3. §. v J?'. de statulib. (2. 1. %.supr. d; pignor. I. $.js. de pignerat. (3. /. l.infr. si vendito pign. (4./. 5. ir.fr. dici. tit. (3. I. 2. supr. qui bon. ced. (6. I. 3. supr. h. t. i. 3. §. 4. infr. de jure don.in. (7. Fac. I. 8 . supr. de pignerat. I. 94. js.-ie obligat. (8- /. 20. §. 3. /. 34. jfl de pignerat. (9. supr. de dolo. I. e,.supr. de rescind. -j adit. (io. supr. de hisquavi metusvel. 1 .supr. de rescind. vend. (11. I. 7 .supr. didi. tit. (12. 1 . 5. §. 3.FI de audior. tut. JVav. 32. c. 27 verf. namque ex secundis nuptiis. (13. I. 94.FI de obligat. (14. 1. un. §. 1. in fin.supr. desujsrag. I. 2. su_pr.fi propter pubi, fenfit. ('S- 1 - 39 -§• !■ 1 . 40.jf. de rei vindic. (16. 1 .18.supr. ai SC. Vetiej. (17. /. 14. /. ly.supr. de pignorib. I. 3. I. 10. supr. de remis. pign. I. 18. §• 2. FI de pignerat. (18- /. 20.supr. de padlis: l. 9-supr. * donat, inter vir. (,9. /. 18. supr. dc adminiflr. tut. I. 4. supr. dl pignerat. (20. 1 . 1. infr. de luit. pign. (21. 1 . 2. lapr. de hir, 9"> in prior, credit. (22. I . 26. §. 2.FI de pignorib. (23. v. /. 15. §• 3 - FI de rejudic. (24. V. /. ult. §. 4. cfi 5 - infr. de iure domin. I . 24. §. 2. FI de pignerat, adde l. 6. §. 1. I. 7.FI dici. tit. (23./. 114. §. 14.FI de legat. I. (26. v. I. j.S- §. S -f- Z' (27. I. 9. supr. tit. prox. (28. /. 6. supr. dici. tit. I. 2. infr. :nfr de sidetujs. t. 29. §. 1 4.FI famil. ercisc. I. 9. §. g.FIste pignerat. s’?. §• 6 .Js.fl. verb. oblig. (29. 1 . q.supr. deufur. (30. I. i.infr. deuciguf- (31. I . 4. infr. h. 1 .1. 7. supr. de distracl. pign. 6 17 De luitione pignoris. 618 disse: quanti tua interest , restituere tibi eundem creditorem jubebit. Quod ii de bonis x creditoris condemnati solvi pecunia non potuerit, & probatum Fuerit, emptorem inala fide emisse: offerente 2 te pecuniam cum usuris , quanti fundus venit, restituere tibi fundum cum fructibus mala; fidei emptorem jubebit. j?P. Calend. Septembr. ALEXANDRO A. COS. rrz. 1. Idem A. fEmiliano. CErvos, quos nullo 3 iure ä creditore venisse dicis, pater tuus, ^ vel tu , si hereditas ejus ad te pertinet, a possessoribus petere potes. Quod si usucapti sunt, petat pater tuus pretium eorum j creditore , qui non jure eos vendidit. PP. 3. Calend. Januar. ALEXANDRO A. COS. r-z. 3. Idem A. Claudio. CI uxor tua Praesuli provinciae probaverit, cum aureos triginta o deberet, servos suos amplioris pretii per gratiam 4 aureis viginti creditorem vendidisse , eumque solvendo ; non suille: jubebit emptores 6 , recepto pretio, restituere servos. PP. 16. Calend. Octobr. MAX MO 2. & LLIANO 1 . 088 . 4. lmp. 60 RD A. Eudemo. PUm contra bonam fidem venditionem obligatae possessionis a ^ creditore factam alleges , non observatis , qua in distrahendis pignoribus celebrari consueverunt, adito Prasside provinciae c x- pe ,re actione competenti non tantum adversus creditorem , ve nun etiam adversus possessorem , si Fraudem eum participasse 7 ciu’ creditore docere potueris: ut revocatis , quae mala fide gesta c 'terit , & Fructuum ratio, & damni , quod irrogatum apparii, haberi possit. PP. Calend. April. SABINO s. & VE- KUt' .. COSS. 54t. Impp. DIOCLET. &• MAXIM. A A. & 1. C. No.ii.r. CI cred. ignus, prinsjiiain ti 10 fi reS distrahente, non O per co; :ein emptor comi.araverit . luccelior ejus 8 de superfluo , emptoris here 1 , qui rem possidet, conveniendus est. S. i<- u!. Januar. Nicomedia: ; t C. COSS. T I T. XXX'. DE LUiTIONL PIGNORIS. 9 1. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Antiochiae. QUi pro parte heres extitit: n i ii totlim 10 debitum exsolvat, suam N- portionem ex pignoribus recipere non potest. PP. 3. Calend. April. ALBINO & AEMILI ANO COSS. 207. 2. lmp. GORDIANUS A. Domitio. Intelligere debes vincula pignoris durare 11 personali actione A submota. 12 PP. ix.Calend. Junii, SABINO & VENUSTO COSS. 241. 3. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Floro. CI reddita 13 debita quantitate , vel rebus in solutum datis sive 0 distractis, & compensato pretio , satis ei, contra quem supplicas , factum esse adito Prsfide provinciae probaveris: vel, fi quod residuum 14 debetur, obtuleris, ac, fi non acceperit, deposueris consignatum : restitui tibi res pacto pignoris obligatas 15 providebit: cum etiam Edicto perpetuo actione proposita, pecunia soluta creditori , vel si per eum factum sit, quominus solveretur : ad reddenda ea 16, qu® pignori acceperat, jure eum satis evidenter urgeri, manifestum est .8. 6. Id. Octobr. AA. COSS. T I T. XX'.sii. SI UNUS EX PLURIBUS HEREDIBUS CREDITORIS, VEL DEBITORIS 17 PARTEM SUAM DEBITI SOLVI! , VEL ACCEPERIT. 1. Impp. VALER & GALLli-N. AA. Tauro. JVT Anifesti, & indubitati juris est, defuncto eredi "ore 18 multis x relictis heredibus, actionem quidem peri' n ilem inter eos ex Lege XII. Tabularum 19 divi ii 20 : pignus vero in solidum 21 unicuique teneri. Dat. 12. CaL Maji, ipsis A A. 4. & 3. COSS. 258. 2. Impp. DIOCLET. & MAXiM. AA. & CC. Claudite. A Ctio quidem personalis inter heredes pro singulis 22 portionibus quassita scinditur : pignoris autem jure multis obligatis rebus , quas diversi possident: cum ejus vindicatio non personam obliget, sed rem 23 sequatur : qui possident, tenentes non pr» modo lingularum rerum substantia» conveniuntur , sed in solidum : ut vel totum debitum reddant, vel eo, quod detinent, ce laut. S. 5. Novembr. * A:itiocbiie. SI PIGNORIS CONVENTIONEM NUMERATIO 24 PECU N 1 JE SECUTA NON FUERIT. 1. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Illaro. gl pecuniam 2; tibi non esse numeratam , atque ideo frustra cautionem' emissam adieris, & pignus datum probaturus es, in rem experiri potes : nam intentio dati pignoris , neque redditae pectini® , non aliter tenebit, quam si de fide debiti constiterit. Eademque ratione veritas servetur, si te possidente pignus , adversarius tuus agere coeperit. PP. Calend. Septembr. LATERANO & RUFiNO COSS. 193. 2. lmp. ALEXANDER A. Peregrino. CI (ut nunc adleveras) nihil creditor numeraverit uxori tu®, qu® pignus dedit, sed inanem extorsit cautionem : mendaci scriptura contra fidem veritatis obligari ejus res non potest. Sine die & Consule. T I T. XXXIV. DE JURE DOMINII 26 IMPETRANDO. 1. Imp. ALEXANDER A. Nicolae. TAOminii jure pignora possidere desiderans, nomina debitorum , quos in solutione cessare dicis , exprimere , & an solennia 2" peregisti, significare debuisti: dummodo scias, omnia bona de bitoris, quae pignori dedit, ut universa dominio tuo generaliter addicantur , impetrare te non posse. PP. 14. Calend. Decembr. ALEX. AUG. 3. & DIONE COSS. 230. 2. Imp. GORD. A. Just®. CI creditor pignus jure dominii 28 ä nostra Serenitate possidere petiit, & post formam Rescripti alio anno usuras 29 a vobis accepit, a beneficio impetrato recessisse videtur. PP. Prid. Non. Decembr. PIO & PONTI ANO COSS. 239. 3. Imp. JUSTINIANUS 30 A. Demostheni PP. A/Etustissimam observationem , qu® nullatenus in ipsis rerum eia ’ ruit documentis , penitus esse duximus amputandam, irnmi* (1. i. 3. infr. h. t. (2. I. 9. ff. de refeind. veni, intmo vide /. 27. infr. Aeevidl. (3./. 4. infr. h. 1 . 1 . 2.supr.j?propt. puil. perfit. I. 3. [iipr.fi advers fise. (4 l. l.supr. h. t. (5. d. I. I. -vers. quod fi (6. d. I. 1. I. 4. infr. eod. (7, l. 3. snpr. eod. (g. I. 7. supr. de distmcl. pign. immo vide l. 24. §. 2.ff. de pignerat. (9. Lih. 20. D. 6. (10. /. iG.supr. de diftr. pign. I. 8. §. 2. 1 . 9. §. l-ff. de pignerat. (11. V. L G%.js. de eviclion. L 30. § 1 .ff. ai leg „ AquH.l. r. 5 - V §• i ji de pignerat. I. 11. §. j.ff. de pignorib. L ff. q- ' mod. pignus. (14. Adde /. 9. supr. de pignorib. (, q. Adde l. u supr. ad exhibend l. 2. supr. de condidi, ex lege. t. ult. infr. desolu,- tion. (16. i. 1. §. 6 .ß] de obligat. 17. I. 16 .supr. de diftr. pignor. I. I. infr. de exceptio». (18. Adde/. II. §. 4(Fi de pignerat. (19. /. 2;. §. 13 fi'- L G. supr. famil. ercisc. (20. /. 2. infr. h. t. (21. i. G-,.js. de eviclion. (22./. 1. supr.ficcrt. pet. I. 2. supr. de her ei. adtion. i. 1 .supr. h. t. (23. /.18. supr. I. T 7 - ff de pignorib. (24. Adde titt.supr. de non numer. pec. & de dotecuut. non numer. (25. v. /. I. supr. de non numer. pecun. (26. Adde l. 63. §. 4 js de acquir. rcr. iomin. (27. I. 3. infr. h. t. adde l. 6. supr. der-mijj. pign. (28. I. ult. supr.fi in caus. juiic. > pign. I. 24. in prine, ff. de pignerat. I. 59. in prine, js. ad AC. Trebell. i. 1,3. in fin.ff. de acquir. rer. domin. (29. /. q. supr. de paci, inter •pt. Fac. / 8- supr. de usur. I. 7. §. 2.Fi depofiti. L 2.supr. de his , .jve ti i metusve. i. 4. §. 2. i. J.ff. de leg. commissor. 1 . 13. in prine, ff. i de usur. (30. V. §. I. Jnft. quib. alien. lic. Q. 1 3 magis »19 Codicis Lib. VIII. Tit XXXIV.nsqne XxXVI. 620 'fiia-is clarioribus remediis corrigendam. Igitur in pignoribus,, qux jure dominii possidere aliquis cupiebat, proscriptio 1 publica, & annus luitionis r antiquitus introducti sunt: pignus autem poblice proscriptum, neque vidi pius , neque (nisi tantummodo ex li brorum recitatione) audivimus. §. l. Sancimus itaque , si quis tem creditori suo pignoraverit, si quidem in pactione 3 cautum est, quemadmodum debet pignus distrahi , sive in tempore , sive in uliis conventionibus, ea observari, de quibus inter creditorem & debitorem conventum est. Siu autem nulla pactio intercesserit, licentia dabitur Foeneratori ex denunciatione 4 vel ex sententia judiciali 3 , post biennium , ex quo attestatio missa , vel sententia prolata est, numerandum, eam vendere. §. r. Sin vero nemo 6 est, qui comparare eam maluerit, & necessarium liat creditori saltem sibi eam jure dominii poffidere: in hujusmodi casibus [hanc) causam esse observandam censemus, ut sive praesens sit debitor, de- nunciatio ei scilicet post biennium mittatur: sive abfuerit, provinciale tribunal creditor petat, & judicem certiorare festinet, quatenus ille eum requisierit, certo tempore super hoc ab eo statuendo : ut fiat debitori manifestum per apparitionem judicis, quod ä creditore petitum est: & certum tempus statuatur , intra quod ii Fuerit inventus debitor , debet is, qui pecunias creditas accepit, debitum nfterre , & pignus recuperare. §. 3. Sin autem nullatenus Fuerit inventus, Judex certum tempus definiat, intra quod ei licentia dabitur lese n.anifestare , & offerre pecuniam , & pignus ä pignoratiooe liberare. Sin autem tempore statuto, vel minime Fuerit inventus , vel creditam pecuniam totam offerre noluerit: tunc creditor adeat culmen Principale , & precibus porrectis, jure dominii [a nostra Serenitate) bibere eandem rem expetat, habeat- que ex divino oraculo eam in suo dominio, f Kt postquam hoc Fuerit fui,secutum, pietatis intuitu habeat debitor intra biennii tempus 111 suam rem humanum regressum , ex die sacri oraculi numerandum : &■ liceat ei creditori, qui jam dominus Factus est, offerre debitum cum usuris, & damnis vitio ejus creditori illatis : quorum quantitatem creditor debet suo juramento manifestare , & suum pignus recu; crare Sin autem biennium Fuerit elapsum , plenilsur.e habeat rem creditor , idemque dominus jam irrevocabilem factam. §. 4. Sed si q"idem minus in pignore 7 , plus in debito inveniatur : in hoc , quod noscitur abundare , sit creditori omnis ratio integra. Sin autem ex utraque parte quantitas aequa inveniatur, sine omni dubitati ne totam rem antea pigneratam retineat. Sin autem minus quidem in debito, amplius 8 autem in pignore fiat: tunc in hoc, quod debitum excedit-, omnia debitori jura integra lege nostra servabuntur : creditoribus quidem fceneratoris non suppositum , aliis autem ciebit iris creditoribus. vel ipsi debitori servatum. Et nc ex communiore fiat aliqua difficultas, licentia dabitur credi- to r i , seu domino, testimationem supertiui debitori , vel creditori debitoris ■ um competenti cautela in eum exponenda offerre. §. 5. Sin vero creditor , postquam jure dominii hoc possideat , vendere hoc maluerit, liceat quidem ei hoc F.iccre : Ii quid autem superfluum fit, debitori servare. Sin autem dubitatio exorta fuerit pro venditione, utpote viliore pretio Facta : sacramenti 9 religionem creditor prxsiare compellatur, quod nulla machinatione, vel circumscriptione usus est: sed tanti vendiderit rem, quanti potuerit venire: & hoc tantummodo reddi debitori, quod cx juramento superfluum fuerit visum. Sin autem ex jurejurando [etiam] minus habuisse creditor inveniatur : in residuum habeat integram actionem. §. 6. sEftimationem autem pignoris, donec apud creditorem eundemque dominum permaneat, sive amplioris, sive minoris, quantum ad debitum quantitatis est, judicialis esse volumus disceptationis: ut, quod Judex super hoc statuerit, hoc in aestimationem pignoris obtineat. Oat. 13. Cal. April. Constan- tinop. LAMPADIO & ORESTE VV. CC. OOSS. 530 T I T. xxxy) -- DE PACTIS 10 PIGNORUM , ET DE LEGE n COMMISSORIA IN PIGNORIBUS RESCINDENDA. I. Imp. ALEXANDER A. Vistorino. QUi pactus est, LList ia intra certum tempus pecuniam (ruant ^ mutuam accepit, solveret, ccffurumse creditoribus , hypotheca, venditionem non 13 contraxit: sed id comprehendit, quod iure .110 creditor in adipiicendo pignore habiturus erat. Communi itaque jure creditor hypothecam vendere debet. PP. Id. Octobr »LEX. A. COS. 123. 2. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Dionysio. S l fundi nomine , quem vendideras, emptori ab alio mota pro- prietatis quxstione , alterum fundum pro ejus evictione pignoris hvpothecaeve titulo emptionis instrumentis ea lege dedisti, Ut ([uemsecundo tradideras , fi is , quem vendideras , eviclus nonsuerit obtineas: de hoc contra eum , qui moverat questionem , lata sententia : emptori parata securitate circa eum , quem obligaveras restituendum : conventionis fidem impleri (si negotium integrum est) freies jubebit. S. Cal. Decembr. Sirmii, AA. COSS. 3. Imp. CONSTANTINUS A. ad populum. (l. i. G.J'apr. de remis. pign. I. 4 .supr. dediftr. pign. (2. 1 . 63. in ftt. js. de adquir. rer. iomin. (3. v. I. a-supr. de pignerat. (4. /. 4. supr. de distr. pign. (9. §. 3. supr. b. I. sio. lib. 20. D.i. (11. Fac. Lib. 18. D. 3. (12. v. /■ 2.js. de ieg. commijs. adde l. 38 .ff. de minorib. (13. I. 4 .supr. de pignerat. (14- v. 1. Fcud. 27. (1;. I. 7. supr. de legib. I. un. infin.supr. quis igitur __ laborat, bac sanctione respiret, quae cum praeteriti: 15 praesentia quoque repellit, & futura prohibet. Creditores enim re amissa jubemus recuperare , quod dederunt. Dat. 2. Cal. Februat. Serdic* , CONST. A. 7. & CONSTANTIO C. COSS. 354. T I T. XXXVI. ——— DE EXCEPTIONIBUS 16 SEU PEffiCRIP TIONIBUS. I. Imp. ANTONINUS A. Claudio. j^Ebitores quidem hereditarii unicuique heredum pro portione hereditaria, antiqua lege 17 obligati sunt. Sed si eis heredibus omnem pecuniam exsolvisti, quibus nomen patris tui testator in divisione adseripserat, doli mali exceptione adversus alios agentes tueri te potes. PP. 10. Calend. August. DUOBUS ASPR 1 S COSS. 213. 2. Idem A. Julio. pRo portione tua , qua domum ad te pertinere dicis, si judicatum non est, actionem dirigere potes. Nam exceptio rei judi- catx is ei demum obstat, vel successoribus eius, inter quos cognitum super ea re , & pronunciatum est. PP. 13. Calend. Martii, ANT. A. 4. & BALB. COSS. 214. 3. Idem A. Vitali. ^Dversus Fratrem tuum quondam tutorem legitimum tutelae judicio si expertus non es , proposita actione consiste: nec timueris exceptionem pacti, si in ea fraudem 19 dolumque admissum probare 20 potes : nam replicatio doli 2 1 opposita 22 bons fidei judicium facit, & commentum fraudis repellit. 4. Imp. ALEXANDER A. Juliano & aliis. QUm nondum 23 finitam sententia causam , sed Matam allegetis, 11011 est dubium , omnes integras defensiones (vobis) esse. PP, 2. Non. Octobr. MAXIMO 2. & JELIANO COSS. -- 4 - 5. Impp. DiOCLET. & MAXIM. AA. r & CC. Bafilio. I-Jcet Unde vi interdictum intra 24 annum locum h abeat, tamen de contrall. judic. , (16. Lib. 44. D. 1. (17. v. tit. supr. ß unus ex flur. bered. (i 8. v. tit. supr. inter alios acia vel judic'. (i 9- /• ?• lib.flipul. (20. /. 18. §. l.ff. de probat. (21./. z\.st. folato nm.ri- mon. I. 84. §• S-iE de legat. I. (22. V. i. 42. st. de mort. caaj. donat. {2 ]. I. 8- infr.b. t. I. z.jupr.sentent. reJciniinonpoße._ (24. I. 2.supr. unde vi. I. I. in prine, is §. 39 - ff- ® vt armat. exceptione 62 1 JV' litigiosis. 622 exceptione perpetua i succurri ei , qui per vim expulsus polt retinuit possessionem, auctoritate juris maniFestatur. 5. Cal. Maji, Trallis , AA. COSS. 6. Ii liem AA. & CC. Helena. 01 pactum intercessit, in exceptione fine temporis praefinitione ° dedolo replicare potes. 8. Cal. Sept. Viminatii, AA. COSS. 7- Iidem AA. & CC. Menandro. CI ex majore debiti quantitate minor tibi soluta est, nec libera- O tionem debitori tuo praestitisti : petere , quod non r probatur redditum, contra exceptionem pacti replicatione tuam adjuvans intentionem , minime prohiberis. 8. r. Cal. Mart. CC. COSS. 8- Iidem AA. & CC. Aurelio. pRsescriptionem peremptoriam 3, quam ante 4 contestari sufficit, 1 omissam, priusquam sententia feratur, objicere quandoque licet. 8. 15. Cal. Novembr. CC COSS. 9. Iidem AA. & CC. Mutiano. CI quidem intentionem actoris probatione 5 deficere confidis , ^ nulla tibi defensio necessaria est. Si vero de hac confitendo , exceptione 6 te munitum asseveras , de hac tantum agi convenit. Nam si etiam de intentione dubitas: habita exceptionis contestatione, tunc demum, cum intentionem [suam] secundum asseverationem luam petitor probaverit, huic esse locum monstrari convenit. S. 3. Non. Novembr. Burtudici , CC. COSS. 10. Iidem AA. & CC. Aquilinae. ■MOn exceptionibus actores, quibus reis auxilium tribuitur certis ex caulis, sed replicationibus 7 suam intentionem , fi quam habeant, muniant. 8. Cal. Decembr. Nicomedia, CC. COSS. Ii. Iidem AA. & CC. Neoni. TJEfenliones live exceptiones ad intercessores 8 extendi, quibus ■ reus principalis integro manente statu munitus est, constat. 12. Imp. JULIANUS A. ad Julianum Comitem Orientis. CI quis Advocatus inter exordia litis prxtermissam 9 dilatoriam O prsscriptionem postea voluerit exercere; & ab hujusmodi opitulatione submotus, nihilominus perseveret , atque pr®poster® defensioni institerit: unius libra; auri condemnatione multetur. Dat. 7. Id. Mart. Antiochia, JULIAN. A. 4. & SALLUST. COSS. 363. 13. Impp. HONOR. & THEOD. AA. Symmacho Proconsuli Africae. pRaescriptiones fori in principio 10 [litis] a litigatoribus oppo- 1 nendas esse , legum decrevit auctoritas. Dat. 5. Cal. Sept. Ravenna, HONOR. 10. & THEODOSIO 6. AA. COSS. 41;. T I T. XXXVII. DE LITIGIOSIS. 11 1. Impp. SEVER. & ANTONTN. AA» Paulin®. PUm creditor pignus vendit, non potest videri litigiosae rei em- ^ ptio contrahi, etsi debitor interdicat 12, ne venditio perficiatur. PP. Cal. Maji , APRO & MAXIMO COSS. 208. In AUTHENT. de litigiosis. §. 1. coli. 8- tit. 13. al. 8- Novell. 112. cap. 1. TItigiosa res est , de cujus dominio causa movetur inter poj’ej'-rem, cfi petitorem, judiciaria conventione , vel precibus Lr incipi ablutis, pfi Judici insinuatis, cy fer cum futuro reo cognitis. 2. Imp. CONSTANTINUS A. ad Provinciales. T Ite pendente actiones , quae in judicium deductae sunt, vel res, pro quibus actor d reo detentis intendit , in conjunctam personam , vel extraneam donationibus, ve! emptionibus, vel quibus- ■ bet aliis contractibus minime 13 transferri ab eodem actore 14 Iri ceat: tanquam [si] nihil factum fit, lite nihilominus peragenda. Dat. Calend. Martii , BASSO & ABLABIO COSS. 33>- 3. Jmppp. GRAT. VALENT. & THEOD. AAA. Tatiano P. P. QUicunque rem litigiosam, vel ambiguum chirographum, quoti-' libet denique mobile, vel immobile fisco nostro, vel potentiori,- seu aliis personis in testamento sive codicillo legaverit 15 , fideive commiierit, aut per hereditatem reliquerit, nullam fiscus noster,- vel alia persona licentiam habeat jurgiorum , nec judicium subeat # sed aestimatio ejus litis ineatur, prsstanda his, quibus actiones,- vel res liiigiosie relicta;sunt. Eandem litem ipsi heredes peragant,, suarum actionum periculo ea , qu® litigiosa fuerant relicta , vindicantes. Quod & de chirographis placet, ut heredes relictorum fisco , vel aliis personis praesentem pecuniam numerent, & judicio eos, quos obnoxios existimant, persequantur. Dat. 1?. Cal. Jul. Thessalonica. Item rursus Conflantinop. 13. Cal. Januar. GRAT. 5. & THEODOSIO AA. COSS. 380. 4. Imp. JUSTINIANUS A. Joanni P. P. TTCnsenuis , [ut] si quis lite pendente, vel actiones, vel res, quas peffidet, ad alium quendam transtulerit, sive scientem , sive ignorantem ,. vitio litigiosi contractus subjacere : distinctione quadam inter contrahentes observanda , ut si quis sciens, vel ad venditiones , vel ad donationes , seu ad alios contractus accesserit» cognoscat se compellendum non tantum rem adhibere, sed etiam pretio ejus privari , non ut lucro cedat ei, qui rem alienavit, seA ut etiam alia tanta quantitas ab eo-fifei 16 juribus inferatur. §. 1. Sin autem ignorans rem litigiosam emerit, vel per aliam speciem contractus eam acceperit: tunc irrita rei alienatione facta , pretium cum alia tertia parte recipiat. Justum est etenim propter dolosam mentem , & absconditam machinationem , cum non emptori manifestaverit rem in judicium deductam fuisse, [in] tertia parte pretii (sicut jam etiam disposuimus) eum puniri : Tuli videlicet poena non solum in aliis contractibus , verum etiam in donationibus porrigenda : ut vera ®stimatione facta, cu(n pretii datio non est, rem ad alium transferens, multetur: omnibus instrumentis, qu® super hoc conficiuntur, nullam vim obtinentibus: exceptis videlicet hujus sanctionis dispositione his, qui vel dotis nomine, vel ante nuptias donationis, vel transactionis , aut divisionis, rerum hereditariarum fast®, vel per legati, vel per fideicommissi’ causam tales res , vel actiones dederint, vel acceperint. Dat. 1;. Calend. Novembr. Constant, post Consulatum LAMPADII & ORESTIS VV. CC. ann. secundo , 532. In AUTHENT. de litigiosis. §. & hoc autem praesenti, coii. 6. tit. !2. al. 8- Novell. 112. cap. 1, JUncji heres in !ite viclor extiterit , rem ipjunt , cujus dominus ejse apparet, legatario praflet: qui nihil consequitur , fi vicius fuerit heres , cum litis eventus ei videatur reliclus. Igitur liti adese potest , ne colludatur. (1. 1 . 6. infr. h. t. (2. V. I. 24. I. Jl.fupr. de tranfacl. I. §.3. ff. de cond. indeb. (3. §. 9. Inft. de except. (4. I. ip.sitpr. h. t. excip. I. 12. infr. eod. (5. I. 4. supr. de edendo. !. 9. Jiipr. de obligat. (6. Vide tamen l. y.ff. h. t. (7. V. Irst. de replicat, inpr, l. 2,§. /. 22. §. l.js.h.t. (8. L 19 js. ecd.l. 49. in prine js. de fidejujs.§. 4. Inst. de replic. (9. I. 19 . supr. de probat, excip. I. g. su?r. h. t. confer l. q.supr. eod. (10 . L 4.supr. dejurisd. omn jud. Nov. 53. v. 3. (11. Lib. 44. D. 6. Nov. Iir. (12. /. I. in prine, js, h. 1. 1 . 2. T I T. XXXVIII. DE CONTRAHENDA ET COMMITTENDA STIPULATIONE. 17 i. Impp. SEVER. & ANTON. AA. Secundo. J^Icet 18 epiftols 19 , quam libello inseruisti , additum non iit, stipulatum ejse ewn , cui cavebatur ; tamen fi res inter präsentes gesta est, credendum 20 est, pr®cedentem stipulationem vocem spondentis subsecutam esse. Accepta 17. Calend. Maji, SEVERO 2. & VICTOR1NO COSS. 201. 2. Iidem AA. Petronio. Si fili® 21 tu® , quam in potestate habebas , pecuniam dari ftipu- u. nui ttwy, ja 1^11 aj , jj , «.»e ^ ^ ^ ^ » h. t. Nov. Ii2. c. 1. (16. V. I. 3. infin.Js. h. t. i 17. Lib. 45. D. 1. Lib. 3 - Inst. 16. (18- Adde /. ult.js. mandati. (19. v. l. penult. infr. h.t. I. 30. L 134. §. penult. s. de verh. cblig. §. 17. List, dc inv.til, ftiyul. §. ult. Inft. de fidejujjorib. (20. dd. //. (2i. V. L de verb. oblig. latus 62 5 Codicis T.ib. VIII. Tit. XXXVIII. latus ec• naratam obligationem exercere non prohiberis. PP. k n . NÖvembr. FAUSTINO & RUFiNO COSS. an. 3. Imp. ANTONINUS A. Hadriano. OI, cnm pecuniam tuam crederes accommodato nomine Juliani, " stipulatio in personam ejus absentis I directa eil: cum nihil iit actum ea verborum conceptione , intelligis superfuisse r tibi rei contracta! obligationem. Ac propterea si pecuniam a debitore tuo Julianus exegerit, eamque solutionem ratam habuisti: habes adversus eum negotiorum gestorum actionem. PP. 6. Calend. Alart. PKJESENTE & EXTRICATO COSS. 218. 4. Imp. ALEXANDER A. Sabins. CEcunrtum responsum Domitii Ulpiani Pncsecti annonae Juris- 0 consuLi amici mei, ea, quae stipulata est, cum moreretur 3 , partem dimidiam dotis, cui velit relinquere: reddi'sibi , cum moreretur , eam partem dotis stipulata videtur. PP. 2. Calend. April. A LEX AND. A. COS. 223. 7. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Isidorce. XjUda 4 pollicitatione, secundum ea , qua saepe constituta sunt, ^ ad praestanda ea, qux promiserat, urgeri qucmquam ni.n sem- pcr jura permittunt. Verum quoniam pra terca ii contra pactum fecerit, quanti 5 ea res elt, dari tibi stipulanti 6 adversarium tuum promisisse proponas : hujusmodi etiam obligationis post motam litem extitisse conditionem , & ejus summae, qiuein bacquoque stipulatione continetur, petitioni locum factum esse convenit. S. ;. Cal. Decernor. AA. COSS. 6. Udem AA. & CC. Erotio. C^Cire debuisti, quae fuh transactione dari placita sunt, certi 7 *■ vel iilcerti stipulatione sublecuta peti posse. 8. 16. Cal. Januar. Sirmii , AA. COSS. 7. Iidem AA. & CC. Antonio. ■VjEque tutoris 8, neque curatoris absentia quicquam stipulatio- ni nocet: cum & fonninam minorem viginti quinque annis •absente curatore stipulari posse, non ambigatur. 8. 16. Cal. Febr. CC. COSS. 8. Iidem AA. & CC. Posidonio. "^On moriturum pnestari servum, impossibilis 9 promissio est. ^ Post io mortem autem ejus stipu.atus, recte solutionem postulat. S. ia. Cal. Matt. CC. COSS 9. Iidem AA. & CC. Capitoni. CI quidem Zenoni stipulanti mortis 1, vel cruciatus corporis ter- O ritus timore spopondisti: astvvrius ex - eru nt m exce ti nr proposita defendi potes f Sin vero nihil ta e probetur, aru.latio- nis 12 instituta!, vel futurx pro textu non ol> turpi m , sedrrob?- bile 11 causam habita sti; illatione , pron Ibo n n 1 brmafut f Sin autem ob 13 non institutu.S t accusitimiem or.m uit pecunia promissi sit, cum de hujusmodi caulis pacisci non liceat, petitio denegatur. S. 5. Id. Octohr. Varuaria -, CC. COSS. 10. Imp. LEO A. Erythrin- P. p. LAMnes stipulationes, etiamsi non solennst us 14. vel d'tectis . lcd quibulcunque verbis conseniu confalientiwn compulit» sunt, vel legibus cognita - . suam ha! eant sir itatern. Dat. Cal. Januar. Conßuntinop. MARTIANO & ZENONE COSS. 469. ii. Imp. JUSTINIANUS A. Mc-nme P. P. CCrupuIosam [veterum] inqiulitionem , utrum pr.ft 1 5 mortem , an eam mereretur , ve 1 pridie . quum moreretur, Itipist tus sit aliquis , vel in testamento legari, vel sideicomu.stsi n- mine -liquid dereliquerit, penitus amputantes; omnia 16, qu.v vel quo.minue contractu, vel stipulati . 1 el pacti hint contrahentes, vel testator ;n suo testamento disposuit, etiair.fi post mortem , vel pridie, Cuain moreretur. scrij ta esse noscuntur; mbil-irinus pro tenore contractus, ecl testa,1 enti valere prscipin us. Dat. 3. Id. Pe- cemhr. Cmfluntinap. D. N. JUSTINIANO A. ?!'. 2. • OS. 528. (1. Fac. /. 38. §. 17. _ ij\ d. t. (2. Adde l. i'.fr §. 2. jf' ,i. t. Fac, t. 4;. J. i.ff. d. t. §. 15. hft. de im-.i: ilipv.l. : 4 . V. .. 10 -Jupr. de pultis. (<,. v. I. uit.jf. -!<- (tipul. frater. (6. Fac. t. 15. js. de trunsacl. (7. v. hiß. de vei b. oblig. (8- v. §.9 luß. de iuutil. fliful. I. 1. supr. dc anci. praß. 1 . 101. j}\ de verb. oblig. i. i. ir.fr, de inutil.stipul. (9. Fac. /. 35. JE devnb. ob ig. fio. V. I. 4 -: §. 2.Jfi d. t. (u. V. /. 5. infr. iit. frux. §. I. Inft. de exee- ftionib.l. i.Js. quod met. caus. (12. v. t. 10 .supr. d: his qua vi me- tuj-vt. (13. Adde l. 18 .supr. dc trunjatt, (14. Fac. §. 1. ver/. __._624 12. Idem A. Mennx. P. P. AI Agnam legum veterum obscuritatem , qua protrahendarum li tiurn magnam occasionem usque adhucprxbebat, amputantes" sancimus : iit si quis certo tempore facturum so aliquid, vel datu’ nun stipuletur , vel qus stipulator voluit, promiserit, & adjece" rit, quod fi statuto tempore minime hsc perfecta fuerint, certam poenam flabit: sciat minime se posse debitor ad evitandam ptenam adjicere, quod 17 nullus eum admonuit: sed etiam citra ullam admonitionem eidem pccnx pro stipulationis tenore fiet obnoxius ■ cnm et, qu» promisit, ipse in memoria sua servare, non ab aliis' sibi manifestari 18 debeat poscere. Dat. 9 - Id. April. Conkantinm DECIO V. C. COS. 529. J F ‘ 13. Idem A. Juliano P. P. yEteris juris altercationes decidentes , generaliter sancimus v omnem stipulationem, sive in dando , sive in faciendo, sive mixta ex dando & faciendo inveniatur, & ad 19 heredes, L contra 20 heredes transmitti, sive specialis 21 heredum fiat mentio live non. Cur enim, quod in principalibus personis justum est’ non ad heredes & adversus eos transmittatur? Et sic existimentur hujusmodi stipulationes, quasi tantummodo in dando fuerint conceptae , cum nihilominus & heredes factum poffint adimplere: illa subtili, & supervacua scrupulositate explosa, per quam putabant, non esse possibile , factum 22 ah alio compleri, ijuod alii impositum est. Et quare, cum pene 23 similis omnium hominum natura est, non etiam Facta omnes, vel plus, vel paulo mimis adimplere polsint: ne ex hujusmodi subtilitate cadant h-unimini voluntates? Dat. Cal. Aug. Constuntinop. LAMPADIO & OLE- STE VV. CC. COSS. 530. 14. Idem A. Joanni P. P. TAPtimam quaestionem , & frequenter in judiciis verstau, fatis humanum est s. Item in praesenti dirimere, ne d - uus nostram Rempuhlicam molestare concedatur. In multis ffenun contradi- bus , maxime in fceiKratitiis cautionibus , iri tum 24 est ad- seribi, stipulationes per certos servos celebrari: !e. :::>!,0, -ude. voti- ne tenti, ex hoc materiam altercationis acti:'-. ” : £. alii quidem non esse servum adhibitum contendebant: alo > •• ■ :: n ejus servum esse, ad quem pertinere scriptura protestabatur Etsi non oer servum , sed inter praesentes celebraram [essU rem fuerat fer ■ , & hoc erum dubitabatur, debere ostendi partes elfe v-,»''. o-:-s. Cum ite iiie fatis ut.le est 25 in contractibus. & fervas ö-eri ct präsentes esse personas adseribi, forte propter personas d’gnit-.'i excellas 26, vel .ruberes, (quas naturalis :r pu- i. r non nnnifcus perperam fele manifestare concedit) faniin.us, tale? scriptuas omnifaria -v. esse credendas: & sive adferiptus fuerit servus: ct' ad quandam personam dicitur pertinere, credi omnimodo . & servum adfuisse, & fecisse stipulationem , & eam este scripto ilnmino acquisitam : & non dubitari, si servus ipse prasto foerit, vel ejus dominus , pro quo scriptus est , fecisse stipulatio- iiem. Et si inter präsentes partes res acta esse dicitur. & hoc esse r redcndnm : si tamen in eadem civitate utraque persona in eo die commanet, in quo hujusmodi instrumeritum conscriptum est: nisi is , qui dicitsese , vel adversarium abfuisse, liquidis-, ac manife- stiilim ? probationibus , & melius quidem, fi 28 per scripturam , vel saltem per testes 29 undique idoneos, L omni exceptione majores ostenderit, sese, vel adversarium suum eo die civitate abfuisse : sed hujusmodi scripturas propter utilitatem contrahentium esse credendas. Dat. Cal. Nov. post Consulatum LAMPADII & ORESTIS VV. CC. 531. 15. Idem A. Joanni P. P. . CI quis spoponderit insulam , cum moriebatur, »dificare stipulatori, impossibilis veteribus 30 videbatur hujusmodi stipulatio: Jed hacsolennia. Inft. de verb. oblig. (15. v. I. 4 s. §• I- C.s 2-/1 -st verb oblig. 1 . 20. js. de jure dot. §. - 3. 15. l6. 1 ”ft. de iuutil. Jtiftd. (16 . v. / un. supr. ut ucl. £0’ ab bered. ( 17. v. /. 23 ,ff. de verb. oblig. adde l. 4. ß'. de dg. commis. (18. v. I. I. in fin. -js. de aS.ew.pt. (19. Fac. /. 9. in fin.js. de probat. (20. PV-C. I. igZ-F- de verb. oblig. (21.1L!. 133. (22. Adde l. 5. ff. de duob. reis. (23 .v-l-V-ff-"? silut. (24. v. I. 5. §. 4 .Js. de auci. tutorum, (r;. d. §4- 4. (27. v. I. ult.supr. derccept. arbitr. (28. v. I. 3- infin.supr. /immorsemajor. (29. v.L l.supr. deteftib. (30. v. I. i 3 -J ll f r -^ 625 ___ sed nobis sensum contrahentium discutientibus, verisimile esse videtur hoc inter eos actum , ut incipiat quidem contra morientem obligatio, immineat autem heredibus ejus, donec ad effectum perducatur. Nemo enim ista stultus invenitur, ut tali animo Faceret stipulationem, ut putaret posse tantum nidificium in uno momento hone extollere : vel eum, qui moritur, talem habere sensum, quod ipse sufficeret ad hujus operis completionem. §. i Sancimus itaque, st quid tale evenerit, heredes i ejus teneri, ut factum, quod mortis tempore Facere promisit, hoc heredes ejus adimpleant, quasi speciali heredis mentione habita, licet hoc minime fuerit expressum. Quemadmodum enim si in dando concepta suent stipulatio , & contra heredes transmittebatur: ita & fi in faciendo est, licet in mortis tempore colligatur, attanfen ad similitudinem in dando concepte stipulationis & heredes 'obligari: ut non discrepet fastum a datione, sed sit lex nostra per omnia sibi consentanea. Quod & in legatis simili modo relictis observari censemus. Dat. i;. Lai. Novemb. Conftantinop. post Consulatum LAMPADII & ORE STIS VV. CC. anno secundo , 532. De inutilibus stipulationibus. 6^6 T I T. XXXIX. DE INUTILIBUS - STIPULATIONIBUS, i. Imp. ANTONINUS A. Paulino. pX stipulatione', in qua impubes 3 sine tutore auctore spopondisti, non 4 es obligatus. PP. Calend. Jul. Ratus, LiETO 2'. & CEREALE (. 088 . 216. Imp. ALEXANDER A. Menophilo. T Ibera 3 matrimonia esse antiquitus placuit: ideoque pacta, ne 6 ^ liceret divertere, non valere; L stipulationes, quibus preme irrogarentur ei, qni[quaevej divortium fecisset, ratas non haberi constat. PP. 3. Non. Februar. MAXIMO 2. & jELIANO COSS. 274. 3. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Isidorie. T]T inter absentes 7 verborum obligatio contrahi non poteH: ita ^ alteri 8, cujus juri subjectus non est , aliquid dari, veh restitui (nisi sua intersit 9) nemo stipulari potest. Cum igitur defuncta in matrimonio filia tua , superstitis filii nomine partem dimidiam dotis amarico detineri , alteram vero partem nepoti tuo, vel fi is in rebus humanis non esset, Juliano restitui per pactum convenisse proponas: prxventoque morte nepote, etiam stipulationem ad Julianum factam , ob absentiam ejus non valuiste significes: ac propterea ex perfi.na, ac stipulatione tua , qua restitui cuncta juxta pactorum tenorem provideras , reddi tibi desideres: super stipulatu tuo adi Prassutem provincix : ut examinatis partium allegationibus , quanti 10 constiterit Interesse tua juxta placiti fidem dotis portionem Juliano fuisse restitutam , ob incerte actionis effectum concludat condemnationem taxate quantitatis. PP. Idib. Decembr. ipsis 4. & 3. AA. COSS. 290. 4. lidem AA. & CC. Dominx. TX eo instrumento nullam vos habere actionem [in quo] fion- ■* J tra i r bonos mores de successione 12 futura interposita fuit stipulatio, manifestum est: cum omnia, qux contra bonos mores, vel m pactum, vel in stipulationem deducuntur, nullius momenti fiat. PP. 3. Cal, Maji, AA COSS. 5. lidem AA. & CC. Aquilinae. TAOlo 13 vel metu 14 adhibito , actio quidem nascitur , si subdita stipulatio sit: per doli mali tamen vel metus exceptionem sum- moveri petitio debet. S. 13. Cal. Octobr. AA. COSS. 6. lidem ÄA. & CC. Septimio. QI avia vestra sibi & Eustolio , quam mutuam dederat pecuniam , dari fuerat stipulata: nihil ei 13 , cujus subjecta juri non fuerit, quaerere potuit. Sane, si ipse, quod ei solvi placuerat, in stipulationem suo nomine deduxerit, obligationem in ejus etiam personam constitisse, non ambigitur. 8. 5. Calend. Octobr. CC. COSS. (1. v. I. un. fupr. nt atiiones pst ab bered. U contra. (r. Lib. 3. Ir.st. 20. (3. Adde l. 7. fupr. tit. prox (4. Irnmn ride l. tot.ß'. de vtrb. oblig. ($. v. I. 134. Fi d. t. (6. v. /. 19. jF. d. t.Nov. 22. (7. /. i.js. h. t. (g. v. I. uit infr. eod. I. 38- §> 17. js. de verb. oblig (9. §. 19. Irst h. t. I. 38. §. 20. jjl de verb. oblig. (io- Far. I. ait. in fiu. de stip. prat. (11 l. 6. fupr. puelis. I. 29. I. 123. ß\ de verb. oblig. [12. Fac. I. 19. I. 30. Tom. II. T I T. XL. DE DUOBUS 16 REIS STIPULANDI ET PRO- MITTENDI. i. Impp. DIOcLET. & MAXIMIAN. AA. Paulinx. CI duo plurefve rei cuj»silam traditione conventionem in solidum inierint, cuicunque eorum , quamdiu res in eadem causa permanserit, si casus obtulerit, actio in solidum competit. PP. 3.. Non. Decembr. MAXIMO 2. & AQUILINO COSS. 286. 2. lidem A A. Diogeni. QReditor prohiberi non potest exigere debitum , cum sint diio rei' ^ promittendi ejusdem pecuniae, ä quo 17 velit. Et ideo si probaveris te conventum in solidum exsolvisse , Rector provincix juvare te adversus eum , cum quo communder mutuam pecuniam accepisti, non cunctabitur. S. 5. Cal. Martii , DIOCLET. Z. & MAXIM. AA. COSS. 2S7. In AUTHENT. de duobus reis, in prine. & §. seq. coli. 7. tit. 13. al. 9. Novell. 99. oap. 1. £JOc ita , stpaffum fuerit speciale , unumquemque teneri in solidum : $fifi.alter inops fit in solidum, vel in partem, ut ii saltem ab altero petatur, velfi absensfit. Cum enim ambo adsunt, per Judicem producuntur, negotiumque communiter examinatur, U sententia. communiter infertur. Quod fiet per adminiflratorcm, fijudexfit delegatus. Sin autem non convenerint specialiter , ex *equo sußinebunt onus. Sed &Ji convenerint, ut uter que eorum fit obligatus: fi atnb» präsentes Jint, £fi idonei, Jimul cogendi sunt ad solutionem. 3. lidem AA. & CC. Fabiano. J^Xprimere debueras tuis precibus, utrumne in partem, an insolidum singuli vos obligaveritis, ac duo rei promittendi extiteri- tis : cum fi quidem ab initio unusquisque pro parte sit obligatus, egredi contractus fidem non postit. Si vero in solidum , electi» rescripto adimi non debeat. S. Id. April. Byzantii, AA. COSS. 4. lidem AA. & CC. Andronico. pRopter mutuam uni 18 datam 19 pecuniam aliis reis promittendi factis, ob 20 non numeratam sibi pecuniam obligationem remitti desiderio postulantium, jura refragantur. S. ;. Idus Febr. Sirmii , CC. COSS. ;. Imp. JUSTINIANUS A. Joanni p . P. p*Um quidam rei stipulandi certos habebant reos promittendi, vel unus forte creditor duos, vel plures debitores habebat, vel ö contrario multi creditores unum debitorem , L alii ex reis promittendi ad certos creditores debitum agnoverunt, vel per solutionem, vel per alios modos, quos in anterioribus sanctionibus interruptionis invenimus positos: & nos ampliavimus,■ vel forte ad unum creditorem quidam ex debitoribus devotionem suam ostenderunt, vel cum plures essent creditores , debitor, qui solus exilieret , ad unum ex his, vel quosdam debitum agnovit: & quaerebatur , si eis vel ei daretur licentia adversus alios indevotionem suam exercere , & quasi tempore emenso exactionem recusare , vel quibusdam ex debitoribus debitum agnoscentibus , vel in judicio pullatis, deberent & alii ab omni contradictione repelli : nobis pietate suggerente videtur esse humamur., semel in uno eodetnque contractu qualicunque interruptione, vel agnitione 21 adhibita, omnes simul compelli ad persolvendum debitum , sive plures lint tei, sive unus : sive plures sint creditores, sive 11. >n amplius, quam unus : siinciir.usque in omnibus casibus , quos noster sermo complexus est, aliorum devotionem vel agnitionem, vel ex libello admonitionem aliis debitoribus praejudicare, & aliis prodesse creditoribus. Sit itaque generalis devotio, & nemini liceat alienam indevotionem sequi , cum ex ur.a stirpe unoque fonte unus effluxit contractus, vel debiti causa cx eadem actione apparuit. D.-,t. Cal. Septembr. Conßantinop. post Consulatum LAMPADII & ORESTIS VV. CC. 531 . fupr. de paclis. (13. v. I. 9. fupr. d. 1.1. ßsupr. de collation. L 7. §. p.js. de paci. L Sfc.jf. de verb. oblig. §. 1. Inst. de except. (14. L 9. fupr. i-contrab. zfi cammitt. stipulat. (15. I. 3. fupr. h.t. (16. Lib. 3. Irst. 17. Lib. 45. D. 2. Nov. 99. (17. Mutat. Auth. prox. (18. V. l.$. snpr. fi certum. (19. Adde l. ult. infr. h.t. (20. v. /. 6. fupr. de nonnum, pet. (21. Adde /. pcn.supr. h. t. Rr T I T. 627 Codicis Lib. VIII. Tit. XLT. T I T. XLI. DE FIDEJUSSORIBUS i ET MANDATORIBUS, s i. Inipp. SEVERUS & ANTONINUS AA. I.yfisr. OI Lysias adempta parte bonorum exulare 3 jussus est, mmnifi " pro partequam retinuit, creditoribus obligatus est. Verum qui pro eo 4 fidem suam adstrinxerunt, jure pristino conveniri possunt. PP. Idib. Octobr. SEVERO A. 3. & V 1 CTORINO COSS. soi. 2. Iidem AA. Plotio. T~'Reditori, qui pro eodem debito & pignora, & fidejussorem ac- cepit, licet ; , fi malit, fidejussorem convenire in eam pecuniam, in qua se obligaverit; quod cum facit, debet jus pignorum in eum transferre. Sed cum in alia quoque causa eadem pignora vel hy othecas habet obligatas, non prius 6 compellendus est transferre pignora, quam omne debitum exsolvatur. Dat Labend. Febr. APRO 2. & M AXIMO COsiS. 208. 3. Iidem AA. Maximo. MOn recte procuratores nostri, si allegationi tuse fides adesset, audire te noluerunt ex bonis fidejussoris , qus ad fiscum pervenerunt, pecuniam repetentem , sed reum principalem convenire jusserunt: cum electionis potestas permittatur 7 creditori. Sed cum duos fidejussores accepisse te proponas : fi alter idoneus est, intclligis te divisa quantitate partem competentem a Procuratore [nostro] petere debere, & adversus alium fi-ejussorem [ejus] experiri. Nam licet significes adjectum esse In obligatione, ut singuli insolidum tenerentur: tamen nihil hac res mutat conditionem juris & constitutionem. Nam & cum hoc non adjiciatur , singuli tamen in solidum.tenentur; sed ubi sunt omnes idonei, in portionem obligatio dii iditur. PP. 17. Lai. Septembr. ANTONINO A. 3. & GETA 3. COSS. 209. In AU TUENT, de fidejuss. & mandat. §. si quis igitur. & §. iiou solum, coi. 1. tit. 4. Nov. 4. c. 1. pRxsentc turnen utroque non 8 permittitur intcrccjsorem conveniri, prius quum reus inventus efl minus idoneus,Jivi in totum, Jsvc in partem. Absente autem reo, prasens intercejfor jure quidem convenitur : Ipso tamen de/iderante judex deßniet tempus, intra quod deducat reum primo conveniendum, ipso in subsidium reservando. Num trans- I bus adversus [pignorum] possessires , extraordinariam jurisdictio- uclo tempore compeWtur intercejfor satisfacere , cejßsßbi d credit-rcl "■ n idem vir Clarifjimus impertietur. PP. 3. Non. Julii, GOR- aciionibus. absque diftinclione contractus ßnc intcrccs/ionis. Di ANO A. & AVit’LA COSS. 240. 4. Jmp. ANTONINUS A. Rufa. Idem A. Claudiano. Ovatione 9 levi time pei secta debiti in alium translati , priVrisjjvI indebitam 2: pecuniam quasi ex causa fidejuffionis obstrictus contractus fidejussores , vel mandatores liberatos tsse non nn-j iacantionem per errorem deduxisti, tam dcli mali exceptione bivitur: st modo iu sequenti se non obligaverunt. PP. 1Calend.! uti, qtirm condicere, ut obligatio tibi accepto feratur, potes, 628 di, fidejuffit, tenetur. 1; PP. 2. Idus Octobr. MAXIMO 77 , ffiLIANO COSS. 224. *• & 9. Idem A. Aristocrati. UTianifide jure obligationis pignorum 1 6 actum fuerit, fideiui furibus liberatio tu,n contingit. PP. 5. Lai. Decembr Ma' XIM. 2. & /ELIANO COSS. 224. 10. Idem A. Vitali. pldejussor, seu mandator , si r 7 in usuras quoque obligatus efl justam causam recusandi eas solvere non habet. §. *. Ut au’ ternis, qui cum altero fidejussu, non solus conveniatur sed dividatur 18 actio inter eos, qui solvendo sunt: ante condemnationem ex ordine postulari solet. PP. * ir. Idem A. Sallustio. QUm alter ex fidejussoribus in solidum debito satisfaciat, actio ei adversus eum, qui una fidejussu, non competit. Potuisti sane cum fisco solveres, desiderare, ut jus pignoris, quod fiscus habuit’ in te transferretur 19: & si hoc ita Factum est, cessis actionibus’ uti poteris. Quod & in privatis debitis observandum est. pp, 7. Calend. Novembr. ALEXANDRO A. 3. & DIONE COSS* 230. 11. Idem A. Theodoto. ßLanditus tibi est, qui non teneri te persuasit, quod cum pro - , alio intervenires , 'im uv ItIau; , nuriru 20 , dixisti: cum & his verbis obligationem verborum [posse] contrahi, pridem receptum est. PP. 6. Calend. Sept. AGRICOLA & CLEMENTE COSS. 231. 13. Pars ex epistola GORDIANI A. ad 7 V Anxium. -V C^I Barsatorem latronem Lysanias Decurio inventurum se spopondisset: aut exhibere compellendus est, aut transmittendus ad Praefectum praetorio, vel nd Praetidem provinciae. 14. Idem A. Salvio. AI Audati actio personalis est, quae si nomine fidejussoris, vel ad- 1 versus debitorem , seu heredes ejus competit: Präses provinciae', qus deberi compererit, reddi jubebit. Pignora etenim, qua reo stipulandi nexa fuerunt,, ita demum ad vos transeunt, si facta nominis redemptione solutio celebrata est, vobisque mandat*n sunt actiones. Quod si Factum est: ea quoque vobis persequenti- 214. Octobr. ANTONINO 4. St BALBINO COSS 3. Idem A. Potamoni. J Ure nostro est 10 potestas creditori, relicto reo , eligendi fidejussores, nisi inter contrahentes aliud placitum doceatur. PP. 6. Non- Maji , MESSALA St SABINO COSS. -1;. 6. Idem A. Polis. C 1 pater tuus pro Cornelio, cum pecuniam mutuam acciperet, 0 se non obligavit, frustra ex eo, quod tabulas obligationis , ut testis signavit 11, conveniris. PP. 11. Cal. Jul. MESSALA & SABINO COSS. 115. 7. Idem A. Eroti. CI creditor conditioni ri mandato adfcripts , cum pecuniam mu- 0 tuam darer, in accipiendis hypothecis non paruit: frustra te Non est autem dubiam, fidejussorem rei promittendi, bonis ad fiscum devolutis, si i dem fiscus ob debitum restituendum fuerit conventus , & solverit 23 , liberari. PP. Calend. Decembr. GORDIANO AUG. L AVIOLA COSS. 240: 16. Idem A. Maximo. s Ibcrum fuit 24 , antequam lis adversus omnes fidejussores contestaretur, unum eorum eligere 2; creditori, fi modo exteros minus Idoneos existimaret. At uunc post litis contestationem, petitionem divisam redintegrari, juris ratio non patitur. PP. 2. Id. Jun. GORDIANO A. 2. & POMPEJANO COSS. 242. 17. Idem A. Prasidte. QMisiiscsi quoque pignoribus fidejussorem A creditoribus utiliter conveniri, nisi in id tantum, quod ex his refici non 27 potent. judicio mandat; convenit, quando non aliter te ohUg-.sse inteUiga-; acceptus sit: explorati juris est. PP. 6. Id. Mart. ATTICO & ris, quam si pignoris anu- aber dur obligatior. Fi’. Cal. Jul. L/E TO 1. & CEREALE CUS . itft. -r- 8- Imp- ALEXANDER A. Longo. -TIlii' 1 familias 13 , qui pro pa,re 14 . quamvis in venditione fun- (l. Lib. 46. D. I. Lib. 3. Inji. 21. Nov. 4. (2. d. tit. 1 , (3. v. I. 20. ivfr. I. 53. JE f'. t. (4. l.',.ß'. de minor. (5. i. ;si. p-.-,jj'.man- d:.i. (6. v. I. a.supr. debitor, vcnd.pign. (7. /. 5./. 16. inj'r.§.q. ir-fi.h. t-.l. $9. §. 3 .j/‘. mundati. Nov. 4. c. I. (8. V. / %.snpr.l. Isi. I. 19. I. 2 1. /. 23. insr. h. t. (9. L (\O.Js. tod. (10. I. 3. supr. tod. (n. v. /. \e S .supr. de c.dmin. tui. (12. v. /. 44. in fitu J’. b.t. C> 3 - v. I. IO. §. 2. ff. eod. I. 1. inßn. supr. defilivjamil. min. /. 9. jupr. quod cum eo. 'l. 8. supr. ad SC. Vttiej. I. 2. (j.q.Jf! qui satisdare. ..14. v. I. %.supr. quod cum eo. (1;. Excip. L l.supr, de filiosappil. PR.-ETKXTATO 18 . "OSS. 242. PHILIPPUS A. Stimm*. CI (ut proponis) f andum ob debitum obligatum non justo 28 P re ‘ ' J lio vendidisti: residuam quantitatem, quam ex pretio ejmdem minare. (16. I. ! 3. si. 4. js. depignorib. ct e contra. /. 8s/rrf[.- ^ pignorib. (17. !. si . si. s.J' b. t. I. $4.$’. ioettti. I. 1. §- 12. J- admir.iflr. rerum. (: v. . 26. I. 28- JE §-4- vers.sed ex epift.Jnp- h. t. Nov. 99. (19. v. I. 14. /. 21. infr. I. 17. I- Zsi- 1 • 39 -J/ - "• ‘‘ t ro. ia.c.L%.js.cid. (it. v./. 11 .supr. eod. (21. v. t. iJ u P r - de condici, indeb. adde /. 7. supr. de non nunttr. I. ult.supr. de condici. ex lege. (23. L ii.jitpr. h.t. (24. v. Nov. 4. (2?- v '- " 3 - supr.b.t. (20. /. 36. in pr.ß'. mandati. (.27. Fac. /. 41- ft-l. ’ 3 - Js. h, t. (28. v. L 2. L 8. supr. de rescind. veni. 629 De novatioribiis & delegationibus. 630 servare potuisses, refundi tibi ä fidejussore, non jure poleis. PP. 5. Calemi. August. PEREGRINO L 7EMILIÄNO 6088. 249. 19. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. . _ & GC. Sabino. CI alienam reo principaliter constituto obligationem suscepisti, vel o fidejussorio, sive mandatorio , vel quociinquc alio nomine pro debitore interceffifti, non 1 posse creditorem urgeri, eum , qui mutuam accepit pecuniam , [magis] quam te convenire , scire debueras : cum fi hoc initio contractus specialiter non placuit, habeat liberam electionem. 8. 1. Cai. Maji , AA. 6088. 20. lidem AA. & 66. Aureliano. CEntentia 2 bonorum omnium ademptionem continente, rei dam- 0 nati principalis intercessores eligendi creditori potestas non adimitur. ri. lidem AA. & CC. Juliano. CIcut eligfindi 3 fidejussores creditor habet potestatem , ita inter- o cesso-rem postulantem cedi libi hypothecae, live pignoris obligata jure , non prius ad solutionem (nisi mandata super hac re fuerit persecutio) convenit urgeri, 8. 11. Gal. Nov. AA. GOSS. 21. lidem AA. & CC. Hermiano. CI ultra 4 hoc , quod accepit ea , pro qua te mandatorio nomine , interceffisse commemoras, daturum te scripsisti: Prxses provinciis ex hoc , quod ultra mandatum tuum numeratum est, ä te nihil exigi patietur. 8. 12. Gal. Maii , CC. 6088. 23. lidem AA. & CC. Antipatro. PEos principales, vel mandatores simpliciter acceptos eligere , v vel pro parte e. nvcnire , vel fatis non faciente . contra quem egeras primo , post [illum] :u! alium reverti (cum nullus de his ekctione liberetur) licet- 8. Non, Dcccinbr. Nicomedia , CC. COSS. 24. lidem AA. & CC. Pergamio; piiiejussoris quidem hei . s 9 exemplo rei pr ncipalis tenetur. Sed s fi idem ntrisqtic succedat, intcrcoffinnis obligatione finita, vel ut irincjpalis tantum UeUitoris heres conveniri potest. 8. 11. Calemi. Januar. CC. COSS. 2;. lidem A A. & CC. "Philippo, pignoribus datis a reo principali distractis, nec post longi tempo- 1 ris intervallum residuum 6 ä fidejussore betur. S. 6. Calend. Januar. CC. COSS. 26. Imp. JUSTINIANUS A. Juliano P. P. CAncimus , si quis pro alio spoponderit , quatenus eum intra cer- o tum 7 tempus tradat , vel certam quantitatem pecuniarum pro eo inferat tempore statuto jam effluente , non poterit eum repraesentare , non [statim] pecunias pro eo stipulatas inferre , sed competere quidem post temporis lapsum omnimodo poenalem actionem: nqn autem statim summam , pro qua fidejussor admissus est, profligari. Sed 11 quidem usque ad sex mensium spatium , tempus statutum sit, aliud tamen ei indulgeri [ sancimus, ] intra quod si possit ptrfbna-m exhibere, & eam tradere , poena lit liberatus. Sin autem amplius, quam fex.mensium tempus ab initio constitutum est: tunc quantacunque temporis curricula data sunt, tamen post lapsum eorum semestres tantum habere eum inducias , intra quas fit ei licentia petsoham , & non pecunias reddere. Sin autem , & fecunda adjectio temporis excedat: tunc omnimodo pmnam pecuniariam persolvat. Sed si quidem post statutum ab initio tempus completum maluerit reum , pro quo convenitur , defendere: licere ei lioc facere : nisi pacti tenor ad hoc reclamaverit, fi forsitan sine defensione Facienda pro eo fidejnffit. Sed si defensionem subierit, eam usque ad finem implere: nulla ei licentia concedenda in medio personam tradere , & pecuniarum dationem effugere. Sin autem & secundum tempus effluxerit, nullo modo ei licentia concedatur, : creditor petere prohi- juffore exigatur: omnibus, quxin fidejuffores, quando tali poena: fuerint illigati , statui mus, &in heredes pro utilitjsse eorum obtinentibus. Dat. 6. Calend. April. Conftantinop. LAMPADIO & ORESTE VV. CC. COSS. 530. 27. Idem A. Jaanni PP. CI sidejuffor nullam quidem cautionem faciat, ostendens fe fide- juflorem extitisse, prudentibus autem tabulariis hoc confessus est , quod in fide sua eum suscepit: dubitabatur a Paloeftina advocatione , utrnmne post duos menses liberetur , quasi fine scriptis fidejussione facta , secundum 9 generalia edicta sublimiffinue Praetorianae sedis: an, ntpote scriptura interveniente , teneatur. Et divisio alia introducebatur, si idem juris esse debeat tam in publicis 10 causis, quam in privatis, f Sancimus itaque , nisi conscii!» literis expolita fu rit a fidejussoribus ex repraesentatione personarum , licet attestatio super hoc processerit, attamen [adhuc] fui e scriptis esse fidejussionem , Videlicet in causis privatis existimari : & duobus 11 mensibus effluentibus , ab hujusmodi nexu fidejussores liberari : nili in tempus certum data est fide-, ju.ffio. Tunc enim in taurum eam extendi , in quantum etiam attestatio fuerit expressa. Sin autem in publica causa [necessitas interveniat, ] tunc omnbnodo attestationem pro scriptura haberi. Muitis eteirim privi', giis- propter publicas necessitates publico juri pneftitis , non abs re est , & nos hujusmodi praerogativam ei condonare. Dat. 12. Calend. Mart. Consiuntinop. post Consulatum LAMPADII & ORESTIS-VV. CC 531. - 28- Idem A. Joar.ni P. P. GAEneraiiter sancimus , quemadmodum in mandatoribus 12 statutum est , ut contestatione contra unum ex his facta, alter non liberetur: ita & in fidejussoribus observari, f Invenimus etenim , & in fidejussorum cautionibus plerumque ex pacto hujusmodi causa: esse prospectum: & ideo generali lege sancimus, nullo modo electione 13 unius ex fidejussoribus , vel ipsius rei alterum liberari: vel ipsum reum fidejussoribus , vel uno ex his electo, liberationem mereri, nisi satisfiat creditori : sed manere jns integrum , donec in solidum ei pecunite persolvantur, vel alio modo satis ei fiat, f Idemque in duobus reis promittendi constituimus , ex unius rei electione praejudicium creditori adversus alium fieri non concedentes: sed remanere & ipsi creditori actiones integras, & personales, & hypothecarias, donec per omnia ei satisfiat. Si enim pactis conventis hoc fieri conceditur, & in usu quotidiano semper hoc versari adspicimus , quare non ipsa legis auctoritate hoc permittatur , ut nec simplicitas suscipientium contractus ex quacunque causa possit jus creditoris mutilare ? Dat. 19. Calend. Novembr. Consiuntinop. post Consulatum LAMPADII & ORESTIS VV. CC. ;zi. Lex 29. gl quis fidejijsserit in usuras, non in biennium tantum, sed in tantum temporis , in quantum cavit, tenetur. Quanto igitur voluerit tempore fidejussor , in usuris se obliget, modo nec supra duplum 14 teneatur. T I T. XLII. DE 19 NOVATIONIBUS ET RELEGATIONIBUS. 1. Imp. ALEXANDER A. Timotheo. QElegatio debiti, nisi 16 consentiente, & stipulanti 17 promittente debitore , jure perfici non potest. Nominis t8 autem venditio , & ignorante , vel invito eo , adversus quem actiones mandant"r , contrahi solet. PP. ;. Id. Februar. MAXIMO r. & 7ELIAN0 COSS. 224. 2. Imp. GORDIANUS A. nec ad defensionis venire prtesidium : sed omnimodo poenam confe- Firmino. tat, nisi intra primum tempus, quod statutum est , reus principä-, UX contractu pecuniae credit® actio inefficax dirigitur , fidelega- lis ab hac luce [fuerit] subtractus 3: tunc enim penitus ab exactio-tione personae rite facta, jure novationis vetustior contractus ne poena: liberum eum custodiri oportet. Quod si fecundo tempore j evanuit. 19 PP. Calend. Septembr. PIO & PONTI ANO instante mortuus fuerit, nihilominus pcena jam commissa ä fide- COSS 236. (1. v. duth. präsente. sk.-r. h. t. (2. V. i. 1. supr. eoi v ,. dnth. (4. Adde l. iq.fi. de p,,- ■'is. (9, V. I. 4. infin.4. s.ff. h. t. (6-V. 1. 5(1. pr.ff. manda*. 7. Adde l. 27. /. 28. infr. h. t, (g. Ad- de l. 4, l. 5. js. qfisatisd.tr. 69. v. I. 2. supr. de off. pries. prat. 'C.g. Adde l. 17. js. de in jus vocand. (u. Adde Nov. 112. c. 2. (3^v. d. ! (12. L 23. supr. I. 71 .js. h. t. (13. v. Nov. 4. c. I. (14. v. I. 10. supr. de usur. (19. Lib. 4<>. D. 2. §■ 3- In fi. quib. mod. tollitur oblig. (16. v. /. 6. infr. h. t.1.8- iri sin. supr. de obligat. (17. /. 11 ff h. t. (18. I. 3. supr. dehered. vei aci. vend. (19. Fac. I. 18. ff. desidejujs. R r 2 3. Idem VZl Codicis Lib. VIII. Tit. XLII. XLIII. 3. Idem A. Muciano. CI delegatio non est interposita debitoris tui, ac propterea actiones •O apu a te remanserunt, quamvis creditori tuo adversus eum solutionis causa mandaveris actiones, tamen, antequam lis conte- ftetur vel aiiquid ex debito accipiat, vel debitori tuo deniin- ciaverit, exigere a debitore tuo debitam quantitatem non vetaris, & eo modo tui creditoris exactionem contra eum inhibere. Quod •fi delegatione facta jure novationis tu liberatus i es, frustra vereris, ne eo, quod quasi ä cliente suo non faciat exactionem , ad te periculum t redundet: enm per verborum obligationem voluntate novationis interposita, ä debito liberatus sis. PP. 5. Id. Jun. GORDIANO A. & AVIOLA COSS. -40. 4. Idem A. Stratonico. ■VTOn abstulit tibi procurator tuus actionem, si , cum ei man- ^ dafies exactionem pecunix, quam hi tibi debebant, contra quos supplicas, parte accepta, de reliquo eos liberavit: cum neque cont a 3 voluntatem tuam novationem Facere, neque in •eo, quod mn silvebatur, eos liberare potuerit. PP. Id. Nov. GOKD. A. & AViOLA COSS. 240. 5. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Septimix. ^1 pater tuus , cui te successisse proponis, creditori pro Alexandro suscepto nomine 4 certam pecuniam stipulanti spopondit, licet per improbitatem Alexander ci satis non fecit, tamen summa pro- missx nimis improbe solutio negatur. S. 2. Id. April. Sirmii , CC. COSS. 6. Iidcm AA. & CC. Dertiparo. "VjEc creditoris creditori quisquam invitus q delegari potest. S. 12. Cal. Novembr. Derojtoli, CC COSS. 7. iidem AA. & CC. Zoilo. CI solvere tibi pecuniam delegatus Eucarpus dare spopondit: vel ° debitum constituit, suo nomine conveniri potest: alioqtiin adversus eum experiri pro chirographario debitore tuo frustra conaris. S. 7. Cal. Jan. CC. COSS. 8. Iinp. JUSTINIANUS. A. ad Senatum. ■^Ovationum nocentia corrigentes volumina, & veteris juris ambiguitates resecantes, sancimus: Si quis vel aliam perso nam adhibuerit, vel mutaverit, vel pignus acce'erit, velqinn- titatem augendam , vel minuendam este crediderit, vel conditionem, seu tempus addiderit, vel detraxerit, vel cantionem minorem acceperit, vel aliquid fecerit, ex quo veteiis juris conditores ii.tioducvbant novationes: nihil penitus prioris cautclx innovari, sed anteriora stare, & poiteriura imremdn um ÜI15 accedere: nili ipsi specialiter 6 remiserint quidem priorem obligationem, & hoc expresterint, quod secundam mugis pro anterioribus eltpirint: Et generaliter definimus, voluntate iulum esse, non • ge novandum : & si non verbis exprimatur , ut sine novatione (quod solito vocabulo snv xxi< irr.roc , Grxci dicunt) «ausa procedat, hoc enim naturalibus inelse rebus volumus , N non verbis extrinsecus sunervenire. Dat. 11. Cal. Aug. Con- fiuntinep. LAMPADIO & ORESTE , VV. CC. COSS. 530. T I T. XI 111 . DE SOLUTIONIBUS 7 ET LIBERATIONIBUS. 1. Imp. ANTONINUS A. Ariftxneto. IN 8 potestate ejus est, qui ex pluribus contractibus pecuniam J deber, tempore solutionis exprimere , in quam causam rcdd.it Quod 2 9 debitor id. non fecit, convertitur electio ad eum , qui accepit, si neuter voluntatem suam expressi' ro , prius in usuras id, qHcds'.,vitnr, d- inde in fortem acecpto feretur. PP. 2. Non. Nov. DUOBUS ASTRIS COSS. 2 13. (i . t a.t.js. de lege commis'. (2. v. /. 96- §. 2. fs. de sclutionib. {3, Fac. I. 13. §. ■ o.js. de acceptilut. (4. v. L 12. js. b. t. (5.1 . t. supr. eod. (6. Adde i. 22. Jf! de legat. 3. (7 Lib. 4. i. 6. j'upr. I. 23. infr. eod. I. 6. fiupr. de compeusation. V. I. ult. §. h.ff. de condici, indeb. (2. v. I. 2. infr. de apoeb. I. ult.supr.fi tert.net. (3. Vide tamen l. p.supr de remis. pign. (4.1. 39 'ff.de negot. I. 2%.ff.h. t. Inst. quib. mod. toil. oblig. in prine. (5. V. I. 24. infr. I. 10. I. 16 .supr. h. t. I. 9. supr. de rescind. vend. L 8- /. IO. supr.fi cect. pet. i. 2. I. Z. infr. de •- eter. nuntism. ('- f 4. supr. j, l.qq.vers. tutori, ibi , vel Jervo actori, ff. h. t. (7. Adde l. ? in fin.supr. depof i tut. supr, ad exhihend. I. 2. supr. de condiet, ex (8- v. I. b.jiipr. h t. (9. v. I. 14. I. 31. supr. de truvsacl. (io. v. I. 1. ff de his quie in testum, delent, (u. Fac. /. 13. 1 . 21. De acceptilationibus. 6)4 quantitate tantum, quantum lectio probat, in scriptura conferri placuit: Nam superiore quidem casu residui petitio debiti manet integra : posteriore vero consensu transactionis 9 finitis stare convenit. S. 3. Non. Dec. CC. COSS. 22. Iidem AA. & CC. Grato. JNductum 10, (id est, cancellatum) necne sit chirographum , A vestram solutionem semel debiti causa factam , ei, qui exigendi potestatem habuit, probantium, nihil sinterest. 8. 5. Id. Dec, CC. COSS. 23. Iidem AA. & CC. Vacio. gl literarum 11 Auxenonis contemplatione, quas ad Aristonem denumeranda tibi pecunia dederat, recepisse te scripsisti debitum ab Aristone, mandato non impleto, cum petitio debiti maneat integra , nihil legitimam exactionem impedire potest. 8. 15. Cal. Jan. Nicomedia, CC. COSS. 24. Iidem AA. & CC. Rufino. m pro pecunia , quam [mutuo] acceperas, secundum placitum Evandro te fundum 12 dedisse profitearis: ejus industriam 13, vel eventum meliorem tibi, non ipsi prodesse, contrarium non postulaturus , fi minoris distraxisset, non juste petis. 8. 7. Caiend. Jan, Nicomedia , CC. COSS. 25. Iidem AA. & CC. Aureliano. COlutionem asseveranti 14 probationis onus incumbit: quo Facto, chiropraphum condicere potest. 8 . Z. Caiend. Jan. Nicomedia, CC. COSS. C Un T I T. XLIV. DE ACCEPTILATIONIBUS. 15 1. Imp. ANTONINUS A. Apronio. J Am tibi scripsi, posse apud judicem quaeri, an solennibus i4 verbis tutoris 17 auctoritate interveniente , foror tua acceptilatione debitorem suum liberavit: quare si in repetenda pecunia, quam exsolvit, diversa pars perseveraverit: u teris defensionibus competentibus. PP. z. Id. Febr. DUOBUS ASPSiS COSS. 213. i. Impp. DIOCLETIANUJ & MAXIMIANUS AA. & CC. Claro. CI donationis 18 gratia novatione facta per acceptilationem prostitisti liberationem, omnis agendi via perempta est. 8. 6. Caiend. Januar. AA. & CC. COSS. 3. Iidem AA. & CC. Demetri«. TDEr Aquilianam 19 stipulationem pacto subditam , obligatione A praecedente sublata-, & acceptilatione, quae fuit inducta, perempta: ei, qtii ex nulla causa restitui potest 20, omnis agendi v:a praecluditur. S 3. Caiend. Decembr. CC. COSS. T I T. XLV. DE EVICTIONIBUS. 21 1. Impp. SEVERUS & ANTONINUS " AA. Munitio. pMptor hereditatis rem a podessoribus sumptu ac periculo sue 1-1 persequi debet. Evictio quoque non praestatur in lingulis [rebus] cum hereditatem jure venisse constet, nisi aliud nominarim inter contrahentes convenit. PP. 6. Caiend. Mart. SEVERO A. 3. & VIGTORJNO COSS. 201. 2. Iidem AA. Quartae. IsiUoniam avus tuus, cum prxdia 22 tibi donaret, de evictione eorum cavit: potes adversus coheredes tuos ex causa stipulationis consistere oh evictionem priediorum , pro portione scilicet hereditaria, f Nudo 23 autem pacto interveniente , minime donatorem hac actione teneri , certum est. PP. 2. Caiend. Mart. ANTONINO A. 2. & GETA. 2. COSS. ao6. supr. b. t. (12. Adde Nov. 4. c. 3. (13. Fac. I. 2. I. 8 .supr. de rescind,- vend, ( 14 . 1 . 1 . supr. I. 2. I. S-ff- de probat. (15. Lib. .s>. D. 4. (16. V. §. I. Inft. quib. mcd. tck. oblig. (17. v. /. 13. §. io. ff. b. t. I. 27. §. 2.ff. de minor. (18. v. I. q.ff. de p) ascript. verb. (19. /. 13. supr. tit. prox. I. 4. /. 15. 1. 32. /. 40. supr. de transuet. I. 27. jf. de donat. § . 2. Jnfl quib. mod. toll. oblig. (:o. I. 4 l. <,.ff. dc transati. (; t. Lib. H.O. 2. (22. Adde /. 18. in fin. ff. de donat. (23. v. I. p.ff. de patiis. R r z z I. Iidem "*r Ö5 ; Codicis Lib. VIII. XLV. Z. Iidem AA. Aureliano. * Q Ui rem emit, & polt poffidct, quam diu i evicta non est , auctorem suum propterea, quod aliena , vel obligata res dicatur, convenire non potest. l’P. 8- Calend. August. FAUSTINO & KUFINO COSS. m. 4. Imp. ANTONINUS A. Georgio. CT pfaediuiB 2 tibi pro soluto datum [est, quod] aliis creditori- o bus-fucrat obligatum: causa pignoris mutata non est. Igitur si hoc jure fuerit evictum , utilis tibi actio contra debitorem competit. Nam hujusmodi contractus vicem 3 venditionis obtinet. PP. 11. Calend. August. DUOBUS ASPR 1 S COSS. 213. 5. Idem A. Petroniae. TrX [his] praediis, quo mercata es, si aliqua a venditore obliga- ta, & necdum tibi tradita sunt: ex empto actione consequeris, ut ea a creditore liberentur. 4 Idem etiam fiet, si adversusvendi- torem ex vendito 5 actione pretium petentem , doli exceptionem opposueris. PP. 4 $. Calend. Octobr. DUOBUS ASPUIS COSS. 2I3 ‘ 6. Imp. ALEXANDER A. Octavio. ■\TOn dubitatur, & fi si specialiter venditor evictionem non pro- miserit, re evicta ex empto competere actionem. PP. 8- Id. Mart. ALEXANDkO A. COS. 223. 7. Idem A. Hilariano. AUctore laudato , si evicta res est , fidejussorem [etiam] 7 si agi causam ignoraverit) conveniri e actioni,-: nomine polle non ambigitur. PP. 3. Non. April. ALEXANDRO A. COS. 22 8. Idem A. Clementino. 17 Alptor 8 Fundi, nisi 9 auctori aut heredi ejus denuntiaverit: evictu prxdio. neque ex stipulatu , neque ex dupla , neque ex empto actionem contra venditorem vel fidejussorem ejus ha bet. Sed & 11 10 judicio emptor non adfuit, aut profens per injuriam 11 Judicis victus est, absente auctore vel fidejussore.: regressum adversus eum non habet. PP. 8- Id. Decembr. ALEXANDRO A, COS. 223. 9. Idem A. Terentio. CI controversia tibi posseslionis, quam bona fide te emisse allegas, ^ ab aliquo movetur: auctori heredive ejus denuncia 12: & (i quidem obtinueris, habebis, quod emisti. Sin autem evictun fuerit, a venditore fuceessoreve ejus consequeris , quanti 13 tua interest: In quo continetur etiam eorum,persecutio, quas in rem emptam k te , ut melior fieret, erogata sunt. PP. 2. Cal. Jan. ALEXANDRO A. COS. 2:3. 10. Idem A. Largo. CI fines 14 agri venditor demonstravit, & legem dixit: intra eos o neminem ingreffurum : si quid inde evincatur , periculo fit auctoris. Quod si finibus suis 15 , quos demonstravit, agrum vendidit, lis finalis 16 ad venditorem non cfcrtinet. PP. 7. Cal. Decembr. MAXIMO 2 & ALLIANO vOSS. 224. 11. Idem A. Clementi. CXceptione doli recte eum 17 submovebis, quem ab auctore tuo fidejussorem accepisti, si ejus nomine controversiam refert, quali per uxorem suam , antequam tu emeres , comparaverit: qui venditioni adeo consensum 18 dedit, utfe etiam pro evictione obligaverit. PP. Non. Febr. POMPEJANO & PELIG.NO COSS. 232. ii. Imp. GORDIANUS A. Philippo. Cive in libertatem evictus est servus, quem mercatus es, sive, o cum comparares , convenit, uifiqua-quxstio nomine ejus relata (1. v. /. 74. §. z.ff. h. 1 . 1 . I. pr. ver/, itaque ff. de rer perm. vide tamen l. 24. infr. h. 1 . 1 . 30. infin.js. de aci. empt. (1. v-. /. 17 .supr. desolut. (3. v. i. 44-jfl d- 1 . adde Nov. 4. (4. 1 . quß'. de conirab. empt. t. 1. /. $2. §. l.ff. dc aci. empt. (;. Fac: /. 13. §. 19. ff. de aci. empt. (6. v. I. 25. in fin. infr. £jf i. 2. 1 . 19. Fi E t. L. ult.supr. dc comm. rer. aiien. adde l. 12. supr. de contruh. empt. (7. Adde l. 18- in fin. infr. g? I. 41. §. i.ff. h. t. (8. l.Ji diiiuin. 56. §.fimili modo. $.ff. etd. (9. /. 1;. i. 20. infr. U /. 53. infiu.ff. cod. (10. v. I. qc,.ff. ecd. I. i.supr. de periculo is comm. (11. v. /. 15. infr. U l. s 1. ff. h. t. (11. L i.supr. cod. (13. v. L 17. I. 11. in fin. L 29. in fin. infr. eod. (14. Adde /. 45. jfl cod. (15. Fac. /. 74. in fin.ff. cod. (16. v. 1 . $. supr.sin. regund. (17. v. I. IZ. L 14. infr. & _636 effet, Ö" fi necdum 19 evictus effet , tu pretium recuperares ■ fWvT provinciae , quod tibi praestandum animadverterit, restitui ini, „tf. PP. 7. Id. Mart. GORDIANO A. L AVIOLA COSS. 240 13. Idem A. Zoilo. ’ ‘ CI ob causam judicati 20 pignora capta sunt ex ejus auctoritate cui proripiendi jus fuit, eaque, de quibus complecteris ‘tn mercatus es: frustra ab ea, qua: condemnata est, vel quo in eius locum luccclsit, eorum refertur quostio : quandoquidem-1 evictio eorum ab alio subsecuta fuisset, adversus eos debuisse dari actionem , quibus pretii solutio proficit, rectissime resnoiiium eft PP. 16. Calend. Junii, GORDIANO A. & AVIOLA COSS. i 40 ’ 14. idem A. Secundino. ' ' 190. s^Ive possesso venditoris fuit: silius ejufdemque patris heres frn- stra quostionem movet: sive non patris, sed filii ejus possesso ruit, de qua jure hereditario 22 auctor 23 laudari potest controversiam movere non potest. PP. 14. Cal. August GORnu NO A. & AVIOLA COSS. 240. 15. Imp. PHILIPPUS A. L PHILIPPUS C. Menandro. gl non injuria 24 Judicantis, sed juris ratione superatus es pignus ob evictionem acceptum solennster persequi potes’ PP. Cal. August. ‘ 16. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Alexandro & Diogeni. gUper empti agri quostione disceptabit Proses provincio: L, fi portionem diverso partis esse cognoverit, impensas 25, quas ad meliorandam rem vos erogasse constiterit, habita fructuum ra- tione, restitui vobis jubebit. Nam super pretio evicto portionis 14 non eum , qui dominium evicerit, .sed auctricem conveniriconlc- quens est. PP. 10. Cal. Jul. ipsis 4. & 3. AA. COSS. 17. fi iein AA. Mutiano. Cl cum quostio tibi super eo, quem comparaveras, moveretur, auctorem tuum certum fecisti 27, nec 28 citra Judicis disceptationem eum , quem emeras, tradidisti: Frieses provincia in damnis 29 , qua: te tolerasse meministi, medelam juris adhibebit. PP. ;. id. Nov. ipsis 4. & 3. AA. & COSS. 290. 18. Iidem A A. & CC. Eutychio. CI status tibi super homine venundato mota quostio est, solenni- bus, quo juris admittit ratio, interpositis: si zofecundum libertatem fuerit l.ita lenientia , poteris de evictione [ejus, quem comparaveras.] Ii nesciens ejus conditionem 'comparasti, fine aliqua dubitatione auctorem , vel ejus Hdejussores, heredesve eorum convenire. Quod si fuisse servum sententia declaraverit, intelligis ad venditorem te reverti non pusse. 19. iidem AA. & CC. Theodoro. ^1 obligata praedia venundedisti, & longi temporis proscriptione 31 solita emptores 32 fe tueri possunt: evictionis periculum timere non potes. S. s. Cal. Maji, AA. COSS. 20. Iidem AA. & CC. Solidio & aliis. CI parentes vestri mancipia venundederunt, & quostio dominii mota eft: emptoribus adeste ac defendere causam non prohibemini. Quod fi eis hiec etiam evicta sunt, instauratio litis ex persona vestra, si appellationem non interposuistis, contra jus desideratur. Empti sane judicio pro evictione si conveniri «e* peritis, nec 33 vobis negurium, ut defendatis, denunciatum probetur: intelligitis, quatenus vofmetipfos tueri debeatis. S. 6. Calend. Jul. AA. COSS. 21. ridem AA. & CC. Heliodoro. t'Mpti Z4 actio longi temporis proscriptione 11011 submovetur 3 ?, licet post multa spatia rem evictam emptori fuerit co mprob a- l.ip.ff. h. t. excip /. ult. infr. eod. (18. Fa c. l.j.fupr. quei cum eo, (19. i. 3. supr. b. t. (20. /. 74. §. 1. ß. eod. !■ f fide adquir. rer. dom. (21. I. II. supr. b. t. (22. /. k"»- (23. d. I. II. (24. /. 8- in sin. supr. I. %l.ff. cod. (25. <• 9 ; m fin. supr. cod. I. 45. §. l.ff. de aci. empt. (26. I. l-o. supr -*• (1 J.l. 8- i. 9-supr. eod. (28- v l. 56. <5- l.ff. eod. (29. d.l -9 ver s. fin. autem. (30.1i. /. 9 . 1 . II. in fin. infr. eod. (31- ( d. in fin. supr. dereb. tuitu. Iffl- l. 21. in pr. (31. /. 54. in pr.ffl cod. I. . , _ . non atien. (33. t. i.supr. b. t. (34. V. L 25. infr. eod. (Simo vide 1 . 19. supr. eod. sed junge l. ult.supr. de longi tempor. profer. qme pro liberti. 1 tum. Codicis Lib. VIII. Tit. XLV. de Quadriennii prsferiptione. pag. 546. * 7. 37. de Quadrimenstrnis brevibus. 117. * 1. 42. Que res exportari non debeant. 292. * 4. 41. - - pignori obligari -loflunt. 60;. * 8- 17. - - venire non possunt. 292. * 4. 40. Que sit longa consuetudo. 647. * 8. 53. de Quxstionibus. 696 * 9- 4i- de Quxstoribus & Magistris offic 8r 1. * 12. 6. Quando civilis actio criminali prsejudicet. 691. * 9. 31, - - decreto opus non est. 406. * 3. 72. dies legati vel fideic. 492. * 6. 53. - - & quibus quarta pars. 740. * 10. 34. - - ex facto Tutoris. 383. * 3. 39. - - siscus vel privatus. 249. * 4. 13. - - Imperator inter pupillos. 19;. * 3. 14. libellus Principi datus. 99. *1. 20. - - liceat ab emptione discedere. 29;. * 4. 49. liceat unicuique sine Judice. 202. * 3. 27. - - mulier tutelae officio fungi potest. 37;. * ;. z; - - NON petentium partes. 423. * 6. 10. - - provocare non est necesse. 578. * 7. 64. Tutores vel Curat. 393. * 5. 60. Quemadmodum civilia munera. 745. * 10. 42. - testamenta aperiantur. 461. * 6 . 32. Qui admitti ad bonorum possess. 422. * 6. 9. state. geo. * 3. 68- - artate vel profeffione se excusi. 730. * 10. 49. - bonis cedere possunt. 582. * 7. 71. Quibus ad conductionem prxdiorum. 804. * :i. 72. - - ad libertatem proclamare non lic. 333. * 7. iz. - - ex causis majores in ir.tegr. 173. * 2. 34. - - muneribus excusentur hi, qui &c. 733. * 10. 53 - - non objic. longi temp. prxsc. 345. * 7. 35. - - res judicata non nocet. 363. * 7. 56. de Quibus muneribus. 749. * 10. 48. Qui dare Tutores vel Curatores postsunt. 373. * 5. 34. & adversus quos in integr. t6g. * 2. 42. - legitimam personam standi in jud. 189. * 3. 6. - manumittere non pofifunt. 324. t 7. 11. - militare possunt. S3 2. *12. 34. morbo. 400. * 3. 67. morbo de excusant. 730. * 10. 30. non possunt ad libertatem pervenire. 323. * 7. 1 - numero liberum se excusant. 399. * 5. 66. numero tutelarum. 400. * 6. 69. - petant Tutor, vel Curat. 371. * 3. 31. - potiores in pignore hab. 607. * 8- 18. - pro sua jurisdictione. 189- * 3. 4- - testamenta facere poffint. 433. * 6. 22. Quod cum eo, qui in aliena potestate. 266. * 4. 26. Quomodo & quando Judex. 334. * 7. 43. Quo quisque ordine conveniatur. 777. * 11. 35. Quorum appellationes non recipiuntur. 379. * 7. 65. - - bonorum. 578. * 8- 2. - - legatorum. 389. * 8- Z- Creditorem evictionem pignoris non debere. 37 de Quadriennii praescriptione. pag. 546. * 7. 37. de Quadrimenstruis brevibus. 117. * >. 42. Quae res exportari non debeant. 292. * 4. 41. - - pignori obligari possunt. 605. * 8. 17. - - venire non possunt. 292. * 4. 40. Quae sit longa consuetudo. 647. ¥ 8. 53. de Quaestionibus. 696 * 9. 41. de Quaestoribus & Magistris offic. 811. * 12. 6. Quando civilis actio criminali praejudicet. 691. * 9. 3r. decreto opus non est. 406. * 5. 72. - - dies legati vel fideic. 492. * 6. 53. - - & quibus quarta pars. 740. * 10. .34. expicto Tutoris, 383. * 5. 39. - - fiscus vel privatus. 249. * 4. 15. - - Imperator inter pupillos. 195. * 3. 14. - - libellus Principi datus. 99. ¥ 1. 20. - - liceat ah emptione discedere. 295. * 4. 45. - - liceat unicuique line Judice. 202. ¥ 3. 27. - - mulier tutela: officio fungi potest. 375. * 5. 35- - - non petentium partes. 423. * 6- 10. provocare non est necesse. 578. * 7. 64. Tutores vel durat. 39;. ¥ 5. 60. Quemadmodum civilia munera. 745. * 10. 42. - testamenta aperiantur. 461. * 6. 32. Qui admitti ad bonorum possess. 422. * 6. 9. state. 4C0. * 5. 68. - aetate vel professione se excus. 750. ¥ 10. 49. - bonis cedere possunt. 582. * 7. 71. Quibus ad conductionem praediorum. 804. 4 11. 72. - - ad libertatem proclamare non lic. 533. * 7. 18. - - ex causis majores in integr. 175. * 2. 54. - - muneribus excusentur hi, qui &c. 753. - * 10. 55. » - nonobjic. longi temp. praesc. 545. * 7. 35. - - res judicata non nocet. 565. * 7. 56. de Quibus muneribus. 749. * 10. 48. Qui dare Tutores vel Curatores possunt. 373. * 5. 34. & adversus quos in integr. 168. * 2. 42. legitimam personam standi in jud. i89- * 3- 6. manumittere non possunt. 524. 4 7. 11. militare possunt. 832. * 12. 34. morbo. 400. * 9. 67. morbo de excusant. 750. ¥ 10. 50. non possunt ad libe.tatem pervenire. 525. * 7. 12. numero liberum se excusant. 399. 4 5. 66. numero tutelarum. 400. ¥ 6. 69. petant Tutor, vel Curat. 371. * 9. 31. potiores in pignore hab. 607. ¥ g. 18. pro sua jurisdictione. 189. 4 3. 4. testamenta facere possint. 433. 4 6. 22. Quodbumeo, qui in aliena potestate. 266. 4 4. 26. Quomejlo & quando Judex. 554. ¥ 7. 43. Quo quisque ordine conveniatur. 777. ¥ 11. 35. Quoripn appellationes non recipiuntur. 579. 4 7. 6;, - - bonorum. 978. 4 8. 2. legatorum. 589. ¥ 8- 3. 6yi Creditorem evictionem pignoris non debere, 638 tum. Si itaque is, quem te comparasse commemoras, nunc in libertatem proclamet, interpellare venditorem , sive succe ßdrem ejus debes; ut tibi affistapt, causamquc inibcuant. (luem si liberum 1 f 'fi, vel servum non ese fuerit pronunciatiun : nec te conventione remififfe periculum evictionis Fuerit comprobatum , Praeses provinci* , si res integra est, quanti tua 2 interest , restitui tibi providebit. 8. 11. Cal. Aug. Ser dicte , AA. 6088. 22. Iidem AA. & CG. Julio. pUm tibi libarum venundatum fundum ab auctore proponas: fi ^ ex antecedente pMigatione, quod,debebatur , jure solvisti, stipulationem , quam subjectam emptioni de indemnitate proponis, ipsius conceptio commissam manifeste declarat. S. 7, Cal. Se- ptembr. Viminacii , AA. COSS. 23. Iidem AA, & CC. Eustochis. fürn succelTores 3 etiam venditoris pro evictione teneri possint, si velut obligata sibi Respublica Tiiessasonicensiim pignoris instituat jure persequi, quae comparasti, auctoris heredibus quocun- que gradti constitutis adsistere negotio denuncia. Quod sive pr«- fentibus his fundus, quem emistis fuerit evictus, sive absentibus postea, quanti4 tua interest , rem evictam non elfe , teneri, non quantum pretii nomine dedisti, si aliud non placuit, publice notum est. 8. s. Cal. Januar. Sirmii , AA. COSS. 44. Iidem AA. & CC. Eutychio. CI post perfectam venditionem ante 5 pretium numeratum, rei venundat« mota fuerit quaestio , vel mancipia vendita proclament in libertatem, cum in ipso limine contractus immineat evictio : emptorem, ii6 fatis ei non offeratur, ad totius vel residui pretii solutionem non compelli,' juris, auctoritate monstratur. Unde cum parte pretii numerata, domus, quam emisti, tibi velut pignoris jure obligat« , ne ad emptionem accederes, denunciatum ab Aliquo proponas , Judex tibi, qmeex emptione veniunt, prostari providebit. S. V>. Cal, Februar. Sirmii , CC. COSS. 25. Iidem AA. & CC. Saturnime. QI tibi liberam Saturninus , conditionem ejus ignorans distraxit, a, nunc eam defendit in libertatem, hac libera pronunciata , venditorem vel ex stipulatione duplis, quantum 7 in hanc deducium est, vel empti 8 actione, quanti 9 tua interest, convenire potes. 8. Idib. Februar. AA. COSS. 26. Iidem AA. & CC. Neoni. CI quis tibi servum vendidit, postquam in r has humanis exemptus 10 est, cum evictionis periculum finitum fit, ä te conveniri non potest. 8. r., Cal. April. Sirmii , CC. COSS. 27. Iidem AA. & CC. Theophilo. gl fundum sciens 11 alienum , vel obligatum comparavit Atheno- ^ cies, neque quicquam de evictione convenit 12 : quod est nomine dedit, contra juris poscit rationem. Nam si ignorans, desiderio tuo juris forma negantis hoc reddi refragatur. 8. i>. Cal. Octobr. CC. COSS. 28. Iidem AA. & CC. Maximiano , & aliis. UstVlptori etiam venditoris 13 jura prodeste 11011 ambigitur. Si igitur vobis propter rei proprietatem mota fuerit quaestio: tam propriis, quam venditoris defensionibus uti poteris. 8. 3. Non. Octobr. * Scuppis , CC. COSS. 29. Iidem AA. & CC. Rheso. CI permutationis 14" gratia pr-xdia curatorius quondam fratris tui mater tua dedit: his, quae in eorum vicem accepit, posteaquam ad defensionem fuerit denunciatum 1; , vel cum eorum non haberet facultatem , evictis, quanti 16 interest, eos conveniri poste , rationis est. S. Id. Dccembr. Nicomedia , CC. COSS. 30. Iidem AA. & CC. Hastio. ex eo, quod'duplum [ is , ] quia matre [tua] mancipium comparavit, evictionis nomine stipulatus est, allen« rei scientia convincitur: nec opinio ejus ex hoc lueditur, ut malas fidei emptor existimetur. Aliis itaque hoc indiciis, si vis , probare debes. 8. Id. Decembr. AA. COSS. 31. Iidem AA. & CC. Agatboni. sJEredem fidejussoris rerum , pro quibus defunctus apud emptorem intercesserat pro venditore, factum ejus, cui successit, ex sua persona dominium vindicare non impedit : scilicet evictionis causa durante actione. S. iz. Cal. Januar. C C. COSS. tTt - XL\'L ' CREDITOREM EVICTIONEM [PIGNORIS] NON DEBERE. i. Imp. ALEXANDER A. Publicio. {"''Uni jure 17 creditoris propter fisci debita praedium obligatum Procurator meus venundedit, evictio noii debetur: quia & privatus creditor eodem jure utitur: nisi 18 nominatim hoc repromissum a privato fuerit creditore. Si tamen fiscus in jus alterius cre- :clitoris fucceffit, emptori non justa nomine fisci movetur controversia: sive quia potior fuerat, quando vendebat, sive quia infirmior: quoniam hoc 19 utique praestarb debet, qui pignoris jure vendit, potiorem se csteris este creditoribus. PP. 15. 6al. Nov. MAXIMO 2. & iELIANO COSS. 224. 2. Imp. GORDIANUS A. Sabins. CI a creditrice jure pignoris fundos obligatos pater tuus compara- " verat: evictis praediis ita demum petitionem adversus creditricem habere jure potes , si ve! cum vendidit, de evictione rei promisit 20: vel etiam dolo malo, cum sciens prudensqiie esset rem sine 21 vitio non esse , eam patri tuo , cui successisti, venundedit. Nam iicuti genus hujusmodi contractus inscium creditorem vinculo evictionis 11011 adstringit: ita eum , qui fraudem admisit, vel decepit, 11011 excusat. PP. 7. Id. April. SABINO 2. & VENUSTO COSS. 241. T I T. XLVII, DE PATRIA 22 POTESTATE. 23 1. Impp. ANTONINUS & VERUS AA. Titio. CI filium tuum in potestate tua esse dicis, Pnsses provincia sfti- O mabit, an audire te debeat: cum diu passus fis , ut patrisfami- lias res ejus agi per eos , qui testamento matris tutores nominati fuerunt. PP. sine die & Consiste. 2. Imp. ANTONINUS A. Maroni«. T?Jus 24 , quod in potestate patris agens habuisti, dominium ad ■*-' patrem tuum pertinuit, extra ea , qu« non acquiruntur. PP. 15. Cal. Mart. L/ETO 2. & CEREALE COSS. 216. 3. Imp. ALEXANDER A. Artemidoro. CI filius tuus in potestate tua est, res acquisitas tibi alienare non potuit. Quem , !i pietatem patri debitam non agnoscit, castigare jure patri« potestatis non prohiberis : acriore remedio usurus, Ii in pari contumacia perseveraverit; etimque Prjesnli 2; provincias; oblaturus, dicturo sententiam , quam tu quoque dici volueris. PP, 6. Idib. Decembr. ALBINO & MAXIMO COSS. 228. 4. Impp. VALER. & GALLIEN. AA. Calce. /"‘Ongruentius quidem videtur, intra 26 domum inter te ac filios ^ tuos, si qua controversias oriuntur, terminari. Sed Ii ita res fuerit, ut [pro] injuriis eorum & ad jus experiendum , & ast vindictam prosesseris, aditus Praeses 27 provincia super disceptationibus quidem pecuniariis confnetum exercerijubcb.it ordinem juris : reverentiam 28 autem debitam exhibere matri filios coget. Et fi provectam ad inclementiores injurias improbitatem deprehende- (1. I. 1%. supr.h.t. (2. I. 9. vers.Jin autem, supr. cal. (3. d. I. 9. vers.Jin autem. (4. d. vers. fin autem. I. 70. Js. ead. (%. I. 18. §. l.js. deperic. is commodo rei veni. (6. 1. ult. §. i.js, de rescind. vendit. d. i. 18. §. T. (7. I. 74. pr.ff. h. t. (8. I. 6. I. tl.supr. eoi. (9. 1,'cj. versstn autem, supr. eoi. (10. I. 2 1. l-r. 'js. eod. (n. I. 7. in Jn. supr. commun. utriusque judic. I. ult. §. ult. supr. temnam. delegat. (12. d. I. 7. in fin. I. 4.5. 5 .ff. de dcli mali & met. except. (13. }. 76. §. i.ff. de contrah. empt. I. 196. §. 2. 3-Jf ■ de rcg.jur. (14. I. I. infin.sv.fr. de rer. permut. fac. /. 4. i”fin.supr. h. t. (15. /. 8- supr. eod. (16. /. 9. vers. fin autem, l supr. eod. (17. /. 11. §. 1 6. js. da aciion. empt. I. 10. Js. de difiraci. pign, (18. l.ult.infr.h. t. (19. I. 11. §. 13 .js. de accior,, empt. (;, , l. t.sipr. h. i. (21. d. I. 11. §. 16. (2:. Adde Nov. 81 . A Il.j?. deliber, pfi postbum. (23. Lib. I. Infi. 9. (24. Confer §. I. Ifii. per quas person. cuique. & tit. supr, ,ie bon. qui Uber. (2;. I. 4. infr. h. t. I. 2.Js. ad leg. Corn. iejkar. (26. Adde/. 17.inpr.ff. de furi. (27. I. %.supr. h. t. (28. /.;. infr. coi. rit, 639 Codicis Lib. VITI. Tit. XI.VII. XLVIII. rit Issam pietatem severius vindicabit. PP. i;. Cal. Jun. IEMI- si4NO & BASSO COSS. 260. LiAJNU « Impp DI0CLEX . & MAXIM. AA. Donato. F ilia tua non solum reverentiam 1, sed etiam subsidium 2 vit» ut exhibeat tibi, Rectoris provincia auctoritate compelletur. PP. Cal. Mart. DIOCLETIANO 3. & MAXIMIANO AA. COSS. 287. 6. Iidem AA. Hermogeni. jBdicatio, qn» Graeco more ad alienandos liberos usurpabatur , " & «Vsxr'svSV dicebatur, Romanis legibus non comprobatur. PP. 17. Cal.' Dec. MAXIMIANO A. 2. & JANUARIO COSS. 7. Iidem AA. & CC. Duplian». CI maritus tuus , licet 3 militans, in patria potestate constitutus o [ CX ] legitimis suscepit nuptiis, eum in potestate avi perseverasse non ambigitur. 8. 2. Non. April. CC. COSS. 8. Iidem AA. & CC. /Emiiianx. T Ibertos 4 exemplo ingenuorum filios suos post libertatem ex •*-' legitimis nuptiis natus, in potestate habere, non est prohibitum. S. 16. Cal. Maji, Sirmii, CC. COSS. 9. Iidem AA. & CC. Niconngorx. 5c filium Necare aliquam esse liberum , Senatusconsulta ; de partu agnoscendo, ac denunciata 6 poena , item , praejudicium 7 Edicto perpetuo propositum , & remedium 8 alimentorum apud Pr.tfidem majori trimo petenti, nom hic ejus monstratum, iuremanifesto declarant. S. 9. Cal. Maji, Sirmii, CC. COSS. 10. lmp. CONSTANTINUS A. ad Maximum P. V. T Ibertati a majoribus tantum impensum est , ut patribus, qui- bus jus 9 vit» in liberos, necisque potestas [oiimj erat permissa, libertatem eripere 10 non liceret. Dat. 13. Calend. Jun. Tbeflilonicte, SEVERO L KUF1NO COSS. Z2Z. 64O N Ec T I T. XLVIII. DE ADOPTION JEUS. n. i. Imp. GORDIANUS A. Marti». TJI, qui in aliena potestate sunt, juxta jus civile non nisi apud " eum, apud quem plena legis 12 acti-- est, adoptari possunt. PP. Cal. Jun. GORDIANO A. & AVIOLA COSS. 240. 2. impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Timotheo. ■[Mpuberem 13 , quem ad vicem naturalis sobolis arrogare desi- deras, si hi, qui sanguinis 14 necessitudine [sibi] junguntur, id ei expedire apud Prssidem provinciae confirmaverint, filium habebis: ita ut bonorum tuorum quarta 15 pars tam in postremo judicio tuo, quam lia te emancipatus fuerit, ei prxbeatur, & fiiptr patrimonio ejus idoneis fidejussoribus 16 datis fervo publico caveatur: ne sub copulanda adoption.s obtentu, in facultates ejus, qu» ei diligenti provisione- servanda sunt, irruas. Arrogatio etenim ex indulgentia Principal: facta , perinde valeat apud Praetorem vel Prrriidcin intimata, ac ii per populum jure antiquo facta esset. PP. 5. Id. Mart. MAXIMO 2. & AQUILINO COSS. 286. 3. Iidem AA. Martiano. pUm eum , quem arrogaveris , libertum 17 tuum esse profitearis, nec ullam idoneam causam precibus addideris , id est, quo.i 18 liberos non habeas: intelligis juris auctoritatem desiderio tuo refragari. PP. 16. Calend. Jul. MAXIMO 2. & AQUILINO COSS 286. _ (i. I. 4. verf.scuji. tafln. supr. eod. (2. I. l.snpr. de alrndis liber. '(3. 1.$.' infr.de cuftrcnji pecul. §• 4- Infl. quib. mod.jusputr. potefl. (4. /. 7 .J.tpr. de suis is legit. I. 2. supr. deserv. reipubl. I. 3. §. \.js. de annose, is uiend. liber. (6. I. i. §. 4. st'. d. t. (7. §. 13. Infl. de aciiott. (8. /. wf. de agnosc. is alend. liber. (9. 1. I 1. in sin. f. de liber, is pofth. (10. /. I z.supr. de ohlig. I. I. supr. de ptitrib. qui fliiossuos diflrax. I. ult.Js. qute res pignori. (11. lib. 1. D. 7. Lib. 1. Infl. ii. adde.Voio. 74. c. 3. £12. I. 4. ff h. 1 . 1 . 2. /. 3.J?; de ostlc. procans \.st. de ojflc. jurid. (13. h. 3. Infl. b. t. (14. Fac. /.17. § I.st. eod. (1;. d. ß. 3. /u/I. U l. 22. pr.js. eod. (16. I. 17. in sin. 1.18. j}'. eod. (17. Confer/. 8. 4., Iidem AA. & CC. Proculiano. AD optio non tabui.s, licet per tabellionem conficiendis sed so lenni juris ordiije apud Prxfidem solet copulari. PP Cal ptemhr. ipsis 4. & 3. AA. COSS. 290. ;. Iidem AA, & CC. Syr». TVlUlierem 19 quidem, qu» 20 nec suos filios habet in potestate arrogare non poste, certum est. Verum quoniam 21 in sola! tium amissorum tuorum filiorum , privignum 22 tuum cupis vi"- cem 23 legitim» sobolis obtinere : annuimus votis tuis fecundum ea, qu» annotavimus: & eum perinde atque ex te progenitum ac vicem naturalis legitimique filii habere permittimus” PP »’ Non. Decembr. Tribaliis , TIBERIANO & DIONE COSS 201 6. Iidem AA. & CC. Meliano. A Rrogationes eorum, qui fui 24 juris sunt, nec in Regia Urbe nec in provinciis , nisi [ex] Rescripto Principali fieri possunt’ PP. 6. Non. April. Byzantii, CC. COSS. 7. Iidem AA. & CC. Attico. JN adoptionem quidem allen» civitatis civi recte dato additur 25, non mutatur patria: ac propterea jus originis in honorum ac munerum obsequio per adoptionem non minui, perspicis. S. 11 Cal. Februar. Sirmii, CC. COSS. 8. Iidem AA. & CC. IsionL IN adoptionem patre, in cujus est potestate, filiam dante, matris 26 patronus adoptare non prohibetur. Nam fui juris arrogatio fcemin» , nili ex nostro Rescripto , nunquam procedit. S.;. Id. Februar. CC. COSS. 9. Iidem AA. & CC. Marino. ^Doptatnm , licet ex beneficio nostro, emancipatione 27 solenn: , x separare ä familia sua pater adoptivus minime prohibetur. 10. Imp. JUSTINIANUS A. Juliano P. P. QUm in adoptivis filiis , qui filiifamilias constituti, k patribus naturalibus aliis in adoptionem dantur , antiqus sapient:* incidit quaedam dubitatio , si oporteret talem filium , qui prateritusi naturali patre Fuerat, habere contra ejus testamentum de inofficioso actionem (quam Papinianus quidem negat, Paulus autem fine effectu derelinquit, Martianus vero distinguit, ne ex hac causa utriusque patris perderet successionem , naturalis quidem, voluntate ej,’S circumventus , adoptivi propter egestatem, quam forte hanebat) Si iterum aliud vitium erat exortum : (si enim post patris naturalis objtum, > ater adoptivus per emancipationis modum jus adoptionis diffolvistfet, nulla spes ei remdhebat: neque [enim] contra patris naturalis voluntatem, quia mortis ejus tempore ia aliena suerat familia constitutus: neque contra adoptivum patrem, quia per emancipationem ejus familia exemptus est) ideo talem dubitationem [resecantes,] & tale vitium corrigentes, sancimus !8 per adoptionem quidem ad extraneam personam factam, jura naturalis patris minime dissolvi, sed ita eum permanere, quasi non suisset in alienam familiam translatus. Cuin enim tanta fragilitas est adoptionis, ut possit in ipso die & filius fieri, & extraneus per emancipationem inveniri : quis patiatur jura patris naturalis nexu divino copulata, ludibrio defraudari ? Cum in hoc casu & contradicendi 29 filio ex jure veteri detur licentia , & invitus 30 transire ad aliam non cogitur Familiam. Omnia igitur (fecundum quod jam dispofuiimis, cum ad extraneum patrem filius per adoptionem transfertur) maneant integra jura, sive ad 31 inofficiosi querelam live ad alias omnes succeffiones, five ab intestato, sive ex testamento, qu» liberis deferuntur: ut ipse postit & prodeste patri naturali, & ab eo naturalia debita percipere. Si vero pater naturalis avo materno 32 filii fui, vel si ipse fuerit emancipatus, [etiam] avo paterno, vel proavo simili modo paterno, vel materno filium suum dederit in adoptionem: in noc casu , quia in una m infr.eod. (18. Fac. §. :. I. 17. §. 2-st eod (ly. §. 10. Infl. eod. I. 29. §, 3. st. de inost. testam. I. 8- supr. de prxscr. loegitmp. (20. §. 3. Infl. de hered. quatit, is dister. Nov. Leon. if. circa fin. (21. Abrog. d. Nov. Leon. 27. (22. /. 3:. in fin.st h. t. (28- >' 7: supr. eod. (24. /. 1. in fin. I. 2. in pr.st. eod. (2;. Adde /■ ■ v fl eod. /.15. §.fln. I 17. §. q.st ad munieip. (26. Confer l. z,,jupr. h.t. (27. infr. de emancipat. §. P>. Infl. quib. moi jus fiatr. potest. (28. §. %. Infl. h. t. §. 5. in fin. Infl. de exhered. liber. §. l-P ,,(1 > hoesoiito. Infl. de hered. qua ab intefl. (29. x. Infl quib->no ■ jus patr. potefl. (30 l.$.st.h.t. (31. §. I . Inft.deinojjic.iejmt- (3 2. §. 2. vers.Ji vero. Infl. h. t. perfo- 642 64 l Pe emancipationibus liberorum. personam concurrunt & naturalia , & adoptionis jura, maneat stabile jus patris adoptivi. & naturali vinculo copulatum , & legitimo adoptionis modo constrictum : & ad eum solum respiciat filius , cui eum & natura aggregavit , & iex per adoptionem aflignavit : & Papiniani sententia in hac specie procedat, & ad eam tantummodo filius adoptivus f.-em totam extendat, & non patris naturalis succetlionem molestare concedatur : sed avita & proavita tantummodo reverentia protegatur : ehjiie acquirat, quae possunt acquiri & prodesse. Et is ei solus pater intelligatur , quem lexfeejt, & natura non dereliquit. Neque enirn Martiani- distinctioni Idcum efle in hoc casu invenimus ,»ubi nullius circumventionis 1 shspi cio potest aliquam tibi vindicare licentiam , avita & proavita affectione hxc omnia resecante : sed hxc omnia manere integra , nisi avus & proavus emancipatum fecerint filium adoptivum : tunc etenim necesse est iterum ad untrem naturalem eum reverti : cum emancipationis interventu adqutio in quacunque persona facta dissolvitur. §. 1. Sed ne articulum adoptionis in extraneam personam factx , fine lege relinquamus : licentiam damus tali adoptivo patri, id est, extraneo, fi voluerit, nihil ei testamento suo relinquere , sed quiquid ei reliquerit, hoc liberaliratis sit, [&] non legitimo vinculo adstrictum. Cum enim per omnia natura sus filium aggregaverimus : lnanifestiffirimm est, quod & acquisitiones omnium rerum , quae ad filiumfamilias pervenerint, fecundum leges nostras, non adoptivo extraneo patri, sed naturali usque ad modum usu;,Fructus perveniant, & permaneant in sacris patris naturalis , quali imaginaria quadam & nova affectione ei acquisita , ilon pristina: cognationis deminutione introducta. Sed fi quidem remaneatin tali adoptione: milia interveniente emancipatione , in hoc tantummodo prodesse ei volumus adoptionem , ut nmi successione ab intestato patris extranei adoptivi defraudetur , sed habeat accessionem Fortuna: sex patris naturalis sibi voluntate acquisitam.] Neque enim ex veteri jure cognationis nexus naturalis patris per adoptionem filio dissolvebatur, sed accedebant jura adoptiva , certis reliquiis ex jure naturali remanentibus : & qui legitimus erat familia: adoptiva:, is naturali fuerat cognatus. Quis enim materna jura posset abolere , cum videbatur & ex antiquo jure patrem quidem habere adoptivum , mafem autem eam , quam natura cognoscit ? Et ideo sancimus, etsi habeat hujusmodi filius jura integra natur*, attamen , fi ■ intestatus pater [extraneus] adoptivus decesserit, habere er.rn etiam fui heredis jus ad eius tantummodo Itic- cestionem : ut mm etiam legitima jura ad F ar.ssiam extranei patris adoptivi habeat, nec ipsa ari eum communionem aliquam habeat, sed quali extraneus ita ad illam familiam inveniatur. §. 2. Sin autem perereanenationem jura adoptiva Fuerint dissoluta , tunc nullus ei penitus r .gressus ad adoptivum extraneum patrem , etsi moriatur intestatus 2. rslin luatur : sed maneat tantummodo patrem naturalem ognoscens., tanquam non fuisset ab initio in adoptio- nem translatus. §. 5. Qux autem de aliis adoptivis diximus , hac sancimus etiam de his, qui ex Sabiniano Senatusconsulto ex tribus 3 maribus fuerant ab extraneo adoptati , nulla penitus disserentia inter alios adoptivos , & eos introducenda. ■§. 4. Que in filio diximus in ado, tionem a patre dato , hxc & in filia , & in nepote, [&] nepte, & deinceps personis iitriusqne sexus in sacris patris constitutis extendimus : si tamen tempore mortis avi fui parentes eos , vel eas non antecedant: fi enim parentes eos antecedant : (ubi nec imponitur necessitas avo aliquid nepoti , vefnepti relinquere) maneant omnia jura adoptiva [ ei ] intacta. Hxc enirn omnis sanctio de filio & filia , de nepote & nepte, & deinceps personis in sacris constitutis introducta est , ubi dubitabatur , quid statuendum esset, quasi duobus patribus ei, uno ex natura , & altero ex lege , impositis. §. 3. Lsei autem horno fui juris constitutus per «rrogntionrm , ex Augusta liberal itate sesse dederit in adoptio nem, tunc omnia jura patris adoptivi habeat intacta. Cum enim nullum inter patres inducitur-diserimen , fit suus heres adoptivus patri arrogaturi, & familiae ejus aggregetur : & omnia , qux ad filium arrogatum veteres legumlatores introduxerunt,'intacta illi- bataque in eorum perlonis referventur. Dat. Calend. Septembr, Constantinop. LAMPADIO & ORESTE VV. CC. COSS. 530. n. Idem A. Juliano P. P. f/Eteres circuitus in adoptionibus , qux per tres emancipationes 4 & duas manum Thones in liliis., aut per unam emancipatione» in exteris liberis fieri solebant corrigentes sive tollentes , censemus licere parenti, qui liberos in potestate sua conftitiitos in adoptionem dare desiderat, fine vetere observatione emancipationum & mannrmffiomim hoc ipsum actis intervenientibus apud competentem judicem manifestare , prxsente 5 eo, qui adoptatur, & non contradicente 6 , nec non eo , qui eum adoptat. Dat. Cal. Nov. Constantinop. LAMPADjO L ORESTE VV. CC. COSS. 53°, T 1 T. XL IX. DE EMANCIPATIONIBUS 7 LIBERO- RVM. i. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Herennio. CI lex municipii, in quote pater emancipavit, potestatem Duumviris dedit, Ut etiam alienigena liberos suos emanc ipare pofstr.t: id , quod a patre factum est, suam obtinet firmitatem. PP. 3. N011. Deeembr. ipsis 4. & 3. AA, COSS 290. 2. Iidem AA. & CC. Gennadij. IN emancipationibus liberorum, nec non donationibus 8, non tam scriptura 9, quam veritas considerari solet. PP. ;. Id. Mart. TIBERIANO & DIONE COSS. 291. 3. Iidem AA. & CC. Heliodoro. i\JOn to nudo consensu patria liberi potestate , sed actu solenn! n, L vel casu 12 liberantur : nec caulae, quibus motus pater emancipavit filium , sed actus solennitas quxritur. 8. 13. Cal. Octobr. AA. COSS. 4. Iidem AA. & CC. Colonae. IVfEc avus neptem suam liberare potestate cogitur 13 , nec 14 in cujusquam injuriam beneficia tribuere, moris est nostri. Dat. Id. Octobr. 3. Imp. ANASTAS 1 US 13 Constantino PP. J Ubsmus licere parentibus, id est, patri, avo paterno [seuj proavo , exterisque ulterius per masculini sexus personas continua generis serie conjunctis , si liberos , quos habent in potestate propria, id est , filium vel filiam, nepotem seu neptem exsilio, pronepotem seu proneptem , exterosque itidem per masculini sexus v.ersonas continua generis linea sibi conjunctos , per emancipationem, vel absentes, & peregre degentes, vel in iisdem locis seu regionibus , vel civitatibus commorantes , in judicio vero non rrxfentes, juris fui constituere maluerint: supplicationibus 16 porrectis mereri super hoc divinum oraculum : hocque apud competentem judicem , ad cujus jurisdictionem actus emancipationis pertinet, insinuare 17, siiperque precibus a fernst oblatis apud eum deponere: ut hoc subsecuto , & auctoritate pnecedente Principali, plenissimum robur emancipatio sortiatur: &pevsonx, in quas talis liberalitas collata sit, de aliena potestate quasi i parentibus ex emancipatione manumissx liberentur : si tamen ipse nihilominus sub gestorum 1$ testificatione , vel apud eundem judicem , vel apud alium quemlibet proposito parentum suam etiam voluntatem consonare 19, ve! ante preces oMatas, & sacros apices promulgatos , vel postea deposuerunt, nisi infantes sint, qui & line consensu etiam hoc modo sui juris efficiuntur. Dat. 2. Cal. Aug. Confiant, PROBO & AVIENO Jun. COSS. 303. (i.l. 67. §. I. fi', deritunupt. (2. 10. de bered, qua ab intefi. (3. §. 14. verf. testamento. Inst. d, t. L ult. in fin, infr. de dtcur. (4. §. 6. Infl. quib. moti, jus fair. potest. §. 1. Infl. de testam. oriin. I. 3. §. 1. ff de cupite minut. L idt. infr, tit. prox. (5.1 24. I. 23. infin.ff. b. t. (6 l. io. inpr. fupr. I. 5 .ff. eod. (7./. 9 .fupr. tit. prox. Ltb. 1. D . 7. Lib. 1. Inst. 12. §. (u Nov. 81.1.5. supr.de dolo malo. Nov Leon. 25. (8. /. ult. infr. h. t. I. 8 . infr. de kon. proscript. d. Nov. Leon, z^.vers. sed qua filiis. (9. v. I. 5. infr. b. t. vide tamen d. Nov. Leon. 25. verf. caterum. Tom. II. (10. Abrog. d. Nov. Leon. 25. in fin. (11. v. I. ult. infr. h. t. (1 2. pr. §. 1. Jnst. quib. mod. jttspatr. potest. Qq. I. 31. Fi de adopt. I. 92. Fi de condit. Aemonstr. I. pen. in sin. ff st tabula testam, nulla extub. §. ult. Inst. quib. mod. jus patr. potest, exeip. I. ult.ff.fi u parente quis manum. I. 1 2. fn.pr. de epifeop. audient. I. 6. infr. de spectae, lib. u. tit. 40. (14- V. /. 3 -fupr. unde vi. (,3. /. 18 .supr. de collut. I. 11. fupr. de legit, bered. (16. d. I. 18. §. 6. in pe. Jnst. quib. mod. jus patr. potest. (17. v. I. i. fupr. b. t, (ig. d. I. i. (19. Nov. 89. c. ii. inpr. S S (r. Imp» 645 Codicis Üb. VIII. Tit. XOX. 6. Imp. JUSTINIANUS A. Joanni PP. pUm inspeximus in emancipationibus ■vanam observationem cufto- U jjyl vemVionesin liberas personas figis atas t , U circum- iutlioncsinextricabiles N injuriosa rbapismata 2, quorum nullus rationabilis invenitur exitus : jubemus hujusmodi circuitu in posterum quiescente, Iicen'.iam ei este, qui emanriparc vult, vel ex lege Anastaiiana z hoc tacere , vel line sacro Rescripto intrare competentis judicis tribunal , vel eos adire Magistrates, quibus hoc tacere, vel levibus, vel ex longa consuetudine permissum est: & filios suos, vel Hlias , nepotes vel neptes , vel deinceps progeniem in potestate sua constitutam , ä lua manu dimittere : & legitima 4 jura omnimodo habere, etli non specialiter hoc sibi servaverit: & peculium donare , vel alias res liberatitatis 5 titulo in eos transferre : & eas res, quae acquiri indignantur , per usumfructum secundum nostrx Constitutionis modum detinere , & omnia facere : vana tantummodo (fecundum quod jam dictum est) observatione sublata. Dat. Cal. Noveinbr. Conjiantinop. post Consulatum LAMPADII & ORESTIS VV. CC. 531. T I T. L. ~ DE INGRATIS 6 LIBERIS. 1. Imppp. VALENTINIANUS, VALENS & GRATIANUS A A A. ad Prtetextatum PP. filios , [& filias , cteterosque iiberos] contumaces, qui parentes, vel acerbitate convicii, vel cujuscunque atrocis iniurix dol< se pulsassent, leges emancipatione rescissa damno libertatis immcritx multari voluerunt. Dat. 12. Calend. Septembr. Mediolani, LU- P.IC1NO & JUVIAN. COSS. 363. T I T. LI. DE POSTLIMINIO 7 REVERSIS ET REDEM- PTIS 8 AB HOSTIBUS. i. Impp. SEVER. L ANTONIN. A A. Ovinio. |jX duobus captivis Sarmatia nata , patris originem ita secuta vi- ■* detur , si ambo 9 parentes in civitatem nostram rediisseiu. Quamquam enim jure proprio postliminium habere non possit, qux capta non est, tamen parentum restitutio reddet patri filiam -. qui cum ab hostibus interfectus sit, matris 10 duntaxat conditio nem, qux fecum filiam duxit, videtur necessario secuta.‘ nam fictio legis Corneiix , qux legitimos apud hostes defuncto coulii- tuit heredes : ad eam , qiue illic suscepta est, non p. ‘tioet: cum eo tempore, quo captus est, diem suum pater obiisse existimetur. PP. line die & Consule. 2. Imp. GORD. A. Publiciano. AB hostibus redempti, quoad exsolvatur pretium , [magis} in causam pignoris 1 r constituti , quain 12 in servilem conditionem ehe detrusi videntur: & ideo si nummi eo nomine expensi donatio 13 intercedat, pristinae conditioni eos reddi , manifestum est. f Proinde ii ab hostibus redemptam , post diflolutum voluti naturalis pignoris vinculum habere in matrimonio 14 coepisti: nil est , quod de statu ejus , seu liberorum communium dct cas pertimescere. PP. Id. Junii , GORD. A. 2. & POMPEJANO COSS. 242. 3. Impp. DIOCLET. & MAXIMIAN. A A. Varo, f Um. cognatos tuos nondum postliminio regressos affirmes, sed adhuc in reluis esse humanis , & bona eorum fraudibus diversae panis dissipari: interpellatus Rector provinciae providebit 19 eum sub observatione [consueta] constituere , qui sti, ulante servo publico satis idonee dederit. PP.' Cal. Septembr. DIOCLET. 3. & MAXIM. COSS. 287. (i. §. 6. Tust. quib. mod. jus pntr. potest. /. 3. §. i ,ff. de at». mi- nut. (2. Mov. 81. inpr. (3 /. 5. supr. b. i. (4. V. I. 3. supr. de ion. matern. I. 2.supr. h. t. I. 17. in fin.supr. de coilat. (6. Adde 2 fov. ii;. c. 3. Ncv. Icon. 25. (7- L 9- I- 10. /. 14. 1 . 18- 1 . 19. infr. b. t. Lib. 49. D. 15. (8. /. 2. L 6. L 7.2. 8.1 . ii. I. 13. I. 1 4. I. 16. I. 17 . I. 20. insr. b. t. (9. Ab- rog. Nov.Lcon. I. 36. (fo /. 16. insr. b. t. !. 9. 1 . 25. deiaptiv. ( u - v ’ L , 5- L 21. inpr.ff. d. t. confer l. 8. insr. b. t. (12. v. I. i.js. de homine libero exbib. (13. L n. I. 17. insr. h. t. i. 43. in ' 1 pus 4. Iidem AA. & CC. Hermogeni, & aliis. •■■5, "VTEc nos prxteriit, hereditatem ejus , quam incognitum erat ab v- N hostibus intetfectam , an captam esse, ä filio adiri non potuis- 4- se : quoniam eorum bona , qui in hostium potestatem rediguntur 't' eo demum tempore successionis 16 jure acquiri possunt, cumca- %' ptos apud hostes mortuos esse cognoscitur. Nec super facultatibus ■ ejus , cujus 17 incerta vita ac fortuna fuit, transigi vel judicati potuit. Unite, posteaquam apud hostes materteram vestram fati munus implesse innotuit: tunc vobis licentia permittitur amtoscen- dx perbonorum poüeslionem successionis; non officientibus eniui [his,] qux perperam gesta sunt, ii priorem gradum obtinetis succelbonis compendium ad vos pertinet. PP. c. Cal. lun insis : AA. 4. & 3. COSS. 290. ‘ P - 9. Iidem AA. & CC. Ursx. f Um non redemptum ab hostibus filium tuum , sed sine [ullo] contractu traditum a Barbaris Prxfecto legionis dicas, post, limi »ii jus locum habuit: & illico ingenuitati fux reddi eum Pinses provincix jubebit. PP. 16. Calend. Jun. ipsis AA. 4. & 3, COSS. 290. 6. Iidem A A. & CC. Justo. QUm & postliminii jus, L communis utilitatis ratio exigat, utsi . qui captos ab hostibus redemerint, accepto iz pretio redem- ptos fux ingenuitati restituant: proi onasque redemptorem tuum vi- noluisse oblatum pretium a te, vel ab alio recipere: Prxiesprovin- J cix efficaci instantia compellet eum legibus obtemperare, & percepto eo, quod pretii nomine dependitur, status securitatem non in- v-t quietare. PP. Cal. Februar. TIBERIANO & DiONE COSS. 291.,,- ' 7 Iidem AA. & CC. Claudio. fOcdiffimx mulieris nequitia permovemur. Cum igitur filiam tuam ab hostibus captam , ac prostitutam tq ab ea, qux eam redemerat, ob retinendx pudicitix cultum, ac servandam nata- ■ linm honestatem, ad te confugisse proponas: Prxses provincix, si filix tux fupradistam injuriam ab ea , qux sciebat ingenuam esse, inflictam cognoverit: cum hujuscemodi persona indigna sit pretium recipere , propter odium 20 detestabilis quxstus: etiamsi pretium compensatum non est , ex necessitate miserabili custodita ingenui- ■ täte natx tux adversus flagitiofx mulieris turpitudinem tutam eam, » defenfamque prxstabit. PP. 3. N011. Februar. TIBERIANO & . DIONE COSS. 291. 8. Iidem AA. & CC. Matronx. PRxfes provincix, ni ulterius in servitutis jugo detinearis, curse ' habebit, qui pro solertia sua parum ignorat filiorum tuorum statum tueri. quos, posteaquam redempta es, enixam te este signi- ' sicas: cum eos, qui post redemptionem nascuntur, ne pignoris 21 quidem vinculo ob pretium , quod pro his datum non est, teneri," nullis auctoribus visum est. PP. Id. Februar. TIBERIANO k DIONE COSS. 2>,t. . ■ 9. Iidem AA. L CC. Gregorio. GbAptum ab hostibus filium, patre mortuo medio tempore lex ^ Cornelia reversum , si in potestate patris tempore, quo capiebatur, Fuit, suum facit heredem. Unde, sive ex testamento ad te, sive [ab] intestato 22 successionem patris tui pertinere apud Pueli- , dem provincix probaveris: restitui tibi res hereditarias jubebit, si non tantum , postquam reversus es , tempus effluxit, quantiun ' intentionem tuam temporis prolixitate conquiescere faciat. PP. S- Id. April. AA. COSS. 10. Iidem A A. & CC. Apollodore. CIcut liberis captis ab hostibus, ac postliminio reversis status pn- stinus restituitur, sic fervi 23 domino. Unde, fi h:cc, cujus meministi, ancilla patris tui fuit, nec commercio redempta 24 est: reversa dominum , vel ejus sequitur successorem, qui per captivitatem hanc amiserat. 8. 3. Cal. Maji, Iladrhnopoli , AA. COSS._._ , sin.st', de legat. 1. (14. 1. 13. insr. b. t. (1;. I. IJ. in pr. st. exquib. eaits. maior. I. 6. in fi’.js. de tute!. I. 6. in fin.js. quib. excias, mpis- sef. (16.1. 19- /. 32. inpr.st", deadquir. vel. omitt. bered. (17 s-j'* L 2. §. 2. st' de v.ilg. oy pupiü.substit. I. t. §. 2l.f. de collat. l.u.t. supr. de pati. I. 2. in fin. js. de his qua ut indign. (k8- /■ !7- * n s r ' *• 2.supr. b. t. (19. Adde/. 12. supr. deepiscop. audient. (20. Nov. 14. inpr. (21. Confer/, z.supr.h.t. (22./. 14. insr.. eod.% 4- Infl. de bered, qua ab intest. (23. I. 12. vers. servi, infi’. E b (24. 1. ii. 1. 12. 1. i6. insr. eoi. ^ 11. Ldem '1 64s_ De infantibus expositis , liberis & fervis, &c. 646 11. Iidem AA. & CC. Eutychio. CI liberum captum te ab hostibus commercio 1 redemit Sabinus, 0 & eum vinculum pignoris 2' superstitem remisisse 3 tibi probetur : non libertus effectus, sed ingenuitati, quam amiseras , restitutus, nullum filiis ejus obsequium debes. S. 15. Calend. Januar. AA. COSS. 12. Iidem A A. & CC. Quintianx. AB hostibus capti, & non commercio 4 redempti, sed virtute $ ■ sl militum nostrorum liberati , illico statum , quem captivitatis casu amiserant, recipiunt: servi 6 autem dominis suis restituentur. Receptos enim eos, non captos judicare debemus: &■ militem nostrum defensorem eorum decet ehe , non dominum. 8. ;. Cal. Januar. AA. COSS. - 13. fidem A A. & CC. Quartinx. CI is, qui te ab hostibus ingenuam captam commercio redemit, sibi matrimonio conjunxit: dignitate 7 nuptiarum , & voto futurx justx lobulis , vinculo pignoris tibi repiiiTo , reddi natales pristinos, rationis est. 8. 5. Id. Martii, CC. COSS. 14. Iidem AA. & CC. Severa. J Us postliminii filiam (rebus humanis exempta matre, dum in lervitutis ipsa necessitate per captivitatis causam fuit) eventus purgato vigore, ad ejus legitimam 8 invitat hereditatem ; nec tibi medii temporis fortuna , quominus res nftternas successione qux- sitas oerscqui possis, injuriam fieri patimur. 8. 16. Cal. April. CC. COSS. i;. Iidem A4. & CC. Macrotraulo. TS, qui liber constitutus captus ab hostibus commercio 9 redimitur, etiam antequam restituatur,, pro eo data pecunia, successionis 10 jura ubi vindicare favore ingenuitatis potest: ut ex ea possit pretium pro fe datum exsolvere. 16. iidem AA. L Cu Basilidx. rsommereio 11 redemptx ir-fcemins filios, licetex fervo medio v - < susceptos tempore, origini ingenuitatis matris, juxta ea, qute benigne placuerunt, reddi convenit. 8. Cal. Sept. Vintinacii, AA. COSS. 17. Iidem 4A. & CC. Diogenix. T Iber captus ab hostibus, & commercio redemptus, tunc demum, cum 13 pretium solverit, vei ei hoc qualicunque remittatur judicio, statum pristinuft'recipit : quo genere matre filium redimente, cum hujusmodi contractus non de mercede, sed de tristitia repudianda cogitatur , vel recipiendi filium cogitatio cum optabili conditione filium illico matri restituit: ica ut [a] civilium obsequio munerum propter casum prxteritum [filius] non excusetur. Pro 14 pietatis itaque ratione ab hostibus redempto filio , facti te pxnitere, ac de pretio quicquam tractare non convenit: dotem tamen ab eo debitam jure concesso reddi postulas. S. 3. Cal. Nov. ' DeveUio. CC. COSS. 18. Iidem AA. & CC. Trypiiniano. AB hostibus captis ac postliminio reversis, pro hujusmodi casu amissa , qux in eadem causa quidem durant, omnimodo directa : qux vero per usucapionem , vel liberationem ex bonis subtracta, vel non utendo finita esse videntur , intra annum utilem experientibus actione rescissoria 15 restituuntur. PP. 12. Calend. Dee. CC. COSS. 19. Imppp. GRATIAN. VALENT. & THEODOSIUS AAA. ad Severiniihi Ductui. CI quos forte necessitas captivitatis abduxit: sciant, fi non trans- 0 ierint, sed hostilis irruptionis necessitate transducti sunt, ad proprias terras festinare [fe] debere: recepturos 16 jure postliminii ea, qux in agris , vel mancipiis , [ seu aliis rebus] ante tenuerunt , etsi a fisco nostro possideantur. Nec timeat quisquam ali- cujus contradictionis moram: cum hoc solum requirendum sit , utrum [forsitan] aliquis cum barbaris voluntate 17 fuerit, an (1. i. 17. infr. eod. (2. I. l.fiipr. eoi. I. l^.ff. de captiv. (3. d. i. 2. (4. /. 10 .supr. h. t. (;. /. 21. inpr. vers quod fi.ff. de captiv. (6. d.l. 10. (7. I. 2. in fin.supr. h. t. (8. I. 9. supr. eod. (9. V. I. 10. in fin.supr. eod. (10. V. I. 9 .supr. eoi. (n. I. 10. in sin. I. U. I. 12. 1. i^.fitpr. eod. (12. Immo vide Ncv. Leon. 36. (13. i. t. supr. h. 1.1. 12. §. 7. £5* 14.Fi de cnptiv. (14. Fac. I. 11. supr. denegat. (15. I. 24. in fin.supr. de rei 'Bind. I. i.§. 1. ff. txquib.cuus. major. (16. 1. K. i.js. de cnptiv, (17. 1. 19. H. 4. coactus. Dat. ;. Calend. Jul. Roma, GRAT. A. 5. & DA- GALAIFO COSS. 366. 20. Itnpp. HONOR. & THEODOS. AA. Theodoro PP. TAIversarum homines provinciarum cujuslibet sexus, conditionis , xtatis, quos barbarica feritas captivitatis necessitate transvexerat, invitos 18 nemo retineat: sed ad propria redire cupientibus libera fit facultas, (quibus si quicquam in 11 siim vestium vel alimonix impensum est, humanitati sit prxstitum , nec maneat victualis sumptus repetitio: exceptis his, quos barbaris vendentibus emptos esse docebitur: ä quibus status iui pretium propter utilitatem publicam emptoribus xquum est redhiberi. Ne quando enim damni consideratio in tali necessitate positis negari Faciat emptionem , decet redemptos , aut datum pro le pretium emptoribus restituere, aut laboris obsequio, vel opere quinquennii, viceni referre beneficii, habituros incolumem (si in ea nati sunt) libertatem. Reddantur igitur xdibus propriis sub moderatione , quam jussimus : quibus jure postlimini etiam veterum responsis incolumia cuncta servanda sunt. Si quis itaque huic prxeepto fuerit conatds obsistere, actor, conductor, procuratorque dari se metallis cum poena deportationis non ambigat 1 siri vero potfeffionis dominus , rem suam [a] fisco noverit vindicandam , seque deportandum ; & ut facilis exeeutio perveniat, Christianos 19 proximorum locorum volumus hujusmodi rei soiicitudinem gerere. Curiales quoque proximarum civitatum placuit admoneri, ut emergentibus talibus causis, sciant legis nostrx auxilium deferendum : ita ut noverint Rectores universi decem libras auri äse, & tantundem ä suis apparitoribus exigendum, fi prxeeptum [nostrum] neglexerint. Datum 3. Id. Deeembr. Ravenna, HONORIO 8. & THEODOSIO 3. AA. COSS. 409. _______ DE INFANTIBUS EXPOSITIS 20, LIBERIS ET SERVIS , ET DE HIS , QUI SANGUINOLENTOS 21 NUTRIENDOS ACCEPERUNT. i. Imp. ALEXANDER A. Claudio. CI invito 22 vel ignorante te partus aneillx , vel adscriptitix tax expositus fit, repetere eum non prohiberis. Sed restitutio ejus, (fi non ä fure vindicaveris) ita fiet, ut si qua in 23 alendo eo, vel forte ad discendum artificium juste consumpta fuerint, restituas. 24 PP. 3. Calend. Jun. JUL. 2. & CRISP. COSS. 225. 2. Imppp. VALENTINIANUS, VALENS L GRATIANUS AAA. ad Probum PP. TJVusquisque sobolem suam nutriat. Quod si exponendam puta- 0 verit, animadversioni, qux constituta est, subjacebit. Sed nec 23 dominis vel patronis repetendi aditum relinquimus, si ab [ipsis] expositos quodammodo ad 26 mortem , voluntas niiscricor- dix amice collegerit: nec enim suum [quis] dicere poterit, quem pereuntem contempsit. Dat. 4. Non. Mart. GRAT. A. Z. & EQUITiO COSS. 374. 3. Imp. JUSTINIANUS A. Demostheni PP. CAnsimus 27 nemini licere, sive ab ingenuis genitoribus puer parvulus procreatus, sive ä libertina progenie, sive servili conditione maculatus, expositus fit: eum puerum in suum dominium vindicare, sive nomine dominii, sive adscriptitix , live colonaria conditionis. Sed neque his, qui eös nutriendos sustulerunt, licentiam concedimus penitus cum quadam distinctione [ita] eos tollere, & educationem eorum procurare , sive masculi sint, sive foeminx , ut eos vel ioco fervorum , aut loco libertorum , vel colonorum , aut adseriptitiormn habeant: sed nullo discrimine habito, hi, qui 1.20 . in pr.js.d. t. (18. /. 11. supr. de episcop. audient. (19. i. I. 11. (10. Nov. 153. L 4.ff. de agnosc. & alend. liber. I. I. §, 2. ff.de jurffi falli ignor. (21. l.ult supr. de putrib. qui filios suos Aifirax. (22 Confer/. 2. versfid nec. infr h. t. 23. I. 16. insin.jiipr. de nnpt. I. 4. §. 9. ff. de doli mali met. except. (24. Vide tamen /. 27. insin. ff. de rei vind. (?;. I. 3. infr. b. t. Nov. 153. c. 1. (26. d.l. 3. verf. neque enim. (27. /. 24. supr. de episcop. audient. Ss 2 ab 647 Codicis T,ib. VIII Tit. LII. I IId. IIV. 648 ab luijusmmli hominibus educati sunt, liberi i , & ingenui appa- leant & sibi acquirant, & in posteritatem suam , e A in extraneos heredes 2 omnia , qux ha •uerint, quomodo voluerint, transmittant , nulla macula servitutis , vel adseriptitis , aut colonaria conditionis imbuti , nce quasi patronatus jura in rebus eorum bis , qui eos susceperint , praetendere concedi nus : se.l in omnem terram , qu-e Romanx ditioni supposita est, hoc otinere. Neque enim oportet eos , qui ab initio infantes abjecerunt, & mortis ; forte spem circa eos habuerunt, incertos constitutos, ii qui cos susceperint > hoc iterum ad se revocare conari, & servili necessitati subjugare. Neque hi, qui eos pietatis ratione suadente sustulerint, ferendi sunt dentio suam mutantes sententiam , & in servitutem eos retrahentes, licet ab initio hujusmodi cogitationem habentes ad hoc prosiluerint: nevideantur quasi mercimonio contracto ita pietatis officium gerere. H.sc observantibus , tam viris clariffimis Prslidibus provinciarum, quam viris reii- giosisfimis Episcopis, necnon officiis praesidialibus, & patribus, & defensoribus civitatum , & omni civili auxilio. Dat. 15. Ca- lend. Octobr. Chalcedone, DECIO $. COS. 5.9. Ia AUTHENT. Constit. qux ex adseript. §. t. coi. 5. tit. 9. al. z. Nov. 54. •cap. 1. j^Ntiqua lex erat , qua dicebat ex persona libera , £y altera ad- scriptitia natos , adseriptitiamsequi conditionem : quod per Jn- ft ini anum ad jus commune liberi ventris reducium e fi. 4. Imp. JUSTINIANUS CJAncimus 4, nt quoscunque vel in Ecclesiis, vel in vicis, vel aliis locis abjectos constiterit , ii modis omnibus liberi sint: etiamsi certam quandam probationem petitor habeat, qua ostendat , ejusmodi personam ad suum pertinere dominium. Nam Ii legibus nostris ; statutum est , ut fervi xgrotantes ä dominis neglecti , Sc qui velut desperata eorum valetudine , possessorum curatione digni 11 in censentur, omnir.8 in libertatem abripiantur: quonam pacto in ipsis vita: primordiis aliorum hominum pietati relictos , & ab cis educatos , in servitutem iniquam pertrahi patiantur ? Enim vero liberos este sancimus , ne illis quidem , qui hxc faciunt, irrogandas ex legibus nostris poenas effugientibus ; vellit omni refertis inhumanitate & crudelitate , qua: tanto quovis homicidio pejor est, quanto miserioribus eam inferunt. QU.-E T I T. L1II. 6 SIT LONGA 7 CONSUE- •ruDO. 1. Imp. ALEXANDER A. Apro. pRxses prnvincis probatis his, qux in oppido Frequenter jn eodem controversiarum genere servata sunt, causa cognita statu Nam & consuetudo prxcedens i': ratio 8 , qua: consuetudinem suasit , custodienda 9 est Et ne quid contra longam consuetudinem fiat, ad sosicitudinem suam revocabit Praffes provinciae. PP. 6. ealend.. April. JULIANO 2. L CRISP. COSS. 2-;. Imp. CONSTANTINUS A. ad Proculum. P’Onsuetudinis ususque longxvi non vilis auctoritas.io est: verum non usque adeo sui valitura momento , ut aut raliuriem vincat , aut legem. 11 Dat. 7: Calenis. Maji, Conßautiaop. PP. A. 5. & LICINIO C. COSS. 319. Z. Irapp. LEO L ANTHEMIUS AA. Alexandro. pEge* quoque ipsas antiquitus probata & servata tenaciter 12 consuetudo imitatur 13 ,. & retinet: & quod officiis , Curiis, Civitatibus ,. Principiis, vel Collegiis prxstitutum Fuisse cognoscitur perpetua: legis vicem obtinere statuimus. Dat. 7. Id. Sept. MARTIANO & ZENONE COSS. 469. T I T. LIV. DE DONATIONiBUS. 14. 1. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Lucio. Umptinnum mancipiorum instrumentis 15 donatis, & traditis & ipsorum mancipiorum donationem , & traditionem factam intelligis : L ideo potes adversus donatorem in rem actionem py ereere. PP. 5. Cal. Jul. FAÜSTINO & RUF1NÜ COSS. -u 2. Imn. GOI1D. A. Leonids. CI nominis persecutionem in te emancipatam pater tuus titulo o donationis transtulit, frustra prstemlit, qui debitori tuo he- res extitit, consensum fuisse debitoris necessarium: cum fatis fuerit actiones eo nomine tibi mandatas fuisse. PP. 2. Id M ar t GORDIANO A. 2. & POMPEJANO COSS. 242. ' • 3. Imp. DECIUS A. Marceliino. QPem 16 futura actionis plena intercedente donatoris voluntate posse transferri , non irnnieiito placuit. PP. Non. Mart DE CIO A. 1. & GRATO COSS. 251. . 4. Imp. PROBUS A. Marsis. CI functiones 17, [exactiones, vel tributa] per eum, cui donata res non erat, vel ab actoribus ipsius nomine celebrata sunt tibi obesse non potest. PP. ;. Cal. Januar. MESSALA & GRATO COSS. 280. j. Impp. CARINUS & NUMERIAN. AA. Flaconills. t «fiji Ist i« .'[53 CI donatio per epistolam facta non apparet: verba iz tamen te- itanienti, quibus liberalitas testatricis confirmata est , fidei- (1. AVoD. i;;, cvi» (z. v. I. so.supr. commun. desicces. (3.1 . 2. supr. h. t. (q.iVc-c/. 1. (4. /. un. §. 3 .snpr. de Latin, liiert, teil. (4. Lib. 1. D. 3. §. 9. Infi. de sure natur. (7. I. 34. js. de legib. adde E L. infr < h. t. i. 32. §. 1. I. 3g.Fl de legib. I. 13. §. 1. in sin.ff. de poUicitat. I. 9. infr. de jure fisci. L ult. in pr. infr. de privil.scbo- lar. Ub. 1 tit. 30. (8. V. I. 39. FI de legib. (9. I.. ult. infr. h. t. (10. /. 36. jR de legib•. (1 i.l. 33. js..d. t. vide tamen 2. Feitd. r. verj. legum, i. 32. in.fi,, . fi] de legib. (ir. I. 34. 1. 3;. /, 37. 1. 38-F1 03.L3 j.§. 1./. 33,/. 38 . commissum continere non ambigitur. PP. 6. Caiend. Februar Reime , CARINO 2. & NUMERI ANO AA. COSS. 284. 6. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. > Christians. \[Ec ambigi oportet, donationes etiam inter 19 absentes (L ~ maxime si ex voluntate donantium possessiones, hi, quibus donatum est , nanciscantur) validas esse. PP. 3. Id. Febr. MAXIMO 2. & AQUILINO COSS. 286. 7. lidem AA. E CC. Julio. ri^Ensualis quidem professio domino prsjudicare non solet. 2* Sed si in censum , velut sita mancipia deferenti privigno tu» consensisti, donationem in eum contuliae videris. PP. id, Jul, ipsis AA. 4. & 3. COSS. 29c. 8. lidem AA. & CC. Flors. CI Prxses provincis non donandi voluntate filiorum tuorum nomine prxdia in censum detulisse te manifestis probationibus cognoverit, quod fides veri suggesserit , id statuet. PP. 8. Id. Sept. iplis AA. 3. & 4. COSS. 290. 9. lidem AA. & CC. Angustians. s Egem 21, quam rebus tuis donando dixisti, sive stipulatione *"* tibi prospexisti, ex stipulatu : live non , incerto 22 judicio, 'd est , prxlcri.-tts 23 verbis, apud Prsfidem provincis debes agere , ut hanc impf ri provideat. PP. 16. Cal. Maji, AA. COSS. 10. lidem AA. & CC. Hermonis. NAEc ignorans , nec invitus 24 quisquam donat. Unde fi de boc fundo non cogitasti , cujus velut 25 donationi te consenfifTe continetur instrumento : majores veritate 26 rei , quam scriptura vires obtinente , intelligis , de quo non cogitasti, nec specialiter subscripsisti, nihil te perdidisse. 8. ;. Cal. Maji, CC. COSS. 11. lidem AA. & CC. Sabino. QUm de bonis tuis partem quidem penes te retinuisse, partem vero in eum , quem in potestate habes , donationis titulo coi,tulisse commemores : non est incerti juris in eum, qui in sacris 27 similis tus remanet, destinationem magis patenis voluntatis factam , quam peiPectam donationem pervenisse, t Delegationes autem nominum in emancipatum collats , perfectam donationem actionum efficiunt. 8. 2. Cal. Maji, CC. COSS. ah t« -Ht» pim piali rasa •litu ■ ;L'U I„. ■ /r •JE U Äi (14. Lib. 39. D. fi. Lib. 2. Infi. 7. (15. Adde /. 44' §■ i-ff- fligat. 1 . (16. v. !. ii.fi] de here.i. vel aci. vend. L S4-J- deverb.fign. §. 4. in sin. Infi. de verb. oblig. (17. Adde l. 7. I. 8. infr.h. t.l.H. snpr. de aci. empt. (18. /. 16 .js. h. t. (19. /. 4. 1. JO.fid.eod. (:o. /.64. js. de adquir. rcr. domiti. (21. 1. 3. infin.supr. iecontrab. empt. l. 22. infin. infr. h. t. C23. 1. z.supr. de pali, inter empt. (24 V), i»pr.fi] b. t. (25. /. 1 S.supr. de probat. I. 14 .snpr. de contrah.fis com ~ mitt.ftipiil. (26. 1. I .sv.pr. plus valere quod agitur, fac. *' C 1 ?. L J?. infr. ecd. L ult. in fin.supr. deiwpub. is aliis sdfi. 649 <550 De donationibus. 12. Iklem AA. & CC. Aureliano. pOrtionem propriam , rebus nondum r divisis, nemo pvohibe- tur titulo donationis in alium transferre. Dat. 17. Cai. Jun. AA. COSS. 13. Tidem AA. & CC. Uraniae. CI aliquid per epistolam 2 donatum tibi probetur , brevitas char- o tuite, donationi (si haec recte facta probetur) nihil quicquam derogat. Dat. 15. Cal. Jun. Sirmii, AA. COSS. 14. lidem AA. & CC. Idso. CI filius tuus res ad te 3 pertinentes fponfe sute te non con- o sentiente donavit : ad eam , quod non habuit, transferre non potuit. 8. IZ. Cal. Octobr. AA. COSS. 15. lidem AA. & CC. Severa. ZTRis alieni, quod ex hereditaria causa venit, noti 4 ejus , qui donationes titulo possidet, sed totius juris succeslbris onus est. Si itaque nemini obligata prxdia per donationem consequuta es , supervacuam geris solicitudinem , ne vel heredes donatricis, vej ejus creditores te jure pofiint convenire. 8. 14. Calend. Decembr. AA. COSS. 16. lidem AA. & CC. Theodoro. CEnedius ad donationem faciendam sola non est impedimento. " Dat. 5. Cal. Decembr. AA. COSS. 17. lidem AA. & CC. Hermiae. Cive emancipatis filiis res donasti, sive in potestate constitutis, & ^ fui juris effectis , ac tenentibus non 5 ademisti : blandiri [tibi] non debes , veluti res donatas ex poenitentia liceat auferre-. f Sane , si ea, qua: in tua positis potestate donaveras, post eman- cipationenrcontra tuam tenuerint voluntatem : horum penes te dominium remansit: si quidem nec tempore, quo voluisti, propter 6 vinculum potestatis sibi quicquam quaerere , nec post te invito dc rebus tuis potuerunt. 8. 6. Calend. Jan. AA. COSS. 18. lidem AA. & CC. Audiano. CI donationis causa furti 7 actionem tibi remissam probetur : su- o pervacuam geris solicitudinem. 8. 5. Cal. Januar. AA. COSS. 19. lidem AA. & CC. Alexandri». CI avia vestra proprias res quacunque ratione factas titulo liberali- o tatis in eum , contra quem preces funditis, contulit: quominus hsec rata maneant, quod ex 8 origine patris, vel avi vestri descendunt, nihil prodest. 8. ifi. Calend. Febr. Sirmii, CC. COSS. so. lidem AA. & CC. Helinio. ■ylce 9 donatricis alio voluntate ejus subscribente , jure facta ' donatio non habetur irrita. S. 7. C'al. Febr, CC. COSS. 21. lidem AA. & CC. Antoni». POnstante matrimonio dotem 10 penes maritum suum constitu- tam , avia tua tibi donare non patuit. S. Idus Mart. CC. COSS. 22. lidem AA. & CC. Diomedi. PUm res filio [tuo] emancipato ea 11 conditione , Ut creditoribus tuis solveret, te donasse proponas : si stipulatione , vel incontinenti ir habito pacto huic rei prospexisti, creditoribus quidem non 13 contra eum ex placito vestro, sed adversus te competit actio. Eumautem, cui certa lege prxdia donasti, incerta 15 civili actione ad placitorum obsequia urgeri, secundum legem donationibus dictam convenit. 8. 7. Cal. April. Sirmii, CC. COSS. 23. lidem AA. & CC. Olympiadi, cl ea , qns donaveras , posteriori placito , qui acceperat, dono o tibi reddidit: donationis antecedentis instrumentum actis sequentibus 15 nihil obeffe potest. Subscriptum 5. Calend. Octobr. CC. COSS. q 24. lidem AA. & CC. Macarioi OI patri tuo heres 16 non extitisti, ex facta ab eo liberali täte titu10 donationis non posse jura tua laedi, maniFestilsimi juris est. PP. Non. Februar. Antiochias, DIOCLETIANO 9. & MAXIMIANO 8. AA. COSS. 304. 2;. Imp. CONSTANTINUS A. ad Maximum P. P. F\Or.atio sive directa sit, sive mortis causa instituta, sive conditione faciendi, aut non faciendi suspensa , sive ex aliquo |notato 17 tempore promissa , sive animo dantium ,-accipientium- ve sententiis (quantum jus sinit) cognominata , sub hac fieri debet observatione , ut quas leges indulgent actiones, conditiones pactionelqne contineat. Hisque penitus cognitis vel recipiantur 11 eomplacitae sunt: vel rejiciantur , si sunt molestae: In conlcri- bendis 18 autem donationibus , nomen domitoris , jus, ac rem notari oportet: neque id occulte , aut privatim , sed aut tabula T aut quodcunque aliud materi» [genus] tempus dabit, vel ah ipso, vel ab eo, quem fors ministraverit, perscribatur: actis 19 etiam annectendis , quae apud Judicem, vel Magistratus conficienda sunt. ubi hoc leges expostulant. Dat. 3. Non. Febr. Roma , SEVERO & RUFiNO COSS. 233. 25 . Idem A. Catulino Proconsuli Africae. CI quis in emancipatum minorem , prius quam fari poffit 20 , aut habere rei, quas libi donatur , adfectnm , fundum crediderit conferendum : omne jus compleat instrumentis ante prue- miiiis. Quod jus per eum servum , quem idoneum esse constiterit, transigi piacuit: ut per eum infanti acquiratur. Dat. is. Calend. Maji ,'Serdica , SABINO & RUFINO COSS. 316. 27. Idem A. ad Severum Com. Hispaniarum. P)Ata jampridem lege 21 statuimus, ut donationes interveniente actorum testificatione conficiantur : quod vel maxime inter necessarias conjunctasque 22 personas convenit custodiri. Si quidem clandestinis ac domesticis fraudibus facile quidvis pro negotii opportunitate confingi potest: vel id, quod vere gestum est , aboleri. Cum igitur neo liberos quidem ac parentes lex nostra actorum confectione secernat: id , quod necessario iuper donationibus apud asta conficiendis jampridem statniimis , universos teneat: gesta autem confici super rebus [etiam] alibi 23 collatis, ubicunque sufficit. Dat. 3. Non. Maji, DALMAT 10 & ZENO PHILO COSS. ZZZ. 28. Impp. HONOR. & THEOD. AA. Monaxio P. P. Q Uisquis rem aliquam donando, vel in dotem dando, _ vel - vendendo , ] uiumfructum 24 ejus retinuerit : etiamsi stipulatus non fuerit, eam continuo tradidisse credatur : nec quid amplius requiratur, quo magis videatur facta traditio : sed omnimodo idem sit in his causis ufumfructnm retinere , quod tradere. Dat. 2. Id. Mart. HONORIO A. u. & CONSTANTIO C. 2. COSS. 417. 29. Impp. THEOD. & VALENT. AA. Hierin 25 P. P. |N extraneos, & sirpe ignotos, donationem coliatam valere , re» *■ ceptum est : & si sine 26 scripto donatum quid fuerit, adhibitis aliis idoneis documentis , hoc, quod geritur, comprobatur. Dat 11. Cal. Maji, FELICE & TAURO COSS. 4:8. 30. !mp. LEO 27 Constantino P. P. JN hac sacratiffima urbe conscriptae donationes ubicunque 28 posi- tarum rerum , apud Magistrum census insinuentur, f In aliis vero civitatibus , sive absens, sive praesens Rector 29 provincia: sit, sive eadem civitas habeat Ma-gistratus, sive non habeat, & Defensor tantummodo sit: donator habeat liberam faculis i "n 00- (1.L3. sn.fr. de comtsntu. rer. allen. I. 16. supr. dejuredot. excip. 1.1. in sin. supr. communi diviti. (2. i. s.jitpr. h. t. (3. I. 9. in ßn. js. h. 1.1. 20. in pr.js. de uiquir. rer. domin. 1. S4-Js. de reg. iur. (4. i. 22. 1 . 24. infr. h. t. I. 1. §. 16.jp ai SC. Trcbcll. I. ult. supr. de bered. aci. I. ult. infin.js. ie contrah. empt. vide tamen 1 . 149.jP iereg.jur. (5. I. 31. §. 2. jp h. t. (6. I. li.supr. eoi. (7. 1. 13. supr. defurt. 1. 7. §. 14.1. 17. §. i.ff. ic padi. (3. v. 1. 14. supr. de contrah. empt. I. 35. in sin. js. ie minor. (9. I. 31. vers verum, infr. h. t. (10. /. 17. 1. i^.supr. de jure dot. (11.1. 9. supr. h. t. I. 3. infin.fupr. de contrah. em.pt. (12.1. 7. §. 5. jp de paci. (13. 1. supr, h. t, (14. i. 9. in f.n.supr, l. 28. in fin. jf, eod. (1 y. Fac, 1. 12, supr. de padi. (16. I. 14. supr. de rei vind. fac. t. I h r t. (17.1. 2. 1. 3. infr. de donat, qua sub modo. I. ult. supr. de legat’ (,?. 1. 31. infr. h. t. (19. 1- 27. 1. 3;. §. 3. infr. eod. vide tamen Nov.Leon. 50. I. ult. infr. de donat, catis, mort. (;o. Adde l. 28. js.deusurp. (21 . I. ac,.supr. h. t. (22. I. 25. supr. de donat, inter vir. N uxor. (23.1. 30. infr. h. t. (24. i. 3;. §. infr. eod. I. 42. in fr. s'.- de mort. catis, donat. (2;. /. 31. in fin. infr. h. t.. (26. d. 1. 31. in sin. i. iz.supr. de side infirum. (27. I. 32. infr.. h. t. (28. v. I. 37. in sin. supr. eod. (29. /. un. supr. de eßc, jurid. Alex. S s 3 natiorfes 6)1 Codicis Lib. VIII. Tit. LIV, 652 nationes rerum suarum ubicunque i politarum sive apud moderatorem cuiuslibet provincia: , sive apud Magistratus, sive apud Defensorem 2 cujuscunque civitatis prout maluerit, publicare. + Atque ut ipsa donatio sita est in voluntate 3 donantis, ita ei liceat donationem suam apud quemcunque ex memoratis voluerit intimare: & In donationes , qua: in diversis provinciis , & civitatibus apud quemlibet ex praedictis fuerint publicata:, obtineant inconcussam, ac perpetuam firmitatem. Dat. 5. Non. Mart. Con- ftantinop. PATRICIO & RICHOMERE COSS. 45--. 31. Imp. ZENO A. Sebastiano P. P. IN donationibus, qua; actis insinuantur , non effe necessarium * judicamus vicinos , vel alios testes adhibere. Nam superfluum est privatum testimonium, cum publica monumenta sufficiant. Verum & illas donationes, quas gestis non est necessarium alligari, si forte per tabellionem, vel alium scribantur, & sine4 testium subnotatione valere praecipimus : ita tamen , si ipse donator , vel alius 5 voluntatem ejus fecundum solitam observationem subscripserit : donationibus, qui sine scriptis conficiuntur, suam firmitatem habentibus, fecundum. Constitutionem 6 Theodosii, & Valentiniani ad Hierium Prifectum Pritorio promulgatam. Dat. Cal. Matt. Confiantinop . ELLO V. C. COS. 478. 32. Imp. ANASTAS. A. Euphemio P. P. CEcunctum Divi Leonis Constitutionem 7 donationes apud virum ciaiiflimum Magistrum census tantummodo insinuari pricipi- mv.s : Hujusmodi forma in illis instrumentis observanda , qua: in hac Regia urbe confecta, seu celehiata fuerint: nec concedi quemquam vel apud Defensores , seu Magistratus aliarum civitatum , vel in aliis quibnseunque locis prteter memoratum judicium insinuare: scientibus, tam his, qui ad hujuseemodi insinuationem pervenerint , quam his, qui eam fulceperinc, necnon tabellionibus, quictinque testimonium suum non in competenti (ut dictum est) loco vel judicio praebuerint, vicenarum librarum auri multa , & alia gravissima indignatione se esse feriendos. S. Dat. Prid. Calend. Maji, PAULO V. C. COS. 496. 33. Imp. JUSTIN. A. Meiinae P. P. ILlam subtilem observationem amputamus, per quam donationis ■*- titulo cdsiones actionum accipientes, non aliter suis eas transmittere heredibus poterant, nisi litem ex his contestati essent, vel jus contestationis divino rescripto 8 meruissent. Nam sicut venditionis titulo cessas actiones etiam ante litis contestationem ad heredes transmitti permittitur , simili modo & donatas ad eos transferri volumus: licet nulla contestatio vel facta , vel petita sit. Quod & in procuratore constituendo ad movendas easdem cessas actiones similiter observandum erit, ut minime quis impediatur procuratorem 9 cessarum sibi super donatione actionum dare, licet nulla litis contestatio facta vel petita sit. Qui in his tantummodo persenis locum habere censemus, qua: susceptis per donationem cessionibus, adhuc iuperessc noscuntur : nam jam mortuis hujuscemodi pprsonis, vetera jura stiper iisdem cessionibus posita servari concedimus. Dat. Calend. Jun. Confiantinop. JUSTIN. A. PP. r. COS. 528. 34. Idem A. Demostheni P. P. CAncimus, omnem donationem , sive communem , sive ante uu- o ptias factam , usque ad trecentos 10 solidos cumulatam , inn indigere monumentis, sed communem formam habere : ut noti usque ad ducentorum solidorum summam teneat: sed in hujusmodi observatione similes sint tam communes , quam ante 11 nuntias donationes, f Si quid autem supra legitimam definitionem fuerit donatum: hoc, quod su perfluum 12 est, tantummodo 11011 valere : reliquam vevoquantitatem, qui intra legis terminos constituta est, in luo robore perdurare: quali nullo penitus alio adjecto , sed hoc pro non scripto , vel non intellecto esse credatur, f Exceptis 13 donationibus, tam Imperialibus, quam iis, qui iu causas 14 piiffimas procedunt: quarum Imperiales quidem donationes me rito indignari sub observatione monumentorum fieri, tam ä re tro Principibus, quam a nobis sancitum est , sed firmam habere propriam majestatem. ' In AUTHENT. ut non fiant pign. §. 2. alias §. illud quoque, coi. tit. 7. ai. $. Novell. 52. cap. 2. jTeir. & a privatis in Principem etiam cejsantibtu aciis fit donatio §. 1. Alias vero , qui ad pietatem respiciunt, usque 15 ad quingentorum solidorum lummain, & fine monumentis esse validas censemus. His insucer ante nuptias donationibus, qui in aduU tas minores 16 fui juris constitutas cujuscunque summi procedunt, secundum veterum legum scita etiam, nisi actis intervenientibus corroborati sunt, suam retinentibus firmitatem. Sin autem non in auro res donationis fuerint dati, sed per res mobiles vel immobiles, vel se moventes ; quantitatem earum isti mari; & fi quidem usque ad legitimam solidorum summam erigatur validam eam esse, & sine monumentis conservari. Sin autem amplio, ris summi inveniatur, & minime actis comprobata est, superfluum 17 tantum vacuari. §. 2. Ne autem communione inducta donatori, L ei, qui liberalitatem suscepit, aliqua oriatur contentio ; 'electionem damus ei, qui ampliorem summam in redonata habuerit, reliquam xstlmationis quantitatem offerre ei, qui mino- rem causam habuit, & totum possidere. Sin autem hoc minime facere maluerit, tunc omnimodo res dividi secundum ouantitatem utrique parci competentem, si res dividi sine suo periculo possibilis est. Sin autem in hujusmodi casibus , in quibus partitio militer celebrari minime potest, amplioris summi dominus noluerit offerre istiniatiouem : tunc licebit etiam ei, qui minoris summi habet potestatem , offerre pretium , L totum sibi vindicare. §. ?. Si quis autem per diversa tempora in eandem personam multas faciat liberalitates, quarum singuli quidem legitimam quantitatem non excedunt: in unum autem compositi, & pridicto modo exaggerati redundare videntur, & majoris esie quantitatis: non videatur cas oportere in unum coadunare, & introducere modos, per quos non valeant, L in irritum revocentur : sed e contrario, L plores intelligantitr, & singuli secundum fui naturam obtineant, &mo-, numen torum observatione non indigeant. Cum enim (ä) veter ibus super hac re variatum est, aliis multas, aliis imam esse definientibus : nobis causa placuit humanior , ut & multi intelligantur, & omnesvali.ii, tibi, qui liberalitates accipiunt, sciant veros, non falsos suos esse donatores. §. 4. Si quis autem talem acceperit donationem , in qua stipulatus fuerit annuam quandam sibi prxTtari quantitatem tanti summi, qui non excedit legitimum donationis modum: variabatur, utrum eum ex ; articulari donatione nuiltas 1 fecisse donationes existimandum sit, & easfactis non indigem : an ex totius stipulationis fundamento, & fonte ejus, ex quo annui donatsiiiies profluxerunt, & unam esse eam donationem putandam, & proculdnbio monumentorum observatione vallandam : quod veteres quidem fatis abundeque variaverunt. Nos autem [omnia] certa divisione concludimus , ut si hujusmodi quidem fuerit donatio, ut intra vitam personarum stetur vel dantis, vel accipientis: & multi intelligantur donationes, & liberi a monumentorum observatione. Incertus etenim furtum exitus hoc nobis suggessit: ut possibile sit unius anni tantummodo, vel brevioris, vel etiam amplioris temporis metas supervivere vel donatorem, vel eum, qui donationem accepit, & ex hoc inveniri etiam totam summam donationis non excedere legitimam quantitatem f Siu"autem etiam heredum ex utraque narte Fuerit mentio, vel adjiciatur tempus viti , vel donatoris, vel ejus, qui donationem accepit: tunc ei quali perpetuata donatione, & continuatione ejus magnam, & opulentiorem eam efficiente , & nna intelligatur [donatio,] & quali densioribus donationibus cumulata, excedere legitimum modum, & omnimodo acta deposcere , & aliter minime convalescere. Keci- 0- L 2 7. insiti. supr. h. t. (2. Ko-j. 15. c. 3. in pr. (3. /. 35. §. ;. vas cv.m enim, i.ifr.h.t. (4. Immo vide Xdv.^z. c. 2. A"?21.73. f.q. (5. I io.supr, h. t. (k>. i. 19. supr. eo.i. (7. I. 30. supr. eod. (S. v .tit. supr .quando libeil. principi datus. (9. Confer /.3. supr.de procur. (10. Mut. /. 36. §. 3. infr. h. t. (11. Mutat. Asevu 119. c. i, vide tamen Xov. 127. e. a. (12. §, 1. infr. hic. I. zi. in fin. ff. h. t. Kov. 162. c. 1. §. 2. adde l. :o.js. Je tisur. L i §• ?• f* fi', de verb. oblig, l. 04 .ff le reg. jur. (13. I. 19. sipr. de sacro], eccles. l.ult. vers. cum enim multa.supr. de quadriennii prtescr ... 52. (14. d. I. 19. I. 3-,. inpr. infr. h. t. (15. d. I. 19. / 17 . stipr. de donat, ante nupt. (17. In pr. supr. hic. I. 35' S’3 1 ,n fin. infr. h. t. tata 654 05? De donationibus , qua?, sub modo , &c. tata septimo t in novo consistorio palatii justimani. Dat. Z. €a- leml. Nov. DECK) V. C. COS. 5:9. 35. Idem A. Juliano P. P. CI quis argentum donaverit 2 , cemunque pondus nominaverit, non autem alias, vel generaliter , vel specialiter expresserit: neceffitatem 3 ei imponimus omnimodo prassatum pondus argenti dare, sive invasis, quibus votuerit, non tamen pejoribus lesti- matione malfe , sive in ipsa wstimatione. qu:e pro massa rudi in illis locis frequentata est. §. r. Si vero reditum certum ex pofleffio- nibus donaverit, non tamen nomina pofieffionum edixerit: neceise habere de sua substantia fundos tradere, tantum reditum inferre valentes, quantum in donatione posuerit: in talibus tamen agris > qui nec omnibus, quos habet in possessione, anteponuntur: nec deteriores omnibus sunt, sed status mediocris inveniuntur. §. 2. 81 - M ilique modo , si quis certum 4 numerum fervorum donaverit , non tamen & hic nominatim servos inscripserit: & hic mediocris figiira: servos tradere , & neque tales, quos non habere magis, quam habere prodest : nec iterum eos , qui omnem servorum familiam donatoris antecellunt, sed & hic mediocritas spectetur. §. 3. Sin autem donator neque argentum , neque servos habens, vel non tantum , quantum donavit, fecerit eorum donationem : sestimationem in his celebrari pro eo , quoddeest: ita tamen, ut argenti quidem (secundum quod praediximus) ffistimatio detur; in servis autem non amplius , nec minus quindecim ; solidis quantitas.pro singulis detur. In reditibus autem in quindecim annos sstimationem preistet. Sed in his omnibus , si quidem intra legitimam summam donatio fiat, nulla monumenta requirantur. Sin autem amplioris summae, tunc ad acta publica recurratur : ita ut in his, quae amplioris sunt aestimationis , secundum nostram legem non totum, sed solum superfluum evanescat. §. 4. Sed & si quis universitatis-faciat donationem , sive bellis, sive dimidiae partis suae substantia, sive tertiae, sive quartae, sive quantocunque, vel etiam totius , fi non de inofficiosis 6 donationibus ratio in hoc reclamaverit , coarctsri donatorem legis nostrae auctoritate tantum , quantum donavit, praestare : observatione & hic monumentorum (fecundum quod jam sanximus) omnimodo requirenda. §. ;. Sed fi quidem in omnibus lupradictis casibus ususfructus 7 fuerit a donatore retentus , & traditionem jure intelligi fieri. Sin autem hoc minime donator expresserit; li quidem stipulatio 8 donationi inserta sit, ex ejus auctoritate traditionem compelli fieri. Sin vero & hoc praetermissum sit, & usumfrnstum minime detinuerit, nihilominus ex lege nostra neceffitatem 9 ei imponi etiam tradere hoc , quod donare existimavit: ut non ex hoc inutilis fit donatio , quod res non tradito sunt: nec confirmetur ex traditione donatio : y|d liberaiitatem plenam , & fecundum legem nostram perfectissimam constitutam necessarius traditionis effectus sequatur, & necessitatem habeat donator omnimodo, vel res, vel partem subilaittix, quam nominaverit , vel totam substantiam tradere. Cum enim in 10 arbitrio eujuscunque fit hoc facere , quod instituit :■ oportet eum veiminime ad hoc prosilire , vel cum ad hoc venire properaverit , non quibusdam excogitatis artibus suum propositum defrau- dare, tantamque indevotionem quibusdam quasi legitimis velamentis protegere. t Tantoque magis htec firma esse , fi piis actibus , vel religiosis personis donatio deputata fit: monumentorum observatione [iri his modis] secundum quod specialiter a nobis in hujusmodi casibus prseciictum est , observanda: ne in profatis [siis] causis ex quibusdam macr.inationibus non solum indevotus , sed etiam iir.rius donator interligatur : pcenasque non solum legitimas , sed etiam ccelestes exspectet, resque donatas in omnibus supradicti, eafihus non solum eos, dum supersunt, sed etuai eorum successores reddere compelli non tantum his, in quos donatio facta est, sed etiam eorum heredibus. Dat. 15. Calend. April. Vonftantinopoli , LAMPADIO & ORESTE «V. CC. (. 088 . 530. (1. /. 22. in fin.supr. desacros, eccles. 1. pen. in fin. supr. de r?h, cre ii. I. 50. in fin. supr. dejuro dot, l. uii.in fin. supr. de legit, tut. I. 3. m fin. supr. debon. libert. L 19. in fin.supr. de jure delib. (. 30. inßn. snpr. defideicom. I. 6. inßn. supr. de bon. qua liber. L 20. inßn. infr. & agrieol. N cenßt. lib. 11. tit. 47. Nov. 118. i» fin. (2. Adde 1 . 1. in fin. 19. §. i.l. 35 ,ff. de auro. (3. Nov. 162. c. I. §. 2. In fi. E t. (4. ‘dde /. 37. in pr. js. de legat. 1. (5. I. ull. in fin. supr. de condit, infert, adde /. ult, in pr.supr. commun. de legat. I. 1. §. 5. supr, de communi fi,"v.manum, (ß.supr. de inojfic. donat. (7.1.28- 36. Idem A. Joanni P. P. quis pro redemptione ri captivorum pecunias dederit, sive per cautionem dare promiserit, eujuscunque quantitatis : cognoscat sc neque repetitionem habere , neque exactionem cautionis posse declinare, utpote gestis (sicut ia donationibus) non subsecutis iuper insinuatione eiusdem quantitatis : eo videlicet, qui pecu- .nias accepit, vel prima vice , vel post cautionem , neceffitatem habente piiliimani adminiSlrationern adimplere: nulla ei molestia, vei inquietudine inferenda, ve! ab eo , qui pecunias prsbnit, vel ab aliis ex auctoritate legum permissis hoc requirere : sed tantummodo {aeramentum praestare , quod revera omnem quantitatem line dolo malo vc-1 aliqua deminutione ad redemptionem dederit captivorum. §. 1. Simili etiam modo a gestorum absolvimus ordinatione donationes rerum mobilium, vel sesse moventium , quas viri gloriosiilhni Magistri militum fortissimis prmstant militibus, tam. ex lua substantia , quam ex spoliis hostium , sive in ipsa bellorum occupatione, sive in quibuscunque locis degere noscuntur. §. 2. Earnlemqv.s liberaiitatem nostra: legis indulgemus etiam his , quorum domus incendio vel ruina corrupto fune: quibusdam rorte pecunias eujuscunque quantitatis priebentibus, vel cautionem conficientibus, ut & ipsi nec repetitionem timeant, verum etiam exactionem pecuniarum confeffioni insertarum facere possint, licet gesta non fuerint subsecuta; nulla eis licentia danda pecunias ad alias causas, nisi ad refectionem dumorum erogare. Quod si aliqua dubitatio orta fuerit, utrum tota quantitas , an pars ejus iu icdificiis expensa sit, heee domini domus sacramento dirimetur. §. 3. Cieteris etiam donationibus, quae gestis intervenientibus minime sunt insinuato, sine aliqua distinctione usque ad quingentos 12 solidos valituris : hoc etenim tantummodo ad augendas hujusmodi donationes addendum esse ex prassenti lege decernimus, anteriore tempore nostra lege praecedente moderando, qua 13 usque ad trecentos solidos factae donationes , & sine insinuatione firmitatem obtinere jussa: sunt. Dat. 15.‘Calend. Novembr. Confiantinop. post Consulatum LAMPADII'& ORESTIS VV. CC. 531. _ 57. Idem A. Joanni P. P. yErba superflua 14, quae in donationibus poni solebant, scilicet sestertii, nummi unius, ajfiitm quatuor , penitus esse rejicienda censemus. Quid enim verbis opus est , qus rerum effectus nullus sequitur ? Sancimus itaque nullo modo eorum verborum mentionem vel [in] Imperialibus donationibus, vel in omnibus alii - • detero fieri : sed &, si r5 quisquam per verbositatem aliquid tale inscripserit, sive remiserit, nulla differentia sit. T I T. LV. " DE DONATIONIBUS , QUAS SUB MODO 16 , VEL CONDITIONE i 7 ^, VEL CERTO TEMPORE 18 CONFICIUNTUR. i. Impp. VALER. & GALLIEN. AA. Gamicie. jgl doceas '(ut'affirir.as) nepti tiiX ea lege esse donatum ä te , uf certa tibi alimenta praeberet 19: vindicationem etiam [in hoc] casu utilem eo , quod legi illa obtemperare noluerit, impetrare potes: ideit, actionem, qua dominium pristinum tibi restituatur. Nam [non solum] condictio quidem tibi in hoc casu, id est, in personam actio jure procedit, verum etiam vindicationem quoque divi principes in hoc casu dandam esse sanxerunt. PP< 6. Cal. Decemur. TUSCO & BASSO COSS. 259. 2. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Zenoni. CI rerum tuarum proprietatem [dono] dedisti , ita ut 2C post tuor. temejus, qui accepit, ml te rediret , donatio valet: cum etiam ad tempus certum , vel incertum ea fieri potest , lege scilicet, <111* supr. h. t.(%.Nov. 1. . insin. (9. Inpn supr. h.l.(\o.l.2,o- circa sin. supr. h. t. adde l. supr.de oblig. (l 1.1 . n.js.soiuto uiu- trimi l. 19. 1. 2'. i:t fin.supr. de sacros, eccles. I. 34. iu fin. supr. h. t. (12. tz. 2. Ir.fi. eod. vide tamen Nov. Leon. 50. (13. I. 34. in pr. supr. h. t. (14. Adde l. 65. iu pr.js. deverb. eblig. (15. v. I. 17. supr. de testam. (isi. v. t. I. infr. h. t. (17. V. /. 4. I. 5. infr. eod. (l8- /. 2. /. 3. /. 5. infr. eod. (fi)- 1- ?. /• 6. in fin. st. de donat, inter vir. (20.1 . 42. 'st. de mort. caus. donat. ei 655 Codicis Lib. VIII. Tit. LV. LVI. ci imposita est , conservanda. PP. 3. Id. Matt. MAXIMO AQUILINO COSS. -86. ^ z. Udem AA. & CC. Marcell®. /~\Uoties donatio ita conficitur, iit post tempus id, quod donatum Vi e fl , alii restituatur: veteris juris auctoritate rescriptum est, si Is, in quem liberalitatis compendium conferebatur i , stipulatus non sit: placiti fide non impleta ei, qui liberalitatis auctor fuit, vel heredibus ejus condictiti® actionis persecutionem competere. Sed cum postea benigna juris interpretatione divi Principes ei, qui stipulatus non fit , utilem actionem juxta donatoris voluntatem competere admiserint: actio, qute sorori tute, si in rebus humanis ageret, competebat, tibi accommodabitur. PP. ii. Caleud. Octobr. ipsis 4. & 3. COSS. 290. 4. liilcm AA. & CC. Id®. ■pErfecta donatio conditiones postea 2 non capit. Quare si pater tuus donatione facta quasdam post aliquantulum temporis fecisse conditiones videatur, officere hoc nepotibus ejus fratris tui filiis minime poste, non dubium est. Datum Calend. Octobris, TIBERIANO & DIONE COSS. 291. 5. lidem AA. & CC. Dexippo. CI quid mater fili® fu® in potestate patris ccnstitut® sub hac conditione , fi fuerit intra biennium emancipata 3 , donaverit: licet hoc matris voluntate fui juris effecta non tenuit, tamen prius marito defuncto , fui juris quocunque modo eftecta , ad similitudinem legati ita relicti, rem donatam firmiter habere , vel vindicare potest. S. Id. Decemhr. Nicomedia, CC. COSS. 656 g.. 3. lidem AA. & CC. Epagatho. ‘ QI donationem rite fecisti , hanc auctoritate 7 Rescripti nostri re- o scindi non oportet. 8. 3. Cal. Maji, Heraclite, AA. COSS. 6. lidem AA. & CC. Herenni®. fuit ia T I T. LVI. DE REVOCANDIS DONATIONIBUS. 1. imp. PHILPFUS A. Cofmino. TTTsi perfectis donationibus in pusselbonem inductus libertus, 1 ' quantolibet tempore ea , qu® sibi donata sunt, pl.no jure ut dominus polfederit, tamen si ingratus (it, omnis donatio mutata patrone»nm voluntate revocanda est. Quod observabitur & circa ea , qu® libertorum nomine, pecunia tamen patronorum & beneficio comparata sunt. Nam qui obsequiis suis liberalitatem patronorum provocaverunt, non sunt digni, quo eam re.ineant, cumccc- perint obsequia negl gere : cum magis in eos collata liberalitas ad obsequium [eos] inclinare deberet, quam ad insolentiam erigere. f Hoc tamen jus stabit inter ipsos tantum 4, qui liberalitatem dederint: Csterum , neque filii eoftim , neque successores ad hoc beneficium pertinebunt. Neque enim fas est ullo modo inquietari donationes, [quas] is, qui donaverat, in diem vit® Iu® non retractavit. Dat. is- Cal. Jul. FEMILIANO & AQUILINO COSS. 2,-0. 2. Imp. PROBUS A. Felici. CI apud prnvinci® Prarsidem aviam fili® tu® quasi pernitentia 5 ductam subtracta instrumenta donationum igne exutsilse constiterit : vereri te non oportet . ne id , quod jure vires acceperat, e: post facto possit in dubium revocari. PP. 3. Non. Maji, Sirmii, PROBO A. & PALLiN COSS. aro. 3. Impp. CARINUS & NUMERIANUS AA. Januario & Felicio. ‘pOssessmncm , quam in vos emancipatos rer donationem mater contulit, ex p&uiteutia sola alienare non potuit. PP. 2. Id. Januar. CARINO 2. & XUMRRIANO AA. COSS. 284. 4. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Procul®. /"'Um profitearis in fraudem t.- alterius donasse: professionem in- honestam continere intelligis. Itaque fi donationem perfecisti, eam revocare 6 non potes ex memorata allegatione, sub obtentu peuitentie. PP. Cal. Apri!. Heraclite, AA. COSS. VsElIes necne filio tuo prudia itemque mancipia donare, v initio tibi liberum. 8 Desine itaque postulare, ut donatio quam perfece'ras , revocetur pnetextu 9 mariti & liberorum absenti® : cum hujus firmitas iplurum prsfentia non indigeat. S. c Cal. Octobr. Vimir.acii , CC. COSS. 7. Impp. CONSTANTINUS & CONSTANTIUS AA. ad Philippum P. P. Uls solis matribus, qu® non in fecundi matrimonii sudus nupse- rint, sed unius tantum matrimonii sunt, revocandarum donationum , quas in filios fecerint, ita decernimus facultatem, st eos ingratos circa se esse ostenderint. Quicquid igitur is, quii matre impietatis arguitur, cx titulo donati-mis tenet, eodie, qu« controversia: qualecunque principium jussu judicantis datur, matri cogatur reddere, t Ceterum ea , qu® adhuc matre pacifica jure perfecta sunt, & ante inchoatum cceptumque jurgium vendita, do- nita , permutata, in dotem data, cutcrisque catius legitime alienata : minime revocamus. Actionem vero matris ita personalem esse volumus, ut vindicationis 10 tantum habeat effectum: nec 11 in heredem detur, nec tribuatur heredi, f De creteris autem,qu» portentos® (vilitatis] ahjecttequc pudiciti® sunt, satis etiam tacite cautum putamus. Quis est enim , quibis aliquid arbitretur tribuendum esse: cum etiam illis, qu® jure secundas tantum contra, xernnt nuptias , nihil ex his privilegiis tributum este velimus? Dat. 12. Calend. Octobr. IJMENIO & CATÜLINOX'OSS. 349. In AUTHENT. dc nnpt. §. mater tamen, coi. 5. tit. i. Nov. 2.2. cap. 3;. O Uod mater filio donat , cx ingratitudine non revocatur , podamm trcvfit ad fecundas nuptias , nifi cx tribus castis. Prima, fi ■vita: ejus insidiatur. Item ,manus impias in eam intulerit. Tertia , fi totius substant ia molitus est jacturam. 8. lidem AA. ad Orphitum P. P. CI unquam libertis 12 patronus 13 filios non 14 habens bona omnia 0 vel partem aliquam facultatum fuerit donatione largitus, & postea susceperit 19 liberos : totum quicquid largitus Fuerat, revertatur in ejusdem donatoris arbitrio ac ditione mansurum. Dat. 3. Calend. April. ARB 1 TI 0 NE & LOLLI ANO COSS. 355. 9. Impp. THEOD. L VALENT. AA. ad Senatum post alia. ITOnationcs circa filium filiamve , nepotem neptemve, rei pro- nepotem proneptemve emancipatos celebratas pater, vel avus, vel proavus revocare non poterit, nifi edoctis nianifestistimis 16 caulis , quibus eam personam , in quam collata donatio est, contra infam venire pietatem , & cx causis , qu® legibus continentur, suille constabit ingratam. Dat. 3. Id. Nov. Ravenna } THEODOSIO 13. & VALENTIN. 3. AA. COSS. 430. 10. Imp. JUSTINIANUS A. Juliano P. P. riF.ncraliter sancimus , omnes donationes lege confectas, firmas, " illibatasquc manere , si 17 non donationis acceptor ngratus 18 circa donatorem inveniatur, itant injurias atroces in eum erntn-, dat, vel manus impias inferat, vel ja-ctur® molem ex insidiis luis . Ingerat, qu® non levem sensum substanti® donatoris imponat, vel vit® periculum aliquod ei intulerit, vel quasdam conventiones, live i 11 scriptis donationi impositas , sive sine scriptis habitas, quas donationis acceptor spopondit, minime implere voluerit, tx bis enim tantummodo causis , si fuerint in judicium diluciuis '9 argumentis cognitionaliter approbat®, etiam donationes in eos tactas everti concedimus: ne sit cuiqnam licentia, & alienas res capere , & frugalitatem irridere donatoris , & ipsum iterum dona 0- rem suasque res perdere : & prsfatis malis ab ingrato d onatiwns a j (1. I. 37. §. 3. in fin. jf. de tegat. 3. (2. I. 9. I 22. in sin. I. r. tit. prox. (3. Fac. I. %.supr. deinst. esisuhstit. (4. 1 . rdt. in sin. infr. h. t. (5. Fac. i. 3. infr. eod. I. 39. sipr. it transafi. (6. /. 2. I 3. supr. h. t l. 3 . j}\ de usncap. pro donato. §. s. Inft. de donat, fac. I. 30. supr. de transaSl. (7. V. I. 12. supr. de rei v indic, i. 3. supr. de rescind. vend. I. 9. supr. de donat, ante nupt. I. 4. supr. dc cmancip. (8. I. $.supr. de ohlig. !. 39. in sin. Jnpr. de donationibus. (9. I. 27. in sin. supr. d. t. de dor at. I. 17 .jsi. de condici, furtiva. I. $.supr. depostul. (tc. Fac. i. 10. §> A. js.fi quis cautioni/!. I. 2. §. 4, sil de eoSation. (t t. L nlt. in fin.bsr.b.t. immovide/. 3. supr. de condici, obeaus. (12. v.l. 2.1. $. supr.it inejs. donat, (tz. V. I. < 5 . §. usnpr. de instit. is suhstit . 1 . 10iJ.it coni, stf iemonflr. (14. v. /. 2. in fin. I. 5. supr. de inofi. danat. 1 . 87 - " 0 /P til, irtrtil ATa*t o- Of* V. NoV. 89 » C. 3* (t6. I. ult. §. 3. Jf. dc legat. 2. Nov. 92. vers ex his. infr. b. t. (17. (18. Vide tamen l. 34. §. I. (19. 1. 9. in sin. supr. h. t . in . vers. sciendum. Tust. ie dornt. verbo » irrevocabilis, j- ’• ceptore 6'il De donationibus causa mortis. 6s8 ceptore affici. Hoc tamen usque ad primas personas tantummodo stare censemus, nulia licentia concedenda donatoris successoribus i hujusmodi querimoniarum primordium instituere. Etenim li ipse, qui hoc passus est, tacuerit; silentium ejus maneatsemper: & non B. posteritate ejus suscitari concedatur, vel adversus eum , qui ingratus esse dicitur, vel adversus ejus succeffores. Dat, 15. Calend. April. LAMPAD. & ORESTE VV. CC. COSS. <30. T I T. LVIL DE DONATIONIBUS CAUSA MORTIS, r 1. Imp. ALEXANDER A. D .p •. \x. donatione contineatur , Ut «itero defuncto , ad alterum portio eorum, qua donabantur, pertineret: existente conditione , ii mortis causa donatio perficiebatur, fideicommissi actio competit. PP.4. Cal. Octobr. MAXIMO r. &'AELIANO COSS.,224. a. Imp. GORD. A. Zoilo. INtestata mortua quondam nuru tua , neptis tua , qux ex ea fiHn- X que tuo quaesita est, quandoque potest ad ejus v ni re suecelsio- nem: nec tamen ea post mortem lilii tui, ex quo quxlierat uliam , alii nuptui se collocando dotem dans prohibeatur, quam velis conditionem eidem doti Acere. Sed si mortis cauta donationem in Fratrem suum conferens, in causam mortis lux eam [dotem j eundem fratrem suum stipulari pasta est, cum D;vi Severi Constitutione etiam in mortis causa d, nationibus , ii de extero suimonio quantum Falcidia 3 jubet, heres non habet, provisum iit: is, qui nurui tu« heres extiterit, ej is Constitutionis beneficium non prohibetur postulare. PP. 10. Cal. Februar. GORD. A. & AVIOLA COSS. 240. 3. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Heredi. "MEc fratris 4 fui mortis causa recte factam donationem sorori re- scindere licet. 8. 3. Cal, Januar. Sirmii , AA. COSS. 4. Imp. JUSTINIANUS A. Juliano P. F, PUu de mortis causa donatione dubitabatur; & alii quidem inter ^ ultimas voluntates eam posuerunt, & legatis 9 aggregandam este censuerunt; alir autem inter donationes, qux inter vivos consistunt, eam posuerunt: dubietate eorum explosa, sancimus omnes mortis causa donationes, sive juxta mortem facientis fuerint celebrat», sive longiore cogitatione mortis iubsecut« sunt, actis minime 6 indigere: neque expectare publicarum personarum praesentiam, & ea, qux simer hujusmodi monumentis solent adhiberi: sed ita res procedat, ut si quinque testibus praesentibus vel in scriptis, vel sine Pherarum suppositione aliquis voluerit mortis causa donationem facere: & fine monumentorum accessione re? gesa maneat firmitate vallata, & nullam in ea calumniam accipiat: neque pro- ( 1 . /.!./. J.supr. eoi. (:. Lib. 39. D. fi. £7 §• l. laß- de donationib, Noveil. 87- (3. Adde l. 6. /. pcn.supr. i. fifi. infin. I. 93.L'. ad leg. Falcii. I. 1. §. 5. ff. quod legator. (4. v. I. zq.fupr. de donationib. (9. /.14. I. 37 .js. h. t. §. r. vcrs. ha mortis. Inß. de donat, i. z.ff. Ac Fubliciu- tm. i. 87. ff. de legat, z. Nov. 87. in pr. (6. I. 24. in fin.supr. dc donat, d. Nov. 87 in pr. ptcr hoc, quod gesta non accesserunt, inefficax esse atque inutilis videatur : & omnes effectus sortiatur, quos ultima: habent libera- litates: neque ex quacunque parte absimilis [eis] intelligatur. Dat. Cal. Septembr. Conftantinop. LAMPADIO & ORESTE V V. CC. COSS. 930. T I T. LVDI. DE INFIRMANDIS POENIS COELIBATUS 7, OR- «ITATIS 8 ET [deJ DECIMA- K1IS 9 SUBLATIS. i. Imppp. CONSTANTINUS , CONSTANTIUS & CONSTANS AAA, ad populum. QUi jure veteri ctelibes habebantur, imminentibus legum terro- ribus liberentur: atque ita vivant, ac si numero maritorum matrimonii Foedere fulcirentur. Sitque omnibus aequa conditio capessendi, quod quisque mereatur, t Nec vero quiiquam orbus habeatur, & proposita huic nomini damna non noceant, f Quam rem & circa freminas existimamus, earnmque cervicibus imposita juris imperia, veiut quxdam juga , solvimus promiscue omnibus. Dat. Prid. Cal. Apri!. Roma, CONSTANTIO 2. & CONSTANTE AA. COSS. 339. 2. Impp. HONOR. & THEOD. AA. Ifidoro Prxf. Urbi. iNter virum & uxorem rationem cessare ex Lege Papia decinta- A rnm 10: & quamvis h non interveniant liberi, ex suis quoque eos solidum capere testamentis, (nisi forte Lex alia imminuerit derelicta} decernimus. Tantum igitur posthac maritus vel uxor sibi invicem derelinquant, quantum superstitis amor exegerit. Dat. PP. Non. Septembr. VARANA COS. 410. T I T. LIX. DE JURE LIBERORUM. 12 1. Impp. HONOR. & THEOD. AA. Ifidoro P. U. WEmo posthac a nobis jus liberorum petat: quod simul hae lege omnibus concedimus. Dat. PP. N011. Septembr. VARANA COS. 410. 2. Imp. JUSTINIANUS A. Menns P. P. TLlam in juriam, qux contra matrem defuncti, vel defunctae pra- 1 teritis iiebat temporibus, pro justitiae ratione (amputamus) & legitima jura, qux ex Tertulliano Senatusconsulto 13 ei prxstan- tur , omnimodo eam habere sancimus : licet ires 14 liberos ingenua , vel libertina quatuor minime pepererit. Dat. Cal. Jun. Con- stantinop. ipso A. 2. COS. 528. (7. I. I. in prine, infr. h. t. (8. /. t. vcrs. nec vero quisquam orb. infr. eod. (9. I. z. infr. eoi. I. 1$. jf.de auro. (10. i. !§. l.ff. de auro, excip. I. (1. ff. de vulg. £7 pupiil. substit. L 41. £7 4 z. ff. de legat. 2. I. 18.ff. de legat. 3. adde/. 25.Js. de comi. £7 demonftr. (i i. Adde tit. prox. infr. (12. v.l.z.infr.h.t. (13. v. Nov. 78. c. 9. (14. §.4 .Inß. de SC. TertyU. LIBER NONUS. TIT. T. DE HIS, QUI ACCUSARE NON POSSUNT. 1. Impp. SEVER. & ANTONIN. AA. Sylvano. P Rius est, ut criminibus, qux tibi ut graviora I ab adversario tuo objiciuntur, exdis atpie vulnerum respondeas: & tunc ex eventu causa: Judex xstimabit, an tibi permittendum fit eundem accusare, tametsi prior 2 inscriptionem deposuisti. PP. 9. Idib. Martii, TERTULLO & CLE- MENTE COSS. 196. (l. v. i. 19. infr. h. t. I. ff . de public. judic. (2 v. /. Z. infr. E 1 . 1 . ,7. infr. tit. prox. (3. I. 9. vcrs. cum igitur, infr. h. t. I. z. supr: de GV quibus ut indign. I. 14. ff, ad SC. Turpili, adde L 18- Tom. II. 2. Imp. ANTONINUS A. Ingenuo. CI cautiones , quibus Secundinus solutam Engenio pecuniam pro- 0 bare se dicit, tutores 3 vel curatores tui inspectas, vel falsas habent: proprio nomine (cum nun liceat alieno) non prohibentur in crimine falsi subscribere. Nec enim facile vel tutores, vel curatores, qui ex officio periculo [suo] res pupillorum , vel adolescentium administrant, lementia notantur, nisi evidens eorum calumnia 4 judicanti apparebit. PP. 12. Cal. Octobr. ANTO- NINO A. & GhTA t OS8. 2c6. _ §. 8 -ff. de jure fisci. (4. /. 15. tz. z.ff. ad SC. Turpili, i. zz. ff. de his qiuc ut indign. Tt Z. Imp; 659 Codicis Lib. IX. Tit. t. II. inip. ALEXANDER A. Rufo. OUi crimen publicum instituere properant, non aliter ad hoc '--admittantur, nili prius i inlcriptionum pagina prxcesserit, & fidejussor 2 de exercenda lite adhibitus fuerit. Sin vero post satisdationem präsentes non fuerint, [edicto] admonendi sunt, ut veniant ad causam agendam : & li non adfuerint, non solum ex ira 3 ordinem aestimatione Judicis puniendi sunt, sed etiam sum pius, quos in eam rem , & circa ipsum iter 4 ad litem vocari fecerunt, dependere cogentur. PP. 3. Non. Februar. ALEXANDRO A. COSS. 213. 4. Idem A. Dionysio lTXory tua, fi consobrini, sui necem vindicandam existimat, adeat Prasidem provincia:. PP. 16. Cal. JuL ALEXANDRO A. COS. 223. Idem A. Marcellin®. mulieri Legis Cornelia: cri- ; eam 6 pertineat. Cum igitur filii tui tutores 7 vel curatores habeant: ipsi deliberare debent an instrumenta, ex quibus adversarium filiorum tuorum obtinuisse dicis, falsa esse accusare debeanr. PP. Cal. Octobr. ALEXAND. A. COS. 223. 6. Idem A. Probo. ACcusationem, ä qua discedere 8 tc professus es, repetere non ^ debes. PP. 5. Non. Maji, JULIANO 2. L CKISP1NO COSS. 22;. 7. Idem A. Felici. CI ea, qua: crimen intendit, cognitionem moratur : certa 9 per 0 feremi® accusationis tempora Judex competens prastet: intra quae ii agere supersederit, renunciasse causx intelligitur. PP. i; Cal. Septembr. AGRICOLA fo*LEMENTE COSS. 231. 8. imp. GORD. A. Cajo militi. 660 f; ; CEnatusccinsulto permissum aon est 0 mine reum Facere , nisi res ad eai "VTOn prohibentur milites 10 accusationem, qu® publici judicii instar obtineat, intendere, si it suam suorumque injuriam exequantur. Ideoque consobrini tui necem defendere tibi permit limus. PP. 17. Cal. August. PIO & PONTIANO COSS. 239. ■ 9. Idem A. Severi®. JJOn ignprat competens Judex, eam, quae ultionem, & mortem filii persequi aliegat, non temere ad accusationem este adniit tendam, nisi prius matrem se esse probaverit. PP. 6. N011. Mars GORD. A. L AVIOLA COSS. 240. 10. Idem A. Mucatraulo militi. 12 Cf crimen ad tuam tuorumque injuriam pertinens exequaris . solennibus tc inicrintionibus aditringe , ut Pntlidem provinciae habere judicem poisis. PP. Cal. Aug. GORD. A. & AVIOLA COSS. 240. 11. Imp. PHILIPPUS A. & PHILIPPUS C®s. Saturnino, & aliis. T\Ata opera partis adversae res vestras incendio 13 exarsas esse asseverantes , crimen Legis Corneli® de ficariis exequi potestis. PP. 13. Calend. Jul. PEREGRINO & /EMILIANO COSS. 245 12. Irnpp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Corinthiae. LJE crimine, quod publicorum fuerit judiciorum , mulieri 14 accusare m.n permittitur: nisi certis ex causis, id est, Ii suam suorum juepersequatur injuriam , secundum antiqui juris statuta tantum , de quibus specialiter ci concessum est, non exacta subscriptione. Unde aditus Praeses provinci® in primis examinabit , an tale Iit crimen , cujus accusationem mulier subire non prohibeatur. S. 4. Cal. Maji, AA. COSS. 13. lidem A A. & CC. ad Asclepium. CI magnum L capitale crimen ac non leve frater 1; contra Fra- 0 trem suum instituit, non solum audiendus non est, sed etiam exilii poena plectendus est. Dat. 10. Cal. Februar. CC. COSS (i- /. 10. infr. h. t. 1. 16. /. 17. infir. Zjj l. 7. inpr.fi'. de accusat. (2. d. I. 7. §. I. (3. I. i. in fin. infr. ad SC. Turpili. (4. I. 79. JL de judiciis. (5. v. I. 5. infr. h. t. (6. L. $.fupr. I. 9. I. 12. 1. 14. infr. eod. I. l.ff. de accufationib. (7. v. I. a.fupr. h. t. (8. 1. 3. in fin. I. 4. infr. c5 l. 2.FI a.iSC. Tu > pili. I. 7. infr. b. t. (9. v. I. ult. infr. ut intra cert. temp. I. 18- jf de accusat. (10. /. 8- jf. d. t. (11./. lo. iafr.h.t. (12. /. g.fupr. eod. (13. /. I.ff. ad leg.Corn. de ficariis. (14. /. 5. Jupr.b. t. (15. /. ig. infr. eod. l.t. §. I0.fi'. de qu&Jlionib. (iH. Adde i. 3.fupr. depatr. potest. (17. /. 4. 1. 8- l. 11. fi. de accusat, adde i. l.fupr. de advos. divers, judic. I. 7 .jf, gd leg. | 14. lidem AA. & CC. /Eli®. pRopter insidias , quas tu® vita paratas contendis, accusationem L apud Pralidem provinci® contra filium 16 tuum, si pietas Sc ratio naturalis animi tui non revocat intentionem , constituere no tes. S. 16. Cal. Mart. CC. COSS. P 15. lidem A A. & CC. Lupioni. QRiminis accusationem instituere cum periculo calumnix , si tibi existimatio 17 integra cit, minime prohiberis. S 2 Cal Mart. CC. COSS. 16. lidem AA. & CC. Callutico. QUm rationibus juris congruit desiderium tuum postulantis accu- sationem tertiam 18 ei, qui duos reos delatos habet, non permitti contra Legis prsscripta , nisi suas suorumque injurias quis persequatur. S. 12. Cal. Decembr. Nicomedia, CC. COSS. 17. Pars lententi® eorundem AA. & CC. Dat. 5. Id Jan DIOCLET. & MAXIM. AA. COSS. iNiquum & longe a leoni i nostri beatitudine esse credimus, ut Thaumafius accusandi ejus habeat facultatem, in cujus domo 19 eum (licet ingenuum) ä prima state tamen fuisse constabat, Qua- re ex nomine Thaumaiii mentio suner cenfiictu criminis cum Symmacho conquiescat, f Si quam sane civilem 20 petitionem idem Thaumafius sibi competere confidit: judicio Praesidali poterit experiri. 18. lidem A A. & CC. Juliano. CI sororem 21 [tuam] leviorum commissorum ream Facis, accusa- 0 tionem non prohiberis exercere in judicio Prxluhli: quo temerarie commissa, congrua ultione plectantur. Dat. 3. Cal. Mart. DIOCLET. 9. & MAXIM. «. AA. COSS. 304. 19. Irnpp p. VALENTIN. VALENS ‘ct GRATIANUS AA A. Laodiceo Prsfecto Sardinis. VjEganda 22 est accusatis, [qui non suas suorutnque injurias ■ exequuntur, licentia criminandi in pari vel minori crimine,] priusquam se crimine, quo premuntur, exuerint, secundum scita ■ veterum juris conditorum: [ita tamen , ] ut & ipsi inscriptiones contra cos etiam pendente accusatione deponere poisint. Datum' Prid. Id. Aug. Carnunti , GRATIANO A. 3. & EQUITIO V. C. COSS. 374. 20. Irnpp. ARCAD. & HONOR. AA. Euty- V chiano P. P. CI quis 23 ex familiaribus 24 vel ex servis cujuslibet domus cn- juscunque criminis delator atque accusator emerserit, eius existimationem , caput, atque fortunas petiturus, cujus familiaritati ve! dominio inlueserit: ante exhibitionem testium, atque examinationem judicii, in ipsa expositione criminum, atque accusationis exordio , ultore gladio feriatur. Vocem enim funestam amputari oportet potius, quam audiri. Majestatis 24 autem crimen [tantum] excipimus. Dat. 6. Id. Novembr. Constant. CjESARIO & ATTICO COSS. 397. 21. Irnpp. HONOR. & THEOD. AA. Consulibus , Pratoribus, & Trib. pleb. Senatui 8. D. CI liberti 26 , accusatores manumissorum heredtimve este pne- ^ sumpserint 27 : eodem , quo servi supplicio tenebuntur, inituri p cenas ante prohibita delationis exordium. Dat. 7. Id. August. Ravenna , ASCLEPIODOTO &£ftARiNIAKO COSS. 4-3- ■ II. DE ET INSCRIPTIO- T I T. ACCUSATIONIBUS ,8 NIBl'S. Imp. ALEXANDER A. Martiano. Pos, qui terminos effoderunt, extraordinaria 29 animadversione Jul. tnajeft. (18- i. 8- i» sin. I. >2. §. i.ff. de accusat. 1. 6. infir.. fi. ad leg. Jul. de adulteriis. (19. Fac. I. 20. infr. h. t. (20. rac. ' " (22. Adde i. 4. i ■: 4 . V 1 ™ ,‘B f -fei». l. 11. §. i.ff. de accusat. (21. v. I. i^.ftipr. b. t. ff. de accusat. (23. I. 6. I. ult. infr. ic delatorii. lib. 10. tit.u. (24. v. /. 6. §. q. fupr. de his qui ad ecclesias. (25. Adde /. /• in fin. infir. ad leg. Jul. mujest. (26. V. I. %.ff. de accusat, adde /. 20. fupr. h. t. (27. Excip. /. 28- §. 9.FI ad leg. Jul. de adult. (28. Lib. 48. D. 2. (29. v. I. 1. L t. I. 3-/- ‘ ie term ’ l. 4. §. 4.FI jiit. regund. coerceri 66 r De Jiccusatiorsibiis & inscriptionibus.' 662 coerceri debere , Präses provinci® non ignorabit. PP. Z. Cal. August. ALEXANQ, A. COS. 113. 2. Idem A. Syro. CI cuidam crimini obnoxius servus 1 postulatur , dominus eum o defendere potest, & in judicio sistere, accusatoris intentionibus responsurunr. Post probationem autem criminis, non 2 ipse dominus ; sed ser-vus pro suo delicto condemnationem sustineat. Ideo enim servum suum domino defendere permissum est, ut pro eo postit competentes allegationes offerre. PP. 11. Calend. Decembr. ALEXAND. A. COS. 223. 3. Idem A. Stephanidi. TJEos capitalium criminum absentes 3 , etiam per procuratorem ^ defendi, Leges publicorum judiciorum permittunt. 4 PP. 4. Non. Novembr. MAXIMO 2. & LLIANO COSS. 224. 4. Imp. GORD. A. Archelao. CI accusatoribus absentibus, & non per contumaciam 4 adesse 0 judicio cessantibus, ex una A postulatione aditus frasses provincias non causa cognita sententiam dixit, qua eum, de quo querimoniam detulisti , liberandum existimavit : criminatione etiam nunc perseverante , qiue contumacia, vel cessatione accusatorum non interveniente auferri non potuit: causa intentati criminis apud 7 eundem , vel successorem ejus more judiciorum tractabitur. PP. Non. Mart. GORDIANO A. 2. & POMPEJANO COSS. 242. 5. Idem A. Paulino. MOn 8 ideo minus crimine , sive atrocium injuriarum judicio tenetur vis, qui in justam accusationem incidit, quia dicit alium se huj"smodi farti mandatorem habuisse. Namque hoc casu prster principalem reum , mandatorem 10 quoque ex sua persona conveniri posse , ignotum non est. PP. 3. Id. Septembr. GORDiAN. A. 2. & POMPEJANO COSS. 242. 6. Idem A. Avidianq. ABsentem capitali crimine accusari non 11 posse, sed requiren- dum tantummodo annotari 12 solere , si desit, vetus jus est. Et ideo eum absentem te & ignorantem , cui nunquam ullum crimen denunciatutn eiset , per injuriam a Prafide provincia; in metallum damnatum este dicas; quo magis in praesenti te agente, (ut asseveras) jam nunc fides veii postit illuminari, Praefectum praetorio adire cura : qui quidquid novo more & contra formam Constitutionum gestum deprehenderit, pro sua justitia reformabit. PP. 4. Non. April. ARIANO & PAPPO COSS. 244. 7. Idem A. Proculo. £A quidem , quae per Officium 13 Praesulibus dennneiantur , & J citra foiennia accusationum posse perpendi, incognitum non est. Verum si fallis necne notoriis insimulatus sit, perpenso judicio dispici debet. PP. 8. Id. Januar. PEREGRINO & /EMI- LIANO COSS. 244. 8. Exemplum sacrarum literarum DIOCLET. & MAXIM. A A: QI quis se injuriam ab aliquo passum putaverit, & querelam deferre voluerit, non ad stationarios 14 decurrat , sed Priesi- dalem adeat potestatem , aut libellos offerens, aut querelas suas apud acta deponens, PP. sine die & Consule. 9. lidem AA. Honorato. QUi de crimine publico in accusationem deductus est , ab alio 1; super eodem crimine deferri non potest. Si tamen ex eodem facto plurima crimina nascuntur, & de uno crimine in accusationem fuerit deductus : de 16 aitero non prohibetur ab alio deferri. Judex autem super utroque crimine audientiam accommodabit. Nec enim licebit ei separatim 17 de uno crimine sententiam proferre, priusquam plenissima examinatio super altero quoqpe crimine fiat. PP. 4. Cal. Septembr. BASSO 2. & QUINTIANO COSS. 289. 10. lidem AA. & CC. Ursa. Q Ui explicandi negotii spem 18 (cujus finis in Judicis potestate - ac motu situs est) pollicetur: non minus ob illicitam sponsionem crimen contrahit, quam qui ad hujusmodi prorniffiunis commercium contra disciplinam publicam adspirat. PP. Z. Cal. No- vembr. ipsis 4. & 3. AA. COSS. 290. 11. lidem AA. & CC. liberis Crifpinse chariffimae nobis. CI quis homicidii crimen existimat persequendum, secundum juris publici formam debebit eum, qui in primordio homicidii postulaverit reum , neque probaverit , ideoque reus absolutus est, praevaricationis 19 arguere ; Id enim salubriter statutis Principirai Parentum nostrorum jurisque forma praescriptum est. Vel si id non putaverit agendum : ad sequens crimen (id est , pastorum iatronumve) descendere eum coges , atque id exequi judicio tuo: cum, siquidem id ab incusato appareat esse commissum, ob ultionem publicam obnoxius legibus fiat. Dat. 8- Id. April. ANNIBALIANO & ASCLEPIODOTO COSS. 292. 12. lidem A A. & CC. Aurelio. ■pActum sponte se praecipitantis , innocenti criminis periculum afferre non potest. S. 14. Cal. Jun. Sirmii , AA. COSS. 13. Imppp. VALENT. GRAT. & TILEOD. AAA. Mariniano Vic. Hispanis. CI quis servos crediderit accusandos , non prius eo ad corporum 0 tormenta veniatur , quam se vinculo subscriptionis adstrinxerit. Dat. 6. Cal. Januar. Patavii, MEROBAUDE 2. & SATURNINO COSS. 383. 14. lidem AAA. & ARCAD. A. Cynegio PP. Cinguli universique [Judices] cognoscant [in publicis criminibus] non oportere emendicatis uti suffragiis decretorum , [aut relationibus 21 ä publicis personis destinandis credere: ] sed rei veritatem inquirere. Dat. prid. Calend. Maji , Constantinop. ARCAD. A. 1. & BAUTONE COSS. Z84- 14. lidem AAA. Tatiano Prassecto Prst. post alia. 'T'Unc convenit potentiores 22 viros adesse judiciis , cum eorum x prassen tiam [in criminibus publicis 23] per inscriptionem causa deposcat : [licet in pecuniariis] causis per procuratores litem sustineant. Dat. 14. Calend. Mart. ßlediolani , VALENTIN, A. 5. & NEOTHERIO COSS. ;»o. 16. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. Pasiphilo. TN causis criminalibus dignum est 24 , ut inscriptiones prspo- x nantur, quae magnitudinem videlicet criminis, tempusque designent 25 : ut alterutram partem digna Legum terrere possit auctoritas. Quod si fuerit statutum forte contemptum , hi , qui ex Officio ingrediuntur secretarium , quinque librarum auri condemnatione ferientur. Datum 8. Id. Januar. OLYBRIO & PROB INO COSS. 394. 17. Impp. HONOR. & THEOD. AA. Consulibus , Pratoribus , & Trib p!el>. Sennrui S. D. A Ccusationis ordinem jam du dum legibus institutum servari jube- 41 mus : Ut quicunque in discrimen capitis accersitur , non statim reus , qui accusari potuit, existimetur : ne subjectam innocentiam 26 feriamus. Sed quisquis ille est , qui crimen intendit, in judicium veniat, nomen rei indicet, vinculum 27 inscriptionis arripiat, custodis 28 similitudinem (habita tamen dignitatis Miniario ne) patiatur : nec impunitam fore noverit licentiam men- (1. 1 . 17. ff. h. t. i. II. F'. de public. jud. I. l<).ff. de panis. (2. V. l-7.%.i. ß'.Ae Aamno. I. 4. §. 5. ff. de oper. ne-v. (3. . 33. §. 2./. 3i- §. 1. 1. 71. ff. dc procar. I. 4. ff, dc obsequiis. I. io. I. pcn. ff. de ! publ.juiic. (4. kir.o vide /. 13. in sin. ff. de pubi. jud. I. 11. 2. | jf. ad leg. Jul. de aduit. v. I. 10. ff. de pubi. jud. I. 4. §. 2. ff. ad leg . ! Corn. de ficariis. (4. I. 10. ff.de pubi, judic. I. %.fipr. de bis qui aecus. I. 2. infr. ad SC. Turpili. (6. Adde l. 4. §. 4 .Jupr. dc temp. ap- fttt- (7./ 6. supr. quomodo gf quando judex. (8. V. t.l. §. 13.Fi de vi £$r vi. I. 3. §. \ .ff. ad leg. Jul. dc vi privata. (9. Vide tamen l. 157 .in pr. I. iby.ff. de reg.jur. I. 20. ff. de oblig. (10. I. II. §• 3- jf. de injur. I. 14. in fin.ff. ad leg. Corn. de stem, (u- i- IS- infr. ad leg, Jul. dc aduit. I. 4. infr. de p*enis. (12. v. /. I. infr. de requir. reis. (13. I. 8. infr. b. t. I. 6. §. i-ff. ad SC. Turpili. (14. v. L I. infr. de curiosis. I. 1. §. 12. ff. de off. praf. urbi. I. 6. infr. de dignitat. (14. v. /. ib.ff. b. t,- gib. v. I. 4. supr. i. 11. §. 2. 1. ! 6. is. eod. adde L 3. §. %.ff. eod. (17. v. I. 10. supr. de judiciis. (18. 1. 14. §. 70. ff. de injur. (19. Adde l. i.supr. de advoc. divers, judi- cior. (20. v. I. 1-si‘pr. tit. prox. (21. v. I. 7. L 8.supr. h. t. (22. v. /. 24. & Auth. Hoc jus. supr. de procurat. Nov. 71. c. I. (23. Adde L 26 .supr. de procurat. (24. v. I. 3. supr. tit. prox. (24. v. I. 3. ff. h. t. (26. Fac. I. 1 i.supr. eod. (27. 1 . 2. infr. tit. prox. v. I. ^.supr. tit. prox. (28. v. t. 2. infr. tit.prox. T t 3 tiendi 66 z Codicis Lib. IX. Tit. II. III. IV. tieiuli cum calumniantes ad vindictam poscat similitudo i sup- ' Ketr.o tamen sibi blandiatur objecti cnjuslibet criminis, de fe in qiuestione confessus, veniam sperans propter Angitia' adjuncti, vel [pro] communione criminis consortium personi superioris optans , aut inimici supplicio in ipsa supremorum suorum sorte satiandus , aut eripi se posse confidens , aut st.x'.io, aut privilegio nominati : cum veteris iuris auctoritas de se confessos, ne interrogari quidem de aliorum conscientia sinat. Nemo igitur de proprio crimine consitentem , super conscientia scrutetur aliena. Dat. 8. Id. Augult. Ravenna :, ASCLEPIODOTO & MAXIMIANO COSS. 4:3. T I T. III. DE EXHIBENDIS 2 ET TRANSMITTENDIS R HIS. 1. Impp. VALENTIN’. & VALENS A A. Valenti no Consulari Piceni. OT miles 3 in provincia repertus crimen publicum commiserit, eum Rector provincia: sub custodia constituat : atque ita vel eausi meritum , vel [etiam] persona: qualitatem ad Magistrum militum referat. Dat. 12. Calcnd. Februar. Mediolani , VALENTIN. & VALENTE AA. COSS. 363. 2. Imppp. GRAT. VALENT. '& THEOD. AA A. Eutropio PP. "VTUlhis in carcerem priusquam 4 convincatur , omnino vinciatur. 5 Ex 6 longinquo fi quis est acciendus , non prius insimulanti, [id est, accusr*.iri, ] accommodetur adsensus, quam 7 sulcmii Lege se vinxerit, [& in poenam 8 reciproci stylo trepidante recaverit.] Ei vero , qui reducendus erit, ad disponendas res suas , componendosque incestos nenates, spatium coram loci Judice , aut etiam Magistratibus sufficientium dierum , non minus tamen triginta , tribuatur, nulla remanente apud eum , qui ad exhibendum missus est, copia nundinandi. Qui posieaquam ad judicem venerit, adbibita advocatione , jus debebit explorare quaesitum : ac tamdiu pari 9 cum accusatore fortuna retineri , donec re- pererit cognitio celebrata discrimen. Dat. 3. Calend. Januar. Constantinof. GRATIANO 5. & THEODOSIO AA. COSS. 380. 3. Imppp. VALENT. THEOD. & ARCAD. AAA. Drepanio Proconsuli Africae. AM’Emincm [in] judicio exhibendum esse praecipimus , nisi de cujus exhibitione Judex nrouunciaverit. Dat. PP. Non. Febr. Mediolani , VALENTINIANO A. 3. & NEOTHERIO COSS. 390. 664 T I T. IV. DE CUSTODIA 10 REORUM. 1. Imp. CONST.rN 1 IUS A. ad Florentium Rationalem. JN quacunque causa reo exhibito , live accusator existat, sive eum publici solicitmii.-iis -111 a produxerit, ltatim debet quistio fieri, ut noxius puniatur, innocens absolvatur, f Quod si accusator aberit ad tempus , aut sociorum praesentia necessaria videatur : id quidem debet quam celerrime procurari. Interea vero reum exhibitum non [per] Ferreas manicas, & inhaerentes ossibus mitti oportet, sed prolixiores catenas [fi criminis qualitas etiam catenarum acerbitatem postulaverit, . ut & cruciatio desit, & permaneat [sub] fida custodia. Nec vero sedis intimi tenebras pati debebit inclusus, sed usurpata luce vegetari, [ac sublevari : L uhi nox geminaverit custodiam [in] vestibulis carccrum , & salubribus locis recipi : ac revertente iterum die, ad primum Solis ortum il- lico ad publicum lumen educi, 11 e pomis carceris peiimatur : quod innocentibus miserum , noxiis non fatis severum esse , dignoscitur. f Illud etiam observabitur , ut neque bis, qui Stratorum funguntur officio , neque ministris eorum liceat crudelitatem 11 suam accusatoribus vendere : & innocentes intra careerum septa letiio dare, ait subtractos audientii longa tabe consumere. Non enim (1. d. L 2. I. 7. I. ult . infr- de calwnn. I. 7. infr. ad leg. Jul. dc vi pubi. (2. Lib. 48. D. 3. (3. Adde t. 6. supr. de jurisdict. omn. jud. Cd- L 9- st'. h. t. (;. Immovide/. l. infr. tit. prox. (fi. I. 7 infr. de calutnn. (7. v. I. 3. supr. qui accusor. (8. V. I. ult.supr. tit. prox. [9.1. ult. supr. tit. prox. existimationis tantum , sed etiam periculi metus Judici imminebit h aliquem ultra debitum tempus inedia 12, aut quoemmie modn penes quem offi. Dat. Prid. Calend. Jul. Ser Mea: , CONSTANTlNO^A^/f 1 & CONSTANTIO C. COSS. 3^3. b ' * 2. Idem A. & C. ad Evagrium P. P. CI quis in ea culpa vel crimine fuerit deurehensus", quo dNnus claustris carceris, & custodii squalore videatur , auditur Jpnd acta, cum 13 dc admisso constiterit, poenam carceris sustineas atque ita postmodum eductus apud acta audiatur. Ita enim qnal si sub publico testimonio commemoratio admisti criminis fiet ut judicibus immodice fevientibus , freni quidam temperies'adhibita videatur. Dat. 3. Non. Februar. 1 /er adite , CONSTANTl" NO A. 7. & CONSTANTIO C. 2. COSS. 354! 3. Idem A. Ascindino P. P. QUoniam unum carceris conclave permixtos sexu criminosos in- eludit, hac lege sancimus , ut etiamsi pcetu qualitas permixtione jungenda est, sexu 14 tamen dispares, diversa claustrorum habere tutamina jubeantur. Dat. Non. April. ACYND1N0 & PROCULO COSS. 340. In AUTHENT. ut nui. judic. §. necessarium, coi. 9. tit. 17. al. 9. Novell. 13.,. cap. 9. fJOdie novo jure nullam mulierem pro pecunia fiscali, seu privati causa , aut pro crimine quolibet modo in carcerem mitti , aut includi, aut custodiri concedimus. Sed fi pro sisculi aut privati debito pulsetur , per virum suum , aut quem alium legitime respondeat. .(r.todsi noluerit vel respondere, vel persequi litem suam, legitime in rebus suis exeeutio procedat. Si vero tale fit crimen, ut necejfejit eam custodiri: siquidem fidejussorem dare poteß , ipß credatur : fi vero juraverit fidejussorem dare se non posse, jura, tortum cautionem prostet de judicii observatione. Sui fi crimen gr vijstmum fit, de quo accusatur , in monasterium vel asceterium mittatur, vel mulieribus tradatur , per quas cujloiiutur. Judices autem , qui l::c non fervant , fi majores sint , viginti librarum auri pienam : fi nynores , decem solvunt. Obriicntes autem eis in pradiciis casibus , spoliati cingulo dentur in exilium. 4. Imppp. VALENT. VALENS & GRAT. AAA. ad Probum P. P. » ^D Commentariensem receptarum personarum custodia obferra- tioque pertineat 1S : nec putet hominem abjectum atone vilem objiciendum elfe Judici, si >eus modo aliquo fuerit elapsus. 16 Nam ipsum volumus hujusmodi poena consumi, cui obnoxius docebitur fuisse , qui fugerit. Si vero Commentariensis neceffiiate aliqua procul ab officio egerit : Adjutorem ejus »ari jubemus invigilare cura , & eadem statuimus legis severitate constringi, D-t. Z. Cal. Jul. Comi,mati, GRATIANO A. ?. & PROBO COSS. 371. 5. Imppp. GK AT. VALENT. & THEOD. AAA. Eutiopio P. P. j’)E bis , quos tenet carcer inclusos, id aperta definitione sancimus , ut aut convictos velox poena subducat, ant liberandos custodia diuturna non maceret. Jubemus autem , ut intra triculininm diem femper Commentariensis ingerat immer ni personarum , varietatem delictorum , elautorum ordines, sctateraine vinctorum. [Quod fi hic pratermiscrit, ] officium [quidem] viginti libras auri irario nostro jubemus inferre: Judicem vero desidem ac resupina cervice tantum titulum gerentem , extorrem impetrata Fortuna, decem auri libris multandum esse censemus. Dat. 3. Cal. Jan. Conjlantinop. GRATIANO ;. & THEODOSIO i. AA. COSS. 380: 6. Latine Antonii Conti!. ^Eminem oportet injici custodii absque juffionc magnorum Magistratuum , aut locorum defensorum. §. 1. Oportet autem Episcopum 17 per quartam feriam , aut parascevcn inquirere eos, qui sunt in custodia, quam ob causam inclusi sint: & liquidem (10. Lib. 48. D. 3. (11. v. I. 8. js. h. t. [12. Adde i. 9 -M r ' de e pise. aud. (>3. I. 2. supr. tit. prox. (14. Adde l. >- J u l‘ r ' divort. faci. (13. /. 2.st', b. t. (16. V. /. 13 . js. ecd. adde C I' supr. deserv. fugit. Nov. 53. c. 4. /. J^.sttpr. de probat. L 7- S- -s F- desuspecl. I. 28, in sin. st', debon. libert. (17. 1. 22. 8- “ episc. aud. r serv 666 66 =; De privatis carceribus inhibendis. fervi iint , intra viginti Jies emittere eos , vel castigatos , atque etiam dominis redditos; aut fi non appareant eorum doni ini, solvere ipsos. Si vero liberi ünt pro seditione detenti , cmif-itim i judicare ipsos vel fi pro alia quacunque causa , ii quidem non habeant fidejussores , & pro criminibus detinentur, excepto crimine homicidii, statitn eos judicari; si vero capitale crimen sit, intra triginta dies. §. 2. Si vero majore postea dilatione necessaria existente, is, ani detinetur , non prabeat causam , committatur suae juratoria cautioni, si absens fuerit. Si vero caedis est causa , si quidem ex delatione publicarum 2 personarum , intra sex menses judicetur. Scientibus publicis personis, quod si mentita: fuerint , fe iisdem subdendos poenis. Si vero accusator , qui se inscripsit, auctor fuisejus detentionis , detur reus sub fidejtiffione: ve! si non reperiat fidejussores , maneat quidem in careere : causa autem intra annum 3 terminetur. §. 3. Facta autem praesumptione , tan- quam reus sit, in custodia maneat, donec causa terminetur. Si vero jam sententia lata est de inclusis , ea execntioni mandetur, sive corporalis fit, sive pecuniaria. §. 4. in pecuniaria condemnatione potestatem habentibus cedere bonis. 4 §. ;. Episcopis monentibus Frssides , scituros fe , & officium suum illaturos decem libras. §. 6. Habentibus etiam Episcopis potestatem deferendi Principi, negligentiam (hisce in rebus) Praesulum. T IT. V. ' DE PRIVATIS 5 CARCERIBUS INHIBENDIS. I. Imp. ZENO Basi lio P. P. J Ubemus , nemini penitus licere per Alexandrinam splendidissimam civitatem, vei-äCgyptiacam dicecesim, aut in quibuslibet imperii nostri provinciis, vel in agris suis, aut ubicunque domi privati carceris exercere custodiam , viro Spectabili pro tempore Praefecto Augustali , & viris clarissimis omnium provinciarum Rectoribus daturis operam, sempemie futuris 111 speculis, ut fepe dicta nefan-Jiifimorum hominum arrogantia modis omnibus opprimatur. Nam polt hanc saluberrimam constitutionem , & vir Spectabilis pro tempore Praefectus Augustalis , & quicunque provinci* moderator, Majestatis crimen procuidubio incursurus est , qui cognito hujusmodi scelere , besam non vindicaverit Majestatem. f Primatibus insuper officiorum ejusdem criminis laqueis constringendis : qui simul atque noverim memoratum interdictum facinus in quocunque loco committi , proprios judices de opprimendo nefandissimo scelere non protinus curaverint instruendos. Nam illud perspicuum est , eos , qui hoc criminis genus commiserint, etiam pro veterum legum & constiiutionum tenore, tanquam ipsius Majestatis violatores , ultimo subjugandos esse supplicio. Dat. Cal. Jul. Confhmiir.op LONGINO V. C. COS. 486. Notatur hic deeffe Graea constitutio. Ejus epitomen Latine ediderat Contius ex lib. 60. Basii, tit. interprete Cujae. 2. QOnstitiltio jubet privatas custodias non fieri, & eos 2. Imp. ANTONINUS A. Eutychiano. pT-fi Marcellus , qui crimine salii postulabatur , vita functus est , J ae per hoc crimen in persona eius sit extinctum , accusatio tamen non est abolita: cum tam uxorem ejus, quam te eodem crimine i'ostiihtos esse proponas. PP. 7. Cal. Octobr. LiETO s. & CEREALE COSS. 216. 3. Idem A. Proculo. is, quem homicidii, seu cujufvis criminis postulasti reum , ^ vita Fundlus est , frustra ob poenam defert* 11 accusationis conveniris : cum morte ejus crimen cum poena iit extinctiim , ac per hoc tibi adempta est necessitas accusationis. PP. 4. Calend. Octobr, Raum, SABINO & ANULiNO COSS. 217. 4. Imp. ALEXANDER A. V eronitiano. CI (ut proponis) causa pecuniaria ad emolumentum tuum spectat, licet (Anianus,) cui falsi 12 crimen auctor tuus intendebat , vita functus fit: non prohiberis, si quis adversus te instrumento, quod in dubium vocatur , uti coeperit, accusationem instituere. Quamvis enim in persona principalis rei morte subducti jam subsistere non postit; tamen fi quis illo uti voluerit , inteliigit fe periculo criminis esse subjectum. PP. 6. Cal. Jan. ALBINO L iEMILlANO COSS. 228. 5. Imp. GORDIANUS A. Rutino. TAEfunctis reis publicorum criminum , sive ipsi per fe ea commi- ferunt, sive aliis mandaverunt, pendente accusatione, prxter- quam fi sibi mortem consciverint, ) bona successoribus eorum non denegari, notiffimi juris est. PP. 7. Calend. Novemfar. PIO & PONTI ANO COSS. 239- 6. Idem A. Juliano. CI quis cum capitali 13 poena , ve! deportatione damnatus esset, O appellatione 14 interposita , L in suspenso constituta, sati diem, functus est, crimen morte finitum est. Idem observatur, & si accusator 15 pendente appellationis tempore ultimum diem obii s— iet. Sin autem relegationis poenam sustinuit, & in parte honorum ■ damnatus appellatione usus est, etiam post mortem ejus nihilominus appellationis ratio examinabitur : cum desideretur, utrum valeat, necne particularis pubis :tio. PP. 6. Cal. August. G ORDIANO A. & AViOLA COSS. -40. _ TIT. VIL 81 16 QUIS IMPERATORI MALEDIXERIT. i. Imppp. THEOD. ARCAD. & HONOR. CI quis modesti* nescius, & pudoris ignarus, improbo, lantique maledicto nomina nostra crediderit iaccssenda , AAA. Rutino PP. improbo, petilae temulentia 17 turbulentus obtrectator temporum {tiostrorum} fuerit» jeuin »cenae nolumus subjugari, neque durum aliquid, nec aspe- qui fece-irum [volumus] sustinere: quoniam (i id ex levitate procellent, rint, pCEiite subjici, & tot dies manere in publico carcere , quot jccutemnendum est: si ex insania 18, miseratione dignissimum: fuerit quis in privata abeis inclusus , cujuscunque sint conditionis , Isi ab injuria , remittendum. 19 Unde , integris omnibus , hoc ad vel dignitatis: amittere etiam eos caujbm , quum habent adversus incluso: , providentia Episcopi 6 , & Prcesidis : quod si neglexerit Prases , & bonorum , & salutis periculum sustinebit. T I T. VI. SI REUS 7 , VEL ACCUSATOR 8 MORTUUS 9 FUERIT. I. "Epitome ex lib. 60. ßxn).. ritui. ;6. cap. 1. ^Imiies x-nrcTxv.Tr,;, (id est, desertor militiae, ) decesserit , sol- u vitor 10 crimen. nostram scientiam referatur, ut ex personis hominum dicta pensemus & utrum praetermitti, an exquiri debeant, censeamus. Dat- Id. August. Conjlantinop. THEODOSIO A. & ABUN- D ANTIO COSS. 393. ___ “ TIT. VIII. AD LEGEM JULIAM MAJESTATIS. 20 i. Imp. ALEXANDER A. Paulino. CTiam ex aliis causis Majestatis crimina cessant meo feculo : ne- dum etiam admittam te paratum accusare Judicem propterea 21 (1. v. I. 6. §. 9. js. de injusto: (2. v. I. 7. 1. 14. supr. de accusat. (3. v. I. ult, infr. ut intra ce:t. tetr.p. (4. v.supr, qui bonis cedere. (5. /. 23 .Jiipr. de epife. aud. 1. 29, §. 1 . ff. ad leg. Aquii. excip. 1. 2 %.ff. ad leg. Jul. de adv.lt . I. 224. jf. de verb.fign. (6. d. I. 23. supr. de epije. aud. (7. 1. 2. 1. 3. /. 4. 1. I 6. infr. b. 1.1. z. I. G.ff. de pubi, juiic. 1. is. §. 3. 4. ff. ai SC. Turp. (8. I. ult. verf. idem observatur, mfr. h.t. I. i$.js. de pubi, judic. "(9- V. I. :o. ff. de accus. L ult. f .peculatus. I. 9. infin.ff. de jure fisci. I. 4. §. 4. supr. de lueret. I* 4-supr.de upofiat. (10. Itnmo viele l. 4. infr. de re miiit. (n.v. I. 15. H. %.ff. ad SC. Turpili. (12. v. I. 2. supr. h. t. (13. Adde /. 2. supr. qui tedam. facere. (14. V. /. %. Jupr.fi pendente appeti. (15. L 3. in fin.ff. de accus. I. lo.fi' ud.SC. Turpili, adde l. 10 . jiipr. de inofficioso. (16. v. t. 7. §. 3 .fi. ad leg. Jul. majest. (17. Adde l. 12. in sin. pr.ff. de custod. /. i>. §• 2. ff. depeenis. L 6. §. y.ff. de re militari. (18. v. I. 13. ff. de ofiic. prafid. (19. Fac. I. 2.supr. de reb. crcd. (ao. lib. 48. -D. 4. 1 > v. I. ult. infr. ad leg. Jul. repetund. L 1. tz. 3. j?’, de lege Corn. defaifis. 1 T t Z crimine 66 / Codicis Lib. TX* Tit. VIII. IX. oriminp maiestatis , quod contra constitutionem meam [enm] ! cis rrönunciaBfe. PP. 3 - April. MAXIMO -. & JULIANO COSS. 224. T , i. Idem A. Faustiniano. ALi-nam festa: mex solicitudinem concepisti, quasi crimen ma- A jiatis sustineres fi fervo tuo iratus i [esse] non perseveres , quod femner te facturum inconsulte juraveras. 4 PP. 3. Non. Febr. JULIANO 2. & CRISPINO COSS. 225. 3. Imp. CONSTANTINUS A. ad Maximum P. U. quis alicui majestatis crimen intenderit, cum in hujuscemodi re convictus, minime quisquam privilegio 3 dignitatis alicujiis -: {nonisoinno Hir * finias Ip minniK» fs S * 1 2 a strictiore inquisitione defendatur : sciat se quoque tormentis este subdendum , si aliis manifestis indiciis accusationem suam non potuerit comprobare, cum eo, qui hujusmodi esse temeritatis [reus] deprehenditur, f Illum quoque tormentis lubd; oportet cujus consilio atque instinctu ad accusationem aecelfiste videbitur, ut ab omnibus commisti consciis instituti vindicta possit reportari. PP. Calend. Jan. VOLUS. L ANNIANO COSS. 314. 4. Iinppp. VALENT. VALENS & GRATIANUS A A A. ad Olybrinm P. U. "MUllns 4 omnino , cui inconsultis , ac nescientibus nobis fidi- ^ cularum tormenta inferuntur , militix vel generis , aut dignitatis defensione uti prohibeatur : excepta tantum majestatis causa , in qua sola omnibus »qua conditio est. Dat. 8. Id. Jul. VALENT. N. P. & VICTORE COSS. 3 si 9 . 5. Impp. ARUAD. & HONOR. AA. Entychiano PP. fjUisquis cum militibus, vel privatis , vel barbaris scelestam inie- rit factionem, aut Factionis ipsius susceperit sacra mentum , vel dederit, de nece etiatn virorum illustrium , qui consiliis, & consistorio nostro intersunt, Senatorum etiam (nam & ipsi pars 5 corporis nostri sunt, ) vel cujuslibet postremo , qui nobis militat, cogitaverit: (eadem enim severitate voluntatem sceleris, qua esse- istnm , puniri jura voluerunt) ipse quidem , utpote majestatis reus, gladio si Feriatur, bonis ejus omnibus 7 Hfco nostro addictis. §. !. Fili: 8 vero ejus , quibus vitam Imperatoria specialiter lenitate concedimus , (paterno enim deberent 9 perire supplicio, in quibus paterni, hoc est , hereditarii criminis exempli metuuntur) ä materna , vel avita , omnium 10 etiam proximorum hereditate , ac succest'one habeantur alieni, testamentis extraneorum nihii capiant, sint perpetuo egentes , & pauperes, infamia eos paterna iemper comitetur, ad nullos prorsus honores , ad nulla sacramenta perveniant: sint postremo tales , ut his perpetua egestate sordentibus , sit & mors solarium . & vita supplicium. §. 2. Denique jubemus etiam cos notabiles este sine venia" qui pro talibus unquam apud nos intervenire tentaverint. §. 3. Ad filias sane eorum, quo- libet numero fuerint , Falcidiam tantum ex bonis matris , sive testata, live intestata decesserit, volumus pervenire, ut habeant mediocrem potius filix alimoniam , quam integrum emolumentum ac numen heredis. Mitior , 1 enim circa eas debet este sententia , quas pro infirmitate sexus minus ausuras este confidimus. §. 4. Emancipationes 1 2 [quoque ] qux ä prxdistis sive in filios, postiegeni duntaxat latam , sive in fili is fuerint collatx, non valeant. Dotes, donationes 13 , quarumlibet postremo rerum alienationes , quas ex eo tempore qualibet Fraude , vel jure factas esse constiterit, quo primum memorati de ineunda factione ac societate cogitaverint, nullius statuimus este momenti. §. 5. Uxores (ane prxdictorum recuperata dote, si in ea conditione fuerint, ut qux 1 viris titulo donationis acceperunt, filiis debeant reservare: tempore , quo ususfructus absumitur , omnia ea fisco nostro se relicturas esse cognoscant, qux juxta legem filiis debebantur: [&] Falcidia (1. v. I. 48. js. de reg. iur. (2. Fac. /. i.supr. de reb. cred. (3. i. 4. in fin. insr. h. t. I. 16. infr. 1. 10. §. \.ß'. de qutestionib. (4. d. I. isi. (y Adde l. 8. infr. de digniiut. (si. I. 3. Fi h. t. §. 3. /»/ 1 . de pnbl. judic. (7. Adde l. ult. infr. b. t. I. ult. infr. de bon. proscript. (8. Adde§. ;. infr. h. I. (9. v. I. iti.js. defcer.is. (10. Immo vide i. 9-fi- b. t. (n. v. /. si. in pr.jf. ad leg. Jul. pcculat. (l2. I. si. 8 1. 1. ult. in fin. pr. infr. h. t. (13. /. 31. in fin.js. de donatio- nib. (14. Excip. I. ult.supr. de accus. (15. /. 7. in pr. L ult. in pr. infr. I. ult, J] h. t. 1.6. §. II. ß\ de injufio. I. I. §. z. js. de ex his etiam rebus filiabus tantum, non etiam filiis deputata svf deatur. ] §. si. Id , quod de prxdictis eorum [que] filiis cavimus" etiam de satellitibus consciis , ac ministris filiisque eorum simili se’ veritate censemus. §. 7. Sane si quis in exordio inita: factionis' studio verx laudis accensus , initam prodiderit 14 factionem fr prxmio & honore d nobis donabitur. Is vero , qui usus fuerit fa ctione , si vel fero (incognita tamen adhuc) confiliorumarcanapa! tefecerit: absolutione tantum , ac venia dignus habebitur.' nV Prid. Non. Sept. Ancyra , CASSARIO & ATTICO COSS »0? si. * Ex lib. 60. Basilic. tit. 36. ' aV7, jyiAjestatis rei etiam post i; mortem tenentur , & confiscatur eo. rum substantia : & post mortem hoc crimen moveri incipit' & memoria defuncti damnatur , & res ejus heredibus auferuntur’ nam ex eo tempore , quo hanc cogitationem subiit, propter coi gitationem dignus est : mna. §. 1. (lui vero incidit in hoc cri." men , neque 16 vendere potest , neque manumittere , neque ullo modo alienare , nec recte ei solvit debitor. §. 2. Sed & servi 17 in eum torquentur. §. 3. Et mortuo eo res ejus servantur quia existente herede agi oportet. ’ 7. Paulus libro singulari de publicis judiciis. AIEminisse oportebit, si quid contra majestatem Imperatoris 1 1 commissum dicatur, etiam 18 post rei mortem id crimen instau. rari solere, posteaquam D. Marcus Drunciani, utpote Senatoris qui Caliiani furoris socius fuerat, bona post mortem fisco vindicari jussit: & nostro tempore multis heredibus ablata sunt. §. 1. I11 hoc item crimine , quod ad lxsam majestatem Imperatoris pertinet. etiam 19 in caput domini servi torquentur. 8. Marcianus lib. 1. de publicis judic. ad legem Juliam Majestatis. post D. Marci constitutionem hoc jure uti ctxpimus, ut etiam 2« post mortem nocentium hoc crimen inchoari polsit: ut convicto mortuo memoria ejus damnetur , & ejus bona successori ejus eripiantur : nam ex quo Iceieratiffimum quis Consilium cepit, exinde quodammodo sua mente punitus est. Sic & Divi Severus, L Antoninus constitueruuc , ex quo quis tale crimen contraxit, neque alienare 21, neque manumittere eum posse: nec ei solvere 22 jure debitorem , magnus [etiam) Antoninus rescripsit. §. r. I11 hac causa in 23 caput domini servi torquentur, id est, propter causam majestatis. §. 2. Et ii decesserit quis : propter incertam personam success.ris, bona observantur, li in causa majestatis fuisse mortuus arguatur: ut Severus, & Antoninus literis ad Rationales 22 missis rescripserunt. Dat. 3. Non. Mart. T I T. IX. AD LEGEM JULIAM DE ADULTERIIS 2; , ET STUPKO. 2si i. Impp. SEVERU & ANTONINUS AA. Caffix. pUblico judicio n-m habere mulieres 27 adulterii accusationem, quamvis de matrimonio suo violato queri velint, lex Julia declarat : qux cum masculis jure mariti accusandi facultatem detulisset, non idem fo: 1,inis privilegium detulit. PP. 13. Calend. August. LATERANO & RUFlxO COSS. 198. 2. lidem AA. Cyro. [''Rimen lenocinii contrahunt, qui deprehensam in adulterio uxorem in matrimonio retinuerunt 28 , non qui sui.-edam 29 adulteram habuerunt. PP. Calend. Jul. ANuL. & FRQNsOhu COsS. 100. 3 Imp. ANTONINUS A. Juliano. NJOn solum [verba] legis Jtilix de adulteriis coercendis, sed etiam 1 sententia, per quxstioncm quoque iervorum , live ancillarum crimen admissum probare volentis , ad earum t antum penoiuriim suis. §. 5. Inst. dc heredit. qua ab intest, (isi. I. 5 §- (17. i. 7. i» sin. I. ult. §. 1. infr. eod. (18- l. 6- >’> P r -o coii. (19. d. L 6. §. 2.1. I. infr. de qv.astionib. ( 20. 1. si i« pr.Jupr. b. t. (21. 1. -t. §. 4 .jupr. eod. (22. Vide tamen l. 41./ dejotoio- nib. I. äß.js. de ture fisci. (23. I. 6. §. i.supr. b. t. (24. v. >- “ ■ sttpr. de adime, fisci. (2;. Lib. 48 .'D. ;. §. 4. Inst. de pubi, itdic. (2si. v. L 10u£. dc verb. figitis. (27. Vide tamen Nov. 134. (28- (■ §y- v, b'• l. 29. in fr.js. h. t. (29. v. I. i6.fi- eoi. I. 34. i- * / 670 66g Ad legem Juliam de adulteriis , & stupro. servos i ei rei exhibendos pertinet, de quibus specialiter comprehendit, id est, mulieris & patris ejus , non naturalis , sed justi duntaxas , quos intra sexagesimum 2 diem ex dissolutione matrimonii numerandum , manumitti vel distrahi prohibet; & quorum dominis caveri praecipit, fi defuncti fuerint in qiuestione, ve! facti deteriores, secuta absolutioni PP. 15. Las. August. ANTON. A. 4. & BALB. 0088. 214. 4. Lnp. ALEXANDER A. Juliano Procons. Narbon. provincia;. pRacchus, quem Numerius in adulterio 3 noctu deprehensum " interfecit, si 4 ejus conditionis fuit, ut per legem Juliam impune occidi potuerit: quod legitime 5 factum est, nullam pmnam meretur. Idemque filiis ejus , 4.i 6 patri paruerunt , prostandum est. Sed fi legis auctoritate cessante , inconsulto 7 dolore adulterum interemit, quamvis homicidium perpetratum fit, tamen quia & nox , & dolor justus factum ejus relevant , potest in exilium dari. PP. sine die & Consule. 9. Idem A. Vadanti. ADulter post 8 quinquennium , quam commissum adulterium H dicitur, (quod continuum numeratur) accusari non potest: easque praescriptiones legibus reo datas auferri non oportet. PP. Id. Jun. MAXIMO 2. & /ELIANO COSS. 224. 6. Idem A. Sebastiane. J Ure mariti adulterii accusare volenti, sexaginta 9 dies utiles 10 computantur : quibus 'in publico ejus facultas fuerit, apud quem reus , vel rea postulari potest. Et cum praeterierint dies isti utiles, maritus quoque jure extranei agere potest. Et qui cenfidit accusationi, calumniae n notam timere non debet: nam ad probationem sceleris Divi Parentes mei quaeftionem de mancipiis eodem modo haberi permiserunt , quasi jure mariti ageretur. PP. 2. Id. August. MAXIMO 2. & iELIANO COSS. 224. 7. Idem A. Herculano. pRopter violatam virginem adultam , qui postea maritus este 1 erepit, accusator justus non clt, & ideo jure mariti crimen exercere non potest, nisi puelli violata 12 sponsa ejus fuerat. Sed si ipsa injurias suas adlisteiUibus curatoribus 13 , per quos etiam negotia ejus gerenda sunt, persequatur, Frieses provincias pro debipt tanto delicto, fi probetur, severitate examinabit. PP. 12. Lai. Jun. MAXIMO 2. & A3LIANO COSS. 224. 8- Idem A. Domno. PEos adulterii 14 duos 1; simul marem & Fceminam ex eadem causa fieri, lex Julia de pudicitia vetat, sed ordirtV peragi utrosque licet. PP. Id. Jun. JULIAN. 2. & CRISPINO COSS. 225. 9. Idem A. Proculo. PAstitati temporum meorum convenit, lege Julia de pudicitia damnatam in prenis legitimis 16 perseverare, f Qui autem adulterii damnatam , si quocunque modo poenam capitalem evaserit, sciens duxerit 17 uxorem [vel reduxerit 18 , ] eadem lege ex causa lenocinii punietur. PP. 7. Lai. Februar. JULIANO 2. & CRISPINO COSS. 225. 10. Idem A. Demetriano. jQE crimine adulterii pacisci 19 non licet, & par delictum est accusatoris praevaricatoris , & defugientis veritatis inquisitionem. f Qui autem pretium 20 pro comperto stupro accepit , ptena legis Julise de adulteriis tenetur. PP. ;. Non. Maji, FCSC'0 & DEXTRO COSS. 226. 11. Idem A. Narvano. ^Rimen adulterii maritim retenta in matrimonio uxore inferre w non 21 posse , nemini dubium est. PP. Lai. Sept. ALE- XAND. 2. & MARCELLO COSS. 227. In AUTHENT. ut lic. matri & avite. §. quia ver» plurimas, coi. 8- tit. ult. Novell. 117. cap. 8- £Ed novo jure potefi: Fstfi accusatio vera ejse ostendatur, tunc repu b dium mittere debet , £7 in scriptis eam accusare debet. Si vero illatam adulterii accusationem maritus non probaverit, illis subjiciatur suppliciis, qiue ejset pajsura mulier , fi accusatio comprobata fuijfct. 12. Idem A. Basso. JsTsi 22 crimine adulterii damnatus restitutus non esset, ut proponis , Ii tamen foror tua , cum qua adulterium commissum dicebatur, non est accusata : nec poenae, nec infamiae subjici potuit , & multo magis , cum & accusatorem vita este functum proponas. PP. Lai. Jun*. SAB. 2. & VENUSTO COSS. 241. 13. Idem A. Silvano. ADulteram, fi, posteaquam 23 crimen contra eam inchoatum est, provinciam excesserit, etiam absentem 24 inter reos recipi .posse, explorati juris est. PP. Non. Mart. ATTICO & PRiE- TEXTATO COSS. 243. 14. Imp. GORDIANUS A. Aquiliae. ^1, dum in tuo matrimonio uxor tua esset, se adulterio polluit, in ea 2; provincia , in qua id [ipsum] factum est adulterium , more solito persequi debes. Nec enim ab ea 2 6 , qua: jam nupta [&] adulterium passa est , exordium accusationis fumi potest , si 27 denunciatio criminis nuptias non prieeeliit. PP. Non. Decembr., GORDIANO A. & AV10LA COSS. 240. 1;. Idem A. Hilarino militi. gl quondam uxor tua, antequam 28 crimine adulterii accusaretur , provinciam excessit, neque absens accusari potest 29 , neque in eam 30 provinciam , in qua stipendium facis, transmitti jure deposcitur. Sane cum per occupationem militarem non licuerit accusare eam , solennster poteris. Nec enim tempus, quo muneribus militaribus occuparis 31 , vindictam tibi , quam martiali dolore perculsus der-oscis, debet auferre. PP. 4. Id. Mart. ATTICO L PK/EPEXTATO COSS. 243. In AUTHENT. ut nulli jud. §. Si vero quis. coi. 9. tit. 17. al. 1. Novell. 134. cap. 3. fis vero criminis commijji occasione latuerit, aut provinciam illam reliquerit, in qua deliquit: jubemus legitimis ediclis a Judice vocari eum , est fi non audiat , iila in eum procedere , qine nostris legibus sunt definita. Sivero cognoscatur, quod in alia provincia degat, jubemus provincia illius judicem, in qua crimen commi funi est , epistola publica uti ai provincia; illius Judicem , in qua delinquens degit. Illevero, qui publicas susceperit litcras , periculo suo , U Officii sui comprehendet eum, est ad Judicem provincia transmittet, in qua peccavit, suppliciis legitimis subjiciendum. Si vero , qui publicam epi- Jlolamsusceperit , hoc facere , aut Officium ejus imperatu neglexerit , tunc est ipsum Judicem eres libras auri, est officium ejus alias tres pro panes inferre jubemus. Sin autem Judex , aut aliquis Officialium siorum propter lucrum eunt non comprehenderit, aut comprehendens non transmeer it, qui hoc fecife convincatur , spolietur cingulo, est exilio trudatur. 16. Impp, VALER. & GALLIEN. AA. Archefilao. ^Bolitionem adulterii criminis postulans, Prxsidem 32 , in cujus officio accusatio fuerit instituta , adire debes. Cteternm erras, tu marite, existimans etiamsi simpliciter, id est, sine abolitione destitisses 33, Senatusconsulto 34 in persona tua futurum locum non fuisse : diversum enim Divi Principes stepe sanxerunt. Quin hoc amplius scias , nullam fuisse tibi ulterius potestatem instituendi hujusmodi accusationes : quia & decreto Patrum , [&] lege Petronia ei, qui jure viri delatum adulterium non peregit, nunquam postea boc crimen deferre permittitur. PP. i;. Calend. Jun. MAXIMO & GLABRIORE COSS. 257. ( 5 . 1 .12. §. l . ffi . qui est ii quibus manumiffi. (2. V. /. 6. infr. h. t. (z. Fac. I. 10. §. l.ffi.saluto matrim. (4. /. 24. ff. h. t. ($. v. i. stl -ff. de reg. juris, fac. I. 2i. supr. de udminifi. tut. (6. V. I. 4. $• de reg. jur. (7. v. L. 38- §- %-ff. h. t. (g. I. 2g. infr. L 29. §. 7. Js.eod. (9. I. 3. supr. I. 11. § 6. /. 14. §. z.ff. eoi. I. 37. §. t.ffi demittor. (,SS. 239. 19. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. ad Pompejanum. \Uamvis indubitati juris sit, quoties adulterii crimen intenditur, u, prxscntiam accusatoris prxccdere oportere 7: tamen quoniam ex literis tuis cognovimus Materiam Propositi viatoris uxorem, habitis questionibus, eum Juliano quodam adulterium commisisse, detestam sub ipsa prolatione sententix, Viatoris ipsius prxscntiam post.iiaffe, non putavimus confecto pene judicio, facinore etiam agitata quxstione convicto, Propositum ab excubiis limitis revocandum. Dat. S. Non. Dee. AA. COSS. 10. i idem AA. & CC. Didymo. gnoverit: quemadmodum sententiam Formare debeat ex evid ~ tibus juris placitis instruetur. Sin vero constiterit corrupti ma' trimonii velut mercehem ad captandam impunitatem solutam [pecuniam] esse: eu.n , qui etiam adversus Senatusconsulti cen luram cum foedissimo ftagitio accepit. puniri iuhphit pd n , AA. COSS. Q. u .. lpreif _ etiam inviolatx existimationis esse, nec nuptias earum aliis interdici , merito placuit. PP. 3. Non. Octobr. ipsis 4. & 3. AA. COSS. 2-0. 21. lidem AA. & CC. Silano. ("AB commissa adulteria, atque accusandas uxores , certa tempora, qux utiliter 9 computari lolent, prxfcripta sunt. Si igitur per occupationes publicas accusationem instituere non potuisti, nec ante creditum tibi munus prxfcripta tempora transacta sunt: post depositam solicitudinem , qua detineris , integram accusandi potestatem habebis : ad quam cum vacare coeperis , properare debebis : nec effrenata licentia ad terrendam adversariam futurx accusationis speciem vrxtendas. PP. 14. Calend. Novembr. ipsis 4. & 3. AA. COSS. 290. 22. lidem AA. & CC. Oblimofi. CI ea, qux stupro tibi cognita est, & passi m 10 venalem formam " exhibuit, ac prostitutam meretricio more vulgo se praebuit: > adulterii crimen in ea cessat. PP. 12. Cal. Nov. ipsis 4. & 3. AA. COSS. -92. 23. lidem AA. & CC. Proculo. CErvi 11 ob violatum contubernium [suum] adulterii crimine ac- cusari non possunt. §. 1. Is autem, qui post dissociatum matrimonium uxorem licito jure duxit, obque intentatx accusationis, ac potentis patrocinii metum, ei, qui accusationem instituerat, aurum & argentum dedit, ad recipiendum id, ukifcendamque turpis lucri cupiditatem, adire Prxsidem potest, qui examinatis [partium] allegationibus, & inquisita side veri, si quidem id ab eo, qui innocens est, ob illati criminis timorem, datum esse co- Nov. ipsis 4. ti 3. AA. V-US>8. 290. 24. lidem AA. & CC. Dionysio. CI ejus , L quo nunc adulterii rea postularis, contra juris for mam contubernio 12 hxsisti, innumeris auctoritatibus te tueri potes. 25. lidem AA. & CC. Soffiano. L Tsi libidine intemperatx cupiditatis ex Actorum lectione exarsis- ' fete, cognitum est: tamen cum ancillas 13 ccmpreffisse, &non liberas stuprasse detectum sit, ex hujusmodi sententia gravatam po- aus opinionem tuam, quam infamia afflictam esse, manifestni» est. PP. 5. Id. Martii, TIBERIANO & DIONE COSS. 291. 26. lidem AA. & CC. Crispino. .jUoniam Alexandrum, qui in crimen vocatur, etiam prascri. ptionem esse pollicitum eo nomine , quod accusator uxorem post deprehensum adulterium penes se habuisse videatur, & de statu suo agere nunc velle perspeximus: ita ordo 14 quxstionis dirimendus videtur, ut in primis i; quidem de statu Alexandri qusratur: ita ut si liberum eum esse adhibita audientia deprehenderis, proscriptionis ei objiciendi facias 16 potestatem. Sin vero eundem esse servum 17 cognoveris, remotis prxlcriptionis impedimentis, 7 in adulterum crimen protinus debebis inquirere : ac ii eum detectum in eo fiagitio esse perspexeris, p urnam decernere, quam in adulterii crimen legum sanctio statuit. Dat. 5. Calend. Septembr, AA. COSS. 27. lidem AA. & CC. Phoebo. (jOmmissum antea adulterium cum eo, cui se postea nuptiis sociavit, velamento matrimonii non extinguitur. PP. iz. Calend. Jan. CC. COSS. 28. lidem AA. & CC. Concordi» Procons. Numidix. j^Ta nobis cordi pudor est, ut removeamus prisci juris ambages, & constituamus in adulterii quxstione , abolitis de medio exteris prxlcriptioniinis, prxter quinquennii 1 8 temporis, & lenocinii 19, quod marito objicitur, exceptionem, illam etiam, qux post solutum prius matrimonium ante deniinciationem 20 nuptx competit, fidem criminis nosci. Indignum ell enim, ut ultionem pudoris prxstigia versuti juris excludant. PP. Calend. Jun. TUStO & ANUL 1 XO COSS. 295. 29. Imp. CONSTANTINUS A. Africano. (AUx adulterium commisit, utrum domina cauponx, an ministra '"^-filent, requiri debebit, & ita obsequio fainuiuta servili 21, ut plerumque ipsa intemperantix vina praebuerit: ut li 22dominata- bernx fuerit, non sit ä vinculis juris excepta: Si vero potantibus ministerium 23 prxbnerit, pro vilitate ejus, qux in reatum deducitur, accusatione exclusa, liberi, qui accusantur, abscedant: cum ab bis sceminis pudicitix ratio requiratur, qux juris nexibus detinentur, Ac matrisfamilias 24 nomen obtinent. Hx autem immunes a judiciaria severitate, [ & stupri & adulterii] prxicentur, quas vitx vilitas dignas legum oblervatione non credidit. Supra- scri .ta. Datum 3. Non. Februarii, Heravia , CONSTANTINO A. 7. & CONSTANTIO C. COSS. 3:6. 30. Idem A. ad Evagnum. Q uamvis adulterii crimen inter publica referatur, quorum dela- - tio i 11 commune omnibus sine aliqua legis interpretatione conceditur : tamen ne volentibus temere liceat IceJare uuuuibia, proximis necessarissquc personis solummodo placet deferri copiam accusandi, hoc est patri, fratri, necuon patruo, Ac avunculoquos verus dolor ad accusationem impellit. Sed etiam lns perioms icgem (1. v. L 3.FI u.i S'C. Turpili. (2. I. 11. infiu.ff. h. 1. 1 . 26. Fi d: ritunupt. (3. V. I. i.supr. deincefiis. I. I. infin.Js. dc his qui notant. §. 6 . 7. Inß. de nuptiis. I. 7. supr. de Judicis. (4. V. I. pcn.fi] de concub. (3. I. supr. de donat, ante nupt. (6. I. 3:. §. pen.fi] de damit, inter •vir. (7. /. ult. supr. de uccus. (8- I. 13. §- 7. /./.-9. fi'. h. t. (9. I. 6. 1 . 15. in fin. supr. L 11. §. 3. Jfi eod. (to. L 29. in f.n. infr. I. IZ. §. 2 . js. eod. (11. I. 24. infr. eod. v. /. 6. js. eod. adde l. 13. §. i.fi'. eoi. (13. v. /. 23.7 upr. eod. (13, l. 39. in fin. infr. I. f>.ß\ eod. I. 25 .fi'. de injur. (14. v. /. l.Jupr. deoul. cognit. L i.supr. de cfiic. recl. provinc. (iS- v. /. 8. infr. Fub. (16. lmmo vide /. 2. §. ~.fi~. h. t. (17. /. 3. A lt- §-3 7 ^ accusat. (18. V.l.^.supr.h.t. (19. v. I. fin. I. rpp.fi'. soluto matrim. (20. I. 14.supr. h. t. .921. 1 25../ K P[- eod. (22. Adde l. 47. fi". de ritu nupt. [23. d. I. 4 $. (ist §. I. fs. de verh.Jigu. /.46. imponi- 67? Si quis enm, cujus tutor fuerit, corruperit. 674 imponimus , ut crimen abolitione x ( fi voluerint ) compescant.menti , dummodo non obiit [huic] examini. Dat. 7. Id. Decem hr. f In primis 2 maritum genialis tori vindicem esse oportet: cui Confiantinop. ftRCAD. Ii, 2. & RUFINO COSS. gya. quidem & ex fufp : : one 3 ream conjugem fatere licet: vel eam, ! fi tantum suspicat . penes se retinere non prohibetur : nec inscriptionis 4 vuiculo contineri, cum jure mariti accusaret, veteres retro Principes annuerunt, f Extraneos autem procul arceri ab accusatione censemus : nam etsi omne genus accusationis necessitas inscriptionis adstringat, nonnulli tamen proterve id Faciunt, & falsis contumeliis matrimonia deformant. § 1. Sacrilegos autem nuntiarum gladio ; puniri oportet. PP. Nicomedi*, 7. Ca- lend. Maji, CONSTANTINO A. 7. CONSTANTIO C. [4.] COSS. 326. In AUTHENT. ut nulli jud. §. Si vero quando, coi. 9. tit. 17. ai. 9. Nov, 134. cap. 10. CEd hodie 6 adultera verberata in monasterium mittatur: quam intra biennium viro recipere licet. Biennio transadto, vel viro , priusquam reduceret ream , mortuo : adultera tonsa manafiico habitu suscepto, ibi dum vivit, permaneat: duabus partibus propria: sitbfiar.tiie j tioi liberis ,ß habet, applicandis: tertia monasterio. Sed ß liberos non Ra habet , parentibus extantibus , hujusmodi iniquitati non consentientibus , tertia pars applicabitur : du, e monasterio, quibus pr,edictis non extantilws , omnis ejus substantia monasterio quaeretur , puelis dotalium instrumentorum in omni casu viro servandis. In AUTHENT. ut lic. mat. & avis. §. his quoque coi. 8. tit. ult. Novell 117. cap. 15. £1 quis ei , quem J'uspccttim habet de sua uxore, ter in scriptis ienttn- u ciaverit sub praesentia trium testium fide dignorum, £f post invenerit eunt convenientem uxori fu. v in domo sua, vel uxoris,vel adulteri, vel in popinis, aut in suburbanis : ßne periculo eum perimat. 7 Si alibi inveniat, tribus testibus convocatis tradat eum judici: qui nulla alia ratione qtueßta habet puniendi licentiam. Si tamen in sacro oratorio colloqui inveniantur, post tres, ut diclttm est, denunciationes: liceat marito utrasque personas defensori ecclesia: tradere , aut aliis clericis, ut ad eorum periculum divißm isti serventur, donec judex cognoscens hoc, mittat episcopo civitatis , quatenus ei isti tradantur, ut debeant subire to-- mentum, ut nancietur per eum ad Pucsiiem provincia , qui secundum leges poenam imponet legitimam. 31. Impp. CONSTANTINUS & CONSTANS AA ad populum. PUm 8 vir nubit, in foeminam viris porrecturam , quid cupiatur, ^ ubi sexus perdidit locum ? ubi scelus id est , quod non proficit scire? ubi Venus mutatur in alteram Formam? ubi amor qtueriuir, nec videtur, jubemus insurgere leges , armari jura gladio ultore , ut exquisitis poenis subdantur infames, qui sunt, vel qui suturi sunt rei. PP. Roma, 17. Cal. Jan. CONST. 8. & CONSTANTE C. 4. COSS. 3-6. 32. Impppp. GRAT. VAL. THEOD. & ARCAD. AAAA. Cyne- gio PP. IN adulterii quaestione ah omni 9 familia non solum mariti , sed etiam uxoris , (quae to tamen tunc temporis domi fuerit, quo adulterium dicatur admissum) quaerendum est sine defensione cujusquain. Dat. z. Id. Dec. Constantincp. ARCADIO A I. & BAUTONE COSS. 38;. 33. imppp. THEOD. ARC. L HONOR. AAA. Rufino PP. j^Dulterii accusatione proposita , praescriptiones civiles, quibus 1 aut dos repeti fingitur, aut ex ratione alia debitum flagitatur, quae occurrere , atque perstrepere examini consueverunt, juffimus sequestrari, nec n earum obice aliquid negotio tarditatis afferri: sed accusatione fundata, hoc est, cum constiterit, quo jure, id est, maritine , an extranei, [quovej tempore accusatio fuerit in tromiffa: discutiatur crimen, facti qualitas publicetur: cum & jurgia, qua magnitudine superantur, & civilis actio criminali jure postponatur, idem tamen , cum competere coeperit, habitura mo- 34. lidem AAA. Rutino PP. ^i qui adulterii fuerint accusati , & obtentu proximitatis 12 intentata depulerint, per commemorationem necessitudinis crimini fidem derogando, dum existimatur non debere credi, quod allegatur, vel non potttijfe committi: hi, fi poftmodum in nuptias suas, consortiumque convenerint, facinus illud , [in] quo fuerint accusati, manifesta fide, atque indiciis 13 evidentibus publicabunt. Unde si qui ejusmodi reperti fuerint, jussimus in eosdem feveritfi- me vindicari, &veluti convictum facinus, confessu::,«ue puniri. Dat. 2 Non. Dec. Confiantinop. THEODOSIO A. 3. & AB UNII ANTIO GO 8. 393. 35. Impp. HONOR. L THEOD. AA. Palladio PP. 8^1 mulier repudii oblatione sine ulla legitima causa ä se dati dis- *■“ cesserit, ne viduitatem stupri procacitate commaculet: acctisa- onem repudiato marito jure deferimus. Dat. 12. Cal. Mart. ventue, EUSTACH 0 & AGR!C' LA COSS. 4:1. 36. unp. JUSTINIANUS A. Joanni PP. j" Ibertatem fervorum, qui ad dominium pertinent uxoris, vei mariti , vel parentum eorum : repudio misso propter suspicioni criminis adqlterii, legum conditores intra duorum ,4 mensium spatium post miffionem repudii dinumerandum suspendi definiunt, propter tormentorum questionem (fi opus exegerit) eis imponendam. Sin vero uxor [tua] matrimonio sub prirfato modo dissoluto rebus humanis exempta fuerit: nihil de tempore , quousque servos eos propter memoratam causam permanere deceat, adjiciunt. Nobis vero necessarium esse videtur, certum temrus etiam in hoc casu statuere propter dotis qnaeftiionem , utrum in lucro marito cedat, an heredibus mulieris restituatur. Sancimus itaque duos [etiam] menses post mortem mulieris servari, ut intra eos ante dicti servii; permaneant, & facultatem maritus habeat probationes adulterii per eos prastare. Transacto vero memorato tempore, licentiam habere heredem mulieris libertatem cis imponere: nisi per culpam ejus maritus prohibitus fuerit causam adulterii, tempore videlicet imminente , exercere. Dat.;. Cal. Novembr. Confiantinop. post Consulatum LAMPADII & ORESTiS VV. CC. anno secunde, ;32. 37- * ^ Du Iteris verberatis, & tonsis nares abscinduntur. Nuncii vero & impii hujusee facinoris administri , verberati & tonsi in perpetuum relegantur. SI 16 QUIS i. Imp. I T. X. CUJUS TUTOR FUERIT, ad Bassum EAM corrupep.it. CONSI 4NTINUS A. Vicar. Italiae. CI tutor pupillam quondam suam violata castitate stupraverit, jJ&v port ationi fuh ingeinrj-ataue v niveri« ejusfeciiltatcs fisci juribus vindicentur.: quamvis eam poenam debuerit sustinere , quant raptori "Teges imponunt. Dar. Prid. Non. April. Aquil. CONSTANT. A. 7. & CONSTANTIO C. COSS. 326. XI T I T. DE 17 MULIERIBUS 18, QU/E SE FROPRIIS SERVIS 10 JUNXERUNT. i. imp. CONSTANTINUS A. ad pupulum. (t. I. t.infin. infr. de abolit. (2. ». 2. §. 8- l- >4- §• 2. I. II. §. 3-JF- f- 7-supr. b. t. (3. I. 2.supr eod. (4, v Nov. 117. c. 8- (;. I. 9 lupr. h. t. I. 18 .supr. de transuis. §. 4. Inst. de pubi, juiic. I. ;.Fi ic qusest. Auth. prox. infr. h. t. (6. V. I. ;. jf! de quast. adde Nov. 134. c. 10. (7. v. Nov. 117. c. 1;. (8. Adde Nov. 77. U ,41. (9 l. 3. supr. h. t. v. I. 17. §. h.ff. eod. L 8. §.6. lupr. de repudiis. (10. v. L 12. §. 1. ff, qui £7 u quib. Tom. II. CI qua cum fervo [suo] occulte rem habere detegitur, capitali sententia: subjugetur: tradendo ignibus verberone. 20 f Sitque omnibus facultas crimen poblicum arguendi, sit Officio copia nun- ciandi, sit etiam fervo licentia deferendi, cui probato crimine li~ (u. L2p.ff.rer.am0t. (12. v.l. 19.sitpr.de episcop. (13 .l.ult. supr. de probat. (14. l.sisiupr.h.t. (,;. I. 12. in sin. ff. qui & a qttib. manumijs. (16. Nov. Leon. 34. adde /. p.ff. ai leg. Jul. deadult. (17. Inst.de bered. inst. in pr. vcrl servum adulterio, (iz. v. i. %.supr. comm. de manumijs. (19. V. I. si supr. de nuptiis. (20. V. i, 6.supr. desierv. fugitiv, U n bertf» 675 Codicis Lib. IX. Tit. X I. XII XIII. 6-6 bertas dabitur. f Filii etiam, quos ex hac conjunctione habuerit ^ exuti omnibus dignitatis insignibus , in mula maneant liber- | täte : neque per se , neque per interpositam personam quolibet titulo voluntatis accepturi aliquid ex facultatibus mulieris, f Suc- ceffio mulieris ab intestato, vel filiis, si erunt legitimi, vel proximis cngimtisque deferatur, vel ei, quem ratio juris admittit. f Id autem & quod ille, qui condemnatus est, & quod ex eo suscepti filii quolibet casu in sua videantur habuisse substantia , mulieris dominio sociatum , k memoratis (uccefibribus vindicetur. Dat. 4. L'al. J1111 Scrdica , CONSTANTINO A. 7. & CONSTANTIO C. LOSS. 3:6. T l T. XII. AD LEGEM JULI .M 1 DE VI : UBLICA 2, VEL PBIVAT.i. 3. I- Impp. SEVERUS & ANTONINUS A A. Poliris. QB 4 debitum viri, vel civile munus, res uxoris qui pignori capiunt, vim contrahere videntur. Datum Cal. Jul. Roma, ANTONINO A. 2. & GE I’A 2. COSS. 206. 2. Imp. ANTONINUS A. Vero. 'J'Utoris tui lege Julia de vi privata damnati , fi tertia 5 pars bonorum fisco vindicata est, tutelae actionem pro ea portione adversus 6 fiscum dirige: modo fi nulla praescriptio locum habeat. Nam successio pro oneribus portionis fuse respondet. PP. i;. Cal. Mart. ANTON. A. 4. & BALBINO COSS. 214. 3. Impp. DIOCLET. & MAXIM. A A. & CC. Bianori. confidis sponsam filii [tui] raptam esse , vel filium tuum inclusum 7: instituere snlenni more legis Juliae de vi accusationem apud Prxiidem provinciae non prohiberis. PP. 8. Calend. Maji, Verona , AA. COSS. 4. Iidem AA. & CC Liberatio. CI criminis accusationem propter res a servo raptas intentandam putaveris, non conti a dominum , sed contra eum, quem facinus commilisse proponis , hanc instituere debes. Sed quoniam a Filcinulo eliam te verberibus afflictum adseveras: fi hominibus coactis 8 hoc fecerit, de hoc etiam , fi legis Juliae de vi privata reum deferendum putaveris, apud Prxiidem provinciae age , non ignarum, quemadmodum criminibus probatis res vindicari debeat. 8. 17. Cal. Jul. Sirmii , AA. COSS. ;. Iidem AA. & CC. Oplnni. |N 9 pofseffionem fundi licet creditor per vim ingrediatur , Ju- r lix legis vis privatae reus deferri potest. 8. 6. Id. Decembr. Nicomedia , CC. COSS. 6. Imp. CONSTANTINUS A. ad Catulinum Proconsulem Africx. Q Uoniam multa facinora sub uno violentia nomine continentur; -cum aliis vim inferre certantibus, aliis cum indignatione resistentibus , verbera ciedesjiie crebro deteguntur adir.issx: placuit, fi forte quis vel ex poffidentis 10 parte, vel ex ejus , qui possessionem temere tentaverit, interemptus sit: in eum supplicium exerceri , qui vim facere tentaver.t. & alterutri parti causam malorum prxbuerit: L non jam relegatione, aut deportatione infula: plectatur, sed supplicium Capitalen excipiat, nec interposita provocatione sententiam , -,ux in eum Fuerit dicta, suspendat. Dat. 19. Cal, Maji, Scrdica, GU.LICANO & BASSO COSS. 317. 7. idem A. rd Bassum P. U. CI quis ad f- Fundum , vel quodcunqne aliud asserit pertinere, ac 0 restitutionem tihi competere possessionis putat: [aut] civiliter 12 stiper 13 possidendo agat, aut impleta solennitate juris crimen violentiae opp. nat : non ignarus, eam 14 [se] sententiam subiturum, si crimen objectum non potuerit comprobate, quam reus debet excipere, Quod si 15 onissa interpellatione vim possidenti intulerit, ante if, omnia violentiae causam examinari prreciidmus &7 ea requiri, quis ad quem pervenerit pnUidentem : ut ei, quem con" stiterit expulium , a müsse possessionis jura reparentur: eademoue" protinus restituta, [si criminalis quxltio agitetur, ] violentus ace nae non immerito destinatus in totius litis terminum differatur-ut agitato negotio .-7 principali , si contra eum fuerit judicatum ’ in infulam deportetur, bonis omnibus abrogatis. PP Priil 11, Octobr. Roma, CONSTANTINO A. 5. & LICINIO COSS 31 '-. 8. Imppp. VALENT. THEOD. & ARCAD. AAA ad Albinum P. U. CErvos rz, qui fecisse violentiam confessionibus testium aut pro priis docebuntur, h id inscio domino commiserint: postpmo supplicio deditos luere perpetrata censemus, (luod fi illi metuat, que exhortatione dominorum violentiam admiserint, palam est sei eundum legem Juliam dominum infamem pronimciatum", loci ac originis proprix dignitate 19 non nti: servos vero, quos furoribus talibus paruisse constiterit, metallo post sententiam dedi § l- Viles autem, infamesque personx, & hi, qai bis aut sx- pius 20 violentiam perpetrasse convincentur, constitutionum divalium poena teneantur. §. 2. Judicem vero nolle oportet, quod gravi infamia sit notandus, li violentis crimen apud se probatum distulerit, seu omiserit, vel impunitate donaverit, aut molliorem quam prxstituimus , poenam protulerit. Dat. Prid. Non. Martii' Alcdiolnn. VALENTIN. A. 4. & NEOTHERIO COSS. 5oo 1 9. Impp. HONOR. & THEOD. AA. v Aureliano PP. QRimen non dissimile est rapere, & ei, qui rapuit, raptam [rem] scientem delictum servare. 21 Datum 3. Non. Martii HO. NOR. 9. & THEOD. 8- AA. COSS. 412. ■: 10. Impp. LEO & ANTHEM 1 US A A. Nicostrato PP. QMnibus per civitates & agros habendi Buccellarios, vellsauros, armatosque servos 22 licentiam volumus esse prsclusam. Quod si quis prxter hxc, qux nostra mansuetudo salubriter ordinavit, annata mancipia, seu Buccellarios, aut Isauros in suis pnediis, aut juxta se habere tentaverit, post exactam centum librarum auri condemnationem, vindictam in eos severissimam proferri sancimus. Viri quoque Clarissimi provinciarum Rectores in speculis este debebunt, ne quis audeat hxc statuta nostrx mansuetudinis in aliquo violare: scientes, quod ex dissimulatione , dignitatis & admini- strationis cingulo privabuntur , & post centum librarum auri multam , salutis vitxque sux periculum sustinebunt: primatibus videlicet apparitionis sux personis prxter amissionem fortunarum suarum , capitali quoque supplicio feriendis. Datum 5. Cal. Septembr. ANTHEMIO A. 2. COS. 4A8. T I T. XHL DE RAPTU 23 VIRGINUM, SEU VIDUARUM, NEC- NON SANCTIMONIALIUM, i. Imp. JUSTINIANUS A. Hermogeni Magistro offie. T? Aptores virginum 24 honestarum, vel ingenuarum, live jam depensatx fuerint, sive non, vel quarumlibet viduarum fx- minarum , licet lihertinx , vel lerne alienx sint, petlimacrimi- num peccantes, capitis supplicio plectendos decernimus: & maxime, si 25 Deo Fuerint virgines, vel vidux dedicatx: quod non solum ad injuriam hominum , sed etiam ad ipsius OmnipotentisDei irreverentiam committitur : maxime cum virginitas, vel caltitas corrupta restitui non possit. Et merito mortis damnantur supplicio: cum nee ab homicidii crimine hujusmodi raptores sint vacui. Ne igitur sine vindicta talis crescat insania, sancimus per hanc generalem Constitutionem , ut hi, qui hujusmodi crimen commiserint, & qui eis auxilium invasionis tempore prebuerint: ubi in- (1. V. /. l.§. z.ff.devi&vi.. (2. Lib. 48. D. 7. £? §. g. Inst. de pubi. juA. '3. Lih. 48. D. 8. (4, /. t.l. 2. fupr.de uxor pro marite. i. 24. ff. de Aon. inter, vir. (5. v. I. l.ff, ad leg. Jul. de vi privat. §. 8. List. de pubi. jud.. (6. v. I. i.supr. de fidejuffbrib. I. l.ff. *d leg, Jul. de vi priv. (7. /.9: 1.6. ff. ad leg. Jul. de vi.pubi. (8. 1. io. J5.1.JL d,.t. I. a.ff. ad leg. Jul. de vi priv. (9. v. 1. 6. I. y.vers qucjljß.cmiffa. iufr. b. 1.1. ult.ff. adleg. Jul. de vi privata, adde l. 5. Jupr.umle vi. C io. v. I. $.supr. b. t. (u. v. §. 8 .Inst. de pubi, ju- ite, (14. 1.4-fupr. unde.vi. 1. un. infr. quando civil. adi. i. I, §.2 ,js. |, de vi & vi arm. [13. I. q.supr.h.t. (14. I. ty.supr.de accusat, (15. v. l.rp. supr. b. t. (16. /. 37 Js.de judic.l.l. stipr.de apped. (17.V.J. 10./upr. de judic. (18. tdde l. 1^7. ff-dereg. jur. (l 9 - l. 1 .ff. ad leg. Jul. de vi priv. (20. i. 28. §- 3 * * * j}'- ‘i £ ptenis. (il> V. 1. I. ff. de reccptatorib. (22. I. 3. pr. ff. ad leg. Jul. de vi sub.. (23. Adde Nov. 143. 150. Nov. Leon. 35. /. 4../»/»'. denoxaltb. §. 8- Inst. de pubi, judic. (24. I. §. 2. ff. adleg. Jul. dt vi pubi. (25. I• 5- 1. 54 ffupr. de episcopis. • 677 De emendatione servorum. 67g venti fuerint in ipsi rapina, & adhuc flagranti crimine comprehensi, & 3 parentibus virginum, vel ingenuarum , vel viduarum, vel quarumlibet foe.runarum , aut earum consanguineis , aut [ä] tutoribus, vel curatoribus, vel patronis, vel dominis convicti interficiantur. f Que multo magis contra eos obtinere sancimus , qui nu<*tas mulieres ausi sunt rapere : quia duplici tenentur crimine , tam adulterii [scilicet,] quam rapina : & oportet acerbius adulterii crimen ex hac adjectione puniri. Quibus connumeramus etiam eum , qui saltem sponsam suam per vim rapere ausus fuerit. f Sin autem post commissum tam detestabile crimen , aut potentatu raptor se defendere, aut fuga evadere potuerit : in hac quidem regia urbe tam viri excelsi Prxsecti praetorio . quam vir gloriosiffi- nuis Profectus urbi : in provinciis autem tam viri eminentillimi Praefecti prstorio per Illyricum & Africam , quam Magistri militum per diversas nostri orbis regiones , necnon vir spectabilis Prosectus lEgypti, & Comes Orientis, & Vicarii, & Proconsules, & nihilominus omnes viri spectabiles & Duces, & viri ciariifimi Rectores provinciarum , nec non alii cuiuslibet ordinis Judices , qui in illis locis inventi suerint, iimile studium cum magna solici- tudine adhibeant, ut eos poliint comprehendere, & comprehensos in tali crimine, post legitimas & juri cognitas probationes fine i fori proscriptione duriifiims pcenis afficiant, & mortis condemnent supplicio, f Quibus, & fi appellare voluerint, nullam damus licentiam , secundum antiqua Conftantmians legis definitionem. §. I. Et fi quidem ancilis , vel libertinae sint, qux rapinam passe sunt, raptores tantummodo liipradicta poena plectentur : substantiis eorum nullam deminutionem pasturis. Sin autem in ingenuam personam tale facinus perpetretur, etiam omnes res mobiles seu etiam immobiles, & se moventes, tam raptorum, quam e-rum [sodalium , comitum . vel sequentium ,] qui eis auxilium praebuerint , ad dominium a raptarum mulierum liberarum transferantur providentia Judicum , & cura parentum earum , vel maritorum, vel tutorum seu curatorum. Et fi non nuptae mulieres alii cuilibet praeter raptorem legitime conjungentur, in dotem mulierum liberarum easdem res, vel quantas ex his voluerint, procedere: sive maritum nolentes accipere, in sua pudicitia manere voluerint, pleno dominio eis sancimus applicari: nemine Judice, vel alia quacunque persona hoc audente contemnere, f Nec fit facultas raptae virgini ve! viduae , ve! cuilibet mulieri raptorem suum sibi maritum exposcere , sed cui parentes voluerint [excepto raptore) eam legitimo copulent matrimonio : quoniam nullo modo , nulloque tempore datur ä nostra Serenitate licentia eis consentire , qui hostili more in nostra Repubiica matrimonia student filii conjungere. Oportet etenim , ut quicunque uxorem ducere voluerit, sive ingenuam, sive libertinam : se: undum nostras leges , & antiquam consuetudinem, parentes, vel alios, quos decet, petat, ut cum eorum voluntate fiat legirimum conjugium. §. 2. Pcenas autem , quas prodiximus, id est, mortis £ri bonorum amissionis. non tantum adversus raptores , sed etiam contra eos , qui hos comitati 3 in ipsa invasione, & rapina fuerint, constituimus: eseteros autem omnes, qui conscii, & ministri hujusmodi criminis reperti, & convicti fuerint, vel qui eos fuste-enut, vel quicunque opem eis tulerint, sive masculi, five fremui E sint, cujnscunque conditionis, vel gradus, vel dignitatis, pause tantummodo capitali subjicimus, ut huic piens omnes subiaceant, sive volentibus, sive nolentibus Virgin,bus , sive aliis mulieribus tale fucinus fuerit perpetratum. Si enim ipsi raptores metu . vel atrocitate pcenx ab hujusmodi facinore se temperaverint, nulli mulieri sive ve’enti, live nolenti peccandi locus relinquetur: quia hoc ipsum velle mulierum ab insidiis nequilsinii hominis , qui meditatur rapinam , inducitur. Nist etenim eam fnlicitaverit. nisi odiosis artibus circumvenerit, non facies eam velle m tantum dedecus se prodere : parentibus [quorum maxime vindictx intererat) si patientiam praebuerint, ac dolorem remiserim , deportatione plectendis. §. 3. Sed & si quis inter hxc ministeria servilis conditionis fuerit comprehensus, citra sexus dis- I- Adde l. 1. fupr. ubi de criminibus. (1. Adde l. 54. verf honu autem, fupr. de episcopis. Nov. 143. eri Nov, 150. a Adi ver f. est stntm infr. h. t. (3. v. Nov. Leon. 70. (4. I. 5. I. 54 .sv.pr. de episcopis. ($. I. 2.ff. §. i. Inst. de his qui fui. I. I. §. 8 .js. de oßc. prccf. u rb. (6- 16. §. 2, Js. de punis. I. 3. fupr. de fatr. potest. Nov. Leon. cretionem eum concremari jubemus: cum hoc etiam Constantinia- na Lege recte fuerit prospectum. Omnibus i egis Juli® capitulis , qux de raptu virginum , vel viduarum, sive sanctimonialium, sive in antiquis legum libris , sive in sacris Constitutionihus posita sunt, cie extero abolitis, ut hsc 'tantummodo Lex in hoc capite pro omnibus sufficiat, quam de sanctimonialibus a etiam virginibus , & viduis locum habere siincimus. Dat. 15.'Calenti. Decembr. Coitftantinopoli , DN. JUSTINIANO A. PP. 2. COS. ;28. ~ I I T. XIV. DE EMENDATIONE SERVORUM. ; 1. fmp. CONSTANTINUS A. ad Bastum. CI virgis aut loris dominus servum affluxerit, aut custodite causa in vincula conjecerit : dierum distinctione live interpretatione depulsa, nulluir. criminis metum fervo mortuo sustineat. Ne« vero immoderate suo jure litatur: sed tunc reus homicidii fit, si voluntate eum ictu fustis aut lapidis exciderit : vel certe telo usus, lethale vulnus inflixerit, aut suspendi laqueo .prteceperit,. vel jussione tetra pra-cipitamium esse mandaverit, aut veneni virus infuderit , vel dilaniaverit panis publicis corpus , ferarum unguibus latera persecando, vel exurendo oblatis ignibus membra , aut tabescentes artus atro sanguine permixta sanie defluentes , prope in ipsis adegerit cruciatibus vitam relinquere saevitia immanium Babarorum. Dat 5. Id. Maji, Rouue , CONSTANTINO A. & LICINIO COSS. 312. T I T. XV. DE EMENDATIONE PROPJNQUORUM. 1. Impp. VALENT. & VALENS AA. ad Senatum. jN corrigendis minoribus pro qualitate delicti, senioribus propinquis tribuimus potestatem : ut quos ad vitae decora , domesticae laudis exempla non provocant, saltem correctionis medicina compellat: Neque [tamen] nos in puniendis minorum vitiis potestatem in immensum extendi volumus, sed jure 6 patrio auctoritas corrigat propinqui juvenis erratum , & privata animadversione compescat, f Quod si atrocitas facti jus domesticae 7 emendationis excedat, placet enormis 8 delicti rens dedi Judicum notioni. Dat. Prid. Cal. April. VALENTINIANO & VALENTE AA. COSS. 365. T 1 T. XVI. AD LEGEM CORNELIAM DE SICARIIS 9 i. Imp. ANTONINUS A. Hercniiano , & aliis militibus. pRater vester rectius fecerit, Ii se Prsfidi provincia: obtulerit. Qui si probaverit non 10 occidendi animo hominem ale peri usum elfe , remissa homicidii poena, fecundum disciplinam militaremsententiam proferet: crimen enim confahitur , si & voluntas 11 nocendi intercedat Cxtermu ea , quae ex improviso casu 12 potius , quam fraude accidunt , smo plennnoue , non noxa: imputantur, PP. 2.' Cal. Febr. E/E 10 2. & CEREALE COSS. 216. 2. Imp. GOR 'MANUS A. Quintiano. JS , qui aggrefibreiti 13 vel quemcunque alium in dubio vitas discrimine constitutus occiderit , nullam ob id factum calumniam metuere debet. PP. 3. Non. April. ARIANO & PAPPO COSS. 244. -■ 3. Idem A. Quintiano. CI quis percussorem ad se venientem gladio repulerit, non ut homicidia tenetur : quia defensor proprix salutis in nullo peccasse videtur. 4. Nnp. G^LLlENUS A. Monatio. C^I [ut allegas) latrocinantem 14 peremisti: dubium non est, ^ eum , qui inferenda caedis voluntate prxeesserat, jure essum 103 (7 v. Nov. 117. C. 14- ($. I. K.infin. I 6. «. a,l leg. Aquil. /- 7 - o-ff- deiniitr. L q.jfad leg. Pomp. de parricid. I. 2.J'. ad ig Coto, de ßcariis. (9 Lib, 48. D. S. ('C. v. I. 8- infr. de iniur. (u.l. cq. ff~. de furtis. (1: Adde l. a,, infr. h. t. (iq. L 3 - /. 4. infr. eo.i. i. 4. /. 5.J'. ad. leg. Aquil. (14. 1. 2.1. %.s u pr. h. t. . U u 2 ' videri? 679 Codicis Üb. IX. Tit XVl. XVII XVIII. videri. pp. iz. Calent!. Febr. VALERIANO & LUCILLO| T°, c S e S a ' t ouilihct aggressorem I nocturnum in agris, vel oblidentem ■L v ias, atque inljdiantem praetereuntibus, impune occidere , etiamsi miles sit: melius namque esi ilis occurrere, & mederi , unam injuria accepta vindictam perquirere. 5. Excmpiun sacrarum literarum DIOCLET. & M ',X.M. A A. & CC. Agatho. C*Um , qui adseverat homicidium se non voluntate , sed casu for- ^ tuito fecisse, cum calcis ictu mortis occasio proebita videatur : E hoc ita est, neque super hoc ambigi pocerit, omni metu ac suspicione, quam ex admissae rei discrimine sustinet, secundum id, quod adnotatione nostra comprehensum est, volumus liberari. Dat. 7. Cal. Decemhr. Sirmii , ipsis A A. 4. & 3- COSS. 290. 6. Iidem AA. & t'C. ad Agotium. quis te reum Legis Corneliae de ficariis Fecerit, innocentia 2 purgari crimen , non adulta 3 aetate defendi convenit. S. 6. Calend. Nov. Roma , CC COSS. 7. Iidem AA. & CC. Philisco. I, qui eum 4 telo ambulaverit hominis necandi causa , sicut is , qui hominem occiderit, vel cujus dolo malo Fastum erit commissum , Legis Corneliae de sicariis pcena coercetur. S. 7. Cal. Jan. Nicomedite ,. CC. COSS. 8. Imppp. VALENT. VALENS & GRAT1AN. AA. ad Probum P. P. 68O autem mathematica damnabilis est & interdicta omninn <5 ,, Cal. Sept. Sirmii, CC. COSS. 3. Imp. CONSTANTIN. A. ad Maxjm. XlUllus aruspex 12 [nullus sacerdos, nullus eorum, qui huic ritui adsolent ministrare 3 ad] iimen alterius accedat nec ob alteram causam , led hujusmodi hominum amicitia (quamvis vetus) repellatur : concremando illo arulmce, qui ad domum alienam accesserit : & illo in insulam deportando post ademptionem honorum , qui eum advocaverit, suasionibus vel or?mm" l s „ CI quis necandi infantis piaculum aggressus, aggressive sit: sciat o f e capitali supplicio esse '.uniendum. PP. 7. Id. Febr. Komis , £R ATI ANO A. 3. & EQUITIO COSS. 374- 9. Impppp. GR1T. VALENTIN. THEOD. &AKCAD. AAAA. Cynegio P. P. CI forte mulier marito mortis parasse insidias, vei quovis alio ge- nere voluntatem occidendi bnbuiile'inveniatur : vel si forte maritus eodem modo infectetur uxorem : in eadem quxstione ab omni familia non solum mariti , sed etiam uxorii suae (qux tamen tunc temporis domi fuerit, ) quxrendum est , sine cujulquam defensione. Dat. Id. Dee. ARCAD. A. 1. ct BAUTONE COSS. 385. T I T. XVII. DE HIS , QUI PARENTES ; , VEL LIBEROS OCCIDERUNT. I. Imp. CONSTANTIN. A. ad Verinum Vicarium Africse. CI 6 quis parentis , aut filii , auc omnino adfectionis ejus , oua: nuncupatione parricidii , continetur, fata properaverit: live *lam , live palam id enisus fuerit, [pcena parricidii puniatur:] & neque gladio , neque ignibus , neque ulli aliiTulenni p cenae subjugetur, sed insutus culeo 7 [ r nm cane & gallo gallinaceo, & vipera , & simia, ] & inter eas ferales angustias comprehensus , serpentium contuberniis misceatur : & ut regionis sj^alitas tulerit , vel in vicinum mare , vel in amnem projiciatur ut onmi elementorum usu vivus carere incipiat , & ei coelum superstiti , terra mortuo auferatur. Dat. 11. Cal. Dee. LiCiNiO 5. & CRiSPO COSS. gix [Ac.ept. Prid. id. Mart. Canbaginc, 60NSTANT. A. 5. & LICINIO C. COSS. ] (319.) T I T. XV UL VE MALEFICIS 8 & MATHEMATICIS' 9, ET Ctf.TF.RIS SIM1I.IUUS. IO i. imp. ANTONINUS A. Titio. pLus est hominem extingmere veneno 11 , quam occidere gladio * £E.. line die & Consute. 2. liiipp. DIOCLET. & MAXIM. AA. , L CC. Tiberio. ÄRtem geometriae discere atque exercere publice interest. Ars 319. 4. Iidem A. & C. ad Bassum P. U. pOrum est scientia punienda , & severissimis merite legibus vindicanda, qui magicis 13 accincti artibus, aut contra 14 salutem hominum moliri , aut 15 pudicos animos ad libidinem deflexisse detegentur, f Nullis vero criminationibus implicanda sunt remedia 16 humanis quxsita corporibus, aut in agrestibus iocis innocenter adhibita sufiragia , ne maturis vindemiis metuerentur imbres , aut ventis grandinisque lapidatione quaterentur: quibus non cujulquam salus , aut aestimatio laederetur, sed quo- ruiy proficerent actus, ne divina munera. & labores hominum sternerentnr. Dat. io. Calend'. Jun. , CRISPO & CONSTANTIO LAÜ8. COSS. 321. 5. Impp. CONSTANTIUS A. & JULIANUS C. ad populum. X’ü'iio arufpicem 17 consulat, aut mathematicum ig, nemo ariolum. 19 f Augurum 20 & vatum prava confessio conticescat. f Chaldaei , ac magi , & exteri , quos maleficos , ob ricinorum magnitudinem vulgus appellat, nec ad hanc partem aliquid moliantur, f Sileat omnibus perpetuo divinandi :r curiositas. Etenim supplicio capitis ferietur gladio ultore prostratus , quicunque jussis [nostris] obsequium denegaverit. Dat. z. Cal. Febr. Mediolani, CONSTANTIO A. 8: & JULIANO C. COSS. 356. 6. Iidem A. & C. ad populum. JVTUlti Magicis artibus usi , elementa turbare, vitam 22 insontium labefactare non dubitant, & manibus accitis, audent ventilare , ut quisque suos conficiat malis artibus inimicos: hos, quoniam naturae peregrini sunt , feralis pestis absumat. Dat Prid. Non. Dec. Mediolani , CONSTANT,0 A. 9. & JULIANO 2. COSS. 357 7. Iidem A. & C. ad Taurum P. P. ICTG excepta tormentis sunt corpora honoribus prsditorum , pne- ter illa videlicet crimina , quae legibus demonstrantur: etsi omnes magi 23 in quacunque liut parte terrarum, humani generis inimici credendi sunt: quoniam tamen, qui in Comitatu nostro sunt, ipsam pulsant pro-emodmn Majestatem : fi quis magus, vel magicis criminibus adsuctus , qui maleficus vulgi consuetudine nuncupatur , aut aruspex , aut ariolus, aut certe augur, vel mathematicus , aut enarrandis somniis occultans artem aliquam divinandi r aut certe aliquid horum simile exercens , m Comitatu meo vel Cadaris Fuerit deprehensus t prassuiio [dignitatis exutus] cruciatus & tormenta non fugiat, f Si [vero] convictus fuerit, & ad proprium facinus detegentibus repugnaverit , pernegando : sit equuleo deditus, ungulisque sulcantibus latera , perserat poenas proprio dignas facinore. Dat. Z. Non. Julii, Arimini, TITIANO & CEREALE COSS. Z5Ü. 8. Impp. VALENTIN. & VALENS AA. ad Modestum P. P. pUlpa similis est, [tam] prohibita discere 24, quam docere. ^ Dat. Prid. Id. Decembr. Conftantinop. VALENTINIANO & VALENTE AA. COSS. 365. (1. /. z.fupr, eod. I. i.fupr. quando liceat unicuique fine jud. (2. i. 6 .fupr. 1 ic procurator. (3. /. 1. fupr.Jiadvers dcliilum. 1. 7. infr. de panis. I. 13. §. % ff.ad lcg. Jul. de adult. i. 37. §. i.Js. de minor. (4. 1. I . pr.ff.b. t. § 5 l:ft. de pubi, judis. I. Z. §. l.Js. ad leg. Jul. de vi pubi. I. 1 f-,. §.. 8vi/1 de pcen. (5. Lib. 48- 0. <). adde 1. H- §. (i.fupr. de repudiis, (fi. Adde §.6. J»/f. de pubi, jud: «,”• v. I. 9. FI h. t. cy d. H. 6. (8.1- 4- 1• 5- ver/. Chaldai. I. 7. infr. h. t.. (9. L 2. infr. eod. I. 10. fupr. Aeepifc.aud. (10. v./. i.infr.b. t.. (u.1. 3. FI udleg. Corn. u* jiu.jityr. tc/H. ^iy. -tiuuc /• *”j * • v- r , „ (21. v. I. 15. §. 13.FI de injuriis. (22. I. 4 . ibi, aut contrajalti - fupr. h. t. I. 15. pr.fi'. de injur. (23. Adde l. 4. 1-5-1- 6./«?r. .- - ■(24. L 2. pr. I. 6 § 1 .fupr. de beeret. V.i. 10. fupr. de A 4, §. i.f.fawL er cis .v Imp pp. 679 Codicis Lib. IX. Tit. XVL XVII. XVIII 680 de Raptu Virginum seu Viduarum, pag. 676. * 9. 13. de Ratiociniis operum publicorum, sioo. * 8- IZ. de Rebus alienis non alienandis. 300. * 4. 51. creditis. 235. * 4- i. de Receptis arbitris. 176. * r. 56. de Reis postulatis. 754. * 10. 58. de Re judicata. $62. * 7. 52. de Rei vindicatione. 214. * 3. 32. - - uxorios actione. 344. * 5. 13. de Relationibus. 567. * 7. 61. de Religiosis & sumptibus funerum. 233. * 3. 44. Rem alienam gerentibus. 302. * 4. 53. de Re militari. 834. * 12. 36. de Remissione pignoris. 612. * 8. 26. de Repudianda bonorum possessione. 426. * 6. 19. vel abstinenda hereditate. 460. * 6 . 31. de Repudiis. 353. * 5. 17. de Reputationibus. 172. * 2. 48. de Requirendis reis. 693. * 9. 40. Rerum amotarum. 361. * 3. 21. de Rerum permutatione. 309. * 4. 64. de Rescindenda venditione. 293. * 4. 44. de Restitutionibus militum. 172. * 2. 31. de Revocandis donationibus. 653. * 8- .36. - - - bis, qus in fraudem Cred. 587. * 7. 75- De fepulchro violato, de Raptu Virginum seu Viduarum, pag. 676. * 9 de Ratiociniis operum publicorum. 600. * 8- lZ. de Rebus alienis non alienandis. Zoo. * 4. 51. - - creditis, 239. * 4. 1. de Receptis arbitris. 176. * r. $6. de Reis postulatis. 754. * 10. 98. de Re judicata. 562. * 7. 52. de Rei vindicatione. 214. * 3. 32. - - uxorix actione. 344. * ;. 13» de Relationibus. 567. ¥ 7. 61. de Religiosis & sumptibus funerum. 233. * 3. 44 Rem alienam gerentibus. 302. * 4. 53. de Re militari. 834- * 12. 36. de Remiffione pignoris. 612. * 8- 26. de Repudianda bonorum potlcffione. 426. * 6. 19. - - - vel abstinenda hereditate. 460. * C de Repudiis. 3;;. ¥ ;. 17. de Reputationibus. 172. * 2. 48. de Requirendis reis. 69;. * 9. 40. Rerum amotarum. 361. ¥ 5. 21. de Rerum permutatione. 309. * 4. 64- de Rescindenda venditione. 293. * 4. 44. de Restitutionibus militum. 172. ¥ 2. 51. de Revocandis donationibus. 659. ¥ 8- - his, qux in fraudemCred. ;87- * 7 63i De sepiilchro violato. 682 9. Imppp. VALENT. THEODOS. L ARCAD. AAA. Albino P. P. QUicunque maleficiorum labe pollutum audierit, deprehenderit, occupaverit, illico ad publicum pertrahat, & Judicum oculis communis hostem salutis ostendat. Quod fi quisquam ex agitatoribus , [id est, aurigis, ] leu ex quolibet alio genere hominum , contra hoc interdictum venire tentaverit, aut clandestinis suppliciis etiam manifestum reum malefica; artis oppresserit: ultimum supplicium m.n evadat, geminae suspicioni obnoxius, quod aut publicum reum, ne facinoris socios publicaret, severitati legum , & debita; subtraxerit quaestioni: aut proprium fortassis inimicum sub hujusmodi vindicta nomine consilio atrociore confecerit. Dat. 17. Ca- lend, Sept. Roma , TIMASIO & PROMOTO 0088. 389. T I T. XIX. DE 1 SEPULCHRO VIOLATO. 1. Imp. GORDIANUS A. Zenoni. D Es religioni destinatas , quinimo jam religionis effectas, scien- v tes, qui contigerint, & emere 2, & distrahere non dubitaverint : tametsi jure venditio non subsistat, laesae tamen religionis inciderunt in crimen. PP. 3. Calend. Mart. SABINO 2. & VENUSTO 0088. 241. 2. Imp. CONSTANTIUS A. ad (Trajanum) P. U. CI servus 3 in demoliendis sepulchris fuerit deprehensus , fi id fine domini scientia faciat, metallo addicatur : sin vero domini auctoritate , vel jussione urgetur, relegatione plectatur. Et si forte detractum aliquid de sepulchro ad domum ejus villamque provectum reperitur: villa, sive domus, aut aedificium quodcunque erit, fisci juribus vindicetur. Dat. 7. Id. Jul. ACYNDINO & PROCULO 0088. 340. 3. Idem A. ad Lnnenium P. P. CI quis sepulchrum violaturus attigerit, locorum Judices , si hoc vindicare neglexerint : non minus quam viginti librarum auri in sepulchrorum violatores statuta ptena multentur : ut eam largitionibus nostris inferre cogantur. Dat. ;. Cal. April. L1ME- NIO & CATULINO COSS. 349. 4. Idem A. ad populum. Q Ui fepulchra violant, domos (ut ita dixerim) defunctorum : geminum videntur facinus perpetrare: nam & fepultos spoliant destruendo, & vivos polluunt fabricando. Si quis igitur de sepulchro abstulerit 4 saxa, vel marmora, vel columnas, aliamve quamcunque materiam fabricandi gratia : sive id fecerit venditurus, decem 5 pondo auri cogatur fisco inferre : live quis propria fepulchra defendens, hanc in judicium querelam dctule rit, live quicunque 6 eiaverit: Quae poena priscae gatum est ilii supplicio , quod sepulchrum violantibus videtur impositum. Huic autem poenae subjacebunt & qui corpi ra se- pulta 7, aut reliquias contrectaverint. Dat. Id. Jun . Jlcdiolani, CONSTANTIO 9. & Ji-LIANO L. COSS 357. 9. Imp. JULIANUS A. ad populum. pErgit audacia ad busta defunctorum . & aggeres consecratos : cum & lapidem hinc movere, & terram evertere, & cespitem evellere, proximum sacrilegio majores [nostri] sernper habuerint: sed [&] ornamenta quaedam tricliniis , aut porticibus 8 auferre de sepulchris. Quibus primo consulentes, ne in piaculum incidat contaminata religio defunctorum , hoc fieri prohibemus , poena sacrilegii cohibentes. Dat. Prid. Id. Februar. Antiochia , JULIANO A. 4. & SALLUSTIO COSS. 363. 6. Imp. JUSTINUS A. Theodoro. PUm fit injustum , & nostris alienum temporibus , injuriam fieri v reliquiis defunctorum ab his, qui debitorem 9 sibi esse mortuum dicendo, debitumque exigendo, sepulturam ejus impediunt: ne in posterum eadem injuria procederet, cogendis his, ad quos funus mortui pertinet,' sua jura perdere: ea quidem, quae mortu» polito ante sepulturam ejus facta fuerint, vel exigendo , quod debitum esse dicitur , vel confessiones aliquas , aut fidejussorem, aut pignora capiendo , penitus amputari pnecipimus. Redditis vero pignoribus , vel pecuniis , qu« folut® sunt, vel absolutis fidejussoribus , & generaliter omnibus sine ulla innovatione in pristinum statum reducendis, principale negotium ex integro disceptari. Eum vero , qui in hujusmodi fuerit deprehensus stagi- tio , quinquaginta libras auri dependere ; ve! fi minus idoneus ad eas persolvendas Iit, suo corpore sub competenti judice poenas luere. Dat. Cal. Deccinbr. Conftantinop. OLYBKIO V. C. COS. 526.. In AUTHENT. ut defuncti, fcu fun. §. sancimus (igitur.) & §. fi vero. coi. 5. tit. 15. al. 13- Nov. 6. cap. 1. jTem qui domum moribundi accedit , ipsum aliofye , qui ejus sunt,. molestans , aut in rebus ejus non servato legali ojf.cip , signacula imponit: ab actione post mortem illius cadat , Sis alterum tantundem exigatur ah heredibus injuriati: publicanda tertia parte bonorum , i p s au e infamia notato. Eisdem ptenis subjacent , qui eo ntoriente circa funus pcccut , cum prohibeat exeqaias. In AUTHENT. ut cum de appellat, cog. §. meminimus, coi. 8. tit. 16. al. 12. Nov. 119. c. ;. fjf'd neque ante novem dies ab obitu numerandos , ulla prorsus fiat moiestia adversus quemlibet ex persona defuncti. Si qua enim cautio , fi quid simile fiat , inutile erit , ex hoc nullo prajudici» creditori generando. T I T. XX. AD LEGEM FABIAM 10 DE PLAGIARIIS. I. Imp. ANTONINUS A. Placido. DA ter tuus adverlus eum , a quo folicitatam ancillam , plagio quoque facto exportatam queritur , apud suum Judicem civiliter in rem actione instituta consistat. Si [vero] in causa tenuerit, etiam Legis Fabis crimen persequi poterit. Quod si per violentiam mancipium obreptum est, accusationem ejus non prohibetur intendere. PP. 12. Cal. April. ANTONINO A. 4. & BALBINO.COSS. 214. 2. Idem A. Aurelio. CI ab fiEliano servum tuum susceptura, & aliquandiu occulta- o tum 11, moxque eo suadente Fug® datum, probare potes, Legis Fabis crimen per te , vel actionem adeam rem propositam, id est fervi corrupti, per 12 procuratorem tuum persequi potes. PP- 7. Cal. Aug. ANTONINO A. 4 & B ALBINO i 088. 214. Imp. ALEXANDER A. Cornelio. alius accusaverit, vel ad officium nun- FjT Legis Fabis pcena debeatur, in crimine subscriptio 13, Sc iseje severitati accedit: Nihil euim dero- accusatio , & sententia necednria est. FP. (1. Lib. 47. Q.11. adde Nov. Leon. 96. (2. I. 21. fupr. de S. S. ecclef §. 3. Iufi. de rer. divis. (3. Fac. /. 3. §. 11. jf. h. t. (4. Ad-* de l. %.infr. eod. (7. v. I. 3. fupr. eod. (6. /. 8. jf. eod. (7. Adde I 3-§. 4. 1.7. /. ult.jf. eod. I. 38. jf- dereligiof. (8. v. I. 37. in sin. jf- h-1. (9. v. Nov. 60. -i. i.jf. de in jus vocund. I. i.ff. h. 1.1. 38. /• dt reliiiof. Cal. Jul. JULIANO 2. & CRfSPiNO COSS. 225. 4. Imp. Gsi-RDIANUS A. Panlinte, ^On valet Procuratoris sententia, si vicem P radi dis non tueatur, qui Legi Fabia locum eje ptonvrtciavit, cum ejus legis disceotatio ad Prxsidis provincia’ 14 pertinear notionem. PP. 3, Non. Dec. GORDIANO A. & AV10LA < >SS 2 o ;. Impp. VALERI4NUS & G iLLIENUS A4. & VA! ER. C. Julians. CI fratrem tuum adversarius [tuus] lup-irimit 15 , Legis eunr Fabix 16 adito Pnrfide provincia: reun debes postulare. PP. Non. Maji, /EM J.IANO & BASSO COSS. 260. 6. impp. DIOCLFT. & MAXIM. A A. Martiano. IN fuga servum constitutum , neque vendere, neque donare II- cet 17 : unde intelligis te in legem incidisse , qux super hujusmodi delectis certam 18/mnam fisco inferendam statuit: exceptis coheredibus , & sociis. quibus in divisione communium 19 rerum licitationem de fugitivo fervo invicem facere permissum est. Ita vero liceat fugitivum [servum] vendere , & tunc venditio valeat , (10. Lib. 48. D. i;. Nov. Leon. 66. (11. /. 9. infr. h. 1. 1 . \.ff. de fervo corrupto. (12. I. 4. fupr. de furtis. (13. v. /. 3. fupr. qui accusare. (14. l.%.infr.h.t. (19. /. 6. infin.jf. eod. (16. v. /. 3. jf de homine libero. (17. Immo vide l. t.ff. h. t. v.l. 5. fujir.de ferv. fugitivis. (18. 1. ult.ff. h. t. (19. 1. 19. §. 3. cemm. di- vid. I. 3;. §. o-ff. dc contrah. empt.. U U J quando 6 §; Codicis Lib. IX Tit. XX. XXI. XXII. pp. 3. quando 1 ab emptore requisitus fuerit , & deprehensus. Id. Mart. AA. COSS. . 7. Iidem AA. Maximo P. U. Q lToniam servos ä plagiariis alienari ex Urbe significas , atque ita interdio ' ingenuos homines eorum scelere asportari solere perscribis ! horum tibi delictorum licentia: majore severitate occuren- dmn esse decernimus. Acpropterca fi quem in hujulmodi facinore deprehenderis , capite 2 eum plectere non dubitab.s : ut pceme genere deterreri exteri possint, quominus istiulinodi audacia vel servos, vel liberos, ab Urbe distrahere atque alienare audeant. Dat. 6. Id. Dee. DIOCLET. 3. & MAXIMIANO AA. CObS. 2S7. 8. Iidem A A. & CC. Considio. tlRxses provincix , discreto prius jure domin i , intelligat, an au- diendum sit plagii crimen , necne. Nam si proprietatis tua: mancipium elfe constiterit, expirasse criminis intentionem, emersa domini' loce , man'S-'stabit. Si vero servum alienum elfe constiterit , [nost] disceptatam proprietatis quxstionem , & criminis caulam audiet. PP. 8- Cal. Sept. ipsis A A. 4. & 3. COSS. 290. 9. Iidem AA. & CC. Eug. nio. ■CUm , qui mancipium alienum celat 3 , habite legis crimine te- ^ neri, non est incerti juris. S. 3. idus Maji, lleraclia , AA. COSS. 10. Iidem A A. & CC. Dizx. /"''Omparantem ab eo , qui abduxit plagio mancipia , fi delicti so cius non probetur, nullo er,mine teneri convenit. 8. Nou. Novembr. * Lucione , AA. COSS. 11. Iidem AA & CC. Marpiatx. A Educti plagio Facta venditio , stati m 4 non mutat: liberae enim ** personae sulicitatione crimen committitur, nun conditioni prx- judicatur. S. Id. Nov. Lucione *. AA. COSS. ia. iidem \A. & CC. Mutiano. CI quis servum fugitivum sciens t cum 6 rebus furtivis susceperit, 0 cum horum nomine furti 7 actione teneatur, haec tibi Restor 8 provinciie cum solita poena restitui efficiet p Sed etsi criminis plagii accusationem institueris , tibi audientiam praebere non dubitabit. S. Calend. April. Singiduni , CC. COSS. i'. Iidem AA. & tC. Scverino. pLagii criminis accusatio publici 9 fit judicii. 8. 5. Cal. Ue- cernbr. CC. COSS. 14. Iidem AA. & CC. Callistheni. pLagii criminis accusatio ceilat, si sims servos, vel liberos ad- severent hi , qui supprelsifie dicuntur non commiili velandi causa , sed ad hanc opinionem 10 justa ducti ratione. S. Prid. N011. Decembr. Nicomedia ?, Cc. COSS. 15. Iidem A A. & CC. Pomponio. T Iberum , sciens Conditionem ejus , invitum 11 venundando , ^ plagii criminis poena tenetur. Dat. 13. Cal. Jan. Nicomedia, CC COSS. 16. Imp. CONSTANTINUS A. ad Domitium Celsum Vicanum Atricx. iarii, oui viventium siliorum misera ulas infligunt parenti 684 qua ingenuorum sunt, contra honores 13 & dignitates aufTffiT rint attentare, vel decurionatum 14 arripere 1 nisi jure au" reorum annutorum impeti atoä Principe sustententur. Tmicemm quoad vivunt, imaginem, non statum ingenuitatis obtinent- & line periculo ingenuorum etiam officia peragunt publica Qui autem libertinus se ejicit ingenuum , tam de operis civiliter quam etiam ex lege Visellia criminaliter poterit perurgeri. ’ f In 16 curiam autem se immiscens , damno quidem cum in samia afficitur : Muneribus 17 vero personalibus in patria pi. troni , qua: congruunt hujusmodi hominibus , singulos pro vitii bns adstrictos elfe , non dubium est. PP. 2. hl Febr A« chia , CC. COSS. ' pLa •*- U bus orbitates , metalli poena cum exteris ante cognitis supplicii' teneantur, f Si quis tamen hujusmodi reus fuerit oblatus , post- eaquam super crimine claruerit, servus quidem, vel libertate donatus, bestiis subiiciatur . ingenuus autem gladio consumatur. Dat. Cal. Aug. CONSTANT * 1 2 3 4 5 6 7 8 .() V. 4. L LICINIO COSS -.1;. T I T. XXL AD LEGEM VsSELLIAM. 12 y t. Impp. DIOCLET. & MAXIM AA. & CC. Baccho. J-.Ex Visellia libertina: c nditioms homines persequitur, li ea (,- i. 2. §. 2. ff. h. t. (2. Abrog. Nov. Leon. 66. (3. I. z.fttpr. i. ;. ff. b. t. /. I .ff. de fervo corrupt. (4.1 . > 2. supr. de ingenuis, v. 1. 12. supr. de liberali. (<;. I. 6 .supr. dcserv.fugitiv. (6. 1. ult ff. de fugitiv. I. 36. §. z. ff de furtis. (7. v. t. \ .ff. de fugitiv. A 4. I. 8. supr. h. t. (9. §. 10. Inft. de pubi, judic. (10. Adde l. 12. §. 2. cy 3. I. 13. de liberuli. (i>. I. 4. b.t. I. 2. supr. ubi de criminibus. (12. I. un. infr. quando civilis aclio. (13. i. 3 .ff. de jure aur. annui. adde 1 . 13. ff. de leg. Corn. de falfis. (14. /. 1. infr. Jiservus aut hbert. ad decurion. (15. /. 5. I, 6. ff. dejur. aur. annui. (16.1. a. T I T. XXII. AD LEGEM CORNELIAM DE FALSIS. 18 X I. Imp. ANTONINUS A. Severino. partus 19 subjecti crimen diverse parti objicitis, causa ca- pitalis 20 in tempus pubertatis pueri differri non debuit: sicut jam pridem mihi & Divo Severo patri meo placuit. Neque enim verisimile est, eam, qnx arguitur, non ex ride causam suam defensuram , cum periculum capitis subeat. PP. Non Mart. DUOBUS ASPRIS COSS. 213. 2. Imp. ALEXANDER A Valerio. s^Atis aperte Divorum Parentum meorum rescriptis declaratum est, cum moramse ai solutionis gratia , ä debitore falsi crimen objicitur, nihilominus salva exeeutioue criminis, debitorem ad lolutionem compelli oportere. PP. 3. Non. Alaji, MAXIMO 2. & -ELIANO COSS. 224. 3. Idem A. Caffio. j Icet ex tabulis, quas sub nomine patris tui uxorem ejus, id est, novercam tuam, führe to vero testamento falsas protulisse allegas , eum crimen admissum ignorares 22, leganim ad- scriptum tibi consecutus sis: tamen nost impedieris accusationem contra eam im--,letis (biennibus instituere. PP. 11. Calend. Jan. ALBINO & MAXIMO COSS. 228. 4. Liem A. Maximo. AIAjorem severitatem exigit, ut merita eorum, qui fallis re- icrintionibus 23 Utuntur , digna coerceantur pcena : sed qui deceptus est per alium, si suam innocentiam probat, & eumä quo acc;, it, exhibet, se liberat. PP. 4. Cal. Januar. ALBINO & MAXIMO COSS. 22x. 5. Idem A. Petronio. UAlfi quidem crimen , vel aliud capitale movere vos matri 14 vestrx . IVcta mea non patitur : sed ea res pecuniarium compendium non aufert. Si enim de fide scriptura:, unde eadem mater vestra fideicommitsum sibi vindicat, dubitatio est: inquiri fides veritatis etiam fine metu criminis potest. PP. 3. Cal. Sept. AGRICOLA & CLEMENTE COSS. 23t. 6. impp. PHILIPPUS A. & PHILIPPUS C. Cui 'io. ^ \Ui falsas tabulas 25 dixerit, nec obtinuerit: ad defuncti judi- 'A-cium aspirare non potest. PP. 15. Calend. April. PHlLlP- PO A. & TITIANO CO.vS. 246. 7. Imppp. V >LER. & GALLIEN. AA. & VALERIANI C. Heliodoro. | Pse significas , cum primum adversarii instrumenta protulerunt, fidem eorum te habuisse suspectam. Facta igitur transactione 26 , difficile est, ut is , qui provinciam regit, vehit falsum, cui semel acquievisti , tibi accusare permittat. PP. 3 - Oal- Jasi TUS . 0 & BASSO C OSS. 259. ___ infr.fi servus aut libert. ad decurion. (17. v. I. 6. injm.ff. "d municipal. (18. Lib. 48. D. 10. (19. I. 10. infr. 1 . 19. §. I. L 3 °-§- 1 i* 5 ’ 1.1. 1. pr. ff. de ugnofe. lib. (20. I. 5.1.21. in fi», infr. h. t. 1. 1. 5- ult. ff. de Ca hon. editio l. r. in fin. ff. h. t. I. 18 .supr. de trun/ua. §.7 . Lnst. de pubi. jud. Nov. Leon 77. (21. Fac. I. ji-ff- de re J u s dic. (z2. v. I. 3. ff. h. t (23 /. 25. I. ult.ff. eod. v. /. ••i- 1 ’/ concuff. (24. v. /. 1. «j. 43. Jfi devi vi. I. ll. §■ l. js.de aecajet. (25 v. I. (s.ff. de beredit. petit. (26. V. L 42. supr. de transact. L t. supr. de bis qua ut indign. 8. Iidem Ad legem 685 _ 8. iidem A A. & CC. Marino. OI falsos codicillos ab his, contra quos supp iicas, factos esse con- ° tendis: non ideo accusationem evadere poliunt, quod i se illis negent uti: nam illis 2 prodest instrumenti "fu abstinere, qui non ipii falsi machinatores esse dicuntur, & quos periculo solus usus adstrinxerit. Qui autem compositis per scelus codicillis, in severitatem Legis Corneli» inciderunt: non possunt defensiones ejus recusando , crimen evitare. PP. 3. Lai. Jul. JEMILIANO & BASSO COSS. 260. 9. Impp. CARINUS & NUMER. AA. Mesio. CI docueris apud Prxsidem provincias, ab intestato te heredem 0 ejus extitisse, qui codicillos scripserat, ordinarium est, ut in hereditatis possessione constitutus, fideicommissa praebeas, quae jure relicta iunt: nisi consilium est codicillos falsos arguere. Quod h criminaliter 3 coeptum [judicium} interventu indulgentiae sopitum est : habes tamen residuam indagationem , & potes de fide scripturae civiliter queri. PP. 3. Lai. April. CARINO r. & NUMER. AA. COSS. 284. 10. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Legitimo. PUm suppositi 4 partus crimen patrui tui uxori moveas , apud ^ Rectorem provincix instituta accusatione id proba. PP. 2. Lai. Octobr. DIOCLET. A. 2. & ARISTOBULO COSS. 285. 11. lidem AA. & CC. Isidoro. CI lis pecuniaria ; apud pedaneos judices remissa est, etiam de 0 fide instrumenti civiliter apud eos juxta responsum viri pru- dentissnni Pauli requiretur. P. P. 10. Calend. Jul. DIOCLET. 3. & MAXIM. AA. COSS. 287. 12. lidem A A. & CC. Primo. Q Uerela falsi 6 temporalibus praescriptionibus non excluditur, -nisi viginti annorum exceptione: sicut extera quoque fere 7 crimina. 8 . 6. Id. Jan. Viminacii , CC. COSS. 13. lidem A A. & CC. Marco. AUi velut praesentem [ scripsisse ] res recepisse suas, cum absens esset, conscripserit: non ignoranti quicquam aufert, sed fe criminis obligat periculo. PP. 6. Cal. Jan. Sirmii, AA. COSS. 14. lidem AA. & CC. Gentianae. pUm, qui celavit 8, vel amovit testamentum, committere crimen falsi, publice notum est. S. Calend. Jun. Sirmii, AA. GOSS. 15. lidem AA. & CC. Rufo. CI creditor 9 colludens cum debitore suo tibi praedium venundedit , falsum commisit: & tibi nihil offecit, sed se magis criminis accusationi fecit obnoxium. 8. 13. Cal. Eebr. CC. COSS. 16. lidem AA. & CC. Fortunato. TAE fide testamenti querenti duplex 10 via litigandi tributa est. ^ Quamvis itaque per procuratorem accusationem persequi non potas, disceptatione tamen privata de ejusdem fide queri non prohiberis: cum reus ita conventus, non tantmn ab alio juste, led etiam ab eo, qui civiliter egit, solennster accusari pollit. S. 8- Id. Febr. Sirmii , CC. COSS. 17. lidem A A. & CC. Menelao. Olcut falsi testamenti, vel codicillorum scriptura , temporis in- 0 tervallo firmari non 11 potest, ita vera, qux jure subsistit, non evanescit. Si itaque de fide delicti, vel per accusationem , vel per privatum judicium quereris , Rector provincix tunc demum eos exhiberi, de quibus interrogatio fieri potest, jubebit, S prius exteris indiciis 12 fuerit commotus. S. 3. Id. Febr. Sirmii, CC. COSS. 18. lidem AA. & CC. Maximo. pXinitio falsi commissi justa posseffio non pararur. Unde contra ^ eos, quos de dominio fundi tecum contendere proponis , accusationem inft tuere potes. 8. 3. Non. Mart. Cu. COSS. Corneliam de falsis. 686 ' 19. lidem AA. & CC. Cosmi». j?Tsi ad te negotium pertinuit: etiam atque etiam tecum deliberare debueras, ne improbam institueres accusationem, hoc' inftriimentiim, in quo subscripseras, falsum arguere contendens. At cum mulieribus 13 in aliena causa falsi non sit concessum accusare , tu autem, hac eadem pradia te prius alii donujse , proponas : fieri tibi facultatem accusandi, contra juris postulas formam.. S. 8. Id. Martii, CC. COSS. :o. lidem AA. & CC. Rutino. ^|Ec 14 exemplum editionis precum aliter per 15 errorem scriptum, cum non nisi dolo [malo} falsum committentes crimini [subjugentur, cognitionem dati Judicis moratur. S. 11. Calend. Nov. Doroftoli , CC. COSS. 21. Imp. CONSTANT 1 N. A. Mechilio Hilariano Correctori Lucanix & Briitiorum. gl 16 quis Decurio testamentum, vel codicillos, aut aliquam deficientis scripserit voluntatem , vel conscribendis publicis , privatisque instrumentis prxbuerit officium: fi falsi quadi io moveatur, Decurionatus honore seposito, quxstioni 17 (si ita poposcerit causa) subdatur. Sed non statim desinit esse decurio qui in hujusmodi facto fuerit deprehensus. Quantum enim ad municipales pertinet neceffitatcs , decurio permanet: quantum ad rem gestam & veritatem reservandam, uti Decurionatus honore non poterit, f Nec vero is, qui ante fuerit tabellio , ad eludendam quxftionem super his, qux ante scripserit, factus Decurio, defendi hac poterit dignitate: quoniam scriptura veritas (!i res poposcerit) per ipsum debet probari auctorem. Dat. 3. Cal. Febr. SABINO & RUFINO COSS. 22. Idem A. ad Maximum P. U. |JBi falsi examen inciderit, tunc acerrima fiat indago argumentis 18, testibus, scripturarum collatione 19, aliisque vestigiis veritatis : Nec 20 accusatori tantum quaestio incumbat, nec probationis ei tota neceifitas indicatur: sed inter utramque personam sit judex medius: nec ulla interlocutione divulget, qux sentiat: sed tanqmtm ad imitationem relationis , quae solum audiendi mandat officium, praebeat notionem : postrema sententia, quid sibi liqueat, proditurus, f Ultimum autem finem strepitus criminalis compendioso spatio limitamus , quem litigantem disceptanremque fas non sit excedere: cujus exordium nascetur auspicio contestatae accusationis apud judicem competentem : post probationem supplicio capitali 21 , si id exigat magnitudo commiifi ; vel deportatione ei, qui falsum commiserit, imminente. PP. 8- Cal. April. inforo Trajani, CONSTANTINO A. 7. & CONSTANTIO C. COSS. Zt4- 23. imppp. VALENS , GRATI AN. & VALENTIN. A A A. ad Maximum P. P. DJAmus licentiam litigantibus , si apud judicem proferatur scriptura , de qua oritur aliqua disputatio, pn-fitendi , utrum de falso criminaliter 22 statuat, qui dubitet de instrumenti fide , experiri , an civiliter. Quod si expetens vindictam, falsi crimen intenderit, tunc qtixstione civili per sententiam terminata, criminis fiat indago: ut si quis tabulas testamenti, chirographa , attestationesque, necnon & rationes privatas, vel publicas , pacta, & epistolas vel ultimas voluntates, donationes, venditionesve, vel fi quid prolatum aliud instituere conabitur: habeat accusandi facultatem. Civilis autem inquilith.nis inter utrasque partes confligentium levior examinatio procedat: cum judex, qui prxerit quxstioni, intentiones [actoris} falsas, & conficta crimina [reorum} ex legibus peenis competentibus poffit ulcisci. PP. 16. Cal. Maji r Roma, VALENTE 5. & VALENTINI AN. A A. COSS. ',6 s. 24. Imppp. VALENTIN. THEODOS. L ARCAD. AAA. Proculo P. U. pRxbemiis licentiam, ut sive 23 civiliter, five criminaliter (ufc x actor elegerit) super prolatis codicillis , vel aliis instrumentis (1. Immo vide l. 19. pr.js h. t. (2. Immo vide d. I. 19. pr. (3. v. 1 . 16. infr. h. t. (4. V. /. l.supr. eod. (;. V. 1 . 9. supr. eod. (6. ,Fac. I. 17. infr. eod. (7. Vide tamen 1 . 29. §. 6.}?’• «rf leg. Jul. df miniter. I. 7 .js ad leg. Jul. peculut. I. 13.J?.’ de Si,. Silan. I. 19. infin.ff. h. t. I. ult. ff. ad leg. Pomp. deparricid. (8- l. 2.ff. h. t. (9. l.i&.js tod.v. I. 3 js. de probat. I. 3.Fi de fide Instrument. (10. 5 . 1 . 9. L l l.supr. I. 23. I. ult. infr. h. t. adde l. un. infr. quando eivitts ait io. (u. Adde/. 29. 1 . tai.js. de reg.jur, (ia. Adde/. 8. in fin. ir.fr.. de qtasft. (13. I. I. §. IO. verf. atquin Papinianus, js. ad SC. Turpili. (14. V. I. 2.supr. de errore advocat, i. 91 '.fis. de reg.jur. (1;. /. 31. in fin. ff. h. t. I. un. infr. de mutat, nomhi. (16. Adde /..15. infr. de dccurionib. (17. v. Nov. 44. (18. v.. L iq.supr. de rei vindic. L ult. supr. de probat. (19. v. I. :o. supr, deside infirum. (20. I. ult. infr. h. t. (21. v. Nov. Leon. 77.. (as. /., 16. supr. /. ult, infr. h. t„ (23. i. L 16« sequi- 687 Codicis Lib. IX. Tlt. XXIII- usque XXVI. ■re«, «irat«: incumbat probatio fidei inftnimenti ei primitus, qui scripturam obtulerit, deinde ei c,m st r ^ instnnna fo fom ar- Euerc paratus sit. Dat. 10. Cal. bebr. TIMASIO & PROMO- 'I • COSS. ‘s'>. _ T I T. XXIII. DE HIS , QUI SIBI ADSCRIEUNT i IN TESTA- MENTO. k. Imp. ANTQNIN. A. Valatio. unquam ita interpretantur Jurisperiti, ut contra Legem Cor- a vincatur se scribere heredem emancipatus filius patre , . tamen fi cum testamentum non esset scriptum , justus r...urus esset accepta bonorum posseffione , filius patri: bitur, atque fi sua manu pater tuus te berede!» seri- .ctu« dulci officio. Proposita Non. Septembr. DUO- SPRiS COSS. 213. 2. Idem A. Atticio. e stator codicillis, quos scripsisti, legatum quoque sen/,lei- . ',;sm:su»t reliquijje tibi, sua 2 manu adseripsit: non videris in .nam Senatusconsulti incidisse, t Quod fi testamentum diclajfe odicillis significavit, legato quidem vel fideicommisso abstinere - bes poena vero falsi tihi Principali beneficio remittitur. PP. Iu. Dec. ANTONINO A. 4. & BALBINO COSS. 214. 3. Imp. ALEXAND. A. Martiali. CEnatusconsulto, & Edicto divi Claudii prohibitum est, eos, qui " ad scribenda testamenta adhibentur , quamvis 3 dictante testatore aliquod emolumentum ipsis Futurum scribere : & poena Legis Corneli* facienti irrogata est: cuius veniam deprecantibus ob ign - rantiam , & profitentibus ä relicto discedere, amplissimus Ordo, vel divi Principes veniam [raro] dederunt. PP. 17. Cal. April. MAXIMO 2. & &LIANO COSS. 224. 4. Idem A. Crescenti. Q Ux in testamento uxoris 4 maritus sua manu legata filii adseri- pserit, pro non scriptis habentur: & Legis Corneli* poena , fi venia impetrata non est, locum habet. PP. 3. Non. Febr. FUSCO 2. & DEXTRO COSS. 22b. 5. idem A Gallieno militi. Q uod adhibitus ad testamentum commilitonis scribendum, jussu ejus servum tibi ailscriplilti. pro non scripto habetur; & ideo id legatum petere non potes: sed secuto tenore indulgenti* mei, poena Legis Cornelix tibi remittitur : in quam credo te magis errore , quam malitia incidisse. PP. 17. Cal. Jun. FUSCO 2. & DEXTRO COSS. 22si. 6. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CG. Aufidio. CI libertatem 5; tibi manu tua imperante domino adseripsisti, cum ° vroponas dominum non subscripsisse, & suis literis tuam libertatem exprelsim agnovisse : ad impetrandam libertatem Senatusconsulti auctoritas tibi obest: poena tamen Falsi tibi remittitur: quoniam non potueras contra domini voluntatem venire. PP. si. Id. Dec. ipsis 4. & 3. AA. COSS. 290. __ 688 promotus [in gradum] hujusmodi crimen incurrerit. sir-er eius nomine & gradu ad competentes Judices referatur. Domus veru vel fundus, in qm- b*c perpetrata sunt, fi dominus in proximo constitutus fit, cujus incuria, vel negligentia punienda est etsi ignoret, fisco vindicetur: nisi dominus ante ignorans, ut primum repererit, scelus prodiderit perpetratum : tunc enim poffestio vel domus ipsius, proscriptionis injuriae minime subjacebit. Sia vero longissime ab ea domo, vel possessione abfuerit, nullum lsi S . tineat detrimentum : actore videlicet fundi, vel servis, veiinco" lis, vel colonis, qui ad hoc ministerium prxbuerint, cum eo qui fecit, supplicio capitali plectendis. Viduas autem ac pupillos speciali dignos indulgentia credimus, ut viduae, nec in proximo constitutx , domo sua vel possessione careant, Ii nulla apud ipsas tam gravis conscienti» noxa resideat. Impuberes 9 vero , etiamsi conscii fuerint, nullutn sustineant detrimentum : quia aetas eorum quid videat, ignorat. Tutores tamen eorum si in proximo fuerint, quoniam ignorare cos, qui in rebus pupilli geritur, noa oportet, hxc poena expectabit, ut de rebus eoriim , si id,mej fue. rint, tantum tilco inferatur, quantum ä pupillo fuerat inferendum. Dat. 12. Cal. Dec .'Roma, CRISPO 2. & CONSTAn' TINO 2. CC. COSS. 321. . Idem A. ad Tertullnm PrxFeslum urbis Africae. CI quis nummos falsa fusione formaverit, universas ejus facultates fisco [nostro] praecipimus addici. In monetis etenim tantummodo nostris curfendx pecunix studium frequentari volumus: cujus obnoxii, Majestatis crimrn committunt: & prxmio accusai torihus 10 proposito, quicunque solidorum adulter poterit repe- riri, vel ä quocuiique fuerit publicatus, illico omni dilatione summota, flammarum exustionibus mancipetur. Dat. Prid.Non. Jul. Mediolani , CONSTANTINO A. 7. & CONSTANTINO C. 4. COSS. r,2si. 3. Iinppp. VALENT. THEODOS. & ARCAD. AAA. Rufino P P. jql quis super cudendo tere vel Rescripto u aliquo, vel [etiam] 0 adnotntione nostra sibi arripuerit facultatem, non solum fru. ctum propria: petitionis amittat, verum etiam poenam, quam meretur, cxciuiat Dat. 4. Id. Jul. Constantinop. THEOD. A. 5 . & ABUNDANTIO COSS. 393. T I T. XXIV. DE FALSA MONETA, si 1. Imp. CONSTANTINUS A. ad Januarium. Q Uoniam nonnulli monetarii adulterinam 7 monetam clandesti- - nis sceleribus exercent, cuncti cognoscant necessitatem sib incumbere hujulmodi homines inquirendi: ut investigati tradantur Judici, Facti conscios per tormenta illico prodituri, ac sic dignis suppliciis addicendi: Accusatoribus etiam eorum immunitatem 8 permittimus: cujus modus, quoniam disnar patrimonium est, a nobis per singulos statuitur. Si quis autem militum hujusmodi personam suspectam de custodia exire fecerit, capite puniatur. Aoiiellrndi etiam privato licentia denegetur. Si vero miles, aut T ! T. XXV. DE MUTATIONE NOMINIS. 12 i. Impp. DIOCLET. L MAXIM. AA. & CC. Juliano. Cient in initio nominis 13, cognominis, prxnominis recotn»- scendi singulos impositio libera est privatis: ita eorum mutatio innocentibus ia periculosa non est. Mutare itaque nomen, vel prvnomcn , [live cognomen,] sine aliqua fraude licito jurt, si liber es , fecundum ea, qu* [sepe] st? tuta sunt, minime prohiberis : nullo ex hoc praejudicio Futuro. 8. 15. Calend. Januar. A A. COSS. ;. si. in jin. I. 17 .J}'. de leg. Corn. de fälst:. I. l.ff. de his qua; pro non Jcript. ' 2. I. 1. §. 8- L 15. §. i.js. de leg. Corn. de fälst:. (3. /. $. tnfr. h. t. I. 14. §. \ .ff. de leg. Corn. defal/is. (4. T. i. 18. js.d.t. , sg. v. I. iq. § 3. JE d. t. 6. I. 19 .js. de leg. Corn. defaljis. (7. I. 2. infr. h.t. fac./. 8- : ,.Js. de leg. Corn. defui/i:. (8- Adde /. z.fupr. pro quib. catis (9. Adde L 22. js. de leg. Corn. defajsts. I. a. §. ty.js. vi T I T. XXVI. AD LEGEM JULIAM DE AMBITU. 1; 1. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. Pompejano PP. Africae. ICUUus omnino principatum 16, vel numeratum, seu commen- tariensis gradum , vel extera 17 officia repetere audeat: cum publicx difciplinx semel gesta sufficiant. At si quispiam promotorum dentio ad munus [etiam] per sacras literas irrepserit, quod ante docebitur gessisse 18 : cassatis, qux hoc modo sunt impetrata, ad solutionem debiti primitus urgeatur : & qui contra fecerint, ptEiiam deportationis [ad instar Legis Julix ambitus] excipiant. Dat. Prid. Cal. Jun. Mediolani , STILICHONE & AURELIANO COSS. 400. hon. 10 /. l.vers. accusatoribus, fupr. h.t. (ii. Fac. I. 6. §■!. js. ad leg. Jul. pcculat. , (12. /. 13.J?: delet r. Corn. defalßs. (-Z. V. I . 4 -/ u P f: de (14. /. zo.fupr. ad leg. Corn. de fälst:. . , , (15. Lib. 48. D. 14. (16. v. /. ult. infr. ne rusticam ai •<““* obfeq.lib. 11. tit. 54. (17. v. /. 6. fupr. de adfejforib. f - i. 12. infr. de fuscejtarib. lib. IO. tit. JO. T I ^ 689 Äd lerem Juliam repetundarum. €90 T I T. XXVII. AD LEGEM JULIAM REPETUNDARUM. 1 i. Imppp. GRATIAN. VALENT. & THEOD. AAA. Matroniano Duci & Prasidi Sardiniae. TTT unius poena metus poflit esse multorum: Ducem, qui male egit, ad provinciam , quam nudaverit, cum custodia competenti ire praecipimus: ut non solutu, quod ejus non dicam domesticus, sed manipularius & minister z acceperit: verum etiam quod ipse a provincialibus nostris rapuerit, aut sustulerit, in 3 quadruplum exsolvat invitns. 'Dat. Prid. Id. Jun. -Conflantinop. ANTONIO & SYAGRIO 0088. 382. i. lidem AAA. Floro PP. OCiant judices super admistis propriis, aut äse, aut ab heredibus 4 suis poenam esse repetendam. Dat. Calend. Septembr. T ANTONIO L SYAGRIO 0088. zzr. 3. lidem AAA. Marcellino. /"AMnes cognitores, & Judices ä pecuniis atque patrimoniis ma- ^ nus abstineant, neque alienum jurgium putent suam praedam. Etenim privatarum quoque litium cognitor , idemque mercator statutam legibus cogetur subire jacturam. Dat. Prid. Non. April. Mediolani, MEROBAÜDE 2. & SATURN: NO 0088. 383. 4. lidem AAA. L AROAD. A. Eorum Edictum ad provinciales. J Ubemus [atque] hortamur, ut si quis forte Honoratorum, decurionum , possessorum, postremo etiam colonorum, aut ctijus- libet ordinis, ä judice fuerit aliqua ratione concussus : si quis scit venalem fuisse ; de jure sententiam : fi quis pcenam, vel pretio remissam , vel vitio cupiditatis ingestam : si quis postremo quacunque de causa improbum judicem potuerit approbare : is vel administrante 6 eo , vel post administrationem depositam in publicum prodeat, crimen deferat, delatum approbet: cum probaverit, & victoriam reportaturus, & gloriam. Dat. 10. Lai. Jul. Conflantinop. HONOR. N P & EVODIO 0088. 386. ;. Imppp. VALENTIN. THEODOS & AROAD. AAA. Severino Comiti rerum privatarum. TTNusquisque procurator, praepositus gynrecio, tabularius, sufee- ^ ptqr, colonus, vel quicunque se ä Comite domorum meminerit esse concussum: cum ipse, cui pecuniam numeravit, [ab] administratione decesserit , intra-anni spatium ad judicium spectabilitatis tuae, quidquid dederit, repetiturus occurrat: ut prosit pensionibus, quidquid ille reddiderit. Si vero ex tempore depositae adminfitiationis praestituti temporis curricula transfluxerint, nulla vox advocationis emergat: sed ipsos procuratores , prepositos , colonos, tabularios, susceptores, obnoxios ad solutionem volumus coarctari. Dat. Prid. Non. Jun. Mediolani , VALENTIN. A. 4. & NEOTHERio COSS. 390. 6. Impp. THEOD. & VALENT. AA. Florentio P. P. CAncimus ejusmodi viros ad provincias regendas accedere , qui o ad honoris insignia non ambitione, vel pretio, sed probata 7 vita, & amplitudinis tua solent testimonio promoveri: ita sane, ut quibus hi honores per sedis tua , ve! per nostram suerint electionem commisti, jurati 8 inter gesta depromant, se pro admi- •oistrationibus fortien iis neque dedije quidpiant , neque daturos unquam poftmo.ium fere , Jive ter se . sive per interpositam [ personam ] in fraudem lepis fur amenti que : aut •venditionis , dona- tionifue titulo , aut alio velamento cunifcunque contractus : . Iidem A. & C. Bafilicie. PX pilatae hereditatis crimen loco 13 deficientis actionis intendi conluevisse, non est juris ambigui. PP. 10. Calend Mars /EMilllANO & AQ.Ulf.lNO COSS. 250. t- ANTON. A. 2. & OETA 2. T I T. XXXII. DE CRIMINE EXPILATfE 3 HEREDITATIS. i. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. Euphratae. "CXpilatacquidem hereditatis crimen intentare non potes, quan- do communis arcae reluis inspectis claves 4 traditas coheredi profitearis. Sed cum de his exhibendis apud Judicem quierere- tur , rationem compensationis induci non oportuit. Exhibitis «11 im , quae desiderantur , suis judicibus dirc-cta quxstio relinquenda est. PP. i:. Cal. Maji " ' ' " ~ T ~ r " • COSS. 206. 2. Imp. ANTONINUS A. Primo. "CXpilatx hereditatis crimen adversus vitricum 3 adito Praiside provinciae nen prohiberis persequi. PP. 7. Cal. Mart. LJE- TO 2. L CEREALE COSS. 21s,. 3. Idem A. Helenae. CI avi hereditatem adiisti , expilatis hereditatis crimen adversus * novercam 6 quondam tuam experiri non prohiberis. 7 PP. 3. Non. Januar. SABINO L ANÜLINO COSS. 217. 4. Imp. GORD. A. Basso. ADverfns uxorem 8, (quae socia rei humanae, atque divinae do- ** mus suscipitur) mariti diem suum functi succcflbres, expilatae hereditatis crimen incendere non possunt. Et ideo res, quas per eandem abesse quereris cu npetendi in rem actione , vel fi dolo malo fecerit, quominus res mobiles possideret, ad 9 exhibendum persequere. Fructus autem rerum , quas mala fide tenuit, licet expilator hereditatis non teneatur crimine , suos 11011 facit, sed exstantes 10 quidem vindicari, consumptos vero condici 11 posse , prociildubio est. PP. 16. Cal. Mart. ATTICO & PRLTEX- •TATf! ITI 99 5. Impp. PHILIPPUS A. & PHILIPPUS C. Simplicio. (TBtentu expilatos hereditatis emolumentum legatorum , maxime suspensa cognitione, legatariisiisdemque libertis 12 defuncti auferri non oportet. PP. 15 Calend. Februar. PHILIPPO A. L TITIANO COSS. 246. T I T. XXXIII. DE VI BONORUM 14 RAPTORUM. 1. Imp. GORDIANUS A. Valerio, yl bonorum raptorum actionem , quis eum poena sua retrahit ablata: potius ad mobilia, moventiaque 15 , quam sd fundos per injuriam occupatos suectare , explorati juris est. PP Calend Mart. ATTICO & PR/ETEXTATO COSS. 243. ' 2. Impp. VALER. & GALLIEN. AA. Longino. gl res mobiles , 16 quarum in te fuerat dominium perfecta donatione translatum, violenter heres donatricis abripuit, vi bonorum raptorum actionem , intra annum quidem , quo experiendi potestas fuit, in quadruplum 17 : post annum, in simplum inten- dere non vetaris. PP. 7. Maji, SECULARl & DONATO COSS. 261. 3. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Evelpifto. T? Es obligatas 18 sibi creditorem vi rapientem , non 19 remlici- v tam facere , sed crimen committere convenit, eumque etiam vi bonorum raptorum intra annum utiiem in quadruplum 20, post simpli actione conveniri posse, non ambigitur. 8.7. Calend. Januar. Sirmii, AA. COSS. , 4. Iidem AA. & CC. Attalo. IjEhis , quae servus alienus nesciente domino vi rapuisse dicitur, intra annum in quadruplum 21 vi bonorum raptorum , & post in simplum dominus ejus noxali actione apud competentem judicem conveniri potest. 8. 2. Cal. Maji, Heraclite, AA. COSS. 3. Iidem AA. & CC. Domna. Cive negotiorum gestorum contra novercam tuam, sive actione vi bonorum raptorum , (qua in quadruplum 22 intra annum utilem, ac post in simplum constituta est) putaveris agendum: notione Prasidali poteris experiri. 3 . 6. Non. Jul. Philippopoli, AA. COSS. (,. v. I. 16. fupr. ad leg. Cor, 1. defalfis. adde tit. de ordine judiciorum. fupr. (2. /, 4. fi’, de puhl.judic. I. 1-3.FI de accusat. L (to.ff ie oblig. all.. (3. Lib. 47. D. 19. (4. v. L 2. fupr. de periculo U com. 1. 74. JE de cmiirah. empt. (3. Adde /. 3. infr. h. t. (6. V. I. 2. fupr. eod. (7. Immo vide l. 33 .ff. de negot. (8. / 3. FI h. t. I. 1. ff. dp ritu •nnpt. l.i.jf. rcr. amot. (9. /. 2. in sin. ff. h. t. (10. v. I. 22. fupr. ierei vind. (1 r. v- A 3 . fupr. de condici, ex lege. (12. I. 23. ff. itsideicoimniff. libert. (t 3. /. 2.FI h. t. v. I. I.fupr. familite e reife. S * 1 2 3 4 ! T I T. XXXIV. DE CRIMINE STELLIONATUS. 23 1. Imp. ALEXANDER A. Alexandro. TMprobum quidem ct criminosum fateris, easdem res pluribus pignoraffe, [diffimulandoj in posteriore obligatione , quod eadem aliis pignori tenerentur. Verum securitati tua consules 24, si oblato omnibus debito , criminis instituendi causam »cremeris. PP. 5. Id. Februar. POMPEJANO & PELIGNO COSS. 232. 2. Imp. GORDIANUS A. Valenti, pater tuus in te donationem contulerit, & cum emancipatus esses , traditionibus 25 dominium corporum in te transtulit, posteaque creditorum sortitus, quasdam earum rerum sine voluntate tua vellit proprias suas obstrinxit : jus tuum non lafit. Nec tamen injuria stellionatus crimine petetur, cum sciens :6 alienam rem, te non consentiente, vehit propriam suo nexuerit creditori. PP. 2. Cal. Januar. GORDIANO. A. & AViOLA COSS. -40. 3. Idem A. Hadriano. OTellionatus accusatio inter crimina publica 27 non habetur, PP. 0 Id. April. ATTICO & PR.ETEXTATO COSS. 2«. 4. Imp. PHILIPPUS A. Euprepio. | Gnorantia creditoris, cui res 28 pridem apud alios obligati, pignoris, sive hypotheca; jure obligantur . non fine periculo capi consuevit. Etenim hujusmodi fraudes ad extraordinar iam crimi- (14. Lib. 47. D. 8 . Lib. 4. Inft. 2. (12. infr. h. 1 . 1 . I. §• 3 _ J - 1.1$. iufin.fi'. Ae vi & vi. (if>./. 1 .fupr.b.t. (17. v. /.4- '"F- eo.i. (18. /. 2. §. 18. in fin.fi". eo.l. (19. Immo vide/. 55 - 7 - ■•-furtis. (20. v. I. 4. infr. h. t. (2k. I. 2. in fin, l. 3. ir.fin.sup>. 1 . Z. infr. 1. 1.FI £y pr. Inft. eod. verb. quadrupli. (22. v. I- i.Jupr.eoi. (23. Lib. 47. L>. 10. (24 v. I. 63.FI de furtis. (23. I- de pallis. (26. I. 16. §. I.FI Aepignorat. (27. 1 . I-F. b.t. t. 3 de extraori. critn. (28. I. 30. in fin. FI de fignorib. iis 69 ? De injurii? nis executionem fpestarc, ac stellionatus commissum scverissune efTe vindicandum , siepe rescriptum est: Proinde sive ignorantiam tuam debitor circumvenire tentaverit, sive obligatione rite perfecta, participato fraudis consilio, per subjectam quali anteriorem personam , dispendium tuum ad occultum compendium suum [trahere] pertentat: adire suum judicem potes, congruentem juri, ac debitae religioni sententiam relaturum. PP. 6. Idib. Maji, PEREGRINO & iEMILIANO COSS. -45. ' T I T. XXXV. DE INJURIIS. 1 1. Imp. ALEXAND. A. Syro. NjEc servis quidem alienis licet z facere injuriam. PP. ir. Cal. n Dec. ALEXANDRO A. COS. 223. z. Idem A. Clavo. TNjuriarum actio tibi duplici 3 ex causa competit, cum & mari- tus 4 in uxoris pudore ,& paler $ in existimatione filiarum propriam injuriam pati intelligantur. PP. prid. Id. Maji, AGRICOLA & CLEMENTE CÖS 5 . 231. 3. Imp. GORDIANUS A. Donato. CI non es nunefator , vereri non debes, ne ea propter, quod inju- 0 riE faciendae gratia quidam te veluti delatorem este dixerunt, opinio tua maculata sit. Quinimo adversus eos , qui minuenda: opinionis tuse causa aliquid confecisse comperientur, more solito injuriarum judicio experiri potes. PP. 2. Id. Julias, GORDIA NO A. & AVIOLA COSS. 240. 4. Impp. VALER. & GALLIEN. A. 4 . & VALER. C. Vindio. ATrocemd sine dubio injuriam elfe factam manifestum est, si tibi illata est , cum 7 esses in Sacerdotio q & dignitatis habitum 8 , & ornamenta praeferres : & ideo vindictam potes eo nomine persequi. PP. 7. * 7 EMILIANO & BASSO COSS. 260. 5. Impp. DiOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Viftorino. CI non y convicii consilio 10 te aliquid injuriosum dixisse probare potes: fides veri ä calumnia te defendit. | Si autem in rixam inconsulto 11 calore prolapsus homicidii convicium objecisti , & ex eo die annus excellit: cum injuriarum actio annuo tempore prsscripta sit, ob injuriae admissum conveniri non potes. PP. 6. Id. Jul. ipsis AA. 4. & 3. COSS. 200. 6. Iidem AA. & CC. Flaviano. QUm nec patronos 12 injuriam Facere libertis, juris xquitas permittat, proponasque patronae heredes eum, qui l.bertatein i defuncta acceperat , injuriis afficere: curabit Praeses provinciae contumeliam heredum compescere. PP. Id. Jul. ipsis 4. & 3. AA. COSS. 290. 7. Iidem AA. & CC. Potentiano. INjuriarum causa non publici judicii, sed privati 13 continet querelam. S. fdib. Febr. Sirmii , AA. COSS. 8. Iidem AA. & CC. Martiano. jQQminum pro atroci injuria , quam servus ejus passus eft, Edicti perpetui actione preposita , qua domini 14 etam haberi rationem verbis evidenter exprimitur, agere posse convenit. 8. i;. Cal. Novembr. AA. COSS. 9. iidem A& CC. [Nonnas.] Q Ui liberos infamandi gratia dixerint servos 19 , injuriarum -[ actione] conveniri posse, non ambigitur. S. 6. Cal. Dec. Nicomedi *, AA. COSS. 10. Iidem AA. & CC. Paulo. siquidem aviam tuam ancillam (infamandi causa) Reipublicac civitatis Comanenfium dixit Zenodorus , ac recessit: injuriarum > I. Lih. 47. D. 10. Lib. 4. hiß. 4. (2. v. §.3. Infl k. t. adde / 1. §. 3. 1 . !$. §. 34 ff. eoi. (3. l.\.infin.l.%o.infin.ff.tod. (4. &■ i-1. $. 3. (fi §. ult. I. 18- in fin ff. §. 2. Inß. eod. (3. d. §. 3. d. §> ult. d. I. 18. d. § 2. (6. I. 7. in fin. I. 8. I. .§, 16. js.b. f.. (io. L17.pr.Js. eoi, __696 sed ut potestas ei sit purgandi se , si potuerit. Postquam veroTT qmremius factus w,- a annum redierit: si se crimine purgaverit' res arbitrio Jnmeis ugiutas recipiat. Sin vero intra id temnus reversus,, post intimationem suam fuerit defunctus: etsi necdum fe purgaverit,. ad heredes proprios res transmittat. Datum * tit SCO & BASSO COS-;. 212. 2. Imp. CONSTANTINUS A. ad Januarium. icunque ex eo die,. quo reus fuerit in judicio petitus intra anni f, spatium noluerit adeste judicio, res eius fisco vindicentur. Et si postea repertus, nocens fuerit deprehensus, severiori sententia iubjiigetur. Sed si argumentis evidentibus & probatione dilucida innocentiam suam purgaverit , nihilominus facultates ejus penes fiscum remaneant. Dat. Id. Jan. CONSTANTINO A. 5. & LICINIO C. COSS. (321.) 3. Impp. HONOR. & THEOD. AA. Palladio PP. jN pecuniariis causis edictum contra latitantem propositum, exi- stimationem ejus non lxdit. f Criminalis vero programmatis 7 tenor hanc tantam ferat de jure censuram , ut inter reos adnotati , non tantum patrimonium debeat transferre, sed & famx existimationem laedere. Dat. 7. talend. Jul. Ravenna. EUSTäCHIO & AGRICOLA COSS. 421. T 1 T. Xl.f. ~ DE QC/ESTiONIBUS. 7 1. Impp. SEVERUS & ANTON. AA. Antianx. QUsstionem 9 de servis contra dominos haberi non oportet: ex- ceptis adulterii 10 criminibus , item fraudati census 11 accusationibus, & crimine Majestatis 12, quod ad salutem Principis pertinet. In exteris autem quanquam ea , qux tervus contra dominum dixit, judicaturi sententiam formare non debeant, tamen fi aliis quoque probationibus fides veritatis investigetur, proscriptionis invidia evanescit. j- In pecuniariis vero causis nec 13 inopia probationum servos contra dominum interrogari posse, manifestum est. PP. Cal. Jan. FUSCO 2. & DEXTRO COSS. 197. 2. Iidem A A. & CC. Catulo. j^Nsolitum est, & grave exemplo, audiri servos adversus tutores, vel matrem 14 dominorum suorum : nisi tntclx agatur. Proposita tertio. Id. Sept. CHILONE & LIBONE COSS. 2°;. 3. Imp. ANTONINUS A. QUm cognitionaliter amlisset, dixit: pRimum fervi alieni interrogabuntur,. fi prxstita fuerint ex tanto scelere argumenta, ut videantur accedere ad verisimilia 15 causae crimina. §. 1. I. fa quoque muLer torquebitur. Neque enim xgre feret, si torqueatur ,. qux venenis suis viscera hominis extin- xit. PP. 7. Calend. April. SABINO & ANULINO COSS. 217. 4. l ars ex Rescripto Imp ANTONINI d. CIcuti 16 convictis confeflilque ad societatem 17 scelerum vocantibus eos , ä quibus- a, prehensi , custoditive sunt, facile credi non oportet: ita si evidentibus rationibus post commissum coimsu-' liiter facinus, ad evitandam de fe sententiam, id fecisse fuerint probati-, iniblicx vindictx non sunt subtrahendi.- PP- i- Cal. Aprilis, SAB. & ANULINO COSS. 217. 5. Imp. ALEXANDER A. Respecto. MEc fi mors testatoris vindicanda est, qnxstioni indiscrete subjiciuntur hi , qui libertatem 18 supremo judicio acceperunt. PP. 6. Id. Mart. JULIAN. 2. & CRISPINO COSS. 225. 6. Imp. GORDIANUS A. Herodiar.o. pRidem placuit, domestica fervorum seu libertorum propriorum, vel maternorum interrogatione in causis ad dominos, velpatro- nospertinentibus, abstinendum esse :' ut nequ e pro 19 his, nequ e l. 8. %. (i.supr. de repud. (11. /. i. §. 20 .fi'b.t. (12. l-7-i’ 1 l. 8. §. i.supr. ad leg. Jul. majeft. adde l. 7. §- 2 .js. eoi. (13. »-6- in sin. infr.b.t. (14. I. 10. §. l.ff. eod. (iq. i- 8. §• I. bist. eoi. (16. AddeL 1. §. 26. ffcod,- (17. v./. 57. in sin.supr. de liberali cunfal.ult.supr.de accus. (18. /. ly.ff. b. t. I. I. §. S-js- ieaU. Silun. (19. v. /. 7. infr. b. t.. . . adversi» 697 De abolitionibus. adversus i eos in capitalibus , vel pecuniariis z quaestionibus veritatis vim obtinere possit, quod in confessionem ab eis fuerit deductum. PP. 7. Id. Maji, SABINO & VENUSTO COSS. 141. 7. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Urbanae. OErvos, qui proprii indubitate juris tui probabuntur, ad inter- o rogationem nec offerente3 te, produci sineremus: tantum abest, ut etiam invito te, contra dominam vocem rumpere cogantur. PP. Calend. Novembr. MAXIMO 2. & AQUILINO 6088. 286. 8. Iidem AA. ad Salustium Praeii dem. XfJlitis 4 neque tormentis, neque plebejorum poenis in caulis * criminum subjungi concedimus, etiamsi non emeritis stipendiis suis videantur esse dimissi: exceptis his , qui scilicet ignominiose sunt soluti: quod & in filiis militum & veteranorum servabitur. §. 1. Oportet autem judices nec in 'his criminibus, qua: publicorum judiciorum sunt, ad investigationem veritatis ä tormentis initium 5 sumere sed argumentis f> primum verisimilibus 7 probabilibusque uti. Et si his veluti certis indiciis 8 ducti, investigandae veritatis gratia ad tormenta putaverint esse veniendum : tunc id demum facere debebunt, si personarum conditio patiatur. Hac enim ratione etiam universi provinciales nostri fructum ingenite nobis benevolentiae consequentur. PP. fine die & COS. 9. Iidem A A. & CC. ad Clarissimum Praesidem Syrte. CUper statu ingenuitatis per omnia interrogationum & quaestionum vestigia 9 decurrendum est : ne alienae forte sordidae stirpes splendidis & ingenuis natalibus audeant subrogari: vel propria ac debita, per compositam questionem, quibus competit, fuccessjo denegetur. Datum 6. Id. Maji. Emissa ipsis 4. & 3. AA. COSS. 290. 10 Iidem AA. & CC. Ptolemaeo. PUm testamentum falsum esse proponas : ad illuminandam ve- ritatem servos hereditarios 10 (etsi libertas eis ab eo, qui se heredem esse adfirmet, praestita est) etiam per tormenta interrogari , Constitutionibus Principum est permissum. PP. 6. Cal. Septembr. ipsis 4. & 3. A A. COSS. 290. 11. Iidem A A. & CC. Boetho. T\Ivo Marco placuit, cminentijjimorum 11 quidem, necnon etiam perfeilijjimorum virorum usque ad pronepotes 12 liberos, ple- bejormn poenis , vel quaestionibus non subjici: si tamen propioris gradus liberos, per quos id privilegium ad ulteriorem gradum transgreditur , nulla violati fuderis macula adspergit. f In Det curionibus 13 autem & filiis 14 eorum hoc observari vir prudeniis- fimus Domitius Ulpianus in publicarum disceptationum libris ad perennem scientiam & memoriam refert. PP. ;. Cal. Decembr. ipsis 4. L 3. AA. COSS. 290: 12. Iidem AA. & CC. Aspro. QUoties de dominio mancipiorum tractatur , si aliis probationibus '"‘L veritas illuminari non possit: defe 15 ipsa esse cum tormentis interroganda, juris auctores probant. PP. 3. Id-Maji, Sirmii, TIBERIANO & DIONE COSS. 291. 13. Iidem AA. & CC. Philipps. pjOc, quod placet ,, fi de hereditate quaeratur, hereditarios 16 servos interrogari, tibi opitulari non potest. Ubi enim de domino incertum est, ad quem hereditas pertineat : merito per interrogationem hereditarii fervi ad veritatis indaginem pervenitur. Tu autem adseverando servum communem esse , non dubitas portionem ad eum pertinere, contra quem interrogari eum cupis. Qiue res quaftionem haberi ab eo non permittit: cum nec communis 17 servus adversus dominum communem, qui non occidisse socium (1. /. 1. §. $.ff. eoi. (2. /. 1. infin.sipr. eod. (3. I. (s.supr. f 18. §. T-ss. eod. (4. I. II. infr. eod. I. 9. §. il.£'. de pcen,. (?> l.l.pr.ff. b. t. (fi. i. I. §. I. I. .18. §. z.js. eod. sjs l. %.supr. toi. I. p.supr. ad leg. Corn.de falsis. (8. l.ult.ff.h.t. (9. /. 9. L 18. §. 4, ff. eod. (10. v. L ult. infr. eod. (.11. I. ro. infr. de iignitat. v. I. 16. infr. h. t. (12. v. I. 3 .ff. de veteranis. (13. I. Ib. infr. h. 1.1. 9. §. j i.jf, def cenis. (14. l.z. §.2 .ff. de decurionih. US- i. 15. infr. h. t. (16. I. To. supr. I. ult. infr. L 1. §. 6. 1 . 2. ‘■6. insn. I. 17. §. 2.J?’. eod. (17. 1 . Z.Lj eod. (18, L 12, supr. S. 3- _ Calend. Maji, Heru- [suum] dicatur , interrogari possit. elice , AA. COSS. 14. Iidem A A. & CC. Constantio. CErvos non solum pro dominis, sub quorum dominio sunt constituti , sed nec pro his, quorum antea fuerunt, interrogari posse constat. 8. 8- Idib. April. CC. COSS. 1;. Iidem A A. & CC. Maximo. |Nterrogari_/£y®or de facto suo 1$, non solum in criminali causa, 1 sed etiam in pecuniaria (veluti quando per eos depositi, vel commodati nomine, vel aliis causis legibus cognitis res aliis praestite sunt) posse, non ambigitur. 8. 5. Id. April. CC. COSS. 16. Imppp. VALENTIN. VALENS L GRATIAN. AAA. ad Antonium PP. Galliarum. rxEcuriones 19 sive 00 alienum, sive ob suum debitum exortes omnino earum volumus esse pcenarum, quas fidiculae & tormenta constituunt- Quod quidem capitale judici erit, Ii in contumeliam ordinis exitiumque tentetur. Majestatis 20 tantummodo reos, & (qua: nefanda dictu sunt) conscios, aut molientes ex ordine municipali, maneat tam cruenta conditio. Dat. 15. Calend. Octobr. Treveris, VALENTE ;. & VALENTINIANO AA. COSS. 37Ü- 17. Impp. ARCAD. L HONOR. AA. Messalae PP. "^Ihil sibi deflectens a justitia indignatio cognitorum, nihil vena- ' lis 21 exigentium terror in eas, quae aut innocentia securae, aut principali sunt honore munite , intelligat licere personas, ad inferendas injurias corporales: habeat hanc mercedem laboris multorum munerum testimoniis commendata devotio. Idemque & si munera Decurionatus 22 quis deposuerit: nam & ipse propter pristinam dignitatem quaestionem non patitur. Dat. 12. Cal. Septembr, THEODORO V. C. COS. 369. 18. Imp. JUSTINIANUS A. Demostheni PP. j "sE tormentis hereditariorum 23 servorum sancimus nullo discri- mine secundum anteriores leges & constitutiones interposito , sive de jure hereditatis aliqua moveatur inter heredes quxstio, live de corporibus tantum hereditariis, sive de utroque eorum : servos de corporibus tantum hereditariis interrogari, & licere servos eos tantummodo , qui res gerendas detinent , live in fervitote relidi sunt, sive libertatem adipisci per ultimam testatoris voluntatem pnecepti sunt, in quaestionem rerum hereditariarum deduci, & ex his ea, qiue occultata sunt, revelari: prius tamen sacramento 24 super his ä nobis statuto, praestando. Dat. 1;. Calend. Octobr. Chalcedone, DECIO V. C. COS. 529. T 1 T. XLII. DE ABOLITIONIBUS. 29 1, Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. &; CC. Paterna:. DRaffes provincia: fi perspexerit abolitionem ad omnia crimina , *• quse mota sunt , pertinentem i se impetratam :. ne semel finita instaurentur , intercessione auctoritatis suae prospiciet. Supplicatione vero porrecta nutui Principali, pr.xfata abolitione sopitum crimen ab 26 eadem persona 1 evocari potest. PP. 15. Cal. Decembr. DIOCLET. 3. & MAXIM. A A. COSS. 287. 2. Imp. CONSTANTINUS A. ad' Januarium. A Bolitio praesentibus partibus causa cognita non a Principe, sed ä‘ ^ competenti Judice postulari debet: id est, fi per errorem 27 seu temeritatem, seu calorem ad'accusationem prosiluerit: hoc enim accusator explanans , abolitioni locum faciet. Sin autem per deceptionem , vel pecuniis a reo corruptus ad postulandam ahnlitio- l. I. §. zz.ff. eod. I. 8- supr. deteftib. L 7 ,ff de probat.. (19. i. 11. infin.supDa l . .17; in-sin. infr. h. t. I. 33. infr.,de decur. I. 10. infr. de dignitas. (20. I. 10. §. i.js. h. t. I. 3, l . 4 .supr. ad leg. Jul . ma- jefl. (21. l.f.supr. quando provocare. (22./. ult. ff.de decur. /. ,6. supr. h. t. (23. I. Ci-supr. eod. (24. /. l.supr. dejurejur. propter calmnn. X x £ q0 * Codicis Lib. IX. Tit. XLII. usque XLV. 7oo nem venit - redempti miierationis vox minime admittatur: sed adversus nocentem reum inquisitione facta , poena competens ingeratur. Hi autem, qui suam suorumque injuriam defendunt, & qui cognatos suos in accusationem deducunt: omnimodo abolitionem retere non prohibentur. Datum 16. Laiend. Decembr. Scrdic*, CONSTANTINO A. ;. & LICINIO COSS. 319. 3. Impp. VALENT. & VALENS AA. ad Probum. ■pAllnciter t incusantibus accusationis abolitio non dabitur. Sin ^ autem sincera mente accusationem instituerint , & reus aliquid injuria: inscriptionibus illatae toleraverit (id est, si vel carceres sustinuerit, vel tormenta , vel verbera, vel catenas) abolitio non petetur: nisis rte ille, qui hic pastus est, suum consensum 2 ad petendam abolitionem accommodaverit. Quando autem reus nihil tale passus est : postquam fuerit Officii custodiae traditus, intra dies triginta accusatori petenti, etiam invito reo, dari permittitur: Poli hoc vero tempus, nisi reus consentiat, censemus non este tr,- buendnm. Quod si ingenuorum , licet plebejorum , qui conscii & participes criminum non erant, testimonii gratia corpora fuerint lacerata verberibus, tormentisque vexata, abolitionem etiam dna rum partium consensu petitam . jubemus vigore Judicis denegari: & crimen propositum , cujus examen tormentis jam coeperat agi tari. Sin autem testibus tormenta minime sunt illata, etiam sic 3 abolitio non dabitur in Ilis criminibus (ut in vi lata Majestate, aut patria oppugnata , vel prodita , aut peculatus admisso, aut sacra nentis defertis , omniaque, quae jure veteri continenturJ in quibus judex non minus accusatorem ad docenda, quae detulit, quam reum ad purganda, qiue negat, debet urgere. Dat. 2. Id. Octobr. Treveris, VALENT. N. P. & VICTORE COSS. 369 ctiones. Dat. 4. Id. Jul. Treveris , ARCADIO A 1 Ä- Ran TONE COSS. 38;. ' BAU ‘ 2. Impp. HONOR. & THEOD. AA. Caeciliano PP. post alia. MOverint judices , cuilibet culmini, honorive prxfidentes n» celsariis utrique parti (si petantur) dilationibus non neatis " prxcedentibus scilicet inscriptionibus, intra 10 certum tempus cru minales causas limitandas : quo emenso , subeat accusator, qui destitit 11 , poenam legibus constitutam. Et si persona vilior fuerit' cui 12 damnum fami non sit injuria, p cenam patiatur exilii n ifi forte intra statuti temporis metas consensus partium abolitionem poposcerit. Judicum autem debet este diligentia, ut si nulla ra- donabilis a reo, vel accusatore dilatio 13 postuletur, urgeant talium causarum notionem non excectatis inoris. Dat. 12, Cal. Febr Ravenna:, HONORIO 8. & THEODOSIO 3. AA. COSS aao 3. Imp. JUSTINIANUS A. Menm ' PP. (Tliminales causas omnimodo intra duos 14 annos a contestatione lids connumerandos siniri censemus, nec ulla [alia] occasione ad ampliora produci tempora : sed post biennii excessum minime ulterius lite durante 15 , accusatum absolvi: scientibus Judicibus eorumque Officiis , quod si litigatoribus admonentibus , ipsi sitis introductionem vel examinationem distulerint, poena vicenarum iibrarum auri feriantur. Dat. Cal. April. T I T. XLV. AD SENATUSCONSULTUM TURPILLIANUM. 16 1. Imp. ANTON. A. Amato. jS demum in Senatusconsultum incidisse videt r, qui crimen pu- 1 bliti 17 judicii detulit: & causa criminis ordinata (id est, in- /criptionihus dcpqjitis , eS : fid.jujjorc de exercenda lite prajlito) eo- qtie , qui accusatur, sub custodia Officii facto, non impetrata abolitione ab exeeutione [criminis] destitit. 2. Imp. GORDIANUS A. Appio. vJl pro eo, qui in crimen subscripsit, fidem tuam adstrinxisti, is- ' que destitit, & commista stipulatio est: non ultra quantitatem, quam spopondisti, obligatus es: eo qui destitit , infamia nihilominus notando is, & extra ordinem 19 fecundum judicialem motum puniendo. 3. Impp. VALER. L GALLIEN. AA. Syllnno. (AUamvis eum ordinem scriptura contineat, ut primo abolitio cti- Ni- minis poscer.tnr , & tunc dehinc omnibus placitis obtemperaretur, non observantibus tamen adversariis pactorum fidem , instaurare 20 accusationem minime potes, a qua ipse destitisti. PP. Prid. Non. Julii, TUvCO & BASSO COSS. 259. 4, Iidem AA. Patrophilo. CI is, de quo supplicas, contra parentes vestros desertam (ut dicis) accusationem coeperit persequi: praescriptio illi in judicio PrilidB destituti rei poterit opponi. PP. Prid. Non. Maji, SECULARI & DONATO COSS. : 6 i. ;. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Matronae. CI Foemina suam suornmque injuriam exequatnr, cum ipsa pafto contra vetitum destitisse profiteatur: in Senatusconsulti Tur- pilliani poenam eam incidisse 21, certi juris est. S. 7. Non. April. CC. COSS. 6. Iidem AA. Lucilio. . jNexecutionibus criminum-«obtimusse videtur, illos destitisse, qui animum 22 accusationis implendi prorsus deseruerunt. Cum igitur aliis ex causis, vel simplicitatis ratione, necdum te ad finem vindicti pervenisse, preces tui teftentur: poteris postpositafurmi- T I T. XL III. DE GENF.RALI 4 ABOLITIONE. 1. Imp. ANTONINUS A. Rutiliano Consulari Cilicii. /qUipotentatus ; , & vis, alsorumque criminum reum fecit, si '•e. post abolitionem ex Forma solita reorum factam, & post edicta proposita intra diem statutum 6 repetere supersederit : persequi crimina volens non est audiendus. PP. 8 Cal. Maji, LrETO 2. & CEREALE COSS. 2,<>. 2. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Paulino. fTm eo tempore , quo indulgentia nostra crimina extinxit, ac- cusatio a to instituta non fuerit : publici abolitionis praescriptio cessat. PP. 6. Id. Februar. MAXIMO r. & AQUILINO COSS. 286. 3. Imppp. VALENT. VALENS & GRATIANUS A A A. ad Senatum. TNdulgentia , Patres Conscripti, quos liberat, notat 7: nec in- famiam 8 criminis tollit : sed poenx gratiam Facit. Dat. 14. Cal. Jun. Treveris, GRATIANO A. 2. & PROBO COsS. 371. T I T. XLIV. UT INTRA CERTUM 9 TEMPUS CRIMINALIS QU,. 1 . 6 - §. 2. insin.supr. de custodia. 1 . 13. §. q.ff. ai SC. Turp. 1 . q.ff. de munerib. 1 . t^.pr.supr. Acjudic, l. ult, infr. h. t - (io. i. / 13. pr. (11. 1 . 16. fupr. ai leg. Jul. de adult. (12. Adde 1 . 1;. §. 28- ff- de injuriis. (13. v. l.l. in fin.ff. de feriis. (u- '• ' 3 - pr.supr.de judiciis. (15. 1 . 7. fupr. qui accusare nonpoßint. 1 . 18. ff. de accusat. ' (16. Lib. 48. D. 16. (17. infr. de calumn. (18. Excip.bH- in fin.ff. h. t. (19. 1 . 3. fupr. qui accus. non pqfunt. 1 . 6 . §. 3 “j decurionib. (20. v. 1 . 6 . fupr. qui accus. non peff. (21. Vide tarne l. 4. ff. h. t. (22. i. 6. §. l.jj. eoi. 1 . io. ff. dejudic . ^ 702 70i De calumniatoribus. dine impedimenti super aliquantulo silentio , institutam accusationem secundum leges perferens , quam probabis tibi debitam vindictam reportare. PP. 3. Cal. Jul. DIOCLET. 6. & MAXIM. AA. 0088 . 296. T I T. XLVI. DE CALUMNIATORIBUS. 1 ■ 1. Imp. ALEXANDER A. Sabino. pAlumnia eo tempore coerceri solet, quo 2 de causa präsente ac- cusatore judicatur: ideoque posteaquam de causa judicatum est, contra consuetudinem calumniam accusatoris puniri desideras. 2. Idem A. Apollonia;. 7yfAtt r iuter eas personas est, quae 3 sine calumnia; timore necem filii fui vindicare possunt. Idque beneficium Senatusconsulti & in aliis publicis judiciis servatum est. f Sed extraneus heres 4, qui suspicionem, quam de morte sua habuisse defunctus cavit , exequitur, hoc nomine ä calumnia excusatus est : cum inter voluntariam accusationem 3 , L officii necessitatem heredi!., multum interfit. PP. 6. Calend. Jul. JULIANO & CRISPO COSS. 225. 3. Idem A. /Emilio. AUi non 6 prohajse crimen , quod intendit , pronunciatur , fi ca- '■‘-lumniae non damnetur, detrimentum existimationis non patitur. N011 enim ii reus absolutus est , ex eo solo etiam accusator, qui potest justam habuisse veniendi ad crimen rationem, calumniator credendus est. 4. Jmppp. CARUS , CARINUS & NUMERIANUS AAA. Arcadio. pAiumniae pcena in paterna 7 mortis accusutione cessat. PP. Cal. Decembr. CARO L CARINO AA. COSS. 283. 5. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Cxsio. Q Ui calumniatores pronuncianttft , in publicorum 3 duntaxat ju- - diciurum questionibus , non etiam in liberalibus caulis , quae privatas disceptationes continent, periclitari solent. 6. Iidem AA. Domitio. JJOminis servorum per accusatoris calumniam tortorum, adversus eum pcena dupli 9 , lege Julia providetur. 8. 13. * 7. Impp. VALENT. & VALENS AA. ad Valerianum P. U. JJOn 10 prius quenquam Sinceritas tua ad tua sedis examen jubebit adduci, quam solennibus satisfecerit, qui nititur fidem doloris adserere ; cum juxta formam juris antiqui , ei , qui effipe- rit arguere , aut vindicta proposita sit, si vera detulerit: aut supplicium 11 , si fefellerit. $. Imppp. GRATIANUS, VALENT. & THEODOS. AAA. Menandro Vic. Asis. J^Ostris, & Parentum nostrorum Constitutionibus comprehensum est, eos, qui accusationem aiier.is nomi,;ihus , pnvsum; iiv- sent, delatorum numero esse ducendos: atque ideo caiumniofilfi- mum caput, & personam judicio irrite delationis infamis 12 supplicium sequatur : quo posthac singuli universique cognoscant, non licere in e- , quod non poffit ostendi , Judicum animos, commoveri. Dat. 8 Id. Maji , Conftanttnop. ARCADIO A. & BAUTONE COSS. 385 - 9. Iidem AAA. Floro PP. pAMaciter 13 incusantibus, maxime post exhibitionem accusati, nullius juris color veluti derivata excusatione proficiat : non publica [quidem] abolitio, non privata talibus proficiat subve- niatque personis : non specialis indulgentia, nec beneficium quidem eos generale subducat. Dat. 15. Cal. Jun. Constantinef. ANTON. & SYAGRIO COSS. 382. 10. Impp. HONORIUS & THEODOSIUS AA, COSS. Praet. Trib. pleb. Senatui S. D. rYUisquis crimen intendit, non 14 impunitam fore noverit liceti- V '- tiam mentiendi: cum calumniantes ad vindictam poleat similitudo supplicii. Dat. 8 - Idilv. August. Ravenna , ASCLEPIODOTO & MARINIANO COSS. 42Z. T I T. XLVII. DE POENIS. 15 1. Imp. TIT. AELIUS ANTONINUS A. Lucio. PTiam in opus petfetuum 16 damnati , non dissimilis conditionis sunt ab his , qui deportantur in infulam. PP. fine die & COS. 2. Imp. ANTONINUS A. Valerio. pRocuratcr 17 meus, qui vice Pri.-fidis non fungebatur, exilii tibi v cenam non potuit irrogare : ac propterea frustra vereris sententiam, que nulla juris ratione subnixa est. 3. Idem A. Senatui. pjEcurionem 18 in opus publicum dari non oportere , manifestum est. 4. Idem A. Marine. CI ante 19 conceptus est puer, de quo libellos dedisti, (quam) mater ejus in metallum condemnaretur : natus conditionis ejus est, cujus ante condemnationem mater ejus fuit. 5. Idem A. Senatui. II- prOnor veteranis etiam in eo habitus est , ut liberi 20 eorum usque ad primum 21 duntaxat gradum , pcena metalli 22 , vel operis publici non afficiantur , sed in insulam relegentur. (u Idem A. Alphio. JNcredibile est , quod allegas, liberum hominem, ut vinculis perpetuis 23 contineretur , elfe damnatum. Hoc enim vix in sola servili conditione procedere potest. PP. 3. Idib. Febr. MESSALA & SABINO COSS. 215. 7. Imp. ALEXANDER A. Isidoro. jMpunitas delicti propter atatem 24 non datur , si modo in ea quis sit, in quam crimen , quod intenditur, cadere potest. 25 8. Idem A. Victori. jjEportatorum 26 in insulam ab eo , cui id faciendi jus erat, bona fisco vindicantur ; relegatorum autem non 27, nisi sententia specialiter adempta Fuerint. 9. Idem A. Demetrio. matrem tuam decurionis filiam 28 fuisse probatum fuerit, apparebit eam non oportuisse in ministerium metallicorum , uee in opus metalli dari. 10. Idem A Catulo. CErvus sub poma vinculorum (ine 29 temporis praefinitione domino 30 reddi jussus sententia Praesulis provincia;, perpetuo 31 vinctus esse debet. 11. Imp. GORD. A. Titiano. fyjEtaili supplicium tam ad personas liberas, quam etiam ad serviles 32 pertinet conditiones. 12. Impp. DIOCLET. L- MAXIM. AA. in Consistorio dixerunt. JjEcurionum 33 filii non debent bestiis subjici. §. 1. Cumque a populo exclamatum esset, iterum dixerunt: Vanae voces (1. lih. 3. D. 6. (2. 1 . 3. infr. h. t. /. 1. §. 4. JL ad. SC. Turpiii. (%.l. ult.js.de puhi.jud. (4. v. Z. 42. ff. de reg. jur. (5. v. L. 34. JT. Je rei vind. I. 14. §. 9. js. de bon. lihert. (6. Adde d. §. 4. est I. l.supr. h. t. (7. Adde l. 2. supr. eod. (8. I. 7. in sin. ff. ad SC. Turpili. (9. I. ult.ff. k. t. I. 27. in fin. ff. ad leg. Jul. de adult. (io. 1. l.supr. de exhib. reis. (11. v. i. 17. insin.supr. de accusat. (12. v. I. j.supr. de abolit. adde l. 3. infr. de dclatorib. lih. 10. tit. 11. (13. /. 15. pr. ff. de jure fisci. I. uli.supr. de abolit. (14. /. ult, vers. nec impunitam, supr. de accusat. (13. Lib. 48. D. 19. (16. 1 . 34. ff. h. t. (17. Adde/. 4. supr. «i leg. Fui. dcplagiar. I. l.supr de pedaneis, v. I. 3. supr. ubicaufie fiscales. (18. Adde /. 9. infr. I. 9. §. 11. 1. 1$.$'. b. t. adde /. 16. supr. de qutefiionib. (19. 1 . 3. §. 2. 1 , lS.fi". de statu homin. L ult. ff. iesent. puff. 1. 24. §. (1. ff. de fideicommiff. libert. (eo. i. 9. sufir. h. t.l.S.in fin. prine, supr. de quaftion. 1 3 .ff. de vetera;!. (21.Vi.. de tamen /. 9. §. \%.ff. b. t. (22. I. 3. §. i.ff. de re militari. I. 1. ff. de veteranis. I. ft.Jupr. de quastionib. (22. I. 33. ff. h. t. v. 1. 10. infr. eod. (24. I. 6. supr. ad. leg. Corn. dejtcar. (23. !. 16. §. 4^ in fin. ff. h. 1.1. 23. §. 2. in fin. ff. de aedilitio. I. 23. ff. de furti’, l. lll.fi". de rcg. jur. (26. 1. ; provinciarum conveniri praecipimus, ut hi, qui v suo crimine poenam exilii sub certo temporis spatio subire deverti sunt,' exacto praefinito tempore , nec claustris carceralibus, nec in locis, quibus exules versati sunt, teneantur. Datum 3. Calend. Septembr. Euioxiopoli , DN. THEODOSIO A. 7. & PALLADIO V. C. COSS. 4,6. Iidem AA. Monaxio P. P. j-JIs , qui conficiendi naves 16 incognitam ante peritiam Barbaris 1 tradiderint, capitale judicium proponi, decernimus. Datum 8. Calend. Octobr. Conflantinop. MONAXIO L PLINTA COSS. 4:0. 26. Constitutionis argumentum , qua lingua Graea primum fuerat edita, ex lib. 00, Eufil. tit. qi. cap. ult. Jacobo Cujacio interprete. r^Onstitutio jubet, .ut ne missi in exilium, eis locis, in qua misti sunt, degant in custodia , & ut ne quis relegetur in propugnaculum Gypsi 17 , vel alia praesidia : sed si quidem ir.orte dignum Iit crimen , huic poena: subjiciatur : si exilio perpetuo vel tempotario, tum in exilium mittatur : ita tamen , ut non jubeatur esse in custodia eis locis , in quae mittitur : sed in provinciam eat, quam judex statuerit, citra civitates & provincias inferius exceptas, cum potestate versandi in tota provincia , qua tamen exire nequeat: nec manen.s in ea quicquam seditiose , & inciviliter agere, nisi velit ultimo supplicio adfici a Praeside provinciae, vel a Praeside illorum locorum , in quibus exulr.t. §. t. Et conjecti in carcerem, ut in Regii Urbe, >n eo non sint supra 18 constitutum jam tempus in superiori titulo de custodiis , & simili modo in provinciis: ut compendio criminum causae finiantur : & reus, si dignus exilio, damnetur, non in custodiam , sed in provinciam , quae non sit ex prohibitis, ea lege, ut ultimo supplicio adficiatur, fi provincia excesserit, vel ibi inciviliter quid admiserit. §. 2. Magistratus autem Alexandrine & Thebaidos solos jubet in Gypsum, & in Oasin 19 mittere, vel in sex menses, vel ad summum , in annum. Qnmlst •perpetuum sit exilium : neque in Gypsum mittere, neque in Oa- iin . neque in custodiam alterius provinciae, sed ut dictum est, M provinciam integram, ■ a conditione , ut fi quid deliquerint , velli excesserint jussa fraefidum , qui miserunt, ultimo supplicio amiciantur. tz. 3. Jubet autem Officiales cujusque judicii, huius legis commonefacere Pixlides: nec quemquam detinere ultra relegationis tempus , sed llatim dimittere fine damno & mora, & vide tamen l. 3. ff. eod. i. 1. insr. de bort. proscript. L 20. insr- k.s • (10. /. 38 insr. de dccurion. (11. v. /. 2. supr. deseutent. tx f c,,c - immo vide l. 18- supr. b. t. (12. I. 74.Fi dc reg.jur.l. donat, inter vir. Ö" uxor. (13. Fac. /. 25.Fi h. t. (14 * 1 'A' ( eod. (1;. /. 23. supr. eod. ( 16. Fac. /. 2. supr. qtue res e.xporW . (17. V. §. 2. itrfr. b. L Nov, 22. c. 8. Nov. 142. c. I. ' '*** supr, h, t. (19. v. L 7. §. 5.A cie interd . L? rtUg* qiu 705 nui quid ausus Fuerit accipere , quadruplum reddere, tz. 4. Prohibentur vero Frsiides relegare in provincias & civitates Constitutioni iubjectas. 1 T I T. XLVIII. NE SINE JUSSU PRINCIPIS CERTIS JUDICIBUS LICEAT CONFISCARE. i. Impp. THEOD. A. & VaLENT. C. ad Hierium P. P. NJUlli Judicum liceat (exceptis , qui in summa administrationis sunt positi potestate) proloriptionis tempestate totius substantis aliquem percellere , nisi ad nostras aures hoc ipsum referatur. Dat. 10. Cal. Febr. Confianiinop. THEOD. A. 11. & VALENT. C. COSS. 417. T I T. XLIX. DE r BONIS PROSCRIPTORUM , SEU DAMNA rORUM. i. Imp. ANTUN MjS A. Marco. jgErvorum capitis crimine damnatorum peculia dominis non auferri j notum est : sed quod servum dominus habuisse probaverit, recipiet, pretiumque rerum, fi qu® abeo di straft® sunt. Ipsius quoque prssenti® potestas ei dabitur , quoad rationes per eum administrata; reddantur, ae disponantur. Sed meminisse dominum oportebit instare , ut id velocius ut pecua: sus reddi postit. 2. Imp. ALEXANDER A. Frintoni. jQEportati, neo earum quidem rerum, qnaspost q poenam irnj. gatam habuerint, heredem h-.bere possunt: sed & h® publicabuntur. 4. 3. Idem A. Juliano. j^Ifilius tuus, cumessetin [tua] potestate, in insulam deportari " meruit: peculium eius, nec quod in castrisacquisivit, vel quod ei militaturo donasti, auferri tibi debet. PP. ,6. Idib. Sept. ALEXAND. 2. & MARCE! LO COSS. 227. 4. Imp. GORDIANUS A. Calli- morpho. IN metallum damnatus poenae 5 servus efficitur : & ideo ejusmodi sententiam pasti bona vindicantur 6 rationibus fisci. Quare si 7 quid rerum habuit is, quem postea nostra indulgentia liberatum este proponis, ad jus fisci potius, quam ad ipsius dominium pertinet. Imp. PHILIPPUS A. Arriano. j^I (ut proponis) bona ejus, qui tutelam tuam administravit, sententiam pasti ad fiscum sunt devoluta: Procuratorem nostrum adire cura : qui st quid jure posci animadverterit, non negabit. 6. Impp. DIOCLET. L MAXIM. AA. Gaudentio. T\E bonis matris deportate filiis 8 nihil 9 deberi , juris absolu- tistimi est. 7. Imppp. VALENT. VALENS & GRAT. AAA. ad Probum P. P. glquis intra provinciam pro qualitate delicti, stylum proscriptio- 0 nis incurrerit, per ordinarii Officii solicitudineni honorum ejus indago 10 diligentissime celebretur: ne quid rei private commodis per gratiam atque colludium furto subducatur: & plena descriptio comprehendat, quod spatium, & quod fit ruris ingenium, quid ant incultum sit, nut colatur, quid in vineis, olivetis, aratoriis, pascuis, sylvis fuerit inventum : qu® etiam gratia, & quas amoenitas iit locorum , quis [in] xdificiis ac possessionibus [fit] ornatus : qnotve mancipia in praediis occupatis , vel urbana , vel rustica , vel quarum artium generibus imbuta teneantur: quet sint cenfua- rii. vel cidoni: quot boum exercitiis terrarum atque vomerib.us instruentium : quot pecorum & armentorum greges, & in qua diversitate numerati sint: quantum auri & argenti, & vestium ac nanilium , ve! in specie , vel in pondere, & in quibus fpeciebus , qin.ive in aiothecis sit repertum : Tuucdemum omnia [ea,] qu® (>- v. §. i supr. h. I. (2. Lib. 48. D 20. Nov. 17. c. 12. Nov. 134. c. ult. (3. I. 7. § 5 .J. h. t. (4. Vide tamen l. 22. §. 5 .js. mandati. (5. Abrog. N.r>. 22. c. 8. (6. /. l.fl'. iti bon. iamn. (7. 1-3 Js. desentent. pajjs. (fi.Lult.infrh.t. (9. v. Nov. 17. c. 12. Nov. 134. c. ult. (ia./. Jt 111/1 dr ton. vae. conseri. 4 .js. de cenjib. Nov. 1. c. i. I. 22. Um. II. 706 velle nos perspicis, inquisitione constricta Rationalis rei privatas tradantur officio, aut Palatinis super hac causa mistis, nostro nectenda patrimonio. Mox vero ad nos sub literis publici Judicis fi- giliatim de omnibus nominatimque referatur, proculdubio negli- gentia multanda. Nam si quid post factant ä prxdicto Officio investigationem , Rationalis rei private, cui inquisitio secunda mandata est, amplius fortaffis invenerit. Officium fraudulentum ea condemnatione ferietur, ut aliud tantum , quantum [fuerat] subtractum, ex propriis facultatibus inferat. Dat 3 Non. Maji, Treveris, VALENTINIANO NB. P. & VICTORE COSS. 379. 8. Imppp. GRATIAN. VALENT. L THEOD. AAA. Eutropio P. P. CI deportatus suos, & emancipatos filios habuerit: pars, quate* bonis ejus liberis concessa est, ad eos tantum , qui in potestate erant, transferatur: si emancip. ti ii ea, qu® consecuti erant emancipationis tempore, damno suo existimant conferenda. Sia autem confusionem bonorum , & donationis elegerint: ea omnia, quae fiscus [liberis damnati] concedit, ®qu® divisionis partibus sortiantur, f Quae regula etiam in dote fili® , vel nept s dx sili» deportati conferenda, custodienda erit. Dat. 15. Cal. Jul. Thes- fulen. GRATIANO ; & THEOD. AA. COSS. 380. 9. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. Caelari» P. P. CT quis posthac stylum (quod absit) proscriptionis exceperit: uxor 12 eius res proprias, ex quocunque titulo sibi qussitas , vel uti manu injecta mox vindicet, aut certe quoque modo occupatas statim recipiat. Dos etiam, non quae aliquoties inaniter 13 dotalium instrumentorum tenore conscribitur, sed quam s? corporaliter tradidisse docuerit, repraesentetur. Ea etiam, qnx ab innoxio adhuc marito ante 14 nuptias titulo donationis acceperit, vel durante matrimonio, largitione viri ad eam ante proscriptionem pervenerint, apud eam firmiterpermaneant. §. 1. Si quid etiam in emancipatos liberos ante tempus criminis ac reatus patrem contulisse claruerit, integrum iisdem citra inquietudinem reservetur. Quod vero nec uxor, nec emancipati liberi potuerint vindicare ; captum ä publicis personis, ita ad me referri specialiter censeo, ut illud quoque addatur, utrum filios habeat, qui damnatus est : li- mulque adjiciatur , utrum iidem apud se ex causa donationis aliquid vindicaverint. §. 2. Sed 1; in his, qui fiscalibus actibus nexi sunt, & pro ratiociniis proscribuntur, & condemnantur, placuit : fi quid proprium uxor habuerit, vel a marito datum ante initium actus, ex quo origo fraudis ac vitii in judicium deducta est , si quid deinde in emancipatos filios donatione collatum est, antequam crimen oriatur, intemeratum apud accipientium jura persistere : nec quicquam fisco in qualibet causa teneatur obnoxium, nisi quod in dominio proprio, cum obligari erepit, habuerit: vel quod agens tam suo, quam uxoris fu® , vel filiorum, vel ciijiiscunque praeterea nomine comparaverit: exceptis duntaxat Cssarianis, vel Catholicianis, qui ab omni juris beneficio excluduntur, nisi probata ä me purgataque ratiocinia fuerint, ut quod innoxie habuerint, transmittendi copiam habeant. Dat. 3. Non. August. Conflant. ARCAD. 4. & HONORIO 3. A A. COSS. 396. 10. Impp- THPODOs- & VALENT. AA. Hierio P. P. • Q Uando quis quolibet crimine damnatus capitalem urenam depor- ■ tationemve sustineat : si quidem sine liberis mortuus sit, bona ejus ad fiscum perveniant. Si vero filii, vel fili® , vel nepotes ex defuncti filiis relicti erunt, dimidia isi parte ®rario vindicata, alia eis reservetur. Idem est & ß posthumos dereliquerit, "f Decurioni vero , qui hoc incurrerit, si liberos non habeat, succedat Curia , bonaque univerla detineat aut ipsa per se, aut suo ordinatura periculo munera subiturum, f Sin [autem] erit soboles Curiali: & fi ea necdum procreata est, integris patris fortunis Fulciatur. Si filia vel filia fuerint, pars dimidia ad eos devolvatur facultatum , altera dimidia ad Curiam. Sin [autem] mares Curiales fiierintin- termixti, dimidia pars eis Curi® nomine deferatur: & alia, quam j§. i. supr. de jure d:lib. (11. v. I. ult. supr. de emancip. I. 17. in fln.supr. de ceilat. Nov. Leon. 25. (1 2. v. Nov. 134 c. 13. in fin, (13. v. L i. supr. de dote cauta. (14. I. 31. in fin. js de donat. (15. I. I. infr. de jure fisci. I. 4. supr. de privii.fisci. (16. i. 7-js b. t. mutat. Nov. 17. c. 12. & >34- o. ult. Y y j. Ne sine jussu Prindpis certis judicibus &c. 707 Codicis Lib. TX. Tit. XLIX. L LT. ?o8. in commune omnibus tribuit indulgentia Principal s , pro vinhdi vidatur portione: excepta sola Majestatis 1 questione: quam li quis sacrilego animo adsnmpserit, juste poenam ad suos etiam posteros transmittet. Dat 10. Calend. Februar. Conflunlinop DN. THEOPOS. 12. & VALENTINIANO r. AA. COSS. 416. ii. Avrsxfarwf * Graea Constitutio. Sententia l. ult. Cod. de bonis proscriptorum lib. 9. Cod. tit. 49. Ex Eqfiathio. n.'fi y (muä'i, eiv^nv.xT'ov. ("YUicunque habent, vel detinent bona damnati perduellionis, in X egia quidem Orbe intra duos menses: in provincia vero intra octo menses debent ea fisso deferre. Alioquin enim una cum ipsius bonis quadruplum insuper prieftabunt. Ejusdem Constitutionis epitome integrior ex lib. 60. Eclog. tit. cap. 15. CI quis perduellionis crimine convictus > publicationem bonorum 0 sustineat, ii, qui bona ejus habent, si versantur in Regia Urbe, intra duos menses; si non versantur in Urbe Regia, intra octo menses ea deferre debent. Quod si non Fecerint, cum bonis quadruplum praestant. In AUTHENT. ut nulli Jnd. §. sin. coi. 9. tit. 17. al. 9. Novell. 134. cap. ult. JßOna damnatorum seu proscriptorum non fiunt lucro Judicibus , aut eorum Officiis: neque secundum veteres leges fisco upplicuntur,sed ascendentibus est descendentibus , is ex latere usque ad tertium gradum , fi supersint. 'Uxores vero eorum dotem £7 ante nuptias donationem accipiant. Si vero fine dote ffit , de substantia mariti accipiant partem legibus definitam , five filios habeant , fi ve non , Sedfi neminem prteditforum habent , qui dt liquerunt , eorum bona fisco sociantur, f In Majestatis vero crimine condemnatis veteres leges servari jubemus. bonorum restitutionem impetravit: nisi 7 speciale beneficium su. per hoc fuerit impetratum. Imp. ALEXANDER A. Stra- tonico. Ql debitor pcenam senten i* pastos est, nuam bonorum adem-nio 0 secuta est: quamvis postea civi tati Romana reflitutus >>„/,» tam substantiam , sed aliquid —* - - * 1 ’ T 1 T. L. DE BONIS EORUM , QUI MORTEM r SIBI CONSCIVERUNT. r. Imp. ANTONINUS A. Aquilia. jrOriim demum bona fisco vindicantur, qui conscientia delati, ad- mistique criminis , metuque Futura sententia , manus sibi : n- tulerunt. Eapropter fratrem , vel patrem tuum , si nullo delato crimine, dolore aliquo corporis, aut taedio vita, aut furore, vel insania 3 , aut aliquo casu suspendio vitam fi msse constiterit, bona eorum tam ex testamento , quam ab intestato ad succestores pertinebunt. FP. 12. Cal. Jun. DUOBUS ASsRIS COSS. 213. 2. Imp. ALEXANDER A. Rustico. JTOrum , qui in reatu 4 diem suum functi sunt, fi non perduellionis causam, fuftinucrun*, nec ob metum criminis mortem sibi consciverunt, bona ad successores transmittuntur. Dat. Idib. Maji, ALEXAND. A. iterum, & M-ARCELLO A. LOSS. 227. ex indulgentia Principis, ut habe- rct, impetravit: aris tamen alieni ex pracedi-nte tempore pena liberatus est. Si vero partem honorum accepit, pro rata portione ejus tenetur. 8 Quod fi ob pecuniam debitam fisso bona ejus oc. cupata sunt, mansit una cum [suis] sidejustoribus propriis creditoribus obligatus. 4. Idem A. Valentins. r T'Utor filiorum [morum,] quorum te bonorum possessionem accepisse diris , in metallum damnatus , L postea ex induhentia generali regressus 9, quanquam locupletior sit, actiurie tutcls 3'd. ministrata tibi non tenetur, si non ex gratia sententia fasta, snecia- liter statum pristinum cum bonis omnibus recuperaverit. * ?. Idem A. Juliano. CI ademptis bonis in insulam deportatus Iis, quamvis ex indulgentia communi rediisti, actiones tamen, quascunque habuisti, remanent in causa bonorum publicatorum: nec ex ordine est, quod petis , ut contra heredes tutorum actiones tibi prastentur. 6. Imp. GORD. A. Fabiano P. P. jN insulam deportatu filio, hacqjte ratione vinculo paterni*pote- statis exempto : si postea ex indulgentia D. Alexandri (utpix. ponis] reditus in patrium solum , pracedc,lique dignitas lorelli- tuta sit, potestas tamen patriareuetita non videtur. 7. Inipp. PHILIPPUS A. & PHILIPPUS C. Cassio. QEneralis indulgentia nostra reditum 11 cxulibtis seu deportatis tribuit: non etiam loca militis pridem adempta concedit, neque ir integram atque illibatam existimationem reservavit. 8. Iinpp. VALERIANUS L GALLIENUS AA. Seleuco P. P. tRustra adhuc servum esso tui juris existimas, qui in metallum ■ damnatus, ptena ejus postea liberatus est. Per hujnsciodi enim indulgentis occasionem 13 integrari dominium prius, non placuit: verum idcirco tamen impune tibi eum Präses provincix injuriosum esse non patietur. Quod si quid rerum tuarum tenet, Procurator vobis judex erit: si Pe i enim c cepit esse mancipium. 9. Impp. DIuCLETlAXUS & MAXIMIANUS AA. Restitutae, & aliis. T T T. I.I. DE s SENTENTIAM PASSIS, ET RES r IT UTIS. 1. Imp. ANTONINUS A. rUm salutatus esset ä Gentiana , & Advento, & Opilio Macrino, Prafectis pratorio, Clarissimis viris: item Amicis, & Principalibus officiorum , & utriusque Ordinis viris, & proceffisset, oblatus est ei Julianus Licinianus, ab Opilio Ulpiano tunc Legato in insulam deportatus ; tunc Antoninus Augustus dixit: Restituo ie hi integrum provincia-1 , & adjecit: Ut autem scias , quid fit in integrum restituere: honoribus , is ordini tuo , is omnibus catcris te restituo. 2. Idem A. Quieto. QUm patrem tuum in metallum damnaium fuisse proponas, ejus quidem bona merito ä fisco occupata sunt: nec ideo, quod ex indulgentia mea paua tantummodo metalli liberatus effiet, etiam 6 (1 ■ I. s-supr. ad leg. Jttl. mujest. (2. Zifi.48. D. 21. adde l. n.supr. de actus. I. i.sitpr. qui tefiam. s 3 - L Z- §• d-ff- h. t. (4. ti. L 3. §. 1. 1 . penult. infr. I. 4$. §. i.ffi ie jure fisci. . ($• sil’- 48 - D. 23. (6. /. 4 - L 5- infr. h. t. vide tamen l. ult. m sin, infr. cod. {7. 1. 9. infr. tod. (8. Adde l. z. sufr. de bonis fi- CI pater vester in insulam deportatus , generali indulgentia restitutus est, nec ut liberos in 14 potestatem reciperet, specialiter 15 impetravit: in duuiun: non venit, hereditatis commodum pervos ei acquiri, quos sententia contra eum prolata patresfamilias effecit, nequaquam potuisse. 10. Udem A A. & CC. Demetrio. CUm indulgentia nostra interveniente fis reversus ad lares tuos, frustra vereris , ne ex annotatione Prasidis, quae jain abolita est , calumniam patiaris. 11. Udem AA. &• CC. Philippo. ss'Asusejns, qui fundi moverat quaftionem, & ex benignitate ^ nostra Fasta in eum cum 16 bonis restitutio , statum pristinum causie non immutavit. 12. Iidem AA. & CC. Tryphoni P. P. CI deportationis sententiae veniam indulgentia nostra consecuta, suam recedit substantiam, sc protegere sceleris pcsna contra creditores, quominus jure di-bitum solvat. improbe conatur. 13. Imp. CONSTANTiNUS A. ad Maximum P. U. jN qusstione testamenti, quod deportati filius remeante patre ts- ■* ciflet, remotis Ulpiani, atque Pauli notis, Papmiani placet valere sententiam : Ut in patris sit filius potestate, cui 17 dignitas. •raii tsto- pro/cript. (9. v. I. 7. infr. b. t. (10. v. I. 3. supr- degeneri iit. (II. I. 4. I. 5. /. 6. supr. b.t. (12. /. 3 Jupr. de generali aoolti. I. 10. in sin. infr. b. t. (13. I. 24. §. ;. /> de fideicom. U tr. (14. Adde l. 6.supr. I. 13. inpr. infr. h. t. (t;. v. /. 2. tnßn.Juf ' • eod. (16. v. I. 5. supr. eod. -adde l. il-ffi- de verb.fign. 07 - l. 9.supr. b. t. « 709 Os Ture fisci. _ 7 i<* ac bona restituta sunt. §. i. Ita i tamen , ut gesta per filium , cujus consilia legitima xtas firmaverat, rata sint, eodem in potestatem patriam redeunte, ne eorum rescissio efficiat, (quod est maxime absurdum) , eodem tempore nec in patris, nec in sua quemquam fiiisse potestate. §. 2. Alinores enim retate jure quicquam agere prohibentur Quibus si damnato patre tutor datus est , nece sie est , ut ab officio suo recedat, regrelFo eo, quem non solum nomine redire, sed etiam officium suum nulla pravitate corruptum liberis praebere oportet, ut eorum bona tueatur, & augeat. Nam si patria potestate ad corrumpendis, atque effundendi patrimonii licentiam abutatur: ut Furioso, ac dementi , item que prodigoz, libidinum omnium vitiorumque fervo, no» est eorum pecunia committenda: (quin) ab administratione fugiat , neque tutor esse desinat, oxnniaque minoris dispendia suis ipse damnis pustet. Sententia (i. Fac. I. 8-F. depacf. fi; tut. (:. Adde /. sc.jjl adSC. TrcbtU. (z. i. i.j}'. de curat.furio/. (4. /. 6. §. 12. ff. de injust. ruft. vero deportationis nullo patrem praejudicio diminuat. § 3 (lue* 1> comperta integritas, ut naturae, ita officio 1 beris restituerit, ei gubernacula rei um tradenda sunt, cujus ad imitationem pu lici juris orovifa custodia est. Qu® nisi bonis natribus detur, luctuosior erit [filiis] reditus , quam discessus. §. 4. Ideoque tantum 4 ad restitutionem indulgentia valeat, quantum ad correctionem sententia valuit: utque deportationis ipsum per se nomen rerum omnium spoliatio est : ita indulgentis resticutio, bonorum 5 ac dignitatis, uno nomine amiffocum omnium sit recuperatio. Et filii emancipationem a patribus officiis petant: ut libertatem iioh damnationis, sed lenitatis paternae testem habeant. Datum U. Cal Octobr. Sirmii , CRISPO 2. & CONSTANTINO 2. CC. COSS. 321. * ( Exf licitus ) est Codicis DA 7 '. Jttßiniani PP. A. Repetita pradiclionis liber nonus. irrito facto testam. (;. Vide tamen /. 2. fupr, h. t. LIBER DECIMUS. T I T. I. DE JURE i FISCI, su Imp. ALEXANDER A. Attico & Severo. S I prius 2, quam fisci rationibus pater vester obligaretur, perfectam prxdiorum donationem 3 fecisse fuerit probatus : quod citra fraudem creditorum gestum est , non rescinditur. 2. Imp. GORDI AN i-S A. Serenio. 1 INitar rei judicata: obtinere minime potest computatio a Tabulariis facta: nisi sententia Procuratoris fuerit comprobata. 3. Idem A. Atucx. CI minori pretio, quam res est, aperta fraude emptoris vel gratia, qux obligata sunt sileo, venierint: aditus Procurator 4 meus debitam quantitatem inferenti ? restitui ea praedia jubebit. 4. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Nieeti. QErta forma super metacis 6 data est, qui jussu Principis in aliam civitatem translati sunt. Nam praedia eorum, ouk antequam demigrarent, habuerint, si ab eis distracta ncn-lfent, fisci rationibus vindicari jampridsm decretum est: nisi aliud ipeciali pracepto Augusta Majestas decreverit. Ut igitur ä Principibus sa lubricer statutum est, ita salvis his, quae utiliter placuerunt, parentibus herpdes eos exiliere minime oportere , nuila legis sanctione statutum est. 5. Exemplum sacrarum literarum eorundem A A. ad Flaccum. pRohibitmn est, cujuscunqtie bona, qui Ssco locum fecisse ey.isti- ma -itnr, capi, priusquam ä nobis Furnia fuerit data. F.t ut ciaui provisionis genere occursum lit Cxsarianis , sancimus licere universis, quorum intercis, objicere manus his , qui ad capienda bona alicujus venerint, qui succubuerit legibus : ut, etiamsi Officiales ausi fuerint a tenore datx legis destitere , ipsis privatis re si stentihus, ä facienda injuria arceantur, 'fune enim is , cujus filterest bona alicujus non interpellari, Officialibus videntibus ea capere, debet acquiescere, cum literis 7 nostris cognoverit non es arbitrio luo Cxlarianos (id est Officiales) ad capiendas easdem venisse facultates: fe.l jussitis vigorem id fieri statuisse. 6. imp. CONSTANTINUS A. ad provinciales. IUstas etiam, & qux locum habent, fisci actiones prxcipimns J concremari, ob hoc solum , quod fisis temporibus prolati non sunt: ut jam calurr.nix privatorum eo saltem arceantur exemplo. quo justas fisci lites silere prxeipimus. Dat. Z. Cal. Jun. CONSTANT. A. & LICINIO CC. COSS 319. 7. Idem A. ad Volusianuin P. U. 1 AEFensionis 8 facultas danda est his, quibus aliquam inquietudi- L nem fiscus infert: cum facultates eorundem , adhuc controversia pendente, inquietari deferibique fas nun fit. Ubi ergo controversia extiterit, fisco alicujus patrimonium vindicante: apud eum omnibus facultatibus constitutis cojnitio ventiletur : ut cum rei exitus, debere eas vindicari, probaverit, tunc demum res persequi liceat, & super modo Facultatum ac rerum interrogationem haberi, qux per conditionales 9 servos investiganda est: ut si quid subtractum fuerit, exigatur, & extrinsecus integrum tantum 1 o aliud multa: nomine, quantum fuerat per fraudem ablatum.' f Sane in huj fmodi quistione, si Caesariani nomen inciderit, ad usurpationem Constitutionis istius non debebit accedere : si quidem consuetudo fiaudum, quibus prxdicti omnia temerare consueverunt , exceptionem eorundem meruit. Dat. Hrid. Calende Januar. Sirmii, CONSTANTINO A. 7. & CONSTANTIO CC. COSS. tist 8. Impp. VALENTIN. & VALENS AA. ad Dracontum Vic. Africae. ( )Ui in contractibus scelestis, ac fisco perniciosis interversorum t c -ct maculosis lese fraudibus implicuerint ■ quadrupli redhibitione teneantur. Dat. 1; Cal. Deceinbr. Aduimcti , VALENTINIANO & VALENTE AA. COSS. 365. 9. Impp. HONOR. & THEOD. AA. Patricio Comiti lt-ruin privatarum. C^Uper creandis susceptoribus periculo Procuratorum rei dominicas, *" rtis-ositionem tux sublimitatis firmam esse prieipfir.us : ita ut omni ambitione cessante, qux statuta sunt, quique antiqua consuetudine commendantur in pabulis, vel sumptu fami lix ministrando , intemerata permaneant: super Irenarcha !2 , & Optione omni antiqua consuetudine observanda. Dat. 3. Cal. Januar. Con- flantin. THEOD. A. 8. & CONSTANTIO e. COSS. 420. 10. lidem AA. Palladio P. P. Orientis.- ITOrum patrimonia mortuorum, qui vitx sux tempore diversis * ' conscientiam suam dicuntur pulluilse criminibus , ffic: rationibus nequaquam competere , [vel abeo alienarjj censemus, nisi post publicam accusationem eos constiterit fuisse ■•onvistos. Dat. 8- Id. Julii, Ravenna , EUVTaTHIO & AGRICOLA COSS. 421. (1. Lib. 49. D 14 adde Lib. 7. tit. 73 'upr. (a. Adde A io. §. I .ff. qua in truud. ired. I. 4 fupr. de priv. fisci. I. I. § 12. ff.Ji quJd :n fraud. patroni. (3. I. 9. §. uit. fupr. de ben. proscript. (4. Immo vide l. pcnult.js dere/cind. veni. (%. v l. iA 'ji.pr. d. t. 1.2. infr.deßde (9° jure hast. I. 1. fupr. de frajer. 30. vel 40. annor. ! A. v. I. 't in fin.ff. de cxcuf. tut. (7. I. 1. fupr. de mana, prine. '8. Adde /. 4A.JE l\ t. (9. v /. 11. fupr. qA notiores. (10 l. 46. §. 1 . ff. h. t. immo vide /. % inf . I. 4S. §. 13 .ff. eod. (ti. v. I. 12. infr. de jufceptorib. (13. v. ittfr. de Irenurcbis. Yy t ii. Pars 7ii Codicis Lib. X. Tit. II. Ilf. , ix. Pars undecimae Const. ex lib. ;6. ßottiX f)Mnis publica actio intra fex menses post litis contestationem peragatur: nisi forte contingat, ut sit necesse, vel personas, vel instrumenta quaedam ex provincii accersiri in Regiam Urbem, aut si ipsimet, qui conveniuntur, causam dilationis praebeant, ut- pote si se imparatos dixerint. 712 T I T. II. DE CONVENIEND.S FISCI DEBITORIBUS. i. Imo. GORDI “INUS A. Saturnino & aliis. TCTOn injusta ratione desideratis , repromissa fisco indemnitate eos priore i loco conveniri, qui reliqua contraxerunt; mox *d vos perveniri, qui ab his quisdam mercati estis. i. Impp. VALER. & GALLIEN. AA. & VALER. G. Erophilo. Ulfco quidem contra te manet actio , quod argentum , quod inferre debebas, rationibus Fuerit relatum , si cautionem , quae tibi super eo exposita est, Tabularius non subnotavit: aequum tamen est, ut prius de bonis ejus , qui exactor fuit, si solvendo est, [&] conveniendi ejus facultas datur, indemnitati fisci satisfiat: tunc ä te, fi servari bic modus nun possit , reposcatur. 3. Impp. DlOCLET. L MAXIM. AA. & CC. Januario & aliis. Q Uoniam Augerio ac filio ejus ad exigenda reliqua confortes vos - atque consocios esse dicitis , eisque certorum duntaxat nominum exactionem mandatam : nec inter eum , & cmteros, qui exactores fuerant nominati, confufie exactionis mutuum periculum constitutum, sed separato muneris obsequio discretam folicitudinis rationem fuisse adfeveratis: a jure non discrepat, ut prius ex bonis exactorum, qui principali loco ad exactionem fuerant destinati, indemnitati fiscali satisfiat: postque eos, si solidum debitum exsolutum non sit, nominatores conveniri. Rationalis igitur noster juris ordinem sequetur : excuflisque exactorum facultatibus, nec non etiam nominatorum, fi fiscus in universi debiti quantitate securitatem indemnitatis consecutus non fuerit , etiam vos ad restituenda fiscalia debita adstringet. 4. Imppp. VALENTINIANUS, VALENS & GRATIANUS AAA. ad Archelaum Coni. Orient. s. TJI, qui fisco nnstrte mansuetudinis obnoxii sunt, omissa fru- ^ stiatione: teneantur, ut quod suis nominibus deliciit, de tuis facultatibus cogantur exsolvere: servatis 3, cum compleverint 4, allegationibus propriis, fi quas adversus quoscunque ex suis contractibus debitores competere sibi ex jure crediderint: ita ut adversus eos , quos sibi obnoxios adseverant,' legibus & judiciis expeTiundum esse cognoscant. Dat. 3. Non. Jun. A r a- vioduno , VALENTINIANO Nß. P. & VICTORE COSS. 369- 5. Iidem AAA. Fortunatiano Comiti rerum privat. INter chartulas confiscati, brevis quidam ad se veratur inventus 5, qui nomina continebat debitorum, seu contractuum : cum tamen neque testibus credita pecunia probetur, neque cautionibus [ea], quee 0 [brevi] inferta sunt, ostendantur, iniquum 7 esse perspeximus, ut sub propria adnotationis manti umisquifqnc libi faciat debitorem, f Occasionis igitur hujusmodi calumiram pne senti volumus jussione cohiberi: ut brevis vanitate rejecta, nullus ad redhibitionem de his , quorum nomina conseri, ta sunt', egeatur. Quod & in aliis similibus causis observandum este censeri us. Da/. Prid. Non. J11I. llierapcl. GRATIANO A. 4. & MERO- BAUDE COSS. 377- (i. v. L 47. js. de jure fisci, (s. V. I. 233. js. de vcrb.Jign. (3. Adde Nav. US- (4. V. I. 43. in fin. js. ile a.lmin. & peric. tut. I. »It. supr. deteft. manum. (5. I. p.snpr. de probat. (6. L 2 js. de fide infirunt. (7. (>. I. 7. supr. Ac probat. (. 8 - v. L. 3. supr.. de iure fisci. s}j. I. 16. supr. de rescind. vend. ita. Adde l. iQ.jupr. dejideinstrum. L 17. supr. de paci is. (11. /. 1. T I T. III. DE FIDE ET JURE HAST® FISCALIS, ET DE ADJECTIONIBUS. x. Imp. ANTONINUS A. Curtia. QUod in libellum contulisti, Procuratori meo, ad cujus officiam ^ desiderium tuum pertinet, allega: cui ii probaveris non auctore Procuratore , vel eo , cui vendendi fuit facultas, neque habitis hastis , neque omni ordine peracto venditas res esse : & id , quod ex causa judicati debes, exsolveris, rescissa venditione mala fide facta , easdem res recipies cum fructibus, quos ad emptorem mala fide pervenisse, vel pervenire debere constiterit. PP.Non lamiar ANTONINO A. 4. L BALBINO COSS. 214. 2. Imp. GORD. A. Heraclecni. TAUplex ratio desiderium tuum juvat: & quod pnetermissa hastarum solemnitate possessiones tuas ex officio distractas suggeris; & quod pretii vilitate 8, ob exiguum d. bitipn gratiosam 9 emptionem in fraudem tuam, in utilitatemque rationum mearum, adversarium commentum fuisse dicis. Quapropter illicita ista redargue, tam indemnitati fisci consulturus, qium tus securitati operam laturus. PP. Cal. * GORDIAN. A. & AViOLA COSS. 240. 3. Idem A. Crispo. tTsi 10 instrumenta emptionis non extent, quibuscunque tamen probationibus uxor tua ostenderit ad i'e eam domum pertinere, quam i fisco ejus nomine dicis comparatam, pretiumque ab ea exsolutum, & in eam dominium translatum, Frustra fiscum ex eerfona matris [ejus] referre qludionem, Procurator meus non sinet. PP. 5. Calend. Novembr. GORDIANO A. 5. & AVIOLA COSS. 240. 4. Impp. DIOCLETIANUS & MAXIMIANUS AA. & CC. Marcellinx. CI tempora, quae 11 in fiscalibus [auctionibus, vel] hastis statuta sunt, patiuntur, cum etiam augmentum te ficturam este profitearis: adi Rationalem nostrum , ut justam uberioris pretii oblationem admittat. PP. 3. Id. Januarii, Sirmii, ipsis 4. & z. AA. COSS. 290. 5. Imppp. VALENT. VALENS & GRATIAN. AAA. ad Viventium P. P. Galliarum. rijUaecunque pro reliquis prodigorum in annonario titulo, cx- terisque fiscalibus debitis, in quibuscunque corporibus sub auctione licitanda sunt, fisco auctore vendantur: ut perpetuo is penes eos sint jure dominii, quibus res hujuscemodi sub basti solcr.nis arbitrio fiscus addixerit: & fi quid unquam , ut a fisco facta venditio postit infringi, auctoritate Rescripti fuerit impetratum , nullus obtemperet: cum etiam minoribus, siquando aliquid ex rebus .eorum pro fiscalibus debitis adjudicatur emptoribus , repetitionis facultas in omnem intercipiatur aetatem. Dat.' 3. Non. Novembr. Trcv. VALENTINIANO NB. k. & VI- CTQRE COSS. 369. 6. Iidem AA. ad Felicem Comit, sacr. larg. >vl qui proscribente 13, ac distrahente fisco, debitorum fiscalium emerint Facultates : pro earum rerum tantum pretio obnoxii sint, quas eos patuerit decuriis hastis, & proscriptione habita comparasse. Nam ita eos munimus, ut nullius conventionis [reliquorum fiscalium nomine] patiamur extrinsecus subire jacturam. Dar. 7. Id. Mart. Martianop. VALENTINIANO L VALENTE AA. COSS. 7. Imp. ZENO. '•^1 alicujus bona publicentur, atque vendantur, licet tam Comiti rerum privatarum Augusti, quam schols Palatinorum, quam 14 etiam fisci Advocato emere aliquas res ex eadem auctione, in fin. infr. de vend. bonis civit, adde Nov. 110. c. 6. §. vir,f. p'it.jihih! vero ifta. Auth. hoc ius porrectum. supr. de sacros ecclis. 12. Vide tamen l.uit.supr Ji propter pubi, penjit. (i 3 - v. i. If> §. 32. J’. de injur. (14. v. I. ult.supr. de rescini. veni. fac. I. r- §. tutar. 8. js, pro emptore. isque 714 7!Z De venditione is(,ne contractus ä neminecalumnietur. PP. 3. Cal. August, e. Consul. * T ! T IV. DE VENDITIONE FERUM FISCALIUM CUM PRIVATIS COMMUNIUM. I. Imp. ALEXANDER A. Epicteto. TCOrma est, quotiens aii fiscum vel 1 minima portio rei pertinet, ut universa a Procuratoribus meis distrahatur : sed pretium partis tantum in fiscum redigatur , reliquum dominis partium restituatur. Emptorem igitur pradioram , de quibus libellum dedisti, apud suum Judicem conveni, usurum defenfionibus , st quae sibi competunt. PP. 7. Calend. Octobr. FUSCO & DEXTRO COSS. 226. n »'alium &c. 7 M T I T. VIII. DE FISCALIBUS USURIS. 1. Imp. ANTONIN.. A. Antiocho. _ Jus summa, quam tibi preme 6 nomine inflictam probaturus c-, usurae non exigentur. Nec enim multam tibi procurator mens irrogavit ultra , quam placitum est, sed pttnatn te jurat inferre. PP. ij. Cal. Dee. SABINO & ANULINO COSS. 217. 2. Imp. ALEXANDER A. Victorino. _ . CI sub pignore 7 creditum fuit, etiam fiscum, qui successit in 0 locum debitoris, usuras praestare oportet, fi eas dependi .altem pacto placuit. PP. 3. Non. Septembr. JULIANO & CRI- SPINO COSS. 22s. 3. Imp. JUSTINIANUS A. JVIenna PP. jTIscutn etiam nostrum parere sanctioni nostri numinis jubemus, per quam usque ad dimidiam centesima usuras stipulari creditoribus , exceptis 8 certis personis , permisimus: ut ipse 9 etiam fiscus ultra dimidiam centesima partem a debitoribus suisminime exigat: sive principaliter ei promiserunt; sive'ä prioribus suis creditoribus actiones ad eum quocunque modo devoluta sunt. Dat. 8 . Wib. April. CP. DECIO V. C. COS. 929. T I T. V. NE FISCUS REM , QUAM VENDIDIT, EVINCAT. 1. Imp. ALEXANDER A. ad Hermiam. ^Ravissimum verecundia mea duxit, ut, cujus rei pretium, cum bona fide esset add'cta , semel fiscus acceperit, ejus controversiam referat, f Non solum ergo emptorem ab eadem statione sed ne alxalia quidem quaestionem pati debere , aequum est: cum etiam inmis venditionibus emptore non inquietato offi-ia inter se possint ex .eriri. Dat. 15. Cal. Maji, MODESTO & PROBO COSS. 229. 2. Iinpp. HONOR. & THEOD. AA. Palladio PP. *- Orientis. REtractare 3 fiscum, quod semel vendidit, aequitatis honesta- tisque ratio non patitur. Dat. Cal. Januar. CP. MAR PIANO A. & ADELPHIO COSS. 451- T I T. IX. DE SENTENTIIS ADVERSUS FISCUM LATIS RE- TRACTAND 1 S. i. Imp. ANTONINUS A. Acutiano. £Ausas, in quibus contra fiscum judicatum est, intra triennium io retractari posse, & post id tempus , fi pravaricatio 11 arguatur, vel manifesta Fraus probetui , notum est. PP. Non. Jul. DUOBUS ASPRIS COSS. 213. T I T. VI. DE HIS, QUI EX PUBLICIS RATIONIBUS MUTUAM PECUNIAM ACCEPERUNT. i. Impp. VALENT. & VALENS AA. ad Probum. PP. CI quis ab exactoribus , tabulariis, [&] arcariis, officiisqiie ra- 0 tjgjium fcenebrem pecuniam sumpserit, detectus in eodem , ad quadrupli 4 pcenam ex hac auctoritate teneatur. Dat. 4. Idus Mart. Trever. VALENTINIANO & VALENTE COSS. 365. 2. Imppp. GRAT VALENT. & THEOD. AAA. Palladio P. P. CCiantomnes, accipiendi mutuo ex largitionibus sacris auri non 0 patere ctriquam facultatem. Quod fi quis aurum ex nostro arario privatis commodis profuturum, occulte, aut cautionis, aut sponsionis fide, ut debitor redditurus [line nostra auctoritate] acceperit: ablatis bonis omnibus , perpetuae deportationis subdetur exilio. Is etiam, qui ex memoratis thesauris sub specie publici creditoris aurum cuiquam commodaverit, aut tradiderit: capitali sententia subjugetur. Dat. 12. Cal. August. Heraclea, EU HERIO & SYAGRIO CC. 381. T I T. X. DE BONIS VACANTIBUS 12 , ET DE INCORPO- RATIONE. I. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. ad Eucharium. OCire debet gravitas tua intestatorum res, qui sine legitimo herede decesserint, fisci nostri rationibus vindicandas: nec civitates audiendas , quoe sibi earum vindicandarum jus veluti ex permissu vindicare nituntur: & deinceps quacunque intestatorum bona civitatibus obtentu privilegiorum suorum occupata elfe corripereris, ad officium nostrum eadem revocare non dubites. Datum Prid. Id. April. ANNIBALIANO & ASCLEPIODOTO COSS. 292. 2. Imp. CONSTANTINUS A. ad JEmilium V. P. Rationalem rei privata. gl quando adnotationes nostra contineant pojfejfionem.five domum, quam donaverimus , integro 1 3 flatu donatam : hoc verbo ea vis continebitur, quam ante scribebamus , cum adjacentibus, cfi mancipiis, cfi pecoribus , & fructibus, U omni jure suo : ut ea, qua ad instructum possessionis, vel domus pertinent , tradenda sint. Dat. 6. Id. Mart. Mediolani, CONSTANTINO A. 3 - & LICINIO COSS. 313 . 3. Imppp. VALENTINIANUS, VALENS & GRATIANUS AAA. ad Florentium Com. rerum privat. CI quando, ant alicujns publicatione, aut ratione juris aliquid rei nostra addendum est , rite , atque solennster per Comitem rerum privatarum , deinde [per] Rationales in singulis quibusque provinciis commorantes incorporatio iinpleatur:& diligens stylus 14 figillatim cmnia adlcriba:: tituli >; vero, quorum adjectione prx- dia nostris sunt consecranda substantiis , nonnisi publica testifica- T I T. VII. P CENIS ; FISCALIBUS CREDITORES PROFERRI. 1. Imp. ALEXANDER A. Marcello*. DEm suam persequentibus pocnx exactio postponitur. Sicut itaque in sortis quantitate filci persecutio potior est : ita in triplo quod poma nomine adjectum est, propria forma servanda est. PP. Cal. Jul. JULIANO & CRISiHNO COSS. 225. (1. v. l. 2. supr. de commun. rer. allen. (2. v. /. i.supr. decompetis. 1 . 2. supr. desolut. (3. 1 . I infr. de fundis rei privatall. 3. ir.fr . de locat, prati, civil. 1 . ij.ff le eviit. 1 . 6. i-if,. defundis patrimoniulib. vide tamen l. 8. Js. de jure fisci. (4. v. 1 . 14, § ff. l.%. svpr.de pure fisci. (< 1. I I. 1 . 17. 1 . 37. /. 48. in fin.ff. de jure fisci. (6. (. ait.Js. demugistr. cenveniend. l.lp. §- 3 .js. deusuris. (7. v. l. 3. L 4. 1 . 12.supr. d. t. de usuris, (g. 1 . 2(3.supr. d. t. (9. Adde l. I. in fin. supr. de his quibus ut indign. L 17. §. 6. jj’. de usuris. 1 . (,. js. de jure fisci. [10. §. 1. ff.de jure fisci. 1 . 3;.FI de rejudic. (ti. 1 . 10. js. de divers, tempor. prascript. (. 2. v. /. 96. §. i.ff. de legat. 1. (13. Fac. /. 20. in fin.ff. de in. firucio. (14 L 5- infr.h. t. (i;, v. 1 . 2. infr. deaquadud. Y y 3 tion« 7i5 Codicis Lib. X. Tit. X. XI. tione proponantur: gravissimis statim subdendis suppliciis, qui fiu- iusmodi aliouid propria usurpatione tcntaverint. Dat. 4. Calcnd. Arni VALENTINIANO NB. P. & VICTURE CO88. 1 4. Impp. HONOR. & THEOD. AA. L CONSTANT. A. Palladio PP. \'Acar.tia mortuorum bona tunc ad fiscum jubemus transferri , si ' nullum ex qualibet sanguinis linea, vel juris titulo legitimum -reliquerit intestatus heredem. Dat. 8. Id. Jul. Ravenna, EU- S'lATH. & AGR1C0I.A 0088. 4 :'- 5. Impp. THEOD. & VALENT. AA. Hierocrati Com. rei um privatar. CI vacantia, vel alio 1110J0 bona delata legiims ad aerarium perhi- ^ beantur : cciti Palatini electi , & jurejurando obstricti [mittantur.] ut eorum instantia Prieles provincia, präsente fisci patrono, diligenter inquirat, cuju-s vacans cadcnique hurit patrimonium, quaiitumque, vel quale videatur : ut, quum data reda mandi 1 copia, nullum id [vel] jure poliidere , vel vindicare c< iiiliterit, 1 •cumque xrario factum elfe , tam ipsius relatione, ■quam pi.bPcormn monumentorum fide constiterit , rerum nol is notitia intio etur: ut jussu nostro vacantia , vel alite res nomine oct np-ntur 2 jrrarii: qux forma etiam in parte honorum , vel in una . alterave re , seu actione una, vel etiam pluribus servetur. Nam si quid per Fraudem in diipeudium tcrari 1 fuerit admissum , missi quidem exeeutores non evitabunt indignationem: prxks autem facultatum parte dimidia multabitur : sifei vejo patronus detrimentum, quod [pro] vitio ejus sileo ingeritur, resarcire urgebitur. Dat. 7. Id Octobr. Coufiantinop. UN. THEOD. A. 15. & qui fu eilt nunciatus COS. 435 - 716 6. Imppp. GRAT. VALENT. & THEOD. AAA Pallio al. Panhellevio) Gonlulari Lydis. CErvum domini delatorem jubemus in exemplum omnium ora ditormn severissima: sementis iul.jugari , etiamsi objecta In baverit: [excepto 7 crimine Majestatis.] Dat. Cal. Novemhr' Conftantinop. ANTONIO L SYAGRIO COSS - NKss 0088 . 382. 7 - Constit. pars iex Basilicis. tque fervo, neque libero homini liceat deferre id, ex quo T i T. XI. DE DELITOR BUS. 1. Imp. ALEXANDER A. Basso. Clei, qui capere potest, tacitum fi ieieoinmissum relictum est, 13 cessat delatio. His enim prolnbetur tacite relinqui . qui palmi relictum ca, ere non poliunt. P. P. iZ. Cal. Maji, MAXIMO 2. & rELIANu COS'-. 2:4. s. imp. G 1 RDIANUS A. Eutychemo. ^Gn nte 3 ossi, fi solicitudine , quinimo julhi Procuratoris, ut causam ab alio delatam convenienti diligentia instrueres, non ipsum voluntarium delatoris munus sulce, >iss_ te , actorum lectio, qux precibus intexta iunt , r.raniftstc declarat. Eapropter, ne quill 111 persona tua, quod est iectx teir.pnrum meorum alienum , attentetur, Prxles provinciae Vir Clarissimus ad iolicia.-dinerr. suam revocabit. PP. 8- ld. Septembr. PIO & PUNTiANO COSS. 2Z9. 3. Idem A. Clssoelio. VsUlla macula vel crimine delatoris al pergitur is, qui, cum 4 a! officialibus fundum seu domum filci possidere contenderetur; 11011 se , sed alium ejus rei pojfijorem eje monstraverit. PP. prid. Cal. Jul. CORD' AN. A. 2 & PONTiANO COSS. 242. 4. Imppp. CARUS, CARINUS & NUMERI tNUS, AAA. Candido. X varia statutorum diversitate ad id decursum est, ut hi, qui Rcipnblicx q causas defendunt , delatorum criminibus non teneantur: cum omnibus notiiiiimim sit, eos solos fi execrabiks nunciatores esse . qn : fisco deferunt. PP. 3. Cal. Septembr. CA RINO & NUME-.IANO AA. t OSS. 284. 4. Imp CONSTANTINUS A. ad provinciales. QMnes Judices invigilare .rxcipimus , delatores [sine fisci ad- J vocato denunciantes,] poenis adficere : apertissimi enim juris est , ut, quod ex cujufque patritno.,:u ceciderit in casum , & legibus . & recto juris orcine fisci advocatis agentibus vindicetur. ] Sed quia nonnulli prxeipites, fecundum jus possessa patrimonia deterre 11011 tessaut . damus omnibus [licentiam,] qui se l.vsos existiment, contra delatores severitatem judicum implorare ferro districtam. Dat. 2. Cal. April. Coufiantinop. CONSTANTIO & ALBINO COSS. 33S- quilquam aut mortem , aut bonorum suorum amissionem p e 7 tiinescat. Quod si quis aliter fecerit, vel li propterea quod thesaurum invenerit, deferat queuquam : ser.us quidem’statim igni tradatur, maxime si dominum suum detulerit: liber autem homo bonis ^demptis , & civitate amissa, extra fines Romani imperii abeat. i-i ,, 0 l. 3. supr. de jure fisci. (2. /.3. in pr. supr. h. t. (3. Adde l. 5. §. 13. jj\ de his qua ut indign. (4. 1 . qq.ff. de jure Jf/cb (5. l.t.ff.d.t. (6 v. I. 3. Jhpr.de injuriis. (7. Adde/, i. §.siservi ii).Jj'. de quaßienib. I. 2. §. 6.jf. de jure ßfei. L penult. Pars 8. Const. sive ejus epitomes ex Basilicis &versione Ant. August. 8 liceat advocatis fisci dicere sibi esse relatum, detinere quemquam bona ad fiscum pertinentia, & propter hanc oc- cultam accusationem insidias aliis agere: sed delator adsit, ejus- que qualitas consideretur. §. 1. Et neque 9 filius patrem, vel matrem, aut libertus patronum de rebus fiscalibus deferat, neque exilium passus, aut calumnia causa damnatus, aut fustibus a Magistram casus, aut alius s jure prohibitus audiatur. §. 2. Servus 10 autem live in fiscali causa, sive in alia quali- bet dominum accusaverit, ejus vox in ipsa accusationis otatione opprimatur, etiamsi vera contra dominum detulerit. §. z. Schola vero Palatinorum , qux elt, potest & cogitur delationes facere, antis, cui ä juft permittitur, fi quenqtiam deferat, patronus fisci delatoris meminerit. §. 4. Atque ii est in urbi regia is, qni delatus est , ex decreto Comitis rerum priva- tarum conveniatur, neque amplius quatuor nummis toti Pa ati- nopum fcholie . & pro tempore Primicerio , atque fisci advocatis pfo citatione aut pro comparitione procuratoris exsolvat. Sed in singulis cognitionibus constitutas expensas in jam dicto judicio nrvbeat, tam pro ipsa cognitione, quam pro actorum conscriptione. Quod si innocens lit, absolvatur a petitione: fi vero ocnoxnis esse videatur, non ea solum, qux habeat, aut debitum , quod debeat, exsolvat, sed etiam sumptus, qui-s fi: unt fecisse contigerit, in duplum anctos restituat, ex quo temere litem suscepit. §. v Si vero solum bona deferantur, ut ad factum aerariu m pertinentia , & ign iretur eorum possessor , smt tamen ea intra tegam urbem , aut in suburbanis, li quidem immobilia fuerint , non cts titulos schola Falatii.orum imp.-nat, neveea oc.u- p-et, leii Coo es rerum priv marum Augusti Edicta in celebrioribus regix urbis locis proponat, & ubi ea cun sistunt, qui 1 us permittat cuicunque contradicturo de his rebus intra triginta dies suscipere apud se judicium. & cum suis rationibus compatere, ex- penlas solvendo supradicta-i, si\e ipse possessor bonorum sit, qni veli; se o; p„nere , sive amicus ipsius, aut servus, vel libertus, cum a tifis , qui vere ea bona possidet; ea quoque in hoc negat» peragantur, qux d ■ custode 11 possessionis constituta Utut. Sivero neque ipse dominus rc: , neque procurator possidentis, ncqne cestos postefiinnis intra triginta dies appareat, idque actis expreßn» sit, in possessionem mittatur fiscus, eorum bonorum fepntju- dicio domini in eis, qux ipsi competunt, actionibus. Sivero bona delata ipsi mobilia, aut se moventia fuerint, non temere ea a prehenduntur: sed prius perquiratur eorum poisstTor, dqus conveniatur, & litiget expensas solvendo jam dictas, aliaque lup‘ ä scripta servando. Atque omnibus legitimis modis & probationibus scriptis , & 11011 scriptis discutiatur de b s rebus & qm scire quio- quam possunt, examinentur. §. 0. Sciat ver« is, qui convenitur, (e , si succubuerit, non suium iumptus in eo judicio factos loluni- rum , sed & illa , qua: apud ipsum repellantur, restituturum , ^ eorum adjecturum xstiinarionem. § 7. H.ec cum generaliter 1-. rcbus fiscalibus constitut o statuisset, propriam deincepsCmctiync . de publicatis ob crimen larix Majestatis decernit, ut de eo cnimn. ut, ad. “iit rsss ■i supr. de his qui accusare. (8- Adde I. §. 1Z-^- dcEA-»"/!" dign. (9. Adde l. IX. si' de jure fisci. (10. l.pc™tps"P r , t qui accusare. ( l.l. uit. supr. de aiquir. esir.tin. pofieß. I. b.J r • unde vi. 1 .1. supr. si per vim vel alio modo. renun- 717 Pe petitionibus bonorum sublatis. 7*8 renuntians, milio pacto delator appelletur, iedrect. suscipiatur: & ii quidem hi nuntiatores calumniati fuerint, ut exteri delatores puniantur : fi vero vicerint in delatione , non solum poena careant, sed etiam octavam partem honorum delatorum accipiant. §. 8. Delati autem, si res ab eis possessi, vel eorum facultates minores quinquaginta auri libris sstimabuntur, eius quantitatis, quicun- que Fuerit, fidejussores dabunt: ii vero excedent eam summam , usque ad quinquaginta easdem libras nihilominus dabunt fidejussores , pro reliqua autem quantitate jurabunt, addentes in eadem cautione juratoria; se adfuturos in judicio sacrarum privatarum Augusti, aut per se ipsos , aut per procuratores, neque id tribunal deserturos. Si vero post id jusjurandum deserant, ter vocantur , denis i diebus inter singulas vocationes interpositis: fient quoque tria proclamata contra eos , & si nec tunc qui. lern veniant, aut ipsi aut eorum procuratores, vel defensores, possessionem bonorum sacer fiscus apprehendat, absentibus reservata eorum defensione. §. 9. Quod fi bona delata in provincia sint, & Praeses provinciae , live sponte sna , sive ex jussione Comitis rerum privatarum Augusti de causa cognoscat, nihil cum tumultu, aut per vim fiat, sed expensae solvendae ejus judicii, tertiam partem earum , quae in regia urbe solvuntur , 11011 excedant. §. 10. Unusquisque autem deferens sive Comiti rerum divinarum »rivatarum Augusti, sive schohe Palafmrum, sive clarissimis fiscfadvocatis, sive etiam clarissimis Praelidibus provinciarum , noverit se , live in causa perseveret, & calumniator esse detegatur: sive ab accusatione desistat. & latitet: si mediocres facultates habeat, easque amittere pro nihilo ducat, gravissimis verberibus castigandum, & perpetuo fore relegandum. Si vero militiam habeat, vel honestum aliquod officium, aut idoneas facultates : excidet tum a militia , tum ab aliis faculta-. tibiis, & neque intra urbem regiam , neque in ea provincia habitare permittetur. §. 11. Servabiturqiienic lex tama Comite privatarum Augusti, quam ä schola , qui sub eo est : eamque violans , ob singula capira ejus violata , quinquaginta auri libras multa: nomine exsolvet. Si vero iu provincia eorum aliquid violetur : in singulos eventus triginta auri libras ,. tam qui provinciis praesunt, quam subjecta: eis cohortes exsolvent. Ne vero quisquam eam multam effugiat, liceat etiam injuria assectis deferre legis transgressorem , & rennncir.re id impune Sacratissimo Augusto, aut gloriosissimo Magistro , ut ea cognoscens Imperator, ipsi Magistro multarum exactionem committat. T I T. XII. DE PETITIONIBUS BONORUM SI EI.A I 15. I. Imppn. GRATI AN. VALENTIN. L THEOD. A A A. Ei.tr.rio PP. QUisqttis in crim ve Majestatis a deprehensus Fuerit, & punitus, ''—bonaqueejus, Jio 111 plectendi consuetudo criminis habet] fiscus invaserit, nullus eadem sub specie munificentia; Principalis audeat proprio jure poscere, qui contra legem id ausus fuerit sperare , quod n»n licet, reus violata: legis habcariir f Sed quoniam plerumque ita ; n nonnullis causis inverecunda petentium inhiatione constringimur , ut etiam non concedenda tribuamus : nec P.e scripto quidem nostro adversus formam iati legis, loci aliquid relinquatur. 's- Si qird autem ex bonis talibus nostro judicio , nullo tarne;: deb.lerante atque poscente, concedi cuiquam voluerimus: fcujiti.nn.li tantum valeat l.beral tas. Dat. 17. Lai. Dee. Theffale- nka, GKATiANO 5. & THEODOSIO 1. A A. COSS. 380. Impp. THEOD. & VALENT. A A. Plorent!» P. P. QMae femen alienas appetendi fortunas st : rpitus eruere cupienter . nulli deinceps voinmus petitionis rerum esse licentium Et si intestatus qiiifauam [quidamve , ] ac nullis ex numero pro»in- quoru n existentibus . vel uxore, vel marito, fati munus impleverit , C'.;i:isi;un.]i;e sit conditionis aut sectae, scu quolibet titulo res fuerit fiscalis , nemo amicat ad petitionem rerum defuncti d esu risi. /. l officium devotionis tui fuerit revelatum: ipla etiam [persona , ] quam defunctus esse voluit heredem, fi gesta apparuerint, tali primio niancipetur, ut ex omni patrimonio 6 medium consequatur , & cum fisco nostro celebret divisionem : Id etiam habitura privilegium , ut prior eligat optionem , & tunc occultator ille gestorum fisci ct mulieris pariter inimicus, exutus omni patrimonio suo, ac fisco vindicato, 1:1 insulam deportetur. Dat. Idib. Mark. GALLICANO L BASSO COSS. 317. T I T. XIV. SI LIBERALITATIS IMPERIALIS SOCIUS SINE HEREDE DECESSERIT. I. Imp. CONSTANTINUS A. ad Mygdonium Castrensem Palatii. Uhemus, ut si quis forte ex his, quibus communiter i nobis aliquid donatum sit, nullo herede relicto decesserit: ad 7 confortem potius solarium , quam ad personam aliam pars decedentis perveniat. Dar. 12. Calen'd. April. Antiochia, CONSTANTINO A 4 - & LICINIO 4. COSS. 31;. T I T. XV. DE THESAURIS. 8 1. Imp. LEO A. Eutyehio P. P. A^Emo in posterum super requirendo in stio, vel alieno loco thesauro, vel super invento ab alio, vel a se, effusis precibus pietatis nostri benignas aures audeat molestare, f Nam in suis quidem locis unicuique , dummodo sine sceleratis ac punienots sa ri- ficiis 9, aut alia qualibet arte legibus odiosa thesaurum , (id ic est condita ab ignotis dominis tempore vetustiori mobilia, ) qinn ere , & invento uti , liberam tribuimus facultatem : ne 1 >terus De: beneficium invidiosa calumnia perfriatur, ut fu ersinn o> sit hoc precibus postulare , quod jam lege ytrmiffum est, & Impeiaruriae Majestatis videatur pervenire liberalitas postulanda, f In 11 alienis vero terru'"; nemo audeat invitis , immo nec volentibus, vel ignorantibus dominis opes abditas suo nomine perscrutari, Qm d jsi nobis super 'noe aliquis crediderit, [eile] fuppl, camlum , aut Jpriter hujus legis tenorem in alieno loco thcsatmim scrutatus invenerit, [totum] boc Fcorum domino reddere compellatur, & vel ut temerator legis saluberrimi puniatur, f Quod si forte vel arando 1:, vel alias terram alienam colendo , vel quocunqne en!n, 8. v. Nov. Icon. si. 39 - Jnß. derer, divis. (9. Adde/. 13. ff. ad leg Corn. deficar. (10. Adde /. 31. §. I.ff. de adijUtr. rer. demi«. (it. Adde /. 16. ff . deservitut. prad. ruft. tz. 39. Inst. derer, divis, vide tamen /. 3.1.6. infr. de metati. (13. Adde i. 65. §. 4. ff. dc u.iquir. rtr. domi». non Codicis Lib. X. T \t. XVI. id, ?IQ —~T„ „prsrrutamU , in alienis locis thesaurum invenerit: quod repertum fuerit, dimidia retenta , altera dimidia data, cum domino partiatur. Ita enim evenit, ut unusquisque suis ftuatu™ & no" fnhiet alienis. Dat. 6. Id. Octohr. LEONE juniore A. COS. 474- T I T. XVI. de annonis et tributis. Pars Const. r. ex lib. 56. Basiiicorum. TTAcantes deinceps annence, & capitationes a fisco exigentur, V ne ,, ue ä Magistratibus separabuntur , ut aliis concedantur, aut in publica opera insumantur line sacra forma , qua & donatio , & modus sumptuum explicetur. Sed neque etiam ex publico canone in privatum , vel publicum opus materis arborum transferantur , aut in emptionem materis pecunia tribuatur fine sacra forma. Qui contravenerit, de suo fisci damnum sarciat, & competens scrinium '/ravissimis pcenis subjiciatur. 2. Imvin VALER. & GALLIEN. AA. & VALERIANUS C. Antiocho. irS i quidpm alienum pro portione , ex qua quisque defuncto al-l heres extiterit, prsstari oportet: annonas autem is solvere debet, qui possessiones tenet & fructus percipit. PP. SECU- LARE & DONATO COSS. 261. 3. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Herennio. INdistiones 1 non personis, sed rebus indici solent: & ideo nc •* ultra modum earundem poisefiionum , quas possides, conveniaris Prsses provincis prospiciet. Dat. PP. 17. Lai. Nov. AiMI- LIANO L AQUILINO COSS. 2\6 4. lmp. CONSTANTIN. A. ad Proculianum. (~\Mnes pensitare debebunt, qtis manus nostrx delegationibus 3 adscribuntnr, nihil amplius exigendi [vel remittendi potestatem elfe.] Nam fi quis Vicarius, aut Rector provincis aliquid jam eu i quam crediderit remittendum : quod alii remiserit, de propriis dare facultatibus compelletur. Dat. iq. Cal. J11I. Conftantinop. CONSTANTINO A 4- & LICINIO 4. COSS. 31;. ;. Imp. CONSTANTIUS A. ad Uranium. . f\Mnes 4 omnino ad oblationem functionum publicarum oportet urgeri. Lege enim nostra lignaturr. est, nec ejse extraordinaria, nec vot ari , qua:solenniter u provincialibus devotijjimii conferenda sunt. Dat. 3. N011. Fcbr. CONSTANTIO A. r. & CONSTANTE COSS. 339- 6. Impp. VALENT. & VALENS AA. ad Dracnr.tiur.i Vic. Africa. T)Ro 5 locis ac proximitate possessionum annonam ad limites trans- vehi praecipimus. Dat. 15. Cal. Jul. Mediolani , VALENTINIANO & VALENTE AA. COSS. 36;. 7. Imppp. GRAT. VALENT. L THEOD. AAA. ad Principium P. P. IN fraudem annonaris rei, ac devotionis publica elicitum damna- A bili surreptione rescriptum , manifestum est, jure non posse vires sortiri. Circa omnes igitur par atque squalis illationis Forma teneatur. Dat. 8- Cal. Dstobr. Aquil. ARCAD. A. 1. & BAU TONE COSS. 385- 8. Imppp. VALENT. THEOD. & ARCAD. AAA. Cynegio P. P. ■Vi Emo possessorum ad instruendas mansiones vel conferendas fpe- cies longius i, delegetur: sed omnes itineris ac necessitatis ha- 7 20 translatio , quam devotionis illatio. Hoc non solum in ursW verum etiam in posterum prohibemus , ea lege u 1 - se nU' ' noverint supplicio puniendos , qui ista commiserint ‘ Non. Sept. Valentia , HONORIO NB. P. & EVODIO COSS 10. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. Minervio Com. R. P. QBsistere commodis publicis & statutis necessitatibus non o«qw privilegia dignitatum. 7 Unde ut quisque de prsdiis emolu mentum consequitur, fi non is evoluto anni spatio intra sex mense: omnem, cui esse constrictus dicitur , reliquorum intulerit cuma lum 8: ad ipsos , qui sunt domini praelii, exactionem vnhimiK pertinere. PP. in programmate Vari viri clarissimi urbis Roma. HONORiO A. 4. & EUTYCHIANO COSS. 398 . 11. lidem AA. Eutvchiauo PP. FUdices, quos 9 circa profliganda serarii nostri compendia necti O gentes ac desides fuisse constiterit: omnia, qna> in administra tione politi perceperunt emolumenta 10 , reddere compellantur Da r . 3. Calend. Mart. Mediolani , VINCENTiO & PRAV1TTA COSS. 401. 12. Imp. THEOD. A. Isidoro. PP. Illyrici. JD ab unaquaque provincia censemus expetendum, quod ab iisdem mi per eile promissum , tua Sublimitas indicavit. Nullus vero de extero ad possessiones eorum , (quod maxime formidant,) in. spector accedat. Macedonum reliqui exemplum secuti, inedia quantitatis, ut obtulisse noscuntur, tributa suscipiant. Sed & h;, qui potestati sunt, nihil ä se ultra tertiam partem posse con. ferri, illud exsolvant, ad quod se indubitanter fore idoneos pollicentur. Qme dispositio in perpetuum observabitur, sacrosancti Thessalonicensis 11 Ecclesia civitatis excepta, ita tamen, ut aperte sciat, propria: tantummodo capitationis modum beneficio mei numinis lubievandum : nec externorum gravamine tributorum rempublicam ecclesiastici neminis abusione Isdendam. Dat. 6.Id. Octobr. Conftantinop. VICTORE V. C. COS. 424. 13. Imp. ANASTASIUS A. Anthemio P. P. £1 provincia vel civitas relevationem petat animalis fmBiottis , vel inspectorem aut peraquntorem , referatur petitio ad Principem, ejufque arbitrio idoneus mittatur, prius jurejurando prxitico: ex cujus tamen relatione facta, Prxfectis praetorio non aliter forma ulla detur , quam si Prsfecti ea omnia , quae ab eo didicerunt & , . - , quaesierunt, Principem edocuerint, atque ita sacra proferatur For- a provinciaab:.sdevottJ/tmis conferenda , ma modis omnibus observanda, f Privati autem iis de rebus preces ne porrigant, f Nec relevatio vel deminutio perpetuo, vel ad tempus, nec inspectio, nec peraequatio liat aliter, quam ex scripta jussione Principis. Sed neque Praesecti delegationes faciant pro tempore praecedenti , neque annonas, vel pecunias quibufiiam seorlim addicant, non praestitas initio, vel postea defectas caesa praestationis accipientiumvc corporum defectu : verum h*c omnia liant ex sola auctoritate Principis scripto comprehensa e quod qi;i non observarint, & data , & omne damnum, quod fiscus lenserit, ei de suo resarcient. Is etiam , qui debitoribus filci dederit dilationes , praeieripleritve terminos alios , quam legitimos sua auctoritate line jussione Principis , quae debentur fisco, ue suis facultatibus exsolvat. Sed neque pecunias civiles fisco inferendas, vel civitatibus deputanstas , in alios usus transferat, vel quibusdam personis deputet sine auctoritate Principis. Et officium Prxfecloram, nili omnia , quae constitutione continentur, observaverit., instru- xeritque Prxfectos^ Praesides provinciarum, obsequentiaqueillis officia, & exteri, qui res fiscales tractant, nisi iis juffionibus paruerint , fisco contingens damnum de suis facultatibus prxltabunt, & legis contemptores quinquaginta lib. aun' multabuntur, t Impertito autem omnia fiscalia inferantur, ea etiam, quae Armeniaca vocant, videlicet Calendis Januariis, & Calendis Majis, &ad finem indictionis, in tres xquas partes divisa, nulla in mediu collatoribus innovatione faciemla. Quia vero Armeniacorum tributorum prxstatio duabus pensionibus dividitur, liceat collatoribus fi velint, priorem consuetudinem huic constitutioni prxferre, &dua- bita ratione [delegentur.] Dat. 10. Cal, Jan. Conftantinop. ARCAD. A. 1. & BAUTONE COSS. 385-, 9. lidem AAA. Cynegio PP. MEditerranex civitates ante ä maritimis, & maritr/x [1] medi- A terraneis onerabantur expensis , ut plus haberet dispendii (1. v. /. 26. j}[ de jure sis. i. adde i. 7 .js. depuhlicun. (2. v. iifr. tit. de inditliouib. 3. Adde/. 3. §. x.infr. de canone lar git ion. (4. /. I. infr. de itum, nemini conccd. (;. /. 8- infir. h. t. I. 4. insr. de erogat, militario annona. (6. /. O.supr. I. 9. infir. h. 11. 2. infr. de priv. domusMugust, (7. / 4. infr. de exact. trib. I. yf u t r ‘ de e pise. N cler. (q. v. /. 13. infr. de onmi agro deserto. (.9- v ' 1.6. infr. de exaäor. trib. (io. /. 6. infr. de cersib, (u. /. icsacros, ecclesiis. ^ I 21 De indictionihns. 722 hus pensionibus solvere, & aliud dimidium Septembri futtirx indictionis. Quod fi velint tripartito solvere, habeant ad dilationem totum Septembrem mentem Futurae indictionis. Ante missum vero, ut convenit, inferant in exordio cujuscunque indictionis: nam & hoc ejus significat appellatio. Dat. Calendis April. PAULO V. C. COSS. 49b. T 1 T. XVII. DE INDICTIONIBUS, i 1. Impp. HONOR. L THEOD. AA. Palladio PP. QMnes omnino quocunque titulo possidentes , quod delegatio sii- ^ perindicti nomine videtur amplexa, velut canones cogantur inferre : & ut ne qua Iit dubietas, hac aperte definitione decernimus, ut id potius canonis vocabulo postuletur. Nulla a igitur domus vel sacri patrimonii vel emphyteutici juris, vel hominum privatorum, etiamsi privilegium aliquod habere doceatur, ah hac necessitate sejuncta sit: qua jam non extraordinarium , ut-hactenus , sed iplis Facientibus canonicum nomen accepit. Dat. 7. Id. Jan. Ravenna: , THEOD. A. 7. & PALLADIO COSS. 41- 2. Impp. THEOD. & VALENT. A A. Dario PP. pArticulari delegationum notitia , ante indictionis exordium singulis transmissa provinciis, collat'Onls modum ä polleIForihus multo ante profpectnm , devotionis solita , non subitis calumniis tua Sublimitas faciat imputari : ut L provincialibus subeundi dis- 1 (ulceptor abductus, & Curia Fu a desit, & rei familiaris detrimenta pendi i necelsitas auferatur, & Officiis inferendi damni licent a sustineat. Dat. Prid. Idus A smilis, Constantinop. THEODOSIO omnemque substantiam exactor accedat: solutionis obsequio cut» 7 substantis proprietate suscepto: Qua facultate prabita, omnes fore credimus proniores ad solvenda ea , qua ad nostri usum exercitus pro communi salute poscuntur. Dat. Cal. Febr. CONSTANT. A. 6. & CONSTANTIO C. COSS. 320. 3. Imp. CONSTA NINUS A. Nemesiano V. P. Com. Larg. CAUoties quis & privati debitor invenitur, & fisci: abreptus al» uno Officio , teneatur ad universi debiti solutionem Qui eum abstulit, coerceatur, ac totius summa exactionem in se suscipiat, qui eundem avellendum subtrahendomque crediderit. Dat. 4. Id Maji, Nizibi, AMANTiO & aLBINO COSS. 3«. 4. Tdem A ad Eustathium PP. post alia. ACtores, exterique rei privata 8 nostra, ad solutionem speci*- rum solennium , debiti 9 vigoris auctoritate cogantur : ne provinciales rei privata nostra fatiget io immanitas. Dat. 8- Id. Mart- PP. Romx , I.IMENIO & CATULiNO ' 088. 249 . Imppp. THEODOS. ARCAD. & HONORIUS A A A. Rufino PP. APparitores quicunque 11 in collationem auri praccpti fuerint Officii fui adhibere servitium : titulorum 12 debita , & collationum summas relationis sua fide & adnotatione perscribant : sit- que ex offici-lis instructione officium conscium, quid exactum, qiiidve perlatum esse videatur: ne longinqui itineris diversitate denegetur. Dat. 5. TORE COSS. 436. Cal. Sept. Apa IS 1 D 0 R 0 & SENA- T I T. XVIII. DE SUPERINDICTO. 1. Imppp. GR.aT. V 3 L. ct THEOD. AAA. ais Procons. (VV. CC.) & omnes Rectores. TUIhil superindictorum nomine ?>d solas PrxFecturx literas quisquam provincialis exsolvat: neque ullius omnino indictionis titulus etiam‘blennis immineat, nisi 3 cmn nostro confirmata judicio, & imperialibus nixa prxeeptis, sedis ampblsimx deposcat indictio’, 81 cogat exactio. Dat. 18- Cal. Jul. Mediolani , ANTONIO & SY 4 GR 10 COSS. 38 J T I T. X!X. DE EXACTORIBUS TRIBUTORUM. 1. Imp. CONSTANTINUS A. ad /Eliamim Proconsulem Africa. j^Ucenarii4, & Centenarii sive Sexagenarii non prius debent aliquem ex debitoribus convenire , quam ä tabulario 5 civitatis nominarim breves accipiant debitorum : quam quidem exactionem sine omni fieri concussione ouortet. Dat. Cal. Nov. Treveris, CONSTANTINO A. 4 & LICINIO 4 COSS. 31;. 2. Idem A. ad Populum. jV^Eir.o carcerem, plumbatarnmque 6 verbera, aut pondera, aliaque ab insolentia Judicum rerena supplicia, in debitorum solutionibus , vel ä perversis, ve’ 1 ah iratis julicibus cxnavescat. Carcer pccr.alium , carcer hominum noxiorum est , L&l Officialium , L cum denotatione eorum Judicum, quorum de effit io certiores este debebunt, qui contra hanc legem admiserint. Securi juxta Prxsidem transeant solutores. Vel certe si quis tam alienus ab humano sensu est ut hac indulgentia ad contumaciam abutatur: contineatur aperta L libera & in usure hominum instituta custodia militari. Si sqiiis] in obdurata nequitia permanebit, ad res ejus (i. v. I. 3. fvpr. tit. ptox. adde i. 7. ff. de publicanis. (2. I. I. infr de immuni: nemini conced. v. Nov. 128. e 10. (4- v. /. ■;. infr. de ptiuc. agentium in reb. v. /. 2. infr. de numerariis & acluar. (Vi. Adde /. 40 infn. infr. de decuriati. (7. Adde & tribat. (9. /. 7. infr h.t. (10. v, 1. 1. infr. dr coiiegiatis. (11. .te bis qui ex pubi. rat. (,20. A. 4 L ABUNDANTIO COSS. 39 - 6. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. Theodoro PP. |N fiscalibus debitis, hoc est, annonariis, exterisque titulis, qui 1 ad arcam eminentiffimx pertinent 13 Prsfecturx : nccnon in bis debitis , qua Rationale usurpet officium , Rectores provinciarum constringantur : & eos 14 necessitas maneat exigendi, ä quibus expectatur auctoritas. Dat. g. Cal Jul. Mediolani , HONORIO A. 4. & EUTYCHIANO COSS. 398 . 7. lidem AA. Hadriano PP. Allisi Opinatores 1$, (idest, exactores militaris annona) cum A delegatoriis judicibus t(>, eorumque officiis iniistant, ut intra anni 17 metas id , quod debetur , accipiant : nihil iit his cum possessore commune : cui non militem, sed exactorem , si sit obnoxius, convenit imminere. Judices itaque, qui provinciales palsi fuerint Opinatoribus delegari, ejusdem quantitatis duplex poena retinebit: & apparitores ex quolibet officio sententiam deportationis excipient, si per feinet exigendos voluerint delegare militibus : & Curiales temporale manebit exilium , si cos , quos solennster exigere consueverunt, Opinatoribus putaverint esse tradendos : cmn Judicem oporteat inquirere debitores. Tabularios ig fideliter providere nomina debiturum : [&] apparitores sive curiales , conluetudiiie servata regionum, convictis debitoribus imminere : ut perceptis congruis emolim entis Opinatores, impleto anno , ad proprius numeros valeant remeare : quili ultra annum protracti suerint, J"dices eorumque officia absque ulla mora de proprio cogantur exsolvere militibus, quod debetur , ipsis adversus obnoxios repetitione servata. Quod si ad nos aliqua de retentis ab Opinatoribus querela pervenerit 19 . in duplum ab bis protinus ejiigetur : ut partem debitam miles . reliquam fiscus accipiat. Judicibus quoque, eorumque Officiis eatemis subvenimus, ut in contumaces debitores cujuslibet dignitatis auctoritatem suam exerant: at fi impudenter solutio disseratur ; actores 20 , procuratores , eo- nimque 2! prxdia persenuantnr : de eorum 1,11 .que numinibus ad nostram scientiam relaturi. Dat. 3. Idus Julii, Alediol. VTN- CENTtO & FR/iV TTA COSS. 40m_ Adde (13. /. 11. jupr. ne atrnen. cf trib. (14. Adde/. 1 .supr.de tjfic. prüf. August l. I. infr. de coi/, .fund. fifc. I. 1. infr. de exnnt. & exucl. (is l. 11./. 14. infr. de erogat, milit. ur.non. (i.A. I uit. infr. de coli, fund patrim. (17. /. II. infr. de erogat, milit. annon. (18 v. / t./upr h. t. 1.2. infr. demunerar, l.i. infr. di immunitate l- 13. infr. de omni agro deferto. (g, l. 10 Jupr. de annonis minini, t. 1. infr. deccnjib. I. 2 .Jupr. de jure fisci. (9. /. uit. Jupr. I. 12. infr de 't.l. 3. infr de exeeutorib. ef exuet. Tom. II. (12. I. 1. infr. de upoeb. pubi, omni agro. I. tp.jupr. h. t. Z z (21 8- Imp-. 72 z Coccis T ib. X Tit XIX. usque XXIII. 8. Impp. LEO & ANI HEM US AA. Nicostrato FP. 724 CI r divina dormis, aut quilibet alia cnjuscnnque dignitatis at- o 01,0 fortunx . rc vera fundos extra metrocomias , non patrocinii gratia, sed emptionis jure, vel quolibet alio titulo legitimo possederint, & non impositas Reipublicx Functiones agnoverint, quemadmodum prior dominus dependebat, omnibus modis pos sessiones eorum publico 2 vindicentur, & Curix 3 ejusdem civitatis, sub qua vincti sunt, assignentur: ut publicis commoditatibus circa tributarias Functiones undique nostra provilione videatur este consultum. Dat. Calend. Septembr. ANTHEM 10 A. 3. COS. 468. 9. Imp. ANAS-TASIUS Anthemio PP. "PctE 4 esastonim multitudo eum fisci rationibus, tum collatoribus damnum adferat, unus tantum in singulas provincias ex •ompetenti scriniocaiicnicarius mittatur, qui eorum, quae proprio scrinio debentur, exactionem urgeat: compulsor plane non mittatur , nisi post diem , quo solvi debuit , St hoc amplius mensem 5 alterum. At eo tempore elapso compulsor mittatur , qui non tantum reliqua sisiatia , sed & pro modo culpx multam ä Pixlide , & officio ejus , & i canonicario exigat. Soli autem Praesuli , & officio , & canonicario compulsor immineat, & pro ratione provinciae, atque itineris spatio sol.itium ab eis ferat, per quos fartum est, ut mitteretur. Verum alius compulsor nequaquam mittatur , nec alius quisquam. Si tamen Prxfecti ex usu esse existimaverint, alium com; ulsorem mitti, eadem in eo ferventur, & definitum sidqtium ei is prxstec, qui mittendi causam praestiterit, hoc est Prxses provincix, L officium ejus, & canonicarius, & compulsor. Constitutum namque canonicario solarium omnibus exactoribus post eum missis, sufficit, ncc eo amplius quidquam corpora civitatum , vel collatores prxstare coguntur , etiamsi plnres mittantur, iis, qui misti snnt sigillatim multandis, nisi publica tributa expedierint. Quxcunque autem fiunt delegationes 6 , cano- »ic.ario mittantur, ut eas per se expediat: nec ob eas augeatur «anonicarii solarium. §. 1. 'ErSouxrixx nullus accipiat, sed & nomen illud penitus aboleatur. §. 2. Quod si qua ex parte quis legem transgrediatur , & adversus officia Prxfectorum , & adversus Prxsides provinciarum, & officiales eorum, exterorumque publica tractantium personas, quinquaginta librarum auri poena eonstituta esto. Dat. 12. Calem!. August. C. P. PAULO V. C. COS. 496. 2. Impp. CONSTANTINUS & CONSTANS AA Restituto Prxfidi Sardiniae. CAtis sit debitorem [annonarum] ad solvendi neceflitatem cantio ne pignorum conveniri. Dat. 8- Id. Decemhr. Thtsalonie / CONSTANTINO 3- & CONSTANTE 3. COSS. ^ ’ T 1 T. XXII. DE APOCHIS PUBLICIS, ET DE DESCRIPTIONIBUS CURIALIBUS, tT DK DISTRIBUTIONIBUS CIVILIBUS. II i. Impp. HONOR. L THEOD. AA. Anthemio PP. inferiorum Curialium 12 relevandas fortunas, & impressio- nem potentium , & itidem curialium cohibendam, placuit, ut T I T. XX. DE SUPEREXACTIONIBUS. 1. Impp.. ARCAD. & HONOR. AA. Apollodoro Proconf. Africs. Q Uicquid ultra debitum fuerit elicitum i curialibus, vel cohortalibus, vel aliis exactoribus, in duplum 7 eruatur : quod provincialibus restitui protinus oportebit. Si quis autem exactorum in;superexactionis crimine fuerit confutatus, capitalis periculo eupiditos ejus amovenda, atque prohibenda est , si in iisdem sceleribus perseveret:. Dat. Prid. Id. Martii, Mediolani , STILICHONE L AURELIANO COSS. qoo. TIT. XXI. ®E 9; CAPIENDIS ET DISTRAHENDIS PIGNO- RIBUS TRIBUTORUM CAUSA. L. Hup. CONSTAN'i INUS A. ad Afros provinciales. ■DE* eorum jo',. qui siscaiUius debitis per contumaciam satisfacere ^ differunt, distrahantur: comparatoribus data perpetua firmitate possidendi-. Dat. 14. Caleno. Jun. Scrdicte , CONSTANTINO C. 9. & MAXIMO COSS. 3-7. A D j descriptiones [ii] qnx per singulos ordines cogentibus diversisVe- |gotiis agitentur, non fumant ante principium , quam apud acta provinciarum Rectoribus intimentur, L ex eorum fuerint recepta sententiis, f Sed L aurum, quod ex hujusmodi contributione redigitur , ita 13 debet susceptori ::ur;rio consignari, ut securitatibus nomen inferentis, dies, consui, mensu, causa, & summa comprehendantur: quo & descriptionis xquitas illustretur: & descriptio documentis evidentibus fulciatur, f Hoc etiam observan. do, ut in quadrimestribus quoque brevibus, qui ad excellent« tux officium solennster diriguntur , celcbratx descriptionis dispim- ctio societur : ut omnes vestrx potestatis scientiam formidantes, nihil ad relevationem locupletum, atque inopum perniciem au- deant pertentare. Quod & tunc optimum est custodiri, cum lucra- tivx facultates ex bonis curialium [curix] obvenerint: ut 61 :inopes, & locupletes fructu provisionis simili potiantur. Quam dispositionem si quis Judicum , numerariorum, vel curialium mutilandam esse crediderit, interminationi, quam nostra Sedes statuerit, subjacebit. Dat. 7. Cal. Sept. C. P V A RANA C OS. 2. Iinpp. THEOD. & VALENT. AA. Celeri PC. Africx. CEmel securitatem 14 de refusione munerum emissam, ab alio judice non liceat refricari : & ideo Spectabilitas tua falubeni- mx ac justissnnx prxeeptionis formam fequuta , prohibebit in posterum 15 eos ad discussionem transacti muneris constringi, quos claruit accepta securitatis prosperitate Ixtari. Dat. t. Calendas Maji, Ravennx , post Consulatum FELICIS & TAURI, VY. CC. 429. 3. Imp. MARTIANUS A. Constantino ?P. QUicunque de provincialibus , & collatoribus , decurso posthac ' S -- quantolibet annorum numero, cum probatio aliqui ab eo tributariae solutionis exposcitur , si trium cob.xrentinm sibi annorum apochas securitatesque protulerit; superiorum temporum apochas non cogatur ostendere, neque de prxterijo ad illationem functionis tributarix coerceatur , nisi forte aut curialis, aut quicunqoe apparitor, vel optio, vel actuarius, vel quilibet publici debiti exactor sive compulsor , possessorum vel collatorum habuerit cautionem : aut id, quod reposcit deberi sibi, manifesta gestorem adsertione patefecerit. Dat 15. Calend. August. VARRONE & JOAN. COSS. 456. 4. Imp. JUSTINIANUS A. CEcuritatibus 16, qux publicarum functionum gratia, five in solidum , sive ex parte si l 11 tx esse conscribuntur, nullam exceptionem non numera tx peennix penitus opponi concedimus. Dat. Cal. Jul C. P. JUSTINIANO A. 2. COS. (1. Confer l. 1. infr. lib. 11. tit. 35. U tit. 33. (2. 1 . 13. infr. iit amni agro deferto. (3. Vide tamen /. I. infr. de capiend. (4. V. Mov. \i%. (3. v.L 11 It. fupr. de jure deliber. L loi.jf. de reg. jur. (ß. V. PtfoveU. 147. U L ult.supr. de annonis. (7. Immo v.ide L 8. verf.Ji quis autem, infr. de cxcuf, muner. I. 6. infr.,. da ccnßb.. (8. Abrog. 2 fov. Leon. 6i„ T I T. XXIII DE CANONE LARGITIONALIUM TITULORUM. . 1. Imppp. GRATIAN. VALENT. & THEODOS. _ A AA. Juliano. (jMhem summam auri vel argenti, & reliquarum specierum, qus (9. Adde fupr. lib. 4. tit. 46. (10. v. I. 2 . 1 . peti. fupr. de exactor, trib. (11. v. /. ult. fupr. de annonis. I. 3. in fin. infr. tit. prox. (u. ' r - l. e,.fupr. de exacl. trib. (13. Adde Nov. 17. c. 8- (f r: $- I' (14. Adde l. 14. fupr. de folut. (15. v. /. 2. infr. quenudmoMn civil, muner. (16. 1. 14. §. i.fupr. de non numer. pecua- 111 sacris largitionibus ex more penduntur , statim , ut exactio Fuerit celebrata, ad thesauros uniuieujufque provincia: , vel ad proxi nios referri sub obsignatione 2 tabularii, cteterorumque , quos solicitos esse debere pracedentia jussa decreverunt, & thesaurorum Praepositis consignari prxcipimus : ut exinde ad sacrum comitatum integer omnium titulorum numerus dirigatur. Dat. 12. Cal. Aug. MEROBAUDE 2. & SATURNINO U 088 . 383. 2. Impp. HONOR. & ARUAD. AA. Anthemio PP. "MEque 3 sacrarum [vel] privatarum largitionum palatina 4 offi- ’ cia, ex quacunque causa , [vel] ex quoctinque titulo fiscalis debiti, cum ad provinciam mittuntur , possessores per se audeant convenire, sive id ex proterito reliquum trahatur, sive prtesentis temporis tributa solvi conveniat: sed ; Rectores provinciarum frequenter adeundo commoneant, eorumque Officiis incumbant Quod >1 Rector provincia: imminentem sibi memoratorum declinare molestiam quteret, vel qualibet alia ratione [Palatinis] iisdem propria auctoritate publice exactionis permiserit citram : tam ipse, quam officium ejus viceni auri pondo fisco dependant Dat. 7. Id. Decembr. C. P. BiSSO & PHILIPPO 0088 . 408. 3. Im-p. LEO & ANTHEMIUS AA. Heliodoro Com. sacrarum largitionum. pRxcipit nosira Serenitas, neque veloci 6 cursui, neque alii pnvter inveteratam consuetudinem gravamini subjacere Chartularios , qui de cohortalibus officiis uniuscujusque pro vinci.e largitionales titulos retractare constituuntur: cum idem etiam ■anipliffima PrxFectnra disposuisse perhibeatur : ut bis necesiitati- bns liberati , fideliter largitionales titulos valeant retractare. Quod si aliquo tempore nosira jtiiiio temerario ausu ex aliqua fuerit parte violata : tam Rector provinciae , quam apparitor ejus triginta librarum auri condemnatione plectentur. Insuper virum spectabilem Comitem Orientis, ejutque officium licentiam habere , conatus nefarius inhibendi tam moderatorum , quam cohortalis officii, cum de hac re admoniti fuerint a Palatinis -. eandem poenam Formidantibus, fi non omnibus modis, pietatis noltrie decreta congruum mereantur effectum. §. i. Illud etiam generali forma sancimus , ut in omnibus provinciis , tam nominatio specialium susceptorum largitionalium titulorum, quam defensio tractatorum , non tantum per viros clarissimos moderatores provinciarum, sed etiam per viros 1 'pectjbiles Proconsules, & Prie- fectum 7 Augustalem, ac laudabiles Vicarios una cum eorum officiis admonentibus semper , necnon imminentibus Palatinis procuretur, providentibus, ut post nominationem etiam fpecia- litmi susceptorum largitionalium titulorum 8 , nulla minuendi: 9 exactionis ad sacrum pertinen is sravinm , aut transferendi ad arcarios, aut quoslibet alios extrane s titulos, Rectoribus provinciarum , aut eorum officiis , seu etiam curialibus licentia permittatur , quadrimenstruis brevibus per idoneum tractatorem eorundem titulorum , super commendandis ratiociniis publicis , periculo Kcctortim provinciarum ad sacratissimam Urbem transmittendis: nam quacunque ex parte, quam jtilsit nosira tranquil litas, si minus fuerit procuratum , pmna superius designata , tam ipsi Judices, quam eorum officia se noverint esse plectenda. Dat. 8. Cal. Aug. Conftantinop. ANTHEMIO A. 2. COS. qflg. 4. fidem AA. Heliodoro Com. .v L. pRxcipimus, ut si forte delegatio 10, qns ab amplissima Prx- fectura in diversas provincias ex more quotannis emittitur, minus contineat omnes largitionales titulos , aut quoquo modo exactio eorum debet procedere , nihilominus competentem exactionem eorum a viris spectibiUbus tam proconsulibus, quam Vicariis , & viro spectabili Comite Orientis , & Prsrfecto Augustali , necnon & Rectoribus provinciarum , eorumque officiis, & curialibus (munium largitionalium titulorum exactionem) procurari : vicenarum 11 librarum auri condemnationem prx 12 oculis ha- (> v. I. 7. infr. de sufceptortb. (2. v. I. i.supr. de convenitnd. fisi'; debitor. (3. /. ult. infr. h. t. I. 7. supr. d: exuet, trib. I. j o.snpr. dc Qjjic. rece. provinc. I, 1. infr. de exeeutoribus est exacl. (4. I. 1. Ktfr. de palat, facr. largit. ($. /. 6. in sin. supr. de exact. tribut (6. v. infr. de curiosis. (7. v. iit. ff. de ojjic. prafecl. August. (8 t- 4 supr. de annonis est tribui, (9. !. 13. i.fr. dejuscept. (10. v. stiov. 128. (u. i. i.supr. h. s. (12. /. 3. §. i.supr.eoi. 726 bentibus, si quid minus exactum, vel illatum fuerit sacro xra- rio , quam prisca & inveterata consuetudo sacris largitionibus inferri constituit. Dat. Calend. Julii, Conftantinop. ANTHEMIO A. 2. CüS. 408. TIT. XXIV. NE OPERiE A COLLATORIBUS EXIGANTUR. i. Imppp. VALENT. VALENS & GRATIANUS AAA. ad Viventium PP. QPerarum 13 praebitionem , qua illicite a provincialibus hactenus expetita est, Sinceritas tua cessare pracipiat. Dat. 10. Cal Mart. Trev. VAL ENTIN. NB. P. L VIC TORE COSS. 36 9. T I T XXV. DE IMMUNIT >• TE NEMINI CONCEDENDA. i. Imppp. GRAT. VaLEnT. & THEODOS. AAA. ad populum. Uls nostra Serenitatis edictis, civitatum tabulariis erit flamnra 1 supplicium, si cujusquam fraude, ambitu, potestate, injustam cuiuspiam profiteantur immunitatem : ac nojl secundum praeolentem definitionem omnes 14 omnino , abolita specialium immunitatum gratia, necessitas tributaria functionis, firmata censitorum ptrxquatorumque provincialium Judicum peiaquatione constrinxerit. Dat. 3. Non. Mart. Mediolani, MEROBAUDE 2. & SATURNINO COnS 383 - 2. Impp. HONOR. & THEOD. AA. Anthemio PP. pEr Bithyniam caeterasque provincias possessores in reparatione 15 publici aggeris, .& cateris hujusmodi muneribus pro •jugerum numero vel capitum , que possidere noscuntur . dare cogantur Dat. 7. Cal. Novembr. Conftantinop. HONORIO $ & THEO DOS. 5. A A. COSS. 411 T I T. XXVI. DE CONDITIS IN PUBLICIS HORREIS i. Impp. VALENTINIANUS & VALENS A a. ad Voltilianuni P. V. QMnia , qua in horreis habentur, expendi volumus , ita ut non prius ad id frumentum extendatur expensio , quod sub Prefoctura tua urbis horreis infertur, quam vetera condita fuerint erogata; & si forte vetustate species ita corrupta est, ut per femet erogari sine querela non postit : eidem ex nova portione misceatur, cujus adjectione corruptio velata damnum fisco non faciat, f Ad istud autem negotium arbitratu, ac judicio tuo nobilis , prudens, fidelis, optime sibi conscito , pro integritate mentis apponatur custos, ac mensor : qui vel frumenta modio metiatur, vel justis astimatiombus colligat, quanta habeantur in condito. Dat. 6. Idus Aprilis. Divo JOVIANO fr \ ARRONIANO COSS. gf.q. 2. Udem AI. Anthemio Prssidi. QUm ad quamlibet urbem, manliouemve accesseris, protinus horrea inspicere te volumus, ut devotissim»-: militibus deputata:, & incorrupta species praebeantur: nam si per incuriam officii Gravitatis tus, fartorum tectorum neglecti procuratione , aliqua pluviis infecta perierint: ad damnum tuum referentur. Dat. 8. Cal. Seutcmbr. Arelate, JOVIANO & VARRONIANO COSS. 364. 3. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. Anatolio PP. Illyrici. J^Ulli posthac horreaticas 10 species contingendi copia rrxbe.l- 1 tur. Si vero quisquam temerator horreorum extiterit, qui (13. v. I. I. /. 2. infr. ne rnflicani ad ullum absei). (14. I. v supr. ile annor.. est tribut.tit. lsi. h. üb. I. I.supr. de indici. tit. 17. h. lib. I. 9. infr. deagric. sst censit. lib. II. tit. 47. Adde /. un. §. g.js de via pubi, est st quid. (16. /. 6. infr. de sufceptortb. h. lib. tit. 70. /. 9. infr de murileg. iib. 11. tit. 7. I. 5. infr. de f"ndis rei privatu:, tib. 11. tit. 6;. I. St injr. de bis qtiuz ex pubi. coJlat. h. lib. tit. 73. Z X 2 fifei Ne opera; ä collatoribus exigantur, C dicis Lib. X. Tit XXVII. usque XXIX. 7L7 ___ ■fibi cx pr*dictis aliquid audeat usurpare , hanc poenam sciat! fcostro arbitrio definitam, ut deportationis poena: subjectus, to-I tius substantis cogatur subire jacturam. Datum 7. Id. Jul. Conjlantinop. CdKS-iRlO & ATI ICO COSS. 397 - 72h C Iv T I T. XXVII. UT NEMINI LICEAT IN EMPTIONE SPECIERUM se excusare: et de munere ; [sirOCOMI.*.] I. Imp. ANASTASIUS A. Macroniano ?P. rAUoties urgente necessitate comparationes frumenti, vel olei , Nc aliariimqne suecierum quibuslibet provinciis indicuntur, nulli 1 penitus possidentium se se sub cujuscunque privilegii occasione excusandi, tribui facultatem censemus : omuique cuicunque possidentium, quocunque modo, quocunque tempore, per la- eros apices, vel etiam pragmaticam sanctionem, aut judicialem forte dispositionem hujusmodi excusatio data est , vel postea data fuerit, licentia minime unquam contra tenorem nosti* legi* saluberrima: valitura: Adeo namque hujusmodi onera cunctis, pro qua singulos portione contigerit, volumus irrogari, ut ah iisdem comparationibus nec sacratiffimam nostro: pietatis, nec Se- lenissim* nollrac Conjugis domum patiamur subtrahere. Dat. 3. Calend. August. -Conftaiiiinop. OLYliRiO V. C. COS. 494. 2. Ivitatum incol*, vel qui in cis aliquid possident, non cogantur in aliam civitatem , vel metropolin species conferre. Sed & si inevitabilis quaedam causa id sieri exigat, justis pretiis, qu* in ea civitate obtinent , ex qua praebentur species , eas indigentibus vendant. Compensentur autem venditoribus pretia eum auraria collatione: nec enim «quum est, qui nunc praebuit species, & annona: copiam attulit, ei postea pretia computari Sc hoc fiat cura , & solertia Praesulis cujuscunque provinciae. f Nullus vero cogatur vendere omne id, quod fui usus gratia comparaverit, sed supertlua tantum : quandoquidem satis impium est , suis quemque defraudari, eaque in alios transferri, Praeside. qui legem \ iolarit violarive concesserit, centum libris auri multando , & dignitate propria cinguloque spoliando. Nulla unquam citra ingaitem neceliitatem justionemque Principis pos sessoribus coemptio indicatur, nec aliter , quam ut coemptionis aurum ex auri collatione ä possessoribus debita, si quidem ea omnimodo ad coemptionem lufficiat, retineatur. Quod si nihil fisco debeant ii, quibus coemptio indicitur, aut partem tantum , prius in nummis ponderis probi aurum accipiant, quam ab eis species exigantur , nemine audente vel injusti ponderis, vel ex parte tantum nummos exsolvere, vel qua alia ratione collatoribus damnum dire, damni quadruplo & eo, quod pretio deest, ab eo qui secus fecerit, exigendo. Sed & si quis coemptionem indicere ausus sit, v 1 indictam illicite exegerit, quinquaginta libris auri mulct’bitur, & militiam ac dignitatem amittet, majori et>am commotioni subdendus. At cum ex mandato principis coemptio indicitor, unissqussqne pro rata jugorum & capitum, qua possidet, coemptioni subjiciatur , nemine excepto: eo, qui in exigendo hanc rationem non servaverit , quinquaginta librarum auri multam subituro, & dignitatem ac cingulum amissuro, & majorem aliam commotionem expectaturo. f Excipimus ah hac lege Thracia dioecesin. In Thracia enim quia tri buta fiscalia in solidum mm inseruntur, barbatorum incursibus «olonis attritis, nec 1 fficiente specierum collatione ad alendos milites in ea consistentes . quod omnium maxime interest, nec tamen sine coemptione prxitan potest, ideo eam frequentissime fieri, longe necessarium est. In ea igitur dieeeesi, qu* hacte- mis obtinuit, consuetudo servetur, ei subjectis etiam negotiatoribus : ut collatoribus & negotiatoribus coemptionis aurum primum solvatur in nummis obryzis 2 & oeliiti ponderis , tum ab eis fine refragatione & damno :.ilo conferantur species , illo , qui hse non servaverit, eisdem subdendo pomis. Melius enim est instar privat* negotiationis mititibus etiam negotiatores alimonia conferre. Quod fi quandoque ob civitates aliquas i no „L necede Iit coemptionem fieri, liceat PrsGdibus eam facere in territorio duntaxat ejus civitatis, qu* frumento indicet & in confiniis ejus, & eo pretift , quod in locis oro tcm.mre obtinebit - quod & patres 3 civstatum oblervabunt, & quilibet alius coemi ptioms curam gerens. At si necessitas exigat civilem coemptio nem fieri in urbe regia deficientibus annonis, ea vero procedat ex Iaera jussione , auro prius, line damno & dilatione prastito m in foro rerum venalium distrahuntur species, ita ut & naula’ ex publico p *beantur, & collator vendat solummodo, suppcd : tet- que egentibus necessarias species, f Nihil vero hae Constitutione" innovatur eorum , qu* de coemptione magn* Alexandrinorum civitatis disposita sunt sacra forma de annona militum evocatorum Subjiciantur mult* quinquaginta lior, auri & periculo drnstatis ac cinguli tair. maximi apparitores gloriosissimorum Prafectorum prtetorio , quam clarissimi Prasidcs provinciarum, & eis obie- queutia Officia & locorum defensores, & alii publicorumtrasta- i tores, si hinc legem violaverint, aut violari concesserint aut conscitur. L vere ejus violatores minime detulerint. 3 ’ rüm in civitate aliqua frumenti comparandi curatore opus est ejus creatio fiat arbitrio & electione Episcopi, & primorum civitatis, non ut videbitur creatoribus, neque ex quibus voluerit personis, sed soli ex regione ilia officiales militantes, & dimiffiad munus illud si toni* ab eis promoveantur. Hi namque, qui in publicis negotiis diu sunt exe> citati, facilius sitonia: mimus expedient. At 4 omni damno libe.cutur, qui eam necessitudinem, curamque sustinuerint, & secundum leges discutiantur: quandoquidem aequum non est , ut ex tot laboribus damnum ferant: Frumentum autem praebeant non majore pretio, quam inforo distrahatur. Qui violarit legem , aut violari concefierit, triginta librarum auri multam sustineto. (1. I. I. infr. de quib. »nuter. nemini liceat, h. lib. tit. 48. (2. 1. ult. infr. de veter, mauifinutis potes. /ib. 11. tit so. I. un. infr. de eblat. votor, lib. 12. tit. 49. Edici. Jujlin. II. (3. I. 3. in fili. infr. 4e his , qui sponte pubi, munera, h. lib. tit. 43. Nov. 17. c. 4. $. 1. T I T. XXVIII. DE COLLATIONE DONATORUM, VEL RELEVATORUM, AUT TRANSLATORUM, SEU ADORATORUM. 1. Iinpp. VALENTINIANUS L THEODOSIUS AA. Herinocrati PP. rAlspositionem ampliffim* recodatn.ois Antiochi, qu* certam quantitatem ante se relevatis posseffi&nibus nomine canonis indixit, non imminui decernimus : id enim quoniam in cano- nem cecidit, L anniversaria debet pensitatione persolvi: nec in praeteritum, nec in posterum patimur esse concelsum. Indulgentiam vero memorat* desiriptionis, & in ante actum, & in posterum tempus non solmn in relevatis, verum etiam in donatis , adaeratis , translatisque , seu quotilibet aliud nomen nov* descriptionis excogitatum est , volumus observari: nul- lamque super tiis unquam exactionis molestiam formidari: quibus non tantum reliqua praeteriti temporis relaxamus, sed nec in posterum quicquain innovationis 5 aut oneris adjiciendum esse censemus : nnlliqiie licere deinceps contra divalia statuta relevare suas possessiones, f Noverit tamen ampliflima tnx sedis officium , quod si aliquando nobis suggestio iuuc noltrx sanctioni contraria porrigatur: vel fi sacris mandatis, li qua forte citra suggestionem siis piis dispositionibus adversa emanaverint, obsequatur, & aliquos tanquam debitores ex hujusmodi titillo crediderit exponendos: ducentarum librarum auri se sciat condemnatione multandum Datum 12. Calendas Decembris, THEODOSIO A. >8- L ALBINO COSS. m- T I T. XXIX. DE COLLATIONE IERIS. 1. Impp. ARC i D. & HONOR. AA. Hilario PP. , . . 1 Zf?Ris pretia, qu* a provincialibus postulantur, ita exigi vo iimus 6 , ut pro viginti libris *ris, unus auri solidus a polle (4. I. ult. §. 6.qf. de u.hnin. rerum ad civit, pertin. I. pen. infr. de omni agro deferto lib. 11. tit. ;8- (6. J. un. infr. de argenti pretio, h. lib. tit. 76. 727_ Codicis Lib. X. Tit. XXVIL usque XXIX. 728 is. 42. it dt * 7. 9. ;o. 45 - 44 - 4 -. * 7 - * 7 - 9 - 7 - 8 . de Sacrosanctis Ecclesiis, pag. 15. * i. 2. de Salgamo hospitibus 11011 pnestando. 846. de Satisdando. 178. * r. 57. de Secundis nu; tiis. 33t. * 5. 9. de Seditiosis. 690. * 9. 30. de Senatus Consultis. 8Z ¥ I. 16. de SCto Claudiano tollendo. 537. * 7. 24 ad SCium Mscedonianum. 269. ¥ 4. 28. - - Orsiciannm. 498. ¥ 6. 57. - - Tertullianum. 496. ¥ 6. ;6. * - Trebellianum. 483- ¥ 6. 49. - - Turpillianum. 700. * 9. 45. - - Vellejanum. 470. * 4. 29. Sententia , qua: sine certa quantitate, Sententiam passis. 707. * 9. 51. Sententiam rescindi non posse. ;6i. de Sententiis adversus siscum. 714. * ro. & interlocutionibus. 557. ¥ - - ex periculo recitandis. 596. ¥ 7 - - Prxfectorum Prstorio. 954. * 7 - - qtia: pro eo, quod intercis. 559 ie Sepulchro violato. 68>. * 9. 19. de Servis fugitivis. 409. ' 6. 1. - - Reipubl. manumittendis. 523. ie Servitutibus & aqua. 220. ' 3. 34. de Servo'pignori dato manumisso. 522. Si adversus creditorem. ,66. ¥ 2. 38. - - creditorem prasscriptio. 546. * 7. 36, delictum. 166. * 2. 3;. - - donationem. 164. * 2. 30. - - dotem. 16;. * 2. 34. - - siscum. 166. * 2. 37. - - libertatem. 164. * 2. 31. - - rem judicatam. 163. ¥ 2. 27- - - solutionem. 16;. ¥ 2. 33. - - transactionem. i6>. * 2. 32. - - venditionem. 163. * 2. 28. - - venditionem pign. 164. ¥ %. 29. - - usucapionem. 166. * 2. 36. Si aliena res pignori data sit. 604. * 8- >6. - ä non competente’judice. 559. ¥ 7. 48. - antiquior creditor pignus. 610. * 8- ro. - certum petatur. 257. ¥ 4. 2. - communis res pignori data sit. 611. ¥ 8. 21. - contra jus vel utilitatem pubi. roo. ¥ 1. a, - contra matris voluntatem. 387. - curialis relicta civitate. 742. ¥ - de momentanea possessione. 582. - dos constante matrimonio. 360. ¥ ;. 1 - ex falsis instrumentis. ;66. ¥ 7. 58. - c-x pluribus Tutoribus. 393. ¥ ;. 40. - in causa judicati pignus. 611. ¥ 8- 23 - in communi eademque causa. 162. ¥ 2. - in fraudem Patroni. 419 ¥ 6. ;. de Silentiariis & Decurion. 814. ¥ 12. 16. Si iilierilitatis imperialis. 718. ¥ 10. 14. - major factus alienation. 407. ¥ 5. 74. - - - ratum habuerit. 171. ¥ 2. 46. 7 - 46 47, * 47- 10. 37. * 7. 69. 26° ** * 4 - 4 - 's 729 De discussoribus i Si mancipium ita fuerit allen. pax. 504. * 4. 57. venierit. 303. * 4. ;6. Si mater indemnitatem promiCt. 386. * ;. 46. Si minor ab hereditate se abit. 167. * 2. 39. se majorem dixerit. 169. * 2. 43. Sine censu vel reliquis fundum. 296. * 4. 47. Si nuptis ex rescripto pet. 331. * ;. 8. - omissa sit causa testam. 471. * 6. 39. - pendente appellatione. 581. * 7. 66. - per vim vel alio modo. 591. * 8. - pignoris conventionem. 618. * 8- 33- - pignus pignori datum sit. 612. * 8. 24. - plures una sententia. 56;. * 7. - post creationem quis decess. 757. * 10. 68. - propter inimicitias creatio. 756. * 10. 66. - propter publicas pensitationes. 29;. * 4. 46. - qua.unque prsditus potestate. 330. * ;. 7. Si quis aliquem testari prohib. 462. * 6. 34. alteri vel sibi. 299. ¥ 4. 50. eam , cujus Tutor fuerit. 674. * 9. io. ignorans rem minoris este. 406. * 73. Imperatori maledixerit. 666. * 9. 7. Si Rector Provinci». 317. * 5. 2. - Reus vel accusator mortuus. 66;. * 9. 6. - ixpius in intc.gr. restitutio postul. 169. * 2. 44 - secundo nupserit mulier. 333. * ;. 10. Si servus auf libertus ad Dccur. 733. * 10. 32. - - exportandus veneat. 303. * 4. extero se emi mandav. 288. * 4. 36. Si Tutor vel Curat. Falsis alleg. 398. * 5. 63. interfenerit. 162. * 2. 2;. - - - - non gesserit. 392. * ; - - - - Reipubl. 399. Si vendito pignore agatur. 616. 1 Si unus qx pluribus appellaverit. $82. * 7. 68. - - - heredibus. 618. * 8- 32. Si ut omissam hereditatem. 167. * 2. 401 de Solutionibus & liberationibus. 631. * 8- 43. ------ debitorum. 778. * n. 39. Soluto matrimonio quemadmodum. 359. * 5. 18. de Spectaculis & Sccnicis. 778. * U. 40. de Sponsalibus & arrhis sponsalit. 31;. * I. de Sportulis & sumptibus. 187. * 3. 2. de Statuis & imaginibus. IC2. * I. 24.. de Stratoribus. 827. * 12. 25. de Studiis- liberalibus Urbis Romx. 771. de Suariis & Susceptoribus. 771. * u. de Successorio Edicto. 42;. * 6. 16. de Suffragio. 240. * 4. 3. de Suis & legitimis liberis. 494. * 6. 55. de Summa Trinitate. 7. ' 1. 1. Sumptus injuncti muneris. 778. * ir. 37 de Sumptuum recuperatione. 797. * 10. 67. de Superexactionibus. 723. * 10. 20. de Superindicto. 721. * io. 18. de Susceptoribus , Frapositis. 7-57. * 10. 70. de Suspectis Tutor., vel Curat. 38;. * 43. * 5- 64. 8 - 30. * II. 18- 16. 8 1 73 °- De difcufsonbus. 7ZO re reddatur. Datum Calend. Jun. Mediolani , ARCAD. 4. & HONOR. 3- AA. 0088. 396. ” TIT. XXX. DE i DISCUSSORIBUS. 1. Imppp. VALENTINIANUS , VALENS & GRATIANUS AAA. ad Artemium Vivar. Hispaniarinn. Q Uoties in disceptatione constiterit inique discussionem Fuisse -confectam , & stilem facti non poterit approbare discussor : ipse in eodem titulo 2 , & in eodem modo ad solvendum protinus urgeatur , in quo alterum perperam fecerit debitorem. Dat. Prid. Id. Maji , VALENT. NB. P. & VICTORE 0088. 369- 2. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. Messalae PP. "ME casu amissa securitate publica, quadam prada nascatur col- latoribus: decernimus, ut, quando securitates ä discussoribus seu apparitoribus expolitae, ratiociniis 3 publicis continentur j rursus per injuriam non petantur. Dat. Cal. Decembr. Mediolani, STILICHONE & AURELIANO COSS. 400. Z. Impp. THEODOSIUS & VALENTINIANUS AA. Apollonio PP. pEr singulos provincias, vel civitates, honoratis usque adComi- 1 tivam consistorianam , necnon etiam militantibus , & suis obsequiis non adherentibus 4 , advocatis ? quin etiam fori provincialis mandari discuffionis jugerum folicitudinem decernimus. Dat 5. Cal. Januar. EUDOXIO & DIOSCORO COSS. 442. 4- VfEmo stat discussor aliter, quam ex juffione Principis , fpeciali- ter discussoris faciente mentionem , non Prsfectorum jussu, non ex p recepto alterius cujusquatn judicis , non civilium operum , vel pecuniarum frumento comparando destinatarum, vel portuum, vel eorum , quae impenduntur in aqueductus , nnirorumve constructionem, vel ad vias sternendas, vel ad pontium & aggerum instructionem , sed neque pecuniarum'ad lavacra destinatarum, vel alio quocunque modo ad civilem rationem pertinentium, f Ai Princeps, sive ex arario pecunias miserit ad manium , vel alterius operis constructionem , sive ab alio relictas civitatibus pecunias invenerit, semel, vel etiam siepius cum ei sederit animo, mittat discussorem, qui opus admetiatur, & rationes putet exacte , & ad se referat: ut, fi recte sumptus facti sunt, iis, qui fecerunt, sacra securitas conficiatur, qua freti nullam ii postea , ve! heredes «.nun, aut bonorum possessores quiestionem patiantur, f Valeat & ab discussore post rationum diseulfioneei em i sta securitas, nec sacra apocha , nec alia qualibet cautione indigens, f Sumptus autem discussoribus pollicetur Constitutio , ut sine damno latiocinia tractent. Eos vero, qui de suo impendunt in opera civitatis, vei alias publicas necessitates , heredesque eorum , nullam vult discussio nem sustinere vel Inororum , vel eorum , quae dicuntur xy cy.ufi aut nxpxvvj.onxx , Vel sumptuum , qui fiunt circa mulos fiscales, aut muliones, vel prosecutionum ratione , vel eorum , quas generali nomine vocantur solernnia. f Cteterum Priesidmn nemo discussorem mittat , sed referat ad Principem in hoc , ut ab eo mittatur, qui hxe discutiat, ac ne unum quidem obolum inde (e rradat ,) seu tam fisco, quam collatoribus jus futim conservet: & si inventas apud aliquos pecunias fiscales exegerit, & sacro ornamento intulerit , licito jure sibi in singulas libras fex solidos pro folati» retineat. Quod Ii vel obolum invitis , aut volentibus provincialibus acceperit, is quidem , quod accepit, reddat, quadruplum fisco inferens, & criminaliter cberceatur . quasi proditor fisci , collatoriunqiie concussor Qui autem dedit, quasi hoc ipso confessus , se fisci rationibus obn xiurn , rursus discutiatur , & exigatur, f Discussione autem solcnnium facta. & ad Principem perlata , discussis sacra (i. I. lb.supr. di appellat. I. pen.Jupr. quorum appellat. I. I. siipr. ieratiocin. oper. pubi. (2 .1 6. infr. de cenjib. lib. 11. iit. 57. (3. I. q.supr. de fide inßrum. I. 2. §. 1 . :uj>r de ijuudr. prascr. /.11. infr. iesusceptorib. h. lib. tit. 70. (4. arg. I. un. inpr. infr. decollegiat. ($. Iinmo vide 1. 6. fupr. de advoc. divers, judicior. vide tamen & 1 . 1. infr. quibus muner. excuf. (6.1 . 5. infr. de exeeutorib. lib. 12. tit. 61. securitas detur : dari etiam ea potest a discussoribus , ita , ut utroque casu , nullam illi postea discussionem patiantur. Neque vero ob securitatem a se expositam discussor quidquam accipere potest : vel si quid exigat, possessoribus & municipibus eum propulsandi 6 jus est: referendi etiam ad Principem, ut mittat aliquem, qui hoc genus concussionis coerceat, t Fraffes , qui post hanc legem non accepta ex scripto jussione Principis, discussorem quacunque ex causa miserit, XX. librarum auri, & officium ejus XV. poena: subjiciatur , qui nec occasione repurgationis cloacarum , vel aedificiorum muris adjunctorum, vel ruinae eorum 1 vel ob factas in publicis porticibus , ut vocantur, & areas , vel eorum , quK in civitatis intercolumniis aedificata sunt, quasi destruenda sint,, vel de imaginibus, aliisve a se excogitatis modis, aut civilibus quaestionibus ullas jussiones Facere potest. Sed & si fecerit, licet civibus exeeutioni earum obsistere , minimeque eis satisfacere , Prxfi- dibus provinciarum hoc silentio transmittentibus, ct omni civili publiscque auxilio eisdem subdendo poenis , facultatem quoque habentibus iis , qui voluerint preces Principi offerre , & gesta perdocere , ut principalis indignationis correctio consequatur : Preesidi- •bus item talia jubentibus viginti libris auri multandis, majoremque Principis commotionem expectantibus : officio autem obsecundante praeter multam quindecim libr. auri in corpus castigando. Soli enim Principi licet horum inspectionem viro integro & fideliter atque ex usu civitatum haec indaganti, nihilque protinus ob id accipienti mandare, f Provideant autem patres civitatum possessorumque potiores , ne quis civilem , vel publicum ullum locum in muris , vel in publicis porticibus . vel obsequiis , vel aliubi i,1 justa ex causa detineat, & ne cuiquam detur quidquam ex publico.fine sacra forma. Quae enim fuerint ab eis tradita , non recte rescindentur : & in damno versabuntur, qui acceperint. >idem provideant, ne, qui ex sacra forma habent possessionem aqua: , quid usurpent pneter exteros , & hic quidem plus, ille minus accipiat, t Ha-c autem magnificus Comes rerum privatarum , & eis obsequentes Palatini perscrutari & deferre debent , impoiitasque poenas exigere 5 vel fi. neglexerint, viginti libris auri multantur, officium vero XV. T I T. XXXI. DE 7 DECURIONIBUS ET FiLlIS EORUM, -ET QUI DECURIONES HABEANTUR , ET QUIBUS MODIS A FORTUNA CURI« LIBERENTUR. i. Impp. VALERI AN. & GALLIEN. AA. & VALERIANUS C. Csrterio. CI cum te pater decurionem ejje voluisset, & illo in rebus humanis, agente 8 , honor tibi iste delatus est : tenentur quidem etiam heredes ejus Reipubl. nam in hac parte vice fideiussor>s pater occinitur 1 sed non ante , nisi 9 tuis [propriis : rebus excussis. PL. 5. Cal. Decembr. AiMILIO & BASSO COSS. 260. 2. Exemplum sacrarum litcrarum D.ÜCLETIAN. & MAXIM’AN. AA. {'VBfervare oportebit Magistratus , ut decurionibus solennster in ^ curiam convocatis, nominationem :nl certa munera faciant : eam- que statini in notitiam ejus, qui fuerit nominatus per officialem publicum perferri curent: habituro af pcllandi 10, si voluerit, atque agendi facultatem apud 11 Prisfidem causam luam jure consueto : quem ii constiterit nominari minime debuisse , iumptuni 1 2 litis eidem a nominatore restitui oportebit. Sine die & Conlule. 3. lidem AA. & CC. Julio. PUm decurionatus honorem iz sponte susceperis, ab albo eximi , [licet] annosum te esse dicas , non potes. PP. Id. Novemur» DIOCLET. A. 2. & ARISTOBULO COSS. -8;. 4. lidem AA. & CC. Cassiano S. P. T^Um adoptivum filium ex adoptantis dignitate decurionis 14 fi_ lium effici, nulla dubitatio fit: pro atrocibus injuriis eum, quem ad vicem naturalis pignoris tibi adseribe as , i Frassulc i ro- (7. Lib. 50. jD. 2. Nov. 38- Nov. Leon. qb. (8. Confer l. 21. §. l.ff. ad municipal. (9. I. 17. §• 2. ff d. t. (10. I. I. §. 3. ff. quando appeti. I. 1. pr. j}'. de vacat. N excuf. muner. (11. I. 54» infr. h. t. i. §. z. /. un. in fin. infr. de vacat, pubi, muner. b. lib. tit. 45. I. 37. in pr.ff. ad municipal. (12. I. un. infr. defwnpt. recuper. h. lib. tit . 67. (13- L 2. insin.ff. b. t. (14. /. /. 6. I. 10. ff. de senator . Z 2 3 vinci;* Codicis- Iib. X. Tit. XXXI. 73* _^,uxcu>- ^au. xii. 7 2, -»incise illicitis corporis cruciatibus adsiei non oportuit i: tiocque,tur , qui prxleuti tempore in locum eorum ad Ditum virati,*^""“ r n g™inti “«n» P cOen:ebit,,r a PP. Cal. Decembr. DIO- ra vocabuntur: ita ut (, postea reperti fuerint, bS*S » . . . ™ oc onera Duumviratus cogantur agnoscere. Omnes enim ■CLET. A. 2. & AKIST0BUL9 COSS. -8;. 3. IiJem A A. Alexandro. F lios in potestate patris politos , ad munera seu honores non poste evocari, falso tini persuasum est. Sane li 3 ad nominationem lilii consensum non accommodaveris, ob administratio ji»m ipsius minime conveniri poteris. PP. 6. Id. * MAXIMO 3.' L AQUILINO COSS. 286. 6. Iidem AA. & CC. Leontio. fsXpertes literarum decurionis munera peragere non prohibent jura. Dac. 8- Calend. Maji , A A. COSS. 7. Iidem AA. & CC. Diogeniauo. 1 Icet indivisa 4bona fratres habent, nihilominus tamen singuli suo nomine civilibus tenentur muneribus. PP. 4. Id. Maji, Ipsis AA. COSS. 8. Iidem AA. & CC. Platoniano. TNfimia , qux tibi abominanda est, non etiam amissionis oculo- fum 3 casus, quxsitum tibi adimit honorem. Dat. 16. Cal. -Febr. Nicomedia , CC. COSS. 9. Iidem AA. Aurelio. IN albo decurionum prascriptis , patrem non 6 habenti filios A anteferri constat. 10. Iidem AA. & CC. Aurelio. CI ultra septuagesimum 7 -.eratis annum patrem tuum esse , Pra- 0 ses provincia perspexerit: eum personalium munerum vacatione perfrui providebit. ii. Iidem AA. & CC. ad Maximinum. TjKdrcm 8 pro marito decurione conveniri non posse, procul- ^ dubio est. 12. Iidem A A. & CC. Zotico. ■MEc infames 9 immunitatem habere, cum hac privilegii, non nota sit, convenit. Dat. 3 Cal. Februar. AA. COSS. 13. Iidem A A. & CC. Proculo. A Muneribus decurionatus nec 10 sententia Prafidis in perpe- tuum, nec anni quinquaginta , nec podagra 11 valetudo p ralla t excusationem. 14. Imp. CONSTANTINUS A. ad E vag ri uni. TCVEmo judex 12 aliquem suo arbitrio de curia liberet: nam si quis fuerit hujusmodi infortunio depravatus , ut debeat sublevari , de ejus nomine ad nostram scientiam referri 1: oportet: ut certo temporis spatio civilium munerum ei vacatio porrigatur. PP. Id. Mart, CONSTANTINO A. 3. & LICINIO 3. COSS. 313. IS. Idem A. Mechilio Hilariano correctori Lucania & Brutiorum. TTNiversos decuriones volumus ä Tabellionum 14 officiis temne- ^ rare. Dat. 3. Cal. Februar. SABINO & RUF1NO COSS 316. 16. Idem A. ad Hilarianum Proeons. Africa. CI quis decurio vel propria rei causa , Vel Reipublica , cogatur O nostrum adire comitatum : isnonantedisced.it, quam insinuato Judici desiderio , proficiscendi licentiam consequatur. Quod si pro sua audacia parvi aliquis hanc fecerit jussione,n , indignationem competentem sortiatur. PP. 7. Id, Jul. Cartbag. CRISPO 3. & CONSTANTINO 3. COSS 324. 17. Idem A. ad Evagrium P. P. YUi derelicta curia militaverit 13 , revocetur ad curiam. Dat i6. Calend. Jun. CONSTANTINO A. 7. & CONSTANTIO €. COSS. 326. 18. Idem A. Q- u 10 integra qui obse- OI ad Magistratum nominati aufugerint, requirantur, & si perti- o naci [cos] animo latere paruerit, his ipsorum bona pormittan- (1. L q.supr.-ex quii), atus insum. (2. v. i. 33. iv.fr. b. t. . 3. 1 . 3. supr. ne fiiiuspro putre. I. 3. §. 9. /. 17. §. I. ff. de munerib. I. uit. ir.fr. ile filiisfu.mil. b. Iib. tit. 60. (4. 1 . ult. infr. de muuer. c? honor, noncontin. (z. /. l.§. s- •vers.casmn.fi'. depofltil. (6. /. 6. §. uit. ff. b. t. (7. I. 3. /. s- §• 7- ff de jure immunitatis, vide tamen l. ult. infr. qui a tat e vel profeff. (s. /. 2. I. 3. supr. ne uxor pro marito. (9. I. 49. infr. b , 1 . 1 . un. infr. de infuntib. b. Iib tit. 37. Nov. 4S. in pr. (jo. Adde/. 14. infr. h. t. (11. /. 3. infr. qui morbo se quia publicorum inuuerum tentaverint declinare simii; 1 ■ teneri oportet. Dat. 3. Calend. Octohr. CoÄw TINO A. 9. & CONSTANTIO 4. COSS. 326. WI subdere, viginti librarum auri illatione multatus, & perpetua infamia inustus , ne speciali quidem rescripto notam eluere mereatur : & officium quinquaginta librarum auri multam fisco nostro cogetur inferre: quoniam ut pertinaciae judicis [fui] resistat, liberam eidem contradicendi permittimus facultatem. Dat. 12. Calend. August. Heraclea, EUCHERIO & SYAGRIO COSS. 38i. 34. Iidem AAA. Floro P. P. HI quis procurationem Facultatum suarum curiali crediderit esse mandandam, totius dignitatis exceptione depulsa , gravissima prena plectetur : illevero, qui immemor libertatis & generis, infamissimam suscipiens vilitatem , existimationem suam servili obsecundatione damnaverit, tradatur exilio. Dat. 10. Cal. Novembr. Conflantinop. ANTONIO & SYAGRIO COSS. 382. 35. Iidem AAA. Posthumiano P. P. JN filiis decurionum retinendis, priorum praeceptorum decreta sublimitas tua custodiat: eolque, qui advocationis 7 obtentu curislia onera declinant, agere universa compellat : quae etsi necessitas non exigit, tamen patria non remittit: ipsos quin etiam filios Magistrorum , qui ex curiali stirpe descendunt, simili modo obnoxios esse decernat. Dat. 8. Id. April. -Conflantinop. MEROBAUDE 2. & SATURNINO COSS. 383. gfi. Iidem AAA. ad Basiiium , Com. 8. L. pxemplo Senatori ordinis*, patris originem unusquisque sequatur: nec valeant specialiter delata rescripta, fi quis se , matris (1. I. ly.supr. eod. (2. /. 39. infr. eod. (3. I. 4. infr. defa- hrictnsib. lib. 11. tit. 9. (4. Vide tamen l. 40. infr. b. t. (5. v. -39- §• $.JF- Ae verb. ßgn. Nov. 38. inpr. (6. I. ult.ff. b. t. luit. infr. Ae 'lecurial. v.rb. Roma. I. 51. tit. 13. 1. II in sin. I. 16. svpr. Ae quastion. Nov. 47. circafin. pr.. (7. I. $6.1. 57. infr. h. t. 1 1 3- §• I. Js. ad leg. Corn. Aefalflu (8: L i<).supr. h. t. (9. /.55. infr. coA. (io. l.'jl.fufr.coA. (11. y.l.^.inpr.ff. Ae jure immun. (12. I. i.supr. Ae offic milit. jui. adde l. 47. infr,. b. t. ( 13 . I. 21 . I. 28 - /• 35 - l■ 39 - f‘tp r - e °d- (14- l 19 - sufr. eoA. (15. Adde l. i. §• ult.ff. ad municip. excip.. L 62. infr.,h. t. (16. L 19.Fi aA municip.. «rdinis 7Z5 Codicis T ib. X. Tit. XXXI. in uihe Tolitse , Jun. Me iiolcm. 0 ? «nt.tm salubriter Fuerit constitutum : cum dux t partes torius curve instar exhibeant. Dat. 17. Calcnd. OLYBRfO & PROBEND COSS. 395. 46. lidem A 4 . Theodoro P. P. A D subeunda patriae munera dignissimi 2 meritis & Facultatibus n [ C(jr iaU-F] eligantur; ne tales forte nominentur , qui functiones publicas implere non possunt. Dat. IZ Cal. Febr. BRsO L PRt.BiNO COSS. 395. I 47. lidem A A. Caesario P. P. | r' Cnales, 4U1 hnorariam adepti sunt comitivam dignitatem , v surmdare dehent eos, quorum 3 moderationi sunt commissi, 1 .. ■: ct xifttmari ideo meruiiie dignitatem , ut Judicum praecepta ..;,v .ant. Q iod fi in eadem culpa perseverent, quinque libra- vp , multa: obnoxii subjugentur : honore quoque , quem prodis.. int, spou.niti. Dat. 4. Cal. Januar. C. P. OLYBRIO & PK •ßiKO COSS. 395. 4g. lidem A A. Florentio P. U. J K successione curialium decernimus, ut etiam 4 , si patres de- cctT.r ut , teneatur agnatio. Dat. 12. Cal. Jan. Mediolani, CiESAKIO L ATTICO COSS. 397. 49. lidem A A. Theodoro P. P. O Mnes, qui quolibet [modo] curia jure debentur ; , eujuscun- que superstitionis A sint, ad implenda munera teneantur. Dat. id. Sept. Me;,iolani, HONORIO A. 4. & EUTYCHiANO COSS. 398. 50. lidem AA. Eutychiano P. P. VMnes omnino curiales in originalibus ac debitis perpetuo curiis 7 perseverent: & qui ex his ad provinciarum regimen atque administrationem qualibet trau e atque ambiti' ne pervenerint, ii nnt, sc non solum in tua curia remansuros , sed & cunctis rursus ab exordio muneribus servituros. Dat. 8. Cal. Nov. Constantinop. HONORIO A. 4. L EUIYM-HANO COSS. 398. 51. lidem AA. & THEOD. A. Meflala: P. P. poit alia. Q Uamvis provisum Fuerat conerux emendationis occursu, quemadmodum curiales militia: 8 nomine & honore suspenso, officiis redderentur: tamen quia hoc callido consilio repererunt, ut evitatis provincia: sua: finibus , tanquam his eorum tantum interdictus fuisset accessus, peregrinos expeterent commeatus : ne diutius in perniciem curiarum, latitandi spes [ perseveret, ] & solatia eos impunitatis sequantur , horum cupiditatibus obviamus : ut cxeorum bonis, qui se vel prosecutioni, vel muniis civitatum , interdicta: dudum ambitione militiae, vel qualibet 9 fraude subtrahere conati fuerint, curiis, quas deseruerant, consulatur. Itaque Ii vocati edictis intra anni metas , hi tamen , qui manifestis curite nexibus illigantur , latere potius, quam redire maluerint: sciant post emensum annum interpellatis provinciarum moderatoribus, ex facultatibus suis, curiis, quas'destituerunt, este consulendum. Neque enim de immaturo praejudicio temporis possi nt brevitatem causari. Dat. 17. Calend. Septembr. THEODOR. V. C. COS. 399. 52. lidem AA. Probino Procons. Africi. Q Uis tam inveniri iniquus arbiter rerum potest, qui in urbibus - magnifico statu prxditis , ac votiva curialium numerositate locupletibus , ad iterationem to quempiam transacti oneris compel lat: ut cum alii necdum pene initiat: curiae sacris fuerint, alios & continuatio, & repetiti fiepe functiones adficiant? Dat. 16. Cal. April. Medialem. CctsNARlO & ATTiCO COSS. 3 -- 7 - <3. lidem AA. Euchario brocous. Asriex. J^Uumvirum impune non liceat extollere potestatem Fascium ex- 736 ordinis ducendum : ita ut moderator provincia, (G qusestio fortasse fiducia defensionis ulla generatur) nisi intra tres menses causam orHnis competenti disceptatione cognoverit, atque convictum cumwgna restituerit debitis muneribus, vel liberum ab inquietudine orormn- eiaverit, decem librarum, auri multam cogatur exsolvere: ejus etiam officium pari damni irrogatione teneatur. Dat. c' vi, OLY- j Maji, Ravenna;, DN. THEOD. A. 7. & PALLADIO COSS." 4l $ 5 . Impp. THEODOS. & VALENTIN. AA. Ifidoro P. p. post alia. is. r i’; tra metas territorii u pro-rix civitatis. Dat. A. Id. Mart Ravenna 1 , HONOR. 9 & THEOD. $. AA. COSS. 412. 34. lidem AA. Palladio P. P. Enerali lege sancimus, ut si quis suum decurionem curix vin- duare maluerit: fiPnesidisi2 defit copia , in eundem manus nject eo n cessa , sciat ?.d examen cognitoris resultantem esse de- <> (1. /. '!■ jj quod cujuscunque nnivtrf. (2. i un. infr. depotio- rib. admunei anamin h. lib. tit. si;. I. 7. inpr.js. h. t. (3. v./. 42. f-tuve eoi. (4. I. 55. infr. vod l. 7. in pr. infr.de prim-ip. agent. .Ii., tn. iit 22. (5. Nov.q^.inpr (6. I. J.supr. de harrt. I. 3. i' '-.J! !' r /.55 infr. l.i.Js. eod. I. un. infr. ß curialis relicta civit. u. tib. tit. 37. l.un. infin. infr. de privil. corporet, lib. 11. V! quis decurio, aut subjectus curis ausus Fuerit ullam afrefe- 0 re 13 militiam , nulla temporis proscriptione muniatur, sed ad conditionem propriam retrahatur: nec ipse, vel ejus liberi noft talem ipsius statum procreati , quod patri® debetur, valeant declinare. Dat. 3. Non. April. Ccnstantinop. ISIDORO & SENA TORE COSS. 430. 96. lidem AA. I fi doro P. P. \Lcxandrinis principalibus , etsi advocatione fungantur, nihilo- ^ mimis onus peregrinationis incumbat: nec publica cura, nisi in sna tantum civitate, committatur: & primus curi® quum muneribus universis expletis ad summum pervenerit gradum, Comitivi primi ordinis Fruatur post biennium dignitate praestita: in curialibus tamen permaneat. Dat. Prid. Non. Juti. Ccnstantinop ISIDORO & SENATORE COSS. 436. lidem AA Ifidoro P. P, t & 57 - QUinque summates ordinis Alexandrini ä corporalibus in immunes esse censemus , ut voce libera commoditates t injuri* i patrii defendant: cum possint, fi quid egerint criminose, pecuniariis: coerceri dispendiis. lEstimabunttir autem prxsente curia, viri spectabilis Augustalis judicio. D.tt. Prid. N011. Jun. Ccnstmtmp. ISIDORO & SENATORE COSS. 436. . - 98. lidem AA. Ifidoro P. P. JdUni, qui triginta annos in Alexandrina civitate civilibus inhi- J ferit muneribus, corporalibus injuriis, non pecuniariis excusari convenit: habita consideratione videlicet meritorum, ut hoc bene cogniti privilegium consequantur, nec eo passim friiantnr indigni. Dat. Prid. Non. Jun. Ccnstantinop. ISIDORO & SENATORE COSS. 436. - 99. lidem AA. Ifidoro P. P. ' ', ^1 quos spontaneos hypomnematographi munificos sitis exhortationibus ad publicas nominaverint functiones, jubemus nor ’ exspectandum esse .consensum pro tempore viri spectabilis Augustalis , qui fit plerumque venalis , sed utriusque partis sufficere voluntatem, ut incipiat functio, quam nullus incusat: tunc ai memoratum Judicem tam nominati. quam etiam creatoris consona relatione currente , quam si suscipere, vel confirmare distulerit, sciat se viginti quinque librarum auri condemnatione plectendum. Dat. Prid. Non. August. Constuntinop. ISIDORO & SENATORE COSS. 436. 60. lidem AA. Thomx P. P. JJUUus, qui nexu generis curiae tenetur obnoxius, per substitutam quaincnnque personam curiales impleat functiones: sed ipse per fe debitum patrii munus exsolvat, etsi spectabili dignitate decoratus sit: nisi hoc ei speciali beneficio sit concessum. Hi 14 vero, qui honorario titulo illustrem dignitatem consecuti sunt, ver substitutos periculo suarum facultatum curix muneribus la- tisfacere non vetentur. - Ml .f.hir dei i.iii: fc : ;c : V: (y r. .... Imp. LEO A. . VTEque Dorotheum virum illustrem, & totam eius substantiam, n que frenaum virum speclabilefn Tribunum & notarium, que frenaum virum spei—. • • * etsi ante i> paternas illustres dignitates natus est. ullam iiaqiyeoi- dinetn pro curiali genere & conditione sustinere decernimus. Li e- ros quoque eorum , qui vel jam sunt, vel futuri sunt, t'osteros , qunticfcunque continuata umporum . & sueceuKrfiJ itate pascentur, ä conditione curiali, & fundene el e uO ■'•i cc -: : ut perpetuitate i tit. [4 ‘it en /. 2 (9. 1 . pen.Jnpr. de rtfeind. nun. h. lib. tit 4 J- Cn.V. (8 /. 9 9. in/v. / -p.fupr.h.t. id. (10. I. $.infr. quetnadm. civil, inun. b. lib. tit 4 y 39 - §. 8. S'. devcrbjign. (12. v.l. 2 .Jupr.b.t. (b,- • <• l. 38. l.$i.fupr.eol. (14. I. il.supr. de episcop. iSfclenc- 1 . 4 - vers. ne tamen, infr. h. t. (13. Confer l. 63. §• l- !n f r ' t violatam servili macula curis dignitatem congruenti pania adficiet. Si vero , quum opinione i publica mater ejus pro libera haberetur , ex decurione procreatus, ad capessendum honorem errore lapsus processit , dominio tuo eum subjugabit. AA. DE T 1 T. XXX 1 IT. PIUEDIIS DECURIONUM SINE DECRETO NON A LIENANDIS. Z. i. Imppp. .VALENT. THEOD. & ARCAD. AAA. Cynegio PP. quis decurionum vel rustica prsdia , vel urbana venditor ne- J eessitate coactus addicit, interpellet 4 Judicem competentem , omnesque causas figillatim, quibus strangulatur, exponat: & ita '.emiim ilistrahends possessionis Facultatem accipiat, fi alienationis necessitatem probaverit. Infirma enim venditio erit, si h:ec fuerit norma neglecta : ita enim fiet, ut nec immoderatus venditor , nec •emptor, [cujuscunque fit conditionis,] inveniatur injustus: demique nihil erit postmodum , quo venditor vel circumventum leinsidiis , vel oppressum potentia comparatoris queri debeat: quandoquidem sub fide actorum , & de necessitate distrahentis , & de voluntate patuerit comparantis. Quod fi quis contra vetitum occultis -molitionibus perfuppolitas fraude personas, cujuslibet loci, quem tamen [ei] decurio distrahebat, comparator extiterit: sciat se pre- 'io ; , quod dedit, esse privandum : & locum , quem comparavit, cum fructibus esse restituendum. Dat. 8- Calend. Decftnbr. Con- Jluntinop. HONORIO NB. P. L EVODIO COSS. 386. 2. Impp. THEOD. & VALENT. AA. Florentio P. P. MEc venditio rei heredi taris curis acquifits , aut debitoris here- ditari, , qui solverit, liberatio aliter admittenda est : nili 6 ■apud acta totius vel majoris partis ordinis intercedente deereto , ineundi contractus, vel dissolvendsobligationis causa probetur: Ita enim & id, quod ex ea redigitur, ad praediorum jubemus comparationem expendi : quorum reditus omnes , (sicut dictum est ) ejusdem curis publicis muneribus, qus solatio egere constiterit, justissime servabuntur : ex consensu omnium , & maxime ditiorum , vel idonea Sdeiussione oblata conductoribus eligendis. Dat. 5. Id. Jun. C. P. FELICE & TAURO COSS. 428. Z. Imp. ZENO A Sebastiano P. P. f'ssJriales 7 vendere quidem res immobiles , vel mancipia 8 ^ rustica prohibemus [sine] interpositione decreti; donationes 9 vero vel permutationes , vel quoslibet alios etiam sine de «reto permittimur. 10 celebrare contractus : quoniam & saers Constitutiones, que super hoe ä retro Principibus lats sunt, in plurimis suis partibus de pretio non redhibendo locuta: sunt: ut ex hoc apertissime detur intelligi, si lum venditionis decurionibus line decreto interdictum Fuisse contractum : cum tamen venditio intercedente (ut dictum est) decreto agitur: nullum eos , vel qui ab bis comparant, dispendium cujuscunque personae , vel causae, vel theatralis liberalitatis nomine (quod frequenter fieri dicitur) sustinere decernimus: nec 11 ex tabella decretum recitari, sed curialium, vel majoris partis curia: relatione 1: currente, sine ulla malignitate referentium, vel damno contrahentium , ad confirmandam emptionem competentis Judicis proferri sententiam. T 1 T. XXXIV. QUANDO , ET QUIBUS QUARTA PARS debetur ex bonis decuriorum , & de modo distributionis eorum. 1. Impp. THEOD. & VALENT. Florentio PP. CI decurionum consortio sit alienus, qui curiali successit - com petentis eidem juris sive ex asse, live ex parte heres sit bo" norumve possessor: partem quartam 13 jure optimo i curia neti decernimus. Datum ;. Idib. Jun. C. P. FELxCE & TAURO COSS. 428. 2. Iidem AA. Apollonio PP. MEminimus, nuper emissa lege divali 14, portionem quartam de facultatibus curialium fati munus implentium, ex qualibet ’ novissima voluntate, vel ab intestato etiam , ad quemque (erster quam 1; si ad filios [curiales] ) deferatur, curialium deputasse cor* puribus: sed multi tanquam corrumpendi totius patrimonii occa- fione captata , uniuscujusque rei sibi particulam vindicando adeo totas dilacerant facultates, ut dum participibus relictarum’opum nocere cupiunt, sua quoque jura praecipitent: Quorum nimiam li- centiam provida dispositione refrenantes, ipsis quidem curialibus occupandi sua auctoritate res mortui, copiam denegamus: heres autem , ad quem ab intestato , vel ex postrema voluntate directis vel fideicommissariis verbis decurrit hereditas, omne patrimonium’ quod relictum est, in partes quatuor div-di procuret: ntrelus totis in fortium casum deductis . ve! curis quadrantis, vel heredi aut fideicommissario per universi ta em dodrantis electio ex sortisse- licitate contingat : ita scilicet & prefati successores, & curia promiscui rerum dominii liberabuntur incommodo. Naturale quippe vitium est negligi , quod cimmnnher possidetur: utquese nihilbabere , qui non totum habeat , arbitretur ; denique suam quoque partem corrumpi patiatur, dum invidet aliena:. Sed ubi quarta pars bonorum mortui euris debet offerri: immobiles quidem res, qus nec latere facile possunt, nec cuiquam (si divulgentur) officiunt, sub adspe- ctu etiam curialium est,mari dividi que concedimus: mobiles autem res, vel le moventes , vel instrumenta , vel si quid aliud [etiam] in hujusmodi jure consistat, in medium proferri divulgariquenos patimur: sed juratis successoribus , cum apudse diligenter sstima- verint, qus quantique sint pretii facultates, credi oportere decernimus. jQuidltt enim tam durum, tamque inhumanum est, quam publicatione pompaque rer um familiarium, & paupertatis detegi vilitatem , ef invidia: exponere divitias ? In exigendis vero debitis ,Ji pretium , quod pro quarta parte actionum curis competit, successi res prsstare noluerint: cautionibus jurata fide prolatis in me- dium ,. unusquisque ä debitoribus convenientem sibi exigat portionem. Lque ex diverso ss alienum, si cui defunctus fuerat obligatus , tam iidem successores , quam curia pro sua sorte restituere compellantur. Quod fi sspe dicti successores sacramentum sibi crediderint excusandum : tunc vero , ad similitudinem rerum immobilium, diligentior curialibus omnium rerum indago prsbebitur, scilicet, iit universis mortui facultatibus in aperto propositis, vel sstiiiratio rerum , vel divisio sub prssentia curialium celebretur. In 'omnibus autem casibus, ubi quarta pars curis competit, trans- • actiones interpositas firmas illibatasque manere decernimus. | §. 1. Ad siliorum vero [curialium, vel nepotum, ac pronepo- ! rum , scilicet decurionum] similitudinem, ad quos integras opes pervenire eenfuimus, filiam, quin etiam neptem , proneptemve principali ejusdem civitatis, unde pater, avus, vel proavus oritur, nuptam , rerum vel ab intestato , vel ex dispositione ultims volim- ^ tatis quxsitarum, integrum nullaque parte minutum dominum, ba- i bere sancimus. Quod Ii post parentum obitum inveniantur innupte vel vidus, iii impuberibus quidem post transactam pubertatem, • auf (1. I. un.supr. ud-ieg-Vijeü. (2. Adde/. 11 .Jupr. de liberali ($. Adde /. 22. in pr. supr. de admin. tut. (9. AI „tat. d. hov. 58 - (3. I. ult. infr. h. f. (4. /. ult. supr. de officio ejus qui vic. ulicuj. jud. (5. Adde l. , J. §.2 ff. a.l muuicip. i. pen. supr. de rescind. vend. I. 7. infr. de agrie. cT c en fit. A/,. ,1. tit. 47. i. ult. infr. de '¥\ t. Ütlit risit roiej Ni i 'iiffc :ri a 1 -i: ■ki ■511 kfc in pr. §. 2 Nov. 87. c. 1. (10./. I de reg i. . (11. Adde l. 9. §. 1. ff. de ojjic. procons (12. I. y^.supr. de decur. futui. reb. ui. rei privat, lib. ■ I. tit. <>;. (6. I. ult. in fin. infr. de vendet:.i. '■ piU. pixj . civit.lib. ii. tit. zr. (7. Nov. Z8. inpr. §. t. ver/. & rursus.[ (13. I. 2. infr. h. t. (14. I. x. supr. eod. (15. Nos, Z8. in pr. §. 2. in fin. (16. I. ult. vers exterum.supr. de eliment, pe. 38. inpr. §. t. vers. & rursus.[ est. (II -IV k i 741 De imponenda lucrativa descriptione. 742 in aliis vero, qu.v pubertatem excesserint, vel oriam in vidnls post mortem parentis triennium duntaxat volumus expestari : ut interim quarta portio suspensa, aut apud eam, si in matrimonio curialis ejusdem civitatis fuerit collocata, per: ctuo jure permaneat: velli intra id tempus alienum [ab] eadem curia sortiatur maritum, penitusve nupta non fuerit, memorata pats [totius substantia:] cnris cum triennii tam urbanorum, quam rusticorum prxdiorum duntaxat fructibus addicatur : ita tamen , ut [ & optionis conditio in offerendis rebus quarta partis vel dodrantis ] & sacramenti, tam de quantitate, quam de aestimatione rerum mobilium, dequeactionibus inferendis, vel excipiendis (sicut in extraneis personis dictum est) ratio confervetur. Sed & si mater mortui vel avia tempore , quo filius nepofve moritur, in conjugio ejusdem civitatis curialis inventa fuerit: ne ipsas quidem patimur quarta: portionis subire jacturam. Extraneum quinetiam heredem propinquitatis quidem jure discretum , curiae tamen ejusdem civitatis obnoxium , fupradictx portionis dispendio libe ramus. Datum 7. Idib. Mart. Constantinopoli , DIOSCURO & EUDOXIO COSS. 442. z. Imp. JUSTINIANUS A. Mennae PP. CI quis curialibus muneribus obnoxius, uno forte vel pluribus filiis vel filiabus derelictis, filio quidem vel filiis substantis sus partem minimam dereliquerit, (cam tamen , quae 1 excludere eos ab inofficiosi querela potest,) aliis autem suam substantiam dereliquit, ut ex hac patrimon'i distributione apud filium quidem vel fi'ios curiales minima pars substantis remaneat: totum autem curiale munus masculis immineat, sive filii ii at, sive nepotes vel pronepotes, curiali tamen conditioni obnoxii : sancimus hujusmodi iniquitatem resecari,-& non minus quarta 2 portione in masculos poste testatorem transmittere: sive unus est silius , sive plures: nulla diminutione ex permixtione Sirorum eis facienda: ut non solum corporibus, sed etiam substantiis laborauti-s, possint curiale habere consortium, f Ad hoc sancimus, si quis cu riaiis , filiabus ; luribus derelictis , ab hac luce fuerit subtractus : qtlarum una curiali ejusdem nupserit civitatis: aliis filiabus quE ad hujusmodi vota non migraverint, vel extraneis in reliquam partem heredibus'derelictis , non videri curia ex sententia legis Theodosianae 3 ad Appollonium scripta satisfieri: sed omnino quartam 4 partem patrimonii curia consequatur, sive uni filia, qua curialibus nuptiis copulata sit, deputanda est, sive ex aliis heredibus colligenda : filia proculdubio , qua curiali nupsit, immuni ab hujusmodi quarta datione servanda: cum per maritum ejus, quantum ad ipsius personam , curia sit satisfactum : & hoc observari non solum , si ultimo elogio condito, testator curialis decesserit: sed etiam si intestatus diem suum obierit. [Sed &] si quid minus 5 quarta [parte] fuerit, vel minime derelictum : hoc modis omnibus filio curiali, vel filia, qua nupta est ejusdem civitatis decurioni, ex substantia patris curialis modis omnibus vel deputari, vel adimpleri: nullo obstaculo curia opponendo, si secundum pradictam legem filius, nepos, pronepos, pater, avus, proavus, curiali morienti fuerint derelicti, qui nexibus curialibus ex quacunque vel dignitate , vel occasione fuerint absoluti. In hoc enim Theodosiana 6 legi apertiffime volumus esse derogatum. Et generaliter definimus ex omni causa, neque masculos liberos , neque filias copulata» matrimonio curialis, minus quarta parentis substantia habere : vel non ex- tmtibus filiis, vel filiabus, sed aliis heredibus, ipsam curiam secundum anteriores leges quarta curialis rnofieorisMiabere solatura. Dat. Cal Jan. C. !>. JUSTINIANO A. 2. COS. 528. poti, pronepoti, vel filia, ne-sti , proneptive , (nec tutetest » nupta sint curialibus necne,) p ilrema voluntatq, vel inter vivos etiam donatione quicquam dc suis opibus largiatur , memorat» descriptionis cesset indictio. Atque ex diverso, si posteriores ad majores pradicta sibi consanguinitate devinctos prafatis titulis jsuas conferant facultates : nubilis accessione gravaminis hujufmo- 1 di liberalitas oneretur. In tam enim necejsariis ßbi ccnjunBifque j personis, sub liheralitutis appellatione debitum 8 naturale persolvitur. Cujus auctoritatem juris pariter valere sancimus, etiamsi ab intestato succedant sibi prxfiniti generis ordine sociati. Ex his enim successionibus maxime debiti potius solutio, quam muneris oblatio comprobatur, quE non largientibus etiam dominis ipsa propinquitatis serie deferuntur. Cxteri vero, licet quadam inter se- cognatione jungantur : nunquam tamen curiale prxdium sine prodicto onere lucrabuntur: nisi is forte, cui lucro res cesserit, ejusdem civitatis ordini fit obstrictus : qui licet inter extraneos,- numeretur, vacuum tarnen ea functione , quod datum est, consequatur: nam cum persona conditio non mutetur, nec rei quidem statum convenit immutari, f Lucrativas vero res eas tantum., volumus appellari , atque ä prsdicta descriptionis gravamine excipere, quae hereditatis, legati, fideicommissi jure, moriis causa; donationis, vel cujuslibet postremx voluntatis arbitrio ad quempiam delabuntur. Inter vivos etiam donatio simplici liberalitate confecta, lucrativae merebitur & nomen , & sarcinam, f Si vero- vel socer futurus, filii, vel nepotis, vel pronepotis sponsae affinitatis coeundae causa donaverit: vel parens etiam filiam, vel neptem, vel proneptem curiali, seu extraneo nubentem dotaverit, licet casus eventu, res ejus, cui data est, vertatur a. Adde Nov. 38. c, z. (2. Mutat, d. v. 3. (3. /. i.supr. Rc (4. Mutat. Nov. 38. c. 4. (;. d. Nov. 38. c. 3. 4. (6. /. i.supr. h. t. (j. Nov, 131. c. 5. insin. adde l. i.supr. de apochis, h, lik. tit.iz. T I T. XXXVI. DE FR.TstENDO SALARIO. 1. Imp. CONSTANTINUS A. ad Marcellinum Comitem Orient. post alia. TSJU11I salarium 10 tribuatur ex juribus ReipublicE , nisi ei, qui ^ jubentibus nobis lpccialiter fuerit consecutus. Dat. 5. Non. Octobr. Constantinop. LIMENiO & CATULINO COSS. 349. T I t 7 xxxvil SI CURIALIS RELICTA CIVITATE RUS H BITARE M/LVEBl T. i. Impp. ARCAD. & HON<»R. AA. Eutychiano P. P. post a!,a. N'Uriales omnes hibernus interminatione moneri, ne civitates II fugiant, aut deferant , rus habitandi causa : fundum, quem civitati prstulerint, scientes sileo esse sociandum : enque rure se carituros , cujus causa impios se, patriam vitando, demonstraverint. Datum 18. Cal. Jan. Constuntinop. ARcAD. 4. & HONOR, 3. AA. COSS. 396. (8. i. 9.1 . 10. ff. pro socio. I. 29. inpr.js. de donat. (9. /. ult. §. j. infin. collat. I. 6. §- i i-JF- qua infruud. crei. (10. Excip. I. 4. §.sin.js- de decret. ab ordine fac. (xx. I. pen.supr. de rescind. vend. A a a t T I T. 74 ' Codicis Lib. X. Tit. XXXVITI, usque XLT. t i t. xxxvm. DE i MUNICIPIBUS ET ORIGINARIIS, i. Imp. ALEXANDER, ai. Antoninus, A. Silvano. /"' , Um te Bibli um origine, incolam alitem apud'Berythios esse '44 online proponas: merito apud utrasque i civitates muneribus fungi compelleris. a. Imp. GORDIANUS A. Frontoni. CI, ut proponis, ea, qme cx causa fideicommifli te manumisit, ° ab ea libertatem justam fuerit consecuta , qum originem ex provincia Aquitania ducebat: tu quoque ejus conditionis, ejus- que civitatis jus obtines, unde , qiue te manumisit, fuit. Eorum enim conditionem, sequi ex causa fideicommifli manumissos pridem placuit, qui. A libertatem prestiterint, non qui dari rogaverint. S. Imp. PHILIPPUS A. Patroclo. UTlios apud originem q patris , non in materna civitate , etsi ibi A nati sint (si modo non domiciliis retineantur) ad honores, seu • munera posse compelli, explorati juris est. 4. Impp. DIOCLET. & MAXIM. A A. Secundo. iJRigine ; pr-pria , neminem 6 posse voluntate sua eximi, manifestum est. ;. Imp. CONSTANTINUS A. ad Maximum Vic. urbis. ;CI quis cum ex majore , vel ex minore civitate originem ducit, ° eandem evitare studens, ad alienam se civitatem incolatus occasione contulerit: & super hoc vel preces dare tenraverit, vel qualibet fraude niti, ut originem propriae civitatis eludat: duarum civitatum decurionatus onera sustineat, in una voluntatis & in altera origimis gratia. Pr. 8- Cal. Jan. PAULINO & JULIANO COSS. 32;. DE 7 T I T. XXXIX. INCOLIS 8, ET UBI QUIS DOMICILIUM HABERE VIDETUR, ET DE JIIS, (OVI STUDIORUM CAUSA IN A MENA CIVITATE DEGUNT. T. Imp. ANTONINUS A. Paulo. XTOn tibi ob est, si cum incola esses , aliquod munus suscepisti : ■ L ’ i modo 9 si antequam ad alios honores vocareris, domicilium io transtulisti. s. Imp. ALEX 1 NDER 4 . Crispo. "VTEc ipsi, qui studiorum causa aliquo loco morantur, domici- lium n ibi habere creduntur, nisi decem mnis tr.mMctis, eo loco ssdes sibi constituerint, fecundum cpistolam Divi flustia- ni: nec pater, [qui] propter filium studentem frequentiis ad eum commeat. Sed si abis rationibus domicilium in splendidissima civitate Laodiceorum habere probatus fueris, mendacium, «uominns muneribus fungaris , non proderit. g. Impp. DIOCLET. & MAXIM. A A. Alexandro. ■pSt verum , eos, qui in territorio alicuius civitatis commorantur, velut 11 incolas ad subeunda munera , vel ad capiendos honores non adstringi. 4. kidein A A. & CC. Alexandro. •/"''Uni neque originales , neque incolas vos esse memoratis : ob 13 solam domus , vel possellionis, licet ex substantia decurionis acquisita sit, causam, publici juris auctoritas muneribus subjugari vos non sinet. ;. lidem AA. & CC. Maximo. CI in patria uxoris ttix, vel qualibet alia domicilium defixisti, o incolatus jure ultro te ejusdem civitatis muneribus obligasti. (1. Lib. 50. D. i.stipr. lib. I. tit. Sd. (2. /. 29. jf ai municip. (3. I. >7. §. 8 ß'.i.t. (4.1. I. §. ult.ß'. i.t. (5. I. ult.infr.h. t. (6. immo vide l. 22. §. I. I. Za- L 37 - in sin. I. nit. 3. Jf ad municip. (7. Lib. ;o. D. I. (8. I. 239. §. 2. jf. ic verb. si?,n. (9. /.34. Jf. ad municip. ( IO. I. 31 . jf. d. t. (ll ; V. /. 9 §. 2. ß~. ie injuriis. (1.2. /-■ 39. jf ttd municip. I. .-39. §. 2.ß'. de rnit. sipt. (13. L 17. §. 9. §.'13 -ß'. ad municipal, (14. I. 22. §. 2.Jf d. t. (15. l.l.pr, jf. d. t. (16. Adde 1 . 27. §. i.jf ad municip. I. 203 Fi de verb. ßgn. si?. Conf. I. 2. supr. ubi senatores vel clartj' (18. /. 2 .. §. pcu.ß'. ad municip. d. I. 2. (19. /.13. infr. de dignitut. (20. v. 6. lidem AA. & CC. Marcellino. pRivilegio speciali civitatis non interveniente, 'tamen oririnit ratione, ac domicilii voluntate 14 ad munera civilia queirone vocari, certissimum est. 1 ‘* lw 7. lidem AA. & CC. Aurelio. Qlves quidem origo 15, manumissio, allectio, vel adoptio' i n colas vero (sicut & Divus Hadrianus Edicto suo manifestiflime declaravit) domicilium facit. Et in eodem loco singulos habere domicilium, non ambigitur, ubi 16 quis larem, rerumque ac fortunarum iuarum summam constituit, unde [rursus] non sit discessurus, fi nihil avocet: unde cum profectus est , peregrinari videtur : quod fi rediit, peregrinari jam destitit. 4 8- lmppp. VALENT. THEOD, & ARCAD. AAA. ad Senatum. ; CEnatores 17 in sacratissima 18 urbe domicilium dienitatis ha- here videntur. Cal. Mart. VALENTIN. A. & NEOTERIO COSS. 390. 9. lmppp. VALENT. THEOD. & ARGAD. AAA. Martiano Comiti Orientis. 19 MUlieres honore 20 maritorum erigimus , [&] genere nobili- A tamus , & forum 21 ex eorum persona statuimus. [Sin autem minoris ordinis virum postea fortitx fuerint, priore dignitate privatae, posterioris mariti sequentur conditionem:] L domicilium mutamus. Dat. 4. Cal. Februar. C. P. ARCAD, 2 & RLIFINO COSS. 392. DE TIT. VL. MUNERIBUS ET lMN-RSUS NON CONTI- NUAND1S INI ER : ■ P F. M ET FILIUM, EI' D.. INTERVALLIS. '22 i. Impp. SEVEK. & ANTONIN. AA. Septimio 23 Zenoni. Olent honores & munera , cum pater & filius decuriones 24 sunt, in 24 eadem domo continuari non oportet: ita vacationum concefla tempora 11011 26 aliis prodesse possunt, quam [bis,] qui ad eosdem, vel alios honores, eademque, vel alia munera de- nuo vocantur, f Pro 27 infante vero filio, quem decurionem esse voluisti , quanquam fidem tuam imposterum adstrinxeris, tarnen onera suili,iere non cogeris; cum ad ea [tantum,] qui mandari possunt, voluntatem dedisse videaris. 2. Imp. GORDIANUS A. Cyrillo. ^B honoribus ad honores eosdem quinquennii datur vacatio triennii vero , ad alios : Legatione autem perfunctis biennii 28 vacatio concessa est. 3. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Critiae. jNtervalla temporum , quae in unius 29 persona locum habent, fratribus , (licet communia possideant bona) minime prodeile, frequenter constitutum est. Sane his missis 30 , qui necdum tun- cti muneribus, ad h;ec idonei constituti vocari debent, vos u ad obsequium civilium munerum levcrerit paruisse: ce intensa interpellemini, Prsses provincim providebit. DE Gssvilia T I T. XLI. MUNERIBUS PATRIMONIORUM. 1. Imp. ANTONINUS A. filio, munera per 31 ordinem pro modo fortunarum sunt. 1. Nuv. 22. c. 36* esi io,, c. 2. (21. /. S jf de turifdicl. i. M. Jf. dc jttdic. I. 6. sup §. I. jf de usu esi 1 abitat. . (22. v. I. 18 ■ ad municipal. I. 14. §. I. jf it numeri«. (2.1 21. §. 6. ß: ad municipal. (24. i. 3. infr. dc siliisfatn.a q““" puter, b. lib. tit do. (2; /. 4. §• i. ff. ie excus. tut. (ab. I. .1- pr. infr. b. t.l. ..ßs de Iteration. (27. I. 2:. §• 6 .F 1 adtnnmtif«. (28. i. 3. infr. d; tegationib. (29 /. I .supr. h. t.l.7.fi

vel functiones , vel honores nulla imminente necessitate , sed sua sponte peregerit : eum pro sua liberalitate patrem 19 civitatis , in qua voluntarius municeps apparebit, si hoc libuerit ei, fieri constituique hac lege decernimus.' Datum 5. Id.'Novembr. C. p. BASILISCO & ARMERICO COSS. 465. 4. Imp. JUSTINIANUS A. Meivns PP. pOs, qui curiali fortuna liberi constituti, postea se curix cu- ■ juscunque civitatis obtulerint , confidere volumus , quod posteritas eorum , non solum jam procreata, sed etiam post talem deditionem procreanda, hujusmodi fortuna libera manebit: sive specialiter sub hac lege curix se obtulerint, ut ab cis descendentes tali fortuna liberi permaneant : sive nullam hujusmodi fecerint mentionem : nullo audente dicere , quod nati vel concepti post talem deditionem paternam conditionem sequi debeant: hoc enim soeciaii beneficio alacriores omnes ad conferendam civitatibus hujusmodi opitulationem constituere properavimus : ita tamen, ut nec occasione quartie portionis bonorum hujulmodi decurionis, quicunque successores ejus aliquam inquieto,linem patiantur: utpote libera ejus substantia omni curiali gravamine conservanda: & si quid defunctus vej ex adininiifratione curalium munerum, vel ex quarta portione ad eandem curiam semel vel sxpius devoluta , vel ex alia quacunque causa eidem curix debuisse probetur , hoc idem successores curialibus reddere minime dubitent. f Illis scilicet, qux super naturalibus filiis , quds naturalis pater sub hac lege curix dedit vel postea dederit, ut legitimos v tam ex testamento, quam ab intestato successores habeat, non solum veteribus legibus , sed etiam nostris sanctionibus disposita sunt, prxsenti lege excipiendis: ut non ipsi tantum filii naturales, sed etiam ex bis procreandi mares'paternam sequantur fortunam; vel maribus liberis minime subsistentibus, quarta pars subitantix mortui curix deputetur. (12. I. un. in f.n. infr. de ntulierib (f in quo loco. h. lih. tit. 62. (13. I. 2. supr. b. t. I. ll.fupr. de fac nf eccles. (14. /.52. supr. dedecur. I. 4. infr. h. 1.1. 3. §. de muuerib. (i;, d. /, 3. §. 15. I. 4. §• pcn.js. d. t de muuerib. (16. I. 5- infin.ff de jure immunhat. I. 2. pr. I. ult. in fin.js. de veteran. (17. /. 2. in pr. L pen. ult. js. de jure immunit. (18. I. 4. infr. h. t. (19. v. supr. tit. de rutiocin. oper, pubi. A a 3 3 TIT. '47 Codicis Lib. X. Tit XLTV. ’Tque XLVII. DE HIS QUI I. Imppp. T I T. XLIV. A PRINCIPE VACATIONEM ACCE- perunt. THEOD. ARCAD. L HONOR. AAA. Rufirio PP. ■VlUllus vacationem temporalem curialis accipiat: nisi id Forte ^ veris ac probatis causis adnotatio nostra i concesserit. Datum Prid. Non. Jun. C. P. THEODOS. L ABUNDANTIO COSS. 39 °. T I T. XLV. DE r VACATIONE PUBLICI MUNERIS, i. Imp. GORDIANUS A. Januario. TUIUneris publici vacationem ea continere, qux non legeZ, non SenatuFconsiilto, non Constitutionibus Princioum injunguntur . merito responsum est : ad quam formam juris pertinens , fi coeperis ad munera extraordinaria 4 ä Magistratibus devocari 5 : appellatione interposita 6 poteris apud Rrxsidem juris rationibus protegi. 748 T I T. XLV 1 . DE 7 DECRETIS DECURIONUM SUPER IMMUNITATE QUIBUSDAM CONCEDENDA. i. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Ursatio. TTXceptis 8 , qui liberalium studiorum antistites sunt, & qui ■*“' medendi cura funguntur, decurionum decreto 9 immunitas nemini tribui potest. 2. Iidem AA. & CC. Castro. QR iinis ambitiosa to decreta sacris Constitutionibus improban- T I T. XLVII. DE 11 EXCUSATIONIBUS MUNERUM. 1. Imppp. CARUS, CAR INUS & NUMERIANUS AAA. Demetrio. JTTiam hi, qui nostra procuraffe monstrantur , muneribus civilibus, fungi debent. & MAXIM. "iNriuctis Firmino, & Appollinario, & exteris principalibus i ■* tiochenbum adftantiinrs Sabinus dixit., * N cietera. Dioi tianus ( Enis ^ liun qux dignitati eorum congruunt 2. l ars actorum DIOCLET. A A & CC. > An- Diocle- tianus dixit : ortis dignitatibus data a nobis indulgentia est munerum civi- i um , & personalium, id est, his , qui aut ex pratelloribus 12 sunt aut ex praepositis. Hi ergo ad munera personalia aut civilia n.m vocabuntur 3. I dem AA. & CC. Martiano 'TUtela solicitudo a muneribus civilibus non excusat: utpote [cum] nec tres 13 simul injunctx diversarum domuum, hujusmodi beneficium prxstent. 4. Iidem aA. & CC. Attalo. JJTdrnula munerum civilium immunitatem fib! jure concessam, J ' 1 approbare minime pustunt. 5. Iidem AA. & CC. Marcellino. pRocuratcrcs absentium Reipubiica causa , munerum civilium * vacationem non habent. 6. Iidem AA. & CC. Cajo. J/Enatoribus immunitas ob hanc profeffionein solam nullo 14 jure conrcsta probati potest. 7. Imp. CONSTANTINUS A. ad Catullinum Vicarium. fjEgotiantee vestiarios , linteones, purpurarios, & particarios , qui devoti'ni nostras deserviunt, visum est, secundum veterem consuetudinem ab omni munere immunes este. (i- I • 14.7 upr. dc decur. (2. Lib. 50 .D. p! (3. /. 6 . 1 . 8- §. 3. ff. de vacat. excus. Mutier. (4. I. i2. ff. de mutier. (;. /. i.js. de vacat. & excus. mutior. (6. I. i.supr. de decuriem. (7. Lib. ;o. D. 9. (8. I. 4 - §• -.ff. b. t. (y. I. 3. infr. dc profejsorib. medie. (10. I. q.Js. h. t. 8. Impp. CONS’’ ANT 1 NUS A. & JULIANUS -- C. ad Taurum P. P. nullum omina judicem de extero provincialibus r - ln<| icere, ut ea tantum iedulo cunctorum itudio pensitentur , qux canonts instituti Forma complectitur pLace t, ferendum aliqui-.. . . . i - scientiam nostram, ut noi. a juoentibus roboretur. Si quis autem usurpatoria temeri täte -tmpl us aliquid fuerit conatus exigere, obnoxius quadra vh s repetitione teneatur: qux severitas jussionis ad ordinario! rutri judicum , otticiorumque terrorem debebit excurrere ut si ■■ .um vel grntiola conniventia, vel ignobili dissimulatione te- meritas admiserit curialis , eos quoque damni simplicis ptena castiget. Datum Calend. April. Mediolani , CONSTANTIO A 9. & JULIANO COSS. 357. w«aia« 1U j A. 9. Impp. VALENT. & VALENS AA. ad Claudium Proconsul. Africx. jLlml convenit prxeaveri , ne quis hanc, qux personalis esi functio , pretio 16 putet este taxandam. Dat. Calend De cembr. Treveris , VALENTINIANO L VALENTE AA. COSS. Z6;. 10. Imppp. GRAT. VALENT. L THEOD. AAA. ad Hypatium PP. pRivatx rei nostrae privilegiis permanentibus, nihil extra ordinem praedia jure perpetuo consignata sustineant: neque adjectis fxpius, ac prxter primum delegationis canouem postulatis afficiantur impendiis : quandoquidem neque aurario canoni sub privilegiis xstimato , aliquid ex ea jubentibus nobis prxhitionum diversitate decutitur, & pari cum exteris xstimari forte non convenit , quos prxter annonarias functiones xstimatas perpetua pensitationum prxrogativa nexuerunt. PP. Carthagine, Id. April, post Consulatum SVAGRII & EUCHERII 38:. 11. Iidem AAA. ad Syagrium PP. p|Oi, qui cum honore Comitum, nomine Magistrorum memo- rix prxfuere, vel epistolis, vel libellis, item eos, qui ibidem peragendis, signanditque responsis nostrx mansuetudinis obsecundant: omnium civilium munerum fieri jubemus exortes, Igitur qui ex eo gradu palatio nostro adhxferint, adesse sibi competentia privilegia glorientur : qui vero superioribus dignitatibus creverint, nihilominus ejus loci privilegia prosto sibi fuisse litentur- Lecta 3. Calend. Septembr. Capua, ANTONIO L SYAGRIO COSS. 382. 12. Iidem AAA. ad Hypatium PP. ATAximarum 17 culmina dignitatum , Consistoriani quoque comites, Notarii etiam nostri, & Cubicularii omnes, atque excubicularii, ab omnibus sordidis muneribus vindicentur. Cxteros autem palatina, vel militari intra palatium prorogativa munitos, ita demum privilegium simile contineat, fi prioribus statutis se ad hujusmodi exceptionem docuerint pertinere, ut non singulis indulta personis , sed in commune dignitati, vel corpori hujusmodi beneficia doceantur fuisse concessa , circa Rhetores , atque Grammaticos eruditionis utriusque vetusto more durante, f Sordidorum vero munerum talis exceptio sit, ut patrimoniis dignitatum superius digestarum, nec conficiendi pollinis cura mandetur, aut panis excoctio, aut obsequium pistrini, nec paraveredorum hujusmodi juris, aut parangariarum prxbitio mandetur: exceptis his, quibus ex mute Rheticus limes includitur : vel expeditionis Illyricas pro necessitate , vel tempore utilitas adjuvatur. Operarum quoque artificum diversorum , excoquendx etiam calcis obsequia. nulla de taiibus adjumenta poscantur. Materiam lignorum arme tabulata exceptorum virorum patrimonia non pribcant: Carco- nis quoque, nisi eum, quem moneta solennster, vel fannea- tio fecundum veterem murem poscit armorum, ab hirusnioni (11. Lib. 50. D. ;. (12. v. infr. tit. de dornest, es preteeiorib. (13. /. 2. §. 9. ff. de excus. tut. (14. Imrno vide / ult. circaJ*. ff. de jure immunit. (15. Immo vide /. un.supr. de superexaet. b, lib. tit. 20. Novell. Leen. 61. (16. I. Ij. infr. h. t, (17./. «»• infr. eod. - viris 749 __ De q uibus muner * 1 2 3 4 * 1 "^, viris prsbitio desistat. Publicis, vel /eris sdibus c -,t! j ministeria exhiberi : neminem ab angariis, vel paranga- ~is , vel plaustris, vel quolibet munere [penitus] excusari prsci- /-mu?: sed omnes , sive ad divinam nostram domum , sive ad veri ".alibilis Augusta , vel ad sacrosanctas Ecclesias, vel quaslibet illustres domos pertinent; nec lege pragmatica, nec divina adno- t,itione , iacrove oraculo excusatos , indictionibus magnifica tu* Sedis tempore nostra expeditionis obedire decernimus. Datum 13. Calendas Martii , Constuntinop. VALENTINIANO A. 5. & NONIO * COSS. 445. 3. Imp. LEO ad T. J-|Ac providentiffima lege statuimus, omni excusatione cessante, nullaque personali dignitate penitus excepta, in quibusctinque locis administtationi sublimitatis tua commiffis opus exegerit murorum constructionem , seu comparationem 7 frumenti , alia- rumque specierum sine ullo impedimento , prout commodum ad- que necessarium magnitudo tua perspexerit, neri. _______ - QUI sETATE 8, [VEL PROFESSIONE] SE EXCUSANT. i. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Severino , & aliis Scholaribus Arabia. QUm vos affirmetis liberalibus 9 studiis operam dare , maxime circa Juris professionem consistendo , in civitate Berytiorum provincia Phoenicia : providendo utilitati puhlica & spei vestra decernimus, ut singuli usque ad vicesimum quintum annum acatis sua studiis non avocentur. 2. Iidem AA. & CC. Theodoro. QUm filios tuos patria potestate liberatos, adhuc minores legitima 10 atate esse dicas, merito postulas, ut liberalibus 1 x studiis non avocentur: & ideo muneribus personalibus, qua ail patrimonium non pertinent, non aditringentur , si civium inopia ir non est. 3. Iidem AA. & CC. Plautiano. J^Anifesti juris est , majores quinquaginta quinque 13 annis invitos ad munera personalia vocari non posse. Cum itaque septuagenario majorem te esse profitearis , si ä nominatione facta appellationis auxilium interposuisti , tueri te notione Prslidis provinciae potes jure concesso. T I T. L. QUI MORBO SE EXCUSANT. 1. Imp. GORDIANUS A. gl ea actitate 14 pater tuus oppressus est, ut utrinfqiie oculi aciem prorsus amiserit, levamentum personalium munerum sentiet. 2. Impp. DIOCLET. & MAXIMIAN. AA. QUm 1 utriculari 1 4 morbo debilitatum te esse dicas, juxta juris publici auctoritatem ä personalibus muneribus vacationem habebis. 3. Iidem AA. & CC. Ceis. pOdugrte 16 quidem valetudo nec ad personalium munerum prodest excusationem : verum cum ita te valetudine pedum adfii- ctum dicas, ut-rebus propriis intercessum commodare non possis: Rector provincis , si allegationibus tuis fidem adesse perspexerit , ad personalia munera te vocari non patietur. 4. Iidem AA. & CC. Regino. QAfie Jure immunil l. un.supr. qui alate se excus. (9. I, 2, infr. i. 28. pr. Js. ex quib. emi/, major. (10. /. ll.ff.de decur. I. 8. ff. lie 1 maner. t. 2. in pr.ff. de vacat, est excus. muner. (11. I. i.supr. b. t. (12. V. I. II. §. 2.Fi de muner. (13. i. 2. §. ult. I. 11. ff. de decu- rion. immo vide L 3. ff. de i;ire immunit. I. unic.supr. qui atat. se excus. I. lo.fupr de decnrion. (14. 1 . un.supr. qui morbo. I. 1. §. 4. Fi de postulando. (14. v. I. 18. §• 11 • ff it muner. (16. I. lo.fupr. de decur. (17. V. /. 4. §. 4. Fi de jure immunit. TIT. 75 1 Codicis Lih. X. Tit. LT. TJT. 752 DE HIS VEI- TIT. LI. QUI NUMERO i LIBERORUM ’pAUPERTATE EXCUSATIONEM meruerunt, i. Imp. ALEXANDER A. Verecundo. "VltJnieiTis liberorum ab oneribus r non excusat. JN r. Impp. PHILIPPUS A. & PHILIPPUS C. Severo. ‘Cilium ab hostibus captum , ac nec.lum reversum , ad exeufa- ✓ tionem munerum personalium patri proficere non posse , gis placuit. „ udem A. & C. Nomo. TSjEpotes loco parentum succedentes , vice eorum prodesse con- sueverunt : Ideoijiie fi quinque 4 numerus liberorum amissorum filiorum nepotibus suppletur, a muneribus personaii- 1_ -.,..... turnn ,'sss dicis . iuxta constituta excusa- 6 . mp. CONSTANTINUS A. ad Volulianum. JyjEdicos 16 & maxime Archiatros, vel ex 17 Archiatris, Gram. M ■naticos 18 & Professores alios literarum , & Doclores legum una cum uxoribus Sc filiis , necnon & rebus, quas in civitatibus suis possident, ab omni functione , & ab omnibus muneribus vel civilibus vel pu-dicis immunes esse praecipimus: & neque in pro. vinciis hospites recipere, nec ullo fungi munere, nec ad judicium deduci , [nec] eximi , vel exhiberi , vel injuriam pati: ut fi quis eos vexaverit, poena arbitrio Judicis plectatur. Mercedes iqetiam eis . & salaria reddi jubemus , qim facilius liberalibus studiis & ma- memoratis artibus multos instituant. PP. Cal. August. Sirmii CRISPO & CONSTANT. CC. COSS. 3:1. 7. Imp. JULIANUS A. 7y£Agiftr°s studiorum Dcciorcsque excellere oportet moribus ic primum , deinde facundia. Sed quia singulis civitatibus bus is , quem patrem tuum esse dicis , juxta constituta excusa- 4. Impp. DIOCLE T. & MAXIMIAN. AA. ✓''Uni ; facultates tuas [omnes] in filium tuum contulisse te, nec qmcquam habere proponas : respectu patrimonii ejus, quod tuum esse desiit, muneribus civilibus 11011 adstringeris. 5. Iidem AA. & CC. Marco. TAE 6 personalibus muneribus, qua fceminis pro sexus conditio- r.e indicuntur : exemplo 7 manum quinque superstitum numero liberorum eas excusari Divi Parentes nostri constituerunt. 6. Imp. CONSTANTINUS A. Dalmatio. P0s, qui cujuscunque sexus liberos 8 quinque habent, impe- ■trata semel vacatione potiri convenit: ita, ut si in hoc numero atatis legitima filius inveniatur, obeundis statim pro suo patre muneribus applicetur : patribus, qui filios , vel filias quinque habuerint , promissa legibus immunitate servanda. Quod si quis propter ceiilmn tenuiorem, vacationem meruerit, atque hoc probaverit : beneficio potiatur, fi propter rerum angustias ad personalia vocatur obsequia. Dat. 14. Cal. Februar. Sirmii, CRISPO 3. & CONSTANTINO 2. COSS. 324. adesse ipse non possum : jubeo , quisquis docere vult, non repente, ujs . sed judicio 21 Ordinis proba- DE ET T I T. LII. PROFESSORIBUS MEDICIS. 1. Imp. ANTONINUS A. p T, m te Medicum 9 legionis secundx adjutricis esse dicas, munera civilia , quamdiu Reipublicie causa abfueris, suscipere non cogeris. Cum autem abesse desieris , post finitam eo jure vacationem , fi in eorum numero es , qui ad beneficia Medicis concessa pertinent, ea immunitate uteris. 2. Imp. GORDIANUS A. slRummaticos feti Oratores decreto 10 ordinis probatos , fi non se utiles studentibus prxbeant , denuo ab eodem ordine reprobari 11 pofie 12, incognitum non est. 3. Imp. PHILIPPUS A. TtOeta nulla immunitatis prssogativa juvantur. ■* 4. Impp. DIOCLET. L MAXIM. AA. & CC. latione divi Pii liberalium 13 studiorum Professores, non etiam calculatores 14 continentur. 5. Iidem A A. & CC. Phuidcmo. . ■^Ec intra numerum 1; praestitutum ordine invito s Medicos im- mnnitatem habere , saepe constitutiim est , cum oporteat eis decreto decurionum immunitatem tribui. 0 R » (l. 1. 3. 1. Siit, ir.fr. h. 1.1. I. infr. ile leg ut ion. I. i^.supr. de decurio«. I. 5. §. 2. st' de jure iwmunita.t l. 2: §. 1 .js. de vacat. $s excus. muner. (2. d. I. 2. §. I l. 8 in pr.ff. d.t. de vacat. es excus muner. nec temere prosiliat ad hoc munus, teri judicio 21 Ordinis probatus , decretum curialem merea'-jr , opumnrum conspirante con- sensu. Dat. 1;. Cal. Jul. Arcopi. ... Cal. Aug. Spoletii, MAMERTINO & NEVITTA COSS. 362. 8. Impp. VALENT. & VALENS AA. ad Mamertinum PP. T? Eddatur unusquisque patri» suae, qui habitum philosophia inde- *‘ V bite, L insolenter usurpare cognoscitur, exceptis bis, qui a probatissimis approbati 22, ab hac debent collusione secerni. Turpe enim est , ut patri» Functiones ferre non possit, qui etiam fortuna vim se ferre profitetur. Dat. 14. Cal. Februar. Sirmii , VALENTIN. N. P. & VICTORE COSS. 361. 9. Iidem AA. & CC. ad Praetextatum P. U. jRchiatri scientes annonaria libi commoda ä populi commodis [ministrari, ] honeste obsequi tenuioribus malint, quam turpiter servire divitibus. Quos etiam ea patimur accipere, quae fani offerunt pro obsequiis , non ea , quae periclitantes pro salute promittunt. 23 Dat. 3. Cal. Februar. Trev. VALENT. & VALENTE 3. AA COSS. 370. 10. Iidem A A. & CC. ad Olybrium P U. CI quis in Archiatri defuncti locum est promotionis meritis aggre- 0 gandus , non ante eorum particeps fiat, quam primis, qui in ordine reperientur, septem , vel eo amplius judicantibus idoneus approbetur : ita tamen , ut quicunque fuerit admissus, noli in priorum numerum statim veniat, sed eum ordinem consequatur, qui csteris ad priora subvectis ultimus poterit inveniri. Dat. 6. Id. Martii, VALENTINIANO & VALENTE 3. AA. COSS. 37 °- 11. Impp. HONuR. & THEOD. AA. Monachio PP. ff^Rammatieos, Oratores , atque Philosophia praceptorcs , necnon etiam Medicos 24 , praeter haec, quae retro latarum sanctionum auctoritate consecuti sunt privilegia immmiitatesque, ftui hac praerogativa prtectpimus, ut universi , qui in sacro palatio inter Archiatros militarunt, cum comitivam primi ordinis, vei fecundi adepti fuerint, aut majoris gradum dignitatis ascenderint, nulla 25 municipali, nulla curialium conventione vexentur, seu adempta administrati ne seu accepta testimonialem 20 meruerint missionem : sint ab omqi functione , omnibusque moneribus publicis immunes . nec eorum domus ubicunque polit» , militem feti judicem suscipiant hospitandum. f Quae omnia [in] fili.s etiam eorum & coniugibus illibata praecipimus custodiri f Hic autem & Professoribus 27 memoratis , eorumque liberis deferenda mandamus. Datum Prid. Cal. Dee. Conftcmtinop. CONST. & CONSTANTE COSS. 474 (3. I- 2. §- 7 -.Fi de excusat. [4. /. 5 I. ult. infr. h. t. (5. v. /. 4. §. de vacat, es excus. muner. (19. I. 1. in pr. ff. de extraord. cogAt. pcn.ff. de munerib. (6. L unie. infr. de mulierib. £s in quo loco. h. lib. tit. f>'i. (7. 1. a. in pr. js. de muner, (8. d. I. 4. (9. Adde l. 33. §. 2. js. ex quili, ctius. major, v. I. 6. infr. h. t. (io-L 1. in sin supr. de decret. decur. (u./. 6. §. (>.ff. de excusat. I. 11 §. 0,. ff. de muner. [12. L pen. f. de decret. (13. I. 1. pr. js. de extraord. cognit. (14. 1. 15. §. J.j f. de excus. adde ii. /. 1. §. 6. de vacat. $s excus. muner. 6. supr- h. t. (26. /. 7 .supr. de sie inftrum. (1" ‘irtt (15. /. 6. §. z.ff. de excus. I. 1. ff. de decret. ab ord. (16. /. 1. > K - ! ‘- supr. I. ult.inpr. infr. h. t. I. 6. in pr.ff. de jure immunit. 17. Ad. de l. 2 .supr. qu.ib. non objic. longi temp. preescr. (18. L 10. §- 3 Jf- 20. Adde l. i. supr. de postid. I. unie. infr. de proseff. qui tnurbe. v 4 l. v. I. h.supr. de munerib. (22. 1. 6. §. 4- ff de excus. 23. /. 3 - ff de extraord. cognit. (24. L 6. supr. h. t. (2;. L 8- §■ 4 -Jo T I T. 7 T. LIII. DE ATHLETIS. i. Impp. DIOCLETIANUS & MAXIMIAN. AA. & CC. Hermeti. AThletis i ita demum , si per omnem retatem certasse , coro- nis 2 quoque non minus tribus certaminis sacri (in quibus vel semel Romae, seu antiquae Gneciie) merito coronati, non «mulis corruptis ac redemptis probentur : civilium munerum trifiui solet vacatio. certum est. Quare eos , qui ab his quaedam exercenda accipiunt, nulla privilegiis esse munitos , haud dubii juris est. T I T. I.IV. DE HIS , QUI NON IMPLETIS STIPENDIIS SACRAMENTO SOLUTI SUNT. i. lup. ANTONINUS A. TGnominite 3 causa sacramento liberati , honoribus abstinere de- A dent: ä muneribus autem civilibus excludendi non sunt, 2. Impp. DiOCLET. & MAXIM. AA. Caro. pUm ob provectae aetatis senium sis dimissus : honestam 4 tniffio- nem consecutum te este, ambigi non potest. Habebis itaque i civilibus muneribus, necnon etiam honoribus vacationem : non tamen ea privilegia, qus his competunt, qui pleno stipendiorum numero funguntur , usurpare te jus permittit; quando non perfecto statuto militiae tempore, nec omnibus stipendiis decuriis, sacramentis solutum te esse , etiam ipse confitearis. 3. lidem AA. & CC. LEtersmis ; ita demum onerum & munerum personalium vacatio jure conceditur , si post A vicelimum annum 7 militis , quam in legione vel vexillatione militaverint, honestam vel causariam milsionem consecuti esse ostendantur. Unde cum te in cohorte militasse commemores , intelligis siiperv.cuo vacationem tibi velle flagitare. T I T. LV. QIIBUS MUNERIBUS EXCUSENTUR HI . QUI POST IMPLETAM MILITIAM . VEL ADVOCATIONEM PER PROVINCIAS SUIS commodis vacantes commorantur, & de privilegiis eorum , & de conductoribus vectigalium fisci. Dttfi sub hoc titulo 1. Constitutio Graea , cujus sententia iis verbis expressa ejt lib. 54. iGaviXutwv , tit. 7. Q Ui militiam , vel advocationem impleverunt, praeter ea privi- -legia, quae jam adepti sunt, nec frumenti aut olei comparandi curam , vel inspectionem operum , ve! ratiocinium , vel defensionem civitatis, vel patris civitatis munus, vel curationem Reip. Vel curationem annona: exerceant, sed ct habitent, ubi voluerint, necPraefidibus ultra portas occurrere cogantur , nec ad curias live collegia vocentur inviti, vel nominentur, vel nominent, nec descriptiones prmbeant consuetudinum , vel fpectaculorTim nomine. Unam domum quoque habeant liberam onere suscipiendorum militum supervenientiuiN , iis, qui in locis versantur, dignitate aliqua praeditis , suam immunitatem 'obtinentibus. Haec enim Constitu- tinpriora beneficia auget, non minuit. At fiscalia tamen praebeant, & honorent Praesides, ac vicistim honorentur ab eis. Qui hanc Constitutionem violarit, aut vi.,lari permiserit , quinquaginta librarum auri multam sustineto. 2. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. ]^0n 8 alios ä muneribus , & honoribus , vacationem habere , quam qui mancipatum luo nomine vectigal ä fisco conducunt. (1 i. 4. in pr.ß’. ile his qui not. infam. (2. v. I. 40. de re judic. adde i. v supr. qua res'pign. (3. i. tm. infr. de infam. h. lib. tit. 57. I. 2. infr. de dignit. ( 4 - Adde l. 8. infr. de re milit. (5. v. I. 7. j]'. de vacat. & excuf nnner. (H. I. 9. supy. quando provoc. non est necejse. I. l.Jupr. de excus veterun. (7. v. I. 2. infr. de re milit. (8. Adde 1. z. §. i.js. de vacat. U excuf. muner. (9. I. 17. in pr. jf. ad municip. (k- Lib. 2. tit. \2.fupr. Lib. 3. D. 2. (11. L l.supr.dehis qui Tom. iI. T I T. L 1 1 . DE LIBERTINIS. 1. Impp. DIOCLET & MAXIM. AA. & CC. Bucilio. OOnditio libertinitatis 9 de muneribus civilibus tribuere aoi* '"'potest excusationem: nec in ta quidem evitate, ubi domicilium libertinus habet. T I T. LVII. DE INFAMIBUS. 10 t. Impp. DIOCLET. L MAXIM. AA. JNfames 11 perfon» licet nullis honoribus, qu> integras dignitatis’ hominibus deferri solent, mi possint: Curiali« n tamen vel civilium munerum 12 vacationem non habent , led solenmhus indi— -itionibus ob tutelam publicam eos satisfacere , necesse est. TIT. LVIII. DE REIS POSTULATIS. 1. Imp. ALEXANDER A Mar- tiano. I?Eos 13 criminis postulatos, novos honores appetere non debere,! antequam purgaverint innocentiam 14 suam, & a divis Parentibus nostris, & a me fepe rescriptum est. Datum 6. Calend- Mart. MAXIMO 2. & IEL 1 ANO COSS. 224. T I T. LIX. DE HIS , QUI IN EXILIUM DATI , VEL AB ORDINE MOTI (SUNT.] I. Imp. M. ANTONINUS A. Diogeni. OUibus posthac ordini suo, vel advocationi ad tempus interdi- cetur , post 1; impletum temporis spatium , non prorogabitur infamia. 2. Imp. GORDIANUS A. ^D tempus exulare decurio jussus, & impleto tempore regres- x siis , pristinam quidem recipit dignitatem : ad novos vero honores non admittitur, nisi tanto tempore his abstinuerit, quanto ner fugam abfuit. TIT. LX. DE FILIISFAMILIAS , ET QUEMADMODUM 16 PRO HIS PATER teneatUe. i. Impp. SEVERUS & ANTONINUS AA. pAtrem emancipato filio consentientem ad decurionatum non teneri, dubii juris non est: tunc enim consentiendo pater ad decurionatum obligatur, li filium in potestate habeat. * Consentire autem etiam is videtur, qui 17 non testificatur dissentire nominationi. 2. Imp. ANTONINUS A. rssjm appellasse te dicas , ostendis causam ad te 18 pertinere , potueras enim nominato filio tantum contestari, & non consentire oneri ei delato. 3. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. CI [hi}, qui eum patre ad protostasiae 19 munus 20 vocati sunt, etiam nunc in patria potestate constituti sunt, ab hujusmodi necessitatibus liberentur, cum 21 ex eadem familia hoc modo duos ad ista obsequia destinari periniquum videatur. Sane eos , quos non impiet. I. 3. infr. de re milit. (12. I. 12. fupr. de decurion. (13. I. 17. §. 12. I. 21. §. $. f. ad municip. I. 7. jf. de muner. (14. v. I. i.fupr. de his qui accusure. (15. I. r. in pr. verf. alia causa. L 3. §. 1. /. $.jf. dedecur. I. 3. fupr. cx quib. e auf infam. I. 13. §. l.ß’. de leg. Corn. des als. I. 8. in fin ß\ de pvstul.. (16. v. Lib. 4. tit. 13. fupr. (17. /. 2. pr. jf. ad municip . (>8- Immo vide l. h. §. 4. jf. de decurion. (19. v. I. 8- fupr. de muner. patrii». (20. L I. in pr.fupr. de muner. honor. (21. Fac. i/. 4. §. i.jf. de excis. £ b b eman- 755 Codicis Lib. X. Tit. LX. usque XXVI. 756 «mancipatos esse, atqtie ex Familia exiiffe manifestum est , sine •«ilii statione retinere 4 Hebebis. & CC. Alexandro. Udem AA. _ . •OTne nerietilo tuo Magistratus filium tuum curatorem constituit, nec appellandi tibi necessitas incumbebat. Sane nominator 1 , enim desideria , quibus necessaria isepe Fortuitis [casibus] remedia deposcuntur , vobis agnoscere atque explorare permittimus: iit line examinis tui, qure ex his auxilio tu>- protinus implenda sint & qua Clementia; no Urse auribus intimanda videantur, f In loco autem publico de communi utilitate [provincialium] sententia devocat T I T. LXI. DE PERICULO SUCCESSORUM PARENTIS. i. Imp. ALEXANDER A. OI de proprio suo patrimonio muneris editionem tuo non o [,, ater tuus] repromisit , ideoque etiam Sacerdotem te creari viro 1 impetravit: onus erogationis 2 commune omnium heredum ejus eile , Praeses provincia non ignorabit. TIT. LX1I. DE MULIERIBUS, ET IN (IUO LOCO MUNERA SEXUI CONGRUENTIA, VEL HONORES AGNOSCANT. i. Imp. PHILIPPUS A. I? Am , quae aliunde oriunda , alibi nupta est: si non in urbe Ro- nia 3 maritus ejus consistat, non apud originem luam 4, sed rapiul incolatum mariti ad honores seu munera , quae 5 personis cohaerent , quorumque is sexus capax esse potest , compelli posse , saepe rescriptum est. Patrimonii vero munera necesse 6 est mulieres in his locis, in quibus possident, sustinere. Impp. Monaxio P. TYUotiesiq [ab Alexandrina civitate] legatio destinatur, umver- sos curiales praecipimus , qui intra urbem consistunt, si non aegritudine vel alia excusabili necessitate impediuntur , in locum curiae convenire , & decreta sua , propria subscriptione firmata stabil! Pr« secto Augustali insinuare , ut ejus relatione comitati, tuis virtutibus luas petitiones infiment: & sub examine tuo perpensa legatione res ordinetur. Dat. 3. Non. Octobr. Constuntiim DN. THEÖD. A. 7. L PALLADIO V. C. COSS. 416. T I T. LXIII. DE 7 LEGATIONIBUS. 1. Impp. VALERIANUS & GALLIENUS Aa. T)Ater trium 8 incolumium liberorum legationibus publicis liberatur. 2. Udem A A. & VALERIANUS C. ("''Um vos proprio nomine 9 sumptus ob defeniiouem publicam ^ susceperitis, id, quod ad proprias erogationes collega vester acceperit, non vobis reddere heredes ejus oportet: sed li in ea causa est, ut restitui omnino oporteat, Reipubl. debent potius inferre. Sane si honor riis advocatorum erat ea quantitas destin ;ta, restitui illud vobis, qui hoc proeliaturi estis , non injuria postulatis. Eiiin autem collegam vestrum , quem a defensione patria: 10 destitisse dicitis , apud provincix Prariidem deserta: legationis arguere potestis. 3. Impp. DIOCLET. L MAXIM. A A. 'TRansmarina legatione apud nos perfnnctos , constitutum est biennii 11 vacationem munerum civilium & honorum habere, Bon eos, qui de proximo obsequium Reipublicie videntur exhibuisse. 4. Impp. CONSTANTINUS & CONSTANS AA. ad Titianum TJNiversiomnino ex Comitibus, vel ex Praesulibus, qui suffragio ^ perceperint dignitates , civilibus oneribus mum-rihiioue teneantur adftricti: ne commoda publica cum umbratili luirragior..m' pactione lacerentur. Eos tamen ;i pratdictis oneribus excipi ,. r- tebit, qui in legationibus publicis versati sunt Dat. Prid. Calend. JuL Trium. PLACIDO & ROMYLO COSS 43. 5. Imppp. THEOD. ARCAD. & HONOR. AAA. Apodemio PP. per Illvricum. T I T. LXiV. - DE EXCUSATIONIBUS ARTIFICUM 1. Imp. CONSTANTINUS A. ad Maximum. A Rtisices artium brevi subdi 0 comprehensarum , per singulas ci- ^ vitates morantes , ab universis muneribus vacare praecipimus: Ii quidem in discendis artibus otium iu: omodauduni: quo magis cupiant & ipsi perii ore', si eri, st suos filios erudire. Dat. 4. Non. August. FELICI ANO & TITIANO COSS. 337. Et notitia 16 est ista. Architecti, medici, pictore:, statuarii , merinorarii, lecticarii, seu arcarii, clavicarii, quadrifarii, vel quadratarii, (quos Grtecovcca- bulo zr t KTu; appeiiauf) structores, (id est, aedificatores ,) sculptores ligni, mufieurii, deauratores, albini, (quos G.'*ei xtnxTxt appeSant) argentat i, barbaricarii, diatretarii, utrarii, fusores, stgnurii, fabri - carit, hrachurii, particarii, atque libratores, figuli, (qui Grrece di. emitur mixt/.!?:) aurifices, vitrinrii, plumbarii, fipecuiatii, eborarii, pelliones 17 , fullones , carpentarii , sculptores, deatba.ures, cusores, trigarii, cisiarii, bractearii, (id est , mr xi.tssyrA.) 2. Impp. CONSTANT. & CONSTANS ad Leontium P. P. icos, Geometras, & Architectos 18 , qui divisiones partium omnium, iiicisionesjue servant, menfurisque & institutis opera fabricationibus stringunt: & cos, qui aquarum ductus., & inventos modos docili libratione ostendunt, in par studium nocendi atque discendi nostro sermone compellimus. Itaque immunitatibus gaudeant , & suscipiant docendos. qui docere sufficiunt. Dat. Prid. Non. Jul. LEONTIO & SALLÜST.0 COSS. 34.1. __ T I T. LXV. DE 19 POTIOR1BUS AD MUNERA NO- MINANDIS. i. Imp. ANTONTNUS A. CJI ipse vocatus ad-munera civilia potiorem alium nominandum putaveris , age causam tuam. nie 13 in examen Cognitoris Ordinarii referatur. Provincialium (l.l. 14. §. 4 .jj'. dc muner ib. I. 5. Jitpr. de decurto«. (2. L 1. §, <6. si'. dc collatione. 3. v../. 9 .fi". r!e vacat. £9’ excits. maner. /. 33.J/I admimicip. I. uhh.jf. lie interd. Sfi releg. i. 17 .fl. de flatu honttn. (4. I. nlt- §. ; js. ttd -„tmicip, (5. V. I. q.fitpr. de hisqui nunt. lib. (6. L <).Jupr.\le ve-e - - Ootrim. { r. x.ib, ?o. D. 7. (8. I. i. Jitpr. qui nmn. liberor. (9. I. 2. in sin. si., h. i. i. 7. H. 2. sil quod cujuscunque univers. [10. v. i. 1. si'. T I T. LXVI. SI PROPTER INIMICITIAS CREATIO FACTA SIT. i. Imp. ALEXANDER A. jsjl to propter inimicitias ad munera civilia creatus es, haqc tibi nominationem non nocere, Prxsidis lequitas faciet: cum & publicos utilitatis intersit, non ex inimicitia creationes fieri debere , sed aistimatione vera , & commotio Reipublicx. h. t. (i t. I. z.supr. de muner. non coutiuuand. i. 8 §• /. 1 " -J- b.t. (1:. Adde /. 6. infr..h. t. f 13. Immo vide I. 10. jitpr. de muner. patrim. (14. R ic. /. 19. ff. ad mttnicip. (lq. /. 5. in pr. Jitpr. b.t. (t(>, L 2. infr, h. t. I. q. §. 12. L 6.si', dc jure immun. (>7- v - ult. infin.fs. ti. t. de jure immun. (1 s. I. I. §. architecti.supr. k.t. (iv t. 4Ä. jitpr. I. f.js. de dectir. . (:o. L 6. tz. l~.si\ §. II. Injt. de excus. L 1. §. l.js- de vacat, a excus. muner. 757 De sumptuum recuperatione. 758 TIT. ! v • DE SÜMF r ! uUM RF! e,RAT!ONE. I. Imp. (iU!* ’ • "• " a" r' - "<■ jarcjijti. vq.. v. 1. jttpr. ae uecur. 1. 2. tnfr. de palat, suor. largit. ($. v. I. 3. §. I. Jupr. de canone largit, tit. '.»• v - <■ -> fiipr.. dedectir. (7 V. I. cr.fupr. h. t, (> Adde F.diH. Jujfiniani it. C9. v./. i.fupr. de canone largit. tit. 7 6© T I T\ LXXI---- DE 8 PONDERATORIBUS , ET' AURI ILLATIONE. 1. Imp. CONSTANTINUS A. ad Eufraxium Rationalem trium provinciarum. A Urum , quod infertur a collatoribus, si quis vel solidos volue- 1 rit, vel materiam appendere , aequa lance , & libramentis paribus suscipiatur. PP. 14. Cal. August. PAULINO L JULIANO COSS. 325. 2. Imp. JULIANUS A. ad Mamertinum P. P. QUoties de qualitate solidorum orta fuerit dubitatio, placet, ^quem sermo Graecus Zygostatem appellat, per singulas civil tates constitutum , qui pro sua fide atque industria neque stillat neque fallatur, contentionem dirimere. Dat. 9. Cal. Maji, £«1 Ione, JULIANO A. 4. & SALLUSTIO COSS. 363. T I T. LXXII. DE AURI PUBLICI PERSECUTORIBUS, i. Impp. HONOR. & THEOD. AA. Anthemio P. P. ^Uri persecutores partim nulla praemissa (ut assolet) persecutori a , aurum [praesumunt] persequi: partim diutius retentant, quod starim 9 fuerat adsignandum. Ideoque censemus, ne quis ablque praecepto viri.illustris Comitis sacrarum largitionum, vel coquendum aurum sirtnat, vel capiat deinceps retinendum. Dat. 13. Calend. Aug. HONOR. 8- & THEOD. 3. AA.COSS. -09. A Ü „ r T I T. LXXI 1 I. DE H.S , QU 7 E EX PUBLU A COLLATIONE ILLATA SUNT, NON USURPANDIS. i. Imp. CONSTANTINUS A. ^Ullus Judicum id , quod a Republica ex collatione susceperit 10, mutui interventione opposita, vel invadat n, vel conetur invadere. Dat. Prid. Non. Mart. Treveris, PAULINO & JULIANO COSS. 325. 2. Jmppp. GRAT. VALENT. & THEOD. AAA. Have Lampadi K. N. ■J^Ullus penitus ex eo, quod refertur in conditis, vel in arca continetur, ad quemlibet titulum usurpet: niti forte pnesu- mendi facultatem sublimium potestatum juffinne 12 perceperit. Datum 3. Id. April. Conftantinop. ANTONIO & SYAGRIQ COSS. 382 ' 3. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. Messala: P. P. post alia. gCiant Judices 13 , nihil sibi ex privatx rei canone, vel ex eo, quod ex iisdem titulis exegerint, ad necessitates alias transferre licere: nili 14 malint graviffima severitate suam licentiam coerceri. Dat. rft. Cal. Jun. Medioian. THEODORO COS. 399. _ T I T. LXXIV. ~ DE AURO CORONARIO. 1. Imppp. GRAT. VALENT. & THEOD. AAA. Cynegio P. P. ^D collationem auri coronarii placuit neminem absque confue- tuuine efie cogendum. Dat. 15. Calend. Februar. Cor.stan- tinop. R 1 CHOMER E & CLEARCHO COSS. 384. __ tTt 7 ~ LXXV. DE 1 RENARCHIS. 1? 1. Impp. HONOR. & THEOD. AA. Anthemio P. P. jRenarchse, qui ad provinciarum tutelam, quietis ac pacis per - singula territoria faciunt stare concordiam , a decurionibus ju- (10. v. /. 1. ftipr. de his qui cxpubi. rat. (r>. v. /. ult. infr. h. t. (12. v. d. I. ult- inß edd. I. ult.fupr. decondit, in pubi. horr. (43. Conf. I. ult. ir.fr. de coiiat. fund. patr. (14. v. l. r. /. t.fitpr.b.t. L 7. §. ult. fupv. de exadl. trib. (14. Fac. I. 9. liipr. de jure fisci, L b.js. de custoi. rcor. I. ult. §. 7.Jf. de mutier . dicio. 76 T De argenti pretio, qrr. I. 3. Jupr. qua res •venire. qus cognitionis limavit examen. Dat. 14. Calend. Februar. HONOR. 8. & THEOD. 3. AA. COSS. 409. 7. AI. Imnp. THEOD. & VALENT. AA. Iidem AA. Anthemio P. P. QUi fiscales species suscepit deportandas, si recta navigatione ^ contempta , littora devia sectatus , eas avertendo y distraxerit , capitali pcena plectetur. Dat. 14. Cal. Aug. Conflant. HONOR. 8. & THEOD. 3. AA. COSS. 409. 8- Iidem AA. Fanstino P. P. post alia. J Udices, qui in partibus dia-celeos siis onusta navigia , cum prosperior flatus invitat, siib prstextu hyemis 6 immorari permiserint : una cum municipibus & corporatis ejusdem loci fortunarum propriarum feriantur dispendiis. Naucleri prsterea pcenam deportationis excipiant, si aliquid fraudis eos admisisse fuerit revelatum. Dat. 18. Cal. Septembr Ravenna, VARANA V. C. COSS. 410. T I T. II. DE PRAEDIIS ET OMNIBUS REBUS NAVICULA- RIORU-. 1. Imnp. VALEAT. & VALENS AA. ad Aurelianum P. P. annons. jQOmum etiam 7 mansuetudinis nostpx in his , qus naviculari» nomine obnoxia sunt , agnoscere prxeipimus debitam functionem. Dat. 3. Calend. Octobr. LUP1CIN0 & JOVINO COSS. 367. 2. Iidem AA. L GRATIANUS A. Achiloni Proconsuli Africie. jN bis qus navicularii vendunt, (quoniam intercipere contractum emendi vendendique fas prohibet 8,) emptor navicularii functionem pro modo portionis comparata subeat. Res enim oneri addicta est, non persona m.rcatoris. Neque navicularium jubemus fieri eum, qui aliquid comparavit: sed eam partem , qus empta est , pro suo modo ac ratione esse munificam: nec enim totum patrimonium ad functionem naviculariam occupandum erit, quod habuit, qui rei exigux mercator accessit: sed illa portio, qus ab initio navicularii fuit, ad pensionem hujusmodi functionis sola tenenda est : reliduo patrimonio, quod ab boe vinculo liberum est , otioso & immuni servando, t Domus vero , quarum cultu decus urbium potius , quam fructjis acquiritur , ubi a naviculariis veneunt, pro tanto modo ad lianc pensionem obligari placet, quantum habebant emolumentum, cura pecunia mutuaretur. Ubi vero (patiunt [loci] & exiguitas nullam habuerit pensionem , aut exstructio cujus est ardua diffici- lisque molitio, aut decus sumptuosum, aut (ut est plerumque liberale institutum) habitationem quis sii am urbis ornamento adjecerit, nolumus munificentiam, qus postea addita est, improbam licitationem xstimatiunis excipere: sed vetusta potius loci species & pensio cogitetur , quam cultus hodiernus , qui per industriam hominis ammoli accessit. Datum 3. Non. August, post Consulatum GRATIANI A. 3. & EQUITII V. C. 375. 3. Impp. ARC.ML & HONOR. AA. • Messi ne P. P. UI,qni surdos naviculari ? fui st.oni adseriptos a naviculariis acceperunt quolibet au ie titnl ■ transeuntes, fecundum a... pi- (6. Adde l. (■>. supr. h. t. (7. Adde l. 8- supr. deexacl. tribut. lih. 10. tit. 19. (g. lmmo vide l. 14. insn.supr. I. 34. §. 1 .jj de contruh. empt. B b b 3 nionem , 673 _ — _ j’ionem I , quse antiquitus habebatur adscripta, naviculariam ftmctSonom suscipere cogantur : neque eas conditiones libi c.r.tti- ment* profuturas, enas venditor minus idoneus in fe recepit, impositas mentis arbitrion Hac tamen pactione servata , ut fi ad mi- nus idoneum suerit translata possessio , etiam auctores translcripti prredii «neantur obnoxii: fitque hoc in promptu, ut damnis {ilealibus primitus ab idoneis consulatur. Datum 14. Calem). Mart. Mediohm. THEODOR. V. C. COS. qy>). T I T. IH. DE NAVIBUS NON EÜXCUSANDIS. 1. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. Longiniano P. P. ]\TUlti 2 naves suas diversorum nominibus & titulis tuentur: cui Fraudi obviantes'pracipimus , ut si quis ad evitationem publicx necessitatis titulum crediderit opponendum , sciat navem esse fisco sociandam. Nam ut privatos 3 quoque non prohibemus habere navigia, ita 4 fraudi locum esse non sinimus : eum omnes in comnuine , si necessitas exegerit, conveniat utilitatibus publicis obedire , & subvectionem sine dignitatis privilegio celebrare. 3 Dat. 3. Id. Jan. Ravenna, ARCAD. A. 7. & PROBO COSS. 406. 2. Impp.-THEOD. & VALENT. AA. Floren rio P. P- J Uhemus 6 nullam navem 7 ultra duorum millium modiorum capacem, ante felicem embolam, vel publicarum specierum transvectimein , aut privilegio dignitatis, aut religionis intuitu , aut praerogativa personae, publicis utilitatibus excusari posse subtracta.,, : nec si caklte contra proferatur oraculum, sive adnotatio sit, sive divina [pragmaticaj sanctio , providentiffimas legis regulas oppugnare debebit. Quod etiam in omnibus causis cupimus observari :'ut generaliter, fi quid ejusmodi contra jus , vel utilitatem publicam in quolibet negotio proferatur, non valeat. Quidquid enim in fraudem ilt'iis legisr quolibet modo fuerit attentatum ,' id navigii, quod excusatur, publicatione corrigimus. Dat. 9. Id.. April. THEOD.. 17. & FESTO COSS. 439: Codicis Lib. XI Tit. T T. usque VL T 1 T. IV. NE QUID ONERI PUBLICO IMPONATUR. 1. Impp. ARCAD. L HONOR. AA. Rufino PP. FANeri publico sarcinam privatam ne quis imponat, nec audeat v portitores frumenti ad suscipiendum onus aliqua necessitate compellere. Hoc enim facto atque commissa, non in dispendium s.dimi atque naufragii damnum tenebitur obligatus, verum etiam publicx coercitionis experietur vi vorem. Datum 5. Id. Januar. Corfluntinop. OLYBRIO & PROBINO COSS. 395. TIT. V. DE NAUFRAGIIS. 8 1. Imp. CONSTANTINUS A. CI quando naufragio navis expulsa fuerit ad littus, vel si quando ■siiquam terram attigerit, ad 9 dominos-pertineat: Fiscus meus fese non interponat. Quod enim jus habet fiscus in aliena calamitate io, ut de re trm luctuosa compendium sectetur ? 2. lu.ppp. VALK.YT 1 KIAN. VALENS & GRATIAN. AAA. ad Modestum P. P. j\JI quis navicularius naufragium se sustinuisse adfirmet, provincia-ti Judicem, ejus videlicet, in qua res agitur, adire Festi ne 1 -. ac probet anud eum testibus eventum : relatione etiam ad sublimissimam reseratur Prxfecturam : ita ut intra anni 12 spatium veritate revelata competens dispositio procedat. Quod li per negligentiam prasinitum anni spatium Fcrtate claudatur, supervacuas 13 serasque interpellationes emenso anno placuit (1. I. ait. infr. de collat. fund. fiscal. b. lib. tit. 73. [2. Adde l. ait. infr. b. t. (3. I. an. ß] at in jiunt, pubi. I. 3. ir.fin.ff. de vacat. 1 . 46. <3. 2. js. de jure fisci. (4. Fac. 1 . 13. in pr.ß. de interd.^f relegat. (3. l.pen.§. i.js. de vetera». ( 6 . 1 . lo./upr. de sacros eccles. (7. I. 1. supr.h. t. I. tm. infr. de „aut. fiber, b. lib. tit, 26. (8. Lib. 47. D. 9. (y. /lutk. navigia, supr. de furt. (10. /. 3. 764 n -ii admitti. D > i‘P. Rerfii , Non. Jun. AIODESTO & AR'IK THEO COSS. , 3. Imppp, GRATIAN. VALENTIN. & THEODOS. AA k naviculariis Afric. Sal. QUoties rb~ :ta vel submersa fluctibus navi, examen adhibetur cornu uis judicis, duorum vel trium nautarum quxstione habita, ■- ri -ab hujusmodi nexu liberentur: Quid est enim quod nor, bunde iirra prxsinitum numerum solers quxfitor in! Circa Magistros navium , quibus est scientia plenior, im- £^tjr : ot.i fi fbr.,,1 snr-p n-.snprinf in nli.ic inn-is.,:. , _ V- 1 veniet; _ , t _, __ moretur : qui si fatali sorte defuerint, in alios inquisitio transferatur. Sane si universos violentia tempestatis obruerit, ne veritas lateat, ä lineris nautarum sive Magistrorum intra judicia constitutis super eorum quxratur interitu , quos navicularius naufragio prriisie contendit. Susceptionis autem necessitas ex Cal. April, in diem Calendarum Octohr. mensura servabitur. Datum 8. Id! Februar. Treveris, GRATIANO vel THEODOS 1. AA. COSS. 3So. 4. Imppp. VALENTIN. THEODOS. & ARCAD. AAA. Tatiano P. P. pRo bis, qus semel a collatoribus illata naufragiis perierint. nolumus nobis aliquam cum possessoribus, sive Senatores, sive privati sint, communionem esse, vel aliquid periculi ad eos redundare. Dat. 13. Calend. August. Conftuntinop. TATIANO & SYMMACHO COSS. 391. 5. Impp. HONOR. & THEODOS. AA. naviculariis per Africam post alia. £)E submersis navibus decernimus, ut levato velo ista cansir cognoscantur, & si quisquam de talibus negotiis aliquid accepisse 14 detegitur: Judex apud quem constiterit, his conque- rentibus, qui nudantur, pro 15 qualitatibus personarun multandi , reme- endi, [proscribendique] habeat potestatem. f Si vero causarum ta : :tn cognitores libelli datione, vel plenaria interpellatione commoniti, intra biennium 16 has causas audire neglexerint, & hoc fuerit tempus elapsum : praejudicium noceat eatenus Cognitori, ut naviculario propter vitium Judicis absoluto, mediam oneris ejus partem , propter cujus probandam amilsionein legitimo duntaxat tempore cognitio petebatur, judex cogatur inferre: residuam vero officium ejus exsolvat. Dat. 16. Calend. April. Ravenna , HONOR. 9. & THEOD. 5. AA. COSS. 412. 6. Iid.m AA. Antnemio P. P. jyJUper naufragiorum , qux contigerint casibus, usitato more habita q tuest ion e , si quis calculus modiationis dicatur tempestate maris deperiisse ; sub tu* sedis auditioqe nequaquam feratur acceptus: sed iixc dispendii jactura , in 17 omne nauclerorum concilium pro rata scilicet contingentis muneris deferatur. Datum 14. Cal. Februar. HONOR. 8. & THEOD. 3. AA. COSS. 409. _ _ T 1 T. VI. -DE METALLARIIS ET METALL 1 S, ET PROCURATO- RtBUS METALLORUM. i. Impp. VALENT. L VALENS AA. ad Cresco- nium Coni, metallorum. pErpensa deliberatione duximus sanciendum, ut quicunque metallorum exercitium velit affluere, is labore proprio, L siri, & Reipubl. commoda comparet. Itaque si qui sponte conduxerint, cos laudabilitas tua octonos scrupulos in balinea. (quie Grxce xivrfiv. mc: appellatur,) cogat exsolvere Quidquid autem amplius colligere potuerint, fisco petiffimuni distrahant, a quo competentia ex 18 largitionibus nostris pteria suscipiant. Damm 4. Id. Decenibr. Pari/iis, VALENTINIANO & \ ALLNTt AA. COSS. 365._._ _ in fin ß'. de incend. (ji. l.y.ff. i. t. (12. Immo vide /. 3. infr. h. t. (13. Immo vide L I. in pr.ß'. de incend. L iS.supr.de furt. (14. v. Auth. navigia, sttpr. de furt. (15. L 4. §. 1 .infin.jj.de incend. (16. Immo v\Ae l. i.supr. b.t. (,7. Adde /. 3. bi/r. de fabricetis. h. lib. tit. 9. (18. I. ult. infr. de cuprejs. b. lib. tit. 77> I, Iidem 6 >' De murilegulis & Dv^riariis, &c. 766 2. Iidem AA. ad Gormanianum Com. 8. L. AB metallicum canonem , in quo propria consuetudo retinenda w est, quatuordecim uncias balineae pro singulis libris constat inferri. Dat. 6. Id. Januar. Roma, LUPICiNO & JOVIANO COSS. 367. Z. Imppp. GRAT. VALENT. & THEOD. AAA. Floro PP. AUnsti, qui per privatorum 1 loca saxorum venam laboriosis v effoflionibus perlequuntur , decimas iisco , decimas etiam domino repnesentent: extero modo [propriis] luis desideriis vindicando. Dat. 4. Calend. Septembr. Constantinop. ANTONIO & SYAGRIO COSS. 382. 4. Iidem AAA. Eu finio P. P. Allm procuratores metallorum intra Macedoniam , Daciam me- ^ diterraueam , Moesiam , seu Dardaniam , soliti ex curialibus ordinari, per quos solennis profligatur exactio, simulato bostili metu, huic se necessitati subtraxerint, ad implendum munus retrahantur: & nulli deinceps licentia laxetur prius indebitas expetere dignitates , quam subeundam procurationem sideli sol ersinne devotione compleverint. . 5. Imppp. VALENT. THEOD. & ARCAD. AA 4 . Romulo Com. S. L. DEr annos singulos septem per hominem scrupuli largitionibus 1 inferantur ab aurilegulis non solum in Pontica dioecesi , vc- rmnetiatn in Asiana. Dat. 11. Cal. Mart. Constantinop. ARCAD. A. 2. & RUFINO COSS. 392. 6. Imppp. THEOD. ARCAD. L HONOR. AAA. Paterno. Q Uofdam operta humo este saxa 2 dicentes , id agere cognovi- • mus , ut defossis in altum cuniculis , alienarum asdium fundamenta labefactent. Qua de re , fi quando hujusmodi marmora sub xdificiis latere dicantur , perquirendi eadem copia denegetur. D.it. >7. Cal. April. Constantinop. THEOD. A. 3. & 44 BUN- DANTIO COSS. 393. 7. Imp. THEOD. A. Maximo Com. 8. L. MEtallarii, [sive metallarias, ] qui quxve ea regione deserta , A 1 ex qua videntur oriundi, vel oriundae, ad externam migraverint : indubitanter sine 3 ulla temporis praescriptione ad propria: originis stirpem laremque una cum sua sobole revocentur , etiam quos domus nostrae secreta retineant. Sciant autem nullum exinde prxjuriiiiutn fisco esse generandum, etiamsi quis ex his, quem metallicum esse constiterit, privatis censibus suum nomen indiderit. Dat. 5. Ici. Jul. Ccnftimtinop. VICTORE V. C. COS. 4:4. T I T. VII. DE MURILEGULIS 4 ET GYNiECIARIIS 5, ET PROCURATORIBUS GYN.T.CII, ET DE MONETARIIS si, ET BASTAGAE IS. 7 i. Imp. CONSTANTINUS A. ad Bithynos. jVjpnetarios in lua lemper ebnditione datare oportet: nec digni- 1 tatis 8 cujusennque privilegio ab hujusmodi conditione liberari. Dat. ia. Calend. August. GALLICANO & BASSO CÜSS. 317. 2. Idem A. ad Felicem Procuratorem rei privatae, ßtphii,, & gynxeii, per quos & privata nostra substantia tenuatur , & snecjes gynaecii cunsects corrumpuntur, in baphiis etiam admixta temeratio navum adducit inquinatiE alluvionis: suffragiis abstineant, per inte memoratas administrationes adipiscuntur: vel si contra hoc F eerint , gladio feriantur. 3. linpp. V?! >.N c IN. L VALENS AA. ad Gero a,, im Consularem. JNgcnux mulieres, quae 9 fe trynxeiariis sociaverint, fi convente deminciotione solenn! , splendorem generis contuberniorum vilitati priFetre noluerint, suorum maritorum conditione tenean- \t. Adde L (1. infr. h. t. (2. I. 3. supr. eoil. (3. Immo vide i. 4. in fin.supr. ile prajlr. 30. vel. 40. annor. ( 4 - L 9 - L 11. 12. I. 13. I. 15. infr. h. t. I. 2. I. 3. I. 5. ■■ 13. infr. e.;J. (si. /. 1. 1 . 7. I. 13. infr. coii. (7. I. 4. I. 8. infr. '“L (8. i. i 1 , infr. eod. (9. /. 7. in pr. infr. fod. adde /. I. infr. Itur. Da.oin 4. Calend. Jul. JHcdiolan, VALENTINIANO & VALENTE AA. COSS. 36;. 4. Iidem AA. ad Auxonium P. P. ( )Uod ad praesens remedium pertinet, quintum animal bastagariis o— pro reparatione praebeatur. Dat. Id. Decembr. JUarciar.oP. VALENTINIANO L VALENTE AA. COSS. 36;. ;. imppp. VALENT. VALENS & GRAT. AAA. ad Filematium Com. S. L. Q Ui aliquem ex familiis gynxeii in latebris habere comperti sunt: ■ quinque librarum auri damno subjiciantur. Dat. 12. Calend. Septembr. Cilicia, MODESTO & A R IN THEO COSS. 372. 6. Imppp. GRAT. VALENT. & THEOD. AAA. ad Eucherium. I'lUi textrini nostri mancipia occultatione celaverit: ternis libris v> —auri pro singulorum hominum suppressione plectetur. PP. Carthagine , 3. Cal. Mart. post Consulatum AUXONII & OLYBR 1 I. 380. - ' 7. Iidem AAA. ad Hesperium ?. P. CDieimus, ne qua mulier splendidioris gradus monetarii adhxrens J consortio , decus nativas libertatis amittat: Quod si qua ab hac prxeeptione statutum noftrx Serenitatis abduxerit: ea vel legitima admonita conventione discedat, vel si complexui 10 monetarii putaverit ir.hxrendum , non ambigat se [libi] §z liberis praejudicaturam , & ejus conditioni esse nectendam. §. 1. Si qua vero originaria , feil colonaria possellionis alienx , ignaro domino, feti sciente, monetario adsociabitur: hi conventi mox juri agrorum debitas personas retrahere Festinent: vel de extero sciant repetendi facultatem, silentii sui cmniventia perdidisse. §. 2. Sed ut monetario nullam extraneam necti volumus, ita & ex monetario patre susceptas prohibemus extraneis copulari. Dat. Prid. Idib. Martii, Aquii. post Consulatum AUXONII & OLYBRII. 3S°- 8. Iidem AAA. Trifolio Com. S. L. Ternam fiximus legem , ne unquam bastagariis militiam , vel suam deserere ineat, vel etiam, antequam eam impleverint, surrentitia impetratione tentare. Dat. 9. Calend. August. Heraclea, RICHOMERE & CLEARCHO COSS. 384. 9. Iidem AAA. ad Principium P. P. Qdl quis naviculam functioni muricis , & legendis conchyliis de- ° putatam ausus fuerit 11 usurpare, duarum librarum auri illatione teneatur. Dat. 6. Cal. Octobr. Aquii. ARCAD. A. & BAUTONE COSS. 3S5. 10. Imppp. ARCAD. HONOR. & THEOD. AAA. Philometori Com. S. L. L Otas in posterum sericoblattx 12, & metaxx 13 hujusmodi spe- * J cies inferri praecipimus; viginti librarum auri condemnatione proposita his, qui scrinium canonum tractant; prioribus etiam cujiiicunque officii, Ii statuta costestia a quoquam passi suerint temerari. Dat. 5. Calend. Jul. Ccnftuntinop. ARCAD. A. 6. & PROBO COSS. 406. 11. Impp. THEODOS. A. & VALENTINI AN. C. Maximino Com. S. L. negatis t.._., - r ,-, - vocentur: Ab illis autem, qui rebus torum videntur lobialle, quos in sua'origine permanere, & solennibus ministeriis intervire manssestum est, omnia, quxeunque constiterit ex quacunque titulo possessa , antiquis possessoribus restituantur. Quod si alienigenae detentores oneribus conditionis extranea maluerint iuhjacere , quam restituere facultates. & futura deinceps agnoscant munera sibi esse subeunda: & de prxterito, si qua ipsis pc.lsidentibus reliqua colliguntur , 3 semetipsis (ciant sine aliqua exculatione solvenda. Dat. 17. Cal. Novembr. Constantinop. VICTORE COS. 424- 12. Iidem A. & C. Maximino Crtw. S. L. TTI , qui ex filiabus mtnileguloi um 14 , & alienx originis patri- " bus sunt, vel fuerint procreati, jura 1; matemx conditionis de digriit. (10. I. 3. supr. h. t. (11. L ult. supr. de condit, in pubi, horreis, lih. 10. r:t. 26. ( r 2. /. l.fupr. qua res venire. (13. Luit, sitpr. de pienorib. I. ult. §. 7. ff'. de publicun. (14. 1. 1;. infr. b. t. (15. Correct. Nov. 38. c. ult. agno- 768 '67 Codicis Lib.' XT Tit- VII. VITI. IX. 4. Imp. THEOD. A. Maximo Com. 8. L. '■pEmperent 6 universi , cujuscunque sint sexus, dignitatis, ar- x tix ..professionis, & generis ab hujusmodi speciei possessione, quae soli Principi ejusque domui dedicatur : nec pallia tunicasque domi quis sericas contexat, zut faciat. Qux tinctja conchylio, qus nullius alterius permixtione contexta sunt, proferantur ex xdibus, rr idanturqu* runicx, aut pallia ex omni parte texturae cruore intecta conchylii. Nulla stamina 7 subtexantur tincta conchylio, 1 nec ejusdem infectionis arguto pectine solidanda fila decurrant: reddenda arario h'dobera vestimenta virilia 8 protinus offerantur. Nec est , ut quisquam de abjurato pretio conqueratur: quia sufficit principali ruent ablclutus, umveru genens uii prouipirtiii iu run- --- v ' agnoscant. Dat. 9 - Calend. Jun. THEOD. A. n. & VA- LENTINIANO^ XHEODOS. & VALENT. AA. 'Aeacio Com. S. L. Claris ex corpore gynxeiariorum , vel linteariorum, vel lym- o phariorum, monetariorum , vel murilegulorum , vel aliorum fimilium ad divinas largitiones nexu sanguinis pertinentium , volliefst posthac de suo collegio liberari: non quoscunque , nec facile in locum proprium , freti dextrae triumphalis absolutione , substituant: se.l cos , quos omnibus idoneos modis sub ipsis quodammo- ctione memorati corporis permanentem, cum omnibus ejus, qui absolvitur , rebus obnoxiam largitionibus sacris futuram eile non dubitet Dat. 7. Cal. Mart. Confiantinop. DD. NN. THEOD. ii. & VALENTINIANO 2. AA. 0088 . 426. 14. lidem AA. P Rivat«, vel linteariae vestis magistri, thesaurorum praepositi, vel baphiorum, ac textrinorum procuratores, exterique, quibus hujusmodi soiicitudo committitur, non ante ad rem {acri xra- rii procurandam permittantur accedere, quam satisdationibus dignis eorum administratio roboretur: scituri, nec prosecutorias quidem siicras posthac si bini et postulandas. 15. lidein A A. ("tUi 1 , aut patre conchylilegulo geniti probahuntur , aut ma- tre 1 memoratre adscriptioni obnoxios se esse non ambigant. Dat. ;o. CaL April. 0 . P. IHER 10 & ARDABURIO 0088 . 427. iß. "NdE quis , ut fit, publicis corporibus adseribatur , nisi urgente neceffitate , vel nili sit ex eo genere, & tam arte, quam State habilis atque idoneus , actis apud Prxsidem prcvincix factis , & elfe illum idoneum corpore deponente , rursusque gestis ad eos delatis , ut confirmentur divino oraculo nostro vice probatoria. 3 CLui vero hxc non servaverit, neque solatia inde ulla percipiet, nec ullum eum collegio commercium habebit, sed gravissime coercitus exilio perpetuo damnabitur extra provinciam : eisdem pernis subjicitur , qui ei opem tulerit hac in re, & maxime prxpositns. T I T. VIII. DE VESTIBUS H 0 L 0 BER 1 S ET AURATIS , ET DE INTINCTIONE SACRI MURICIS. i. Imppp. VALENTIN. VALENS & GRAT. A A A. Archelao Com. 8 L. AUratas ac sericas paragaudas auro intextas viriles 4 privatis usibus contexere conliei reque prohibemus : & in gynaecia riis tantum nostris fieri prxeipimus. Dat. ;. Non. Jul. Nebiodu- mi. Accept. t?. Calend. August. JHartianop. VALENTINIANO N. P. L VICTORE COSS. qfiy. 1. Imppp. GFAT. VALENTIN. & THEOD. AAA. Floro P. P. "VTEmo [vir <;] auratas habeat aut in tunicis , aut in lineis para- x gaudas: [nisi hi tannimmodo, quibus hoc propter Imperiale ministerium concessum est, ] non enim levi animadversione plectetur , quisquis vetito se & indebito non abdicaverit indumento. Dat. 4. Calend. April. Confiantinop. ANTONIO & SYAGRIO COSS. 382. 3. Imppp. THEOD. ARCAD. & HONOR. AAA. Y/Ellera adulterino colore fu tata in speciem sacri muricis intingere non finimus: nec tinctum cum Rhodino prius serico, alio postea colore fucari • cum de albo omnium colorum tingendi copia non negetur: nam capitalem p cenam illicita tentantcs suscipient. (1. Cortett. ii. Nav. 38. c. ult. [2. I. iz.stipr. h. t. (3- L 9 . infr. de diverj. cjfic. lib. 12. tit. 60. (4. I. 2. I. 4. infr. h. t. I. 1 .stipr. eod. (6.1. I . I. z.supr. eed. i. m . infr. nutti licere infrenis, h. lib. tit. 11. (7. Vide tamen calcatx legis impunitas. Ne quis vero nunc hujusmodi suppreffio- ne in laqueos novs Constitutionis incurrat: alioquin ad similitudinem Ixlx Majestatis periculum sustinebit. Dat. 17. Cal. Februar. Confiantinop. ViCTORE V. C. COS. 424. 5. Impp. THEOD. & VALENT. AA. Apollonio Comiti sacrarum largitionum. pUrpurx 9 nundinas , licet innumeris sint Constitutionibus prs- 1 bibite , tecenti quoque interminatione vetamus: & ideo septimum de scrinio exceptorum, sextum de scrinio canonum, quintum de scrinio tabulariorum ad baphia Phoenices per certum tempus mitti praecipimus , ut omnis fraus eorum prohibeatur soler- tia, timentium , ne quaesitis longo sudore stipendiis careant: etiam viginti librarum auri condemnatione proposita. Dat. 8. Id. Martii , Confiantinop. ISIDORO & SENATORE COSS. 436. TIT. IX DE FABRICENSIBUS. 10 1. Imppp. VALENT. THEOD. & ARCAD. AAA. Tatiano P. P. QMnibus fabricis non pecunias pro speciebus , sed ipsas species ^ sine dilatione inferri prscipimus : ut venerabilis, & qus facile deducatur ignibus, seu liquescat ferri materies praebeatur: quo promptius adempta fraudibus facultate, commodo publico consulatur. Dat. 15. Cal. Novembr. THEOD. A. 2. & CY- NEGiO COSS. 388. 2. lidem AAA. Rufino Magistro officiorum. pRimicerium fabricx post biennium 11 non solum vacatione , verum etiam honore donari prxeipimus : ita , ut inter protectores [ejusdem fabricx per biennium) adoraturus xternitatem nostram , suo quisque tempore dirigatur. Dat. 8- Id. Mart .MeiioL VALENTINIANO A. 4. & NE 0 THFR 10 COSS. 393. 3. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. Osio Magistro officiorum. CTigmata 12 (hoc est nota publica) fabricensium brachiis ad imitationem tyronum infligantur , ut hoc saltem modo possint latitantes agnosci: bis * qui eos susceperint, vel eorum liberis sine dubio fabricx vindicandis, & qui subreptione quadam declinandi operis, ad publicx ciijuslibet sacramenta militia: transierint Dat. 18- Cal. Januar. Confiantinop. HONORIO A. 4. & EUTYCHIANO COSS. 398. 4. Impp. HONOR. & THEOD. AA. Anthemio PP. CI quis consortium fabriceutuun crediderit eligendum in ea urbe, in qua natus est, Vel in qua domicilium collocavit: his 13 , quorum internst convocatis , prius acta conficiat, sefeqiie doceat n> a avo , non patre curiali progenitum : nihil ordini civitatis debere: nulli se civi commanere obnoxium : atque ita demum gestis conf;- ctis , vel apud moderatorem provincia:, vel, si is absit, apud defensorem civitatis, ad militiam, quam obtaverit, suscipiatur: quod si absque hac cautione quispiam ad fabricensium consortium obrepserit, sciat, se ad ordinis, cui debetur, patrixqu;. sux munera, esse deducendum: ita ut nulla eum , nec temporis , nec stipendiorum prxrogativa defendat. Dat. 1;. Cal. Jun. Confiantinop. HONORIO 9. & THEODOS. ? AA. COSS. 4*2. 2Lov. Leon. 80. (z. I. 1. 1. z.jiipr. h. t. (9. I. i.supr. qu* res venire, (10. Adde jVot/. 8?- (l I Adde l. 2. infr de primicerio, lib. 12. tit. 7. (12. Adde l. 10. in fin, infr. de atpttmduil. h. lib. tit. 42- (13. t. 47. inpr.fi'. de neget. ■ Impp. 769 De veteris numismatis potestate. 770 5. Impp. THEOD. & VALENT AA. J Ure provisum est, fabricenses artibus propriis inservire : ut exhaustis laboribus immorentur cum lidiole professioni , cui nati sunt. Denique quod 1 ab uno committitur , id totius delinquitur periculo numeri: ut constricti nominationibus suis , sociorum actibus q 113 mi am speculam gerant , & unius damnum ad omnium traniit dispendium: universi itaque veluti in corpore unius format unius decoctionis 2 , si ita res tui..-i; , respondere cogentur. Dat. Prid. Non. Novembr. CP. THEOD. A. 16. & FAUSTO COSS. 438. 6. Impp. LEO L ANTHEMIDS AA. Eufemio Mag. „ip. rOs, qui inter fabricenses sacra: fabrica: sociati sunt, vel eorum uxores , aut filios , qui itidem inter fabricenses militare dicuntur: non alibi pullare volentibus respondere praecipimus . nisi in judicio tus Sublimitatis, ad cujus jurisdictionepi , poteitatemque pertinent: nec eos post stipendiorum finem & militie , super civilibus , vel curialibus muneribus , quibus nullo modo fu •■jacere menstrantur, ä viris Clarifiimis Rectoribus Provinciarum , vel eorum officiis praeter licitum inquietari. 7. Imp. ANASTASlUS A. Eufemio Magi st. off. MUllus fabrieenfium conductioni, vel administrationi, vel agri- culturx alienarum rerum se posthac immiscere conetur ■ dominis quidem , si [qui] contra hsc statuta mea pietatis venire ausi fuerint, res vel prxdia , quo: scientes , quod fabricenses sunt, iisdem fabricensibus ministranda commiserint , amissuris : f.ibri- censibus vero graviffime coercitis , post Facultatum suarum amiliio- uem perpetui exilii poma, & animadversione retinendis. f Quotiens sane in translatione armorum angaria: necessariae fuerint, Sublimitas tua literas ad eminentiffinam jubeat dirigi prsfecturam : & numerum ei armorum , & ex quo 1- co transferenda sunt, indicare : ut continuo super prsoendis angariis pro numero eorum , quae transferuntur armorum , prxeeptione sua viros Clariffimos moderatores Provinciae conveniat: ut fecundum mistiim a Sublimitate tua notitiam, naves, vel angaris confeßim de publico praebeantur. Quod si aliqua tarditas , vel negligentia post datas ä Sublimitate tua ad eminentiffiniam prsfecturam literas , in destinandis auctoritatibus amplissimx tus sedis intercesserit , & ex hoc armorum transvectio fuerit impedita : [ in ] quinquaginta libras auri , tam numerarium pro tempore officii ejusdem ampliffinis sedis , quam alios, quorum intetest, condemnari prscipimus : eamque auri quantitatem protinus exactam fisci juribus aggregari: multa prsterea triginti librarum auri proposita, tam viris Clariffimis , qui Provincias regunt , quam eorum apparitoribus , si conniventibus his armorum subvectio tarditate aliqua fuerit prspedita. T I T. X. VE VETERIS NUMISMATIS POTESTATE. i. Impp. VALENT. & VALENS AA. Germano PP. ^Olidos 3 veterum Principum veneratione formatos , ita tradi ac suscipi ab ementibus, & distrahentibus jubemus, ut nihil omnino refragationis oriatur , modo, ut debiti ponderis sint, & speciei probs: scituris universis , qui aliter fecerint, haud leviter in se vindicandum. 2. Iidem AA. ad Julianum PP. pRo imminutione, qus in xstimatione solidi forte tractatur, omnium quoque pretia specierum decrescere oportet. 3. Imppp. GRAT. VALENT. & THEOD. AAA. Arintheo PP. JJNiverfosauctoritas tua proposito edicto commoneat, obryzatorum omnium solidorum uniforme pretium postulare : capitali scilicet supplicio puniendo , qui vel jussa noftrx Ma jestatis avaritia excitate contempserit, vel sternales vultus, dum fraudibus nudet, duxerit violare. T I T. XI. NULLI LICERE IN FRENIS ET EQUESTRIBUS SELLIS. ET IN BALTEIS MARGARITAS Er SMARAGDOS , & hyacinthos aptare , & de artificibus palatinis. 1. Imp. LEO A. Leontino. ^Ulli 4 prorsus liceat in frenis, & equestribus sellis , vel in balteis suis margaritas, & smaragdos, & hyacinthos aptare posthac , vel inserere : aliis autem gemmis frena, ct equestres sellas & balteos suos privatos exornare permittimus. De cucnrniis vero omnem prorsus qiialiumcunqiie gemmarum habitum prxcpinuis submoveri: fibulis quoque in chlamydibus his utantur , qus solo auro & arte pretioss sunt. Si quis autem contra interdictum pietatis 111 es fecerit, sciat se continuo quinquaginta libris auri esse multandum, f Nulli prsterea privatorum liceat t exceptis > scilicet ornamentis matronalibus , & tam muliebrium , quam virilium armillorum habitu) aliquid ex auro & gemmis, quod ad cultum L ornamentum Imperatorum pertinet, facere: neque illud sublioc colore & prstextu prsparare , quod velit Clementis Principali velut aliquod munus offerre : pietas enim mea hujusmodi, dona non expetit; neque regium [sibi] offerri ä privatis cultum requirit. Sane si quis posthac aliquid contra vetituin hujusmodi sanctionis effecerit, & offerenda Clementis mes ornamenta , qus usibus regiis deputata sunt, auro gemmisque decorata , ausus fuerit prsparare : centum librarum auri condemnatione sciat se efle- feriendum : capitali quoque subdendum esse supplicio. Ornamenta enim regia intra aulam meam fieri [a palatinis] artificibus debent, non paffim in erivatis domibus vel officinis parari. Unde summa severitate sancimus , ut, quod in cultu ornatiique nostro sacrum & adoptabile est , id facere temeritas privata non audeat. Si quis sane contra vetitum tranquillitatis mes aliquid fecerit, definitam superius multam ab his per officia palatinorum exigi, & sacris largitionibus nostris jubemus inferri. T I T. XII. DE CLASSICIS. is Impp. VALENT. & VALENS AA. Auxonio P. P. (^Lassem Seleucenam aliasque universas ad officium , quod magni- ^ tudini tus obsequitur, volumus pertinere : ut clailicorum numerus ex incensitis vel accrescentibuscompleatur, & Seleucena ad- auxilium purgandi Orientis, aliasque necessitates comiti Orientis deputetur. Dat. Indictione 12. DE T I T. XIII. DECURIALIBUS URBIS (1. I. ult.supr. de naufrag. (3. Nov. Leon, et, T 0 M. IL (2. 1. ult.supr. de bered. Jecur. ROM«. i. Imppp. VALENT. THEOD. & ARCAD. AAA. ad Trifolium P. P. CI quis decurialem de auferendis privilegiis putaverit lite pul- 0 fandum , intelligat se curis interpellare debere judicem. 6 Dat. 14. Calend. Febr. Medialem. TIM ASIO & PROMOTO COSS. 389 - t. Imppp. HONOR. ARCAD. & THEOD. AAA. Exupcrantio . Julio , & exteris decurialibus. T Eges decuriales , tam ä superioribus Principibus, quam ä divo Parente nostro conditas, nostra auctoritate firmamus. Singulos itaque Judices scire volumus , ne quis huic collegio injuriis* corporalibus tentet notam atterere , neque ab bis commodis , qus rationibus approbantur , audeat separare : huic ciiim collegio volumus antiquam privilegiorum prsrogativam servari. Dat. 8. Id. Jnl. Romeo , HONOR. A. 6. & ARISTENETO COSS. 404. T i T. XIV. DE PRIVILEGIIS CORPORATORUM URBIS KOMZE. I. Impp. HONORIUS & THEODOS. AA. ad Alypium P. U. MUlli sit liberum , nulli permissum , ut novum aliquid urbis in- cois in nrbe sustineant: sed in honorem sterna urbis corpora- {4. Adde l. I. supr. de vestib. bolober. (;. Nov. Leon. 81. (6. Adde Nov. ISI. ("• v. I. %p,.supr. de decurio». C c c tis in Codicis Lib. Xf Tit XIV. uscpe XXTT. ' 77 1 ___ ■tfTtadultt-suffragia valere precipimus. Cura autem Rectornm »r Jh miarum corporati urbis Roma , qui m peregrina transgressi Font redire cogantur : ut servire l possint functionibus, quas fmposi. uti- ua ss,en,litas. Dat. Prid. Idib. Jul. AquiL 1 / 1 - TiAN O & SYMMACHO COSS. 39 ». _ T I T. XV. DE PISTORIBUS, i. Imp. LEO A. Viviano P. P. Q Tiicunque ex mancipiis i comitis horreorum dignitatem & offi- -cium, vel ambitione , vel gratia, vel pecunia, seu quolibet alio modo posthac fuerit adsecntus : exutus dignitate , quam contra interdictum ncftrie Serenitatis adeptus est, multatus etiam vianti libris auri, ad antiquum dentio consortium collegiumque revocetur: omne etiam speciale beneficium , quocunque modo contra hanc sanctionem fuerit impetratum , penitus conquiescat. T I T. XVI. DE SUARIIS ET SUSCEPTORIBUS VINI [et ceteris corporatis.] i. Imppp. VALENT. THEODOS. & ARCAD. AAA. ad Albinum P. U. pOrcinarii urbis asternx, cum pervigilem laborem populi Romani ' commodis exhibeant : sordidis femper muneribus liberentur. Dar. g. Cal. Sept. Roma , TiMASIO & PROMOTO COSS. Z89. 2. Impp. ARCAD. & HONOR. A A. Flo- rentio P. P. /"YUicunque ex corporibiu suariorum , sive excipienda necessitate ''■i litis aditr ctus, sive inferendx voluntate spontanea provocatus, judicium voluerit ex. eriri : fori urbani auditorium praestoletur. Dat. 18. Cal. Februar. Roma, B ASSO & PHILIPPO COSS. 40s. T I TC XVII. DE COLLEGIATIS ET CH'RTOPRATIS , ET NUMMULARIIS. I. Impp. THEui). & VALENT. AA. Cyro P. U. Q Ui [sub 3] prxtextu decanorum seu-collegiatorum , cum id - munus 11011 impleant, aliis se muneribus conantur subtrahere: eorum fraudibus credimus esse obviandum : ne quis sub specie muneris , quod nonus exequitur , alterius muneris oneribus relevetur : ne argentariorum , vel nummulariorum munera declinentur ab his , qui dici tantummodo collegiati, vel decani festinant. Ideo- que , fi quis eorum lob nudae appellationis velamine collegiati "’ (V vel decanum appellat: sciat pro fe alium subrogandi; qui p. dicto muneri sufficiens approbetur : subrogatione videl: r .emo-' rat amni , vel enim, qui moiiuntnr, primatum eius, qu. umr. - gatnr, ul oissa judicio. § 1. Quod autem supra 4 numerum, qui in cautis brevibus continetur, nemo se juolihet patrocinio, ve cujiissibet adsumpta potentia debeat excusare, hoc nostne est Sereni iri’ censere , & .-tue sublimitatis tuique officii cauta:-. , servare Hoc uirti ones aqua l uice servari prxoipomis : nullo di- viiue do , pntr. ■ .100. nulla sacrosanctarum Ec 'esiarum reverentia, nutlo qualibet . vel cujuslibet potentia fe excusante, f Sed ne tantum circa mu ,0 'elevanda iupplicibiis consuluisse noscamur : illud etiam do: -n.lum observandiimque esse censemus , ut crhart® venditio , qtre de provinciis ad corporatos fupplicum per innovationem translata est , primae Conftitutionis terminis concludatur : hoc est, quod in initio dispositionis cnnstitntum est, id in posterum nuila addita novatione iervetur. Dat. 10. Cal April. THE D. 17. 4 i FESTO 088 . 439 - moveri: ita , ut (i quis eorum post emissos diviiuc sanctionis aff a , tus, qu® prohibemus atque damnamus, iterum forte tentaverit non solum ejus, quam meretur, infamis notam subeat, verum etiam pellendum se ex inia , ubi versatur illicite , urbe cognoscat. f Illos vero, qui intra plurimorum domos eadem exercere privatim studia consueverunt, si ipsis tantummodo discipulis vacare maluerint, quos intra parietes domesticcs di cent, nulla hujusmodi interminatione prohibemus, f Sin autem ex eorum numero fuerint, qui videntur intra Capitolii auditoriam constituti, hi omnibus modis privatarum sedium studii: lib' interdicta esse cognoscant : scituri, quod si adversus coelestia statuta facientes deprehensi Fuerint, nil penitus ex illis privilegiis c* nsequantur, quse his, qui in Capitolio tantummodo docere praecepti sunt, merito deferuntur. Habeat igitur auditorium specialiter nostrum in bis primum , quos Romans eloquentiae doctrina commendat, Oratores quidem tres numt.'o : Grammaticos vero decem. In his etiam , qui facundia gravitatis pollere noscuntur, quinque numero sint Sophiste: , & Grammatici aeque decem. Et quoniam non his artibus tantum adulescentiam gloriosam optamus institui : profundioris quoque scientiae atque doctrinis memoratis magistris sociamus auctores. Unum igitur adjungi caeteris volumus , qui Philosophi® arcana rimetur : duos quoque , qui Juris ac legum voluntates pandant: ita,- ut unicuique loca specialiter deputata adsignari faciat tua Sublimitas: ne discipuli filii invicem puffiut obstrepere , vel magistri: neve linguarum confusio permixta, vel vocum, aures quormidam aut mentes a studio literarmn avertat. Dat. 3. Calend. Matt. Constimtinop. THEODOSIO A. 11. & VALENTINIANO COSS. 415. DE T I T. XIX. HONORATORUM VEHI- CULIS. 1. ImpDo. GRATI AN. VALENTIN. & THFOD. AAA. Nebridi» P. U. /"AMncs honorati, seu civilium, seu militarium , vehiculis digni- y J tatis sine, id est , carrucis, intra urbem sacratissimi nominis femper utantur. Dat. 3. C iendas Fe .r. Conflantinop. HONOR. N. P. L EVODIO vi--,S. 38 A- T i T. XVIII. DE STUDIIS I.'BKRAL;b ;S URBIS ROMiE , ET CONSTANTINOPOLITAN.«. I. Impp. THi. /DOS. & V..LKNT.N. AA. P. U. QNiverlos , , qui i. 'pantes sibi nomina magistrorum , in publi cis magistmionn- : celiulifque collectos undecunque disiij u- jcs circumferre consueverunt, nb ostentatione vulgari p recipimus (i. I 50 fupr. Je ilecurioit. (*■ I. 1 l. 2. in/-- defrum. nrb. Constant, h. lib. tit. 25. ( 3 -L 9 m jiterof. eccles. [4. i. 4. supr. d. t. i. pm.supr. T I T. XX. DE PRIVILEG S :'RB 1 S CONSTANTINO- P<> 1 INä i. Imnp. i .. • . & THEODOS. A A. v u i'rjtfecto .i. [TRbs OnnstanrinnpoHtma - r lum juris 6 Italici, sed etiam i linsT Roms veteris pre: . i -rur. Dat. Prid. Id, Jul. FUSTACH O & AGR' OLA . S. 1 I T. ' DE METROPOLI RVTO. 1. Impp. THEOD. & >I_ENT. AA. Hornisse®. EP. pRopter multis iustasqne causas metropolitano nomine ac dignitate civit? - r, Ecryttur. dtc.mimus ex ornandam , jam suis vir- tntihps coronatam. gitur b:ec quoque metrnpolitanam habeat dig" item. Tyro nihil Je j-ire siio derug : - Sit illa mater provinciae maior. nustr. iiun beneficio: n®c nostro, & utraque dignitate Ii-nili .rimatur. DE ^ Autiei anud ruptas si-e de com T I T. XXII. ONE FRUMENTARIO URBIS 80 MS. i. Imppp y,i e\t(n. valens L GRAT. A i-i. ad Julianum P. F annnnx. ' ■ lidurti aut Ma;,:ist... -uiim asta confiteantur incor- :s siiseepille, eoruinqu. , apud qiws deponitur ista -V- ' , . - . 4 - -- diie 1 '••• • .fi. de profejs v,t k : »I-i. lib. 12. tit. Is. (fi. I. 1. in pr.jj. cenjib, \j, t. tj.supr. desucros. eccles. testatio , 772 Codicis Lib. XI. Tit. XVI. iifgu.g XXII. .ts Tabulariis , Scribis, Logographis, pag. 757. * 10. 69. de Tabulis exhibendis. 592. * 8- 7. de Temporibus & reparationibus appcll. ;7;. * 7. 63. - - - - - iu integrum restitutionis. 173. * r. ;z. de Testamentaria nianumiffione. 513. * 7. 3. - - tutela. 369. * $. 28. de Testamentis. 435 * 6. 23. de Testamento militis. 430. * 6. 21. de Testibus. 254. ' 4. :o. de Thesauris. 718 * ic. 13. de Tractoriis & stativis. 8S 3 * * ir. ;r. de Transactionibus. 13:. * 2. 4. de Tutere vel Curat, qui fatis non dedit. 384. * 3. 4*. de Tutoribus vel Curatoribus illustr, 373. * 33. de Tyronibus. 846. * 12. 44. De frumento urbis Constafitinopolitanse, de Tabulariis, Scribis, Logographis, pag. 757. * 10. «z. de Tabulis exhibendis. 591. * 8. 7. de Temporibus & reparationibus appell. 575. * 7. 6Z> • .... in integrum restitutionis. 173. * a. 53.. de Testamentaria manumissione. 513. * 7. j. - - - - tutela. 369. * ;. sK. de Testamentis. 435. * 6. 23. de Testamento militis. 430. * 6. 2.I.. de Testibus. 254. * 4. 20. de Thesauris. 718- * 10. de Tractoriis & stativis. 8s3- * ir. ;r. de Transactionibus. 132. * 2. 4. de Tutore vel Curat, qui fatis non dedit. 3S4. * 5. 41.. de Tutoribus vel Curatoribus illustr, 373. * 5. 33. de Tyronibus. 846. * 1«. 44. m De frumento urbi« Co^stantinopolitana;. testatio, praesens aspectus probet nihil in his esse vitii: quod eo T^Entum 8 viginti quinque modios frumenti, praeter solitum ca- tempore, quo ad Iaerae urbis portum pervenit. Praesecturam ju- nonem , per singulos dies de praesenti sexta indictione ex die giterobservare pjiceptum est. Dat. i8. Cal. Jul. Remis , GRAT. Cal. Januarii, nomine parapeteumatis, de horreis publicis hujus A. i. & DAGALAIFO COSS. 366. 2. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. ad Senatum & Populum. 01 quid frumenti, vel hordei urbicarii canonis remiflione indui* O turnest speciali beneficio : contra commodum 1 publicum [rescripta] elicita non valeant. Dat. 17. Cal. Maji, Mediolan. CASSARIO & ATTICO COSS. 397. 3. Iidem AA. Mefsalx PP. VEminem patimur in mutando canone urbis Romae nostrae ■ L ' clementis beneficium postulare, feri etiam ea rescripta, qui quoquo modo potuerint impetrari , suscipi non finimus : eos vero, qui contra hac fecerint, in duplum retinendos este decernimus. Vicarios, quinetiam cateros Judices, (nifi deinceps ab usurpatione urbicariis canonis abstineant,) deportationis pcena alma urbis, inilta noiLi hietatis liberalitate tribuimus, datis, sacris apicibus ad sublitv.iffimam quoque per Orientem Praefecturam , quibus postit & modum nostra donationis agnoscere , &' incunctanter prabere, qui jussimus: quam modiationem jugiter,. & in perpetuum civibus nostris debere conferri, valitura in avum hac lege sane.mus. T ! T. XXV. DE MENDICANTIBUS VALIDIS. 1. Imppp. GRAT- ANUS , VALENTINIANUS & THEOD. A A. ad Severum P. U. QUnstis, quos 9 in pubiicr,,. 00astum incerta mendicitas vocaverit, inspectis, expleretur in singulis S: integritas corpo- tua auctoritate sancimus. Dat. Prid. Non. Sept. Altino, THEOD. V. C. COS. 399. detineri: prifnates officiorum capitali supplicio subjiigari_, perpe-jrum, & robnr annorum : atque inertibus, L absque usta debili- ~ ~ ~ " - -- - t a (. e miserandis necessitas inferatur, ut eorum quidem , quos tenet conditio servilis, proditor studiosus & diligens dominium consequatur: eorum vero, quos natalium sola libertas persequitur, colonatu perpetuo fulciatur, qirsjuis hujusnioJi lenitudinem prodiderit ac probaverit: salva dominis in eos actione , qui vel latebram forte fugitivis vel mendicitatis subeundi Consilium praestiterunt. Datum -.2. Calendas Julii, Fatavii, ANTONIO L SVAGRIO COSS. 38-. DE FRUMENTO 1. T I T. XXIII. URBIS C 0 NSTANTIN 0 P 0 LITANA 3 . Impp. HONOR. & THEODOS. A A. Urso P. U. VUlli, ne divini quidem domui nostri, Frumentum de horreis publicis pro ann,.ha penitus pribeatur ; sed integer canon mancipibus 1 consignetur , annona in pane cocto domibus exhibenda: ita enim debet canon ab inclyti memoria Constantino priltitus , necnon a divo ; ieratL mei Avo 3 [Theodosio] auctus, expendi: quoniam creicit inopia, si frumenta, qui pro annona tribuuntur 4, ad usus alios deputata cognoscantur : cogentur enimde publico iibi emere, qui aliis vendere potuissent. Dat. 10. Cal. Aug. Conßantinop. THEOD. A. 7. & PALLADIO COSS. 416. «. Impp. THEOD. & VALENT. AA. Leontio P. U. statuta quantitas ad coemptionem frumentariam perpetuo 1 iit dedicata ; : nec liceat cuiquam post administrationem urbicarii potestatis perceptam, aliquid ex eadem summa minuere , ycl ad quoscunque alios usus convertere : sed sub gestorum testificatione certum fiat, & quod mancipibus6 mutui nomine datum eft, & quod ab iisdem iit excepta omni concuffione solvendum. Eum autem , qui hanc formam ausus Fuerit inquinare , quantitatem , in qua suam calliditatem exercuerit, io duplum redhibere jubemus: & quicquid ex pridicta ratione accreverit, au cumulum ejusdem auri quantitatis & frumentarii tituli firmiter redundare : legisque hujus tenorem meis tabulis incidi. Dat. 5. Cal. Decembr. Conßantinop. ARIOBINDO & ASPARE COSS 414 * T I T. XXVI. DE NAUTIS TYBERINIS. 1. Impp. VALENT. & VALENS AA. ad Symmachum P. U. Q Ui navem Tvberinam habere fuerit ostensus : onus 10 Reipit- - blici necessarium agnoscat. Quodcunque igitur navigium in alveo Tyberis invenietur , competentibus & solitis obsequiis mancipetur: ita ut nullius dignitas aut privilegium ab hoc officio vindicetur. Dat. 8- Id. Oct. Altini , Divo JOVIANO & VARRONIANO COSS. 364. T I T. XXIV. DE ANNONIS CIVILIBUS. 1. Imppp. THEODOS. ARCAD. & HONOR. AAA. Proculo. P. U. ^Nnonas publicas non tam titulis dignitatum, quam singulorum virorum meritis attributas, divi Constantini liberalitate fatis claruit. Ideoque nihil ex his scholarum nomine vindicetur : sed umuscujusqne merito, qui sunt concessa, serventur, ut quicunque perceptarum annonarum emolumenta, vel in heredes proprios jure sanguinis transfuderunt, vel in extraneos distractionis titulo transscripserunt: maneat, quod gestum est , vel here- dbatis merito, vel alienationis arbitrio. Dat. 7. Calend. JuJ. Con- ßminop. ARCAD. A. i. & RUFINO COSS. 392. 2. Imppp. THEO DOS. ARCAD. & HONOR. AAA. (l- l. ult. supr.Ji contra jus vel Mit. pubi. l.ult. infr.h. t.l. v.n_ snpr. de pißorib Ut-prox. ^4. v.l.ult.svpr tit. prox. {5. P- autem. jj. de aimtn. ter. ud sivit, pertin. (3. Adde l ult. infr. I . 2. §. 2. fis 4. verf ( 6 . i. l.supr. h. t. T I T. XXVII. DE FRUMENTO ALEXANDRINO. 1. Impp. HONOR. & THEOD. AA. Anthemio PP. TN istimatione Frumenti, quod ad civitatem Alexandrinam con- L vehitur, quicquid de crithologia & zygostasii munere , & pro nauclerorum tuenda substantia Eminentia tua disposuit, roboramus: atque ut curialibus pridi auftratur occasio , jubemus, eos ad hujusmodi solicitudinem assectandam nunquam accedere, sed designata officia tuis provisionibus examinata, solicitudinem pri- dictam implere. Dat. 4. Cal. Febr. Conßantinop. HONOR. 9. & THEOD. 5. AA. COSS. 412. 2. Impp. THEOD. & VALENT. AA. liidoro PP. TVIurnos 11 centum & decem modios alimoniis Alexandrini civitatis addi decernimus: ut nemo privetur eo quod nunc usque percepit : & perijsocboregi*e nomen penitus amputetur , & teilen designentur , & nostri pietatis nomine censeantur. Dat. Prid. N011. Jun. Conßantinop. ISIDORO L SENATORE COSS. 436. T I T. XXV HI. DE ALEXANDRLE PRIMATIBUS. 1. Impp. THEOD. & VALENT. AA. Isidoro PP. pOrporatos civitatis Alexandrini, repurgandi fluminis "nere li- ^ beramus: & pro tenore dispositioni.-, tus , quadringentos solidos ex dinummio vectigali memorata civitatis pra commodari decernimus, ita, ut ex titulo navium modis omnibus repensetur. (7. i. ult. in pr. infr. b. t.l. ult. infr. de frumento Aiexandr. h. lib. tit. 27. (8- I. i-fupr. h. t. (9. Adde Nov. 80. c. 4. (10. I. ult.fupr. de navib. non cxcuf. b. lib. tit. 3. (u. I. ult. supr. de annor, civil. h. lib. tit. 24. C c c 2 Dat. 775 Codicis Lib. XL Tit. XXIX. usque XXXIII. 776 Dat. Prid. Non. COSS. 436. Jnn. Confiantinop. ISIDORO & SENATORE T I T. XXIX. DE JURE REIPUBLTC/E. i. Imp. ANTON. A. Dionysio. CI qnid adversus Rem publicam indefenlam 1 , in ea specie , ^ in qua neque defensores creati fuerint, neque ut crearentur, placuit, statutum est: actionibus ejus nihil est prxjud:- catum. 2. Idem A. Pliorodio & aliis. AN Respublica , in cujus locum successistis , ideo, quia fatisfc- cisse debito vos proponitis , jus pignoris in eo fundo habea apud suum judicem quieritur : si enim neque 2 benesicio sibi concesso id jus nacta est , neque specialiter in obligatione pignoris sibi prospexit: causa ejus non separatur a exteris creditoribus , •qui habent personalem actionem. 3. Imp. ALEXAND. A. Salviniano. ' TJEmpublicam , [ ut 3 pupillam, ] extra ordinem juvari, moris - lV est. 4. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Urbano. c CI] fecundum Legem civitatis Respublica, cujus meministi, ruina collapsis xdificiis tuis distraxit aream 4: nihil contra hujus Legis tenorem Rector provinciae Heri patietur. TIT. XXX DE ADMINISTRATIONE RERUMPUBLICARUM. 1. Imp. PHILIPPUS A. Crescenti*. "pUndurn vectigalem ; , si suis quibusque temporibus debitae quantitates inferantur , invito possessore auferri non posse , manifestum est. 2. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. & CC. Julio & Zenodoro. /^Ontra 6 eos , qui Rempublicam administrantes , per officii ^ neeeffitatem sub conditione relicti tideicommiffi satis accipere debuerunt, quanti Reipubliex iuterest fatis non [esse] acceptum, dirigendam esse actionem perspicitis. PP. 7. Cal. Dec. CC. COSS. posterum observandum esse censemus, ut si quidem ad h -”- inclytam urbem , domum , vel civiles annonas , aut alia cedificia, vel mancipia pertinentia contigerit venundari’; non aliter , nisi Imperiali auctoritate vendantur : in provinciis io vero-, prxsentihus omnibus seu plurima parte, tain curialium, quam honoratorum & posseflornm civitatis, ad quam res preedi das pertinent, propositis sacrosanctis Scripturis sigillarim unumquemque eorum, qui convenerint, jubemus sententiam , rju;un putet utilem patri* sux , designare: ut ita demum decreti r:i- tatione in provinciali judici interveniente, emptor eompetin- tem poffit habere cautelam. Hos autem venditionum eintraft«, sive jam completi fuerint, sive postea ineundi fuerin; , stabiles esse censemus. T I T. XXXI. DE VENDENDIS REBUS CIVITATIS. 1. Imp. ANTONIN. A. Herculiano. [CI] sine ulla conditione prxdia vendei^e Repnblica compa- -rasti: perfecta venditione, nulla ratione vereris 7 , ne adjectione fasta , auferri tibi dominium possit. Tempora 8 enim adjectionibus prxstituta, ad causam fisci pertinent: nili , si qua civitas propriam Legem habeat. 2. Impp. VALERIANUS & GALLIENUS AA. VUamvis incrementum conductioni fast» publici prxdii videa- tur offerri, non tamen additamenti specie oportet fidem loca- T I T. XXX 11 . DE DEBITORIBUS CiVITATUM. 1. Imp. ANTONINUS A. Diodoro. VO11 prius debitorem ii Rcipublicx honorem in Republica sub- ire, quam id, quod debere constiterit, conventus exsolverit : tam meis , quam divorum Principmn Conftitutiouibus declaratur. 2. Imp. CONSTANTINUS A. Verino S. APml eos, quos fu perbites integris facultatibus esse pervideris: vel quorum heredes incolumia retinent patrimonia, fortes Reipublicx perseverare debebunt: ita tamen , ut annuas usuras suis quibusque temporibus exsolvant: cum simul & Keipnbiici vitile sit, retinere idoneos debitous, & ipsis sit commodum, cumulum debiti minime nutriri. Et quia nefas est, obnoxiis corporibus alienaris , circumscribi civitates; placuit, si quis debitor Reipublicx civitatis quippiam ex eo patrimonio , quod habuit, cum pecuniam Reipublicx sumeret, donaverit, vel distraxerit , vel qualibet in alium ratione contulerit: qualitate rei alienatae perspecta, atque omnibus debitoris facultatibus confi- deratis, quas habuit, cum ei pecunia crederetur, pro rata ab eo , qui ex debitoris facultatibus aliquid detinet, ex lbrte atque usuris postulari. Itaque quoties minus idoneum deprehenditur ejus patrimonium, cujus nomen civitati alicui inven tur obnoxium , Judex omni diligentia & solicitudine debebit inquirere, ad quos ex qualibet conditione transierint debitoris facultates: ut singuli lequa aestimatione habita , pro rata rerum, quas possident , conveniantur: personalem actionem contra eum habituri debitorem , qui ipsis solventibus liberatur. f Ah eo autem , a quo constat, fortunarum suarum partem maxbnam recessisse, etiam reliquam portionem , qux apud eum resederit, transferri ad idoneum oportebit. f Quod si quispiam debitor Reipublicx civitatis , fisco nostro locum fecerit: emptores , qui a fisco nostro comparaverint, manis Irum est, secundum jus vetus, & rescripta divorum [Priu.iprun] Constitutionesque nostras nullam debere molestiam sustinere, f Quod si quis debitor non comparuerit , vel certe omnia sua ita consumpserit, ut nemo aliquam rem ex ejus bonis possideat: id debitum convenit tionis infringi: praesertim, cum tantum jam temporis ex contractu decessisse proponas. 3. Imp. LEO A. Erythrio PP. CI qux hereditatis , vel legati, seu fideicommiffi, aut dona- tionis titulo domus , aut annonx civiles , aut quaelibet xdi- ficia vel mancipia ad jus inclytae urbis, vel alterius cuiuslibet civitatis pervenerint: super bis licebit civitatibus venditionis pro fno commodo inire contractum 9 : ut summa pretii ex inde collecta , ad renovanda sive restauranda publica moenia dispensata proficiat, t Indefessa vero cura prospicientes, ne quis adversus livitatmn commoda quicquam moliri poffit incommodi , sed sine ulla fraude seu nundinatione, vei colludio seu conniventia hujusmodi venditiones procedant: hoc [etiam] in (1. V. I. g. injr. h. f. (2. /. 37 - st' de rcb. auclor. judie. I. 10. jf. ud mnnictp. C3. I. 4. Jupr. quib. excitus. natior. I, j.stpr. dc oßc. ejus qui vicem alicujusjud. 1 . 9. js. de uppellat. (4. Adde l. 7. jsie oßc.praßd. (5. l.x.inpr. Js. ß ogervcctig. adde L 2, sitpr. de jure emphyt. \,6. I. uit.supr. ut in posti-js. legat. rd dispendium Reipublicx pertinere: ideoque cura patris civitatis apud idoneos , vel dominos rusticorum prcediorum pecunia collocanda est. PP. 3. Calend. Februar. VOLUSIANO & ANNIANO COSS. 314. T I T. XXXIII. DE PERICULO NOMINATORUM. 1. Imp. GORDIANUS A. Serino. LJI, qui a te ccllegaque tuo magistratus creati sunt: etiamsi ma- xime fidejussores non exegistis, tamen si per id tempus, quo magistratus honor deponebatur 12,solvendo fuerunt, periculo vos creationis non fecerunt obnoxios , ex eo, quod casu alsam patrimonium eorum mutilatum fit: cum cessationi fu:e id debe ait imputare , damnaque Reipublicx , si qua ob culpam eorum passa^st. (7. 1 . tp.supr. de fide elf jure hasta: fise. I. 21. in sin. js. ad tititmap. (8- l. $.supr. de fide ist jure hasta fise. ( 9 . I. 11 . jhpr, de operib. pubi. (10. I. 2. snpr. de prad. deenr. lib. IO. tit. 33. (ii. /. 6. §. I .js. de immer. & honor. (12. I. 15. §. i. js. ad mtmicip. sarcire: De periculo eorum, qui pro magistratibus intervenerant. 777 _ farcire: qui cum nomine publico eos convenire potuissent, id facere supersederunt. s. Impp. PHILIPPUS A. & PHILIPPUS C. Cl successoris tui successor non idoneum loco sui magistratum denominaverit, administrationis ejus periculum ad tuam personam spectare nequaquam potest. Etenim nominati successoris duntaxat quisque periculum suscipere compellitur : nec ad nomi nataris nominatorem manus jure porrigi possunt. 778 T I T. XXXIV. DE PERICULO EORUM, QUI PRO MAGISTRATIBUS IHTEiVENEJtUNT. i. Imp. ANTONINUS A. Augustali. pldejussores i Magistratuum in his, qus ad Reipubiics admini- strationem pertinent, teneri, non in his , qus ob culpam, vel delictum eis pcence nomine irrogentur, tam mihi, quam divo Severo Patri [meo] placuit. T I T. XXXV. QUO QUISQUE ORDINE CONVENIATUR, i. Imp. ANTONINUS A. Luciano. pTsi duobus simul cura pecuniae civitatis, non tamen separatis portionibus, mandetur : singuli non pro virili portione , sed 3 in solidum Reipubiics obligantur : cum autem de indemnitate civitatis ejus quaeritur : prius z ejus bona, qui administravit; ac mox, si satistieri non poterit, collegae conveniuntur : Vos tamen, qui heredes unius ex curatoribus extitistis, damno , fi quod post4 mortem ejus dolo, vel culpa collegarum acceffit, onerari, non est rationis. a. Imp. GORD. A. Valerio. QUoties duobus non separarim , sed pro indiviso munus injun- gitur, & ita, ut unusquisque eorum periculo soliditatis videatur obstrictus : manus ad/iominaterem q , priusquam utrique, qui [id munus] administraverunt, solennster fuerint excussi, nulla ratione porrigi possunt, f Si vero separatis portionibus ad munus nominati sunt : prius 6 pro portione conveniantur, qui id munus administraverint7: item fidejussores eorum. Si nec ab his quidem indemnitas fuerit servata , tunc demum creatorem : ac si nec is quidem sufficiet, novissime participem muneris conveniri debere , Praeses non ignorat. 3. Imppp. CARUS CARINUS, & NUMERIANUS, AAA. Theodosio. 01 ita Duumviri creati estis, [hoc expresso,] ut mutuo fericulo " teneamini , in dubium non venit vicariis 8 damnis vos esse obstriftos: cum in Magistratibus prius nominatores 9 conveniendos esse, (hoc quod in persona nostra custodiri considerastis) constitutum est. 4. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Dioni. PUm te & collegam tuum Magistratus vestri tempore publicum foer.us collocasse propolas , nec potuisse debitum a quibusdam Reipubiics restitui: eum paratus sis , pro te id, quod solus gessisti, Reipubl. satisfacere , consequens est:, Rempuhlicam, ii separati actus vestri contractus fuerint >0, successores collegs tui, vel rerum ejus possessores , paus ob personam ejus congredi : & si solida indemnitas Reipubiics servata non fuerit , nominatores ejus 11 interpellare : ac postremo loco, si quid ex nomine collega tui defuerit, ob 12 culple nexum te interpellare: priores enim nominatores , veluti sidejussores placuit obstringi. T I T. XXXVI. NE QUIS LIBER INVITUS ACTUM REIPUBLICAS GERERE COGATUR. i. Imp. ALEXANDER A. Urbico., Cl, ut proponis, decreto 13 ordinis ad libertatem ductus es, non 14 debere te invitum actum Reipubiics administrare, Curator Reipubiics non ignorat: prssertiin cum servi hujusmodi officia administrare debeant. 2. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Tiberio. CI, cum ingenuus esses, ad actum gerendum ä Rcpnblica com- 0 pelleris: auxilium Prssidis, & juris prssidia , prout usus exigebat, implorare potuisti. T I T. XXXVII. SUMPTUS INJUNCTI MUNERIS AD OMNES COL- LEGAS PERTINERE. i. Imp. MAXIMIANUS Ai pUm ad munus exhibendarum angariarum cum aliis creatus , k ^ consortibus "muneris solicitudine deserta, solum te functum esse proponas: snmptun m detrimenta, si qua acciderint, collatione eorum, quos munus oportuerat participare, provisione Prssidis dividentur: Quod si etiam a te obsequium derelictum esse cognoverit: quid censurs publies congruit, non ignorat. • T I T. XXXVIII. DE HIS, QUI EX OFFICIO , QUOD ADMINISTRARUNT, CONVENIUNTUR. I. Imp. M. ANTON. A. Octavio. L( (Enaris Reipubiics, quod non tua culpa perditum esse appa- ruerit: sufficit sortis damnum, non 1; etiam usurarum ejus sustinere. T I T. XXXIX. DE SOLUTIONIBUS ET LIBERATIONIBUS DEBI- TORUM CIVITATIS. I. Imp. ALEXANDER A. Quatuorviris, & Decurionibus Fabretanorum. pAutiones servorum publicorum ita demum firmam securitatem debitoribus prsstant, si Curatorum 16 adsignantinm , vel eorum, quibus exigendi jus est, auctoritate subnixa: sunt. Cum autem is, qui exsolvisse dicitur, solar.» scripturam actoris suscipientis pecuniam promat , ea tantum defensio consuevit admitti, si , quod exsolutum est, rationi Reipubiics profecisse doceatur. Sane curator vester, si fraude fervi constiterit effectum, ut interciperentur ä curatore illatae L debitoribus quantitates, de peculio ejus , quod eo modo deest , restituet. T I T XL. DE SPECTACULIS , ET SCEN 1 C 1 S , ET LENONIBUS. 1. Imppp. VALENS , GRATIANUS , & VALENTINIANUS AAA. ad Hesperium Proconsulem Africs. VfOn invidemus, sed potius cohortamur, amplectenda felicis populi studia , gymnici nt agonis spectacula reformentur. Verumtamen, cum primates viri , populi studiis ac voluptatibus grati esse cupiant: promptius permittimus, ut integra voluntas sit, qus volentium celebratur impensis. Datum 6 . Id. Aiart. Trever. VALENTE ;. & VALENTINIANO AA. COSS. 376. (1. I. 68. in pr.ff. de fideiujsor. (2. /. Ii. in fr. ff. ad municip. (3. /. 2. infr. h. t. I. 3. in fr. ff. de ahmn. rer. ai civit, pertin. (4. I. 1. in pr. ff. de oper. pubi. ($. I. 3. Vult, in fin. infr. b. t. (6. I. I. supr. eod. (7. /. 13 ./1 *i municip. (8. /. 1. Jiipr. h. t.l. 11. inrpr.ff. ai municip. (9. V. l.i.supr.h.t. (io. I. ult, §. i.ff. deadmin. rer. ad civit, pertin. (n. v. I. 2. in pr.snpr.h. t. (12. I. 11. in fin. ff. ad municip. (13. I. l.supr. deserv. reipubl. pmnumitt. (14. /. ult. infr. h. t. (15. I . 21. h. 1. I. 24. ff. ad municip. I. ult. inpr.ff. de administr. rer. ad civitat. pertin. (16. Fac. I. I. supr. de rat. pubi. oper. I. l.supr. quib. muner, excus. C c c 3 3. Imppp. 779 Codicis Lib. XI- T't. XL. XLT. XIII. Imppp. pliciis. "GRATIANUS , VALENTIN. & THEODOS. AAA. ad Valerianum P. U. TOs oui agitandi munus exercent, illustris auctoritas tua nul- ’ uralter Circense i certamen , adfici novent oportere iup- ? Dat. 8- Id. Maji, EUCKERIO & SYAGRIO COSS. Z8i. z. Iidem AAA. ad Valerianum P’ U. nUisquis equos, quos vel Serenitas nostra, vel ordinarii Con- Vi-sules tribuunt voluptatibus, ad commodum compendium.) ue privatum abduxerit: unius librre auri condemnatione muste, .n Datum S. Calend. Maji, Treveris , EUCHER 1 Ü & S\ AGRiO OOSS 'fii 4. iinpnn. THEODOSIUS , ARCADIUS & HONORIUS AAA. Rufino PP. CI qua in publicis porticibus , vel in his civitatum locis , in 0 quibus nostra solent imagines consecrari , pictura pantomimum s veste humili, & rugolis iinibus agitatorem, aut vilem öfters t histrionem 'illico revellatur; neque unquam posthac 1 ceat in loco honesto inhonestas 3 adnotare personas: In aditu vero circi, vel in theatri prosceniis ut collocentur, non vetamus. Dat. Z. Cal. Jul. Heraclea , ARCAD. A. Z. & HONOR. A. 2. COSS. 396. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. Authemio PP. VfEmo judicum ex quacunque civitate in aliud oppidum , vel ex provincix solo equos curules, aurigas, bestias, histriones, civis teiltet traducere: ne, dum popularibus plausibus in temperanter serviunt, & publicarum rerum statum fatigent, & Festivitatem impediant in cunctis oppidis celebrandam, ita ut fi quis hanc violaverit jussionem , poena teneatur ea, qua legum violatores persequitur. Datum 8- Id. August. Conftuntinop. HONORIO 8- & THEODOSIO z. A A. COSS. 409. 6. Impp. THEOD. & VALENT. AA. Florentio PP. 4. T Enones ; patres & dominos, qui suis filiabus vel ancillis pec- ■*-' candi necessitatem imponunt; nec jure Frui dominii, nec tanti criminis patimur libertate gaudere. Igitur tali placet eos indignatione subduci, ne potestatis jure frui valeant, neve quid eis ita eoliit acquiri: sed ancillis filiabusque 6 , si velint, condu- ctisve pro paupertate personis, quas fors damnavit humilior, Episcoporum liceat, Judicum etiam Defensorumque implorato suffragio , omni miseriarum necessitate absolvi: ita ut fi insistendum eis lenones, efie crediderint, vel peccandi ingerant necessitatem invitis , amittant non solum eam , quam habuerint potestatem, sed proscripti, pcenx mancipentur exilii, metallis addicendi publicis: qiuE minor poena est, quam si praecepto lenonis cogatur quispiam coitionis sordes ferre , quas nolit. Dat. ii. Calend. Maji, FELICE & TAURO COSS. 428. 7 - IME quis deinceps lenocinium exerceat, & nullus reditus inde largitionibus inferatur, nullus ancillam ingenuamve prostituat : alioquin humilior, qui id fecerit, coercitus metalli & exilii pcena damnabitur, honestior bona , & militiam, ac dignitatem amittet. His quoque abstineant thymelici. Quod si ancilla prostituta sit, ut gratuito vindicetur ab omnibus viris aut fceminis , clericis aut monachis. Et uti hxc observent Magistratus, (tam majores , quam minores) & officia eorum , corporis & xx. librarum imminuite pcena. T I T. XLI. DE EXPENSIS LUDORUM PUBLICORUxM. 1. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Marcellio. QUm Prafidem provincix iniraiisas , quae in certaminis editione erogabantur, ad refectionem murorum transtulisse dicas: & quod salubriter derivatum est non revocabitur: & solenne certaminis spectaculum post restitutam murorum fabricam , juxta vete- (>. I- I. §. 2. st' de immer. (2. Adde l. 43. in fin.ff. de aci. empt. I. 25. §. 1 .st. de operis libert. (3. Fac. 1 . 4. st'. de bis qui not. infam. (4. I. S2.fupr. de episc. usti. (5. Adde /. 24. in fin.ff. de pignerat, aci. I. ult.jf.Jidparente quis manumijs. (6. V. I. 7. §. 2 -ff. deinjur. _ _ 782 ; ris consuetudinis legem celebrabitur : Ita enim & tutelx civitatis instructa: murorum prasidio providebitur , & instaurandi agonis voluptas, confirmatis his, quae ad securitatis cautionem spectant insecuti temporis circuitione repraesentabitur. ’ T I T. XLII. " DE AQUAEDUCTU. 1. Imp. CONSTANT. A. ad Maximilian. Consularem. ■ Quarum possessores, per quorum fines formarum 7 meatus • ' transeunt, ab extraordinariis oneribus volumus este immunies: ut eorum opera aquarum ductus sordibus oppleti, munden- itur: nec ad aliud superindticts rei onus iisdem possessoribus attinendis: ne circa res alias occupati, repurgium formarum facere non curent. Quod si neglexerint, amissione possessionum multabuntur : nam fiscus prxdimn ejus obtinebit, cujus negli- gentia perniciem fornix congesserit, f Prxterea scire eos oportet , per quorum prxdia aquxductus commeat 8 , ut dextra Ixva- que ex ipsis formis quindecim pedibus intermissis arbores habeant, observante officio Judicis, ut, si quo tempore pullulaverint, excidantur: ne earum radices fabricam fornix corrumpant. Dat. >;. Calend. Jun. GALLICANO L SYMMACHO COSS. 330. 2. Imppp. VALENT. THEOD. & ARCAD. AAA. Pancratio P. U. CI quis de extero vetiti furoris audacia storentissimx urbis commoda voluerit mutilare , aquam ad suum fundum ex 9 aaux- ductu publico derivando : sciat eundem fundum Hfcalis tituli praescriptione signatum, privatis rebus nostris aggregandum. Datum 8- * Constantinop. TIMASIO & PROMOTO COSS. 389. 3. Iidem AAA. Albino P. U. Romx. jl,'Os, qui aqux copiam , vel olim , vel nunc per nostra indnlta "* meruerunt, usum aut ex castellis, aut ex ipsis formis 10 jubemus elicere, neque earum fistularum quas matrices vocant, cursum ac soliditatem attentare , [vel ab ipso aquxductu trahere.] Quod fi quis aliter fecerit: non solum id , quod prius jure beneficii fuerat consecutus, amittet: verum pro conditione quoque perlbnx, severissima poena plectetur. Dat. 3. Cal. Sept. Romw, TIMASIO & PROMOTO COSS. 389- & PP. 4 - Calend. Jun. Constantinop. OLYBRJO & PROBINO COSS. 39?. 4. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. Asterio Comiti Orientis. LTSiim aqux veterem , longoque dominio constitutum, singulis civibus manere censemus , nec ulla novatione turbari: ita tamen, ut quantitatem finvuli, quam veteri licentia percipiunt, more usque in prxsentem diem perdurante, percipiant: mansura pcena in eos , qui ad irrigationes agrorum , vel hortorum delicias, furtivis aquarum meatibus abutuntur. Dat. Cal. Novembr. CiESARIO & ATTICO COSS. 397. 5. Impp. THEOD. & VALENT. AA. Cyro PP. CI quis per divinam liberalitatem meruerit jus aqux , non viris clarissimis Rectoribus provinciarum , sed tux prxcellentissmx sedi coelestes apices intimare debebit: condemnatione 11 contra illum , qui preces moderatoribus insufflare conatur, quinquaginta librarum auri, & contra universos administratores, qui rescriptum perfurreptio.iem elicitum suscipere moliuntur, proponenda: apparitoribus nihilominus eorundem virorum clarissimorum provinciae moderatorum animadversionibus, pro vigore tui culminis subjugandis : & amplissima tua sede dispositura , quid in publicis thermis , quid in nymphxis pro abundantia civium conveniat deputari: quid his personis, quibus nostra Serenitas indulsit, ex aqua superflua debeat impartiri. 6. Iidem A A. Cyro PP. QMnis servitus aquarum aquxductus Hadriani sive dumorum. sive possessionum , sive suburbanorum , sive balneorum , vel per divinos affatus intimatos in quolibet judicio, vel per usurpationem impertitos, penitus exprobretur : malumus etenim rrxdi- (7. v. I. 3. 1 , 6. infr. b. t. 8. I. 6 . vers.superbis. I. 'O. verf. hoc etiam, infr. cod. (9. 1 . xo. infr. infr. eod. (xo. I. i.Jitpr. eoi. (11. L II. infr. coi. ctum 78 r De ulsicÜsitorihuR pontFno toHnndis. 782 ftum «qu«di)ctun: nostri partii , publicarum tren >rum ac ny■ pheorum commoditatibus mscrvre. & decernimus hanc Jifpuliti»- nein modis omnibus in posterum servari: nemini licentia tribu en da, ab eodem aquaeductu precibus oblatis usum aquae petere, vel •, [eum] audere perforare: scientibus his , qui qualibet ratione putaverint ad hujusmodi molimen accedere , vel Officio, si ausum fu rit instruere, vel minus instructis precibus parere, centena pondo auri multae nomine fiscalibus rationibus fe elfe illaturos f Super his sancimus sulcum publicum aquarum nullis intra decem pedes arboribus coarctari i : sed ex utroque latere decempedale spatium integrum illibatumque servari f i'rsterea de plumbeis fistulis ducentibus ad thermas 2, qua: Achilles nuncupantur, quus providentiae tuae magnificentia factas fuiflfe cognovimus, eandem formam 3 servari censemus, etenim memoratas fistulas ther mi< tantum , & nymph«is , qnioiis eminentia tva deputaverit, volumus inservire: facultate nr«benda tuae sublimitatis apparitori- bus 4 circumeundi sine formidine domus, suburbana, balnea, ad requirendum, ne qua deceptio , vel suppreffio , vel insidi« contra publicam utilitatem , ä quoquam penitus attententur. 7. lidem A A. Eutychiano PP. reparationem aquse luffiium huius almv urbis omnia vectigalia ; , qu« colligi poliunt ex uisiversis scalis hujus inclyt« urbis, & ex operariis, qui Cyziceni dicuntur, ad refectionem ejus dem aquaeductus procedere. I lo videlicet observanuo , ut nemo eorum, qui [jus] aqu« possident, quamcunque descriptionem sustineat: nam execrabile videtur, domos hujus almas urbis aquam habere venalem. 8. Imp. ZENO A. ad Amantium P. U. lege sancimus , ut si quis amplilsimam Profecturam gubernans, aurum 6 aquaeductui deputatum, ad alterum quodlibet opus non aquaeductibus, vel aquee publicas competens exstruendum, vel curandum putaverit convertendum : desuis facultatibus eandem summam aquaeductus titulo repensare cogatur. Separatus vero arcarius aurum aquaeductus suscipiat glorii fissimorum Consu lum 7 liberalitate , vel ex aliis titillis ad aquas publicas pertinen tibus collectum , vel postea colligendum. 9- Idem A. Poratio. Qlligenter investigari decernimus , qui publici ab initio fontes , vel cum eflentab initio fon*es privati, postquam publice usum pnebuerunt, ad privatorum usum c nverfi suat, live sacris apici bus per siirreptionein impetratis , ac multo amplius, fi auctoritate illicita, nec appetito colore sacri oraculi hujusmodi aliquid per- tematum fu-fle dignoscitur : ut jus suum regi« civitati restituatur, & ;Hoil pu’ licnm fuit aliquando , minime sit privatum , sed ad coi-rmines usus~recurrat: sacris oraculis vel pragmaticis sanctionibus adversus 8 commoditatem urbis quibusdam impertitis, jure cassandis, nec 1 ngi temporis praescriptione ad circumscribenda civitatis jura profutura. io. Idem A. Pontio. QEcernin-iis, ne quid ä quacunque p rsona qualibet dignitate prsdita contra minuscularios aquKductus, vel fontes publicos, qui ad aquaeductus confluunt y, nerter.cetur. Sed & si quis clam, velpal.un, auctoritate confisus, de iisdem paragogiis, vel fontibus aquam traduxerit, vel clandestinis insidiis forte furripue- m, publicis aqtueductibus eam restituere compellatur, f Hoc etia ■ orsecipimus, ne in posterum a quolibet juxta eosdem aqus- duclus plantari aualefcunque arbores possint: ne ex stirpibus la btfastentur parietes squ«ductum. Quod antiquis etiam constitu- ti"U interdictum esse dignoscitur: scientibus universis, quod in I e "i." in er hujusmodi comcifsis , siibmbanum , vel praedium, vei nalneuin. ve! iquaemola, ve! ortus , ad cujus usum aqua pu- bl'> ■ Fi. r:t d r vata , vel fi quid ex bis j"xta aquxductum positum ai i-ur- i ertmet, qui plantavit arbores aquaeductibus noxias, ad quei,cunque utrtine * locum, vel hominem, vel domum, proseri- P* 'id' titulo subjacebit, & fisci juribus vin licetur : nulli super I hu juiinodi poena , nec per sacros apices venia tribuenda, f Universos autem aquarios io, vel aquarum custodes (quos byirophylacas ' nominant, ) qui omnium aquxductuum hujus regiae urbis custodes deputati sunt: singulis manibus ii eorum felici nomine pietatis >!ostra: impresso signari decernimus : ut hujusmodi adnotatione manifesti sint omnibus , nec a procuratoribus domorum , vel quolibet alio ad usus alios avellantur, vel angariarum, vel operarum nomine teneantur. Qu d si quem ex iisdem aquariis mori contigerit, eum. nihilominus, qui in locum defuncti surrogatur, signo eodem notari praecipimus: ut militi« quodammodo sociati, excubiis aqu« cu- stodiend« incessanter inbsreant: nec muneribus aliis occupentur. ii. Imp. ANASTASIUS A. Servo FP. | }Ivinam dispositionem ab inclyt« recordationis Principe Theodosio, super his , qui aquam sibi de publicis aquxductibiis seu fontibus prsberi desiderant, promulgatam , hac etiam lege in sua firmitate durare sancimus : quatenus nemo vel in hae sacratissima civitate, vel in provinciis fine divinis apicibus de sacro epistolarum scrinio more solito edendis , & judicio tu« Celsitudini», vel aliis , quorum interest , intimatis, vel intimandis : 2 , aquam de publico aqusductu, seu fonte trahere permittatur: bis, quicunque nostra infla violaverint, seu violare concesserint, denarum librarum auri condemnatione , aliaque gravissima indignatione feriendis. 1 l i. cv-it %. supr. e 'i fi Adde /. i. $. 2. fi\ de muner. ( 3 - . 1 . I. 'tpr. h. t. (4. Adde /. O. verf. universos, infir. eod. is I 8- infr. end. (6. !. y.sipr. eod. (7. I. I. in fin. i. 3. infin. n fr. de cousulib. (q. Fae. /. t. supr. de navib. non excus. I. 2. fafr. de canone frument, nrb. Ramie. (9. /. 1 . in pr. supr. h. t. .10. I. 6. in fin. supr. eod. (u. Fac. I. 3. supr. de Jubricenfib. T I T. XLIII. DE GLADIATORIBUS PENITUS TOL- LENDIS: i. Imp. CONSTANTINUS A. Maximo PP. (^Ruenta spectacula in otio civili, & domestica quiete non placent: quapropter omnino gladiatores elfe prohibemus. PP- Beryri, Cal. Octobr. PAULINO & J.LIANO COSS -3-;- T I T. XLIV. DE VENATIONE FERARUM. 1. Impp. HONOR. & THEOD. A A. Mauriano Com. Dnmestic. & vites agen. M’gist. misit. CACcidendorum leonum 13 cunctis facimus rotestatem, neque ali— quam sinimus quenquam calumniam Formidare, f Bestias autem , qu« ad comitatum ab omnibus limitum ducibus transmittuntur, non plus quam septem 14 diebus intra singulas civitates detineri praecipimus, violatoribus eorum quinas libras auri fisci juribus illaturis. Dat. 13 Calend. Jun. CONSTANTIO & CONSTANTE VV. CC. COSS. & Dat. 4 Calend. Octobr. Constantirop. DN. HONOR. A. II. & CONSTANTIO 2. V. C. COSS. 417. T I T. XLV. D E M A J U M A. 1. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. & Caesario P. P. (Tenicnti« nostr« placuit, ut Majum« provincialibus lstitia V ' y reddatur: ita tamen, ut servetur honestas, & verecundia castis moribus perseveret. Dat. 7. Calend. Maji, Constantinop. ARCAD. 4. & HONOR, z. AA. COSS 396. T I T. XL VI. UT ARMORUM t; USUS INSCIO PRINCIPE INTERDIC 'US SIT. i. impp. Valentin n valens aa. ad Bulephormn , Cous. Campani«. TVTUlli prorsus nobis insciis , atque inconsultis , quorumlibet ^ armorum movendorum copia tribuatur. Dat. 3. Non. Octobr. Altini , Divo ./OVI A NO & VARRONIANO COSS. 364. (l2. I. i.supr. b t. (13. Adde/. de adquir. rer. dorn. (14. v. /. l.infr. de truci. £ff flativ. Os N-‘- 8i- adde/. 3. vers. eadem lege.js. ad leg. Jul. majesl. I. ii. J. 11.1 /tg. Jul. de vi pubi. t i r 783 Codicis Lib. XL Tit. XLVII. 784 T I T. XLVII. de AGRICOLIS ET CENSITIS, ET COLONIS. , Jntp. CONSTANTINUS A. ad TEmilianum P. P. XtUnquam sationibus , vel collidendis frugibus insistentes agrico- ^ ls ad extraordinaria onera trahantur : cum providenti® iit , onortuno tempore his necessitatibus satisfacere. Lecta 7« Id. Alar*,» JANUARIO & JUSTO COSS. 3-8- J 2. Imp. CONSTANTINUS A. ad Dulsitium Cons. Lmiiix. CI auis prxdinm vendere voluerit, vel donare: retinere sibi tran- ^ ferendos ad alia loca colonos privata pactione non possit. Qui enim colonos utiles credunt: aut cum pnediis eos tenere debent, aut profuturos aliis derelinquere, si ipsi prxdium siprodesse desperant. Dat. q. Calend. Maji, Medial. ». & JULIANO C. a. COSS. q$7- 5. Impp. VALENT. & VALENS AA. Faventio Vic. Italiae. fAUisquis ex defertis agris veluti vagos servos i liberalitate nostra vi. fuerit consecutus, pro fiscalibus pensitationibus ad integram terra: possessionem , ex qua videlicet fervi manare videntur, habeatur obnoxius. Id etiam circa eos observari volumus, qui ex hu- lissmodi fundis servos ad possessiones suas transire permiserint. Dat. Prid. Cal. Aug. Medialem. VALENT. & VALENTE AA. COSS. 36;. 4. Iidem AA. ad. Modestinum. JJI, penes quos fundorum dominia sunt, pro 2 his colonis origi- CONSTANTIO A. nalibus , quos in locis eisdem censitos esse constabit , vel per se , vel per exactores proprios recepta compulsionis lolicitudine , implenda munia functionis agnoscant, f Sane quibus terrarum erit quantulacunque possessio , qui ili suis conscripti locis proprio nomine libris censualibus detinentur: ab hujusmodi prxeepti con- iriunvone discernimus: eos enim convenit proprix commissos mediocritati , annonarias functiones sub solito exactore agnoscere. Dat Calend. Maji, Constuntinof. GRATIANO A. &' DAGA- LAIFO COSS. 366. 5. Iidem AA. ad Oricum P. P. l'jOmini prxdiorum id 3 , quod terra prxstat, accipiant, pecu- niam non requirant, quam rustici optare non audent: nisi consuetudo prxdii hoc exigat. (i. Iidem AA. & GRATI AN. A. ad Germanianum. f'p'siies omnino fugitivos adCcripdtios, colonos, vel inquilinos, sine ullo sexus, muneris, conditionisque discrimine , ad antiquos penates, ubicensiti, atque educati natique sunt, provinciis , residentes redire compellant. 7. Iidem AA. ad Maximum P. P. Q Uemadmodum originarios 4 absque terra : ita rusticos , censi- . tofque servos 5 vendi omnifariam non licebit. Neque vero commento fraudis id usurpet legis illusor, quod in originariis sirpe est actitatum, ut parva portione terrse emptori tradita, omnis integri Fundi cultura adimatur: sed cum soliditas fundorum , vel certa portio ad unumquemque perveniat, tanti quoque fervi & originarii transei.it, quanti apud superiores dominos & possessores, vel in soliditate , vel in parte manserunt: & emptor 6 pretium , quod dederit, amissum existimet: nihilominus venditori ad repetendos servos cum agnatione eorum vindicatione concessa; & si aliqua denique ex causa dissimulaverit legis usurpare beneficium , atque iste sub hac taciturnitate decesserit: & heredibus ejus, & contra heredes emptoris vindicationem damus , longi temporis praescriptione submota. 7 * Male fidei namque possessorem esse nullus ambigit, qui aliquid contra legum interdicta mercatur. ' 8- Iidem AA. ad Probum P P. QMnes profugi in alieno latebras collocantes , cum emolumentis ^ tributariis, salva tamen moderatione , revocentur: scilicet, ut si bi homines, apud quos reperiuntur, alienos esse noverant (1. V. I. is. infir. h. t. (2. v. /. 15. infr. eod. (3. v. I. 8. /. 20. l.pennlt. infr. eod. (4. Adde l. 112. f. de legat, i. (;> v. I. ts. infr. b. t. (6. Adde l. 7. infr. defundis rei priv. (7. Vide tamen i. Z. it divers, temporal, präfeript. (g. v. I. fjtpr. b. t. | fugitivos , L profugis in lucrum suum usi sunt, hoc est, sive ex- 1 coluerunt agros fructibus 8 dominis profuturos, sive aliqua ab iis- Jdem sibi injuncta noverunt, nec mercedem laboris debitam conse- “ cuti sunt, ab illis tributa , qme publicis perierunt functionibus, exigantur. Cxterum si occultato eo profugi, quod alieni esse viderentur, quasi siii arbitrii ac liberi apud aliquem se collocaverunt, aut excolentes terras, partem fructuum pro solo debitam dominis prxstiterunt, extera proprio peculio reservantes, vel quihufcim- que operis impensis mercedem placitam consecuti sunt, ab ipsis profugis quxcunque debentur, exigentur: nani manifestum est privatum jam esse contractum, f Si qui vero inter agricolas (ut assolet, ) ex quibuscunque commerciis hujusmodi hominibus esse inveniuntur debitores, coram partibus-constitutis Judex ab obnoxiis , quod debetur, exposcat. 9. Iidem AA. ad Populum. iMmnnitates 9 specialiter data» & jugatio, L capitatio libris ' publicis , & civitatum , aut provinciarum encautariis sine aliqua probatione factx, penes fruentes erepta in functionem pristinam redeant. Datum 3. Non. Mart. Medioion. MEROBAUDE 2. & SATURNINO COSS. 383- 10. Iidem AA. Cynegio P, P. QUm [antea] per singulos viros, per binas vero mulieres capitis norma sit censa : nunc binis ac ternis viris , mulieribus autem quaternis unius pendendi capitis attributum est. f Quocirca sublimitas tua hujusmodi census per Comaneniium & Ariarater.iiiim & Annenix secundx, Amasenorum, Helenoponti, & Diocxsarien- lium Cappadocix secundx urbes , salubris ac temperat* peraequationis modum monumentis publicis jubebit annecti. 11. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. ad Populum. QRiginarios colonos nullis privilegiis, nulla dignitate, nulla census auctoritate excusari praecipimus: sed amputatis omnibus, qua aliquoties per gratiam sunt elicita, domino, vel fundo esse reddendos. ia. Iidem AA. Florenti». i^Ervos 10, vel tributarios , vel inquilinos 11, apnd dominos siios volumus remanere. Nam cum 12 metu damni deterritus unusquisque eum, quem incognitum habuerit, a se coeperit pro. pullare: voluntas sijgiendi servis non erit. Nemo enim dominum siium deserit, sciens nusquam sibi latendi locum esse derelictum : sed aut cognitum sibi ingenuum unusquisque suscipiet: aut eum, qui se liberum esse simulaverit, a se submovebit, metuens his, qua statuta sunt, obnoxius fieri. Si quis igitur ex memoratis Fugitivis apud quemlibet fuerit repertus 13 , duodecim libras argenti,fisco nostro inferat detentator: ipsi autem, cujus fuerit, prxter eundem fugitivum, alterum etiam ejusdem astimationis inferre decernimus. 13. Iidem AA. Vincentio P. P. rTEfinimiis , ut inter inquilinos colonosve (quorum quantum ad originem pertinet vindicandam, indiscreta eademque pene videtur esse conditio , licet sit discrimen in nomine) suscepti liberi, vel utroque, vel neutra parente cenfito statum paternx conditionis agnolcant. §. 1. Illud etiam servandum est, ut si quando utrius- que fundi idem dominus de posseffione referta cultoribus, ad eam coloniam, qux laborabat tenuitate, colonos transtulerit, iidem- que fundi ad diversorum jura dominorum , qualibet sorte transierint: maneat quidem facta translatio , sed ita , ut prxdii ejus dominus, ä quo coloni probantur fuisse traducti. translatorum agnationem restituat. Dat. 3. Id. Jun. STILICHONE & AURELIANO COSS. 400. 14. Iidem AA. Vincentio P. F. Galliarum post alia. CI coloni, quos bona fide quisque possidet, ad alios fugx vitio 0 transeuntes, uccessitatei^, propria: conditionis declinare tenta- verint, bonx 14 fidei possesiori primum oportet celeri reformatione succuri: & tunc cai am originis & proprietatis agitari. Dat. 4. Id. Jul. Medie STILICHONE & ANTHEMIO COSS. 40;. (9. I. l.fitpr. de immun, nemini conced. (10. v. I. Z. L 7- f ,l Ps- b. t. (n. v. I. IS- infr. eod. (12. Adde /. io. fs. de cu/lodia. (13. V. I. (t.fupr. defervis fugitiv. (14. V. L l-J- utipojjidetis. i;. Impp. 785 De agricolis & cenfitis, & colonis. 1 786 i;. Impp HONOR. & THEODOSIUS AA. Probo. POlonos i nunquam fiscalium nomine debitorum ullius exacto- ^ ris pulset intentio: quos ita glebis 2 inhxrere praecipimus, it nec puncto quidem temporis debeant amoveri. 16. Ii, lern AA. Palladio. MUlier, qua Fuisse originaria docebitur , si cujufcnnque liberi 1,1 hominis secuta consortium , in urbibus, vel in quibuscunque locis victura constiterit, ejus omnem z sobolem fecundum vetera constituta conveniet revocari. Datum 6. Calend. Jul. Ravenna, MAXIMO & PLINTA COSS 419. 17. lidem AA. Joanni P. P. DEr colonum prxjirdiciuni (possessio ni) invito vel inscio domino imponi non posse, & jure & legum auctoritate declaratur. Dat. Id. Jul. Ravenna, HONORIO 13. & THEOD. 10. AA. COSS. 422. 18. Imp. ANASTASIUS. " AGricolarum alii quidem sunt adfcriotitii, & eorum peculia do- Ä minis competunt: alii vero tempore annorum triginta coloni fiunt, (liberi 4) manentes cum rebus suis : & ii etiam coguntur terram colere, & canonem praestare. Hoc & domino & agricolis utilius est. 19. Impp. THEOD. L VALENT. AA. Probo P. P. POlonos nulla ratione ad ullum , quamvis humilioris militiae ; , ^ iocum sinimus admitti: sed nec apparitores Magisteriae potestatis, censibus adscriptos probari concedimus: quia in hac parte & dominorum 6 juri , & publica consulimus honestati. 20. Imp. JUSTIN 1 ANU 5 A. Demostheni P. P. T Itibus imponentes celeritatem , sancimus, si quando coloni cu- juscunque conditionis contra dominos terrae declamaverint, super br e ipso dubitantes, utrum is terrae dominus est, necne: an ipsi coloni dominium sux terrx possident: (eos tamen dicimus . qui non ex longo prolixoquc tempore, vel longinqua & inveterata redituum 7susceptione sufficientem habent cautelam: in quibus casibus ne contradicendi quidem licentia colonis relinquitur, longi temporis proscriptione, vel redituum frequentiffima consequentia 8 , colonorum impetum excludente) talem esse super redi tuum , vel publicarum functionum praestatione formam censemus, ut si tales coloni, quales prodiximus, idoneum fidejussorem totius fummx, qux ab his dependitur, praestiterint, quod omnes reditus fine ulla procrastinatione , fi melior causa dominorum judicetur, eis restituent, & tal s fidejussor per triennium accipiatur, eoqueimpleto iterum removeatur: coloni in medio nullo modo super reditibus ä dominis inquietentur. §. 1. Si autem hoc coloni minime facere voluerint vel potuerint: tunc iidem reditus per officium judicis annui exigantur per solita tempora, in qux etiam dominis dependebantur, & deponantur 9 in xde sacra, vel in *u- Wthxf civitatis, sub qua possessio sita est: vel si localis ecclesia ad susceptionem pecuniarum idonea non sit, in Metropolitana ecclesia remaneant eum omni cautela: & post plenissimam definitionem vel dominis dentur, vel colonis restituantur. §. 2. Sin autem reditus non in auro, sed in speciebus inferuntur, vel in totum , vel in partem : iterum per officium Judicis fructus vendantur, & pretia eorum secundum prxdictum modum deponantur. §. 3. Hac de reditibus definientes, ad publicas transeamus fun- ftiones. Et si quidem coloni more solito eos dependebant, ipsi ma- neantin pristina consuetudine, nullo prajudicio dominis generando, qui etiam quiescentibus colonis, & non contradicentibus, ad publicum tributarias functiones m ; "ime inferebant. Sin autem moris erat, dominos totam fu mir. -41 accipere, & ex ea partem quidem in publicas vertere functiones : partem autem in suos reditus habere : tunc si quidem fidejussibä colonis detur, eundem fidejussorem dominis line prxjmlicio vitis tantam summam inferre, quantum tributa publica faciunt, ut a dominis publicis rationibus persolvatur: nullo ex hoc colonis prxjndicio generando: super reditibus enim , domini fidejussione fiant contenti. §. 4. Sin autem fidejussione cessante ad sequestrationem res veniant, & pecunix de- l ponantur: ex earum summa tantam judices separare, quanta ad publicas sufficiat Functiones , & eam dispositionem dominum accipere: quatenus ipse eam persolvens, publicas accipiat securitates: reliqua quantitate , qux in reditus puros remanet, intuto collocanda, & litis terminum expectante : nullo prxjudicio , sive colonis , sive dominis ex hujusmodi fidejuisione , vel sequestratione, vel publicarum functionum solutione generando: sed omni causa in suspenso manente , donec judicialis sententia , qux de toto negotio procedit, omnem rem aperiat & ostendat, quis dominus terrx constitutus est, &ad quem publicarum functionum securitas debet in posterum fieri, seu reditus pervenire , vel permanere. Recitata septies in novo consistorio palatii Justiniani. Dat. i;. Lai. Octobr. Chalcedone, DECiO V. C. COS. 529. 21. Idem A. ad Senatum. j\TE diutius dubitetur, si quis ex adseriptitia & libero, vel ex ad- ‘ scriptitia & servo, vel adseriptitio & ancilla fuisset editus, cujus status sit, vel qux pejor fortuna sit, utrumne abscriptitia, aa servilis: sancimus, ea quidem, qux in anterioribusJegibus cauta sunt pro tali progenie, qux ex mulieribus adseriptitiis, & viris liberis progenita sit, in tuo statu relinqui, & sic sit io adseriptitia proles ex tali copulatione proerc ta. Si quis autem vel ex fervo & adseriptitia, vel ab ancilla & adseriptitio fuerit editus , matris sux ventrem sequatur , & talis sit conditionis, qualis & genitrix fuit» sive ancilla , sive adseriptitia: quod hactenus in liberis tantum & servis observabatur. Qux enim differentia inter servos 11, & adseriptitios intelligatur, cum uterque in domini fui positus sit potestate, & poffitlervum cum 12 peculio manumittere, & adseri- ptitium cum terra dominio suo expellere? 22. Idem A. Juliano P. P. sjUm scimus nostra jura nolle prxjudicium generare cuiquam circ* conditionem , neque ex confelsionibus, neque ex scriptura , nisi etiam ex aliis argumentis aliquod accesserit incrementum : sancimus , solam conselfionem , vel aliam quamcunque scripturam ad hoc minime sufficere; nec adseriptitiam conditionem cuiquam inferre , sed debere hujusmodi scripturx aliquod advenire adjutorium : quatenus vel ex publici census adseriptione, vel aliis legitimis modis talis scriptura adjuvetur. Melius etenim est in hujusmodi difficultatibus, ex pluribus capitulis conditiones ostendi: & non solis confelsionibus, neque scripturis homines forte liberos ad deteriorem detrahi fortunam. Sin autem est scriptura, & post scripturam confessio, seu depositio, (sine vi & necessitate tamen ,) intervenerit (quid enim , si conditioriale instrumentum , vel aliam chartulam, in qua scripsit & [intimavit: & inter acta deposuit fele colonum fuisse adseriptitium ? ) tunc ex utroque genere obligationis, id est , tam scripturx, quam confessionis, vel depositionis, talem eum esse credendum , qualem se & scripsit, & inter acta deposuit. §. 1. Iliud quoque non ineleganter dubitabatur, fi coloni filius fer triginta annorum curricula, velforfitan per quadraginta , seu ampliora adhuc vivente patre , ßf agriculturam peragente , ipse in libera conversatione inorabatur , cfi dominus terra, quitt per patrem ei satisfiebat, non etiam prasentiam ejus exigebat: an post obitum patris, velpostquatn forte inutilis is existat, U ruri non idoneus , potest excusari filius longinqua libertate abutendo : N quod per multos annos neque agrum coluit, neque aliquid colonarii operis celebravit, cum nonpojfit dominus incusari propter suam defidiam, cui per patrem ejus omne, quod voluerat, accedebat: in omnibus itaque hujuscemodi speciebus fatis acerbum nobis videtur, domino prxjudi- cari colonorum absentia, qui rure nati, & postea absentes, per suos , vel patres , vel fratres , vel cognatos agriculturam peragebant: cum enim pars 13 quodammodo corporis ejus per cognationem in fundo remanebat, non videtur neque abesse, neque peregrinari, neque in libertate morari. Maneat itaque domino jus inconcussum , & donec ejus, vel antiquitas, vel posteritas, vel cognatio in agro remanet, ipse videatur ini resedisse. Dat. 10. Ca- (i.l. 4. inpr.supr. h. t. (2. I. 23. §. I. vos caveant, infr. toi. I. unie, insr. de colonis Palast, i. unie. infr. de colonis Thracen- fit- l.unic. infr. de colonis Illyrici acis. Nov. 17. c. 14. (3. I. 21. K fr. h. t. (4. v. /. 1. infr. de prad. tamiacis. (;. Adde l. 3. infr. S«i militarepojsunt.. (6. v. /. 21. infin. infr. h. t. (7. I. 2%.supr. Tom. II. substitui. D i i lenti. 787 Codicis Lib, XI. Tit. XL VII. usque LT. 788 lend. * Conftantinop, VV. CC. 5ZI. post Consulatum LAMPADII & ORESTIS rz. Idem A. Joanni PP. £Um satis inhumanum est , terram ,_qu*_ab initio adscriptitios habebat, suis quodammodo membris defraudari, & colonos in aliis terris demorantes, dominos terra; maximis damnis afficere, senseinus , quemadmodum in curialium conditione nemo ex temporali cursu liberatur: ita nec ad scriptilia; conditioni suppositus , ex annalibus curriculis quantacunque emanaverint, vel quacunque prolixa negotiatione aliquis sibi vindicet libertatem : sed remaneat adseriptitins, & inhsreat terra?: & G se celaverit, vd separare se tonatus fuerit, secundum exemplum servi fugitivi sese diutinis insidiis furari ir.telligatur: & sit suppositus una cum omni fobole sua (etsi in alia terra eam fecerit) hujusmodi fortun®, & capitali illationi : nulla liberatione ei penitus competente- §. i. Cura autem Anaftasiana lex homines , qui per triginta i annes colonaria de- tentifunt conditione , voluerit liberos quidem permanere: non autem habere fucultutem terra derclicia in alia loca migrare : & ex hoc quaerebatur , ß etiam liberi eorum cujuscunque sexus , licet non per triginta annos fuerint infundis , vel vicis , deberent colonaria ese conditionis , aut tantummodo genitor eorum , qui per triginta annos hu- jufmoePi conditioni alligatus effet} sancimus , liberos colonorum este quidem i'n perpetuum , fecundum praefatam legem liberos, & nulla deteriori conditione praegravari: non autem habere licentiam relicto suo rure ad aliud migrare; sed femper terrae inhareant, quam semel colendam patres eorum susceperunt, f Caveant autem possessionum domini, in quibus tales coloni constituti sunt, aliquam innovationem » vel violentiam eis inferre. Si enim hoc approbatum fuerit, & per judicem pronuntiatum , ipse provinciae moderator , in qua aliquid tale fuerit perpetratum , omnino provideat & schönem , (si- qua subsecuta est,) eis resarcire, & [sic] veterem consuetudinem in reditibus 2 praestandis eis observare: nulla nec tunc licentia concedenda colonis fundum , ubi commorantur relinquere z : & hoc tam iu ipsis colonis, quam in fobole eorum', qualifcnnqtie sexus, vel aetatis sit, sancimus , ut & ipsa semel in fundo nata, remaneat in possessione sub eisdem modis , eisdemque conditionibus, sub quibus etiam genitores ejus manere in alienis Fundis definivimus. §. r. Nemini autem liceat, vel adferiptitium, vel colonum alienum scienti, prudentique in futim rus suscipere : sed & si bona side eum susceperit, postea autem repereris, eum alienum este constitutum, admonente domino, vel ipsius adscri- ptitii, vel terne , & hoc faciente per se , vel per procuratorem suum , hunc restituere cum cum omni peculio , & fobole sua, & si hoc facere supersederit: omnis quidem temporis, quo apud eum remoratus est, publicas functiones, sive terrenas , sive annales pro co inferre compelletur: cura & provisione tam eminentiffimae Prafectura , quam Prefulis provinci®: coarctetur autem sic ad restitutionem ejus fecundum veteres Constitutiones , & pmnas in eis infertas. 24. Idem A. Joanni PP. j£JI qui adscriptiti® 4 conditionis constituti , mulieres liberas quacunque mente, aut quacunque machinatione , sive scientibus ,. sive ignorantibus dominis sibi uxores conjunxerunt vel conjunxerint : in sua libertate permanere , tam eas , quam prolem qn® ex his cognoscitur procreata , sancimus : illo procnldubio observando, ut si ex libero marito, &adscriptitia uxore partus fuerit editus : is maternae 5 conditionis maculam , & non paternam sequatur libertatem : sed ne adseriptitii 6 putent sibi impunitum este tale conamen , quod maxime verendum est, ne liberarum mu Herum nuptiis ab his excogitatis paulatim hujusmodi hominum conditio decrescat : sancimus , si quid tale fuerit ab adseriptitio perpetratum , habere liberam potestatem dominum ejus sive per se, sive per Prasidem provincia talem hominem moderata corrigere eaitigatione., & abstrahere ä tali m ulici c ; quod fi neglexerit, sciat in suum damnum hujusmodi desidiam reversuram. O- Adde l, iq.fupr. h. t. (2. v. I. q.fupr. eod. (3. /. 1 q.fitpr. eod- (4. Nov. 54. Nov. 162. c. 1. adde Nov. 78. c. 3. U Nov. u7.ee fi. (y. I. 21. fupr. Ii. t.. (6-, l. unie, verf. fcd ne fervi, fupr. de -i C. ClauiL teil. Nc-v. - 2 . c. \ 1 (7.. v., 1. infr. ne rußicani ad ulhtm obfeq. DE CENSIBUS P. T I T. XL VIII. CAPITATIONE CIVIUM EXIMENDA. I. Imp. CONSTANTINUS ad Eusebium U. Prasidem Luci« & Pamphiliae. DLebs 7 urbana ( sicut ir. Orientalibus quoque provinciis obser- 1 vatur) minime in censibus rro capitatione sua conveniatur; sed juxta hanc jussionem nostram immunis habeatur. Datum CaL Jun. CONSTANT. A. 3. & LICINIO 3. COSS. 313. IN TIT. XLIX. QUIBUS CAUSIS COLONI CENSITI dominos accusare possint. Imp. CONSTANTINUS A. ad Maximum Vic. Orient. QUisquis colonus plus I domino exigitur, quam ante consueverat, ' s ^-& quam in anterioribus temporibus exactum est, adeat Judicem , cujus primum poterit habere praesentiam , & facinus comprobet : ut ille, qui convincitur amplius postulare, quam accipere consueverat v hoc facere in posterum prohibeatur; prius reddito, quod superexactione perpetrata noscitur extorsi sie. *. Impp. ARCADIUS & HONORIUS AA. Nebridi» Comiti Asiae. POloni censibus g duntaxat adseripti 9 , ficuti ab his liberi sunt, quibus eos tributa subjectos non faciunt; ita his, quibus annuis functionibus, & debito conditionis obnoxii 10 sunt, pene est, ut quadam dediti servitute videantur: quo minus est ferendum, ut eos audeant lite pulsare, a quibus ipsos , utpote dominis, una cum possessionibus distrahi posse non dubium est : quam de esetero licentiam suhmovemus : ne quis audeat domini nomen in judicio lacessere : & cujus ipsi sunt, ejusdem omnia sua esse cognoscant. Cum enim sepissime decretum sit, ne quid de peculio suo cniquam colonorum ignorante domino praedii, aut vendere, aut ali» modo alienare liceret: quemadmodum contra ejus personam aqno poterit jure consistere, quem nec propria quidem leges sui juris habere voluerunt, & acquirendi tantum , n> n etiam transferendi potestate permissa, domino & acquirere , & habere voluerunt? Sed ut in causis civilibus hujusmodi hominum generi adversus dominos, vel patronos aditum intercludimus , & vocem negamus; (exceptis superexactionibus , in quibus retro Principes facultatem eis super hoc interpellandi prabuerunt) ita in criminum accusatione, qute publica est , non adimitur eis propter suam suorumque injuriam experiundi licentia. I. I. 31 $ R! i) CO! M TIT. L. DE COLOMS PALAESTINIS. Imppp. VALENT. THEODOS. & ARCAD. AAA. Cynegio P. P. PUm per alias provincias, quse subjacent nostra Serenitatis im- perio, lex a majoribus constituta , colonos quodam adernitatis jure detineat, ita ut 11 illis non liceat ex his locis, quorum fructu relevantur, abscedere; nec ea deserere , qn® semel colenda susceperunt, neque id Palastin® provinciae possessoribus suffragetur; sancimus , ut etiam per Palastinam nullus omnino colonorum suo jure velut vagus, ac liber exultet, sed exemplo aliarum provinciarum ita domino fundi teneatur, ut sine poena suscipientis non possit abscedere: addito eo , ut possessionis domino revocandi ejus plena tribuatur auctoritas. .-at tf® f: T I T. LI. DE COLON'S THRACENSIBUS. Impp. THEODOS. & VALENTIN. AA. Rufino P. P. pEr universam dioecefim Thraciam m sublato in perpetuum humans capitationis censu , jugatio tantum terrena solvatur. Et ne forte colonis tributariae sortis nexibus absolutis, vagandi is, & quo libuerit, recedendi facultas permissa videatur , ipsi quidem -■m. (8- v. /. 4. /. 22. fupr. de agricoi. iß cenßt. I. 10. ß. de probat • (9. I. 18. fupr. dc agrie, iß cenft. I. 10. infr. de re milit » (10. V- L unie. infr. de colonis Thracenf. (11. v. /. 15. fupr. de agrie. iß cenßt. (12. v. I, 1$. fupr. de agrie, iß cenßt, ori- 789 De colonis Illyricianis. 790 originario jure teneantur: & licet conditione videantur ingenui, fervi tamen terra ipsius, cui nati sunt, existimentur: nec recedendi , quo velint, aut permutandi loca habeant facultatem , sed possessores eorum jure utantur & patroni folicitudine , &■ domini potestate. Si quis vero alienum colonum suscipiendum , reti- nendumve crediderit: duas auri libras ei cogatur exsolvere, cujus igros transfuga cultore vacuaverit: ita ut eundem cum omni peculio suo & agnatione restituat. T I T. L1I. DE COLONIS ILLYRICIANIS. 1. Imppp. VALENT. THEOD. & ARCAD. AAA. ad Probum P. P. POlonos , inquilinosque per Illyricum , vicinasque regiones , ^ abeundi rure, in quo eos originis agnationisque merito certum est immorari, licentiam habere non posse censemus. Inserviant terris non tributario nexu, sed nomine, & titulo colonorum: ita ut si abscctser.nt, & ad alium transierint, revocati, vinculis, pcenisque subdantur: nianeatque eos pcena, qui alienum ct incognitum recipiendum esse duxerint: tam in redhibitione operarum , & damni , quod locis , qiue deseruerant, factum est: quam multae, cujus modum in auctoritate Judicis collocamus: ita ut etiam dominus fundi, in quo alienus fuisse monstrabitur , pro qualitate peccati coercitionem subire cogatur : nec sit ignorantiae locus , cum ad criminis rationem solum illud sufficiat, quod incognitum sibi tenuit. Servum etiam in memoratis regionibus si quis receperit 1 , ignorationis excusatione sublata, quadrupli poena teneatur, operarum praeterea compendiis, damnisque praestitis. In libertis etiam, quos pari usurpatione susceperit , is modus sit, quem circa liberos colonos duximus retinendum. Dat. 3. Id. Jul. GRATIANO A. 2. & PROBO 0088. dominis castigati reddantur: si liberi, XX. libris multentur , & verberati una cum decem prioribus vici in perpetuum relegentur,, dummodo scientibus omnibus secesserint. 3. Imp. JUSTINIANUS A. gjl cujuslibet tributarias junxerit sibi tributariam uxorem, vel i J contrario, si cujuslibet ancilla fervo se junxerit alieno, tam tributarii, quam servi filios, matrum sequi conditionem, earum- que more genitricum suarum dominis subditos esse censemus. T I T. L1V. NE RUSTICANI AD ULLUM OBSEQUIUM DEVO- CENTUR. x. Impp. DIOCLETIANUS & MAXIMIANUS AA. & CC. ME ; quis ex rusticana plebe, quae extra muros posita capitationem suam detulit, & annonam congruam praestat, ad ullum aliud obsequium devocetur : neque a Rationali nostro mularum fiscalium , vel equorum ministerium subire cogatur. Sine die & Consule. 2. Impp. VALENTINIANUS & VALENS AA. ad Probum PP. Illyrici. OI qui eorum, qui provinciarum Rectoribus obsequuntur , qui- | que in diversis agunt officiis principatus, & qui sub quocuu- :que prxtextu publici muneris possunt esse terribiles , rustican» : cuipiam necessitatem obsequii, quasi mancipio sui jtmis impo- 5nant, aut servum ejus, vel forte bovem in usus proprios, ne- i,ceffitatesque converterint: ablatis omnibus facultatibus , perpetuo subjugentur exilio', & nihilominus rusticanum, qui se in ejusdem opera sponte propria detulisse desponderit, par poenas severitudo constringat. Dat. Prid. Cal. Oct. Agrippina, VALENTINIANO & VALENTE AA. COSS. 365. T I T. LUI. UT NEMO AD SUUM PATROCINIUM SUSCIPIAT RUSTICOS, VEI, VICOS EORUM. 1. Impp. LEO & ANTHEMIUS AA. Nicostrato PP. CI quis post hanc nostri numinis sanctionem , in fraudem , cir- 0 cumscriptionemque publicae functionis , ad patrocinium 2 cu- juscunque conditionis confugerit: id , quod hujus rei gratia geritur sub prstextu donationis, vel venditionis, seu conductionis, ant cujuslibet alterius contractus, nullam habeat firmitatem : tabellionibus 3 , qui talia instrumenta conscribere ausi sunt, bonorum proscriptione plectendis: qui tamen scientes ausi fuerint hnjulmodi instrumenta conscribere : vicis etiam , vel pos- seffionibus ad patrocinia confugientium, publico vindicandis. Hs autem personae, qiue contra publicam utilitatem in clientelam suam suscepisse collatores, detectae fuerint, nobiliores quidem centum auri librarum condemnationem subire cogentur: mediocris vero fortunae facultatum suarum amissione plectentur: eadem poena multandis etiam his , qui intercedentes ministerium snum hujusmodi nefariis actibus improba mente praebuerint. Quam formam, ex eo quidem tempore, quod sacra Constitutio st div:ememoriae Martiano promulgata continet, id est, in Thracia 4 quidem dioecesi , ab hinc anilis triginta, hoc est , i Consulatu Actii secundo, & Sigisbuldi: in Orientali vero , & AEgyptia- ca, & Pontica, & Asiana dioecesi , vigintisex : hoc est, a Consulatu Cyri valere, atque exeeutioni mandari praecipimus. Dat. Cal. Sept. ANTHEMIO A. 2. COS. 468. 2. quis vicanis patrocinium polliceatur, vel agricolas in clientelam suscipiat redituum alteriusve lucri promissione recepta, & ut qui haec non servaverit, supradictis poenis, majori- que commotioni subjaceat. Praeterea ut vicani, si servi sint, I. I. ult.supr. dc oper. libert. (r. v.supr. tit. ne liceat potent. (3. Fac. /. i.supr. de eunuchis. I. IJ.supr. de fide instrum. I. 24 supr. de testam. I. 14. §. 3 .supr. de stcros eccles. (4. V. /. 2. infr. dc militari veste. ($• I. unie. supr. de cupitatione. (6- v. I. penult. supr. dc exitcl. tribut. I. i.supr. ie rustic. ad ui- T I T. LV. NON LICERE HABITATORIBUS METROCOMIAS 6 TOCA SUA AD EXTRANEUM TRANSFERRE. i. Impp. LEO & ANTHEMIUS AA. Nicostrato P. P. TN illis, quae metrocomia communi vocabulo nuncupantur, hoe adjiciendum necessario nostra putavit humanitas, ut7 nulli extraneo illic quoquo modo possidendi licentia tribuatur: sed si quis ex iisdem vicariis loca fui juris alienare voluerit, non licere ei, nisi ad habitatorem adseriptum ejusdem metrocomiae per qualemcunque contractum terrarum suarum dominium possessionemque transferre : sciente persona extranea , quod fi contra vetitum se huic negotio immiscere , Vel illic possidere tentave- rit : quicunque contractus iriitus fuerit, carebit effectu, & contractu soluto, fi quid praestitum est , hoc tantum reddetur. Dat. Cal. Sept. ANTHEMIO A. 2. COS. 468. T I T. LVI. UT NULLUS EX VICANEIS PRO z ALIENIS VICA- NEORUM DEBITIS TENEATUR. 1. Imp. ZENO A. fSlRave est non solum legibus, verum etiam aequitati naturali ^ contrarium pro alienis debitis alios molestari. Idcirco hujusmodi iniquitates circa omnes vicaneos perpetrari modis omnibus prohibemus. T I T. LVII. DE CENSIBUS 9 ET CENSITORIBUS , ET PERA3- QUATORIRUS , ET INSPECTORIBUS, i. Imp. CONSTANTINUS A. ad Populum. Q Uoniam tabularii civitatum per collusionem potentiorum sarcinam 10 ad inferiores transferunt: jubemus, ut quisquis se gravatum probaverit, suam tantum pristinam 11 professionem agnoscat. Dat. 15. Calerid. Febr. Roma, CONSTANTINO A. 3. & LICINIO COSS. 3>Z- Ium obseq. (7. I. 8- ß'pr. de ex aci. tribut. (8. Adde l. 4. infr. de exccutorib. I. 3. in sin. supr. nt uxor prt marito. Aufbeut, habita, supr. ne silius pro patre. (9. Lib. 50. D. 15. (10. I. ;. infr. h. t. (11. Fac. I. 1. supr. ie immun, nemini conced. D dd * 2. Imppp. 79 r Codicis Tib. XL Tit. LVII. LVJII. — , "in-i-p. GRATIANUM , VALENTIN. & THEOD. AAA Eutropio P. P. /~\Uisauis vitem succiderit i, aut feracium ramorum Foetus veta- V~verit quo declinet fidem censuum , & mentiatur callidae •eaupertatis i,igenimii , mox detectus , competenti indignationi subjiciatur : illo videlicet evitante calumniam, qui forte detegitur laborasse pro copia, ac [pro] reparandis agrorum fcetibus, non sterilitatem , aut inopiam procurasse. Dat. Prid. Non. Jun. Confiantinop. EUCHERIO & SYAGRIO 0088. Z8l. 3. (idem AAA. Cynegio P. P. CI peraequatore-misso aliquis aut procuratorem suum retraxerit 2, ^ aut colonum per contumaciam retractionis Fugaverit: ad eum «enfuum modum, quem vel eo, vel procuratore ilLus absente persquator apposuerit, nostrx sanctionis auctoritate tenebitur. Dat. 6. Calend. April. Constantinop. HONOR. N. P. & EUO- DIO 0088. 386. 4. Imppp. THEODOSIUS , ARCAD. & HONOR. AAA. Rufino P. P. QMne territorium censeatur, quoties defectorum levamen ex- poscitur : ut 3 sterilia atque erema bis , qiue culta vel opima sunt, compensentur. Dat. 3. Non. April. Confiantinof. THEODOSIO A. 3. & ABUNDANTIO 0088. 393. 5. Jidcm AAA. Rufino P. P. Q Ui 4 gravatos fe esse a peraequatoribus conqueruntur, & injusto oneri impares esse proclamant, competitionis habeant facultatem : ut quid remissum gratia, quidve interceptum fuerit fraude, convincant, &cx eo levamen accipiant, quod per deformia, & criminosa commercia sibi impositum esse deplorant, ut aliis demeretur : Quod intra annum post codicum oblationem , quo videbitur, de injusto onere conqueratur, & iniquitatem penequatoris accuset, acpncstitam gratiam habita compensatione convincat: ut •quod ei fuerat superfusum , ille cognoscat, quem debita functioni fraus clandestina subtraxerat. Emenso autem eo tempore actio denegabitur: exceptis minoribus, qui fuerint indefensi: his etiam, qui abfuerint reipublicx causa : qui tamen ex eo tempore, qua sunt statuta custodient, ex quo ad agendum habuerint facultatem. Dat. 3. Calend. Decembr. Confiantinop. DN. THEODOSIO A. 3. & ABUNDANTIO V. C. COSS. 393. 6. Impp. ARCADIUS & HONORIUS AA. Eusebio P. P. T)Erxquatores ac discussores si incurrerint culpam negligentise, J vel gratis 5, non solum bonorum jacturam , verum etiam annonarum in quadruplum multam subire debebunt: ea vero , quae in damnum provincialium fuerint accepisse convicti, in quadruplum cogentur exsolvere. Dat. 4. Calend. April, stlediolan. ARCADIO & HONORIO 3. AA. COSS. 396. 7. Impp. HONOR. & THEOD. AA. Sebastiane Comiti primi ordinis. APud 6 eum possesso firma permaneat, cui eam I peraequatore semel traditam fuisse constiterit: reliqua 7 vero temporis an teacti ä novo domino fiscum postulare non patimur, ne alterius culpa alter incipiat subjacere dispendio. Si quis vero privatus aut obligatam sibi possessionem, qui deserta usque nunc permansit, aut ex aliquo titulo deberi sibi jure confi mat : allegationes suas fine mora, vel per fe, vel per aliam personam legibus ordinatam manifestare debebit: ita ut [si] aequitatis ratione suadente ad petitorem fuerit translata possesso: is, qui a peraequature eam fu fceperit, rei meliorat* susceptis sublevetur expensis. Verum ne sub specie litis donationes semel constitutae turbentur, sex mensium spatium censemus debere servari: intra quod is , qui putat sibi rem probabili ratione competere , debitas exerceat actiones. Quod fi tempus adseriptum silentio fuerit interveniente transactum : nullum penitus repetendi volumus esse principium. Quod si quis [ex] eo tempore , quo peraequator praedium alicui addicit, de suo jure, vel per se, vel per homines suos non crediderit actitandum, fex mensium curriculis evolutis, in perpetuum conquiescat. Dat. Prid. Id. Mart- Ravenna, HONORIO 11. & CONSTANTIO 2. COSS. 417. __ ('• 1.4- §- >- JT- b, t. (2. v. d. I. 4. §. 8. (3. v. I. 4. infr. tit. •prox. (4, l. j, i n pr.supr. h. t. (;. I. i. fitpr. de discuforib. (6. v. i. it. in sin. infr. tit. prox. (7. Eae. i. 6. supr. de fide & jure basta fiscalis. 79r T 1 T. LVIII. DE OMNI AGRO DESERTO . ET QUANDO STERILES FERTILIBUS IMPONUNTUR, i. Imp. CONSTANTINUS A. Campest. püm divus Aurelianus -'arens noster civitatum ordines oro a. sertis possessionibus j usserit conveniri, L M f,‘ qui invenire dominos non potuerunt, quos praeceperamus earim’ dem possessionum triennii immunrate percepta de sidennibus fi! tisfacere: servato hoc tenore praecipimus, ut fi constiterit ad suscipiendas easdem possessiones ordines minus idoneos esse- eorundem agrorum onera8 posseffinnibus & territoriis dividantur accepta. 2. Idem A. CI quis ab emphyteuticario seu patrimoniali possessore privati juris quippiam comparaverit, cujus substantia alias posseffio- nes sustentare consueverat 9, & succisis qfiasi quarundam virium nervis, reliqua labuntur: earum possessionum onera subiturus est, qux penes distractorem [inopem] inutiles permanebunt Dat Id. Dee. Tbejfil. FELICIANO & TITIANO COSS. 337 ' 3. Impp. VALENT. & VALENS AA. ad Mamertium PP. QUicunque deserta prxdia meruerint sub certa immunitate, ad '^-'possessionem impetratorum non prius sinantur accedere, quam vel fidejussoribus idoneis periculo curialium datis, vel fundis patrimonii fui maxime utilibus obligatis , idonea cautione firmaverint, susceptam [äse] possessionem nullo detrimento publico relinquendam. 4- Iidem AA. & GRAT. A. ad Crescentium Vic. Afric. UEredes scripti etiam pro 10 minus idoneis fundis fiscale onus cogantur agnoscere : vel si renunciandum hereditati putent, cedant his omnibus rebus, quas ex iisdem bonis quocunque titulo & jure perceperint. Dat. 4. Id. Jul. Concionaci, GRAT, A. 2. & PROBO COSS. 373. 5. Impp. VALENTIN. & THEODOSIUS AA. QUi utilia Reipubl. loca possident, permixtione facta, etiam '•'—deserta 11 suscipiant: ut si earum partium graventur accessu, quas antea per Fastidium reliquerunt, cedant aliis curialibus, qui utraque hac conditione retineant, ut prsstatione salva , cum desertis & culta poffideant, sublata ä paucis, quos iniquum est electa retinere: cum municipes gravatura sit pars relicta. 6. Imppp. GRAT. VALENT. & THEOD.* AAA. Nebridio Comiti R. P. QUifquis conductor fuerit inventus possessor fundi [fertilis,] qui ex publico, vel templorum jure descendit, huic aget jungatur inutilior. 12 Quod si contra id reluctandum existimaverit, alius p ssessor sub eadem praestatione quaeratur: vel si voluntarius, quilit conductor , non inveniatur , tunc n ad possessores antiquos, id est, decuriones, vel quoslibet alios loca juris praedicti adiunstis inutilibus revertantur : idoneis fideiussoribus prxstitis. Dat 15. Calend. Februar. CP. MEROBAUDE 2. & SATURNINO COSS. 383. 7. Iidem AAA. QUicunque desertum fundum patrimonialem exercuerit. Srfer- v '- tilem idoneumque praestiterit: salvo patrimoniali canone 14, perpetuo ac privato jure defendat, & vehit domesticum , & avita successione quaesitum sibi habeat, suisque relinquat, neque eum aut promulgatione rescripti, aut reverentia sacrae adn-rationis quisquam ä fructu impensi operis excludat. Caeterwm eos, qui opimas ac fertiles possident terras , aut etiam mine sibi existimant eligendas, pro 1; deserta scilicet portione summam debiti praesentis jubemus implere, f Illos etiam , qui emphyteuticario nomine, nec ad plenum idoneas, nec omnibus modis vacuas detinent, sic ex illis quoque, quae praesidio indigent, justam ac debitam quantitatem debere suscipere, ut induito tem- (8- v. I. (t.in fin. infr. h. t. (9. v. I. 5. infr. eoi. (10, t. e.supr. I. 5. I. 6. I. 7. ver/, catarum. I. 9. I. io. infr . eod. I. IO. infr. defundis patrimon. (11. /.3. l.4.fupr. h. t. (12.rf.L4. (13.1. I. fupr, eod. (14. /.5. /. 9. infr, de fund. fatrim. (ij. 1. 4 .ftipr.h. t. ports 794 m De fundis limitrophis, & terris, &c. poris spatio, post biennium decretum canonem solvendum este meminerint. Nemo tamen qualibet meriti & potestatis objectione submoveatur , quominus ad diacatochiae vicem defectas posseflio- nes patrimonialis juris accipiat, earum tributa & canonem soluturus: illud speciali observatione procurans , ut primo vicinas, L in eodem territorio sortiatur: dehinc si neque finitimas, neque in eisdem locis repererit constitutas, tunc demum etiam longius positas: sed in quantum fieri valet, pro interjecto spatio sibimet coharentes, pro modo & aequitate suscipiat,, ut id consensu omnium fiat, quod omnibus profuturum est. 8. Imppp. VALENT. THEOD. & ARCAD. AAA. Tatiano P. P. QUi agros domino i cessante desertos, vel longe positos, vel in finitimis , ad privatum pariter publicumque compendium excolere festinat, voluntati suae nostrum noverit adesse responsum: ita tamen, ut si vacanti ac destituto solo novus cultor insederit, ac vetus dominus intra biennium eadem ad suum jus voluerit revocare , restitutis primitus, qua expensa constiterit, facultatem loci proprii consequatur. Nam si biennii fuerittempus emensum, omnis posseffionis & dominii carebit jure, qui siluit. 9. Imppp. THEOD. ARCAD. & HONOR. Rufino P. P. Q Ui fundos patrimoniales jure privato canone salvo susceperint: hanc omnes fine ullius exceptione personae propositam [sibi] intelligant optionem , ut aut ea loca r, quibus minor est soli facunditas, cum his ex quibus fructus uberes capiunt, suscipere, & tenere non abnuant: aut si eorum refugiunt sterilitatem, opimioribus cedant. Dat. 8. Id. Novembr. Tyro. ARCADIO 3. & HONORIO 2. AA. 0088. 394- 10. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. Eutychiano PP. QUi per potentiam fundos opimos ac fertiles 3 occuparunt: cum qusstuosis 4 uberibusque pro rata portione suscipiant infecundos ex eadem substantia. Dat. Non. Mart. C. P. HONORIO A. 4. & EUTYCHIANO COSS. 398. 11. lidem AA. Hadriano P. P. T Ocorum domini intra sex ; menses edictis vocati, revertantur : ■ Lj qui si adfuerint, & propria teneant, & ea , qua ex praterito contraxerint debita, redhibere cogantur. Sin vero se impares esse earum rerum tributis propria confitentur absentia, nec adesse voluerint: penes eos, qui 6 haec susceperint, fe certum quem tributorum canonem promittunt, proprietas possessionis intemerata permaneat: ut postquam ea exsolverint, sciant sibi inquietudinem submovendam, nec subreptione cujusquam competitionis loca, quae tenuerunt, auferenda: quibus etiam illud 7 induis-- fimus: ut 8 ex eo tempore, ex quo primum loca, de quibus agitur, coeperint possidere, tributa poscantur. Dat. 6. Calend. Sepr. STILICHONE & AURELIANO COSS. 400. 12. Impp. HONOR. & THEOD. AA. Seleuco P. P. UAc definitione sancimus, nullum possessorem neque munificum 1 praedium pro 9 alienis debitis, vel destitutionibus esse retinendum , neque eorum praediorum despectione praegravari , quae ex iisdem bonis, quae retinentur, nequaquam esse monstrantur: ne ullis praestigiis atque commentis exactio mutiletur. Dat. Prid. Calend. Februar. Ravenna, HONOR. 8- & THEOD. c. AA. COSS. 412. 13. lidem AA. ad Probum. QMnium praediorum actores ac domini requirantur: quorum si vitio probantur debita fuisse contracta, inabsoluto est, ut debeat 10 dominium commutari. Dat. 3. Id. Jun. C. P. CONSTANTE & CONSTANTIO COSS. 414. 14. lidem AA. Aureliano P. P. J^Ura , & possessiones, quas curiales quolibet pacto publicatis apud acta provincialia desideriis suis, vel reliquerunt 11, vel (1. I. 14. infr. emi. (2. v. /. q.supr. eoi. (3. d.l. 4. (4. v. i. 11, itisr. fati. (5. v. I. ult.fupr. de censih.tit.fr ox. (6. /.13. infr. h. t. ,<7- v. /. 'jsi.ff. de jure fisci. (%. I. 7. supr.de censib. & ctnftor. 1 . i. in fin. infr. defundis rei priv. Nov. 1 ;g. c.y. (?- 1 . lo.fupr. I. ult. infr. h. t. I. 4. fupr. de agricol. U censit. Nw. 17. 52.128. c. 14. /. unie. fupr. ut nuSus ex vicun. L 4. infr. possidere lios permiserunt: penes eos, qui eas excoluerunt, & function.s publicas recognoscunt, firmiter perdurabunt, nullam habentibus curialibus copiam repetendi. Datum 3. Non. Decembr. HONORIO 10. & THEODOS 6. AA. COSS. 41;. 15. lidem AA. Sebasto Com. primi ordinis. QIquis deserta pmlia, qua navalem sustinent functionem, & in desertis nunc usque remanent, superaquationis jure perceperit: meliore conditione in omnibus titulis convenit ea relevari , ut gravis fors navis esse nou possit, pro ea , qua resederit portiuncula; cum aliis fuerit dispendiis liberata. Dat. Prid. Id. Mart. Ravenna, HONOR. A. 11. & CONSTANTIO 2. COSS. 417. isi. lidem AA. Hermocrati P. P. CI quis auctoritate nostri numinis defundis patrimonialibus 12 steriles sub certi canonis pollicitatione susceperit, firmiter eum ' olumus possidere : sub ejusdem tamen canonis solutione , quem nostra Majestatis auctoritas per annos singulos solvendum esse praescripsit, nullamque eos descriptionem , sive adjectionem , aut innovationem in posterum sustinere: quoniam nimis absurdum est, eos, qui nobis hortantibus fundos inopes atque egenos, magno labore impenso, aut exhausto patrimonio , vix forte meliorare potuerunt, utpote deceptos, inopinatum onus suscipere: illudque velut quadam circumventione deposci, quod fise daturos prasscissent, fundos minime suscipere, aut etiam colere paterentur. Dat. 12. Calend. Decembr. C. P. THEOD. A. 18. & ALBINO COSS. 444. 17. Imp. THEOD. A. J Ubemus, neminem curialem pro 13 alieni territorii debitis detineri, sed tantum municipem pro gleba propria conveniri. Datum 5. Calend. Maji, Ravenna, post Consulatum FELICIS L TAURI VV. CC. 429. DE LIX. 14 , ET TERRIS , ET T I T. FUNDIS LIMITROPHIS PALUDIBUS , ET PASCUIS, ET LIMITANEIS, VEL CASTELLORUM, i;. i. Imppp. VALENT. VALENS & GRATIAN. AAA. ad Licinium P. P. 'TTberianus ad possibilitatem singulorum quorumque locorum A intuens, statuit certas ppssefliones, qns ad limitem frumenta conveherent. Quocirca generali lege sancimus, Tiberiani dispositionem oportere observari : amoventes quidquid vel potentia cujulcunque elicuit, vel furtiva deprecatio: ad,lentesque nihilominus, in futurum milii licere adversus utilem vetustatem, & präsentem legem nostram, importuna & respuenda reposcere. Dat. 8. Cal. Ostobr. Aquileja, ARCAD. A. & BAUTONE COSS. 38;. 2. Impp. H 'NOR. & THEOD. AA. Asclepiodoto P. P. & Cons. ordinario. riUicunque castellorum loca quocunque titulo possident, cedant v <-ac deserant: quia his tantum fas est possidere castellorum territoria, quibus adferipta sunt, & de quibus judicavit antiquitas : quod !i ulterius, vel privata conditionis quilpiam in his locis, vel non castellanus miles fuerit detentator inventus, capitali sententia cum publicatione honorum plectetur. Dat. Non. Mart. C. P. ASCLEPIODOTO & MAR1SIAN0 COSS. 4 * 3 ' Impp. THEOD. & VALENT. AA. Nomo Magistro- officiorum. quos vacuos ipsi curare pro siio compendio , atque arare consueverant: & si in präsent! coluntur, ab his firmiter, ac sine ullo concussionis grava- iUd£IlULT UlllL-U'1 lllll. A Gros limitaneos universos cum paludibus omnique jure , ex prisca dispositione limitanei milites ab omni munere va de exccutor. & exaci. (10. I. l l.fttpr. h. 1 . 1 . 10. fupr. de annonis & tribut. 1 . 2. in sin. I. 7. in sin. I. ft.fitpr. de exaii. trib. i. 2. in fin, infr. defundis rei privata. (11. v. I. 8. inpr. fupr. h. t. (12. 1 . vil. verf.similiter, fupr. de aüuvionib. 1.2. inpr. infr. de fundis rcipriv. (13. I. \2.fupr. h. t. I. 4. infr. de exccut. Nov. 128. c. 14. (14. v. 1 . 13. infr. defundis patrimon. (15. I. 3. infr. b. t. D d d 3 mino /I 795 Codicis Lib. XI. Tit. LIX. LX. LXI. 796 mine detineri: & si ab aliis possidentur (cujuslibet 1 spatii tem-j quem differtur illatio, negligenti® su® & deserti officii pceuas poris proscriptione cessante) ab universis detentatoribus vindi-j exigat, i.?, infr.b.t.l.ult. §. \.ff. ad municip.l. $.§.11. fs. de jure bnmunit. (4, /. >H. /. ri. I. ult. supr. de agrie. cenjit. h. Itb. ht- 47- (5. I. I. supr. h. t. (6. Adde l. l.supr. de ctgricol. & tensu, b. lib. tit. 47. 1. l.supr. ne rusticani, b. lib. tit. 34. T 014. U. T 1 T. LXLX. DE DIVERSIS PRiEDIIS URBANIS ET RUSTICIS TEMPLORUM ET CIVITATUM, ET OMNI REDITU CIVILI. I. Imp. JULIANUS A. Attico. DRoadibus, quas nonnulli 9 insolo Reipublica exstruxerunt, *■ placitam prasiare pensionem cogantur. 2. Idem A. Secundo PP. UAniphilia ] etiam civitates, & quacunque alis, quicquid sibi acquirant, id firmiter habeant. 3. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. T? Estauratioiri moenium 10 publicorum tertiam portionem ejus canonis , qui ex locis fumlssve Reipublica annua prastatione confertur, certum est fatis posse sufficere. Dat. 3. Non. Jul. Medial. OLYBRIO & PROBINO COSS. 39;. 4. Iidem AA. UOs, qui auctione prima fundorum juris patrimonialis, sive templorum possessores effecti sunt, vel fuerint ii , firmum dominium tenere decernimus , ne ulterius vacHlet uniuscujusque poffeffio: sed teneat quisque jus proprium , quod dato pretio roboratum est, vel fuerit. 5. Imp. VALENTINIANUS A. 11 qui ex titulo donationis, vel emptionis, sive ex alio quolibet ° titulo possessiones, vel domus, vel ergasteria juris duntaxat civilis, qua hujus juris este vere probantur, cujuslibet civitatis, & pracipue hujus aterna urbis , cui majorem debemus favorem, tam civilis (ut dictum est) juris, quam etiam agonotheticas posseffio- nes, ä Consulatu Ausonii, & Olybrii , dempto 12 civili canone acceperunt: eos impositum eis canonem juxta fidem publicorum monumentorum civitatis, ad quam eadem res pertinuerint, p rabere jubemus. Nam si privati juris debita non patimur denegari, multo magis prxbenda sunt civitatibus , qua jure debentur : cum sufficiat 13 possessoribus, quod apud eos dominium in perpetuum ex nostra liberalitate permaneat. Si qua tarnen pofleffiones juris civilis canonem privatis largitionibus in prafenti prabent, vel nunquam ademptum, vel postea impositum : ad hanc juflionem non pertinebunt, sed privato arario canonem, quem nunc agnoscunt, inferre ex more debebunt, dominio firmiter apud eos successoresque eorum , & detentatores pari modo permanente. Dat. 15. Cal. Februar. Constuntinop. MARTIANO A. 1. COS. 451. 6. Imp. ZENO A. jEiiano PP. LJ Ac in perpetuum valitura Lege sancimus, Nicensium civitati, ^ seu habitatoribus ejus, tam jus exactionis Xl. solidorum annui canonis civilis reditus ad suam patriam pertinentis , & possessoribus, id est , Callimacho , & Eliburno , necnon Emptorio , & Veratorio [cum Epotio , eorum sub territorio] Apamena civitatis constitutis, ex nuper lapsa tertia indictione cum ipsa restitui: quam , fi quid , ex quo sanctio Martiani diva memoria lata est, ad ejusdem civitatis praejudicium gestum est, infirmari, & quod ex eadem provisione civitatibus delatum , interea qualibet occasione minutum est, ex auctoritate constitutionis nostra Serenitatis, eisdem Civitatibus redhiberi: ita ut nec judiciaria auctoritas, nee (7. I. 18 .supr. de agrie. U censit. (8- /. 21. supr. d. t. (9. I. s. §. 1 7-ß'- ne quid in loco pubi. (10. t. 11 .supr. de operib. pubi. (11. 1.6.supr. de fundis patrimon. h. lib. tit. 61. (12. L ult.supr. de fundis rei privat, h. lib, tit. 65. (13. 1. 6, supr. defundis putrimon. b, lib. tit. 61. E e e Imperiali 8.NZ * Codicis Lib. XI Ttt. LXX. usque LXXIV. .imperiale rescriptum quacunque vfilelicet adjectione munitum ; sxpc dictse generalis ^egis vires poffit infringere. Quod fi qiui «liter fecerit, po^nu gravi plectetur.___ D 1 : C 011 ' TIT. LXX. DE LOCATIONE PRAEDIORUM CIVILIUM [VEL ] FISCALIUM, SIVE TEMPLORUM , SIVE LEI PRIVAT.* , [ VEL J DOMINICA. i. Imppp. GRATIANUS , THEODOSIUS & ARCADIUS AAA. ad Florum PP. Ivi Patris nostri aperta praceptione cavetur , fundos ex re pri vata nostra ira -tradi perpetuariis, ut periculo i collocantium -officiorumque tradantur. Neque enim quicquam potest ex devo- ,-tionis plenitudine vacillare , li apparitione judiciaria , & fundi bidoneis attributi sunt. & inde fiscalis indemnitas idonea fidejus- 'Jione est munita: quorum ii alterum, vel utrumque neglectum -pst, qutE ex hoc titulo pensitatio canonica desideratur, ex offi- «ioriinj faeultatibus servetur. 2. Iidem AAA. Nibrio. iCUndi Reipublicx ab bis, qui [nec] titulo conductionis eos deti- A nent 2, quique meliores cultu patrocinante reddiderint: nec nostrarum quidem sanctionum, ( si Forte quispiam per surreptio- nem meruerit, ) nutibus auferantur juxta Legem veterem: semel tantum licentia faciendx adjectionis indulta. 3. Impp. HONOR. & THEOD. AA. T Oea omnia, fundive Reipublicae , propositis prius licenter edi- ctis , dehinc ubi in eum canonis modum contendentium aug- SUenta succreverint, ut extendi ultra , aut superari alterius obla- Aionc non poffint, perpetuariis conductoribus locentur. 4. Iidem AA. Minervio Comiti. R. P. nigruit aequitati, ut veteres possessores fundorum publicorum novis conductoribus praferantur 3, si facta per alios augmenta suscipiant. Impp. THEOD. & VALENT. AA. Volusiano PP. BRadia domus nostra, si semel jure perpetuo , vel nostra praeceptione , vel auctoritate illustris viri c mitis aerarii privati apud aliquem fuerint, vel jamdudum sint coilata , ad alium transferri perpetuarium 4 non oportet. Aperte enim definimus hoc edicto, ut ä perpetuario nunquam possellio transferatur, etiamsi alteri eam Imperator, vel exoratus, vel sponte donaverit, siveadnotatior.e, sive pragmatica: cui si forte contra perpetuarium vir illustris Comes privatarum rerum dum allegabitur , acquiescet, & de proprio rpse centum libras auri, & alias centum fisci juribus palatinum inferre cogatur officitur.: nec tamen post allegationem habebit hujusmodi juffio firmitatem, sed nec locabitur alteri, licet ingenti superari videatur augmento possessio. Jure igitur perpetuo publici contractus firmitate perpetuarius securus sit: & intelligat, neque ä fc, neque ä posteris suis, vel his, ad quos ea res vel successione , vel donatione, sive venditione, vel quolibet titulo pervenerit, esse retrahendam, f Sane , quia non ex omni parte excludenda est largitas Principalis, rem divinae domus fune Imperator, C velit, donabit ei, qui eam polsidet, jure perpetuo: sive ipse jam meruerit, sivecujuslibet tituli jure successerit, videtur enim suam «encedere pensionem : non alteri nocere Iiberalitas, qus possidentem jure perpetuo dominum vult vocari. Sane si quis non perpetuo jure, sed ad tempus locatam , ab illustri viro Comite rerum privatarum possessionem videtur adeptus: non erit obstaculo Principali largitati , fi voluerit in alterum donationem transferre, quod ad definitum tempus alter forte conduxit. Si vero pro tali pradio ab altero conductore efferatur 5 augmentum , sit in arbitrio conductoris prioris , cui res ad tempus locata est, ut si ipse, quod alter adjecit, obtulerit, maneat penes ertm temporalis illa condu ctio. Si vero idem hanc ipsam r em aliquando meruerit jure perpe- (1. /. 7. in sin. sttfr. de fundis patnim. b. lib. tit. 61. (2. i. 1 in pr. si.si ager vectigal. (3. I. ait. ver/, si -vero pro tali. infr. b. t. (4. I, G.supr. defundis patriiuon. b. lib. tit. 61. (c, /. 4 Jupr. b. t. (&. Adde l. 3. §. 17, in sin. f. de SQ. Sikn. _ , _ 804 tuo possidere: habebit [&] ipse superius expressmi perpetuam firmitatem. T I T. LXXI. DE CONDUCTORIBUS, ET PROCURATORIBUS, SIVE ACTOBILUS PRADIO EU M FISCALIUM DOMUS AUGUSTA. i. Impp. TfiEOD. & VALENT. AA. Basso PP. pOndnctores hominesve Augustiflimx domus nostra, quoties de causa ad domum regiam pertinente aliquid quxltionis emerserit , non aliter, quam ex legum ordine , (quibus similer omne hominum genus tenetur,) vel excipiant, vel inferant actiones: nec aliorum litigatorum negotio intercedant: nec sententia judicantium , aut illicito patrocinii sui fomite jura conturbent: nulli, ve exeeutionis sus turbulentum ministerium audeant commodare; non privatis se negotiis, non publicis misceant: nec quiescentem domum delatio ulla solicitet, ns eos inconsulte pertinacis fero pceniteat. Gravior enim poena 6 constituenda est in hos, qui nostri juris sunt, & nostra debent custodire mandata. Dat. Prid. Non. Mark. Ravenna , THEOD. 12. & VALENTINIANO 2. AA. COSS. T I T. I.XXII. QUIBUS AD CONDUCTIONEM PR.EDIORUM FISCALIUM ACCEDERE NON LICET. i. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. Nestorio Comiti R. P. ^UIIus 7 Palatinorum, qui in officio rei nostra private militant , conductionis nomine vel per se, vel per quamlibet personam possessionum hujusmodi conducendarum habeat facultatem: cum neque militi, neque curiali hoc sariendum permittimus. Datum 6. Calend. August. VINCENTIO & FRAVIT- TA COSS. 401. T I T. LXXIiL DE COLLATIONE tFUNDORUM FISCALIUM, VEL LEI PRIVAT.* , VEL DOMINICA, VEL CIVITATIS > VEL TEMPLI. 1. Impp. ARCAD. & HONOR. A A. Firmi,to Com. 8. L. QRdinnriorum 8 Judicum officiis, nccnon ipsis Rectoribus Provinciarum , auctores sive conductores dominicos conveniendi icenti.am damus: ita tamen , ut rationalibus private rei ad exigenda fiscalia debita immineant. 2. Iidem AA. Messaste PP. pAlatinos , qui a 9 viro illustri Comite rerum privatarum cnm publicis literis destinantur ad commonitionem judicis, quo facilius ex pradiis rei nostra conferantur debite pensiones, cum summa degere praecipimus disciplina: de quorum nominibus, si temere versati suerint, ad sublimitatem tuam referri per ordinarios judices oportebit, ut in cos severissime J^ndicetur. 3. Iidem AA. & THEODOS. A. Petronio PP. QMnia Pradia tam ea, quae in re privataolim detinentur, qnun illa , quae ex proscriptorum bonis ad fiscum sunt devoluta: ea- tenus ab hujusmodi privilegiis & excusationibus submoveantur, ut omnes species annonarias , cursitationes etiam debitas, atque integram opinionem sciant esse solvendam. _ T I T. LXXIV. DE PRIVILEGIIS DOMUS AUGUST®, VEL REI PRIVAT.«, ET QUARUM COLLATIONUM EXCUSATIONEM HABENT. I. Tmp. CONSTANTINUS A. ad Italicum. PRivatas possessiones nostras ah universis muneribus sordidis 10 placet immunes esse : neque earum conductores, neque colo- (7. Adde l. ult.fupr, de nefeind. vend. (8- l. ult. ittpr. fupr. dejKlat.fuuior. tutrimon. b. lib. tit. 64. /. 6. in sin. fupr. de exuti, triliut. lib. ia tit. 19. (9. I. r. l.3'f u f r - de canone largit, lib. 10. tit. 23. (io. /. I i-fupr. de excusat, mun. lib . 10. tit. 47. nos goi De grege dominico. 806 uns ad extraordinaria numera , vel superindictiones aliquas conveniri. Latum 8- Calend. Febr. Bononia: , PLACIDO & ROMULO COSS. 347. r. Imp. VALENT. A. 71 Rm privatam nostram , levandorum 1 provincialium causa ca- nonicas neceisitates ea conditione , qua cunctos, volumus sustinere : sed excessit occasio jussi >nem : quandoquidem non locis solitis frumenta , qux sunt ex diversis saltibus convehenda , trahantur . sed co usque portentur , quo grave r atque damnosum est provehere. Proinde spectabilis sinceritas tua remanentes in iisdem locis implere faciat proprias functiones, quibus antea frumenta prsebebant. 3. Impp. HONOR. & THEOD. AA. tatibus eruendas pro singulis equis , vel equabus , sive Hermoge- nianis sive Palmatis: nili sponte eos obtulerint: in his vero, quos> ex aliis gregibus occupatos esse constiterit, fex auri uncias fisci juribus inserendas. Datum Prid. Calendas Decembr. Conftantinop. OLYBRIO & PROBINO COSS. 393. T I T. LXXVI. DE PALATIIS ET DOMIBUS DOMINICIS. 7 . Impp. THEOD. & VALENT. AA. Joamii Comiti rerum privatarum. QOnsecratas nobis aedes, id est , inclyta palatia , ab omni priva« torum 8 usu, & communi habitatione excipimus. DRo tvronibus in corporibus postulatis pretia conferri ex fundis perpetuariis nostra rei privata: praecipimus. , 4. lidem A A. Asclepiodoto PP. ABtit, ut nos instructiones vitae publies , & pontium stratarnm- n que opera titulis majorum Prineipum dedicata inter z sordida munera numeremus. Igitur ad instructiones 4 , reparationefque itinerum pontiumque, nullum genus hominum, milliufque dignitatis ac venerationis meritis cessare oportet f Domus ; etiam divinas tam laudabili titulo libenter adscribinuis. Datum 15. Calend. Mart. C. ?. ASCLEPIODOTO & MARINIANO COSS. 5. Impn. THEODOS. & VALENT. AA. Flaviano Frafecto Prxtorio. UXcepto d patrimonio pietatis nostra, cujus 7 quidem reditus ^ neceffitatibus publicis frequentissime deputamus : universos possessores functiones in superindictis titulis absque ullius beneficii exceptione agnoscere oportere censemus. Dat. 3. Cal. Maji, Rn-ennx, BASSO ct ANTIOCHO COSS. 431. TIT. LXXVI!. DE CUPRESSIS EX LUCO DAPHNENSI, VEL PERSEIS PER JEGYPTUM NON EXCIDENDIS , VEL VENDENDIS. 1. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. Sylvano Com. R. P. gl quis Daphnensis luci in Syria , vel Perseis in dEgypto arborei comparaverit, quinque libris auri noverit se esse multandum : non minore dispendio & Illo feriendo , qui vendere arbores ausus Fuerit, quas non licet emptoribus comparare. 2. Impp. THEOD. & VALENT. AA. Eudoxio Frafecto Praetorio. QMnes judices cujusounque dignitatis sciant, posthac,' absque permissu Magnitudinis tux, arborem ex Daphnensi luco Antiochense civitatis praecidendi, ve! quolibet modo laplbs transferendi licentiam sibimet denegandam. Sed nec Aiytarcba unam cupressum , aliis plantatis, excidere sibi licere contendat. At, ne solario antiquitus ei concesso privari per omnia videatur : pro eo , quod ei cupressum excidere denegatur , unam libram auri eum de 9 privatis nostris largitionibus accipere decernimus : quinquaginta librarum auri condemnatione hujus legis temeratore plectendo. T I T. LXXV. DE GREGE DOMINICO. 1. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. Casario PP. DRopositis edictis sublimis Magnificentiae tuae, minimi, maximi- 1 que moneantur, ut lciant lingulas fibras auri ex propriis facul- (1. 1. q./upr. de exaci. tribut. lib. 10. tit. 19. (r. v. i. %.supr. ie annen. est tribut. lib. io. tit. 16. (3. 1. 7. in fin.supr. de sacros, eccles. (4. d. 1. 7. 1. 1. supr. de coiiat. fund. putrim. d. /. 7. (6.1. l^.Jupr. de excusat, maner. (7. Adde l. «It. in fin. infr. de cuprejsis. b. lib. tit. 77. (8- /. 17. supr. de operib. pubi. (9. Aiide l. 1. supr. de meta/lar. b. lib. tit, 6. 1. ult. supr. ie privil. iom. August, LIBER DUODECIMUS. TIT. I. DE DIGNITATIBUS. 1. Imp. ALEXANDER A. Seve- rinx. HI, ut proponitis, & avum Consularem , & patrem Praetorium A virum habuistis , & 1 non privata conditionis hominibus, sed . clarissimis nupseritis: claritatem generis retinetis. Sine die & Consule. *. Imp. CONSTANTINUS A. Vo- lusiano P. P. JiJEque famosis r, & notatis, & quos scelus , aut vitae turpitudo inquinat, & quos infamia ab honestorum coetu segregat, di- Snitas porta patebunt. 3. Idem ad Nupbidum P. P. jyjAjor dignitas nulli debet circa prioris 3 dignitatis, seu militi* privilegia prxjudicimn facere. Dat. e. Cal. Maji, Sirmii, CONSTANTIN. A. & M IICINIO CC. COSS. 319. 4. Impp. CONSTANTIUS & CONSTANS AA. Philippo. ^Enatorum substantias , quas in diversis locis L provinciis postl- dent, & homines eorum , tam a 4 temonariis oneribus conferendis, quam ä exteris probationibus, quas judices describunt, necnon etiam ab omnibus sordidis muneribus cxtraordinariilque , & vilioribus liberos esse-prxeipimus : nullaque forte constringi functionis indignx. 3. Idem ad Clearcbum. XIEmo Profectus urbis , citra prsceptiouem , vel scientiam no- ’ ftram , ulli muneri subjuget 9 Senatorem : nemo Curiam nostram immani pulset injuria. Si quid enim Senatoria prxditis di- (i> l. 13. infr. h. t. 1. 8.js. de senator. 1. 3. sipr. de mvrileg. II. tit. 7. 1. 1. supr. dehis qui non implet, stipend. lib. 10. 54 - L un.supr. de infumib. lib. 10. tit. 57. 1. 7. js. de ojstc. ad- ftsor. l, i. i n pr.js. ai leg. Jul. de vi privat. (2. 1. 11.supr. de excusat, maner, lib. 10. tit. 47. /. 3. infr. de pritnicer. h. lib. tit. 7. 1. 3. infr. de filentiar. b. lib. tit. iS. (4. Adde /. 7. infr. b. t. (;. 1, 14. infr. cod. Lee» Ssnitafe So/ Codicis Lib. XII Tit. I II. III. 808 rnitate Fuerit forte mandandum : nostro id judicio reservandum eil : Iit namque dignitas , qu« nobis jubentibus sustinetur. 6. Idem Orphito. ATE quis ex ultimis negotiatoribus , vel monetariis abjectisque d . officiis , vel deformibus ministeriis , vel stationariis , omni- que officiorum fsece , diverfisque pastis , turpibus lucris , aliqua i frui dignitate pertentet, sed, & si quis meruerit, repellatur: remulsos autem etiam propriis reddi consortiis oportebit. 7. Idem ad Senatum. ("YUoniam diversi judices nonnulla opera in quibusdam existimant urbibus exstruenda , ad 3 hujusmodi necessitatem Senatorum substantia non vocetur. Dat. ;. Non. Maji, TAURO & FLO- RENTIO COSS. 36 (. 8. Imp. JULIANUS A. Sallustio P. P. TUs Senatorum , & auctoritatem ejus ordinis, (in quo nos quoti que ipsos numeramus, ) necesse est ab omni injuria defendere. Dat. Non. Febr. Confiantinop. MAMERTINO & NEV1TTA COSS. 9. Idem Julianus. T Ibertinorum z filios adipisci clariffimam dignitatem non prohi- bemus. nori dignitate decoratis , ad tui referri Culminis notionem : ut ita demum , quid de admisso crimine constitui oporteat, judicetur. 17. Impp. HONOR. & THEODOS. AA. Arcadio Prafecto Prxtorio. Q Uotiesex privata cujuslibet interpellatione civili, vel criminali -viri Illustres conveniendi sunt, nulla danda: fidejussionis con- euffione vexentur : sed per speciale privilegium sus committi fidei consequantur r juratoria 10 ab bis cautione tantummodo exponenda : quam st neglexerint, & contra insertum cautioni sacramentum ipsi , vel eorum procuratores abfuerint: in pecuniariis quidem causis super it possessione rerum ad eos pertinentium Judex competens, quod etiam juris auctoritas , & rei qualitas suggesserit , ordinabit. In criminalibus vero negotiis dignitate quoque , qua se per suum videlicet perjurium indignos esse probaverint , spolientur: ut in eos, utpote illustri dignitate per suum Facinus privatos, inconsulta etiam nostra pietate, Judicibus legum severitatem liceat exercere. §. 1. Quibus illustrium dignitatum privilegiis hoc etiam adjiciendum este censuimus, ut hujusmodi personae nullum ex cujuslibet Judicis 12 sine scriptis habita sen- tentia , conventionem , neque in civili, neque in criminali caulk sustineant. 10. Imppp. VALENS , GRATIAN. & VALENT. AAA. ad Grachum P. P. CEveram indagationem per tormenta 4 querendi, a Clarissimo homine submovemus. Dat. Prid. Non. Jan. Trev. GRATIANO A. 4. & MEROBAUDE COSS. 377. 11. lidem AAA. ad Procopium. CEnator, vel alius Clarissimus privatos habeat silios , editos quip- 0 pe , antequam susciperet dignitatem : quod non solum circa masculos dignoscitur constitutum , verum etiam circa filias simili conditione servandum. Cum [autem] paternos honores invidere filiis non oporteat: ä Senatore , vel solo Clariifimo susceptum, in Clarilsimatus sciendum est dignitate mansurum. Dat. 15. * Hiera- (oli , GRAT. A. 4. & MEROBAUDE COSS. 377. 12. Imppp. GRATIANUS, VALENTINIANUS & THEOD. AIA. Neotherio P. P. J Udices , qui 5 se furtis ,. & sceleribus Fuerint maculasse con victi, ablatis codicillorum insignibus, & honore exuti, inter pessimos quosque , & plebejos habeantur : nec sibi posthac de eo honore blandiantur , quo se ipsos indignos judicaverunt. Dat. 18. Calend. Febr. Thefalo». GRATIAN. ;. & THEOD. 1. A A. COSS. 380. 13. Imppp. V ALENT IN IA N. THfiOD. & ARCAD. AAA. Martiano Comiti Orientis. MUlieres 6 honore maritorum erigimus , genere nobilitamus , A & forum ex.eorum persona statuimus: & domicilia mutamus Si autem minoris ordinis virum postea sortit« fuerint: priore dignitate privat« , pesterioris mariti sequentur conditionem. Dat. 4. Calend. Februar. Confiantinop. ARCADIO A. 1. & RUFINÜ COSS. 392. 14. Impp. THEOD. & VALENT. AA. Basso P. P. pRscipimusut Senatori in qualibet provincia constituto 7 , nullam habeant Judices injungendialiquid forte [publici] mu- aeris potestatem. 1;. lidem AA. ad Eustasium. QLariffimis.,. vel Specta! ilibus uri versis ad genitale solum, vel quolibet alio , & sine 8 commeatu proficiscendi , & ubi voluerint, commorandi , habitandive permittimus facultatem. 16,. lidem AA. & AIICAD. A. Apollonio P. P. gravius ullum facinus admittatur, nocente persona extra carceralem custodiam sub 9 fidejussione habita , super Illustribus quidem nobis suggeri jubemus : stipet c«teris vero quadam mi- (1. Adde /. nn. infr. negrtiat. ve militent, h lib. tit. 3$. Ql. I 4. fiipr. h. t. i,3. Confer L tm. fiipr. ad Ug. Vifctt. (4. !. n. I. rp. fiipr. de quiefiion. (;. /. i.fupr. t. I. 2 ff. de /.nutor. 1. > 2. §. 2. §• ttejia.be. ( 6 . L u!t. pipr. tlc incolis l 8 . ff. de /enator. ÄV- 22 c. 36- (7- L C- /'.'Sr. b. t l, 22 . H. feti, .ro.es. I, 2',. in V'.' ff. ■•■•I niciful. (8. L uk. itrfr. h. t. (9. I. 3 f deetistod. & exhibitioni ‘■eoiv (10. i. is. infoi. pr. infr, de proxim.sacror, serii.. b. ab. tit. 18. Imp. ANASTASIUS A. Eufebio Magistro officiorum. J Ubemus , salvo honore , qui per revocationem sacra revocatori« defertur , durante , licere cunctis tam minoribus , quam majoribus potestatem gerentibus, necnon etiam honorariis illustribus, sive ex hac Regia Urbe , Principali vi. leistet pracedente consensu , prosecti Fuerint, sive in prnvin.iis habitantes lacratiffimum (suis scilicet poscentibus negotiis) petere maluerint comitatum, sine sacra quoque revocatoria ad hanc Regiam 13 Urbem pervenire. T I T. II. DE PR/ETORIBUS 14. ET HONORE FRiE- tur« , & collatione , & gleba, & folii, & septem solidorum functione sublata. I. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. Tatiano P. P. \TEmo ex Clarissimis, & Spectabilibus , qui in provinciis degunt, A' ad Prmfecturam postea devocetur, sed maneat unusquisque domi fu« tutus,, atque securus, & sua dignitate latetur. Dat. 1;. Cei. Januar. PP. VALENTIN. 7. & ALBINO COSS. 4i°- 2. lidem AA. ad Senatum. sTEebam , vel follem , sive septem solidorum Functionem , sive quamlibet hujusmodi collationem , tam circa personas, quam circa res , ac praedia funditus jubemus aboleri: ut omnis hujulmo- di sopita perpetuo conquiescat exactio. T I T. III. DE CONSULIBUS. 15, ET NON SPARGENDIS 1 6 AB HIS PECUNIIS , ET DE FR-ffiFECTIS ET MAGISTRIS M.LITUM , ET PATRICIIS. i. Impp. THEOD. & VALENT. AA. ad Senatum urbis Constantino- politai.s. A Ntiquitus statutum est, Consularibus Viris cateros quidem honoratos ipsius trabe« summitate, pares vero infulis, conside- rat’one t-utum temporis anteire. Quis enim in uno eodemque ge- ii:'f dignitatis prior esse debuerat, nisi 17 qui prior meruit dignitate. ' ? cum post-, rior, etiainli ejusdem honoris prxtendatauspicia, cedere tamen iiiius temporis Consuli debeat, quo ipse non ruent: hce observando , ct ii iterata vice fastigia Conlulatus aliquis cteen- dorit. Re; etiti etenim Falces, virtutes sepe meriti comprobant, iton augent: quia nihil est altius dignitate. Quod li quis prior Con- 19. (tr. IVov. 53. c. 4 .circa fin. (12. I. ult. ver/. hoc etunn. infr. de agent, in rtb. h. lib. tit. 22. (13. A 11 - s u /‘‘ t. v: le tr.u'cn i t)./tipr. d,e offic. rector, proviac. (1 4. ‘V 'de tit. ite offic. vra-tor./upr. fi? D. (1 L<1'. 1 . D. 10. (: 6 . Nov. 105 . Nov. Leon.^/\. 07 - v ’ 1 . 1 . infr. ut dignit. ordo. h. lib. tit. 8 - fui 809 De Piccfectis Praetorio, sive urbi, 8*0 sui posteriori Consuli eidemque Patricio posthabitus, Patriciatum I postea consequatur : vinci eum oportet, qui prior meruerit Patriciatum , postquam iste honore Patricias dignitatis decoratus est. a. lmpp. VALENTINIANUS & MARCIANUS s AA. Aporatio Doni. [ vel Com. ] & Consuli. ARdinem Consulatus ad antiquam reduximus sanctionem , ut sel- lam nostri honoris merito, non rapiendi studio , populorum agmina sectentur: ac lucrandi cupiditate depolita , venerabilem parentum habitum , & feliciffima antiquitatis ornamenta conspi- centur. Hoc ergo exemplo etiam csteros procedere Consules volumus , nec expendere eos fine effectu patimur. Cessante ergo ista spargendi Z vilitate ampliffimiCsnsules procedentes, deinceps abstineant hoc errore perdendi, optimoqne consilio operf necessario proficiat, quod erat, incompetenter projiciendum. Ad restaurationem itaque aqueductuum 4 hujus ampliflims Urbis centena pondo auri prestentur per singulos Consulatus : ut & Consul Patrie se dedisse noverit, & data notum sit mansura esse perpetuo. Dat. ASP 0 RAT 10 & HERACLIANO COSS. 452. 3. Imp. ZENO A. YfEmini ad sublimem Patriciatus honorem (qui ceteris omnibus ^ anteponitur) ascendere liceat, nisi 5 prius aut Consulatus honore potiatur, aut Prefecture Pretorio, vel Illyrici, vel Urbis ad- ministrationem , aut Magistri militum , [aut Magistri officiorum] in actu videlicet positus gessisse noscatur : ut hujusmodi tantum personis, sive adhuc administrationem gerendo, seu postea, liceat , quando hoc nostre sederit Majestati, Patriciam consequi dignitatem. Quoniam vero gloriosissima- huic urbi, qux caput orbis terrarum est, omnifariam credimus consulendum : universos, qui posthac honorarii Consulatus insignibus Principali munificentia decorantur : centum libras auri ad reficiendum aqueductum 6 publicum ministrare censemus : ad fimilitudinem eorum , qui per annale tempus Consularium editione munerum gloriantur. Nam ipsis quoque expedit, ut florentiffima civitas centum auri librarum munificentia sustentata, honorarium quoque sentiat Consulatum. 4. Idem A. Sebastiano P. P. CAncimus Viris Excellentissimis consularibus omnibus, qui jam 0 facti sunt, vel postea fuerint, procedendi quoque, & re ipsa per annum gerendi Consulatus, impetrato videlicet Principali judicio, legitimam tribui facultatem : ita ut peracta, quam meruerint, processione, non novum aliquid, vel quod nondum habeant, adipiici : sed Consulatus jus, quod semel eis consularis detulerat proceffio, iterasse beneficio videantur , & in adoranda 7 nostra purpura, vel in consequendis cunctis Consulum honoribus, & privilegiis ex anteriore tempore provectionis ordinem sibimet noverint vindicandum. Hoc etiam observando, ut hujusmodi Consul nec centum libras auri aquoedustibus 8 hujus inclytae Civitatis pro tenore sacrae Constitutionis pnebendas, quas, cum esset Consularis, prastiterat, Consul postea creatus persolvere dentio compellatur. 5. Imp. JUSTINIANUS A. Joanni P. P. CAncimus , Viros Excelsos 9 Patricios 10, quos in hujusmodi dignitatis apicem Augusta Majestas retulerit, illico ab Imperialibus codicillis pnestitis patresfamiiiaseffici, ac potestate liberari paterna: ne videantur, qui ä nobis loco patris honorantur, alieno juri esse subjecti: (quis enim patiatur patrem quidem posse per emancipationis modum suis nexibus filium relaxare: Imperatoriam autem celsitudinem non valere eum , quem libi patrem elegerit abaliena eximere potestate?) ne li contrarium approbetur per quanitunqiie machinationem, Imperialis Majestas minui videatur. Et hoc quidem raro contingere , fatis certum est: nemo enim facile reioexit fi!iunsf.;mi!ias in Patriciatus honorem provectum , quemadmodum in Cousuljhus bsec res ulitataest : sed ne quid-in parte temporis taie eveniat, & sine legibus inveniatur ; ideo haec nobis vita sunt sancienda. >4 (1. 1. 4. infr. de princip. agent, inrch. h. lib.tit. 22. . (2. Nov. 105. in pr. p..st. med. (3. Mutat, d. Nov. 105. (4. I. 3.' L 4. infr. i. i. (5. Ahiog. Nv. 62. §. 2. (6. /. 2. fpr. eod. I. 8. in fi», supr. de aqv.aduciu. (7. V. I. 1. infr. de appnrit. pr.efccii i.rbi h. an. M. 54. (jj. i. z. in fin.supr. h.t. (9. Nov. gi. in pr. §. 4. In fi. T I T. IV. DE PKEFECTIS PRfETORIO , SIVE URBI , ET MAGISTRIS MILITUM IN DIGNITATIBUS EXÄQUANDIS, i. Imppp. VALENT. VALENS 98. * 3. 2Z. - Senatores vel clarissimi. 199. * 3. 24. Vectigalia nova institui non posse. 30S * 4, Lr. de Vectigalibus & commissis. 306. * 4. 61. 1 te Venatione ferarum. 7^2. *11. 44. de Vendendis rebus cfvitatis. 775 Ac Venditione rerum fiscalium. 713. de Verborum & rerum significatione. 470. * 6. ZA. de Vestibus holoberis & auratis. 767. * 11. 8. de Veteranis. 847. * 12. 47. de Veteri jure enucleando. 83- * 1. 17. de Veteris numismatis potestate. 769. 11. ia de Vi bonorum raptorum. 692. * 9. 33. de Vindicta libertate. ;n. '7. 1. Unde ligitimi. 424. * 6. 15- - - liberi. 424. * 6. 14. - - Vi. ?89. * 8- 4- - - Vir & uxor. 425. * 6 . ig. dc Usucapione -pro donato. 539. * 7. 27» - dote. 939. * 7. 28. - - - - emptore. S38. * 7. 28^ - - - herede. 539. * 7. 29. de Usucapione transformanda. 540. * 7. 31. de Ulufructu & habitatione. 217. * 3. 33. de Usuris. 279. * 4- 32. - - - & fructibus legatorum. 48?. * 6. 474 - - - pupillaribus. 392. * 5. 56. - - - rei judicatae. 564. * 7. 54. Ut actiones & ab heredibus, & contra. 246. * 4. ir» - armorum usus inscio Principe. 782. * 11. 46. - causie post pubertatem. 387. * 5. 48. - dignitatum ordo servetur. 812. * 12 8- - in possessionem legatorum. 493. * 6. 84» - intra certum tempus. 699. * 9, 44. Uti possidetis. 992. * 8- 6. Ut lite pendente. 100. * i- 21.. Ut nemini liceat in emptione. 727. * 10. 27. - - - fine judic. auctor. >84- * 2. 17- Ut nemo ad suum patrocinium. 7N9. * n- 83- invitus agere vel accusiire. 190. * - - privatus titulos. 184- * 2. 16. Ut milii patriae suae administr. 117. * 1. 41 - nullus ex vicaneis. 790. * 11. 86- - omnes judices, tam civiles. 119. * I - qua desunt advocatis. 147. * 2. II. it Uxoribus militum. 173. * 2. 8»- 3- 7- 49 - De proximis sacrorum scriniorum i U Vacatione publici numeris, pag. 747. * 10. 4;. Ubi causa fiscales vel divina:. .200. * 3. 26. - causa status agi debeat. 198. * 3. 22. - conveniatur, qui certo loco dare. 196. * 3- !&• Ubi de criminibus agi oporteat. 195. * 3. 1;. - - hereditate agatur. 197. * 3. 20. . - posseffione agi oporteat. 196. * 3. 16. - - ratiociniis tam publicis. 197. * 3. 21. Ubi & apud quem cognitio. 171. * 2. 47. - fideicommissum peti oporteat. 196. * 3. 17. - in rem actio exerceri debeat. 197. * 3. 19. - petantur Tutor, vel Curat. 372. * 5. 32. - pupilli educari debeant. 387. * 5. 49. - quis de curiali vel cohortali. 198. * 3. 23. - Senatores vel clariffimi. 199. * 3. 24. Vectigalia nova institui non poHe.^308 * 4. 62. de Vectigalibus & commissis. 306. * 4. 61. de Venatione ferarum. 782. * 11. 44. de Vendendis rebus civitatis. 77;. * 11. 31. de Venditione rerum fiscalium. 713. * io. 4. de Verborum & rerum .significatione. 470. * 6. 31. de Vestibus holoberis & auratis. 767. ’ 11. 8. de Veterares 8,7- * >r. 47- de Veteri jure enucleando. 83. * 1. 17. de Veteris numismatis potestate. 769. >l. 10. de Vi honorum raptorum. 692. * 9. 3Z. de Vindicta libertate. $11. * 7. 1. Unde ligitimi. 424. * (>. 15. - - liberi. 424. * 6. 14. - - Vi. ?89- * 8- 4- - - Vir & uxor. 425. * 6. 18. dc Usucapione pro donato. 839- ' 7. 27. - dote. 939. * 7. 28. - - - - emptore. 938- * 7- 26. - - - - herede. * 7. 29. de Usucapione transformanda. 940. * 7. 31. de Ulufructu & habitatione. 217. * 3. 33. de Usuris. 279. ' 4. 32. - - - & fructibus legatorum. 481. * 6. 47. - - - pupillaribus. 392. * 5. 56. - - - rei judicata;. 564. * 7. 94. Ut actiones & ab heredibus, & contra. 246. * 4, - armorum usus inscio Principe. 782. * ii. 46. - causa post pubertatem. 387. * 48. - dignitatum ordo fervetur. 812. * 12. 8. - in possessionem legatorum. 493. * 6. 54. - intra certum tempus. 699. * 9. 44. Uti possidetis. S92. * 8. 6. Ut lite pendente, ico. * t. 21. Ut nemini liceat in emptione. 727. * 10. 27. - - - fine jmtic. auctor. 154. * 2. 17. Ut nemo ad suum patrocinium. 7S9. * 11. 53. - - invitus agere vel accusare. 190. * 3. 7, - - privatus titulos. 154. * 2. 16. Ut nulli patria sua administr. 117. * 1. 41., - nullus ex vicaneis. 790. * 11. 56. - omnes judices, tam civiles. 119. * i. 49. - qua desunt advocatis. >47. * 2. II. de Uxoribus militum. 173. * 2. 92. 817 capitibus officii, ternas libras auri ex suis facultatibus eruendas , si Consistorium nostrum sxpe ingredientibus , Secretarii Judicum non patuerit ingressus, aut reveren i,, non fuerit in salutatione delata, aut sedendi cum Judice societas denegata. Dat. 6. Id. Nov. ■Treveris, TIMASIO & PROMOTO VV. CC. 0088 . Z 89 - Z. Impp. AROAD. L HONOR. AA. Claudio P. U. TN scriniis palatii militantes , id est memoris , epistolarum, libel- lorumque ac dispositionum , post viginti annos transactae militis fi discedendum sibi esse decreverint, Consulari honore fulti, inter allectos habeantur j huncque honorem dignitatis teneant, quiex- consiilaribus deferri consuevit: nec eos quisquam injungendo aliquid , vel jubendo potlitab impertito otio separare. Dat. ;. Cal. Mart. C. P. ARCAD. 4. & HONOR. 3. AA. CO88. 396. 4. Iidem AA. & THEODOSIUS A. Epiphanio P. U. J Rbemus, ut primum omnium sit eorum , qui in sacris scriniis nostris, id est , memoriae, epistolarum, libellorum & dispositionum referuntur, secura 1 posseisio , ab omnibus sordidis muneribus excusata , superindictum non timeant, aut venalitium non petatur , solumque canonicae indictionis praestent tributum , ut labore dignitas conquisita , extraordinarium munus ignoret: nec ullam temonum patiatur injuriam , equorum tyronumque 2 praestationem nullus agnoscat, qui vel adhuc in scriniis militat, vel honorem proximi, & Comitiativam primi dispositionum, longi temporis sudore quaesivit. Et hxc quidem patrimoniis censuimus deferenda. Quod autem omnibus constat deferri, adjectu alterius dignitatis perire non patimur: ut etiam si pro superioris fortunx judicio ad honoris ornamenta processerint, vetera tamen eis scriniis labore privilegia quxsita serventur. Dat. Id. Octobr. Ravenna , HONORIO 7. & THEODOSIO 2. AA. 0088 . 407. ;. Impp. HONOR. & THEOD. AA. Faustino P. P. pEculiari perceptionis nostrae favore prxstamus, ut in scriniis me- morix, epistolarum , libellorumque ab exceptoribus usque ad- melloproxintos , dignitatem Clariffimorum , honoremque percipiant : & sicut reliqui, qui in iisdem scriniis militant, liberum cum ordinariis Judicibus ingressum Secretarii, consessumque habere legibus meruerunt: [ita J hi quoque , in quos hanc stipendiorum meritis Clarissimatus conferimus dignitatem , cum spectabilibus etiam habere se se reverentiam recognoscant: ut consedendi, ingrediendive Secretarium sibi sciant k nobis licentiam contributam. Dat. 8. Id. Jun. Ravenna, LUCIO V. C. COS. 413. 6. Iidem AA. & VALENT. A. pKo biennio 3 annum solum agere deinceps decernimus eos , qui in tribus scriniis , memorix , epistolarum , libellorumque ordine ac merito stipendiorum ad gradum pervenerint proximorum. Dat. 8- Idib. Februar. C. P. THEODOS. A. 7. & PALLADIO COSS. 416. 7. Impp. THEODOS. & VALENT. AA. Nomo Magistro officiorum. TJNicuique, qui in sacris scriniis militat, fui loci merita servari u oportere constituimus, & universos , qui ultra numerum statutorum in indem scriniis militant, fui gradus respectu , per 4 ordinem, quem sortiti sunt, in deficientium statutorum locum (ut tamen ultimis socientur,) subire decernimus, scilicet, ut nemini genitus liceat, cum sit posterior tempore, locum procedentis ambire, nisi forte ab eo , qui tempore vincitur , laborum comparatione superetur : ut quindecim primatum ejusdem scrinii testimonio cmn sacramenti religione subnixus praecedentibus dignior judicetur. Hanc quoque observationem extra filios proximorum volumus custodiri : etenim unicuique proximo unum de suis filiis, qui temporis duntaxat suffragio nititur, ( licet parum observasse militiam cognoscatur, ) snsequentibus tempore , qui laborum meritis muniuntur, anteferri posse decernimus. Illum tamen , qui locum statuti m eretur : proximo quidem ducentos- quinquaginta soli (>. /. 9. infr. b. t.l. 1. 1. 2. infr. de frivil. cor. qui infuero palat. ■ »ilii, (2. Fac. I. 18. §. 3-ff- de muner. (3. I. I. infr. de palatii, ferar, largit. (4. I. 2. fupr. de offic. mugistr. offic. I, i.fupr. de rnur.tr. patrim. I. ult. fupr. de primicerio. I. I. infr. de prine, agent. <» rct j. infr. de cuflrenfian. I. ult. infr. de tyronib. I. 11.1. 14. 3 - L. de mmer. (5. v, l. 30, %.fn.fupr. de inoffic. testam. De proximis sacrorum scriniorum , Ac. 8l8 dos ; , melloproximo vero , vel adjutori pro consuetudine uniuscujusque scrinii viginti, aut quindecim solidos offerre praecipimus. Quod si quis de supernumerariis, qui in statuti locum subire debuerat, ne pecuniam offerat, statuti etiam gradum recusare voluerit , sequenti tam offerendae quantitatis prxdictx, quam subrogandi licentia permittatur: ita videlicet, ut si secundus, vel etiam tertius, vel alterius cujuslibet numeri , in eadem excusationis voluntate duraverit: accedenti sernper eadem copia, quam procedens recusaverit, tribuatur. Hos autem , qui ad statutorum ordinem progredi noluerint, nec de suo gradu volumus removeri: & cum vacaverit statuti locus , conditionem , quam antea repudiaverant, id est, & offerendos pecunix , & adipiscendi statuti locum , liberam habete proripimus facultatem. 8. Iidem AA. Nomo Magistro officiorum. pRoximos sacrorum scriniorum , quos fides, ac diuturnx obser- vatiouis industria , literataque militia : comitem quin etiam dispositionum , quem probitas ac strenuitas merito commendant: completo tempore sux militix , Comitivx sacri nostri Consistorii cingulo in diem vitx potiri (manentibus videlicet jamdudum proflitis salvis 6 privilegiis propriis) decernimus. Quibus enim pietatis nostro arcana merito committuntur, his pietas nostra vitam cingulo supradictx Comitivx ornandam, decorandarnque decrevit. 9. Imp. LEO A. Patricio Magist. offic. IN sacris nostris scriniis militantes, per commeatum non conti- A nuatim proflitum, ante conventionem profecti, intra indultum temporis spatium erunt cum suis conjugalibus & liberis A conventione securi 7 , ab indictionibus etiam publicorum & civilium munerum etiam post completam militiam excusatione potiantur , super domibus quoque, quas in provinciis possident i metatorum molestia liberentur. 10. Idem A. Hilariano Comiti Magistro officiorum. LTAc parte statutos memoriales proripimus esse in scrinio qui- 11 dem memorix sexaginta duos , epistolarum vero triginta quatuor: [libellorum quoque triginta quatuor: 3 antiquarios vero , qui habentur in scriniis memorix, nunquam minus esse, quam quatuor. §. 1. Supraseripti autem memorialps nullo modo duplici 8 fungantur officio, nec geminis chartis irrepserint, ut non occupentur plura in unum se commoda collaturi, nihilque reliquis relicturi. ii. Imp. ANASTASIUS A. Eusebio Magistro officiorum. QI quis in sacris nostris scriniis , id est, memorix, dispositionum, epistolarum & libellorum , statutis jam connumeratus, ab hac luce fuerit subtractus : ab eo quicunque , utpote vacante loco, de ■substitutis 9 in statutorum consortio fuerit ultimus subrogatus , prosolatio, vel suffragio proximi, definitam sacraque constitutioni divx memorix Theodosii, & Valentiniani ioPrincipum insertam quantitatem defuncti heredes & successores ir, vel liberi ejus, seu creditores , qui fornus cum mortuo pro statuti loco ei acquirendo contraxerint, consequantur : ita scilicet, ut fi hereditas , vel successio defuncti minime fuerit suscepta , vel adita , tales personx , id est, creditores quidem contra exteros prorogativa sibi servata : liberi autem , vel agnati , seu cognati, non hereditatis , sed privilegii 12 nomine iimili modo hujusmodi summam percipiant: Ubique petere ac vindicare permittantur : nullius machinatione hujusmodi nostra dispositione retractanda, seu violanda : maxime cum Viros etiam pro tempore Spectabiles eorundem Proximos scriniorum , fi quis eorum ante completum Proximatus actum morte proventus sit, ad heredes succefforesque suos residui 13 temporis Proximatus solatia sine quadam imminutione tralismitte- re non dubitetur. 12. Idem A. Celeri Magistro officiorum. TN sacris scriniis militantes , & parentes atque uxores forum , necnon liberos, ex sententia tantummodo tux Celsitudinis criminales & civiles intentiones agentium excipere jubemus: insuper etiam colonos, seu adseriptitios, & servos eorum in hac Regi* (6. /. 3 .fupr. dedignitat. (7. /. 4 .fupr.b. t. (8. Adde l. 5. infr. qui militare. (9. I. 7. verf illum tamen, fupr. b. t, (10. d. I. 7. (it. Adde /. ult.fupr. de domeflic. L 4. ff. de offic . adfeffi. I. 19. in fin.ff. locati. (12. Adde Nov. 53. e, (13. d. I. ult. fupr. de dornest. F f f Utbe F f f ___ fjrbe decentes, eodem beneficio potiri: fidei pro tempore Adjutoris Viri Spectabilis proximi , vel imius ex statutis committendos ita ut si in provincia quicunque memorialis repertus tuent * juratoris i cautioni committatur: ut etfi non possideat immobilem substantiam, servi nihilominus & coloni ad eum pertinentes, fidei ejus tradantur. §. i. Modum insuper sportularum ad mediocrem deduci quantitatem; & exeeutoribus de schola Agentium in rebus attribuendis, unum solidum singulos usque ad finem negotii; proque ingressu in judicio tux Magnitudinis quolibet modo faciendo, duos solidos , & pro editione gestorum exceptoribus dimidiam solidi partem : & si apud arbitrum negotium ventilari contig-erit, ipsi quidem arbitro unum solidum , & nihil amplius: exceptoribus autem eum observantibus, tam pro ipso , lod implere videntur, ministerio, quam pro editione gestorum , u relationis, vel definitionis , tertiam partem solidi praebere sancimus : nec pro tempore Virum Spectabilem fisci Patronam, vel Executores 2 r quibus imminendi litibus folicitudo injuncta est, quicquam ab eis exigere, seu profligare concedi: dimidia scilicet expensarum, quas in judicio tui Culminis ä memoratis personis prxberi statuimus , portione in Judiciis Provincialibus ab his agnoscenda: ita ut side civilibus annonis, vel tutela, seu curatione, vel novi operis nunciatione litem eos iubire contingat: in majore quidem judicio ad similitudinem sumptuum , quos in judicio Emiuentix tux dependere prxeepti sunt, apud Virum Clarissimum Prxfectum annonx , seu fisci Patronum Ulbicarix Magnificx Prxfesturx, vel Architectos, pro modo eorum , qux super arbitris , & litibus apud eos exercendis superius statuta sunt, solventes expensas , nihil amplius agnoscere sen dependere cogantur. §. a. Qux omnia custodiri jubemus, live per se, sive per Procuratores, aut etiam Defensores lites exercere maluerint: Hoc , si prolata scriptis sententia moniti sunt. §. Z. Si vero ex depositione, seu aliter quis eorum conventus fuerit, nihil eum, vel scrinio Viri Clarissimi Adjutoris , vel cuilibet alii nomine sportularum offerre compelli: omnibus antelatis privilegiis, qu> bus postea per anteriores divorum Principimt sanctiones defenduntur , in persona tam eorum , qui adhuc militant, & qui postea eandem militiam sorriti' sunt, quam eorum, qui prxdictam militiam gradu vacante jam deposuerunt, vel postea deposuerint, servandis : ut eorum commodo ipsi quoque una cum uxoribus, & liberis , colonis prxterea, & servis propriis , perfruantur. §. 4. Et quoniam in controversiis, quas in judiciis moveri contigerit, »qualitatem litigatoribus volumus servari, & adversariis eorum: pro sumptibus & expensis similem antelatorum beneficiorum prxrogativam custodiri. Propter baue etenim causam & viros devotos Memoriales, non tantum agendo in quolibet judicio, sed etiam actiones ab aliis ingerendas excipiendo, privilegiis L nobis induitis potiri decernimus: his videlicetqui militiam Virorum devotissimorum Memorialium gradu solito deposuerunt, [seu deposuerint, ] etsi quietis amore per Provincias domicilium fovere maluerint, omnibus nihilominus privilegiis, qux hujusmodi personis per sacratissimam legem nuper promulgatam ä nostra liberalitate prxstita sunt, muniendis, & eorum commodis, atque auxilio perituris. 13. Imp. JUSTINIANUS A. Proculo Quxfr, sacri palatii. £Otr.perimusr divinitus quidem pridem fuisse dispositum , Viros ^ Devotas Adjutores 3 tux Magnitudinis, certos esse in numero , nec ad hujusmodi nomen vel operam plures licitum esse adspi- rare, quam in scrinio quidem saerx memorix duodecim tantum: septenos vero in duobus reliquis scriniis , id est, sacrarum epistolarum , siicrorumque libellorum : sed posterioris licentiam tempo ris supra modum indulgemto ambitionibus, disturbasse rei merita, a« multitudine divulgasse : ut inter Memorialium , & .Adjutorum numerum r.on longum pene intersit,- H. r. Sancimus itaque redu- ei eis , ac renovari statutum ordinis terminum, non ut eximantur Adjutoribus hi, qui prxter prxdictam dispositionem in prxsenti exuberant: sed ut interea omnibus aliis interdicatur ab adfectando hcc rumen , donec exeuntibus singulis, ac recedentibus decre- fcere p o ssit vet ita conglomeratio, legitimusque jam resideat nu- (l. Fac. I. 17 .in pr. supr. de dignit. I. 4. §. uit. infr. de castren- htm. Q- mtnifler. (-. v. 1 , 33. §. supr. de episc. & der. I. itlt. kesportvfr l. ttU. supr . defrutfib. iit , expens. §, 24. Inß, de 820 merus: non prohibendis Viris Devotis Adjutoribus desistentibus [ab ] eodem officio , cum vel ad laterculensis gradum in scrinio d-erx memoria provecti fuerint, vel secundum locum obtinuerint in duobus aliis scriniis, postquam proximi creabuntur licet nondum redacta fit quantitas pristina , tamen alios pro se' quos elegerint, subrogandos Adjutores petere, qui posteriores'ernnt exteris. §. 2. Illud etiam disponendum duximus, utpote non- nullis anterioribus exemplis subnixum, necnon justitix congruum' ut ab his, quibus concessiun est, Adjutorum agmini pro se sol ciare: libellus offeratur Viro Illustri pro tempore Quxstori pe! tendaque ejus subscriptio , tempus, atque hominem, necnon etiam rem ipsam continens: id est, quod inter Adjutores ei quem pro se surrogat, mereri permissum est: ordinandis videlicet iisdem Adjutoribus pro ratione temporum , quibus libelli porrecti sunt: ut, etiamsi [in] Memorialium 4 matricula inferiore loco sit, qui prior in Adjutoribus meruit, Adjutor quidem habeatur superior: Memorialis vero posterior pro utriusque ordinis modo vel discrimine: quod etiam in aliis quoque pene omnibus officiis observari dignoscitur. 14. Idem A. Tatiano Magistro officiorum. UAc lege sancimus , si quando Adjutores Viri Magnifici pro tempore Quxstoris sacri nostri palatii, in accusationem civilis caufx, vel criminalis deducti fuerint, strictum juris, & integritatis eongruum ordinem conservari: ut, si line scriptis conveniendi sint, nomen ejus prxeipientis ore designatum elfe sufficiat. Sin autem scriptis in querimonia unus Adjutorum , aut plures forte ferendi sint, monumenta sententiarum in persona tantummodo ‘ conveniendi Adjutoris prxcedentium , xquum L justum initium futuro prxstent certamini. §. 1. Et quoniam probationibus, & exemplis potius , nuam indecorx consuetudini deceat indulgeri: quod in universo Devotissimorum scrinio Libellensium evicisse monstratur, id in Adjutores saerx memorix j sacrarum etiam epistolarum transferendum censemus: ut qui liberam proficiscendi licentiam pronunciatione commeatus indepti fuerint, fine qualibet stipendiorum, aut emolumentorum deductione peregre degant: etenim pro tempore Viris yiarissimis Proximis & Melloproximis, aut eorum Adjutoribus, abfentix causa vel oftlrre de suo proprio, aut ex annonis , seu stipendiis quicquam relinquere cogendis: quamvis Januar. Cal. indultum excedat spatium , & intra se festum diem contineat. §. 2. Ad hoc illud observari sancimus, ne alius Adjutor propter quamcunque ambitionem his, qui inpra- senti sunt, vel post eorum deminutionem addatur, licet in veterem numerum redacti fuerint. 15. Idem A. eidem Tatiano Magistro officiorum. s^Ertx quidem sunt dispositionis nostri Numinis, qwas super adjutoribus Viri Illustris pro tempore Quxstoris nostri palatii, quorum 5 obsequio res agitur Quxstoria , dedimus: quarum prima quidem ad supplicationem eorundem Adjutorum emissa, numero eorum , q.ii erant illo tempore , quo preces nobis obtulerunt, neque aliquem eximi, neque addi prxeepit, prxterquam si quis eorum .el ad Laterculensis gradum in scrinio saerx memorix, vel ad secundum locum in duobus aliis scriniis, id est, sacrarum epistolarum , sacrorumque libellorum , & cognitionum , provectus fuerit; nam his licere desistentibus ab Adjutoris officio alios pro se, quos voluerint Adjutores surrogare, ultimum locum in iisdem Adjutoribus obtenturos, licet superiorem in Memorialibus habeant. f Altera 6 vero per sacram pragmaticam facta est, per quam ex- celsx memorix Viro Proculo suggerente prxeipimus , illos etiam Adjutores posse in suum locum alios inducere, qui per aliquem fortuitum casum minus implere suum officium valeant, veluti senium, vel morbum , vel aliam necessariam causam : quod ex ipsorum Adjutorum petitione idem Magnificx Jülfinori® ProtuiUs ad nos retulit. Sed in prxsenti ab aliis Memorialibus 7, tam in scrinio saerx memorix, quam in exteris duobus sacrarum epistolarum , sacrorumque libellorum , & cognitionum relatis, adjici comperimur, deminutionem eorundem Adjutorum impediri per memoratam pragmaticam sanctionem: & insuper venditionis quodammodo memorati officii locum introductum esse : quod nede c x- uflienih, l. p. infr. de numerar. & afluar. (3. I. ult. infr. b. t. Nov. 3p. (4. l.%.supr.b.t. (;. v. /. t.supr. dept: ben.fiblat. (6. I, \%.su\r.h.t. (7. d. I. 13. in fin. Codicis Lib. XII. Tit. XIX, : r.toi i.b 2 i i;3f C; mi i, h : ia r« :"r.ad 'iktiis, :b‘. 5 ;: 821 De agentibus in rebus, 8?r tero fiat, prxfentem sanctionem ad tuam Magnitudinem mitti-' mus: perquam jubemus, illis tantum permissum esse fecundum prius nostra Serenitatis rescriptum , alios in suum locum furro- gare , qui vel Laterculensis gradum in scrinio memoris , vel fecundum locum in aliis duobus scriniis adepti fuerint: fecunda nostra sanctione super hoc capitulo de extero cessante ,,nullique danda licentia eorundem Adjutorum , praeterquam [si] ad memoratos gradus ascenderit , alium pro se eisdem Adjutoribus ex quocunque fortuito casu connumerare ; ut eo modo ad veterem numerum [iidem] Adjutores redeant: & duodecim quidem in scrinio sacra memoris, septem vero in aliis duobus sint, id est, sacrarum epistolarum, sacrorumque libellorum & cognitionum. Illo videlicet observando , ne alius Adjutor per quamcunque ambitionem his, quf in prxfenti sunt, vel post eorum deminutionem , (licet in veterem numerum redacti fuerint,) addatur: nam si permutationem , licet Fortuiti casus inciderint, prohiberi disposuimus : multo magis prioribus manentibus alles introduci vetamus, exteris scilicet anterioris sanctionis capitulis in suo robore permansuris. DE i AGENTIBUS IN REBUS. l. Imppp. ARCAD. HONOR. & THEOD. AAA. Au tb em io Magistro officiorum. MUllus 2 de schola agentium in rebus de extero locum mortui ' conetur invadere , sed is, qui ordine 3 stipendiorum ^ & laborum merito ad gradum militiae sequebatur , statim atque illum fata subduxerint, in ejus prxmia percipienda succedat, omni objectione cessante. Dat. Prid. Cal. Jul. C. P. HONORIO A. 6. & ARISTENETO 0088 . 404. L. Impp. HONOR. & THEOD. AA. Helioni Magist. officiorum. MUIli posthac sine nostrx Majestatis auctoritate discingendi agen- ’ tem in rebus, nulli eximendi pateat copia : nam probata schola, & animadversionem vereri Judicis , & nullam timere debet contumeliam vilitatis. Dat. 3. Id. Novemb. C. P. HONORIO 10. & THEODOS. 6. AA. 0088 . 415. 3. Imp. LEO A. Patricio Mag. offic. JYJAtriculam Agentium in rebus a tua Celsitudine confectam ad- A mittentes, jubemus, ne ducenarii 4 plus quam quadraginta octo in singulis habeantur in posterum , & numerum centenariorum ducenti viri, quos vacante tempore gradus competentes admiserint: parique modo biarchorum nomen , meritumque ducenti quinquaginta viri duntaxat: prxterea circitorum trecenti , & equitum quadringenti quinquaginta impleant. Sin in xternum illa quoque fixa , ltabilisque tux Sublimitatis dispositio : ut, si qui de numero ducenariorum, quos quadraginta octo quotannis effecenfuimus, forsitan de luce migraverit, laborum 5 ejus fructum successores ab intestato, vel ex testamento venientes, & lucrum dispensent, & ita omnibus inter exteros superstites potiantur solatiis, tanquam fi vivus, qui hxc eadem diu speraverat, sibimet vindicasset; qua de causa locum etiam ejus successorum intuitu vacare conveniet. Nemo autem sine divali probatoria 6 , quam Codices in sacro nostro scrinio memorix positi debeant inserendam accipere , militaribus ejusdem devotiisimx scholx stipendiis, vel privilegiis potiatur. 4. Idem A. Patricio Mag. offic. £X [eo] quo primum ducenx, vel centenariorum gradum in schola Agentium in rebus militantes meruerint, delinant in ucratissuna videlicet Civitate constituti alterius Judicis cujuslibet Justoritate pulsari, vel in alio quolibet examine , prxterqnam Viri Magnifici Magistri officiorum, & cui forsitan ipse concesserit, actionibus fui quisque adversarii respondere; quod multo Magis in criminalibus causis observari decernimus : absurdum est enim, ut in ejus salutem , vel existimationem valeat quisquam proferre sententiam , cujus de nulla re postit pecuniaria judicare. Hujus autem beneficii prxrogativam Subadjuvis etiam , qui sin- gnlis inveniuntur temporibus , deferri jubemus, licet hanc in eorum persona more quoque veteri servari cognoverimus: at tamen post depositum officium memoratum, fi non inter centenarios numerentur, communi jam lege respondere non ambigant. Prs- dictas autem omnes centenariorum personas in Provinciis repertas, concessa nunc speciali fori prxrogativa , (nisi publicx exeeutionis solicitudo bis injuncta fit) uti prohibemus : eosque ordinariorum etiam Judicum pro veteri jure sententiis obedire prxeipimus. T I T. XXI. ” DE PRAEPOSITIS AGENTIUM IN REBUS. 1. Imp. LEO A. Patricio Mag. officiorum. A Gentes in rebus , qui per ordinem consequi solent Principatus insignia in unoquoque scrinio fabricarum , & barbarorum quaternos Subadjuvarum folicitudine per annum duntaxat integrum procedentes, gradatim subire hac in xternum valitura lege decernimus : exceptis 7 videlicet universis negotiatoribus quibuslibet mercimonium per fe gerentibus, interpolitafve personas: cum eis ante sacratissimis constitutionibus interdictum fit militare : exceptis nihilominus his, qui possessionum alienarum foli- citudinem , procurationemve susceperint: eos enim ad hxc officia volumus adfpirare, quorum labores scholx Agentium in rebus testimonio comprobantur. Illi quoque sunt ab hac liberalitate nostrx Mansuetudinis excludendi, qui cum scholx eidem socientur , in sacris scriniis, quibus Vir Spectabilis Primicerius, & Tertiocerius prxsunt, adjuvantes eos publicarum chartarum tractatibus occupantur, L duobus8 officiis operam suam adhibere non possunt; nam prxter emolumenta , qux de prxdictis scriniis consequuntur, Principatus etiam solatio debent esse contenti. Quod fi morbo, vel xtatis senio capti, & imperiti hujusmodi rerum , vel quocunque alio vitio prxpediti, per se memorati officii curam subire nequiverint: consideratis prxcedentibus eorum laboribus, per substitutum Chartularium ejusdem scrinii, cui prxfuturus est ipse, idoneum, &itam moribus optimis prxdi- tum , quam scientiam peritiamque rerum habentem electione sua, suarumque periculo facultatum, prxfatum munus eos implere prxeipimus. 2. Imp. ANASTASIUS Celeri Magistro officiorum. pjAc saluberrima sanctione decernimus, Agentes in rebus pr» conventionibus , & modo sportularum exeeutoribus prxben- darum , pro quantitate sumptuum , qux circa litigia sibimet ak aliis inferenda, vel ä fe contra alios per semetipsos, seu per ordinandos ä se Procuratores exercenda , convenit ab his agnosci: beneficiis, qux in sacro nostro militantibus ministerio jampridem per divinas sanctiones indulta sunt, perpotiri: [&] fidejussorem idoneum de eadem schola, non autem extraneum offerre compelli : ita tamen , ut privilegia quxeunque Centenariis, seu Ducenariis, vel Chartulariis, seu Viris Clarissimis Principibus post depositam quoque militiam jam per dispositiones Principales impertita , & nunc usque observata esse noscuntur, intacta invio- lataque custodiantur : cum perabsurdum, perque temerarium sit, hanc nostrx liberalitatem Pietatis quemquam astuta interpretatione non ad augmentum anteriorum privilegiorum , sed ad deminutionem convertere concedi, simili videlicet forma pro matribus , & uxoribus eorum, necnon etiam liberis sub eorum potestate constitutis , nec aliam sortitis vel sortituris militiam , necnon etiam servis ad eos pertinentibus, servanda: ita ut in Provinciis quoque supradictx personx degentes simili beneficio per- Fruantur : sportulas tamen , & litium expensas , pro tertia superius enarratx quantitatis parte foluturx, denarum librarum auri condemnatione, aliaque gravissima indignatione his feriendis, quicunque nostra jussa quolibet modo , seu tempore violaverint, seu violari consenserint. T I T. XXII. DE PRINCIPIBUS AGENTIUM IN REBUS. 1. Imppp. GRAT. VALENT. & THEOD. AAA. 651,0 , cio P. P. M Gentes in rebus post palmam laboris emeriti, Principatus honori. Fac. Nov. 17. ,24. (2. Conjunge l. z.supr. de ofic. magist. ^ 7 - s“P r - de prox, fiter. scrin. (4. I. 1. I. $.supr. de °SflC. magist. offic. L 1. infr. de privil.fchol. I. 3. sitpr. de off. pries. lr*lsr. I, 3. infr. de filiis offic. (;. v. I. ult.fupr. de domestic. gf protecl. (6. v. /. 9. infr. de divers, offic (7. I. unie. infr. negotiatores ns militent militare possunt. (8. V. /. 5. infr, qui F f Fs fe Codicis Lib. XII. Tit. XXII. XXIII. 82? _ " -e-nuneramnsT atque ideo officialis, tam ad necessitates pu- tdic-s quam privatas nonnisi [ä] Principe mittatur auctore, Hullartimque «ne ipso cuiquam mandetur exhibitio personarum, etiamsi intercessio i in locjs degentis Officii suent impertita. Causarum etiam patronas [ita] volumus esse conventos , ne ignorante Principe ullam postulationem introducant: nevc sub unius persona suscepti, fraude quadam aliena negotia inferenda esse pertentent: quod si fuerit definitio contempta , decem libras auri fisco nostro ab Officio tuo jubemus inferri. Dat. Prid. Lai. Mart. C. P. HONORIO N. B. P. & EVODIO L088. 386. s. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. Theodoro P. U. QMnia citatoria, omnium feil. causarum atque personarum , licet sint Senatoris dignitatis, ad Principes specialiter revocari prxeipimus : astus vero este ros, qui ä [sacratissimo] ccetu Senatus tractari consueverunt, Censualium solicitudine celebra _ _ 824 unum solidum exeeutoribus sportularum nomine prsbere compelli : apparitoribus Vicariani seu Prssidalis judicii, nonnisi tertia parte solidi tantum prxstanda: nullasque iisdem concuffiones " aut vexationes in prsbendis fidejussoribus ingeri, sed eos fidejussores , quos locorum defensor existimaverit, dare: ita videlicet , ut pro tenore generalium Edictorum hi, qui vel in sacratissima T/rbe ; vel iii Provinciis immobiles possident facultates adjuraturis cautioni, & substantis sus credantur, f Hoc etiam adjiciendo , ut nunquam , nisi 4 ex sententia in scriptis prolata penitus moveantur. Ad similitudinem insuper aliorum officiorum , quoties civiles vel criminales contra eosdem cognitiones moventur, exeeutorem quidem negotii usque ad finem litis civilis , seu criminalis, unius esse solidi prsstatione contentum : & ' pro insinuandis noftrs Serenitatis apicibus, vel simplici contra obnoxios eorum postulatione deponenda, binos solidos ab his velconjugibus eorum prsberi: & quotiescumque exemplaria poti: nec aliquod prsjudicium ex surreptitio supplicibus rescripto|stillantur, hi, quorum interest, accepto solido, quod petitur, inferri. Dat. 12. Cal. Jun. C. P. OLYBRIO & PROBINO j prsbere non disserant, f Pro implendis vero monumentis, unde COSS. 39J. 3. Imp. HONOR. A. pRoconsularis apicis dignitatis adjectione Principes [Agentium] A in rebus prscipimus decorari. Dat. 7. Cal. Oct. Ruv. VARA- KA V, C. COS. 410. 4. Impp- THEOD. & VALENT. Valerio Mag. offie. pX Agentibus in rebus Principibus domesticos in suis actibus habere liceat eos, quorum fidem, industriamque probatam sibi existimant, etsi siepe eodem officio fuerint ante perfuncti. Etsi quis agens in rebus post XXV. annorum curricula, ob adversam corporis valetudinem, militix finem minime valuerit expectare, sed ad honorariam ex Principe dignitatem testimonio fcholx prosiluerit, iisdem eum privilegiis muniri censemus, quibus hi, qui ad Principatus actum progressi sunt, potiuntur. Sed in salutationibus Judicum , conseffibufqne priores eos , qui per longx militix metas ad Principatus actum pervenerint, etsi actus tempore posteriores sint, esse prxeipimus: nihil Censualibus, vel apparitoribus adversus privilegia eorum excogitantibus, tanquam in actu Principatus fuerint versati: vicenarum librarum auri condemnatione contra eos proposita. Dat. 4. Cal. Febr. C. P. THEOD. A. 15. & qui fuerit mmciatus. ;. Isdem AA. Cypro P. P. pOs, qui ordine transcursa militia, post ducenam; ad deside- ratum Principis pervenerint gradum, aut Adjutores Viri Illustris Magistri officiorum extiterint: cum inter honoratos cce- jperint numerari, Vicariana dignitatis titulis decorari censemus. 6. lidem AA. Nomo Mag. offie. pRiricipes Agentium in rebus , quos sxpe sxva pericula , vitxque interdum renimciatio ad memoratum gradum adduxit: complet» tempore militix lux, Comitivae primi ordinis cingulo in diem vitx potiri (manentibus videlicet dudum prxstitis salvis privilegiis) decernimus. 7. Imp. LEO A. Nicosterio PP. QUicunque ex corpore cohortalium militans in schola Agentium V-in rebus filium procreaverit: antequam ad metas militiae suae perveniat, Principatus honore decoretur, [&] licet ipse post finitam militiam, utpote liber , nulla debeat hujusmodi conventione pulsari: filium tamen cohortali conditioni relinquat obnoxium. Si vero , postquam adeptus fuerit Principatum , ediderit filium : is, qui nanis est , etiamsi in schola Devotissimorum Agentium in rebus militiam sortitus non fuerit: ita liber sit ac securus , [ut] nec nilis cohortalis officii nexibus obligetur, quali jam ex patre libero, & ab hac conditione penitus alieno progenitus. 8. Imp. ZENO 3.. A. Joanni Magistro offie. JiAUitis devotiifimx fcholx Agentium in rebus aditionibus per- i moti, Viros Clariffimos ejusdem fcholx Principes, qui finitis militix stipendiis exeunt: quoties ex majoris Judicis sententiis ipsi , vel eorum conjuges aut liberi, vel fervi aut coloni , sive per se , siv e per procqratores conveniantur, non amplius quam (1. Fac. /. V supr. de ejfic. recl. provinc. I. j.Jiipr. qua: res pign. (*■ FL 1 de exuet, tribut. I. g. /. 4 .supr. Ac agentib. in rebus. I. r. infr. de Kicris advocat. I. l.fupr. de ojfic. tnugijt. ejf. (3. I. 2. /«pr. de eomitib. cofiftorUm, ( 4. I. ult. infr, de caflrenjitm. conveniendi tribuitur exeeutoribus facultas, non ultra, quam tres solidos, quibus competit, impertiri prxeipimus : arbitro vero non amplius, quam solidum : & fisci patronis dimidiam solidi partem : notariis vero tertiam usque ad finem (sicutdictum est ) causx prxstare, super editione quoque chartularum solidi partem dimidiam prxbere. Quod si non apud arbitrum , sed in competentibus judiciis majoribus cognitio celebretur: inducendi quidem negotii gratia', nonnffi quatuor solidos eosdem Viros Cla- riiiimos erogare: gestorum v-." excipiendorum causa duos tantummodo solidos dare: & o ultra suprascriptas quantitates cuilibet alteri praltandi sutv,• exactione vexari: his omnibus locum habentibus, sive ipsi aliis litem ingerant, sive 5 ab aliis pulsentur. Dat. Cal. Septembr. THEODOSIO COS. pUriosi T I T. XXIII. DE CURIOSIS , ET STATIONARIIS. Imp. CONSTANTINUS A. ad Lollianum PP. & stationarii, vel quicunque funguntur hoc munere, crimina Judicibus nuncianda meminerint, & sibi necessitatem probationis incumbere; nec 6 citra periculum fui, si insontibus eos calumnias nexuisse constiterit: cesset7 ergo prava consuetudo, p.T quam carceri aliquos immittebant. Dat 11. Cal. Aug. Mediol. Acc. i;. Cal. Sept. ARBITIONE & LOLLIANO COSS. 1 3SS- 2. Idem A. & JULIANUS C. ad Taurum PP. A Gentes in rebus, in curis agendis, & evectionibus publici cur- O' sus inspiciendis, nostrorum memores prxeeptorum, credimus in omnibus velle profutura Reipublicx: ideoque solos Agentes in rebus in hoc genere juffimns obsequium adhibere: & non ab alio penitus Officio. Hi vero pervigili diligentia providebunt, nequis contra evectionis auctoritatem moveat cursum , vel amplius postulet, quam conceffit evectio. Obliquis igitur aliquid tale perpetrare tentaverit, improbi coepti privetur effectu. Demonstretur etiam Judicibus, vel curiosis evectio, etiamsi quis nobis jubentibus festinare memoret in obsequium necessarium, nec prx- valeat contumacia , vel dignitas. Ergo nummum [jam] vetamus exposci pro animalibus in cursu minime constitutis. Quod si forte aliquis existimaverit perpetrandum , ejus quadruplum , quod accepit, inferre cogatur. Datum 1;. Cal. Maji, Mediol. CONSTANTIO A. 9. & JULIANO CIESARE a. COSS. 357. 3. l iem A. ad Agentes in rebus. pEr id tempus, quo cursus tuendi solicitudinemsustinetis, con- dem nationes P; .«.sectorum circa eos solos irritx sunt futuri, qui servaverint honestatem : erga eos vero, qui inhoneste, & contra decus seculi, vel honorem militix versabuntur, non solum condemnatio mansura est, verum etiam gravior poena est statuend... PP. Prid. Calendas Deoembr. EUSEB10 & HYPA- TIO COSS. 3s-m (;. Fac. I. 6. sc.fr. de defens. civitat. ((>. v. i. 6 .J}', de cujicdia & exhib. reor, bort, prine, cornie. (7. I. 1 . infr. de co- 4. Imp?- 8r< De palatinis sacrarum largitionum, &c. 4. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. Marcello Mag. offic. A Gentes in rebus singulos per lingulas Provincias mittendos esse censemus, quibus inspiciendarum evectionum tantum debeat cura mandari, ut nihil prorsus commune, aut cum judicibus, aut cum provincialibus habeant : nec naves debebunt illicita concuflione vexare : nec libellos , aut attestationes, vel contestationes litis gratia suscipere , aut in carcerem quemquam trudere, sed cursui solum vacare. Dat. Lai. Jan. C. P. OLYBRIO & FROBINO COSS. 39*. T I T. XXIV. DE PALATINIS SACRARUM LARGITIONUM , ET SERUM PRIVATARUM. 1. Impp. CONSTANTINUS & CONSTANS AA. ad Beronitianum Vic. Ali«. DAlatini pro capitibus , seu jugis suis tantum pensitationem at- que obsequia recognoscent, extraordinariis 1 & sordidis muneribus & susceptionibus & temonariis oneribus liberati. Dat. Non Maji. Conftantinopoli, CONSTANTIO 4. & CONSTANTE 3. AA. COSS. 341. 2. Impp. VALENS, VALENT. & GRAT. AAA. Titiano C. S. L. "ViUllus Thesaurensis , vel Officialis Comitis Thesaurorum semel deprehensus eversor 2, quocunque pacto aut repetat militiam suam , aut aliam sibi requirat per ambitum dignitatem, vel fele transferat ad aliam quamcunque militiam. Dat. 8. Cal. Febr. Antiochia , GRATIANO A. 4. & MEROBAUDE COSS. 377. 3. Imppp. GRAT. VAL. & THEOD. AAA. Pancratio Com. R. P. pRisco jam nunc ordine revoeato, de palatino potius officio ad •L regendum Principatum officii Comitis domorum per Cappadociam mittantur , quales Comes etiam domorum, si inhonestum , liquid gesserit, vereatur. Idoneos itaque singulis annis e numero mittendariorum 3 ad hoc eligere debebis, & mittere. Dat. Prid. Non Jul. Scopis, -AUSONIO & OLYBRIO COSS. 379. 4. Iidem AA. Hesperio PP. ■Mlhil omnino ullis judicibus cum Palatinis nostne Clementi« , L' quicunque a Comitibus diriguntur , sit commune atque conjunctum : sed excepta reverentia , qux non solum ab inferioribus, sed etiam ä majoribus, & in provincia degentibus Rectoribus Provinciarum debetur, atque defertur, suis quisque necelli- tatibus obsecundet. Dat. 8. Id. Dec. Sirmii, AUSONIO & OLYBRIO COSS. 379. 5. Iidem AA. Nebridio PP. Q Uidam post impletum ordinem militiae palatinx , qilam gesserant , honoremque transactum , ad exceptorum scrinia transire nituntur. Hac igitur lege sancimus , ut nulli prorsus dehinc ista audendi relinquatur occasio ; sed unusquisque ejus scrinii, quem primum militando elegit, ordinem persequatur 4 : nec in alterius loco finem militi« requirat, qui jam proprii ordinis transegerit principatum. Dat. ;. Id. Octobr. C. P. MEROBAUDE 2. & SATURNINO COSS. 383. 6. Iidem AA. ad Probum PP. AB officiis Palatinorum Excellentia tua 1'eiatita penitus esse re- ** cedendum, ut neque ipsa postmodum licitum sibi credat iisdem 5 aliquid injungere : & pr«terea provinciarum Rectores prohibeat quicqr.am ulterius tale conari. Dat. 7. Cal. Novemb. MiilioL post Consulatum MEROBAUDIS 2. & SATURNINI. 7. Iidem A A. Trifolio Com. 8. Larg. CCriniis omnibus largitionum comitatensium infrascriptas decernimus dignitates : ut his contenti , ambiendi 6 libi aditum intercius>m esse cognoscant, etiamsi speciale beneficium emendicato suffragio quisquam voluerit impetrare. Annonas etiam juxta definitum dignitatum modum volumus prxstari: nec amplius quicquam pnvsumi. §. 1 Brevis, quas dignitates per singula scrinia officium sacrarum largitionum habere statuimus , ( hic est: ) f Scrinii ex- (1. Allste l. 6. I. 10. 1. 13. I. 14. infr. h. t. I. 1. I. 2. /. 3. infr. de frivileg .or. c/ai in sacro palatio militant. (2. Fac. I. 8. supr. ik juresilii.t. 40 .supr. de decurion. I. 1 i.supr. desuscept. (3. Adde i' 7- i. 8. infr. h. t. 1. 1. §. z. supr. de ojfic. praf. prtet. Asm. 1. 1. Iceptorum perfectiffimus ordinis secundi numero unus , ( id est ,) primicerius exceptorum unus : ducenarii dno , ( id est, ) tertiocerius , & quartocerius; centenarius unus, id est, primicerius instrumentorum : epistolares num. duo : form« prim« num. LXin.formx 11. num. iv. forma terti« num. in. f Scrinii numerorum perfestiss. ordinis tertii num. unus: ducenarius num. unus: centenarii num. duo: epistolares num. duo: form« (prini«) num. tres: form« secund« num. unus , [form« tertis num. duo:] Sacri scrinii tabellariorum perfectiss. ordinis tertii num. unus: ducenarius num. 1. centenarius num. 1. epistolaris num. I. form« prim« num. m. form« secund« num. v. Scrinii canonum perfectiss. ordinis tertii num. I. ducenarius num. 1. centenarius num. I. epistolares num. ji. form« prim« num. iv. forni« secund« num. iv. f Scrinii mittendariorum 7 ducenarius num. 1. centenarii num. 11. epistolares num. viu. forni« prim« num. vil. form« secund* num. triginta tres, t Scrinii aure« massx perfectiss. ordinis tertii num. unus, id est , primicerius faerx rnass«, num. 1. item fecundocerius num. I. ducenarii num. dno , id est, tertiocerius, & quartocerius: centenarii num. VI. epistolares num. iv. f Aurifices fpecierum perfectiss. num, 1. ducenarii num. iv. centenarii num. vi. epistolares num. vili, form« prim« num. xvn. form« secund« num. IV. f Aurifices solidorum ducenarii num. 1. centenarii num. viii. epistolares num. vi. form« prim« num. ix. form« secund* num. xxx. f Sculptores, & exteri aurifices centenarii num. 1. epistolares num. v. form« prim« num. vi. form« secund« num. xvn. f Scrinii auri ad responsura perfestiss. ordinis primi num. 1. perfectiss. ordinis fecundi num. 11. ducenarius num. 1. centenarii num. ii. epistolares num. m. form« prim« num. iv. form« secund« num. 11. form« terti« num. 1. f Scrinii a miliarensibus z perfectiss. ord. primi num. 1. ducenarius num. 1. form« prim* num. 1. form« secund« num. 11. form« terti® num. ui. f Scrinii vestis perfectiss. ordinis iv. num. 1. peifectiss. ord. 11. num. I. ducenarii num. 1. centenarii num. 1. epistolares num. u. forni« prim« num. VII. form« secund« num. x. forni« terti« nuni. iv. f Officialium sacrarum vestium ducenarii num. m. centenarii num. m. epistolares num. 11. form« prim« num. xn. forni« secund« num. x. form« terti« num. vili. J Deputati facr* vestis perfectiss. fecundi ordinis num. 11. ducenarii num. it. centenarii num. 11. epistolares num. 11. form« prim« num. m. f Scrinii ab argento perfectiss. ordinis fecundi num. 1. epist. num. 1. form« prim« num. VI. form« fecuml* num. m. forni* terti« num. 1. f Scrinii ä pecuniis perfectiss. ord. fecundi num. 1. form« prim* num. 1. form« secund* num. 11. form« terti« mun. v. f Argentarii comitatensis ducenarii num. 1. centenarii num. 11. epistolares num. m. form« prim« num. viii. form« secund« num. xxv. f Barbaricarii centenarii num. 11. epistolares num. v. form« prim« num. vjii. forni« secund« num. 1, Dat. 4. Id. Jun. Heraclia, RICHOMERE & CLEAR- CHO COSS. 384. 8. Iidem AA. Trifolio C. 8. L. pLacuit,juste omnibus Mittendariis 9, & Palatinis Officiis profutura suggestio , quam insinuasti, ut ex iisdem annis singulis ex ducenariis terni , ex centenariis habito provisionis intuitu, cingulo liberentur. Dat. 4. Id. Mart. C. P. ARCADIO A. 1. & BAUTONE V. C. COSS. 385. 9. Impp. THEOD. & ARCAD. AA. Nestorio Com. R. P. ^On aliter quilibet in officio sacrarum largitionum, Vel privatarum rerum cingulum militi« sibi sumendum existimet, nili nostne mansuetudinis adnotatiunem meruerit. Dat. Prid. Id. Aug. Ancyra, STILICHONE 2. & ANTHEMIO COSS. 405. 10. Impp. HONOR. & THEOD. AA. Joanni PP. pAIatinos, qui sacrarum renumerationum rationem tractantes inculpantur, ad calcem terminumque militi* pervenientes, necnon etiam Adjutores , & Primicerios diversorum officiorum prxeipimus 10 habere privilegia, qux nuper agentium in rebus supr. de canone largit, tit. (4. I. 7. in pr. infr. h. t. (;. I. t. supr. eod. (6. 1.$. in sin. supr. eod. (7. I. 1. §. 8. supr. de ojfic. praf. frat. Afric. (8. Fac. Nov. 105. c. 2. §. Z. (9. I. 3. supr. h. t. (io. L i.supr. eod* Fffi llhol* 827 Codicis Lib. XII. Tit. XXIV. usque XXVI. scholse nostra sunt mansuetudine contributa : scilicet, ut a tyro- num praebitione memorati reddantur exortes , csteraque onera non arnoscant. Dat. 7- I<>- Jun Ravenna, post Consulatum HONORII 8 . & THEODOSII 5^ AA. 411- ti. lidem A A. Anysio C. r>. L. L Tauro C; K. P. AD similitudinem sanctionis I , quam de proximis sacrorum pro- mulgavimus scriniorum, etiam in officio sacrarum largitionum, atque privatarum rerum pro biennio annum sub perpetua observatione prsetipimus custodiri: ita ut & privilegia, quae hujus- mpdi officiis, vel primiceriis sacris legibus deferuntur , integra, illibataquc ferventur. Dat. z. Cal. Jul. C. P. THEOD. A. 7. & PALLADIO CO88. 416. 12. Imp. THEODOSIUS A. ■ylros devotos Palatinos non oportet in hae regia Urbe apud v Virum Illustrem Praefectum Urbi litigare compelli, nisi de adificatinne 2 domorum , & servitutibus, & annonis orta videa tur causa : in aliis vero caulis, tam pecuniariis, quam crimi nalibus apud Viros Illustres tantummodo Comites suos respondere: Rectoribus autem Provinciarum intra administrationis sua: fines inter praesentes Palatinos, nec causis publicis occupatos cognoscere, tam pro civili, quam pro criminali causa permittimus: sic tamen, ut non aliter criminalis sententia adversus eos proferatur, nisi ex suggestione Provincialis judicii Vir Illustris Comes, sub quo militat, certioratus hoc ei permiserit. 13. lidem AA. Eudoxio C. 8. L. INter alias praerogativas, quas antea meruerant schölte 3 socie- 1 tatis sacrarum largitionum , Primicerius , & tres Primicerii 4 scriniorum Tribuni Praetoriani , militari dignitate fruantur : nui Ia eis- ex cujuslibet judicis pncceptione injungenda publica , vel privata necessitate. 14. lidem AA. Florentio PP. J Ubemus Viros devotos Palatinos rei nostri Numinis privat®, eisdem privilegiis decorari, quibus etiam palatini, qui in sacris largitionibus deferuntur. Cum enim par , similisque militia sit, justum & competens videtur iisdem utrumque officium privilegiis gloriari. Primicerios itaque officii, tresque primates scriniorum rerum privatarum, finito tempore militiae, inter Tribunos militares Praetorianos , salvis iisdem praestitis privilegiis sacris constitutionibus , nostram Clementiam adorare decernimus : ita tamen, ut [ nullam injunctionem, ] nullam solicitudinem privati , vel publici negotii quolibet judiciario praecepto sustinere possint : sed excepta omni necessitate omnique fatigatione , indeptae dignitatis honore potiantur. T I T. XXV. DE ; STRATORIBUS. 1. Impp. VALENT. & VALENS AA. ad Zosimum Pndidem nov® Epiri. pEr omnes Provincias Edictum generale misimus , ut stratoribus unus tantum solidus proh® nomine posceretur, L in offerendis equis certam formam statutam , & aetatem Provinciales nostri custodiendam este cognoscant: quos etiam fisco certo modo solidorum obnoxios fecimus , si quod stratores petere interdictum est, illi dare stratoribus non timerent; officium quoque Gravitatis tu® centum argenti libris multabitur , si sciens prsdictam rem gestam fuisse . non illico eam severitati judiciari® prodiderit. Dat. 13. Calendas Julii , Apollonia , VALENTINIANO & VALENTE AA. COSS. 36;. T I T. XXVI. DE CASTRENSIANIS ET MINISTERIANIS. 1. Impp. HONOR. & THEOD. AA. Narsi V. Spectab. Comiti & Castrensi 8. P. TN officio Spectabilitatis tu® secundum formam divalium responsorum post completum tempus prsfinitum , id est, biennium 6 (1. /. 0. supr. de proxint. sucr. scrin. (2. /. 12. sitpr. i. t. (3. v. /. 1 supr. h.t. (4. v./. 7 .supr. eoi. (?- v. /. g.Jj’ de cjnc. proeons „ (f> o-Ud e supr. de palatin. (7. Adde i. 7. supr. de prox, -ticr.je. (8- v./. 6. supr. de adjejjor. (9. Adde/. 7.supr. de 828 prioribus decedentibus 7 , infequentes ad locum promerito labo rum stipendiorumque succedant: nec ulla licentia tribuatur his " qui impletum deposuerint officium, denuo ad eandem militiam ' vel solicitudinem remeandi. Dat. 6. Id. Februar. C. P. THEo' DOSIO A. 7. & qui fuerit nunciatus, 416. r. lidem AA. Scholastico V. C. Comiti & Castrensi 8. P. CI 8 quis prim®, vel fecundz, vel terti® form® specialiter inter statutos gradum ccelitus valuerit impetrare : supernumerarius 9 ultimus form® terti® in matriculis habeatur. Datum Prid Id Januarii, C. P. HONORIO 13. & THEODOSIO 10 A a' COSS. 422. Z. Impp. LEO & ANTHEMIUS AA. Joan. Comiti & Magist. offic. LII, qui in schola vestis facr® militant, vel matres eorum, ve! x uxores, criminalem, vel civilem litem contra fe [commovendam,] in nullo alio, nisi in Sublimitatis tu® suscipiant examine. 4. Impp. LEO & ZENO Martiano Com. & Magist. offic. 4 Nte omnia nullius 10 penitus alterius judicis minoris vel maj®. ^ ris sacro ministerio nostro deputatos ( quorum officia sigillarim brevis subter annexus continet) nisi ä tu® duntaxat Magnitudinis sententiis conveniri, ut in nullo penitus alterius judicis foro pulsantium, nisi in tu® tantummodo Amplitudinis examine pr®beant aliquando responsum. f Sed ne in hoc ipso judicio enormibus molestentur dispendiis , vel ex nudis conveniantur facile judicis cujufcunque mandaris : ipsis quoque sportulis & fi, dejuffionibus modum constituimus observandum : ante omnia secernentes, ne quando sine 11 scriptura vel interpellatione deposita, ac sententia prorogata tu® Magnitudinis, eademque non edita , conveniri possint: conventos vero , non alium fidejussorem , nisi actuarium, vel unum ex Primatibus fu® fchol® Exe- cutoribus pro responsione fu® person* fine scripto prsstare: sive per se ipsos, sive per Procuratorem datum in judicio responsuri sunt: sive 12 in causis civilibus appetantur, sive in criminalibus accusentur: nec ultra conventionis nomine sportularum , quam unum aureum exeeutoribus usque ad sinam litis praestent, quemcunque contigerit conveniri. Inducendorum sane nomine, & cognitionum exercendarum , ftandsque person® gratia, ex simplici postulatione contra eos habita , sive ex appellatione subsecuta , vel alio quolibet modo in judicio deponatur, tribus tantummodo solidis usque ad terminum negotii eos, qui accepturi sunt, prscipimus semper esse contentos : in cognitionalibus vero gestis edendis, duos tantummodo pnestari solidos. §. 1. Hic autem privilegia non in eorum tantummodo, sed 13 in matrum quoque & uxorum personis valere, & ad integrum permanere, filiis quoque & maritis ejusdem fidejussionis nomine, si necessitas interpellationis exegerit, tradi: nec alios vades exigi: ipsos- que dum militant, & post emensam militiam , cum his, qui ex tempore prioris przstit® sibi pragmaties sanctionis ejusdem militi® stipendia implevisse noscuntur, omnibus privilegiis perfrui (cunctis nihilominus capitulis sacris affatibus diva recordationis Martiani, quos fe meruisse adierunt, valituris : excepto hoc, quod in diversis judiciis tunc respondere prseepti sunt) hac sanctione decernimus. §. r. Advocato quoque fisci, exceptoribus etiam , qui apud arbitros hoc utuntur officio, ab exordio incipiendo , usque ad terminum finemque negotii tertiam duntaxat solidi partem prabituros. f In hujusmodi autem arbitrorum gestis edendis non ultra prsstare , quam dimidiam solidi partem: & cum per provincias constitutus fidejussoribus conventus carue- rit, adjuratoria 14 tantummodo cautioni committi: nec ullo tempore , nisi ex tu® duntaxat Magnitudinis sententia conveniri: exceptis tributariis, & munerum functionibns, & criminibus, qui in locis inquiri, flagitari, & vindicari generalia legum pracepta constituunt, prssenti sanctione decernimus: viro Clarissimo adjutore Sublimitatis tu® in speculis constituto, ne quid ex his, qu* statuimus, aliqua subreptione violetur. palatin. (10. Adde /. 3. supr. ubi senatores, (n. i. ult. versboc etiam, supr. de prine, «gentium in rebus. (ii. I. ult. supr. it frutlib. N lit. expens. Nov. 112. (13. v.Nov. 105. I. ult. infr. iepriv.stbohr. (14. v. /. 12. r» fr.supr.de prox.ster, scrin. T I T. 829 De decanis. T I T. XXVII. DE DECANIS, i. Impp. DONOK. & THEOD. AA. Helioni Comiti & Magistro offic. QUatnor, qui ex corpore decanorum ad primum militi» gradum ^ pervenerint, biennii spatio primiceritatus gerant officium, neque ulterius cuiquam liceat in hoc immorari, ut omni gratia & ambitione cessante, post duorum annorum curricula succedant prioribus subsequentes. Datum Prid. Non. Novembr. C. P. THEODOSIO A. 7. & PALLADIO V. C. COSS. 416. 3. Impp. THEOD. & VALENT. AA. Nomo Mag. offic. ftrae pietatis famulationibus 1 adhaerentes decanos non oportet pro desiderio pulsantium ad alia pertrahi judicia: sed Viri Illustris tantum Magistri officiorum observare examen. Hoc namque modo, neque mansuetudinis nostrae obsequia decipiuntur : & agentibus adversus eos jure adhibetur responsum : ad exemplum itaque devotissimorum scholarium nulli (liceat) Memoratos ad aliud judicium trahere, & pulsatos priorum fidei schola permitti praecipimus. N oftr; T I T. XXVIII. DE s MENSORIBUS. 1. Impp. HONOR. & THEOD. AA. iEmiliano Mag. Offic. DRimicerius mensorum biennio expleto Agentis in rebus militis militiam sortiatur. Dat. xo. Cal. Aug. Ancyra , STILICHONE & ANTHEMIO COSS. 405. T I T. XXIX. DE PRIVILEGIIS EORUM, QUI IN SACRO PALATIO MILITANT. i. Imp. CONSTANTIN. A. Palatinis bene meritis 8. A 3 Palatinis, tam his, qui obsequiis nostris inculpata officia 1 praebuerunt, quam illis, qui in scriniis 4 nostris, id est, memori», epistolarum, libellorumque versati sunt: procul universas calumnias , sive nominationes jubemus esse submotas: idque beneficium ad filios eorum , atqu« nepotes ipso ordine sanguinis pervenire, atque immunes eos ä cunctis muneribus sordidis & personalibus permanere, cum universis mobilibus, & mancipiis urbanis: nec injurias eis ab aliquibus inferri: ita ut, qui hoc contempserit, indiscreta dignitate p cenas debitas exsolvat. Datum 4. Calendas Novembr. Treveris , VOLUSIANO & ANNIANO COSS. 314. 3. Idem A. ad Rufinum PP. |}E cubiculis nostris vacatione donatos, vel diverfis obsequiis ; Palatinis, memoriales etiam 6 , qui in scriniis memori», epistolarum , libellorum, sacrarumque dispositionum referuntur: secnon, & si qui in utroque officio Palatinorum comitatensium fi ligularum ve urbium, & officio admissionum , & castrensi sacri palatii militant, privilegia volumus habere, ut nec ipli, nec filii, nec nepotes eorum ad honores, ve! munera municipalia devocentur: quibus omnibus condonamus , ne exactorum, vel turmariorum ( quos capitularios vocant) curam subeant, vel obsequium temonariorum, vel pentaprotiae, aut etiam tyronis praesentationem agnoscant. Nam beneficiis nostris ita digni sunt, ut etiam censualibus , vel personalibus , vel corporalibus muneribus liberentur, & habeant castrense peculium , sive adhuc palatium observent, sive optata quiere donati sint. Quibus omnibus privilegiis conjungimus agentes in rebus, licet militaribus videantur esse subnixi. Datum Lai. Maji, Sirmii, CONSTANT. A. $. & LICINIO C. COSS. 319. 3. Imppp. GRATIAN. VALENT. & THEODOS, AAA. Eutropio PP. £X7 aula nostra discedentes viri, ab omnibus injunctis habean- tur immunes : numerariorumque Fastus , vel rapaces qu»- (1. Fac. I. 1. infr. de divers, offic, (2. v. i. is. §. i.ff. de re militari. (3' v. I. i.supr. de palatinissacrur. largit. (4. v. /. 4 .supr. de t>ox. sacr. scrin, (5. v. d, l, 1, (6- v. d. I. 4. (7. v. ' COS. 441. 3. Impp. LEO & ZENO AA. Eusebio Mag. Offic. LTAc lege decernimus, ut qui in singulis scholis militant, quique 1 post emensa stipendiorum curricula, ad Primiceriorum gradum perveniunt, & adorata nostr» divinitatis purpura , Virori am Cla- riffimornm Comitum meruerint dignitatem : tam cingulo , quam privilegiis omnibu s, libimet competentibus perfruantur : i ic deinceps usque ad finem vit» foro tu» Celsitudinis tantummodo subjaceant: nec ex alterius ciijiislibet sententia civile subire Litigium compellantur. In criminalibus fine controversiis, & in jn iblicis tributis ita etiam adversus tales viros provincias inoderai.'tium congruam jurisdictionem volumus observari, ne sub prrrii'Xt» conceffi privilegii, vel flagitiorum crescat auctoritas, vel p ubVÄT* vacillet utilitas. 3. Imp. ZENO A. * Mag. Offic. sVUoties super causa civili, vel etiam criminali, ex sententia Vi» delicet judicii tui Culminis Scholares, vel eorum conjuges, (sive adhuc viverent earum mariti .. sive post mortem eorum in viduitate constitut» sunt) matresve eorutri in vidintate permanentes, aut liberi, qui non specialiter alterius judicis jurisdictioni subjectam conditionem sortiti smct, & servi ad eos pertinentes conveniuntur : minime eos easve extranei fidejusibris exactione vexari: sed pro consuetudine vetustissima, & jugiter observata * numerarium su» schol» fidejussorem pr»bere jubemus: hoc videlicet observando, ut iri criminalibus causis quinque alios Primates ex triginta Viris A Primicerio usque ad triginta retro numerandis, una cum numerario , volente scilicet & non recusante, pr»beant fidejussores: aut recusantibus quinque (sicut dictum est) viris extraneis , in criminibus tantummodo publicis fidejussor una cum numerario [ his ] pr»beatur : ita ut exeeutoribus non amplius ab his, quam unus solidus, sive per se, sive per Procuratorem respondere maluerint, praebeatur. §. 1. In subeundis autem cognitionalibus certaminibus , quoties causa fuerit arbitro delegata : pro contestato,ie litis Tinum solidum , & pro definitione ab arbitrio recitanda alterum unum , & nihil amplius dari decernimus« (8. I. I.supr. ut dignitut. ordo servetur, (9. Conjunge cum l. 'i.supr. rff offic. mag. off. supr, de palat, satr. largite (io< V« /. %r r- Codicis Lib. XII. Tit. XXX. usque XXXIV. 811 _ - k * Ouod si causa in judicio tui Culminis ab ipsa contestatione litis' vel relatione judicis, aut appellatione interposita ventilatur: nro inducenda cognitione non amplius, quam tres solidos, & chartarum vel recitandorum in cognitionibus instrumentorum, nomine editionis, quin etiam gestorum , duos tantummodo lolulos dabunt tz. 3. Quoties sane apud viros Clarissimos Provinciarum Moderatores, ex delegatione scilicet sententiae tua Magnitudinis contra Viros Fortissimos Scholares, vel eorum conjuges, [vel] liberos , vel servos cognitio celebretur: non amplius quam dimidiam partem consuetorum sumptuum praeberi decernimus: hoc .etiam adjiciendo , ut qui acceptis commeatibus ad provincias profecti fuerint, usque ad quinque mensium spatium , intra quod ipsis erit remeandi licentia , nullam penitus actionem super civili videlicet negotio (exceptis criminibus & tributariis functionibus] sustineant. Ne tamen ibi quoque , post quintum scilicet commeatus mensem , ex sententia judicii tu» Magnitudinis conventi, in exigendis fidejussoribus aliquod sentiant detrimentum : adjuratoria i eos cautioni jubemus committi. §. 4. Quoties autem ex verbis, & sine ulla scriptis prolata sententia, iidem fortissimi Scholares , vel s eorum matres seu conjuges (ut dictum est ) aut liberi, aut fervi moneantur : nihil [pro] ipsa exeeutione sportularum nomine penitus eos , vel eorum matres , seu conjuges , aut liberos (secundum superius datam distinctionem ) vel servos prxbere decernimus. Sed si talis sit negotii vilitas , ut 3 etiam sine scriptis , consentientibus videlicet partibus, supereo possit cognosci: expe- ctato sine scriptis (sicut dictum est) habendae cognitionis eventu, ii deteriorem calculum reportaverint, sportularum nomine unum tantummodo solidum exeeutori praestabunt. Si vero causae qualitas habendam in scriptis cognitionem flagitaverit, in hoc neeesse est casu interlocutione in scriptis proferenda, ea , quae superius de quantitate sportularum [ decidcndarumque] cognitionum disposita lunt, observari. 832 T I T. XXXI. DE CASTRENSI OMNIUM PALATINORUM PFXULIO. i. lmp. CONSTANTINUS A. ad Severum P. U. tf")Mnes Palatinos , quos Edicti nostri jamdudum certa privilegia ^ supierfundunt, rem, Ii quam, dum in Palatio nostro morantur , vi:1 parsimonia propria quaflierint, vel donis nostris fuerint confeci),ti : ut castrense peculium habere praecipimus. Quid enim tam ex caftris.est, quam quod nobis consciis , ac prope sub conspectibus nostris acquiritur? Sed nec alieni sunt a pulvere & labore castrorum , qui signa nostra comitantur, qui praesto sunt semper acti.bi.is: quos intentos, L eruditos studiis, itinerum prolixitas, expeditionum difficultas exercet. Ideoque Palatini nostri, qui privilegiis Edicti uti potuerunt, peculia sua praecipua retineant: qua dum in palatio nostro constituti sunt, aut labore ( ut dictum est) proprio , aut donatione nostra quaesierint. PP. 10. Calend. Jun. CONSTANTINO A. 6. & CONSTANTIO C. COSS. TIT. XXXII. DE EQUESTRI DIGNITATE. 1. Imp. VALENTINIANUS A. ad Mamertinum PP. "pQuites Romanos secundum gradum post Clarissimatus dignitatem ' L ' obtinere jubemus. Dat. Prid Cal. Novembr. Philippopoli, Divo JOVIANO & VARKONIANO COSS 364. T I T. XXXIII. DE PERFECTISSIMATUS DIGNITATE. i. Imp. JUSTINIANUS A. ad Paternum Valerianum. fXIdicillis Perfectissimatus sinentur, qui impetraverunt, si abhorreant ä conditione servili, vel fisco, aut curi» ebnoxii non (I. V. /. 12 .sitpr. de prox. ster, scrin. (2. Fac. /. 4. §. l.sitpr. de castrenstan. (3. v. Autb. offeratur.sitpr. de litis conteft. (4. V. I. 5. ff ex quibus caufis majores. I. 4. §. g. ff. de re militari. (;. Adde/. 19. Jupr. dt agricol. & cenfit. (6. Adde sint, vel si pistores non fuerint, vel non in aliquo negotio constiterint, nec libi bo: irem venali suffragio emerint, nec rem ali- cujus administraverint. T I T. XXXIV. QUI MILITARE POSSUNT, VEL NON POSSUNT: & de servis ad militiam, vel dignitatem adspirantibus : & ut nemo duplici militia, vel dignitate, & militia [simul] utatur. 1. Impp. SE VER. & ANTONINUS AA. Antonio CI militiae nomen dare vultis, offerte vos his, qui probandi jus 0 habent. §. 1 Non autem ignoratis, eos, qui litis 4 causa militiam appetierint, postulantibus adversariis solvi sacramenta solere. 2. Impp. DrOCLET. & MAXIMIANUS AA. MOn tantum decurionum filiis, sed omnibus in fraudem civi- 1 lium munerum nomina armatae militiae dantibus, fraudem prodesse displicuit. 3. Impp. ARCAD. L HONOR. AA. * Mag. utriusque militiae. PUra pervigili observare debebit Sublimitas tua , ne coloni, vel saltuenses , aut ultro se offerentes ad militiam suscipiantur armatam ; , aut cogantur inviti. 4. Imp. LEO A. Dioscoro. QMnes omnino curialis, vel cohortalis conditionis constituti ^ nullam armatam militiam in posterum arripiant. ’ ;. Imp. JUSTINIANUS A. * Mag. Offic. Uls quidem, quibus indultum hactenus demonstratur, quo bi- x nis 6 , aut ternis , pluribusve mereantur cingulis, non conjunctis ex prisca consuetudine, sed absectis atque discrepantibus, detur electio , quem retinendum sibi potius censeant, quem deserendum cognoscant: ut in eo , quod optaverint, firmiter maneant: eo, quod despexerint, sine dubitatione repellantur. In posterum vero nemini prorsus facultas pateat eodem tempore plus, quam unius ordinis noinen assectare : interdicendis ii) commune cunctis ( ut dictum est) binis pluribnsque militiis, nec dignitatem conjungere cuilibet alii cingulo concedendis; ut & qui supplicandum de re vetita nobis existimaverint, pcenadecem librarum auri pro temeritate quamvis infructuosa plectantur: & qui susceperint jussionem Augustam persurreptionem elicitam , ( quod nonnunquam contingit) decem librarum auri multa Feriantur; scriniis etiam, necnon Officiis, quorum hoc intersit, si non restiterint, L hanc pragmaticam legem abjecerint, decem librarum auri [dispendio] puniendis. Si quid autem contra hoc perpetretur , sciant omnes, quod extra concessum admissum est, aut actum fuerit, vel notis conscriptum publicis , simile habeatur, ac si nec impetratum, nec pronunciatum omnino, nec insertum esset ullis matriculis: scituris etiam omnibus , qui merentes in ordinibus armatis, sive civilibus administrandas provincias, seu gerendos quoslibet numeros, vel jam sunt, seu de cstero fuerint jussione nostra sortiti: L ut servetur eis gradus , Augusta promeriti sanctione parem indulgentiam sibi licentiam , postquam deposuerint solicitudinem, aut in priori cingulo protinus persistendi, nullo vindicando titillo dignitatis, quam solicitudomedia prxstiterit, aut retinendi slendo- rem , quem acquisierint administrationis obtentu: verum priore cingulo desistendi. Monente tamen innata nobis Clementia, liberum esse cunctis perspeximus , si militia, qua decedendum e&> inter eas habeatur, quas volentibus 7 licet distrahere ; & in alios eam conferendi, & pretia consequendi: prout in iisdem agminibus consueverit hactenus : excipiendis videlicet, nec deducendis in hanc perpetuo conservandam legem pragmaticam his, qui binas militias limul compositas, & sociali nexas consortio fuerint adse- cuti: ut in Viris Devotissimis Scholaribus, atque Candidatis fieri moris est: necnon in viris Devotis Laterculensibus, & Pragmati- /. IO. Jitpr. de prox. sacr. scrin. I. 1. vers. Mi quoque, supr. de prapoßt. agent, in rebus l. 10. ff. de muner. (7. Fac. /. 3 ?- sin. supr. de inojfic. testam. I. 6. §. 3. supr. de advocat, divers, judicum, sisov. ;z. c. cariis, 833 Negotiatores ne militent. 834 eariis, vel ä secretis contingit: quos memorialium , aut etiam agentium in rebus adornat cingulum, & si qui simili stipendiorum junguntur copula. 6. Imp. JUSTINIANUS A. Menn* PP. OUper servis i , qui postea ad quandam militiam adspirnre tenta- ^ verint, vel Icientibus, vel ignorantibus dominis, praecipimus, fi quidem ignorantibus his eam meruerint, licere dominis adire competentem Judicem , &■ suam ignorantiam (eo r quod contrarium minime probatur) ostendere , eoque modo spoiia-tos eos militia in suum dominium trahere. Sin vero scientibus 3 his fervi militarint, cadere quidem eos, non tantum dominio eorum , sed etiam omni patronatus jure: illos vero ingenuos effectos , si quidem utiles ad militiam eis datam visi fuerint, in ea durare: sin vero minime idonei sint, ea privari. Super illis autem servis, qui jam militaverunt, & adhuc in eadem militia perseverant, licentiam damus dominis intra triginta dierum spatium ab eo tempore connumerandorum , quo praesens sanctio divulgata fuerit, vel nostram adire Clementiam , vel competentes judices , & suam ignorantiam commendare , cosque in suum dominium recipere. Hio tempore transacto, simili modo tam dominio, quam omni patronatus jure cadere eos neceffe est. 7. Idem A. Joanni PP. jsjl 4 quis servum suum dignitatem habere , quemadmodum mili- u tiam, fuerit passus : spolietur , & dominio servi, & jure , quod pertinet ad patronos. Cui enimjerexAum eft, homines a nostra «ia« donationes accipientes , adhuc imer ferves haberi, bf forte cum suis dominis nostram purpuram adorantes? in his itaque casibus , in quibus non militia , sed dignitas , valentibus dominis , servis acquiritur, eadem jura serventur , qi.a antea posita sunt: ne videatur nostra sanctio aliquid habere imperfectum, j- Sciant cutem domini ad exemplum proete:ita nostrx c iistitutionis, que de hujusmodi servis loquitur , quod nisi hoc intra triginta dies, ex quo eis hoc fuerit notum , manifestaverint, & competentem judicem adierint, & spoliare eos dignitatibus curaverint: dominium eorum , L jus patronatus amittant: nobis deliberantibus , postquam dominio fervi fuerint liberati, & inter ingenuos connumerati, si «porteat eos habere dignitatem , vel ea quali indignos spoliari. 8. Constitutio desideratur. Ejus sententia ex lib. 57. Basii, haec est , doctiff. Cujacio referente. UiEc Constitutio Graeca confirmat pruriam Constitutionem hujus A tit. qua cavetur , ne quis eodem tempore duas militias habeat, adjiciens, ne quis aliam militiam habeat, & ptaterea tribunis notariis adnnmeretur, & exigit, ut apud acta quisque deponat, utrum malit dignitatem, an militiam. Et in eam rem statuit tempus trium mensium, intra quos , ex quo prsfens Constitutio promulgata fuerit, adeat quisque in urbe Comitem privatarum, in provinciis Prxsides, & luam voluntatem exponat. Quo tempore elapso , praecipit Constitutio , ut si plures habeat militias, unam tantum retineat : si militiam & epistolas tribunorum notariorum, tribunus tantum maneat: si militiam & Comitis dignitatem , militiam amittat, dignitatem Comitis primi ordinis retineat, nuite pragmatica forma ex contrarie locum obtinente. Quod si quis militiam habens fiat Praeses provinciae: & ut sibi gradus servetur a Principe promeritus sit, jubet Constitutio tunc gradum ci militia: servari, nec uti eum dignitate ex provincia: administratione conquisita. Quod si quidam utramque retinere stndeant, & forte duplici militia utantur , utramque amittant. Definit & in eosdem poenam viginti librarum , etiam si sacram formam huic Constitutione contrariam obtinuerint, atque etiam in Praesides, qui eam susceperint. Eo T I T. XXXV. NEGOTIATORES ; NE MILITENT. 1. Imp. JUSTINIANUS A. AI cunae PP. s, qui vel in hac alma urbe, vel in provinciis cuidam 6 erga- (1. v. /. ii.J s.dc re militari. (2. I . 21. ff. de probat. (3. /.7. Infr. h. 1 . 1 . 4. fupr. de prapofit. sacri cubic. I. Z. §. 6 .fupr. de ben, Uhert. Nov. 123. c. 17. (4. I. 6. fupr. h. t. V. I. II. js. de re militari, (;. I. 6. fupr, dedignit. I. I. fupr. de pmpof. agent, in rebus. It 12. in fin. infr. de cohortulib. (fi. dd. II. 7 - Lib. 49. D. iß. (8. /. ;. infr. colluta i. pen.js. b. t. (9. /. 9 Tom, U. sterio praesunt, militare de extero prohibemus, exceptis argenti distractoribus, qui in hac alma urbe negotiantur. Hos enim , ut- pote utiles omnibus contractibus , armata quidem militia penitu* abstinere sancimus • aliam vero quamcunque sine metu praffentis sanctionis posse sibi acquirere, f Si qui vero negotiatores, quo* omni militia prohibuimus, jam militarunt: eis licentiam damur negotiationem quidem relinquere, militiam vero retinere : scientibus , quod si postea negotiantes appareant, militia privabuntur. Quod & in argenti distractoribus hujus alma urbis, si armatam militiam jam sortiti sunt ,* tenere volumus: ut relicta negotiatione liceat cis in eadem militia durare. Negotiantes etenim posthan* sanctionem , hujusmodi militia privabuntur: iliis, qui ad armorum exstructione!»suam profeffionem contulerint, minime prohibendis ad competentem siis prefeflionis venire militiam , Sc hujusmodi negotiationem nihilominus retinere. T I T. XXXVI. DE RE 7 MILITARI. I. Imp. ANTONINUS A. Anna militi. CTipendia & donativa temporis , quo apud hostes fuisse te dicis, restitui tibi postliminio regresso restitutoque 8 , non jure desideras. 2. Idem A. militibus cohortis prima. Viginti 9 stipendia si implestis, sordida munera [militia] vobis ’ non indicentur. 3. Idem A. Juliano. [Milites] ignominia missi cum infamia 10 notentur : -nullis hono- A ribus , qui integra dignitatis hominibus deferri solent, uti possunt: habeant autem inorandi, ubi velint, potestatem , pra- terquam in eis locis , in quibus specialiter arguentur. 4. Imp. ALEXANDER A. MEFunstorum in desertione 11 bona confiscari Divus Marcus & Antoninus Pater meus.constituit. 5. Imp. GORDIANUS A. Vatrntino, & alii* militibus. QUm allegatis septem annos in desertione egisse maritum sorori* vestra , & indulgentia nostra esse restitutum : non recte desideratis, ut id tempus, ac 11 in castris fuerit , habeatur. Proinde excepto eo tempore, quod ad desertores pertinet, restitutus ex indulgentia nostra, residuo militare debebit: ideoque nec 12 stipendia temporis , quo in desertione Fuerit, exigere poterit. 6. Idem A. * j^jEmel causaria 13 missis' militibus, instauratio non solet concedi obtentu recuperata valetudinis ir.eiiaris: quando non temere dimittantur, nisi quos constet medicis denunciantibus, & Judice competente diligenter examinante, vitium contraxisse. 7. Idem A. pRustra vereris, ne nota, quae propter delictum militare inter- ceflit, existimationem tuam jam veterani lasisse videatur: maxime cum nec ex eo delicto , quod in paganorum potest cadere personam , nutatos milites , post rnUsionem placuerit esse famosos. 8- Imp. PHILIPPUS A. /“•Aufarte 14 missus , nulla existimationis macula adspergituc. ^ 9. Imp. CONSTANTINUS A. & Ctcsar. * CI quis barbaris scelerata factione facultatem deprwdationis in 0 Romanos dederit, vel si quis alio modo fastam diviserit, vivut comburatur. Dat. 4. Caleud. Maji, SEVERO & RUFINO COSS. io. Idem A. Titiano P. P. fjUicunque militum ex nostrii auctoritate familias suas ad 1; se venire meruerint, non amplius quam conjuges, liberos, ser- fupr. quando provocare. I. 3-jT- de munerib. I. 1. fupr.de excusat, veter. /. ult.fupr. de his qui non implet, stipend. (10. I. 1. 1 . 2. ff. de his qui not. infam. I. unie. fupr. de infumib. I. 2. fupr. de dignitat. (11. I. 1. fupr. ß reus vel accusator mortuus. (12. I. 10. §. 1. ff. h. t. (13. v. I. 38. §. l-ff de testam, milit. I. 8. infr. h. t. (14. Adde l. 6. fupr. eod. I. 2. fupr. de his qui non implet, stipend. I. jj. §. <;.ff. dcexcusat. (15. v. i, 3. §. 2.ff. de offic. prteonf. G gg v* 835 Codicis Lib. XII. Tit. XXXVI. vos etiam de peculio castrensi emptos, neque acltcriptes censibus, ad eosdem Excellentia tua dirigi faciat. Datum Z. Caiend» Jun. LIMENIO & CATULINO COSS. Z 49 - 8z6 ii. Imppp. GRAT. VALENT. & THEOD. AAA. Cynegio P. P. 'T'Ribuni , vel milites nullam evagandi i per possessiones ha- beant Facultatem: sed cum lignis propriis in mansionibus solitis ac publicis maneant: ac si quis tam necessaria scita contempserit, de eo, ac tribuno ejus ad nostram sjicntiam Rectorum , ac Defensorum relationibus protinus referatur , quatenus severiffime in eos animadvertatur. Datum 4. Id. April. C. P. RICHOME- RE & CLEARCHO COSS. Z 84 -. 12. lidem AAA. Richomeri Comiti & Magistro utriusque militiae. r"' , Um supra virentes fluminum ripas omnis legionum multitudo consistit: ideo provida auctoritate decernimus, ut nullus omnino immundo 2 simo sorditudinis Huentis commune poculum polluat: neve abluendo equorum sudores deproperans, publicos oculos nudatus incestet, sed procul ä cunctorum obtutibus in inferioribus partibus fluviorum hoc ipsum faciat. 13. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. Romuliano P. U. Emo miles ex his, qui pnlentes divino obsequio nostrae Clementi« deputati sunt, & qui in hac alma urbe prüfende Comitatu concessi sunt, quive de aliis numeris, vel legionibus sunt, vel sibi caveat, vel aliena 3 obsequia sine nutu Principali peragere audeat: qui autem in hujusmodi facinore fuerint convicti: militia exuti poenas consentaneas luere compellantur: hi vero, qui in privato obsequio militem retinere fuerint reperti, quinque libris auri multx nomine Feriantur. §. 1. Si vero quisquam missus ä nume ro, vel ä Tribuno ad Comitatum Serenitatis nostra pervenerit , (aliter enim eos hoc facere vetamus) illico se Viris Illustribus Comitibus , sub quorum regimine constituti sunt, osserre festinet, & causas profectionis exponat: ut & responsum coeleste mereatur , & etiam remeandi accipiat facultatem. §. 2. Si 4 quos autem milites per Provincias relictis propriis numeris passim vagari praesides earum cognoverint, correptos facient custodiri, donec de his Clementia: nostra auribus intimetur, & , quid fieri oporteat, decernamus. Dat. Cal. Febr. C. P. HONORIO A. 4. & EUTYCHiA- NO COSS. 398. 14. lidem AA. Stilichoni Magistro miütum. (''Ontra publicam utilitatem nolumus a numeris a,I alios numeros ^ militis nostros transferri. Sciant igitur Comites , vel Duces, quibus regend« militi« cura commissa est, non solum a Comitatensibus ac Palatinis 5 numeris ad aisss numeros milites transferri non licere: sed ne ipsis quidem, [icu de Comitatentibns legionibus , seu de castris riparensibus castrensianis ,] exterisque, cui quam eorum transferendi militem copiam attributam : nisi hoc Augusta Majestas publica utilitatis g. atia Heri jussorit: quia honoris 16. Idem A. Dioscoro. Militares viros civiles curas8 arvssere prohibemus: aut fi ali- 1 A quam hujusmodi solicitudin m forte susceperint, & militia ftatim & privilegiis omnibus denum.ri de. -1 iimus: formidantibus his motum nostra Serenitatis , qui temeti Ode saluberrimis statutis obviam ire tentaverinc. 17. Imp. ZENO A. “ Msgist. milit. “VTEminem in ullo numero equitum v.l , ditmn, vel in quolibet ^ limite, fine nostri numinis sacra probatoria in posterum sociari concedimus, consuetudine, qux hacte-rus tenuit, antiquata, quae Magisteris potestatis vel Ducibus probatorias militum facere vel militibus adjungere licentiam tribuebat ut hi tantum in numeris vel limitibus militent , qui a nostra divinitate probatorias consequuntur. Viros autem Eminentiflimos p stros militum , nec non & Viros Spectabiles numeros pro his, qni Fatalibus sortibus dec esse putaverint, veritate discussa, per sugg- mansuetudini declarare , qui, & quanti , limite debeant surrogari: ut ita demum, pr jestati , divina subnotatione subnixi militia quod tuae Sublimitatis actibus obsecundat. 1 dispendio feriendo, si ex aliqua parte, q.;c tas , fuerint violata. "VTEmo miles ex his, qui prüfendes divino obsequio nostra Cie- 18. Imp. ANASTASIUS A. Joanni niagist. milit. -Xv a. v.: -1——i- r —c—: prüfen talium. 9 r PAm Collatores & Provinciales , quam fortissimos milites, prout x oportet, gubernari, minimeque ixsinnem aliquam seu dispendium perpeti, properantes, esse necessarium prospeximus, dicatissimos milites, qui de diversis prasentaliinis numeris per Orientis partes noscuntur consistere , virorum spectabilium ducum jussionibus obedire, utquicquid emerserit, quod pro communi securitate curan.lum*est : hoc protinus, utpote militari prslidio in proximis locis constituto , competens postit mereri remedium : ita videlicet, ut etiam agentibus causas tam criminaliter, quam civiliter, prxfati milites jam non apud magnificam Magisteriam per Orientem potestatem', vel ex sententiis seu praeceptionibus ejus, sed per interlocutiones seu dispositiones tam excelfo tm Sedis, sub cujus jurisdictione consistunt, quam eorundem ducum respondeant. §. 1. Eo scilicet observando, ut ad respop.sum , quem de officio tu* Sublimitatis huc usque ad pradictani Migifter-m per Orientem potestatem moris erat destinari, viris spectabilibus ducibus inhaesurus mittatur , tam per se , quam per adjutores siios eosdem judices observare, & justiones eorum implere curaturus: licentia [ei] non deneganda , & ad responsum 10, qui de officio alterius Viri excelli Magistri militum praesentalium pro hac nostra dispositione destinatur, in locis, in quilms apparitionis tn« Sublimitatis ad responsum [non] contigerit reperiri, suam solicitudinem pro emergentibus maxime caulis peragere: cujus etiam ilii, qui de altero officio mittendus est, praebemus facultatem, ut non tantum per adjutores suos ad responsum, sed etiam invicem se adjuvando, nec augmentum non ambitione , sed labore a.l unumquemque convenit i in , ll ’ !icis ' nec P™«* ' r vel «editionibus abesse videantur: devenire : quod si quis contra fecerit, per singulos milites singulas j J ' j etenim duces ad responsum de apparito« bus nostris non auri libras a se noverit exigendas. Dat. 14. Cal. April. Jlcdielan. Vfspexmins oportere destmar- • ne per multitudinem eorum qua- -- . -■- r libet machinatione damna contra milites nostros augeri contingat. §. 2. Ut autem omnifariam tam publicx commoditati, quam Fortissimis proipiciatur militibus, sportularum nihilominus exactio- 0 tempore Magi- luces, si supplere rent, necessarium one.'i inani nostra n quo numero vel lostr« sederit Ma- tiantur: officio , uin librarum auri ituit nostra Sereni- STILICKONE & AURELIANO COSS. 400. 1;. Imp. LEO 6. A. Aspari Magistro militum. Milites 7 , qui ä Republica armantur & aluntur, solis debent utilitatibus publicis occupari: nec ■ign-rum cultui, & custodi« animalium, vel mercimoniorum quasstui, fc.i propria mnniis insudare militi« : nullum praterea cx mibtibu' poitbac pradictis obsequiis vacare Magnitudo tua patiatur • sed frequentes innumero suo esse jubeat: ut armorum quotidiano exercitio ad tieila se pra- pn.rent. Quod si quis ex militaribus Judicibus ullos militum tam divinis, quam regiis, vel privatis rfomii-.cs ac posselfu.nshus , di- vcrsilqiie aliis obsequiis contra interdi-iUut- cremtatis nostra crediderit deputandos: sciat se ab eo, qui contra vetitum fecerit, & ab eo , qui ausus accipere militem fuerit, per (ingulos milit.s singulas libras auri protinus exigendas. Dat. Prid. Non. lui. G. P. LEONE A. COS. 458. (1. I. i 3. insiti, infr. h. t. (2. v.l. 1. §. i.ff. dc extraord. cri- t’iinib. (3. l.it.l. 16. infr. h.t. I. gi. Jnpr. de L ento. (4, l u. s u i r - I- 4 - infin. js. h. t. (;. I. p.supr. de pnlutin. ■ (fi. Gönnern meritu censuimus moderandam : & jubemus nec ipsis ad responsum , nec adjutoribus eorum pro criminalibus, seu civilibus causis, etiam si ex publicis : .isis descendere , vel ad publicam causam pertinere dicantur, licere aliquid plus , quam unum solidum a singulis, vel nolentibus, vel spontanea voluntate offerentibus suscipere militibus •- ita ut si universitas numeri, seu principiorum monenda sit, duplicata quantitate tantummodo sportulas accipiant: in his etenim causis nec plnres, quam duos primates, quorum nomina semel, ac primum gestis intervenientibus fuerint publicata , patimur conveniri: syndico videlicet prout consuetudo deposcit, legibusque cautum est, ordinando. §. 3. Hoc quoque adjecto, ut pro omnibus quibuslibet expensis faciendis ingressus in judicio duciano, unum tantummodo solidum, nihilque amplius junge l. 31 .supr. de locato,- (7. I 13. in pr.supr. b, 1. 1 . 4. supr. de oßc. wugiftrimilit. (8. rf: I. 13. in 'pr. (9. v. /. 21. §• I..F. de te- stih. (io. v. Nov. 24. c. 4. Nov. r;. c. i. insin.Editt. 8-t- 3 - §• 4 - milites, 837_ De cafken.fi peculio militum & Praefeftianorum«'_ 8^ milites, vel sy.ulici litigantes dependere compellantur: ut hujusmodi solatimn ad commodum adresponii, & ejus adjutorum & exceptorum proficiat: nihil sibi usurpare , vel suo nomine poscere , vel viris devotis principibus, qui ducianum observant judicium, vel ducianam apparitionem , deprxfatis litibus concedendis : ita videlicet, ut super litis expensis , in personis etiam eorum quicun- que milites pulsare maluerint , eadem forma servetur. §. 4. Erit autem arbitrii atque xstimationis virorum spectabilium ducum, pro qualitate negotiorum , vel quantitate , qua devotiffimis militibus ab adversariis eorum ingeritur , vel suam audientiam interponere litigiis , vel eorum discussionem dicatissimis principiis seu arbitris in locis degentibus committere. §. ;. Quibus viris spectabilibus ducibus, & eos observantibus ad responsum, seu adjutoribus eorum curte sit, si quando ad eosdem duces milites accersiti fuerint, vel de locis, in quibus constituti sunt, moveri praecepti, ne quolibet modo curiales, seu collatores 1 quibusdam afficiantur dispendiis: ita scilicet , ut pro militibus inspiciendis quandocunque voluerint viri spectabiles duces etiam praesentales devotissimos milites adhibere : non immodicam multitudinem eorum tempore pacis convocare procurent. §. 6. Sin vero etiam necessitate poscente milites ad alia perveniant loca , laesionibus contra curiales , seu collatores nihilominus modis omnibus abstineant: & si [tam] in eundo, [quam redeundo] triginta tantum dies oporteat eos proficisci, ipsi luas expensas sibi praebendas (collatoribus seu curialibus minime praegravandis) suscipere non cessent: sin autem ulteriore ten ,re in aliis locis necesse fit eos commorari: expensas eis ulterioris (ut dictum est) temporis, ad qua: pervenerint loca , ministrari, j §. 7. Quoniam vero competimus, quosdam temerario animo at que iniquo pro,offito, anteriore tempore certos de memoratis militibus , tam in judicio Sublimitatis tute, quam apud excellam Magisteriam per Orientem potestatem in accusationem deduxisse : &• [eosdem] eodem tempore ad diversa quoque protraxisse judicia: di- versasque super iisdem personis, iistlemque causis, & negotiis pro latas Fuisse sententias: ne postea nihilominus tanta? contra milites nostros insidite, tantaque confusio querelis , quas eis ingeri contigerit, generentur: nemini liceat apud sedem Magnitudinis tus accusatione contra militem seu milites prxsentales deposita, conventioneque oblata , eundem vel eosdem criminaliter, vel civiliter per jussionem virorum spectabilium judicum vel ducum inquietare, antequam negotium ex priori actione priorique conventione finem legitimum sortiatur. § 8- Idemque versa vice observari, ut si quidem miles, seu milites praesentales provisione viri spectabilis ducis incusati ac admoniti fuerint: incusatori licentia denegetur agenti postulationem, seu accusationem in judicio tua Sublimitatis contra eundem militem , vel eosdem milites deponere : nec si eundem, vel eosdem tam criminaliter , quam civiliter obnoxios esse firmaverit, facultatem eidem agenti superesse : & separatis intentionibus suis, pro criminalibus quidem tua Celsitudinis judicium , pro civilibus autem viri spectabilis ducis Sublimitatem, seu versa vice occupare. §. 9. Si quis vero ad hujusmodi tam audaciffiir.um, tamque aquitati contrarium conamen prosiluerit: eum pro pecuniariis quidem negotiis , jactura litis & damnorum, qua vitio e) ;s contigerunt, solutione percelli : pro criminalibus autem quasi calumniatorem convictum , legum aculeos sentire. §.- 10. Dispositiones autem antelatas, non ad imminuendam potestatem Magisteria per Orientem administratienis , sed pro tuitione locorum, ac securitate publica noscimur prxstitisse: cum non duhinm sit, ipsos etiam duces, quibus fortiffimi praesentales milites parere praecepti sunt, su b eadem excelsa potestate esse constitutos. T I T. XXXVII. DE r CASTRENSI PECULIO MILITUM ET PRiE- FF.CTIANOBUM. Z i. Imp. ALEXANDER A. Prisciano. AI iu potestate tua silius tuus fuit eo tempore, quo quaedam nomine ejus emisti: ea 4 tua esse non dubitatur. Peculio ; autem castrensi cedunt res mobiles , qux eunti in militiam a patre , vel ä matre , aliisve propinquis vel amicis donat» sunt: itent . qux in castris per occasionem militi» quaeruntur: in quibus sunt etiam hereditates eorum , qui non alias neti esse potuerunt, nisi per militi» occasionem : etiamsi res immobiles in his erunt. Matris autem hereditas, quamvis in militia delata sit, ad peculium casi renke non pertinet. In castrensi vero peculio,' pr.TiHum.fi donatum non esse constat, quamvis empta ex castrensi peculio prsdia , ejus conditionis efficiantur. 2. Idem A. Fellei. plliusfamilias alienationem nullius rei sine voluntate patris habet , nisi castrense peculium habeat. 3. Idein A. Feliciano. URrat, qui tibi persuasit, quod nexu patera*7 potestatis, jure sacramenti solutus es. Manent enim nihilominus milites in potestate parentum: sed peculium S castrense proprium habent: i nec 9 in eo ullum jus patris est. x 4. Imp. GORDIANUS A. QUm allegas te a fratre tuo , eodemqne commilitone in eisdem castris institutum 10 heredem : successionem ejus potius iu castrensi peculio tuo , quam patri tuo, cujus in potestate es, per te quxsitam videri , rationis est. Etenim peregrinationis laborem sociatum commilitii ejus, & obeundorum munerum consortium , affectioni Fratern* nonnihil addidisse, quinimo vice mutua chariores invicem sibi [eos] reddidisse , credendum est. 5. Impp. DIO' LET. & MAXIMIAN. A A. JNtelligis filio, qui militavit, defuncto, peculium ejus penes patrem remansisse , non hereditatem patri quxsitam. 6. Impp. THEOD. & VALENT. A A. Zoilo P. P. TUs castrensis peculii, tam fcriniarios,! quam exceptores, exte- 'J rolque, qui in officio tui Culminis merendi licentiam habere noscuntur: ac si in legione r 1 prima adjutrice nestrx Reipubsicx militent, inviolatum habere praecipimus. T I T. XXXVIII. DE EROGATIONE 12 MILITARIS ANNONIE. 1. Impp. CONSTANTIUS A. & JULIANUS C. Helpidio P. P. DEpetita consuetudo monstravit expeditionis tempore buccella- v tum , ac panem : vinum quoque, atque acetum, sed & lardum , carnem etiam vervecinam milites nostros ita solere percipere : in duobus diebus buccellatum , in tertio die panem : uno die vinum , alio die acetum , uciu die lardum, biduo carnem vervecinam. Dat. 16. Cal. Jnn. Hierapoli, CONSTANTIO A. 10. & JULIANO C. 3. COSS. 360. 2. Imp. JOVIANUS A. Secundo P. P. V/Icesimo, non amplius, lapide milites sibi jubemus paleas con- * vectare. Dat. 5. Caleml. Octobr. JEdcsa, JOVIANO & VARRONIANO coss. 364. 3. Impp. VALENT. & VALENS AA. ad Victorem Magist. Militum. (■''Oenaticurum nomine milites, & eorum super instantes nihil penitus ä provincialibus accipere audeant. Sciant etenim milites, quod oporteat cos commoda sua, qux in annonarum perceptione adipiscuntur, accipientes, extrinsecus detrimentis provinciales non adficere. Dat. 6. Cal. Januar. Bonumunliont, DIVO JOVIANO & VARRONIANO COSS. 364. 4. lidein AA. ad Auxonium P. P. Clcut 13 fieri per omnes limites salubri prospectione prxeipimus, 0 species annonarias vicinioribus limitibus ä provincialibus ordinabis ad castra conferri: sed in veteranis castris constituti milites , duas alimoniarum partes ibidem de conditis fumant: nec amplius, (1. /. 3. infr. de erogat, militaris annona. (2. Lib. 49. D. 17. (3. v. I. 2. iy 3. infr. de apparitor, praf. prusiu fuerit: pecunias quidem, qua: post prz- lato-um triginM virorum numerum per commeatus dimissis militibus erc-.ar ite Lierunt, public® rationi erogator non dubitet ;:K JfH JKI . propr :ptsf jBatii 3 sin 3 , re :Sto läti ndc .'et ai cti;e e I. L-. infr. h. t. (z. I. ult. infr. de metutis. /, 5. L 6 . supr. h. t. Nov. 130. (3. v. I. ult. infr. h. t. I. 7. supr. de exucior, tribut. , Ü- v. d. t v. I. 3. / \ordo. (fi- .. 16. . .i i'ochispuhl. (j. /. l.sufr. ut dignitat. . infr. i', t. repor- 841 De excoctione & translatione militarium annonarum. 842 reportandas. §. a. Sciat vero Tribunus , prieter jam 'constitutas super hujusmodi facinore interminationes , sess de propriis facultatibus fingulis militibus, quibus ultra numerum triginta virorum sub nomine commeatuum eos dimittendo causa [non] consequendi publica solatis dederit: quidquid oh iniquam dimissionem amiserint, soluturum : Nec prius idem Tribunus ab eodem decedat numero, nisi omnes hujusmodi milites, id est, quos post permistam triginta virorum quantitatem , commeatus nomine dimiserit, indemnes in hac parte atque illssos reddiderit. §. q. Hoc etiam adjiciendo, ut sub gestorum testificatione tam deaem ex devotiffimis principiis, primates eorum videlicet, quam unusquisque caput scholx juratus deponat sub prxsentia sua rem, sicut superius dispositum est, Fuisse subsecutam, & sub obtutibus suis unumquemque militem solatium suum manu sua ab erogatoris dextera suscepisse: & hujusmodi gesta relatione a Viro Clarissimo Tribuno , vel devotiffimis principiis intra tres menses mittenda, ex quo profectus fuerit, numerandos , ad nostram referat pietatem. §. 6. Hoc videlicet ante omnia curando, ut pro tempore erogator, postquam date fuerint ex publico pecuniae, intra duos, vel tres menses , seu quatuor , pro qualitate scilicet spatiorum , commissam sibi solicitudinem erogationis non dubitet faciendam: vel si ulterius apud fe pecunias publicas, differendo erogationem, ausus fuerit retinere, sciat fe modis omnibus damnum, quod ex negotiatione miles sustinuerit, ex propriis facultatibus militibus soluturum. Scientibus his, qui prxfatx dispositionis observantiam sive in differenda ultra sigillarim definitum temporis spatium erogatione , live in qualibet alia parte Fuerint egressi, non solum fele militiae cinguli amiffio- nem , verum etiam facultatum [quoque] suarum publicationem pro tanto subituros flagitio: & insuper erogationum quoque fo- licitudinem ab officio tux Celsitudinis, si Imperatoria fuerit violata dispositio , ad alios transferendam. §. 7. Si vero idem officium simul atque hujusmodi fuerit a quolibet facinus perpftra- tum , ad notitiam nostrae mansuetudinis, vel certe ad scientiam Illufiriffimx Magisterix referre curaverit potestatis , ut ejusdem apparitionis periculo tale flagitium Principales minime postit au res latere: quatenus ex omni parte eodem delicto revelato, qui- ounque saluberrimas nostrx [constitutionis , vel] pietatis ordinationes ausus fuerit Violare, interminatas minime postit pcenas evadere: ita ut lingulis militibus, qui non observato in eorum persona tenore dictx dispositionis Ixsi fuerint, liceat sacratiffi- mtim nostrum per unum forte , vel etiam binos milites pro omnibus verba facturos petere commeatum: & porrectis precibus, quod contra nostram dispositionem pasti sunt, approbare: eoqne tacto , statutis violator Iinperatorix dispositionis suppliciis percellatur. §. 8- Illud prxterea omnibus modis observari decernimus , ut erogator omnes pecunias, qux mortuis militibus usque ad diem mortis eorum debitx fuerant, fecundum jam datam divalem dispositionem 1 uxoribus vel liberis eorum non dubitet ministrandas. 17. Imp. JUSTINIANUS A. * P. P. QUm fxpe contingat propter quasdam maximas & inexcusabiles rationes, quibusdam ad custodiam vel ob aliam hujusmodi causam milites [deputari, vel etiam jam] deputatos este; & non conveniat hoc modo publicum aliquod damnum seu dispendium sustinere: jubemus, fi qui fortiffimi milites ex quocunque numero, curiis, vel quibusdam corporibus , vel sacrosanctis Ecele- fiis, vel aliis personis pro custodia (ut dictum est) vel [tali] alia causa i nostro numine deputati sunt, vel fuerint, ne per eorum translationes, circa annonarum vel capitum cis prxbcndorum erogationem publicis rationibus quxdam laffio ingeratur : eandem rem de- proprio personam seu etiam personas, cui vel quibus deputati sunt, vel fuerint, [ hxc ] modis omnibus agnoscere, hoc tantummodo de publico pro iisdem annon.s & capite prx- bendo & imputando , quod in locis , ex quibis prxfnti milites perveniunt seu pervenerint, imputabatur: vel i, ante latam rrx- Ka innem supradictx personx recusaverint, eosiem milites non recedere e inis loeis, vel cos, qui recesserint, line quad-m mora.1 e- redire: hoc omnifariam custodiendo; ut nemo de- votis, ■■•ui: nun militum Cilicii lique personx seu torpori line speci:!! nultrx Serenitatis jussione scriptis proferendi deputetur: of- (1. I. 14. in sin, supr. coii. (2. V. I. 9. supr. b. t. I. 3. ficio tux Celsitudinis , si hanc nostrx Mansuetudinis formam » quoties super militibus quibusdam deputandis aliquid statutum fuerit, gestis insinuare, & quid cos, quibus dati sunt, prout nobis placuit, agnoscere [oportet,] itidem publicare minime curaverit : tam dispendium quodeunque publicum hac ex causa sustinuerit, ei de proprio resarcire, quam triginta librarum auri multam propter desidiam suam, innnu magis conniventiam , dependere Algendo: Rectoribus nihilominus Provinciarum , & Apparitoribus eorum , si statuta nostra violaverint, seu violari concesserint , ejusdem condemnationis solutione percellendis. 18. ... QOnstitutio jubet, ut in regionibus retineantur imprimis ea , , qux militibus eroganda sunt, atque ita deinde procedant re- liqux causx fisci. Nec enim oportet solas transmissiones urgere, & erogationes militares negligere. Et si baue constitutionem prxsidcs violarint, aut municipia, vel quilibet alius tractator publicorum, ut de suo militibus pecunias exsolvant, & hoc amplius muictam C. fibrarum auri. 19. QOnstitutio jubet, si milites propriis angariis minime dant ope- ^ ram personis quibusdam auxilii gratia deputati, vel per commeatum dimiffi , ut Actuarius eorum stipendia in speciebus no» accipiat, ne corrumpantur, sed in auro, facta fpecierum xsti- matione secundum rationem mensx, & jurejurando prxstito d Tribunis & Vicariis, & domesticis , & Actuariis, & Optionibus , i quibus , etiamsi jusjurandum dederint, ratio postea nihilominus, & si qua in re pejerasse inventi fuerint, duplum exigetur. Sed & si milites adxrari sibi velint annonas, eandem in pretio rationem mensx servari : si species dari , ut eas accipiant, quas regio parit, arbitrio religiosissimi Episcopi & Clariffimi Defenloris Civitatis. Rursus si Actuarius ä milite emerit annonas ejus , & eas accipiat a collatore quasi sibi concessas, rationem mensx servari, nisi malit collator species ipsas inferre. At si velint sua sponte collatores vendere quxdam militibus , id non prohibemus , etiamsi ex eo lucrum facturi sint, minorem fpecierum quantitatem prx- bentes, quam exigat ratio mensx publicx. Ne tamen ea propter liceat civibus Ixdere collatorem, puta si curia sive civitas cum milite perperam conventionem inierit prxbendarnm fpecierum , ne cogatur collator secundum eam conventionem species inferre. Quia vero plerique ex chartulariis fortissimorum numerorum , vel foederatorum coemunt sibi frumentum , pretia 4 fisco accipientes juxta nundinationem, qux mensa coiqtinctur, libi autem quasi jam ante comparatas species retinentes , ideo jubet Constitutio, ne quis collator invitus eorum coemptioni parere cogatur. Sed fi quis sua sponte eis vendere velit, ne excedant illi pretia mensx in quantitate ea , qux annonarum nomine militibus prxbenda est. Nam etiam extrinsecus quantitatem fpecierum eo pretio emere prohibentur sicut milites. Qux omnia demonstrabit futura retractatio, qua quantum apparuerit libi quemque vindicasse , in tantum damnabitur in duplum: ita ut simplum fiscus habeat , simplum actor. Omnibus quoque militibus personis quibusdam deputatis fecundum rationem mensx adxrcntui annonis & capita , nec petantur species, nisi ä volente: eo, qui quid ante dictorum temerare ausus fuerit, maximum periculum subituro, sive Tribunus sit, live vicarius , aut domesticus, aut Actuarius 2 , aut Optio, aut numeri princeps , aut Officialis Magistri militum : si quid horum contigerit non bona fide tractari, & id confestim minime denunciavorit. Retractatio enim quicquid adversus constitutionem acciderit, coarguet & judicabit. _ T I T. XXXIX. DE EXCOCTIONE ET TRANSLATIONE MILITARIUM ANNONARUM. i. Impp. ARCAD. & TUEOD. AA. Stilichoni Com. & Mag. utri usque militiie. (JPinatores , quibus species in diversis provinciis delegantur , contra omnem consuetudinem , ä nulfis consistentibus familiis excoctionem panis efflagitent. Illustris igitur auctoritas tua novam usurpationeiu congrua auctoritate repellat: ut cum opinatores supr. de apochis publicis. G g g 3 in G 2 g 3 84 ? Codicis Lib. XII. Tit. XXXIX. XL. XLI. 844 ii» - provincias ^iegantiir veti.s consuetio servetur. Datum Id. Septembr. Medialem THEOD. V. C. tOb. a 9 9 - 2. Iidem AA. Admno P. P. “IN excoctione buccellati, quod devotissimis militibus convenit 1 praeparari, in translatione etiam annonie, nullius excipiatur persona: videlicet, ut nec nostra quidem domus'ab his habeatur immunis. Et si quisquam (quod non opinamur) _implere , quas sunt praecepta , neglexerit, in procuratorem ejus severissime vindicetur : ita ut si hujusmodi contumaciae dominum [conscium] esse constiterit, quadruplum id , quod pro ejus capitatione poscitur , posthabita dilatione solvetur. Dat. 9. Lai. April. Roma , HONORIO A. 6. & ARISTxENETO COSS. 4 ° 4 - T I T. XL. DE MILITARI VESTE. 1. Impp. VALENT. & VALENS AA. Auxonio P. P. TAMnem canonem vestium ex Calendis Septembris 1 ad Calendas Aprilis nostris largitionibus tradi pracipimus : proposita p cena Rectori Provinciae, vel ejus Officio, condemnationis , quse [tuae] justitia: videbitur. Dat. 14- Cal. Dec. Murtiuncp. VALENTINIANO & VALENTE COSS. 365. s. Imppp. VALENS, GRATI AN. & VALENT. AAA. Modesto P. P. pRovincie 2 Thraciarum per XX. juga seu capita conferant ve- stem. Scythia & Mysia in xxx. jugis 3 seu capitibus Interim annua solutione dependant: per iEgyptum & Orientis partes in trecentis ternis jugis : per Asianam vero, & Ponticam ditece- sirn ad eundem numerum in capitibus, seu jugis annus vestis collatio dependatur: ita ut per Orientem Provincis in titulo auri comparatitii, quod per jugationem redditur, compensationis gratia perFruantur: exceptis Osroena & Isauria: nam eas demum constat aurum comparati tinni minime debere. Dat. 5. Id. Aug. Werapoli, GRATIANO A. 4. & MEROBAUDE V. C. COSS. 377. 3. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. Martiano C0111. 8. L. pOrtissimis militibus nostris per Illyricum non binos tremisses pro singulis chlamydibus, sed singulos solidos dari pracipi- mus. Dit. 16. Cal. Febr. C. P. ARCADIO 4. & HONORIO 3. AA. COSS. 396. 4. Impp. HONOR. & THEOD. AA. Asclepiodoto PP. ■Militaris adsratio vestis ä collatoribus exigatur, sacratissimis videlicet largitionibus inferenda, ita ut quinque ejus partes fortissimis militibus erogentur in pretio : sexta vero portio a gynsciariis clementis nostra absque ulla vel ipsorum, vel publica incommoditate , pro eadem contextione suscepta, minoribus gregarhsque militibus in ipsa, quam maxime eos desiderare constiterit , specie 4 praebeatur. Dat. 7. Id. Mart. C. P. ASCLE- PIODOTO & MARINI ANO COSS. 423. . T I T. XLI. DE METATIS ET EPIDEMETICIS. 5 1. Imppp. VALENT. THEOD. & ARCAD. AAA. '^heodoro Magist. offic. CI quis metatorum' nostrorum manum , qua deputatas singulis k quibusque domus denotant, & postibus hofpitaturi nomen ad- scribunt, delere non dubitaverit: ad instar salsi reus constituti hujus auctoritate teneatur. Dat. 6. Cal. Nov. C. P. D. N. THEODOSIO A. 3. & ABUNDANTIO V. C. COSS. 398. 2. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. Osio Magist. offic. TN qualibet vel nos ipsi urbe Fuerimus, vel [in] qua hi, qui nobis militant, commorentur: omnium tam metatorum, quam etiam hospitum iniquitate summota duas dominus propris'domus, tertia hospiti deputata , catenus intrepidus ac securus possideat portiones, ut in tres domo divisa partes , primam eligendi dominus habeat facultatem: secundam hospes , quam voluerit, (i. v. /. ult. fupr. de annonis tribut. Novell. iig. (r. I. 1. fupr. ut net, 10 ad sumn putrocin. (3. V. I . 2. versat cum ex mandato. fupr. ut nemini liceat in .coemptione specierum, (4. V./. 2. stipr. dc murilegulis, i. 4. fupr. de vestib. holober . exequatur: tertia domino relinquenda. Plenum enim aequitate atque justitia est, ut qui aut successione fruitur, aut emptione vel extructione gaudet, electam pracipue judicio suam partem teneat & relictam, f Ergasteria vero, quae mercimoniis deputantur , ad praedictam divisionis injuriam non vocentur sed quieta sint, & libera: & ab omni hospitum injuria defensata solis dominis conductoribusque deserviant. Sane si stabulum (ut adsolet) militari viro in tertia domus parte defuerit: ex ergasteriis (nisi id dominus qualibet occasione providerit) pro animalium numero , vel domus qualitate deputabitur, f Illustribus sane viris non tertiam partem domus, sed dimidiam hospitalitatis gratia deputari decernimus: ea duntaxat conditione observata ut alter ex his, ( si libet, atque maluerit) divisionem arbitraria aequitate Faciat, [ & ] alter eligendi habeat optionem , & firmiffi- mum perpetuo , quod jussimus, perseveret: ita ut triginta librarum auri, qui illustriffima sunt praditi dignitate, fisco nostro se [ pronam ] illaturos esse cognoscant: caeteri vero militia sciant [se] esse privandos, si generale praceptumamplius usurpando, quam jussimus, reprehensibili temeritate violaverint. Dat s' Id. Febr. C. P. HONORIO 4. & EUTYCHIANO COSS 398 - 3. Iidem AA. Vincentio P. P. PUnctos Judices scire volumus, ä 6 praetoriis ordinariorum judicum his prascntibus abstinendum. Dat. 16. Cal. Febr Mediolani, STILICHONE & AURELIANO VV. CC. COSs! 400. 4. Iidem AA. Lmiliano Mag. offic. pAbricensium domibus ubicunque constitutis omnem molestiam • hospitum pracipimus amoveri : quod & Antiochensibus, & e ceterarum civitatum fabricis similis domorum excusatio prxbea- tur, absente scilicet sacro comitatu. Dat. 11. Cal. Febr. C. P. STILICHONE & AURELIANO COSS. 400. ;. Impp. HONOR. & THEOD. AA. Joanni P. P. £)Evotum possessorem ab omni inquietudine liberamus. Prim« igitur omnium ad nullum pradium publicum , vel privatum domus nostra, vel cnjuscunque juris ullus metator accedat, si ä quoquam fuerit destinatus. Licentiam 7 enim domino, actori, ipiique plebi Serenitas nostra commisit, ut eum, qui praeparan- di gratia ad poiseffionem venerit, expellendi habeat facilitatem, nec crimen aliquod pertimescat: cum sibi arbitrium ultionis sua sciat esse concessum: recteque sacrilegum prior arceat, qui primus invenit. Administrantem vero, ejusque officii Proceres, quorum praceptio inhibitam personam ad agrum aliquem destinaverit, in tempus proscribi debere censuimus. f Solam sane hospitalitatem sub hac observatione concedimus, ut nihil 8 ab hospite, quod vel hominum vel animalium pascuis necessarium creditur , postuletur : omniumque sit acceleratum iter atque continuum , nec ulli liceat residere : ne diuturnitas commanentium ulla ex parte pradium vexet. Decem etiam librarum auri multa ferietur , quisquis administrator, erogator, apparitor [ve!] ullus, militans scilicet, vel iter agens ullo in loco aliquid ab hospite postulaverit. In tantum enim inhiberi sceleratum morem jubemus, ut ipsis quoque praebentibus impunitum esse non patiamur, si quid sponte contra praceptum nostrum probati fuerint obtulisse. Dat Prid. Id. Jun. Ravenna, post Consulatum HONORII 9. & THEOD. 5. AA. COSS. 413. 6. Iidem AA. Adriano Procur. Africae. JJOc prospectum est, ut infausta hospitalitatis prabitio tolleretur : nee balneum quisquam ä domino aedium postulet. Dat. f. Non. Mart. Rxvenna , CONSTANTIO & CONSTANTE COSS. 414. 7. Iidem AA. Eustachio P. P. rjEvotisiimos milites ex procinctu redeuntes . vel proficiscentes ad bella, miri 9 sacratissimae Urbis liuguiae turres in pedeplanis suis suscipiant. Dat. Non. Mart. C. P. HONORIO IZ> & THEODOSIO 10. AA. COSS. 422. (;. v. Nov. ijo. (6. v. I. 14. fupr. de offic. rector, provitte. (7. I. i.fupr. de iurefisci. I. ult. verf. discujjione autem, fupr. de discujsorib. I. 5. itfr. de exeeutor. (8. I. 6. infr. b. 1. 1 . unie, ittfr. tit.prox. (9. v.Nov. 59. c. i. IS .supr.de opcrib.publ. g. Impp. 845 De salgamo hospitibus non pne{lamio. 846 (S’ Lunic.supr. in ^uib.caijis militfori prascript,uti non fojsunt, \scrin . re arma concedat. Qui secus fecerit, ut dignitate, bonisque ademptis exilio perpetuo damnetur. DE aut T I T. XLII. SALGAMO HOSPITIBUS NON PRiESTANDO. i. Imp. CONSTANTINUS A. 4 quis Comitum , vel Tribunorum, aut Praepositorum, militum nomine , salgami gratia , culcitras, lignum , oleum, a suis extorqueat hospitibus, sed nec volentibus hospitibus in praedictis speciebus aliquid auferat: sed Hnt Provinciales nostri ab hae praebitione securi: Comitibus, Tribunis, vel certe Pnepofitis, militibusque gravi vexationi subjacentibus. Dat. ;. Idib. Octobr. * vel 8. Impp. THEOD. & VALENT. AA. Heiioni Magist. offic. * Rcbiatros nostri palatii , necnon Urbis Romae , & Magistros li- "terarum, pro necessariis artibus , vel liberalibus disciplinis, necnon picturie Professores (_si modo ingenui sunt) hospitali I molestia, quoad vivent, liberaripraecipimus. Dat. 14. Calend. Sept. HiERIO & ARDABURE COSS. 427. 9- lidem AA. Nomo P. Mag. offic. QMnes, qui metata in luis domibus praestant, sive hospitia prs- J buerint metatoribus, sive quolibet pacto fatis eis fecerint, nullam vel pensionis vel diicuflionis domus gratia molestiam sustinere cogantur. Deinde neminem volumus cujuslibet loci, vel ordinis in hac florentiflima urbe domum propriam excusantem metatum sibi in alienis aedibus privilegio militiae vindicare: quod & in provinciis oblervari oportet: caeterisi vero, quibus illustris dignitas sub cingulo vel citra cingulum pro suo solo honore delata est, excusandarum aedium licentiam penitus denegamus. Hoc juris etiam in his praecipimus observari, quos ipsa quidem adminiirrationis conditio spectabiles novit: honor tamen additus a nostra li- beralitate reddit illustres: Scituris omnibus, quod si quis cum cingulo perfruatur, & excusationem [ita] proprice domus impetraverit, ut ä pensione etiam portionis tertia sit immunis, & militia causa metatum [in] alienis domibus sibi crediderit vindicandum: fi quidem honore praeditus excusationis jus habeat, carebit legum privilegiis , quas fraudare conatus est. Si vero inter eos , quibus nulla suffragatur dignitas, numeretur, centum librarum auri sacratissimis largitionibus pendendarum illatione multabitur. Dat. 17. Cal. Febr. Conjluntinop. THEODOS. A. COS. 10. Impp. VALENT. & MARCIAN. AA. TJAc lege sancimus, ut si quis Consularem ac Patriciam meruerit 11 dignitatem , tres domos proprias dum fuperest, habeat hospitum immunitateiecuras : heredes vero ejustilii, aut pater, aut siipray diem commeatus , aut juffionem evectionis abfuerit: is in mater, nepotes, aut frater, aut foror , aut uxor , duarum do- inferiorem locum quinque antelatis posterioribus devolvatur. Is morum suarum excusatione potiantur, f Si quis vero Consulatu VP m nnianni vansUnnmi arhitratu orotirio , judiciarii pnccc tantummodo gloriatur, duas lemis domos [fuas] immunes habeat: post fata vero ejus memorati heredes unam femis domum suam habeant nullis hospitiis praegravatam, f Pari Privilegio perfruatur cum memoratis heredibus, qui solius Patriciae dignitatis line Cousulatu decoratur insignibus, -f Praefectorii vero, necnon & Magistri militum duas domos suas habeant, quead vixerint, hospitibus liberatas. Heredes vero eorum memorati unam defendant domum suam simili excusatione munitam, f Magistri vero officiorum , vel quaestores unam lemis domum suam, quoad vixerint, habeant hospitum onere liberatam. Heredes vero eorum praedicti unam ab liospitibus jure defendant, -f Comites autem domesticorum, & protectorum , & sacrarum largitionum, [& rerum privatarum, & Vir Spectabilis Primicerius Notariorum , singulas domos suas ab hospitum gravamine, dum vivunt, gaudeant esse securas. Memorati vero heredes eorum mediam partem unius domus suae sciant excusatione muniri: residua vero partis dimidia 'tertiam portionem hospitibus deputandam esse cognoscant, t Si qui 3 illustres honorarias dignitates quascunque fine actu ccclittis impetraverunt, tequo animo suas domos hospitibus post hanc legem pandant, pro tertia, quae legibus prslinita est, portione: exceptis videlicet ergasteriis , quae in plateis vel angiportis esse noscuntur, quod in omnibus domibus, qua hospitales sunt, obfer- tari jubemus: ita ut nemo vel ex sacro rescripto , vel ex divina annotatione , seu pragmatica sanctione contra hanc legem uti postit excusationis auxilio; itis omnibus, qux per hanc legem constituimus, in hac sterna urbe observandis. 11. Imp. ZENO A. JhEcem post Primicerium tribunos in domibus, quas in hac regia urbe possident, metatorum jussimus vacationem mereri. ii. ME quid Prxfes, dum per Provinciam oberrat, hac specie exi- ,, gata Provincialibus, ne illos hospitio gravet, vel ut eis habest. 1. 10. §. i .js. ile vacat. (2. I. to. vtrs.Ji qui illustres, infr. , Et. (5. 1 .9 verf cteteris.fupr. eoA. (4. V. 1. 5. vers,soltmt.supr. tit. prox. T I T. XLIII. DE COMMEATU. 5 1. Impp. CONSTANT. L CONSTANS AA. Leontio PP. cui liceat Praepositorum , vel Tribunorum cohortium , vicariorum, & familiarium eorum 6 tempore expeditionis quocunque genere cuiquam de militibus ä castris atque signis, vel his etiam locis, in quibus prstendant, discedendi commeatum dare. Si quis vero contra hanc legem facere ausus fuerit, &. militem contra interdictum commeatum dimiserit eo tempore , in quo Barbarorum incursio extiterit, & tunc, cum praesentes in castris, atque apud signa milites esse debeant, quisquam abfuerit: capite vindicetur. Dat. 4. Cal. Maji, SEVERO L RUFINO COSS. 313. 2. Imppp. GRAT. VALENT. & THEODOS. AAA. Syagrio Mag. offic. QUicunque de Scriniis, aut Agentibus in rebus, vel etiam ex ^-officiis Palatinis, his videlicet, qui sacrarum L privatarum remunerationum comitibus obsecundant, sex mensium spatium aut juffionem evectionis abfuerit: ' itur. vero , qui anni vacationem arbitratu proprio , judiciarii pnccepti oblitus assumpserit, ä decem post se militantibus transeatur : ac deinde cum jam aliquis desidia quadriennio officium proprium adire neglexerit, quadraginta de sequentibus postferatur. Qui vero nec post quadriennii quidem tempus: militantium non imme- - rito matriculis auferatur. Dat. Cal. Octobr. AU XON 10 & OLY- BRIO COSS. 379. 3. Impp. HONOR. & THEOD. AA. Hausoni Com. & Mag. militum. quis sine commeatu aliquo annum in penatibus propriis, vel in quibuslibet locis desidiosa quiete transegerit, decem sequentibus postponatur: in quo vero biennalis culpa deprehenditur, vi- ginti sibi antepositos congemiscat: tertius autem annus triginta praelatos jure deflebit: ita ut quartus exempto matricula nullam veniam derelinquat. Dat. Prid. Id. Jun. Rav. post Consulatum HONORII 8. & THEOD. 5. AA. COSS. 473._ VALENTIN. L T I T. XLIV. DE TYRONIBUS. 1. Impp. VALENT. & THEOD. AA. Modesto P. P. JJUllustyro vagus, aut veteranus, militiam accedat. Dat. 14. Cal. Ilierapoli VALENTE 3. AA. COSS. 370. 2. Imppp. GRAT. VALENT. L THEOD. AAA. fAUisquis alieni Juris mancipium in tyrocinio militiae scribi cura- ' S ^-verit: convictus ac proditus , auri libram aerario nostro cogatur inferre, mancipio scii, domino 8 (si factum ignoraverit) reddendo. Datum Id. Maji, Tyro Metropoli, PP. Beryto, ANTONIO & SYAGRIO COSS. 382. , , 3. Imp. HONORIUS A. i- Yrones in scholis loco femper posteriore ponantur: nec 9 enim l. l. I. 14. ff. Ac re militari. I. 2. in fin.fi'. ad municipal, (fi. Adde l. 12. §. 2 .fi', de re mili.uri. (7. /. 3. §. 7. L 14. in pr.fi'. A. t. (8. L 6./«j ’r. qui militare. (9. I. 7. supr. dc proxim. sacror. patimur 1 547 Codicis Lib. XIl. Tit. XLV. usque XLIX. nili cui r^ mnr onemauam celsiorem gradum obtinere , nili cu ünrüm adfkhihas , L stipendiorum prolixitas suffragantur. Dat. 7. Morum acmuuitas_, 1 „.ocr> PHILIPPO COSS. 408. C'al. Decembr. Ravenna , BASSO & T I T. XLV. DE LITTORUM ET xTINERUM CUSTODIA. x. Impp. HONOR. & THEODOS. AA. Eustachio P. P. CAhiberrima sanctione censemus, ne merces x illicitae ad natio- " nes barbaras deferantur : L quaicunquc naves ex quolibet portu seu littore dimittuntur, nullam r concussionem vel damna sustineant : ita tameii, ut earum naucleri deponant, in-quam provinciam ituri sunt: uti hoc manifestato, nulla contra eos postea indignatio seu concussio quoquo modo procedat. Dat. 14. Cal. Octöbr. CP. DN. THEOD. A. 9 - & qui fuerit nunciatus. 420. TIT. XLVI. DE DESERTORIBUS ET OCCULTATORIBUS EORUM. Imppp. GRATIAN. VALENT. & THEOD. AAA. Sya- • grio P- P. CI quis forte desertorem agro tectove susceperit, atque apud se diu O paisus fuerit delitescere : actor quidem vel procurator loci, qui hoc sciens prudenique commiserit, capitali supplicio subjugetur : dominus vero li hujus rei conscius Fuerit, praedii , in quo latuerit desertor, an.iffionepuniatur. Si quis autem desertorem prodiderit 3, mediocris loci ingenuus immunitate potiatur. Neque fo lum de his loquimur , qui proxime lignis felicibus applicati, militis rudimenta timuerunt: verum etiam, qui stipendiis militaribus degenerem latebram pnebuisse monstrantur, f Desertor autem habebitur, quisquis belli tempore abierit a signis. Horum qui sponte processerit: peccati anterioris supplicium non timebit. Siu vero flagitiosa ignavia delitescat: per eum, in cujus domo suerit invigilantibus extrinsecus quoque officiis publicis , ubicunque correptus , severitati judicis offeratur, degeneris mortis gladium subiturus. Sin autem Rector provincia propositam severitatem , vel gratia., vel dissimulatione distulerit, patrimonii, atque existimationis damno subjiciatur : & in officii primores capitaliter vindicetur. Dat. Id. Jul. Roma, GRAT. 6. & THEOD. 1. AA. COSS. 380. 2. Imppp. ARCAD. THEOD. & HONOR. AAA. Adriano P. P. CI desertores inventi, resistendum 4, atque armis oppugnandum putaverint: tanquam rebelles in ipsis temeritatis sus conatibus opprimantur: ita tamen, ut provinciarum judices solicita cautione disquirant: ne sub falsarum tractoriarum nomine , desertionis sus crimen defendere moliantur : nec suppositis & commentitiis epistolis evadendi habeant Facultatem. Dat. 6. Cal. Mart. Ravenna , THEOD. A. 1. & RUMORIDO COSS. 403. 3. Iidem AAA. Longino P. P. QUi relictis militaribus castris, se ad depraedationem, vel latro- & la-| Jhiamur. Constantinus Augustus [dixit: ] Apertius indica , qua sunt maxima munera, qua vos contumaciter gravant. Universi veterani dixerunt: Ipse perspicis. Constantinus Augustus dixit: Jam nunc Magnificentia mea omnibus 7 veteranis itl ese concessum perspicuum fit, ne quis eorum in ullo munere civili , nec in operibus publicis conveniatur, nec ulla collatione, nec a Magistratibus, nec $ vedligalibus, in quibuscunque nundinis interfuerint, ullam oh venditionem proponendam dare debebunt. Publicani quoque (ut adsolent agentibus supplere) ab eisdem veteranis amoveantur: quiete post la- boressuos perenniter perfruantur. Fise* quoque nostro eadem epistola interdicimus, ut nullum omnino ex his inquietet: sed liceat eis emere (fi vendere , optimis negotiis pecunium trailare, (fi mercimonia agi', tare : nec solum integra beneficia eorum subseculi nostri otio, U pace perfruantur, sed etiam nullo muneri civili, id est , corporali , seu personali , vel deportatorio onere eos affici concedimus. Dat. Calend. Mart. Civitate B.Bovocorum, CONSTANT. A. 6. Si CONSTANTIO C. COSS. 320. 2. Idem A. Maximo. DRovidendum est, ne veterani, qui protectoria dignitate cumulati , aut honores varios pro meritis suis eonsecuti sunt, incon- gruis pulsentur injuriis : quod si quis in hoc crimine fuerit deprehensus: Rectores Provinciarum pro jurisdictione sua examinantes factum , pro lua qualitate eos coerceant. Dat. 4. Cal. Jun. Treveris , JANUARIO & JUSTO.COSS. 328. 3. Idem A. Evagrio P. U. yEterani, qui ex negligentia vine, nec rus colunt, nee aliquid honestum peragunt, sed latrociniis lese dederunt: omnibus veteran irum privilegiis exuti, poenis competentibus i Provinciarum Rectoribus subjiciantur. Dat. 3. Id. August. CONSTANTINO A. 6. & CONSTANTE 2. COSS. z;z. 4. Impp. HONOR. & THEOD. AA. VjUllus eorum, qui sacramentis inhierere desierit, vel volens permittatur, vel invitus militare cogatur, seu stare judicum cilii ilio contulerint, severitatem Judicis non evadant. Dat. 9. Cal. April. Ravenn«, ARCADIO A. 6. L PROBO V. C. COSS. 406. TIT. XLVII. DE 5 VETERANIS. 1. Imp. CONSTANTINUS A. /''Um introissent principia, & salutatus esset A Praefectis, L Tri- ^ bunis, & Viris eminentiffimis, acclamatum est: Auguste Constantine , Deus te nobis servet [vestra salus] nostra salus : vere dici- jurati dicimus. Adunati veterani exclamaverunt: Constantine Auguste, quo nos veteranos f alios, fi nullam indulgentiam habemus ? .onstantinus Augustus dixit: Magis, magisque conveteranis meis hu.titudinem augere debeo , quam minuere. Victarinus veteranus dixit: Muneribus 6 (fi oneribus tmiverfis locis conveniri non (1. I. 1. I. 2 .sttpr. quie res exportari non debeant. (2. L 2 -supr. de navicularys. lib. I I. tit. I. (3. Adde I. ult. supr. pro quib. caus.servi pro pram. (4. /. ult. supr, quando liceat unicuique fine jniite. sententiis : qua: non his observatis lata: fuerint, nullam firmitatem habentibus : nisi 9 forte reperiatur ibi tempore militis coepta cognitio: tunc enim vehit necdum cingulo deposito sub militari Judice rem tractari, finirique praecipimus: nisi Principali beneficio specialiter induito quidam cx his lese defendant. DE FILIIS T I T. XLVIII. OFFICIALIUM MILITARIUM , QUI IN BKLLO MORIUNTUR. 1. Imp. CONSTANTINUS A. Evagrio. J-JI, qui [ex] officialibus quorumcunque officiorum geniti sunt live eorundem parentes adhuc sacramento tenentur, sive jam dimissi sunt, in parentum militiam vocentur. Datum Prid. Non, Aug. BASSO L ABLABIO COSS. 331. 2. Imppp. GRAT. VALENT. & THEOD. AAA. Ullios primipilariorum paternam sequi conditionem oportet. 3 - CI quis quocunque modo militans in bello moriatur, filius ejus, si unus fit, vel ex multis major natu, statim in locum ejus succedat, & easdem annonas accipiat, si pater usque ad Biarchi duntaxat gradum pervenerit. Quod si aitiorem obtinuerit (velli ti ducenarii, a*iit centenarii) filius ejus fiet tantummodo Biarchus. Manifestum autem est, majorem natu , in quem ejusmodi solarium confertur, fratrum suorum curam habiturum. T I T. XLIX. DE OBLATIONE VOTORUM. 1. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. Basilio P.U. fVUando votis communibus felix annus aperitur 10 , in una lib« v ' k - auri, & solidis obryzatis Principibus offerendi devotionem animo libenti suscipimus: statuentes , ut deinceps sequentibus annis uniuscujusque sedulitas Principibus suis talia inferat semper - tl 4 iri« 11 : 3 .S !-I- '2, ! w :3 de —er in- omnia :en spal itate W ■.his» ustis ,, L im» a per i'.KiO 3 . ii t:«« .st!« -MI dis. ei i & (?. Hb. 49. D. ult. (6. /. 2. inpr.ff. h. t. (7. I. ult.jf. eoi. (8- Immo vide /. 2. in stn. ffi. eod. (9. i. ptn, in pr. js. dejurifl. 1 .7-st. de judiciis. ( 10 . /. r;;. §. i.js. de verb.fign, defent. 849 __ De numerariisactuariis, & chartulariis, &c.' 85* deferat. Dat. Z. Non. Mart. Meiiolan. OLYBRIO & PRO- BINO COSS. 39?- T I T. L. DE NUMERARIIS, ACTUARIIS, ET CHARTULARIIS, ST ADJUTORIBUS , SCRINIARIIS, ET EXCEPTORIBUS SEDIS EXCELS& C-ffiT ERORUMQUE JUDIGUM , TAM MILITARIUM, QUAM CIVILIUM. i. Imp. CONSTANTINUS A. ad Veroniciannm Vic. AC«. yOrax , & fraudulentum numerariorum propositum , qui diver- , Cs obsequiis Rectoribus obsequuntur, ita inhibendum est, ut antea sancivimus , & nunc itidem sancimus , conditioni eos subdi tormentorum, & eculeis [atque] lacerationibus subjacere. Datum 14. Calend. Junii, OPTATO & PAULINO COSS. 334. r. Impp. VALENT. & VALENS AA. Clearcbo. Q Ui numerarii appellari consueverant Consularium atque Pr«si- -dum, dnntaxat tabularii post hanc nostram sanctionem vocabuntur : scientes se tormentis esse subjectos, nisi 1 judicibus, vel his, qui provecti nostro judicio ad provincias venerint, vel exactoribus debitorum, aut reliquorum [nomen, &] modum frequenter ingesserint sub actorum testificatione : quos scire oportet, em» his , qui debitores sunt, fele ad solutionem esse retinendos, nisi omnia debita ipsis fuerint indicantibus persoluta; triennii 2 tamen spatio tabulariorum decet tempus omne concludi. Dat. 14. Calendas Mart. Constuntinop. VALENT. & VALENTE AA. 3. Iidem AA. Rufino P. P. ■MUmerarios Ainplislim« tuse Sedis cingulum habere, & militi« ordinem tenere jubemus. Datum Prid. Id. Decembr. Parifiis. VALENTIN. & VALENTE AA. COSS. 365. 4. Imppp. GRAT. VALENTIN. & THEOD. AAA. omnibus Rectoribus Provinciarum. TN provinciis singulis duo Numerarii, qui & Tabularii, collo- centur : quo ad unum fiscalis ares ratiocinium , ad alterum largitionales pertinere tituli jubeantur: hoc scituri, quod si ex alterius quicquam actibus ad alteram partem illicita 3 fuerit usurpatione translatum : is , qui culpam judicis dissimulatione texerit, gravissimo sit supplicio subjugandus. Dat. 3. Calend. April. C. P. ANTON. & SYAGRIO 0088. 38-. ;. Iidem AAA. Principio. PP. PXceptores omnes judicibus Provincialibus obsequentes, qui nec ■k cohortalem militiam sustinere videntur, neque a fisco ullas consequuntur annonas , absque metu dare captis operam , etiamsi decuriones sint, minime prohibemus: dummodo munera propris civitatis agnoscant, & peracto secundum morem exceptionis officio, ad propriam sibi curiam redeundum esse non nesciant. Dat. 4. Id. Decembr. Aquileja , ARCADIO A. & BAUTONE COSS. 3SS- 6. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. Severo P. U. VTE diutius ad cunctorum perniciem Actuarii numerariorum con- fortiis adjuventur, illustris auctoritas tua cunctos ex numerariis Actuariorum societate praecipiat abstinere, atque ab eorum communione discedere: quod si hoc moniti custodire neglexerint, iisdem panis se, quibus Actuarios, non ambigant subjacere. Dat. 4. Cal. Jun. Nicia , HONOR. A. 4. & EUTYCHIANO COSS. 398. 7. Impp. THEOD. & VALENT. AA. Hiero P. U. ^Ctuarios tam Classium Urbis Constantinopolitan«, quam Tyme- 1 1«, equorumque curulium civitatum diversarum , non aliter , nisi ut consueverat, manus sanxerit principalis, Sublimitas tua prscipiat ordinari, quod fi quis talis sub tua fuerit judicatione convictus: profecto irritis his, qute vetita contrectaverit, etiam congruam indignationem incurrat. Dat. 10. Cal. Jul. Nicomedia, THEOD. is. L VALENT, s. AA. COSS. 4-6. 8. Iidem AA. Protogeni P. P. jJCriniarios vel Numerarios officii Magnitudinis tu« jubemus nullatenus in posterum aut mutuam pecuniam sumere , aut polliceri cuiquam pro publicis expensis cogi: quos nullam post depositam militiam inquietudinem sustinere volumus. 9. Impp., LEO jun. & ZENO AA. JJEmini licere deinceps jubemus in quacunque militia connumerato , solicitudinem Actuarii subire: vel post depositam eandem curam ad militiam adspirare: quatenus inter privatos agens, omnique militari privilegio denudatus , nihil nundinationis, vel fraudis circa commendanda ratiocinia, quibus obnoxius est, attentare valeat. 10. Imp. ZENO A. ¥ P. P. ^Ulli Scriniario liceat pro tempore Numerarios plus , quam quaternis vicibus, nec his tamen continuandis, adjuvare. Idem- que hoc super Chartulariis in prsbenda pro tempore numerariis opera observari decernimus, ita ut Adjutorum quidem biennii , Chartulariorum vero unius anni intervallo continuatio interrumpatur: nulla Adjutoribus ad Chartulariorum solicitudinem , quam semel dedignati sunt, descendendi danda licentia : ita ut Orientalis quidem tractus pro tempore Numerariis, nonnisi ab his scriniariis, qui inter triginta virosa Numerario retro numerandos ; Asiana: vero diceceseos Numerariis, nonnisi ab his, qui intra quinquaginta a Numerario similiter retro numerandos inveniuntur : Pontica veru & Thraci« diceceseos passim, & pro suo libito ex omni multitudine eligendorum adjutorum tribuatur facultas. §. 1. Omnia sane commonitoria, vel pneceptiones, aut evictiones, fen qualibet publica instrumenta, non solum Adjutoribus, verum etiam Provincia illius, de qua disponitur, tractatori inspiciendi, itidemqtie subscribendi, aliorum quoque, qui una cum eo tractant in eadem subseri- ptione mentione habenda , necessitatem incumbere. §. a. Si quid autem line hac observatione ex Orientali , vel Asiano, vel Thra- ciano scrinio fuerit emissum, falsi suspicione non ea rea t: exceptis publicis instrumentis, qu« a scrinio Pontic« diceceseos emittuntur, quod in iisdem instrumentis solum Numerarium ejusdem diceceseos ejusque Adjutorem & Chartularium subscribere Magnitudo tua disposuit: ita, ut si quid hujus legis fuerit violatum , Numerarii quidem tam gradus fui, quam solennitatum seu solariorum universi [unius] anni jacturam : Adjutores vero quinquaginta librarum auri, & Chartularii quindecim itidem librarum auri poenam subeant. 11. Idem A. Caroni Magist. milit. QFficio tu« Magnitudinis datis precibus postulante, ut Numerariorum actus non in biennium 4, sed in unum [annum] statuatur: nostra pietas hujnsinodi petitionibus annuens, disnositionem, qu« super biennio promulgata fuerat, super uno tantummodo anno revocavit. 12. Imp. ANASTASIUS A. P. P. Illyrici. pEr hanc divinam pragmaticam sanctionem decernimus, quod antea Tribunis Pr«torianis, dum dignitas eis , qui in scriniis seu gradibus officii tn« Celsitudinis deponunt militiam , praebebatur , & custoditum fuisse dignoscitur, hoc super honore quoque Comitiva dignitatis eis impertiri: ut sententia pro sine eorum militi« proserenda, dignitatis etiam mentionem contiheat. Hoc quoque tantummodo & sine speciali codicillorum ve! divinorum apicum sanctione ad eandem dignitatem adipiscendam & privilegia eam sequentia sufficiat: ita tamen, ut primi ordini-- Comitivam per interlocutionem ejusdem potestatis mereantur [hi, id est] Cornicularius, & Chartularius, Primiscrinius, & Numerarius scrinii Macedoni«, & scrinii Daci«, & scrinii operum , & scrinii auri. Hoc eodem in his etiam , qui post novellam dispositionem div« memoris Zenonis, qu« de eisdem panis loquitur: & de eisdem personis , qu« deposuerunt militiam, obtinente. T I T. LI. DE CURSU PUBLICO, ET ANGARIIS, ET PARANGARIIS. I. Imp. CONSTANT. A. Titiano. pCLuos, qui publico cursui deputati sunt, non lignis, Vel fusti- Jj bus , sed flagellis tantummodo agitari decernimus: p«na non defutura contra eum , qui aliter fecerit. Datum Prid. Id. Maji, SABINO & RUFINO COSS. 316. p 2. Idem A. Acyndino P. P. -TRasidibus , & Rationalibus , c«terisque, quibus propterea Ressi. I. i.fupr. de exaH. tribut. lib. 10. tit. 19. (2. Vide tamen i. 11. infr. h. t. (i. 1, 36 .ff. de ree. jur. 1. 1. infr. de exeeutorib. Tom. II. b. lib. tit. 61. (4. y. I. a. in sin. supr, h. t. H h h ptlbliet 8n Codicis Lib. XII. Tit. LI. 8fr publica & annonas, & alimenta pecoribus subministrat, usurpandi i paraveredi licentia derogetur Sed nec per aliam viam eundi quisquam habeat facultatem: nisi per quam cursus publicus stare dignoscitur: excepta videlicet tua sublimissima sede, cui cursus publicus, & proficiscendi per eum licentia, & ubi ratio exe- leriV prasto est. PP. 15. Cal. Mart. CONSTANTINO A. 7. L CONSTANTIO C. COSS. 326. 3. Imp. CONSTANTINUS A. Tauro PP. "pVectiones ab omnibus postulentur, & tam judices, quam custo- ■*-' des publici cursus minime [transire] patiantur , antequam se- riem evectionis aspexerint. Quod fi quis putaverit resistendum , 4 : sine evectione iter Facere detegatur , vel ultra tempus, quod evectioni insertum est , publico cursu uti conatus sit; ubi repertus fuerit, ibidem jubemus retineri: & si quidem dignitate prxditus fit, de ejus nomine ad providentiam tuam, & ad Illustrem Virum Comitem, & Magistrum officiorum referri: adversus vero exteros protinus indignatio competens exercendi est , quos sinceritas tua pro loco graduque militiae ibidem coerceri posse crediderit. Dat. 8. Cal. Jul. Mediati CONSTANTIO A. 9. & JULIANO C. 2. COSS. 357. 4. Imp. JULIANUS A. pArhippum eum videri, & habendum esse , qui usurpato uno L , vel duobus veredis, quos solos evectio continebit, alterum , tertiumve extra ordinem commoveat. Ninil autem interesse debet, nec ad crimen vocari, utrum agens in rebus suo itineri, an mulionis subjugando, modo evictiones datae formae licentiam non excedat. Dat. ;. id. Septembr. MAMERTiNO & NEVITTA COSS. 362. ;. Impp. VALENT. & VALENS AA. ad Symmachum Correctorem Lucanis , & Brutiorum. Clquisper publicum cursum iter faciens, cujufcunque dignita- " tis, vel militiae, ab itinere recto diverterit, poena in eum competens proferatur. Dat. 8. Calsrnl. April, ßlediolani , VALENTINIANO & VALENTE A V COSS. 36;. 6. lidem AA. & GRATIANUS A. ad Amphilimn. pVectionum copiam Senatui, cum proficiscendi ad nos necessitas fuerit, Serenitas nostra largita est : ita tamen , cum aut ä nobis evocatur, aut ä Clementis nostrae veneratione discedit. Si quis ergo posthac contra vetitum sibi cursum publicum illicita temeritate prsfumpserit, motum in se nostrae mansuetudinis excitabit. Datum 3. Id. Decembr. Trevtr. GRATIANO A. 2. & PROBO COSS. 371. 7. lidem AA. ad Hisprinium PP. "IN omnibus provinciis veredorum quarta pars reparetur : stabula A autem , ut impensis publicis extrunntur , contra rationem est: cum provincialium sumptu, in quorum locis stabula constituta sunt, citius arbitremur appaianda, & utilius fit, tam publico, quam his , quos stercus [animalium pro] suo folatio habere concedimus. Datum 3. Calend. Mart. Trevcr. GRATIANO A. 4. & MEROBAUDE COSS. 8. Imppp. VALENTIN. GRATIAN. L VALENS AAA. Floro Com. R. P. 17T agendi itineris possit esse moderatio, deni veredi per dies fin- ^ gnlos ex utraque parte dimittantur : poena quinque librarum auri minime de fu tura contra eos, qui statuta nostra neglexerint. 9. Imppp. GRATIAN. VALENT. & THEOD. AAA. Floro * PP. P filicibus 3 Faciends evectionis copiam denegamus: cum id tantum nostro Numini, & tus Sedi, nccnon viro Illustri Magistro officiorum fit reservandum : cum neque Prxfesto urbi, nec Magistris militum , nec 4 ducibus , nec vicariis, nec cuiquam alii prs- tcr memoratas duas potestates a nobis hoc concessum sit. His enim tantum ambulandi facultatem judices ex suo arbitrio prarbituri sunt, quos in transmiffionem publicarum functionum persecutores viderint constitutos: scituri, fi definitionem nostram excesserint, se quidem viginti quinque auri libris , officia vero quinquaginta esse multandos. Dat. 10. Cal. August. C. P. ANTONIO & SYAGRIO COSS. 382. _ (1. Adde 1 . 10. ir.fr. h. t. (2. I. 1;. I. ult, infr. eod. (3. I. 2. iirsr. de cohortaL h. lib. tit. 58- C.4- >■ l6. L so. infr. h. t. 10. lidem AAA. Philagio Com. Ord. QRavissimae pcense acerbitate proposita, evectionum 5 contractus ^ animalium quoque publicorum merces, & ementis & distral hentis coercitione prohibemus. PP. liyato, Dat. 15. Cal. Octobr ANTONIO & SYAGRIO COSS. 382. ii. lidem AAA. Cynegio. "MUllus evectione utatur privatus, tametsi valuerit impetrare Dat. 6. Non. Martii. RICHOMERE & CLEARCHO COSS* 384* 1*. Imppp. VALENT. THEOD. & ARCAD. AAA. Cynegio PP. Q Uoniaffl veredorum quoque cura pari ratione tractanda est : -sexaginta libras auri fella cum frenis , sexaginta [itidem] averta non transeat: ca conditione, ut li quis praseriptamoderaminis Imperatorii libramenta transcenderit, ejus fella in frusta exdatur: averta vero fisci juribus deputetur, exceptis auri centenariis , quoe necessarium est ab hippocomis in solitis sacculis reportari. Dat. 15. Cal. Jul. CP. ARCADIO A. 1. & BAUTQ- NE COSS. 38;. 13. lidem AAA. Floro PP. MO* patimur hippocomos per eos, qui veredis utentur, indigna spoliatione vexari: si quidem nonnulli veredarii saga eorum dicuntur auferre, vel praecidere. Quocirca per omnes judices, & curiosos miserabilis removeatur injuria : scientibus cunctis, quod si observata non fuerit nostra sanctio, non solum damna resarcire, verum etiam notam , & multam, qui neglexerit, subire cogetur. PP. 1;. Calendas Julii, Trevtr. VALENTINIANO A. 4. & NEOBARIO COSS. 387. 14. lidem AAA. Potamio PP. Augustali. pUblici cursus exhibitio fecundum locorum consuetudinem 6, vel curialibus, vel cohortalibus debet committi: vel his, qui suo periculo ab eminentifsima Praefectura sub competenti cautela excipiunt. Dat. 3. Cal. August. CP. ARCADIO A. 2. & RU- FiNO COSS. 392. 15. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. Dextro PP. gl quis, vel pro una7 mutatione veredum superducendum elfe crediderit, in quadruplum superductorum animalium pretium' fisci juribus inferat. Dat. ij. Calend. April. Mediolani, OLY- BRIO L PROB1NO COSS. 395. 16. lidem AA. Remitheo duci Armenii. J-JIs tantummodo utendi cursus publici facultas concessa est, qui A legati 8 de diversis gentibus ad nostram Clementiam properare festinant. 17. lidem AA. Lucenti». MErao mulionem mutationibus deputatum : vel per solicitatio- " ’ nem , .vel per receptionem subtrahere audeat, decem libras argenti ptenae nomine inferre reformidans. Dat. 12. Cal. Mart. Medial. HONORIO A. 4. & EUTYCHIANO COSS. 398- iq. lidem AA. Messalae PP. A Nimalia publica dum longe majore, ac periniquo pretio pabula xstimantur , per mancipes atque apparitores aperte vexantur:' ne id contingat, Sublimitas tua disponat, ut nec pabula mutationibus desint, nec provinciales ultra, quam justitii sinit ratio, praegraventur. Dat. 1;. Cal. Decembr. STILICHONE & AURELIANO COSS. 400. 19. lidem AA. & THEOD. A. Septimio Procur. Africae. . QOmperimus provinciales, & pabula ,& pecuniam pro [curlu] equorum cursualium solenn! ratione conferre, & extrinsecus etiam paraveredorum onere praegravari. Provinciarum igitur Rectores procurent, ne unquam cursus publicus veniat in querelam , & occasio deceptionis curiales, vel provinciales animalia indebita praestare compellat. Dat. 7. Cal. April. Ravenna, D. N. THEODOS. A. 1. & RUMOKIDO COSS. 403. 10. lidem AA. Anthemio PP. ^Emo9 ducum ingressus semel provinciam suam, postmodum [ in J itineribus faciendis cursu, atque angariis ipse , [live] (7. L 4 ead. ($. v. /. 9- fuiiBi' supr. cod. (6. /. 22.infr.eod. stipr. eod. (9. d. I. K, 85Z De tractoriis, & stativis. 854 suuni utatur officium , seil expeditionem militarem jumentis propriis exequatur. De cohortalinis etiam officiis eadem lege sancimus , ne quis ex his per provinciam suam discurrens , veredo uti cenetur in posterum, cum sacra prohibitum sanctione cognoscat. Quod si quis ducum, vel apparitorum , vel cohortalium officiorum temerario animo ea , qua decernimus, contemnenda putaverit: per singula animalia, quibus usus fuerit, singularum librarum auri illatione multabitur. Datum 4. Non. August. C. P. DD. NN. HONORIO 7. & THEODOSIO ^ AA. LOS8. 407. ii. Impp. THEOD. L VALENT. AA. VUllus penitus cujuslibet ordinis , seu dignitatis, vel saerosan- ^ cta Ecclesia, vel domus regia tempore expeditionis 1 excusationem angariarum, seu parangariarum habeat. 12. Imp. LEO A. * PP. pUrsum ambularem ab omni Orientali tractu, necnon ab his ^ civitatibus aliarum regionum , quarum instructio tui culminis meminit, tolli amputarique decernimus : ita tamen , ut in transitu fortissimorum militum quando nostra Serenitas disposuerit , ex aliis ad alia eos loca deduci, evectionesque animalium secundum consuetudinem a nostra fuerint Serenitate consecuti, & in armorum tam confectione, quam translatione servata consuetudine , in profectione quinetiam legatorum , animalium dominis, qui ea solent accepta mercede locare , pnebenda pensio , arcae tui culminis imputetur, tractorias videlicet animalium super memoratis causis nulli alii judici, cujuscunqtie sit dignitatis , nisi tuo tantummodo culmini , faciendi licentiam patere decernimus. 43. Imp. ANASTASIUS A. J Ubemus nemini licere cujuseunque scholae, vel officii, vel militis, seu conditionis per totius Orientalis tractus partes, ob quamcunque causam proficiscenti seu redeunti, supra unum veredum , unumque paraveredum, cum evectione tamen judiciali movere: nili specialis ei prsstita sit nostrs Serenitatis quantitatem animalium continens evectio : exceptis proculdubio his, qui pecunias publicas devehunt: cum in hac parte line nostra quoque speciali auctoritate tanta conveniat animalia moveri, quanta transvehendae pecuniae summa, & ejus tuitio deposcit: quinquaginta librarum auri his feriendis condemnatione, quicunque nostra jussa quolibet modo, seu tempore violaverint, seu violare concesserint. T I T. LII. DE TRACTORIIS, ET STATIVIS. 1. Imppp. THEODOS. AKCAD. & HONOR. AAA. Rusino PP. TRactorim cum stativis solitis tantummodo biduum tempus ac- 1 cipiant: nulli vero penitus cum necessariis sibi personis praebeantur , nisi his tantummodo , qui animalia atque equos 2 lacro ofui necessarios prosequuntur: ita tamen, ut his dimissis in tractoriarum corpore, quinque dierum numerus adseribatur: ut nullus ultra hoc temporis spatium ad relidendum , in quo libitum Fuerit loco , copiam nanciscatur. Datum 7. Cal. Septembr. C. P. ARCADIO A. 2. & RUFINO 0088 . ZY-. T I T. L 1 U. DE APPARITORIBUS PRAEFECTORUM PRAETORIO, ET PRIVILEGIIS EORUM. i. Impp. VALENT. L VALENS AA. Mamertino PP. pRaefecturte 3 cornicularios, qui annis singulis exeunt, post transactos corniculos nostram adorare 4 purpuram volumus : quo honore perfunctis , cum jam missionem tenuerint, liberum otium damus, ut ad susceptionem, vel cujuslibet necessitatis officium minime devocentur. Dat. q. Cal. Februar. Medial. VALENTINIANO & VALENTE AA. CO88. 366. (1. L n.supr. de sacres, ecdcs. I. z.supr. dc quib, munerih. lib. 10. hf. 48. I. 1 Ut. §. peu.Jj'. de munerib. (2. Adde /. tat. suyc. de veniit, ferar. (3. /. ult. in j>r. infr. h. t. (4. I. 1. infr. tit. prox. L 7., supr. qui Kiiitaie. b. lib. tit. 34. (;. L ult. infr. b. t. I. g. Jupr. de ojfic. rector. pr ovine, (6. I. 1. supr. h. t. (7. I. 2. fupr. eod. 3. Iidem AA. Zoiimo Prodidi Epiri nova:. pRmfectianos 5 ad perniciem provincialium exactionibus in pro- vinciis, vel potius lucris, vel quaestibus silis fele immiscere vetamus: praeterea, vel horreorum gerere custodiam, vel curiarum jus, atque arbitrium sibi praesumere [his denegamus.] Horum si quis praesentis legis temerator existat, volumus eum competenti uiotu & indignatione percelli. Datum 14. Cal. Dc cembr. Medialem. VALENTINIANO & VALENTE 4. AA. 0088 . 373. 3. Impp. THEOD. & VALENT. AA. Zoilo Prsfecto Praetorio. POrnicularii 6, & primiscrinii, numerarii insuper, qui in officio tuae Sublimitatis per ordinem obsequiis militiae terminatis, desideratam laborum requiem sortiuntur: pro multis erga Rempuulicam sudoribus, ab omnibus indictionibus, tam militarium , quam civilium judicum , semper habeantur immunes, & civilium tantum judicum , non etiam militarium jurisdictioni subjaceant. Huic sanctioni addendum esse censemus, ut si quis Praefectianus 7 dum militat, vel post depositum cingulum, sine testamento, quod legibus comprobatur, nullifque ab intestato successoribus derelictis, fati munus impleverit: omnes ejus patrimonii facultates provisione magnifica tua Sedis non fisci juribus , sed arca tui culminis rationibus vindicentur. Scriniariis autem [ & ] exceptoribus, caterisqiie , qui in officio tui culminis merent: cum in legione 8 prima adjutrice nostra militant, audientiam tantummodo in causis, in quibus pulsantur, tua Celsitudini deputamus. In provinciis vero commorantes , Rectoribus earum eos respondere jubemus, nisi publicum officiunt aliquod eis injunctum sit. T I T. LIV. DE APPARITORIBUS PRAEFECTI URBIS. 1. Imppp. GRATIAN. VALENT. & THEOD. AAA. Principio PP. pRster eos, qui de officio eminentium potestatum, numero stipendiorum & curriculis evolutis, urbisque prasectura , Serenitatis nostra annis singulis attingere purpuram 9, venerari- que pracepti sunt: nulli prorsus eorum, qui provincialia officia peregerint, tranquillitatis nostra muricem adorare sit liberum, omnium suffragiorum obreptione cessante. Dat. 14. Cal. Octobr. Apuli. ARCADIO A. & BAUTONE V. C. COSS. 385. 2. Impp. HONOR. & THEOD. AA. Palladio Prafecto Pratorio. QUicunque illustris urbana sedis apparitor clandestina fraude pistorem concusserit, accusatus atque convictus, perpetui panificii nexibus addicetur. Dat. 17. Cal. Jan. Raven, HONOR. A. 11. & CONSTANTIO 2. V. C. COSS. 417. T I T. LV. DE APPARITORIBUS MAGISTRORUM MILITUM, ET PRIVILEGIIS EORUM. i. Impp. VALENT. & VALENS AA. ad Arthemium Correctorem. QUi fese in officiis Magistrorum equitiun ac peditum militare monstraverint, ab omni nominationis injuria excusentur. Dat. 13. Cal. Octobr. A quii. Ace. 15. Cal. Novembr. Salerni, Divo JOVIANO & VARRONIANO COSS. 364. 2. Iidem AA. Mamertino PP. QUi in officio Magistrorum equitum ac peditum militiam sor- ''L-titi sunt: ordinis sint militaris. 3. Impp. THEOD. & VALENT. AA. p Basso PP. Jtrobari apparitores Magisteria: potestatis, neque curiales 10 ia (8. I. ult. supr. de cafirenß pecul. milit. (9. 1 . i. supr. de .prapos. sacri cubiculi, h. lib. tit. 5. I. 4. supr. de consulib. h. lib. tit. Z. I. I. supr. de Jilentiur. h. lib . tit. 16. I. 1. supr. tit. prox. (io. /. I. infr. tit. prox. H h h 3 filiqu» / 856 so 5 Codicis Lib. XII. Tit LV. usque LVIII. r^ToScio neque cohortales, neque censibus ailscriptos volumus. ° Dat. Prid. Non. Martii. C. P. CYRO V. C. COS. 44l. 4. Iidem AA. Apollonio. "VlUmcrariosVirorurn Illustrium Magistrorum militum, tam pra:- TN fcjjtaiium , quam Orion talium , qui ordine & stipendiis militiae fuerint decorati, exeuntes, tribunis praetorianis partis milita- taris, sudoribus eorum beneficium deferentes, sociari praecipi mus: ita videlicet, ut post completam militiam ab omnibus indictionibus , tam militarium , quam civilium judicum semper habeantur immunes : principatus vero munere functos, tribunis vigilum militaribus aggregari volumus. 5. Imp. ANASTASIUS * Mag. mil. ■pOs, qui in officiis vestris merentes statutorum tantummodo ^ numeros inserti sunt, fori praescriptione muniri: caeteros I vero, qui supra hujusmodi numerum militare noscuntur, quasi nec militantes, & apud Illustriffimas Praefecturas , & apud Clarissimos provinciarum Rectores de quolibet pulsari H conveniri, & sine cinguli praescriptione respondere negotio sancimus. Datum s. Non. Mart. C. P. CYRO V. C. COS. 441. TIT. LVI. D£ APPARITORIBUS PROCONSULIS ET LEGATI. i. Imppp. VA-LENT. THEOD. & ARCAD. AAA. ad Ei avium Proconsulem Africae. /"AFficio, quod tuis meritis obsecundat, non curialem 4 quem- quam, nec ex caeteris corporibus volumus aggregari : at si qui erunt inter apparitores hujusmodi, restitui eos muniis debitis mox jubemus. a. Irapp. ARCAD. & HONOR. AA. Dominatori Procons. Afric. APparitioni tuae, & legatorum quadringentos censuimus depu tandes, & de his duntaxat, quos esse sibi detractos Reipubl. membra non queruntur. 3. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. IN proconsulari provincia officium proconsulare postulet, quod exigere consuevit, nec alienis se partibus impudenter inserat. T I T. LVII. DE APPARITORIBUS COMITIS ORIF.N ris. I. Impp, THEOD. & ARCAD. AA. TN officio Comitis Orientis non amplius, quam sexcenti appa- ritores habeantur, quos quidem publicis neceffitatibus novimus abunde suppetere. TIT. LVI1I. DE COHORTALIBUS, PRINCIPIBUS, CORNICULARIIS , AC PRIMIPILARIIS. , Imp. CONSTANTINUS A, edicto suo ad Afros. .Anes stationarii neque snperexactionem audeant, neque carcerem 3 habeant, neve quis personam, licet pro manifesto crimine, apud se habeat in custodia; sciens, quod si quid täte fuerit commistum, capite puniendus est. Pst. 6. Id. Maji, Cartbog. CONSTANTINO A. 4. & LICINIO 4. COSS. 31;. (1. 1. %.sv.pr. de ojfic. magistri uitit. (2. I. 3. snpr. tit. prox. (3. Adde L i.supr. de curtos. £9' tit. supr. de privat. Carcerik. iit- 1. Impp. CONSTANTINUS & CONSTANS AA. Tauro PP. MUllus Judicum quenquam st ne sacra 4 probatoria probare au- deat, vel provehere. Excipimus tamen officia Provincialia e cursus publici folicitudinem sustinentia : nec enim tanto muneri adminiculum denegari publica permittit utilitas. Datum 6. Cal. Januar. Mediol. Accept. 8- Id. Jul. DATIANO & CEREaI LE COSS. 398. 3. Imppp. VALENS, VALENT. & GRAT. A AA. Festo Consulari Syria:. COlita Cohortalibus Syriae priulegia, qua: ä D. Diocletianopor. recta sunt atque »oncessa , nos quoque porreximus: ac jubemus eos non ad folicitudinem basta e,e, non ad functionem naviculariam devocandos , non invitos curialibus cestibus adscri- bendes: verum peracto labore militiae, pastus 6 primipili competenti sedulitate functione transacta , prorogativam his recusationis offerimus. Dat. 6. Non. Octobr. VALENT. & VALENTE AA. COSS. 365. 4. Iidem AAA. & GRATIANUS A. Probo PP. QFficia Rectorum Provinciarum tus MagniScentis litetis vo- luimis admoneri, ut susceptos in officio proprio, vel probatos , cohortium nomine, vel legionum privilegiis existiment inserendos. Dat. 16. Calend. Junii, MODESTO & AR1N. THEO COSS. 37-- 9. Iidem AAA. Modesto PP. QUicunque perOsdroenam Primipilarius majore laetatur mimero ^ filiorum , unum loco suo velnti hereditario jure substituat, alterum pro amore patri» /Edessenae curiae tradat obsequiis: exteris qua voluerit militia provisurus. Sin antem duos tantum procreavit: cohorti satisfacere cogatur, & curis. Quod si unum procreaverit, eundem ordini patris restituat, nullo contra hanc formam beneficio valituro. Damus sane licentiam tam patribus eorum , quam ipsis , qui hujus legis auctoritate civitatum obsequio aggregantur, ut si quos curiales patrocinio Principalium invenerint excusari, in medium proferant: ut [&] ipsi similibus officiis deputati, pareant impetraris. Dat. 3. Non. Dec. Antiochia, post Consulatum GRATIANI A. 3. & EQUITII V. C. 37;. 6. Imppp. GRAT. VAL. & THEOD. AAA. Neotberio PP. gl Apparitor defugerit criminosus, Edictum, quo revocari possit , adjecta conditione legibus subsequatur : cui nisi fuerit satisfactum, merito in latitantem a judice pro qualitate peccati sententia proferetur. Veniam enim talibus non permittimus, nec indulgentiis crimina sublevamus. Dat. Prid. Id. Jun. Miiiil. ARCADIO A. 1. & BAUTONE COSS. 38;. 7. Imppp. VALENT. THEOD. & ARCAD. AA. Tatiano PP. QRdinariorum Judicum Apparitores, qui vel Speculatorum, ^ vel Ordinariorum attigerint gradum , nullo annorum numero , nulla stipendiorum contemplatione laxentur, priusquam pri- ■ mipili 7 pastum digesta ratione compleverint. Quod si ante debitum locum , qui huic functioni habetur obnoxius, vel xgri corporis labem , vel defesss senectutis extrema ad impetrandam quietem crediderit praetendenda, non prius otio condonetur, quam omne, quod Primipilo debetur , expenderit, Eos etiam, qui pro sceleribus suis soluto militis cingulo addicuntur infamis : ne integro peculio sub hac occasione laetentur, ita condignae ultioni eos volumus subjacere, ut functioni quoque, qux extrem» militiae debetur , nihil ex eorum facultatibus subtrahatur. Dat. 3. Non. Maji, sthdioian. TIMASiO & PROMOTO COSS. 389. 8- Impp. ARCAD. & HONOR. AA. Euthymio Vic. Alis. <^Peciebus primipilaribus adxrandis eadem pretiorum taxatio fervetur, qus in venalibus publicis p'terit reperiri. Dat. 5- Cal. Mart. C. P. ARCAD. 4. & HONOR. 3- AA. COSS. 39 6. bibend. vide tamen 1 . 4. js. dcfvgitiv. (4. V. I. 9. infr. de divers, "ffic- (;> i- 9. snpr. de cursu pubi. h. lib. lit. 31. (6. L 7- * n f r - ^ *• (7- i- 3•/«?>■• tod. 9, Iidem 857 De annatantibus prasse cti annona. 9.-!idem A A. DEr Illyricum (in quo plurima ac maxima necessitatum nubli- * carum emolumenta officiis constat Praesidalibus expediri) centeni nuirfero singulis Judicibus obsecundent: nec ultra hunc mo inm vel ad militiam ullus adspiret, vel conniventia Judicum perseveret. Adhibendi autem sunt ad hujusmodi ministeriorum obsequia, non illi, qftii vano militiae nomine immania lucra sectentur , sed qui neceffitatem officii solicitudinibus debitis exe- quantur. 10. Iidem AA. & THEOD. Anthemio PP. QUicunque chartas, vel tabulas , vel quodcunque aliud mini- 'isterium cohortalis optaverit, non ante accedere permittatur , nisi ejus nomen matriculis receptum primitus Fuerit: pcena proposita his , qui contra statuta coelestia crediderint suscipiendos aliquos, aut quodlibet eis officium injungendum.. Dat. 16. Ca- lend. April. C. P. DD. NN. HONORIO 7. L THEODOSIO i. AA. 0088 . 407. 11. Impp. HONOR. L THEOD. AA. Anthemio PP. CI quis ex grege cohortalinorum, urgente criminis insectatione O stipendiis fuerit exemptus , aut otio traditus, quietis artibus immoretur : aut & ad pristina sacramenta precum miseratione maluerit repedare : indultum nostrae Majestatis oraculum Amplissimae tuae Sedi oste rat allegandum. Dat. 14. Cal. Mart. C. P. HON. 10. & THEOD. 6. AA. 0088 . 4,;. ii. Impp. THEODOS. & VALENT. AA. Isidoro Praefecto Praetorio. 01 1 Cohortalis Apparitor, aut obnoxius cohorti, ad ullam ad- 0 spiraverit dignitatem : spoliatus omnibus impetrati honoris insignibus , ad statum pristinum revocetur : liberis etiam in tali [ejus] conditione susceptis, fortunae patriae mancipandis. §. I. Quod si quis ex his ausus fuerit ullam affectare militiam , nulla prae, scriptione temporis muniatur, praeter eam scilicet [quae] ex tri- 1 ginta annis colligitur: sed ad conditionem propriam retrahatur: nec ipse, vel liberi ejus post talem ipsius statum procreati, quod cohorti debetur, valeant declinare. §. s. Sed nec ad aliam cohortalinus vel cohortalini filius audeat adspirare fortunam , cui majorum suorum exempla pr*judicant. §. 3. Sed etiam cunctos , qui i diversarum rerum negotiationibus detinentur, trapezitas scilicet vel gemmarum argentique vestium ve vepdito- rcs, apothecarios etiam, caterosqueinstitores aliarum mercium , quibuscunque ergasteriis adhaerentes , jubemus a provincialibus officiis removeri: ut omnis honor atque militia a contagione hu ufmodi segregetur. Dat. 3. Non. April. Constantinopoli , ISIDORO & SENAT. 0088 . 4Z6- 13. Iidem A A. Florentio P. P. WUllum ex Primipilaribus , nullum ex Principe 3 Cohortalis officii, vel ad aliam polle militiam adspirare, vel ministeriis fibi contra publicam utilitatem blandiri , vel ad quamlibet aliam dignitatem ad pnejildicium prxteriti status accedere concedimus. Quod si contra hanc tam saluberrimam Formam , vel responsa caelestia qu*dam m litia aut dignitas audacter eliciatur : pro ingestis haberi, etiamsi speciali adnotatione nostrae indulgenti* eam obtinuisse videatur: nec adsertionem ei quoquo modo patere, qui se memoratis artibus public* studet commoditati subtrahere , sed statim civitatis , unde oriundus est , Curi* tradi pnecipimus. 14. Imp. LEO A. Constantino P. P. QUisquis Cohortalibus 4 adhuc obsequiis obligatus, vel regimen provinci* , vel cingulum cujuslibet militi* , vel dignitatis quoquo modo meruerit: ante omnia contra licitum usurpatis im- petratisve careat, etiamsi ultronea nostra iiberalitatc jus gerendi provinci*, vel militiae seu dignitatis cujiispiam sibi jactaverit fuisse delatum: dehinc universis solatiis conditionis, quam spreverat, defraudatns, ne quid eorum omnino per se vel per interpositam personam poffit acquirere , Primipili taurum munus implere cogatur: mox curialibus civitatis, in qua natus est, in diem vitx fu* functionibus inh*suriis : ita scilicet, ut etiam hi, qui post impletam talem militiam quodlibet militi* dignitatisvc (1. I. pen. & uli. i-isr. emi. I. iq. supr. de »ßic. reclor. pro- (s. v, l. uti. supr. negotiatores ne milit. h. lib. tit. z;. _ 858 |genus affectaverint, curi* [patri*] fu* restituantur. Dat. 6. Caleml. Jun. C. P. LEONE A. 4. & PROBIANO COSS. 47^ T I T. L!X. DE APPARITORIBUS FRfEFECTI ANNONS. i. Imppp. VALENS, GRAT. & VALENT. AÄA. APparitores Urbana: Prxfecturx annonario officio fele non inferant , sed Apparitorum *mulatione secreta, ministerio suo annona Pr*Fecturx fungantur. a. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. pRafestus annon* canonem, qui ad officium suum pertinet, per compulsores suos exigat: & cum officio suo retineatur obnoxius, qui ad implendum canonem devotionis fu* exactionem non ostenderit. T I T. LX. DE DIVERSIS OFFICIIS . ET APPARITORIBUS JUDICUM , ET PROBATORIIS EORUM. I. Imppp. VALENT. VALENS & GRATIAN. AAA. Severo Mag. militum. HI quando Praefectus Prstorio, vel Vicarius , aut Rector Provinci* significaverit eum, qui chartis ac ratiociniis publicis invenitur obnoxius, ad priepofituir, castri ac militum transisse : retractus , illi adsignetur officio, ä quo ad neceffitatem prx- standi ratiocinii devocatur : in rejecti vero locum is potiffimwn destinetur, cni meritorum adftipulantur insignia. Dat. 10. Cal. Jan. GRATIANO A. t. & PROBO COSS. 37r. s. Imppp p. GRATIAN. VALENT. THEOD. & ARCAD. A AAA. Eusignio P. P. jVTUUus ex his , quos claruerit militia resolutos, indebita de - nuo sacramenta sine Augusti affatibus suscipiat. Si quis autem id per obreptionem forte meruerit, quinque librarum auri multetur incommodo. Dat. Prid. Id. Jul. Mediolan. HONORIO NB. P. & EVOMO COSS. 386. 3. Iidem AA AA. Eusignio P. P. ^Ullus Apparitor Amplitudinis tu* , vel de officiis Palatinis ad eam provinciam, ex qua oriundus est, vel in qua collocaverit larem , vel qui jam in hujusmodi officio fuerit commoratus , obtentu public* necessitatis, vel exeeutor privati negotii dirigatur. Etenim officii tu* Celsitudinis primiscrinius tres libras auri fisci utilitatibus sine dilatione persolvet, si statuta Fuerint temerata. Apparitor vero , qui huic se muneri passu* est deputari, militia spoliabitur. Hxc vero pcena etiam exteris irrogata est, ut si domesticus , aut protector, aut Stator , vel Agens in rebus , vel Palatinus utriusque officii, vel ad eandem provinciam , in qua natus est, vel ad eam , in qua collocaverit larem, cum hujusmodi usurpatione perrexerit: matriculis quidem exemptus ipse, qui se voluerit mitti, auri libram unam fisci juribus inferre cogatur: Adjutores vero officiorum, [&J Palatinorum ac numerarii Comitum Illustrium Virorum , sive Actuarii libram auri fisci juribus solvant, nisi statuta Fuerint custodita. Dat. s. Non Decembr. Mediolan. HONORIO. N 2 . P. & EVODIO COSS. 386. 4. Imppp. THEOD. ARCAD. & HONOR. AAA. QUi vel exiguam rei familiaris substantiam habent, militare in ^ Appparitorum numero non verentur. 5. Impp. HONOR. & THEODOS. AA. Graccho Pr*fecto urbi. QUicunque Apparitores ob culpam, vel flegligentiam fuerint --judicato discincti , [ jam] ad nullam militiam habeant facul- ( 3 . I. 11.supr. h. t. ( 4 . d. J. is , H h h 3 taten* *59 Codicis Lib. XII. Tit. LX. LXI. 86-r adsoirandi: nec ex Rescripto his ullus aditus referetur , | * ^ omniE gravi flimx subjugari , li contra inhibita tnioaue s"?ra*iffimis constitutis adfpirare contempserint. Dat. 8. &ssAugust . Ravemue , HONORIO io. & THEODOS. 6. AA. COSS. 4-;.^ J THEOD. & VALENT. AA. Hierin P. P. 1N his officiis, id est, Virorum Sperabilium Proconsulis Asix, 1 Comitis Orientis, Praefecti Augustalis, & Vicariorum, quos etiam monuimus sub xxx. interminatione librarum auri, nemo aliter admittatur, nili eum emissa sacri scrinii probatoria i consecravit. Quod si quis [talis] sub tua fuerit abdicatione convictus : profecto irritis his , quae vetita contrectaverit, etiam congruam indignationem incurret. Dat. io. Cal. Jul. NicomeAia, DD. NN. THEOD. 12. & VALENTIN, 2. AA. COSS. 4-6. 7. Iidem AA. Anatolie mil. «D splendidioris privilegia militiae, posteaquam priorem conti- A nuo labore compleverint, eos venientes admittemus , qui ea, voto adipiscendi honoris crediderint expetenda ; non eos , qui studio exercenda: cupiditatis ambierint, ut vehit in meliori fortuna positi, aut ca scelera, qux prius commisisse doceantur, occultent, aut alia deinceps possint impune committere. 8. Impp. LEO & ZENO AA. Joanni Magift. offic. \7lros Spectabiles Duces, eorumque Apparitores, nec non Li- V n.ifaneos, castrorumque Prxpositcs, tantummodo ex sublimis tui judicii sententia conveniri, nec aliis subjacere Judicibus praecipimus : Illustribus scilicet ac Magnificis Viris Magistris militum consuetudine ac potestate, si qua ad limites aliquos Orientis, Thraciarum , & Illyrici, cx longo tempore hactenus obtinuit, reservata . _ 9. Iidem AA. Hilario Mag. offic. pRobatorias z Memorialium & Agentium in rebus , exterorum- que nihilominus Apparitorum Prxtorianx per Orientem ampli ssur.x Prxfesturx, eorum etiam, qui in diversorum Judicum officiis numerantur, ex sacris probatoriis solito more miiitix sacramenta sortiri decernimus: nonpaffim, nec licenter, solis auctoritatibus , vel sacrarum militariub literarum exemplaribus, sed cx authenticis tantum sacris probatoriis manu nostra subscriptis , & nostro arbitrio prxstandis , ita , ut nullus his dolus aut fraus’ possit annecti: de his etiam , qui sunt verx 3 , L catholi- cx fidei, jubemus admitti. Aliter vero militantes , nisi ex his sint , quos solis auctoribus apparitioni aggregari vetusta consuetudo perdocuit: detecta fraude cujuscunque accusandi studio , non solum mendaci carere militia, sed & proscriptionis stylum subire decernimus, & bonorum omnium amissione multamus. 10. Iidem AA. Erythrio P. P. UAc sanctione decernimus, ut in posterum nemini licentia sit Tl edendi exemplaria his , qui sociandi sunt cuicunque militis , quam sine divinis probatoriis 4 adipisci non possunt, sed periculo primatum uniuscujusque officii ipsas authenticas [sacras, ] qux divinam nostrx pietatis continent annotationem cum subscriptione administrantium, sub quorum jurisdictione consistunt, his, qui militare volunt, prxstari: exemplaribus videlicet eorum cum subscriptione eorundem Judicum apud singula quoque officia, prout convenit, reservandis. Quamvis autem manifestum sit de hujusmodi probatoriarum observatione excepta esse exterorum judicum officia , tamen ne ulla [ei] ignorantis relinquatur occasio , omnium officiorum , quibus necesse est per sacras probatorias miiitix sociari, notitiam [in] sacris apicibus subdendam esse censuimus. Sub hac igitur observatione omnes, qui sive in hoc sacro Palatio nostro , sive in aliis quibuscunque officii? deinceps militare cupiunt: qui tamen (ut dictum est) non possunt pro tenore sacrarum Constitutionum, vel veteri consueturi. I. 9. infr. h. t. (2. I. 6. supr. I. tdt. infr. coii. 1. 14. in sin. I. ult.supr. ile murilegul. I. 9. in pr. supr. de offic. magistri ojfic. I. 11. in fin. supr. de agentib. in reb. b. lib. tit. 20. I. Z.supr. Ae cohortaiib. b. lib. tit. 98. Ediß. Justin. 8. c. 3. §. 2. 13. c. 3. (g. Adde L I. 15. /. 19. I. 20. supr. de episcop. audient. ,1. z. dine , nili prxcedentibus sacris probatoriis miiitix sociari, sicut subjecta notitia demonstrat , adipisci prxeipimus ; scientibus his qui ex aliqua parte prxseutis nostrx Serenitatis legis formam conniventia, vel negligentia quadam colludere tentaverint, non tantum amissione bonorum omnium , sed etiam capitis periculo utpote crimini salsitatis obnoxios lernet [ipsos] esse plectendos' f Et est notitia [irxe :] Scrinii memoris probatoris Agentium in rebus , palatinorum [sacrarum] largitionum , rerum privatarum partis Augustx. Item Scrinii sacrarum epistolarum sic: in Officiis virorum illustrium Prxfectorum Prxtoriis Orientis ' & Illyrici, & Urbi, officii Proconsulis Asix & Africx, officii’Co- mitis Orientis, officii Prxfecti Augustalis, officii Comitis divinarum domorum , officii Vicariorum Thracix , Ponti, & Aiis Si Macedonix , & Thesaurensium classis. Item Scrinii sacrorum libellorum sic : officii Virorum Magistrorum militum utriusque Prxfecti Orientis & Illyrici, invitatorum admissionalium, memo. rialium , omniumque pxdagogorum , cellariorum , mensorum lampadariorum eorum, qui in sacris scriniis deputati sunt, decanorum partis Augustx, & cursorum partis Augustx, officii Vi-- rorum Spectabilium Ducum Palxstinx, & Mesopotamix, nobilis Comitis Phamicescos Corsenx , Syrix, & Augustx Euphratensis Arabix, Si Thebaidis , Libyx, Pentapoleos, utriusque Armenix, utriusque Ponti, Scythix , Mysix primx , [secundx,] Daeix, Pannonix , officii Virorum Spectabilium Comitis fEgypti, Pam- phylix , ifaurix, Lvcaonix, & Rifidix. TIT. LXI. DE EXECUTORIBUS ET EXACTORIBUS. i, Impp. ARCAD. & HONOR. AA. ad Provinciales, & ad Proconsules. QUicunque ex Palatio nostro cujuslibet tituli ad Provincias com- ^meaverit, compulsor, exactor, admonitor, portitorve prx- cepti , Agens in rebus, vel Palatinus , vel Apparitor Ilustrium potestatum : hoc tantum potestatis arripiat, quod mandatum cit- rix sux specialiter approbatur? nec quod injunctum alteri fuerit, collegii jure prxsumat: ne 7 dum hoc sibi invicem mutui officii licentia partiuntur, agant cuncti, quod singulis credebatur. Dat. Prid. Id. Jul. Mciiolan. OLYBRIO & PR0B1N0 COSS. A na -D. tr «Sani -.eu .nant! '1, Ii r ilii, 2;, H l.SSJi aiae ME per diversas Provinciarum partes, aut Palatinus 9 exactor accederet, aut Illustrium Virorum Apparitor vagaretur, vel militaris terror inferret formidinem: hac lege sancimus, ut omnes memorati intenti sint ad 6 Provincix Rectorem, L cum eo agant: illo insistente, disponente-& agnoscente, & suo periculo rem peragant, & impleant universa. Dat. 17. Calend. Jul. Meile - laut , OLYBRIO L PROBINO COSS. 395- 2. Iidem AA. Andromacho P. U. 'S nt 3. Impp. HONOR. & THEOD. AA. Palladio P. P. Cive ex Prxtoriano officio , sive illustris Comitivx sacrarum largi- 0 tionum, nec n-n & rei privatx nostrx [miiitix,] vel ex quacunque apparitione ad quamcunque necessitatem profligandam quis fuerit destinatus, sciat 8 se intra anni metas debere collectis ratiociniis ad proprium judicem remeare , eiquesuam efficaciam 0 Senilere , & quid (in) ejus instantia exactum fuerit, quidve in debitis habeatur, & penes quos resederit, vel cujus culpa , aut qua causa in eadem provincia fuerit derelictum. Quod si exacto spatio anni in ejus regionis visceribus prxdator insidians , deprehensus fuerit remorari: tunc absolutus cingulo, militia abjicietur, primoribus supr. de defensorib. civit. I. ult.supr. dc postul. (4. /. 9-/«(>(• b.t. (5. 1. z.supr. de canon, largit, titul. lib. zo. tit. 23. 0>- fin. supr. de cxaB. tribut. lib. 10. tit. 19. (7. //23. vers. abjur- dum. supr. de testumentis. I. 4. supr. de numerar. b. üb. tit. 50. (8. 1. 4. supr. desusceptorib. lib. io. tit. 70. ejus g6i De lucris advocatorum, & concussionibus officiorum, &c-_862 ejes militia decem librarum auri multa proposita, si redire distimulet : & per vices officiorum ligatus ferreis nexibus, cura Provincialis officii ad debitum mittatur examen: nec ei liberum fit, ut hoc se ppvilegi'o aut occasione defendat, quod sibi aliud negotium , vel aliam necessitatem post injunctam este causetur, cum iisdem licentiam auferamus in eadem provincia continuare exactionem. Dat. 10. Calend. Octobr. D. N. THEOD. A. 7. & PALLADIO COSS. 416. 4. Iidem- AA, Joanni P. P. re superius diximus inquirendum este : etiamsi negligeutia iiic. tantum argui videatur, & rei familiaris damnum patieucur, & magistratu ejicientur , & circa salutem periclitabuntur. Omnis autem lex Prxfecto Praetorio prius insinuari debet, deinde in provinciam transmitti, & portitori dari aureos sex , Pivesule curant* per omnes civitates sus provincia legem promulgari line ulla impensa Praesutis vel defensorum , vel portitoris. Et si quis ex ea re quid perceperit, in duplum tenetur, & Magistratus dignitatem amittit, officialis officium. TJUllam possessionem alterius 1 pro alienis debitis publicis vel A ’ privatis prscipimus conveniri. Dat. 5. Id. Jul. Ravenna , HONORIO 13. & THEODOS. 10. AA. COSS. 4--. Impp. HONOR. L THEODOS. AA. Volusiano Praefecto Praetorio. T I T. LXII. DE LUCRIS ADVOCATORUM , ET CONCUSSIONIBUS omcroRUM , seu APPARITORUM, rOntra nostra praecepta si quisquam vetito [ac temerario] ausu v exactionem audebit, licebit Provincis Moderatori eundem correptum ad Sublimitatis tus judicium sub prosecutione dirigere; & licebit r Provinciali, si probetur obnoxius exeeutor , contra vetitum exactionem sibi vindicans , temeritatem legitime repellere. 6. Imp. ZENO Arcadio P. P. CAncimus , ut eum , cui ex judicio tui Culminis quocunqne mo- 0 do, sive studio Numerariorum ant Tracta torum , vel ipsorum jussu, qui pro tempore ampliffims tus sedis administrationem suscipiunt , exactio publicarnm pecuniarum injungatur, minime prius liceat aliam folicitudinem gerendam suscipere, quam reversus injtincts sibi canis responsum prsbuerit. Si tamen ita fors tulerit, ut in ea provincia, ad quam exequendi causa publici negotii aliquis proficiscitur, alia quoque causa sit exequenda , non prohiberi unumjeundemque exeeutorem ab bac urbe regia proficiscentem , duorum simul, non plurium negotiorum exeeutionem suscipere, dum ipsi quoque tertii negotii non sit injungendi [licentia,] antequam de superioribus responsum portaverit. Executo- ribns his, qui secundam , sive simul duas , vel etiam tertiam causam paffi fuerint exequendam suscipere, non solum cinguli & bonorum suorum amillionem , verum etiam perpetui exilii supplicium subituris. Eandem hanc poenam Numerarium quoque, & ejus adjutores , ad quorum curam quod violatum est pertinet, formidare. 7 - QUilibet exeeutor 3 divius jussionis prstorianlre prscepti id '-prius insinuare Prssuli debet, ut is inquirat, an sit in eo vitium aliquod Falsi, aut legibus adversum aliquid, L an per obreptionem impetratum sit. f Executio autem fit scripto , vel fine scripto , propositis sacris Evangeliis , & prxsenti bus posse floribus omnibus, & una cum Prsside inquirentibus, qui & opem execu- tori Ferent, si res digna videatur. Sed si quid manifesto in ea salii, vel illegitimi deprehenderit, suspendet exactionem , & relationem mittet ad.Principem per agentem in rebus, vel ad sedem ejus, i quo res processit. Et interim exeeutor quidem cautionem prxstabitpro rei qualitate : reus personalem , se sisti puta : idque hae ulla impensa. Debet enim exeeutor indemnem eum prsstare, quem convenit, si temere forsitan eum convenerit: quam cautionem nisi prsstiterit, impune ab eo, quem convenit, repelletur. Prxses ipse, vel alius, ad quem jussio dirigitur, cautionem exiget abexeeutore pro rei qualitate. Sed & si potuerit quis exeeutionem repellere, & repulerit, debet Prxscs exeeutorem restituere, & ab eo cautionem exigere personalem , & rem deferre : quod si ne- ssligat, tam ipse, quam suum officium, isve, ad quem liters missis sunt , de suo indemnitatem convento prxstabit, durante vel deposito magistratu. Constitutio excipit eos , qui nomine tributorum obligat ifnnt. Quod fi pretio victi Proetides non inquirant, qua de (t. I. un.supr. ut nullus ex vicaneis, lib. 11. tit. ;6. I. <2. i. «It. f«p. ie omni agro deserto lib. 11. tit. 58. Nov. 52. c. r. Nov. 128. *• 14- (2. I. %. supr. de, jure fisci. L %■ supr. de metatis, b. lib. I. Imp. CONSTANTINUS A. ad JElianum Proconsulem Africs. CI qnis a Ducenariis , vel Centenariis, vel fisci Advocatis Issum 0 se esse cognoscit, adire judicia, & probare injuriam non moretur: ut in eum, qui convictus fuerit, competenti severitate vindicetur. Dat. Cal. Novembr. Trevtris , CONSTANTINO A. 4. & LICINIO 4. COSS. Zt;. 2. Idem A, Etibulids Vic. Africae. pRaeter solennes & Canonicas pensitationes , multa a provincia- A libus indignissime postulantur ab officialibus & scholasticis non modo in civitatibus singulis , sed [etiam] mansionibus , dum ipsis & animalibus eorundem alimonia: sine pretio ministrentur. Provinciales itaque cuncti Judices tueantur, nec injurias inultas transire permittant. Dat. 3. Calend. Jul. LEONTIO & SALLUSTIO COSS. 344. 3. Impp. ARCAD. & HONOR. AA. Pompejano P. P. Q Uoties compulsor arguitur in depnedationc eonvicttis , etiam - non consulta Clementia nostra, poenam subeat legibus competentem. Dat. Prid. Calend. Juit. Äledioian. STILICHONE & AURELIANO COSS. 400. 4. Impp. HONOR. & THEOD. A A. Adriane P. P. f'Urialibus & Naviculariis , omnibulque corporibus ita subveniri volumus, ut nihil Apparitoribus universorum Judicum liceat, quod ad praedam Provincialium pertinet. TIT. LXIII. DE PRIMIPILO. i. Impp. VALERIAN. & GALLIEN. AA. Domitio. {~*Ommoda Primipilatus post administrationem incipiunt deberi : & ii is, qui ea percipere debuit, prius rebus humanis eximatur , heredibus petitio salva sit. 2. Impp. DIOCLET. & MAXIM. AA. Alexandro. QBtentu nominis Primipili, civiles actiones ad alios Judices transferenda: non fnnt. 3. lidem AA. Domnae. TJTilitas4 publica prxferenda est privatorum contractibus: & ^ ideo fi constiterit siseo satisfactum esse ob causam Primipili, potit. 41. /. ult. verf difcujjione autem, fttpr. de discnjforib. lib. iq. tit. 30. (3. Nov. 128. c. 10. (4. I. 4. supr. qui potiores in pignore . Novell. 97. t. 4. teris «6z Codicis Lib. XII. Tit LXIH. LXIV. 864 ut fatis doti > _ teris obligatam tibi possessionem dotis titulo petere fieri possit. . 4. Iidem AA. Dionysio. C'Um ex ibla Primipili causa liberos, etiamsi patribus heredes non existnnt, teneri D. Aurelianus sanxerit: sineque l succelsistis patii vestro, nce quicquam ex bonis ejus tenetis : consequens eit, a paternis creditoribus vos non conveniri. TIT. LXIV. PUBLIC® LiETITIJE VEL CONSULUM NUNCIATO- res , vel insinuatores constitutionum , & aliarum sacrarum vel judicialium literarum ex descriptione, vel ab invitis, ne quid accipiant immodicum. i. Imppp. GRATIAN. VALENT. & THEOD. AAA. Floro Praes. Prxt. ("VUicquid nostrorum unquam nunciari coeperit prosperorum, ut '■i- bella si desinunt, si oriuntur victoriae fastus, si honor datus fuerit Regalium , vel Consulum , vel Trabearum , compositae.ve pacis erit offerenda tranquillitas, si sacros vultus inhiantibus forte populis inferimus: hoc sine 2 immodico pretio nunciari excipique sancimus: actum esse jubemus casti stimmn , indigentibus , non numerariis esse praebendum: judices statuimus esse solicitos, ne turpi colludio quaeratur ex miseris pretium gaudiorum. Quod fi id sacrilega Fuerit dissimulatione violatum, & accipientem pudoris fortunaiumque manebit excidium, & cogentem par poena mul tabit, & officium triginta librarum auri vexatione quatietur. Dat. 4. Non. Febr. C. P. MEROBAUDE 2. & SATURNINO COSS. 383 - 2. pOnstitutio vult a singulis Provinciis Insinuatoribus sacrarum si. terarum, vel generalium Constitutionum, vel publicorum cem- monitoriorum, vel statuarum sex duntaxat solidos dari, & ab eo, qui amplius acceperit, quadruplum reddi, hoe inhibente Prasside & Episcopo & Primoribus Civitatis , omnique tam civili, quam fiscali adminiculo, nisi velit Episcopus in Principis indignatione« incurrere, Praeses bonis & dignitate & civitate multati. Curet autem Officium nec descriptionem fieri ex iis causis ultra vi. au. reos , nec ab invitis, & ab accipiente quadruplum inferri. At cum cives seipsos volunt describere operis publici, vel frumenti coemendi causa, & hoc sibi concedi ä Principe petunt, nihil oportet Udi ex hac causa, ne sacerdotes indignationem eandem incurrant, Pr*. sides dignitatem amittant & publicentur : Officium in corpus torqueatur , nisi Principi detulerint, quicquid contra hanc Conditu, tionem fuerit admissum. Possunt enim descripti resistere deseri- bentibus: vel si nequeant resistere, licet eis invocare Prssidem, & deferre Principi. Sed non oportet Patres Civitatum vel Sitonas, vel Susceptores ex reditibus, quos habent in manu, quidquam praebere, sed eorum quantitatem destinatae necessitati servate de- bent. Quod si Praeses violarit, de suo eos reditus implebit. Fis. cales enim & civiles res imminutae servati necesse est. (1. /. 3. /«pr. it revectitd. his qv* *» fraud. crtiit. (a. I. 2 . infr. b. 1.1. t6. §. t.sufr. dt t{ist*f . uniunt. CODICIS FINIS. AM SBS Di '■'..ki authen- h AU' 86z Jt 866 WFTW2Z Ma >J L '«EA ^VTUENTIO^, 8 E U NOVELLE CONSTITUTIONES D. JUSTINIANI, SACRATISSIMI PRINCIPIS. COLLATIO PRIMA . DE , T I T. I. HEREDIBUS ET FALCIDIA. i NOVELLA CONSTITUT. I. Imperator Justinianus Augustus Joar.ni gloriojijstmo sacrorum per Orientem pratoriorum Traf telo , iterum exconsuli Ö* patricie. PRfEFATIO. O Ccupatis nobis circa totius Reipublicat curas, & parvum nihil eligentibus cogitare, sed quatenus Perse quidem conquiescant, Vandali r vero cum Mauris obediant, & Carchedonii antiquam recipientes habeant libertatem , Tzani Z autem nunc primum sub Romanorum facti Republica, inter subjectos habeantur: (quod nondum hactenus, nisi sub imperio nostro dedit Romanis Deus) incurrunt etiam propriae solicitudines ä nostris subjectis femper nunciatae, quarum quidem singulis damus competentem formam. Quxcunque vero frequenti quidem potiuntur per partes auxilio , possibilia tamen sunt scripta lege, nt communem omnibus praestent, (in quibus opus habent) utilitatem : haec opor- (i. Lib. r. Inst. 22. Lib. z;. D. r. Lib. 6. C. 50. (r. I. 1. in fr. b 2. in pr. C. de offic. pras. prat. Africa, (z. Nov. 28. circa sin. f r */> (4. Nov. 22. c. i. Nov. 48. c. 1. 1. ult. in fin. C. de fidei- lOM. II. tere putavimus L lege sancire, & tradere subjectis per se juvarrtu, Srnonsemper jussione Imperatorum egentia. §. 1. Sernper igitur nobis importuni sunt, alii quidem nos pro legatis relictis, non tamen praebitis, adeuntes: alii vero pro libertatibus: alii ob aliud quiddam: quod transmittentes quidem hereditates, dari quibusdam aut fieri constituerunt: indevote autem & res adeunt, L eas percipiunt: & quod est jussum , non faciunt: cum utique etiam a veteribus legislatoribus dictum sit, competentes 4 deficientium dispositiones, qumcunque non repugnant legibus, omnibus modis impleri, f Sed quoniam ita positas leges jam plerumque neglectas invenimus: reparare eas judicavimus oportere: & tam viventibus prsbere ex eis cautelam, quam morientibus hinc exhibere honorem. §. 2. Primum itaque illud est cogitandum , quia testantibus aliis quidem necessitatem imponit lex distribuere qnandam partem personis quibusdam , tanquam hoc secundum ipsam 5 naturam eis debeatur, quale est filiis & nepotibus, & patribus 6, atque matribus, interdum vero etiam fratribus, & fi quam hujusmodi personam , aut in iis, qui ex nobis sunt, aut ex quibus nos fumus, enumeraverunt leges. Aliis autem nulla consistit necessi- com ult n. (4. c. r. §. 2. infr. hic. I. 7. in pr.stl de bon. damnat. I. 36. §. l . C. de inojs. testam. (6. I. 15. in pr.js. d. t. de inojs. testam. Iii tas 86y Avth. Collat I. Tifc. I. Novell. I. 868 tas partem dare quamlibet proprim substanti* : sed sua potestas eis larcitur» ad quoscunque testator voluerit, proferenda* ö C A P. I. Si heres legata sohiere noluerit. Oft igitur ä nobis prreerdinatis , sancimus eos , qui ab aliquibus VI {c r jpti simt heredes, aut meruerunt fideicominissa , per universitatem forsan, aut per speciem , aut legatum, necessitatem habere, quacunque testator & honorans eos, disposuerit, omni modo ea complere i , si quod prscipitur, legitimum sit r , aut si non illud aliqua Lex prohibeat, vel L non fiat ab eo, qui honoratus est, tamen ratum esse expresse jam demonstrat. §. i. Si 3 quis autem non implens, quod dispositum est, sed dum competat ei qui honoratus est, quod relictum est, etiam ex decreto Judicis admonitus, annum 4 totum protraxerit, non agens hoc, quod praeceptum est, si quidem aliquis illorum fuerit, qui necessario ex lege percipiunt, in plus autem, quam quod lex ci dari vult, scriptus est heres : tantum accipiat folum, quantum lex ei dare fecundum quartam ab intestato partem concedit: aliud vero totum auferri. Et si quidem etiam alii quidam scripti sunt heredes, accrescere illis se- tundum j partem institutionis, qum unicuique distributa est. Si vero nullas alter sit heres : aut sint quidem scripti quidam , non alitem adeant hereditatem : tunc quod aufertur, adjiciatur aliis rebus : & licentia praebeatur & legatariis, & fideicommissariis, & servis libertate honoratis, adire, & h:ec acquirere: ita ut omnibus modis, quod prxeeptum est, [per testantem] impleatur : cautione 6 videlicet prius ab eis facta , secundum quod personarum vel terum receperit modus : quia res accipientes , agent in cis , qiue recte voluerunt teftatores. f Si vero nullus horum, de quibus testamento memoria facta est, voluerit adire: [hoc est, coheres, aut legatarius , aut fideicommissarius , aut servus libertate honoratus : ) tunc ad alios , quos lex ah intestato vocat, post eum quidem , qui scriptus est, & legitima per hanc legem parte exclusus, deferri res: & similiter prarbentes cautionem, quia complent, qu& tefiamento continentur. j- Inordinatum vero nihil neque confusum, nec in his fieri volumus : sed primus secundum 7 ordinem vocatus, post eum, qui jam exclusus est ä lege nostra , ita vocetur prior : deinde qui post illum est : ita de- cstcro , donec ultimus relictus locum faciat etiam alicui exterius venientium, & adire, & quse relicta sunt implere : post 8 quos etiam fiscum , si voluerit, ponimus: Etenim in legatariis & fideicommissariis hunc esse volumus ordinem , ut detur licentia aditionis priori per universitatem fideicommissario : aut, multis existentibus , majorem partem habenti: quoniam & in similitudinem 9 heredis consistit, & maxime apud nos, qui Tre- belliano soli dogmati dedimus in talibus fideicommissis locum , Pe- gasiani circuitiones 10 odio habentes, & expellentes. Si vero aut non fuerit quispiam per universitatem honoratus: aut fuerit, sed noluerit agere, quod jussum est: ad eos , qui majoribus propriis legatis aut fideierrnmiffis honorati sunt, hujusmodi venire fiduciam : sic quoque servis dari tempus, qui libertate honorati sunt , & adire, & liberis cautum esse , & res percipere, & complere , qux jussa finit, cum pnedicta dudum cautione. Si vera nullus fuerit legatariorum vel fideicommissariorum per universitatem , aut per speciem snajori parte aut in legato, aut in fideicommisso honoratus, sed omnes squalem habuerint fortunam : tunc praeponi quidem etiam sic per universitatem fideicommissarios , propter dictam jam dudum rationem , aut eum, qui ex eis voluerit implere quod praeceptum est: reliquos autem legatarios vel fideicommissarios, quicunque nihil alterutros in hoc, quod relictum est, antecedunt, etiam omnes, si voluerint, vocari, aut qui ex eis voluerint. Si vero nullus legatarius & fideicommissarius elegerit hoc agere : damus servis licentiam libertate honoratis, fecundum ordinem n denominationis, perquam eos dominus denominaverit, fecundum hoc babere in alterutros praepositionem. §. 2. Et haec quidem omnia sancimus , ubi necessaria quaedam subjacet datio in aliquo, cui ex natura debetur quxdam successio ä testatore & moriente. Si vero nulla subest hujusmodi persona in institutionibus, sed spontanea largitas dispositionis a testatore fiat; deinde scriptus heres non compleat, quod praecipitur, intra prsedictum ä nobis S ... - .. „ - dudum tempus: illum quidem privari omnibus relictis, nihil penitu neque per Falcidiae occasionem , neque per aliam causam percipere valentem : similiter autem talia obtinere: & si quidem sin; coheredes, hos vocari volumus: alioqui ad fideicommissarios , & le-mtal rios, &. servos, & omnes ab intestato, secundum prius ä nobis traditum ordinem , res venire , ubique onere cohmrente , quatenus oporteat compleri ea, qua testator fecundum legem (sicut prius diximus) imperaverit. §. 3. Si vero institutio etiam substitutionem habuerit: certum est, quin prius ad substitutum volentem venient omnes res secundum legem complentem, qua relicta sunt: & sic illo nolente , tunc ad coheredes & legatarios, & servos & qui ab intestato, & qui extra sunt, & fiscum , secundum ä nobis datam observationem, ea, qua auferuntur, venient: complentes •’bique deficientium legitimas-dispositiones : propterea namque etiam ad tantas respeximus successiones, ut 12 non remaneat sine aditione ipsius morientis hereditas. §. 4 Exheredatos autem liberos (si juste a patre exclusi sint, & nihil ex patris habeant voluntate) non vocamus, neque respicimus, licet decies millies velint. Una est enim legis intentio : ut quae disposita sunt a morienti. bus , impleuntur: eum enim, qui ab ipso testatore propria substantia pulsus est, quomodo erit justum vocare ad res, quarum eum ille per exheredationem factam in eum , expreffim fieri participem noluit ? Si vero ablatam partem i non complente morientis voluntatem , prius 13 deduximus ad substitutos , deinde ad coheredes, & post illos ad legatarios, & fideicommissarios, nec non & ad servos , & ita ad eos, qui ab intestato vocantur, & ad extraneos 14 atque ad fiscum venimus : non absurde hoe factum est, nec inaniter, nec quasi aliquem lateat quod decet, sed ex providentia, & secundum legem : ut finitis primum omnibus secundum testamenta per- sonis, deinde abrenuntiantibus, ita ad eam, qux est ab intestato vocationem, & alios veniremus, f In omnibus autem casibus, in quibus scriptis non complentibus, vocamus aut ex testamento personas , aut ab intestato , & cieteros extraneos, & fiscum : damus omnibus talibus personis fieri heredes, & aditionis, aut probende gestionis habere)«* (h:ec enim legis verba sunt) & tanquam heredes omnia gerere & conventos & convenientes. Hac quidem etiam antiquissima leges ex propria auctoritate pnestabant: & heredesfa. ciebant eos, qui neque scripti heredes, neque ab intestato ad hereditatem vocabantur. His omnibus obtinentibus, licet non ab herede , sed ä U-gatario aut fideicommissario, aut mortis 15 causa percipiente, dari aliquid aut fieri testator voluerit : eodem ordine in occasione ablatarum rerum servando , & inchoante quidem asub- stiti tis legatariis : terminante vero in fisco, f Et nullus hanc legem duram habeat, tanquam relictis privatus, sed considerans, quia omnibus hominibus terminus vitae est mors l6 : & non solum ab aliis ipse se percipere contempletur, sed cogitet, quia & ipse aliis morieris imperabit: & si non hujus legis mereatur auxilium, nihil horum, quae omni studio disposuerat, ad effectum perducet. N011 enim iis , qui sub nobis, neque qui nunc solum sunt hominibus , sed omni etiam post hoc currenti tempori legem ponimus. C A P. H. (i. Fac. 1. 2“. infin.fi'. de condit, cy demonftr. (2. /. 27. in pr. Js. de condit, inftit. I. 113. in fin.fi] de legat. I. Nov. 22. c. 43. in fin. (3. Auth. Hoc amplius. C. de fideicom. (4. c. 4. in pr. infr. hic. (?. L un.§, 8. & io. C. de cadnc. to!l. (6. I. 19 .ff.,ie legat. 3. (7. I. 24. §. 17. de fideicom. libert. (fi. I. un. §. 14. C. de caduc. toll. (9. I. 5. §. \,ff, quod cum eo. I. 4. in fin.fi] de bon. libert. (l-Q. §. 7. Inst. ileßieicow, bsrecL (ii. I, -4. §. 17.jp. desideicom* hibtt nun .3 se De Lege Falcidia & inventario. EJInc 17 nobis ingressa est cura, & quadam consideratio Falcidiss legis, qum etiam invitis 18 testatoribus (si extendantur res per legata) preebet etiam retinere heredes , quantum eis impleat quartam lubstantioe. Et hic enim repugnare quidam videntur voluntati deficientis , & incumbere legi talia permittenti. Sancimus igitur, quoniam tuenda nobis ubique est deficientium voluntas, heredes, si voluerint hac utilitate potiri, puram servare legis potestatem : & non per ea, qnne forte subripiunt 19, aut malignantur, introducere pertentent Falcidiam , cum utique si nihil malignati libert. (I 2. §. 2. in fin. Infi. de bon. pojf. I. h. Js. de interrog,. (13. §. 3 .supr. hic. (14. I. ult. inpr. U §.pen. ffi ult.C. de testam, manum. (1;. I. 50. in pr. 1. 77. §. 1. ß] delegat. 2.1. 10 .js. dc mort. caus donat. (16. L. ult. verj'. homini etenim. C. de episcop. ffi cleric. Nov. 22. c. :o. in pr. (17. Auth, Sed cum testator. C. ad leg. Fal-^_ cid. (18. I. t$, §. i. cis fin. I. aC.fi'. d. t. (i§. I. 6. fi', de his qum ut irniign - essent,.. 869 De non eligendo secundo nubentes &c, 870 »flent, non forte competeret. §. l. Fiat igitur Inventarium ab herede, metuente I , ne forte non habeat post debita & legata Falcidiam, secundum modum L tempora s, per quae dudum san- civimus, quando homines excepimus ex damno rerum suarum , in aditionibus statuentes onera usque ad substantiae relicta: mensuram : illo adjecto solo, ut oporteat hujusmodi heredem , qui aon creditores solum, sed etiam legatarios & fideicommissarios veretur , & metuit non damnificari solum , sed etiam non lucrari, eonvocare omnes legatarios & fideicommissarios, quanticunque in eadem civitate sunt constituti, aut quosdam pro eis agentes, fi forte personatum natura, aut dignitas, aut qualitas, aut artas, aut quoslibet neceffitas facultatem eis non dat ad inventarii prassen- tiam. f Si vero absunt aliqui, intereffe testes in ipsa civitate fide dignos, & possidentes 3 substantiam, & optima: opinionis existentes, non minus tres : tabulariis enim solis, quantum ad hoc competit, non credimus: coram quibus convenit fieri inventarium, ita ut supervenientibus legatariis, & querentibus forsan subreptum aliquid rerum, aut non manifestatum : licentia sit, non solum per servorum examinationem causam qimere : (nam etiam hoc prabuimus per prolatam dudum d nobis in servilibus4 examinationibus observationem ;) sed etiam per jusjurandum heredis , & jusjurandum testium dicentium, se astuiji iis , qua geftasunt , ist vidijse , qua tunc agebantur , stf in nuilo conscios ejfe facta ab bereit malignitatis , licque in iis, quse relicta sunt ä testatoribus , invenire veritatem: nisi forte präsentes legatarii omues, aut quidam Constitutione sibi praemissa noluerint venire: nec adesse inventario. Tunc enim licentia erit heredi, etiam non advenientibus legatariis , contentum esse testium pratentia , & facere descriptionem: reposito etiam sic legatariis, & jurejurando heredis, & servorum examinatione, & his omnibus observatis habere ex Falcidia praesidium. Sic enim non videbimur , neque legem ita hactenus approbatam minuere , neque injustitiam facere morienti. Si enim omnino quidem sibi vult aliquos fieri heredes , & habere quandam consolationem ex sua successione, arbitratur sufficientem se habere substantiam, non tamen hoc causae vernas ostendit: certum est , quia non haec contrarietas erit sententia mori entis, sed ignorantia puritas illius. §. s. Si vero nun fecerit inventarium secundum hanc figuram , iicut pradiximus, non retinebit Falcidiam: sed complebit legatarios, L fideicommissarios: licet pura substantia morientis transcendat mensuram legatorum datio. Et hoc dicimus, non nostram minuentes legem, quam posuimus, ut nihil de proprio damnificentur heredes creditoribus, sed dabit eis poenam exactio sua malignitatis, cur transcenderit leges, ex quibus caute omnia agens nihil poterat damnificari, sed ex diverso etiam , qua sunt ex Falcidia lege , lucrari. Hac autem dicimus: ubi errans testator de sua substantia hoc egit: aut forte cum debuisset etiam ampliorem quantitatem heredi relinquere, pro minore disposuit: etenim etiam hoc errantis sententia est , fi non pura & integra designationis, f Sivero expreflim designaverit ;, non velle heredem retinere Falcidiam: necessarium est , testatoris valere sententiam : & aut volentem eum parere testatori, forsan etiam quadam juste & pie relinquenti, lucrum non in percipiendo, sed solummodo pie agendo habentem: & non videri sine lucro hujusmodi esse hereditatem : aut si parere noluerit, eum quidem recedere ab hujusmodi institutione, locum vero fieri ( ticut dudum prsdiximus) substitutis & cdheredibus, & fideicommissariis, & legatariis, & servis, & iis , qui ab intestato sunt, & aliis secundum prius a nobis inventam in talibus viam. C A P. 111. De legatorum exaquatione. ^On autem dabimus licentiam heredi, mensuram substantia sub- ' tiliter agnoscenti , solvere quidem mox ab initio quibusdam integra legata , L ad plenum sententiam testatoris servare , (quod etiam procedentium nos dicunt Constitutiones 6) ab aliquibus autem retinere velle: neque ex parte quidem complere testatoris sententiam , ex parte vero eam minuere : sed omnino non errantem circa substantia quantitatem , sed agnosuentein, & mox sequentem sententiam testatoris , per omnia eam sequi, & non ad pejora poenitere: neque enim hoc erit pure sequentis [heredis.] Sed ne (>. l.ult.§. r. C. dejuredelib. (r. d. I. ult. §. 1. §. 3. 0* ti. (l- Fac. I. 3. in pr.Js. de testib. Hov. 90. c. I. in pr. (4. i. ult. §• 10. C. ie jure delib. adde Nov. 48. e. 1. I. ult. L de quaesi. que concedimus eis ab initio scientibus quidem, & incaute solventibus, postea lites percipientibus inferre , & recipere velle ab eis quodcunque contigerit exsolvisse eos. Oportet enim ante actionem cogitare , & agere, & non cogitantem recte, deinde transferri ad indevotionem: nisi forte justa quadam causa hoc introduxerit, inopinabili quodam [are alieno] apparente, quod minuat substantiam , & locum receptioni faciat. C A P. IV. Ut legata intra annum [molis omnibus ] praeßentur. ILlud quoque prospeximus, ne tempus fiat longum in talibu* quatrionibus. Nullam enim talium quatrionum aut litium transcendere anni tempus sancimus : necessitatem imponentes omnino intra annum post aditionem & legata solvi, & qua ä testatore sunt relicta, compleri, secundum sui naturam, & omnia agi, quacunque prius ediximus. Initium autem anno damus, sicut prius jam diximus, admonitionem 7 ex judiciali decreto. Anno enim per culpam heredis transacto, tunc ille quidem cadet relictis, alii vero ad hac venient, quos prius vocavimus. §. 1. Pupillis autem & minoribus atate, nihil nostra prajudicat lex. Est enim eis, si quidem etiam fecundum dictas ä nobis causas ladantur , duplex quoddam subsidium : & per restitutiones, & per viam contra negligentes tutores vel curatores. Non autem excipimus ä lege neque patronatus successiones, & ibi enim legitima eis servata parte, quam nos definivimus, quicquid ultra hanc eis relictum fuerit , & aliquid a libertis petiti fuerint, illi complere deinde noluerint: hunc ordinem tenere sancimus , quem inchoantes sacram nostram hanc Constitutionem diximus, ita, ut legalis quidem pars maneat apud eos pura talibus, reliqua vero veniat fecundum viam a nobis nunc apertam in talibus : maxime, quoniam in ipsa de jure patronatus posita a nobis Constitutione , ad similitudinem pene ingenuorum , etiam libertinitates ordinavimus. §. r. Quia vero duplex est testamentorum modus, aut in scriptam delatus dispositionem, aut in non scriptam voluntatem: hac omnia obtinere similiter, & secundum aequam observationem, & in non scripti* testamentis, & in omni ultima voluntate sancimus, & in omni persona , sive privata , sive militari, sive sacerdotali, sive Imperiali , sive alterius cujuslibet. Communem namque omnibus hominibus hanc legem ponimus. EPILOGUS. Hac nos, ut communiter omnibus prosint hominibus, scripli- mus: quatenus & viventes relictis potiantur, & deficientes cum securitate moriantur : scientes quia lex eis etiam sepultis administrabit , & quacunque illi disposuerint, ad effectum ipsa perducet. §. 1. Quamobrein (quoniam communis hac utilitas omnibus est hominibus) fiant quidem a tua Eminentia hinc pracepta cunctis declarantia legis virtutem: dirigantur autem & ner provincias in omnibus gentibus, qua dudum fuerunt, & nunc i Deo per nos sunt adjecta Principatui Romanorum. Metropolitani vero judices hac sumentes (sicut dudum sancitum a nobis est) unicuique dirigant civitati: nullusque manebit non audiens legem , quae neque in paupertate vivere , neque mori in anxietate permittit. Dat. Calend. Januarii, Constuntinop. FLAVIO BELISARIO V. C. Consi Indictione decima tertia. 539. T I T. IL DE NON ELIGENDO SECUNDO NUBENTES MULIERES & alienatione & lucro antenuptialis donationis: & de successionibus earum & filiis suis. NOVELLA CONSTIT. II. Imperator Justinianus August. Hermogeni gloriostjs. Magistr * sacrorum officiorum, Exconsuli est Patricio. PR/EFATIO. PT ante nos Legislatoribus Romanis continuam legislationis occationem emergentium causarum dabat varietas, & nos omnem partem legislationis ornantes Reipublicae: cunctam pene correctionem, aliquando quidem pro egentium interpellationibus, aliquando vera in judicialibus quaestionibus celebravimus: & multas leges hinc subjectis nostris conscripsimus; quale est, quod etiam nunc emergens ad hanc nos vocavit legem. §. 1. Gregaria enim liippli- (;. Abrog./. 15. §. 1. estfin.ff. ai leg. Falcid. [6. 1.6. §. i.C. i. t. (7. e. 1. §. 1. supr. bic. lii r «avit,- 87i Avth. Collat. L Tit. II. Novell. II. cavit dicens habuisse se dudum virum , & duos Fecisse filios , masculum & freminam , & extulisse quidem maritum: plurimum vero ä filio experta favorem , existimavit oportere , ne relinqueret eum fine remuneratione, nec extra competentem honorem dimitteret. Igitur antenuptialem donationem , licet non veniens -ad secunda vota , tamen restituit, & dedit filio, qui tamen non vivens ei permansit, sed abiit ex hominibus, antequam ad fecundas venire vellet nuptias mater: & lex tam antiqua, quam nostra , vocavit ambas, & filiam & matrem ad minoris succeflio- «etn. Et fi quidem in prioribus mater nuptiis permansisset, nulla qnxcstio fuerat: sed illa quidem ad virum descendit fecundum , usamfrustum , qui fuerat, omnem habens antenuptialis donationis: (sic enim eam etiam omnem donavit, ut i usus quidem apud eam remaneret, proprietas autem fieret apud filium ) omnem vero proprietatem filia percipere minabatur, non secundum quantum heres erat fratris , sed fecundum quantum pater dederat matri , dicens nullam fiduciam habere matrem ad secunda vota migrantem , proprietatem habere donationis quacunque ratione: -verum mater nequaquam hoc antenuptialem esse donationem omni no affirmabat, sed permixtam jam rebus filii , & tanquam hereditatis, non adhuc tanquam donationis existentis, competere ei fex unciarum , & proprietatem & usum habere. + Et non solum hoc dubitabatur, sed etiam de ipsa hereditate fratris contra eam : fiiia reluctabatur, matre quidem petente ejus hereditatem pro •jnedia parte , secundum quam eam nos ad hereditatem filii vocavimus, una existente sorore , monente (vero) filio , cum ea •vocata : filia vero obtinere hereditatem fratris valde fortiter ex ^prioribus sanctionibus insistente, & dicente , qwa muter , fi quidem ad secundas nuptias non venisset , relle vindicaret hereditatem filii: venientem vero ud virum ulterum , omnino privari iis , qtue ex paterna substantia filius acquifivit: quia fi post fecundas nuptias filius mortuus e fiet, undecunque acqufita ejset eisttbstuntia , ipsa ejset domina : hac constitutionibus ambabus volentibus , qua talia decernunt. Mater quidem valde crudeliter habere constitutiones illas, (st indignas dementia nostrorum temporum affirmabat: ve- Tuntamen usa est a nobis posita constitutione , dicens hanc non subdi constitutionibus prioribus , atque matres quidem nondum ad virum fecundum venientes , cum filiis vocari : quae vero secundis copulantur nuptiis , nequaquam : hic autem etiam aliquid adejse peregrinum : se enim in filium largitatem conferentem cccqfione elt- -iiionis , rursus de donatione potius recepisse videri, quam sicsimpliciter lucrum irrationabile habere. Hwc nos diu perscrutantes , & omnem talium electionum & hereditatum contemplationem considerantes, oportere credidimus communem super his scribere legem, secundum quam & praesens quaestio suscepit terminum. GAP. I. De electione sublata. ■pRospeximus itaque non confusum h c electionibus indiscretum- que relinquere , sed hujusmodi dare ordinem causae: Matre femei ad secundas nuptias veniente , lucrum mox omnium filiorum proprietatem s antenuptialis fieri donationis : U nullam 3 esje licentiam matri, alios quidem filiorum eligere : alios autem ex honorare : quoniam omnibus limul fecundis nuptiis fecit injuriam : quapropter & in prssenti proprietas antenuptialis donatio fiis tota ad filiam veniet: usu apud matrem , donec vivet, servando, & secundum nostram Constitutionem, ( si quidem mater pnemoriatur ) filia tota antenuptialis donatio competit: si vero filia , manet quidem apud matrem lucrum ex pacto non existen- tium filiorum ; reliquum vero erit filiae, & moriens hoc transmittet ad suos heredes, qui ex lege vocantur. C A P. II. De alienatione dotis, aut propter nuptias donationis extraneo facta. UOc 4 autem quod fit quidem fern per, exprtffim vero nondum x lege determinatum est, hoc ad melius incrementum, & interpositionem damus huic legi. Nam si non filio forte, sed alicui extraneo mater adhuc fecundas ; non experta nuptias, partem quandam antenuptialis donationis, aut aliquam rem ex ea vel totam don et, aut per alium forte alienet modum, deinde O- V- 28 . c. de donat. (1 . c. A infr.hsc. (3. Ahrog. /. 3. in fr. I. s. tnfin. pr. C. de secund. nupi. (4. Auth. Sed (stfi'quis. C. (5. Nov. s i. c. so. §.l. (6. U. Nov. ss. c.s6. (7. d. Nov. 872 i.t, ad maritum veniat secundum: palam est, quia supervenientibus fi secundis nuptiis alienatio evacuatur; nec hoc omnibus modis sed in suspenso & alienatio & evacuatio manet. Nam si manserint superstites filii, evacuabitur omnino quod factum est lege oro prietatem antenuptialis donationis ad filios deducente , & non re spiciente mulierem , fi quid egerit in Iasionem filiorum. Si vero praemoriantur omnes matris filii, erit contractus firmus, non in totum , sed secundum pactum non existentium filiorum; quod nos introduximus primi , & statuimus nuper de hoc scribentes legem Et fecundum quandam. quidem partem erit contractus firmus se’ eundum quandam vero infirmus apparebit: hoc est, fecundum hoc quidem , quod permanet apud matrem , occasione pacti filiorum non existentium , valebit: fecundum hoc vero, quod transmittitur ad filii successores, infirmus erit: ut fi mater sola filio succedens inveniatur, omnis contractus rursus firmus erit. §. 1. Quia vero contra 7 binubos f tenes communes (st viri sunt fi mulieris .'ille quidem in dote ad fecundas veniens nuptias , periculum sustinebit: hac autem in antenuptiali seu propter nuptias donatione. Et hac lex in utraque sit posita persona, hac L de electione, & de alienatione , & de lucro sanciens. C A P. III. De successione fi filius intestatus mortuus fuerit , vel qualiter secundo nubentes ad filiorum hereditatem vocentur. QUm 8 igitur reliquum sit cogitare de hereditatibus filiorum, pro quo etiam prasens est dubitatio : oportere credimus generali lege & präsentem quaestionem dirimere & determinare, & insuturo movendis omnibus dare decisionem. Et sancimus alias res post antenuptialem donationem ad filios venientes, si quidem filius masculus, autfoemina forte testetur , secundum legem venire ad scriptos heredes, hic matre non prohibita scribi ä filio herede: sed etiam contra testamentum ei datis allegationibus, si forte hlius eam prater nilerit , aut irrationabiliter exheredatam fecerit. Si vero intestatus y decesserit, reservamus illius partem, ii quidem habuerit filios proprios, aci filios venire; lin autem non habuerit quidem filios proprios , fit fratrum vocatio & matris una cum fratribus (lecundum quod a nobis sancitum est) ad hereditatem venientis, & eam firme habentis, live ad secundas vellet venire nuptias, sive non Nec enim majores poenas adversus mulieres , qua ad secundas veniunt nuptias, faciemus, neque ex hoc eas ad necessitatem deducemus amaram, & nostrorum temporum indignam, ut metu castarum nuptiarum (licet 10 feciuulx sint) ab his quidem abstineant, & descendant ad quasdam interdictas permixtiones, & forsan etiam ad servorum corruptiones: &, quoniam non licet leg.ciiter caste vivere, contra leges luxurientur. Neqi-aquam igi*ur valere volumus, neque in lib. V. Cod. cognominis nostris pietatis positam constitutionem II, decernentem de hereditatibus filiorum , quos matres ad secundas nuptias venientes viderunt prcsobcnn:es ; neque in lib. VI. ejusdem conscriptionis sub Titi.io is Tertulliani, quae de mulieribus dilputat, fecundis quidem nuptiis junctis, ante secundam tamen copulationem filios amittentibus : sed vocetur ad filii hereditatem modis omnibus mater cum fratribus, L hanc habeat firme, nihil ex fecundis laedenda nuptiis , quod & in subjecta quaftio- ne, quae legem hanc movit, obtineat, & mater una cum filia succedat hereditati : aut etiam succedens hanc irrefragabiliter habeat, nihil ex spe secundarum laedenda nuptiarum, sed domina ejusdem hereditatis cum filia ablultite consistens. Optimum itaque est, atque laudabile , & dignum oratione, ut mulieres ita se honeste tractent, quatenus quae semel ad virum venerunt, servent inviolatum morienthun torum: (st hujusmodi mulierent (st miramur pariter , (st lauaamus , (st non procul d virginitate ponimus. f Sin autem non voluerit, (eum forsitan & juvenis hoc non patiatur, nec pojjit contra fervorem natvrts rfistere) non est torquenda propter hoc, nec interdicendae sunt ei communes leges: ied ad viri alterius veniat nuptias honeste, & omni luxuria abstineat: & fruatur succeiiione filiorum. Sic enim eo s adhuc amplius diliget, & non quasi quoldan. cdihilesrespiciet , noe- nis subdita sic amaris. Sicut enim paties , !i ad fecundas veniant 22. c, 25. C. desecund. nupt. f v 8. Auth. Ex t:/lamento. C.d.t. (y. Nov. 22. c. 46. (10. li. c. 46. (n. /. 3. §. 1. C. de secund. nupt. (12. I. $. C. ad SC. Tertyti. nuptias, 87Z Ut determinatus fit numerus clericorum &c. 87 * nuptias, noni Fraudamus filiorum tuorum successione, nec quaelibet est lex aliquid tale dicens: fic neque matres privabimus filiorum successione, si matres ad virum veniant fecundum , licet ante nuptias secundasaut poli secundas filii moriantur. Alinqui ex jblurditate legis , licet praemoriantur filii omnes, non relinquentes filios aut nepotes, nihilominus supplicium manet, & non succedit eis mater, nec si sine filiis moriantur: sed inhumane ab eorum expellitur succetiione, Frustra quidem pariens, frustra simul & nutriens propter legales nuptias subjecta pcenis, & succedent quidem illis aliqui ex longa cognatione : mater autem irrationabiliter expelletur. Quapropter & ipsa succedat filiis, & sit hac lex clemens, L mitis, matres filiis concilians, f Colligentes igitur hujus legis partes, sancimus, quoniam matrem (secundum quod jam dudum diximus) zflimilamus patri in antenuptiali donatione : L ipsam sustinere quidem poenas, sicut sustinet pater in dote : in hereditatem autem filiorum fine tergiversatione veniant & pater & mater secundum subjectas utrique casui quastiones. Proinde quod patres habent sive ad secundas venientes nuptias, sive non , hoc etiam matres habeant, voceturque mater ad filii hereditatem, five jam ad fecundas venit nuptias , sive postea veniat, §. i. Antenuptiali vero donatione , ad fecundum veniens consortium , neque secundum quantum heres existet filii, fruatur: sed hoc filiorum lit solum lucrum , eis ä lege datum , & non videatur elfe pars hereditatis filii: sed adhuc antenuptialis donationis non abjiciens naturam. Qua competit tenese etiam circa eas, qua nunc jam sunt viduatae mulieres , & propriis successerunt filiis : & quee nondum ad secundas veniunt nuptias, licet postea veniant. Quod igitur hic habetur, sic omni tempore sanciatur. L A P. IV. De adminiflratione donationis proster nuptias , fi mulier ad secundas nuptias tranßerit. J^Liud 2 vero quiddam occasione secundo nubentium mulierum, & antenuptialis donationis, adjicere prioribus, bene se habere credimus. Priscis namque conflitutionibus prabentibus electionem mulieri, qua ad fecunda vota descendit , ß vellet accipere ante nuptias donationem , secundum quod ei permittunt palla , ist expo- r.tre filiis cautionem z : quia moriens hac restitueret: ßve cum non valet dare cautionem, aut nollet forte , manerent quidem res tpud filios antenuptialis donationis: solverent autem ei etiam tertiam partem centefima usura: Nos ex quaestionum emergentium varietate moti , quopiam invenimus minores in hoc periculum patientes, antenuptiali donatione in pecuniis existente : & alios aerum quidem non habentes, coactos autem omnia paterna vendere, quatenus exsolveretur antenuptialis donationis debitum, ad eos utique secundum legem antenuptiali donatione veniente: propterea judicavimus oportere hunc dari ordinem causae ; Ut 4 fi quis contulerit res secundum antenuptialem donationem , fi quidem omnes immobiles sint, maneat 5 harum usus apud matrem : & ipsa eum colligat, & non respuat: neque exigat filius pro harum wstimatione usuras: sed & diligentiam earum habeat, ficut lex jubet; usu quidem existentibus dominis & custodiat eas fecundum leges antiquas filiis superstitibus 6: aut si omnes moriantur, fecundum nostram legem, in casum quidem non existen- tium filiorum matri : reliquum vero filiorum heredibus conservandum. f Si autem omnis sorte consistat in pecuniis, aut aliis mobilibus rebus antenuptialis donatio: tertiam usurarum partem percipientem matrem cum 7 cautione jam definita, non exigere i filiis aurum : nisi forte idonea sit viri substantia , & habeat aurum & argentum & vestem , & quicquid conscriptum fuerit matri: tunc enim electknem matri dabimus, five voluerit res percipere, & prabere cautionem: sive justam, quam diximus, usuram accipere, & fecundum priores leges, & fecundum no- ftram, Si vero permixta sint res , & du natio ante nuptias , aliud quidem in pecuniis, aliud vero in immobilibus habeat rebus: immobilia quidem modis omnibus manere apud matrem, ut alimentum habeat inde: porro de mobilibus hac vajere , qua fancivimus prius , si essent in rebus mobilibus omnia antenuptia- lis donationis consistentia. C A P. V. De dote scripta est non numerata vel praslita. iLludg quoque dudum acerbe quidem sancitum, raro autem in judicio examinatum , existimamus oportere clara lege complecti, & tradere usui, & deducere ad judicia, pro communi positum adjutorio. Si enim conjungantur aliqui alterutris cum dotis & antenuptialis donationis documentis: deinde vir quidem ante- nuptialem prabeat donationem, mulier autem scribat dotem, ant ipla praebente eam, aut dante patre, aut quolibet extraneo: postea appareat matrimonii tempore dos non data marito, sed sustineat onera matrimonii, & matrimonium morte viri solvatur: non est justum , omnino mulierem , dotem non dantem marito , unte- nuptialem accipere donationem. Sin autem etiam non totam dedit dotem : & ipsa pro tanto exigat donationem , in quantum dederit dotem : aqualitatis enim & justitia fumus amatores, quam in omnibus aliis & in consortiis volumus obtinere. Quapropter qua mulier nil omnino dat, nil omnino pracipiat ; qua vero minus , quam professa est , dedit, tantum recipiat solum , quantum obtulit , sitque etiam hoc optimum in prasenti lege incrementum, plurima decernente , qua semper in dubitatione sunt, vix autem modo ad legislationem deducta, f Hanc autem valere volumus legem & in casu dante ei principium , & in pendentibus 9 litibus , & in omnibus de catero provenientibus. EPILOGUS. t Qua igitur placuerunt nobis, tua Sublimitas operi essectui- que contradere festinet, & manifesta universis per programmata propria faciat, quatenus in omnibus civitatibus , quas nostra ditio continet, hac valeant, & certa omnibus fiant, fecundum quod ä nobis dispositum est. T (u Adde /. ult. C. debon. materu. Isov. 22. c. Z4. (2. Auth. Stifiaurum C. desecund. nupi. . z. V. vers. ß autem, infr. hic. (4 Nov. 22. c. 45. (5. I. 3. C. de secund. uupt. (6. c. i.supr. (7. vers. priscis, supr. hic. I. 6. §. I. C. de secund. nupt. 1 T. III. UT DETERMINATUS SIT NUMERUS CLERICORUM sanctiffima majoris Ecclesia , & caterarum Ecclesiarum Constantinopolitanarum. NOVELLA CONSTIT. III. Jmper. Justin. Aug. Epiphanio sanlfijs. est beatis. Arcbiepiscopa regia civitatis , est universali Patriarcha. PRASFATIO. rjUdum quidem communi & generali lege ad tuam Beatitudinem ^ & ad reliquos sanctiffimos Patriarchas scripta, de ordinatione venerabilium Episcoporum , & reverendiss. clericorum, nec non mulierum diaconissarum: & ut non amplius ßnt ab antiqua mensura , qui ordinantur, disposuimus: quod nobis videbatur bene se & competenter habere , & regularum sacrarum digne, präsentem vero legem specialem ad tuam Beatitudinem scribimus, de numero reverendiss. clericorum, qui in hae urbe sunt, disponentes. Quia enim pene nihil immensum bonum est , competens est neque ordinationes , qua super reverendiss. clericis fiunt, aut super reverendiss. diaconiffis, fieri'tantas, utiliorum expensis sanctiss. Ecclesia incidat in causam mutuorum maximorum , & pauiatim ad noviifimam inopiam deponatur. Novimus enim propter hujusmodi occasionem , hujus regia civitatis sanctiffimam majorem Ecclefiam , nostri Imperii matrem , debitis inquietari majoribus , & non aliter valentem facere singulas erogationes reverendiss. clericis , antequam aurum non parvum fumat mutuum, faciens tam hypothecas, quam pignorum dationes in optimis suis p radiis rusticis & suburbanis. Propter hoc igitur perspeximus, nosmetipsos deponere ad hujusmodi causa inquisitionem , & agnoscere, quemadmodum prius se habuerit, quidque longitudo temporis adiiivenerit. f Investigantes igitur illud undique invenimus , quoniam finguli horum , qui jlutcsjs. ecc'.eßas adificaverunt in hac felicijstma civitate, non pro adificio solummodo cogitaverunt, sed etiam ut expensas stfficietites darent ä se fallis venerabilibus domibus: ist determinarent quantos quidem competens effiet Presbyteros per unamquamque ecclefiam , quatit osque Diaconos masculos atque faminas , ist quantos Subdiaconos , ist rursus Cantores atque Lectores ist Ostiarios constitui: (st super hac etiam oratorii expensas definierunt t ist reditus proprios dederunt sufficientes iis , qua d se constituta sunt: fi quis autem adjecerit multitudinem , nequaquam amplius (g. Auth. Sed qux nihil. C. de pallis convent. (9. /, 7. C. deiegib. J i > 3 penitus 875 Avth. Coli at. T. Tit. III. Novell. III. 876 extemii valentes, f Kt quidem permanserunt usque adjrendiflimormn clericorum dedignari quidem 111 iis, quibus or- inuW-P- ieruws talia conservata: & donec hoc fuit, duraverunt dmati sunt, sanstiffirms Ecclesiis, aut hic, aut in provinciis, r Eccleliarnm domibus , qua sufficerent. Cum vero Deo j deservire : ad sipctissimam vero majorem Ecclesiam , & venera- amabiles Episcopi ad aliquorum preces semper respicientes, pro- bilem clerum ejus, per patrocinium quodlibet accedere, quod tracti sunt ad ordinationum multitudinem, aucta quidem est ex- dc extero omnimodo neri prohibemus : nam st super verierabili- . r, 1 •_ 1' 1 l 1 i - — 111.htio rMrtrterfrfjtJic nrnliihpmnc f V /»/■»/1 n (r o &2 n a .. J ..11 I . . .pensartim quantitas ad immensitatem multam : creditores autem undique & usura , & novissime neque creditores inveniuntur propter incredulitatem jam causa: : seu alienationes cum necefii- tate, & contra leges , & causa indecentes , & neque propria dignitate temperatae, ut ex hac nimietate neque pradia , neque suburbana sufficerent hypothecis & pignoribus , neque creditores propter hoc invenirentur, sed ad inopiam descenderent noviffi- Hiam, & nec ipsis ministris emolumentum dare sufficerent, sed ad viam omnium infeliciffimam causa descenderet, quatenus re- . - . . . rum omnium creditoribus cederet: ouod etiam dicere piget nos : dem de sanctiffima majori Ecclesia. §. 1. In aliis autem omni- & quemadmodum non fiat, providemus. Nam si non aliquis bus Ecclesiis, quarum expensas Sanctiffima^ major Ecclesia facit, ferret libenter eum, qui ultra substantiam suam expendit, quo r ' ’’ <~ oiodo non & de liir. nobis est cogitandum? Non enim oportet ad bus monasteiiis prohibemus ex alio monasterio 1 „d aliud transmigrare : multo magis neque reverendissimis clericis hoc permittemus : lucri & negotiationis habere demonstrationem hujusmodi horum desiderium judicantes. Si vero & aliquando talem quan- dam migrationem tua Beatitudo, aut per tempora imperium fieri perspexerit: non aliter hoc agi , antequam ad pradictum a nobis numerum causa redigatur, ut migratio in officium deficientis fiat: & non supra numerum aliquid omnino excedatur : hoc enim nulla machinatione, neque ex aliquo modo fieri sinimus. Et huc qui- jneissuram expensarum quaerere etiam possessiones, (hoc enim simul ad avaritiam , iiii pietatemque perducit) sed ex iis , quaesunt, expensas metiri. Quapropter competenter etiam de his sancimus, & immensitatem excludimus, certe medicinae causam tradentes. C A P. I. Ut numerus clericorum , qui nur.c est , maneat , est de futuro numero clericorum Constantinopolitana majoris Ecclcsix. CAncimus igitur eos quidem, qui hactenus sunt in eadem sanctiss. O majore Ecclesia , & reliquas omnes venerabiles domos , & reverendiss. clericos , & mulieres diaconissas, & ostiarios manere, in quo sunt schemate , (non enim quod est, minuimus , sed de suturo providentes haec sancimus) reliquo vero tempore nulla fiat ordinatio , donec ad antiquum numerum institutum ab iis , qui sanctiss. Ecclesias aedificaverunt , reverendiss. clericorum quantitas redigatur, f Sed quoniam pridem etiam reverendiss. clericorum sanctiffima majoris Ecclesia regia nostra civitatis determinatus est numerus, & valde brevis erat: utpote una existente sanctiss. Ecclesia : postea vero & venerabilis domus sancta glorinfeque virginis & Dei genitricis Maria juxta sanctissima majoris Ecclesia vicinitatem polita , adificata est ä pia memoria Verina, & vereranda domus sancti martyris Theodori ä Speratio gloriosa memoria dedicata est. Erat autem etiam venerabilis domus sancta Helena , qua sanctiffima majori Ecclesia copulata est : propterea redigere numerum ad antiquam figuram impossibile est. Non enim sufficient tantis Ecclesiis pauci consistentes: quoniam quidem non proprios clerieos , neque una quidem harum trium habeat basilicarum , sed communes sunt, & sanctissima majoris Ecclesia, & earum: & omnes circumeuntes fecundum quendam ordinem & circum , ministeria in eis celebrant: deinde etiam plurima multitudine, & ex antiquis hareticis ad sanctiss. majorem Ecclesiam deducta , gratia quidem magni Dei, & Salvatoris nostri Jesu Christi , laboribus autem , & immutationibus nostris oporteat plures , quam a principio , ad prasens officii ministerium definiri. H. 1. Quapropter sancimus non 1 ultra sexagintn quidem Presbyteros in sanclijima majore Ecclesia este, Diaconos autem masculos centum, (st quadraginta faminus, Snbdia- conos -vero nonaginta , Lecleres autem centum (st decem, Cantores viginti quinque: ita ut Jit omnis numerus revercudist. clericorum sanstijsimre majoris Ecclesia in quadringentis viginti quinque : (st insuper centum exiftentibus iis, qui vocantur Ostiarii. In sanctissima siquidem majori Ecclesia hujus feHcitsima nostra civitatis, & per tres venerabiles domos unitas ei, tanta clericorum fit multitudo: nullo quidem horum , qui nunc sunt, excludendo: licet multo plurium sit numerus ab iis, qui a nobis nunc determinati sunt: nullo autem decatera adjiciendo in unoquoque ordine in iis, qui nunc sunt, donec ad hunc numerum mensura redigatur? C A P. II. E T i liceat clericis dc minore Ecclesia in majorem per patrocinium transire , (st de clericorum multitudine non facienda. JLlnd quoque adjiciendum est, ut quod hactenus indecenter fie- bat, ne quaquam in Republiea geratur , id est , multos reve- (1. Adde i. 4. C. de sacres, ecclef. sancimus nunc quidem existentes manere similiter eos etiam sub schemate ; de extero vero nullum ordinari , antequam ad statutum uniuscujusque Eccleji.e (ut vocant) quod antiquitus 3 ordinatum est ab adisicatoribus Ecclesiarum, Presbyterorum, Diaconorum masculorum atque fceminarum , & Subdiaconorum atque Lects- rum, nec non Cantorum , & Ostiariorum numerus redigatur, & nullus in medio penitus adjiciatur. Nosque ipsi cavebimus tale aliquid agere: & ordinandos mittere: nnPusque nostrorum Judicum tale aliquid agat, nostram formidans legem : & licentia sit beatissimo Archiepiscopo & Patriarcha hujus regis civitatis ordinationi contradicere, licet jussio de Palatio veniat: nam qui & prscipit, & cui prscipitur, sub ecclesiastica erunt mutsta, fi tale aliquid egerint. f Sed neque in aliis Ecclesiis, quacunque emolumentum, & expensas non habent a sanctiffima majore Ecclesia, competens est , multitudinem intromittere ordinandorum in ipsis, neque transcendere de catero constitutam ä principio etiam super illis mensuram: ne forsan etiam, qui in eas creantur in multitudinem incidentes immensam , & accedentes fibimet ä pie agentibus reditus dividentes , & exinde usque ad mensuram eorum no-n sufficere videntes , in maximam angustiam incidant. f Sivero ultra mensuram definitam in sanctissima majore Ecclesia, sive aliis Ecclesiis ordinet, qui per tempora fuerit sanctiffima majoris Ecclesia sanctissimus Episcopus, & venerabilis ejusdem Ecclesia oeconomi erogationem ex ecclesiasticis prabue- rint reditibus: ipsi quoque de sua & propria facultate prabeani expensam, & qui hac expendere eos permiserit beatiisimus Patriarcha. Sciant enim , quia si quid tale egerint, licentiam damus & sanctissimis Patriarchis, qui post tale aliquid agentes fuerint, & posterioribus ceconomis, & omnibus reliquis reverendiss. clericis talia perscrutari, & fasta prohibere, & indicare imperio: ut illud cognoscens, pracipiat ex substantia hac agentium (Economorum , aut etiam permittentis Archiepiscopi hoc sarciri sanctiss. Ecclesia. Quapropter ne rursus forte fiat aliqua rei confusio atque tumultus, causa ad mensuram ä principio constitutam redacta, tunc ordinare liceat in tantum, ut non transcendatur definita mensura, neque numerus transcatur, aut fiat quadam circa hoc calliditas. Non enim illud patimur omnino fieri, ut dicatur, quia licentia erit ordinare quidem , non tamen emolumenta p rabere: hoc enim est rursus confusionem efficientium , & immensa adjectione secunda collegia constituentium : deinde etiam plurimas habebit ea res circumventiones, ut alias fibimet vias avaritia inveniant pro alimentorum expensis. Et hae ln sanctis- igitur agi penitus, etiam sub mulcta , qua vocatur ecclesiastica’, prohibemus : maximam utilitatem hane esse putantes , ut sanctiffima major Ecclesia neque debitis subjiciatur, neque angustietur , neque perpetuo deficiat, sed semper abundet. C A P. III. De reliquis Ecclesiarum reditibus in pios astus , (st personas vere egentes per Patriarchas, (st teconomos erogandis. CIcut autem de his expensam determinavimus, ita congruet pr» 0 tempore sanctiss. Patriarcham & reverendiss. oeconomos considerare, ut alia expensa, qua fiunt ex ecclesiasticis reditibus, circa pios erogentur actus, & Deo placentes, & illis hac ministrentur, qui pro veritate egent, & non habent aliunde alimentorum (2. Jstov.q. c. 7. (3. Adde 2 Jov. 6. c. g. occasio- 877 _ De fiilejussorihus & occasionem. Hoc enim dominum Deum placat: U non patroci- niss & studiis hominum ecclejiasticas expensus hominibus locupletibus iiftribuant , itu ut inde inopes necejsaria non mereantur. Sciant auiem Deo arr.aoiles Qiconomi, & qui nunc, & per tempora futuri sunt: quia si quid prxter haec egerint, & divinis suppliciis subja- eebunt, & ex sua substantia indemnitatem sanctissimx procurabunt Ecclesia:. EPILOGUS. §. i. Beatitudinem igitur tuam, qux ab initio , £5 ’ ex infantili ptne atate in sacro omni ordine & schemate sanctiffimam ordinavit Ecclesiam , qux & ex sacro utique genere descendit, hxc custodire continue sancimus: scientem quia non minor nobis cura est horum, quae sanctiss. Ecclesiis prosunt, quam ipsius animx. Dat 17. Calendas April. DOMINO BELISARIO V. C. COS. T I T. IV. DEi FIDEJUSSORIBUS ET MANDATORIBUS , SPON- SORIBUS, ET SOLUTIONIBUS. NOVELLA CONSTIT. IV. Imp. Justin. August. Joanni gloriojjs. Profeci, sacrorum prat. PRiEFATIO. T Egem antiquam positam quidem olim, usu vero nescimus quem- ^ admodum non approbatam, per causas autem semper exquisitas atque necessarias apparentem, rursus revocare , & ad Rcmpubl. reducere, bene se habere putavimus , non simpliciter eam , sicut jacebat, ponentes: (erat enim quasdam ejus pars omnino non discreta) sed cum competenti & Deo placito distribuentes augmento. C A P. I. Ut creditores primo loco conveniant principalem. Cis quis igitur crediderit , & fidejussorem, aut mandatorem , 0 aut sponsorem acceperit: is non 3 primum adversus mandatorem , aut fidejussorem , aut sponsorem accedat: neque negligens, debitoris intercessoribus molestus sit: sed veniat primum ad eum , qui aurum accepit debitumque contraxit: & si quidem inde receperit, ab aliis abstineat; quid enim ei in extraneis erit, a debitore completo ? Si vero non valuerit a debitore recipere aut in partem, autin totum : secundum quod ab eo non potuerit recipere , secundum hoclad fidejussorem, aut sponsorem, aut mandatorem veniat, &ab illo quod reliquum est, sumat: & si quidem praesentes ei eonSstant ambo, & principalis, & intercessor, L fidejussor, aut mandator aut sponsor: hoc omni servetur modo. f Si vero intercessor, aut mandator, aut qui sponsioni se subjecerit, adsit: principalem vero abesse contigerit, acerbum est, creditorem mittere alio, cum poffit mox intercessorem , aut mandatorem , aut sponsorem exigere. f Sed & hoc quidem curandum est ä nobis possibili modo: non enim erat quoddam hic antiqux legi datum pro sanatione remedium: quamvis Papinianus maximus fuerit, qui hoc primitus introduxit. Probet igitur intercessorem, aut sponsorem, aut mandatorem , & causx prxsidens judex det tempus intercessori (idem est dicere, sponsori & mandatori) volenti principalem deducere : quatenus ille prius sustineat conventionem : & sic ipse in ultimum subsidium servetur: sitquesolatiointercessori, [autsponsori & mandatori] in hoc quoque judex : fidejussoribus enim & talibus prodesse sancitum est, ut, illo deducto , interim conventione liberentur, qui pro eo in molestia fuerunt. Si vero tempus in hoc indultum excesserit, (convenit namque etiam tempus definire judicantem) tunc fidejussor , aut mandator, aut sponsor exe- quatur litem , & debitum exigatur contra eum , pro quo fidejulsit, aut pro quo mandatum scripsit, aut sponsionem suscepit, ä creditoribus actionibus sibi cessis. C A P. II. Alttrum thema prioris capitis: ut res apud alium constituta non pojjint vindicari , priusquam personalis allio 'exerceatur. (1. I.ib. 3. List. 11. Lib. 46. D. 1. Lib. 8. C. 41. (2. Autb. Präsente. C. de fidejujs. (3. Abrog. I. 2. I. 3. I. ;. /. 19. I. 21. ^ 23-h 28- C. de fidejujs. Ui. C. de fidejujs. tut. (4. AiUh. Sed mandatoribus, &c. _ S7& CEd 4 neque ad res debitorum , qux ab aliis detinentur T veiMf prius , antequam transeat viam super personalibus contra man datores, & fidejussores, & sponsores : sicque ad res veniens principalis debitoris , sive ab alio detineantur, & detinentes eas conveniens , fi neque inde habuerit satisfactionem, tunc veniat adversus res fidejussorum, & mandatorum, & sponsorum: idem enim est dicere : vel st quosdam habuerint homines ipsis sibimet obligatos , & qui hypothecariis actionibus sibi teneri possint, f Contra principales tamen & existentes apud eos res (sive personalibussive hypothecariis mox, sive ambabus, uti voluerit, ) omnem ei damus licentiam , qux dudum ä nobis data est, & viam & ordinem in aliis personis casibusque sancitam, f Et non solum hoc in creditoribus dicimus , sed etiam , fi quis emerit aliquid ab aliquo, deinde acceperit eum , quem vocant confirmatorem , & moveatur in aliquo venditionis conventio contra venditorem facta , non adversus confirmatorem mox emptor accedat, neque tenentem aliquid rerum venditoris, sed adversus venditorem prius , & Sc ad confirmatorem , & tertio loeo contra detentorem, f Eadem etiam hic existente divisione super prxsentibus & absentibus, quam dudum iu fidejussoribus, & mandatoribus, & sponsoribus ac creditoribus causa debitorum sancivimus. f Similiter obtinente etiani in aliis contractibus , in quibus fidejussores aliqui, aut mandatores , aut sponsores accipiuntur : & in ipsis principalibus ex utro- quelacere, & in heredibus eorum, & successoribus, antiqua si quidem lex hxc valeat rursus, & cum hujusmodi justitia atque divisione nostros subjectos foveat. C A P. III. De solutionibus: Ut debitore aurum aut pecuniam numeratam non habente , addicantur creditori res ejus. Q Uod autem de extero humanis auxiliatur curis: licet quibus- - dam creditoribus non forte lit gratum, a nobis tamen propter clementiam sancitur. Si quis enim mutuaverit aurum , debitoris fubstantix credens : at ille $ ad restitutionem auri non sit idoneus, substantiam autem immobilem habeat, verum creditor ardeat, aurum omnimodo quxrens: illi vero non sit facile, neque ulla mobilis substantia: (damus enim creditori licentiam volenti immobiles res accipere pro auro) sed si nec quispiam emptor immobilium ejus rerum adsit, creditore frequenter etiam divulgante, quoniam subjacent debitoris res, & ob hoc terrente adire volentes emptionem: tsinc in hac quidem felicilsima civitate glorioliffimx nostrx Reipubl. judices fecundum unicuique concessam ä lege & a nobis jurisdictionem: in provinciis autem gentium Prxlides prxpa- rc-nt subtili xstiinatione facta reruin debitoris, dari fecundum quantitatem debiti poITeisionem immobilem creditoribus, cum tali cautela , cum qua debitor dare possit. Rerum vero datio sit hujusmodi : quxeunque quidem meliora sunt, dentur creditori: qux vero deteriora, apud debitorem, post debiti solutionem manere sinantur : etenim non erit justum, dantem quidem aurum , recipere autem aurum non valentem , sed coactum 6 suscipere posseffionem immobilem, non saltem meliora rerum debitoris percipere, & per hoc habere consolationem ; quia ii aurum non recipit, aut alia rerum , qux portari possunt, tamen iicet ei posseffionem non inutilem habere : sed hoc quidem fit clementia quadam legis. Agnoscant autem creditores, quia etsi hanc nor. scripsissemus legem , necessitatis ratio ad hoc causam perduceret. Si enim non sit idoneus pecuniarum debitor, nec ullus emptor sit: nihil aliud facturus erat, quam pr#priis bonis cedere, & rursus res ad creditorem merito venirent, aurum percipere non valentem: quamobrem quod eum injuria 7 & affectu acerbo perduceret creditorem & debitorem: hoc nos clementer simul & legalster decidentes, & infelicibus debitoribus auxiliamur, & acerbis creditoribus non apparebimus duri, causam eis deputantes , ad quam si permanerent inobedientes , tamen modis omnibus advenirent. Si itaque creditor paratus est prxparare quendam emptorem , necessitatem habere debitorem hoc agere, prxbentem hujusniodi.cautionem arbitrio judicantis, qualem omnimodo est dare possibile: undique enim ita creditoribus providendum est, ut non debitores graventur. §. 1. Et absolute creditorem 8 ponimus, antiquas sequentes leges, omnem, qui actionem habere contra aliquem potest, licet non sit mutuum ge- hodie. C. de obiig. est Autb. Hoc fi debitor. C. de pignorib. (5. Autb. Hoc nifi.C. desolution. (6. v./. 2. §. I .js. de reb. cred. I.17. I. 24. C. desolution. (7. v. Nov. 13;. c. I. (g. 1. 10 .js. de verb.Jign. stum . Auth. Collat. I. Tit. V. Novell. V. 879 (tun, sed alter qui «em contractus consistat : argentariorum I quippe sponsionibus propter utilitatem contrahentium in ordine moderno durantibus. EPIL0 (juS. + Qux igitur ä nobis pro cautela subjectorum sancita sunt, co- enoscens tua Eminentia, solemnibus programmatibus & hic, &in omni ditione fieri manifesta procuret: ut etiam inter gentes agnoscant subjecti, quanta fuerit nobis pro illorum utilitate providentia. Datum ante diem 17. Lai. April. Indist. 13. Consulatu FLAVII BELISARII V. Clariis. 539- _ 880 Imp. TIT. V. DE MONACHIS. * NOVELLA CONSTIT. V. Justin. August. Epiphanio sancdjimo £3’ beatissimo hujus regia urbis felicissima Archicpiscopo , N universali Patriarcha. P R I F A T I O. ('Onversationis monachalis vita sic est honesta, sic commendare novit Deo ad hoc venientem hominem , ut omnem quidem humanam ejus maculam detergat, purum autem declaret, ac rationabili natura decentem, & plurima secundum mentem operantem & humanis cogitationibus celsiorem, f Si quis igitur futurus est monachus perfectus, indiget 3 & divinorum eloquiorum eruditione , & conversationis integritate, ut tanta dignus factus sit mutatione. + Credimus igitur & nos explanare, quod agendum est ab eis , & decertatores eos veros ad sacram viam constituere: & ita nobis intentio prxsentis est legis, ut post illa, qux de sanctissimis Episcopis sancivimus, & qux de reverendissimis Clericis dispolui- mus: neque quod monachicum , extra quod competit, relinquamus. C A P. I. De monasteriis 4 U eorum adificatione. ILlud igitur ante alia dicendum est, ut omni tempore & in omni -*■ terra, si quis xdificare venerabile monasterium voluerit, non prius licentiam elfe hoc agendi, quam s Deo amabilem locorum Episcopum advocet: at ille manus extendat ad coelum, & per orationem locum consecret Deo, figens in eo salutis nostrx signum : (dicimus autem adorandam & honorandam vere (crucem) sicque inchoet aedificium, bonum utique quoddam hoc & decens fundamentum ponens. Hoc itaque principium pix venerabilium monasteriorum fabri cx fiat. C A P. II. De monachismmn 6 profiteutibus non statim vestiendis. Ulnc 7 autem nobis etiam de singulis monachis cogitandum est, AA quo conveniat fieri modo, & utrum liberos solum, an etiam forte servos, eo quod omnes similiter divina susceperit gratia, prx- dicans palam , quia, quantum ad Dei cultum , non est masculus neque fccmina, neque liber, neque servus: omnes enim in Christo unam mercedem percipere. Sancimus ergo, sacras sequentes regulas, eos qui singularem conversationem profitentur, non prompte mox a reverendissimis Prxsulibus venerabilium monasteriorum habitum percipere monachalem: sed per triennium 8 totum (sive liberi forte sint, sive servi) tolerare, nondum mona- cl imm habitum promerentes: sed tonsura, & veste eorum , qui laici vocantur, uti, & manere divina addiscentes eloquia: & reverendissimos eorum Abbates requirere eos, sive liberi sint, sive fervi, & unde eis desiderium vitx singularis accesserit: & discentes ab eis, quia nulla 9 maligna occasio ad hoc eos adduxit, habere eos inter eos, qui adhuc docentur, atque monentur: & experimento percipere eorum tolerantiam & honestatem: non enim facilis est vitx mutatio, sed cum animx (itlabore. tz. 1. Et dum triennio toto ita permanserint, optimos semetipsos & tolerabiles aliis monachis & Prxsuli demonstrantes, hos monachicam promereri vestem atque tonsuram : & sive liberi sint, fine calumnia permanere : sive servi, penitus non inquietari, migrantes ad communem omnium (dicimus autem coelestem) Dominum , & arripiantur in Übeltätern. Nam si multis casibus etiam ex lege hoc fit, & talis quxdam libertas datur, quomodo non prxvalebit divina gratia talibus eos absolvere vinculis ? Si vero intra triennium venerit quispiam, & aliquem horum, qui conversationem professi sunt, trahere tanquam servum voluerit: hoc, quod nobis nuper ex Lycii nunciavit Zosimus Deo amabilis, vir famosissimus in conversatione , & prope vicesimum & centesimum xtatis agens annum, pollens autem & animi virtutibus, & corporis operationibus: tanta quxdam in eo gratia Dei floret. Si quis igitur (sicut prxdiximus) intra triennium veniat, aliquem in servitutem trahens volentium, & perdurantium, ut fierent monachi, & dicat, quoniam abripuit 10 quasdam res, & propterea recurrit ad monasterium: sancimus eum non prompte agere, sed primo probare pro veritate, quia servus est, & pro furto forsan, aut vita maligna, aut vitiis pessimis, fugerit quidem propter suum vitium, ad monasterium autem venerit, & fi quidem verax ostendatur, & apparuerit propter hujusmodi causam, monachicam simulans conversationem , aut propter turpitudinem vitx forte diffugiens, & non pro veritate sanctimonia habitum concupiscens, hunc reddi domino, cum quibus forsan abripuit, si tamen hx res etiam in monasterio fuerint: eum vero, qui dominus apnrobatur, dare ei jusjurandum 11, quia nihil mali ei faciet , suscipere , atque cum reducere domum. §. 2. Si vero * is quidem, qui dicit se esse dominum , nihil tale probaverit, & appareat is, qui in talibus accusatur, ex ipsa conversatione honestus ac mitis, & forsan testimonium habeat aliorum, quod etiam apud dominum consistens disciplinatus fuerit, & honestatis amator: & si nondum forte completum est triennii tempus, attamen etiam sic maneat in venerabili monasterio, trahentium asperitate liberatus. Triennii vero semel expleto 12 tempore, judicatus quia monastica dignus est honestate, maneat in monasterio. Nequaquam enim damus licentiam ulli penitus perscrutari, qux ejus sunt: sed live liber, sive servus sit, manere eum in conversatione volumus : nam etsi vitium in priori ab eo forte gestum est vita, (humana enim natura quodammodo labitur ad delicta) attamen sufficiat ad mediocrem purgationem peccatorum, & ad virtutis augmentum triennalis temporis testimonium : cavero, qux rapta sunt, etiamsi apud quoscunque inveniantur, modis omnibus reddantur prisco domino. §. 3. Si vero servitii necessitatem effugiens, tenta verit monasterium quidem derelinquere, aliam autem vitx sectari figuram : licentiam damus domino & trahere eum, & probanti fortunam, inter servos habere: non enim injuriam patietur tantam ad verum servitium tractus, quantum ipse injuriatus est Dei culturam refugiens: & hxc quidem de fortuna horum, qui inter monachos profiteri volunt, sancimus. C A P. III. Ut monachi communiter 13 habitent cf dormiant. QOgitandum vero est, quomodo ipsos habitantes & degentes mo- nasticx philosophix certatores dignos esse ostendamus. Volumus enim nullum monasterium sub ditione nostra constitutum, sive plurimorum hominum est, sive paucorum : monachos, qui ibi sunt, divisos ab alterutris esse, & propriis habitationibus uti: sed communiter 14 quidem eos comedere sancimus: dormire vero omnes in communi, unoquoque quidem in propria quadam stratura jacente, in domo vero una collocatos, aut si forte non lufficit ad multitudinem monachorum domus una, in duas forsan aut plores, non tamen seorsum & apud semetipsos, sed in communi, testes alterutris sint honestatis & castitatis: & neque ipsum somnum desidiosum habeant: sed meditantem bonum ornatum, propter increpationem respicientium: nisi tamen quidam eorum in contemplatione & perfectione degentes, vitam remotam habeant in hospitio: quos vocare anachoretas , id est, discedentes, & hesychastas, id est, quiescentes, consueverunt, tanquam a communione ad meliora exceptos,) alioqui alios, quibulcunque inter multitudinem conversatio est, in iis, qux vocantur coenobia, id est, communi vita, esse volumus: sic enim zelus eis ad virtutem crescit, & maxime juvenibus, fi cum senioribus constituantur: fiet enim seniorum conversatio, juventutis educatio perfecta: & sic sint in coenobiis suo proprio Abbati obedientes, & traditam sibi conversationem inculpabiliter observantes. (t. Nov. 136. (r. Adde JVot/. 123. (3. Nov. 6. c. 4. (4. Novell, tqi. c. 7. (5. i. c. 7. (6. Nov. 123. c. 35. (7. Auth. Verum, post leg. 38. P. de episcopis. (8. d. Nov. 123. c. g;. (9. §. I. vers.st quis igitur. infr, hic. (10. supr. eod. circa fin. fr. (11. Nov. 123. c. 3f. (12. Äbrog. Nov. Leon. 10. (13. Nov. 123. c. 36. (14- Nov. 13 3 - i» N- C A P. 88 1 . Quomodo oporteat Episcopos & reliquos &c. 8*te c A P. IV. De wonach o , qui monasterium dimiserit, r CI quis autem Forte semel dedicatus, schemateque potitus, dein- 0 de i monasterio discedere voluerit, & privatam fortassis eligere vitam: ipse quidem sciat, quam pro hoc dabit Deo satisfactionem : res autem quascunque habuerit, dum in monasterium intrabat, eas dominii elfe monasterii, & nihil penitus ejiciat. C A P. V. De viro vel muliere , qui qtueve solitariam vitam appetit. TLlud quoque decernimus: qui in monasterium introire voluerit, 1 antequam monasterium ingrediatur , licentiam habere, suis uti quo voluerit modo. Ingredientem r namque simul sequuntur omnino res : licet non expressim , qui introduxerit eas , dixerit: &non erit dominus earum ulterius ullo modo. Si vero filios habuerit, fi quidem contigerit jam eum res aliquas donasse eis , aut perantenuptialem donationem, aut per dotis occasionem contulisse, & Faciunt hxc quartam ab intestato ejus substantis: nullum in reliquis rebus habeant participium filii: fin autem nihil eis donaverit , aut minus quarta; postquam abrenuncians conversatus fuerit inter monachos, nihilominus quaita debeatur filiis , aut 3 supplementum , si contigit, eos jam aliquid accepisse , aut etiam quatenus tatum eis detur. Si autem 4 uxorem habens, deinde eam relinquens, in monasterium ingrediatur: & dos mulieri servetur, &ex morte pactum, (quod in alia nostra sancivimus Cmistitutmne) omnibus, qux super monachis de his dicta sunt, & in mulieribus in monasterium ingredientibus , valituris. C A P. VI. De monacho monasterium dimittente. Civero relinquens monasterium, ad quandam veniat militiam . 0 aut ad aliam vitae figuram: substantia eius etiam lic in mona- fterio (secundum quod ä nobis prius 5 dictum est) remanente, ipse 6 inter officiales clarissimi provincix judicis statuetur : & hunc habebit mutationis fructum , ut, qui sacrum ministerium despexit, tribunalis terreni observet servitium. C A P. VII. De monacho , qxi de uno ad 7 aliud monasterium transit. » CI vero relinquens monasterium , in quo conversationem habue- 0 rit, ad aliud transeat monasterium : etiam sic quidem ejus substantia maneat, & vindicetur a priori monasterio, ubi abrenuntians hanc reliquit. Competens autem est, reverendissimos Abbates non suscipere eum , qui hoc erit. Erronea namque talis est vita monachica, nullatenus tolerantiae proxima, neque constantis, li persistentis animae, sed indicium habentis circumlatae, & aliunde alia requirentis. Ea propter etiam hoc prohibeant Deo amabiles Episcopi, & Archimandritae nuncupati , monachicam honestatem secundum regulas sacras conservantes. C A P. VIII. Ne monachi uxorem ducant »ut concubinam. CI quis autem monachicam profitentium conversationem meruit 0 clerici ordinationem : maneat etiam sic puram servans conversationem. Qiiod fi facti clerici abutantur fiducia, & ad nuptias venire praesumant: quippe in tali gradu constitutus inter clericos , qui ei uxorem ducere permittat: (dicimus autem gradum 8 Cantorum, aut Lectorum, aliis enim omnibus nuptias secundum sacras regulas penitus interdicimus, aut concubinas 9 habere, aut luxuriis tradere vitam) excludatur modis omnibus striem, tan- quein priorem conversationem , & solitariam eonsundenfvitam , & privatus sit de extero: ad militiam quidem, aut ad aliud officium venire non prxsumens , nisi voluerit dudum st nobis interminatis subjacere p cenis: ipse autem apud semetipsum degens , & ignoscens, qualem pro hoe daturus sit magno Deo satisfactionem. C A P. IX. De eleciione , cs creatione Abbatis , c 5 * ut Constitutio Jit communis tam monachis , quum p. sanctimonialibus. URdinationem vero Abbatum (si quand« contigerit egere monasterium Abbate) non per 10 ordinem reverendissimorum fieri monachorum , nec omnino eum , qui post primum est, mox Abbate* fieri: nec qui post illum secundus est, neque tertium, aut reliquos : (hoc, quod etiam alia Lex nostra dicit) sed Deo amabile« lucorum Episcopum percurrere quidem consequenter per omnes , (non enim exhonorandum est omnino tempus, & ex eo ordo) Öf cum , qui apparuerit prius optimus inter monachos constitutus , fef dignus praesulatu eorum, hunc eligere : eo quod humana natura talia est, quod neque omnes per ordinem inter summos, neque rursua omnes inter novissimos constituti quidem sint: sed procedat quidem secundum gradum prxcedentis inspectio : qui vero prior mox inter numeratos optimus apparuerit, is Abbas sit, & ordinem simul, & virtutem suffragantem habens. Oportet enim eos, qui dilcernunt quod melius est st pejure, aliud quidem ad regendum dimittere, aliud vero inclinari jubere, & paulatim per eruditionem hoc etiam ad melius accedere. §. 1. Quxcunque tamen st nobis in omnibus, qux prius & qux nunc prolata sunt, sacris nostris Constitutionibus sunt sancita de clericis, aut monachis , aut monasteriis , hxc communia ponimus & in masculis & in feminis , & moualleriis & asceteriis , non discernentes quantum a »i istos masculum aut feminam: eo quod , sicut prxdiximus, unum omnia in Christo consistant EPILOGUS. ■f Hxc igitur omnia sanctissimi Patriarchat sub se constitutis Deo amabilibus Metropolitis manifesta faciant, at illi subjectis sibi Deo umabil.bus Episcopis declarent: & illi monasteriis Dei sub sua ordinatione const.tuti' cognita faciant: quatenus per omnia Domini cultura e uieat undique incorrupta, imminebunt enim maximx pom;'-’ ista transgredientibiis : dicimus autem de coelo: quas necesse cir lectorum dogmatum contemptoribus imminere. Et nostrx siquidem Reijiiiblicx judices, si hxc eis mmcientur, omnibus studeant modis, ea, qux sacris regulis continentur, quas nostra sequitur Lex , ad effectum perduci procurare. Nam nec illos deserit poena hxc negiigentes. Quapropter sequentem hxc tuam Sanctitatem decet omnibus sub se positis sanctissimis Metropolitanis hxc facere manifesta. Datum 14. Ca). April. Coufiuntinop. BELLiSARIO viro clarissimo COS. 535. tTt! vi! QUOMODO OPORTEAT EPISCOPOS ET RELIQUOS CLERICOS AD ORDINATIONEM ADDUCI, ET DE EXPENSIS ECCLESIARUM. NOVELLA CONSTIT. VI. Imp. Justin. August. Epiphania Archiepiscopo £9* Patriarch * Constar.tinopolitano. PRA 5 FATIO. JUAxima quidem in hominibus sunt dona Dei a superna colluta A Clementia, Sacerdotium cis Imperium : & illud quidem divinis ministrans, hoc autem humanis prxlidens ac diligentiam exhibens: ex uno eodemque principio utraque procedentia, humanam exornant vitam. Ideoqnc nihil sic erit studiosum Imperatoribus, sicut Sacerdotum honestas: cum utique L pro illis ipsi fern per Deo supplicent. Nam si hoc quidem inculpabile sit undique, & apud Deuin fiducia plenum: imperium autem reste & competenter exornet traditam sibi Retnpublieam , erit consonantia quaedam bona , omne, quicqnid utile est , humano conserens generi. Nos igitur maximam habemus solicitudinem circa vera Dei dogmata, & circa Sacerdotum honestatem, quain illis obtinentibus credimus, quia per eam maxima nobis dona dabuntur a Deo, & ea qux sunt, firma habebimus, & qux nondum hactenus venerunt, acquiremus. f Bene autem universa geruntur & comp-.tcnter,ß rei principium fiat decens & amabile Deo. IIoc autem futurum esse credimus , I> sacrarum regularum observatio custodiatur, quam justi & laudandi & adorandi inspectores & ministri Dei verbi tradiderunt Apostoli, L sancti Patres custodierunt & explanaverunt. (1. c. 6. infr. hic. Nov. 123. c. 42. /. ?6. §. 2. C. de episcopis. (s. Auth. hgrejfi. C. de sacros, eccles. Auth. Nunc autem. C de episcopis. Nov. 123 c. 38. Nov. Leon. (3. I. 30. in pr. C. de inqjs. »fiam. '4. Nov. 123. c. 40. I. §. alt. I. 56. hspr. C. deepi- T O JH. II scopis. (;. c. tp.supr.hic. c. 7. abrog. Nov. Leon. 8. ile episcopis. Nov. 22. c. 42. 123. c. 34. (6. i- 53 - §• I. C. de episcopis. Nov. 6. (7. Nov. 123. c. 42. (8. I. 45. C. (9. Nov. 123. c. 29. (10. d. Nov. Kkk A P. Avtli. Coli. I. Tit VI. Novell. VI._ 884 88Z C A P. I. De Episcopi ordinandi moribus , vita , honestate , Pst fortuna. CAncimus igitur sacras per omnia sequentes regulas , dum quis- >2 .,j am sequenti omni tempore ad ordinationem Episcopatus addu- •itur, considerari prius ejus vitam i fecundum sanctum Aposto- jurstli honesta i & inculpabilis, & undique irreprehensibilis sit, & in bonis testimonium habeat, & Sacerdotem decens. §. I. Et neque ex officiali aut ex curiali veniat fortuna: nisi tamen ex novella »täte (secundum quod jam dilpositum 3 est) in monasterio •onstitutus fortuna liberetur: quartam tamen prius substantis .reddens curix. §. 2. Neque enim idiota, ex iis, qui vocantur lai- ci existens, ita mox ad Episcopatum ascendat: nec imaginariam suscipiat ordinationem, tanquam modo 4 quidem idiota , mox autem Clericus, deinde parvum aliquod tempus prxterieus , EpiCco- -pus appareat, tz. 3. Et neque uxori [alii] copulatus : sed aut in "virginitate degens a principio, aut uxorem quidem habens, ex virginitate autem ad eum venientem, & non viduam , neque sejunctam a viro, neque concubinam. §. 4. Neque 5 filios aut »epotes habens, neque cognitos legi, neque illi odibiles : alioqui qui praeter hoc aliquid agit: & ipse cadet sacerdotio : & qui eum •rdinat, foris Episcopatum sectabitur, hanc legem offendens. §. Sed neque 6 pecuniis oportere emere Sacerdotium ei permittimus: solum vero eum respicere Domini Dei culturam volumus: & non plurimis humanis cogitationibus distrahi. §. 6. Sed neque ineruditus existens sacrorum dogmatum , ad Episcopatum accedat. §. 7. Prius autem aut Monachicam vitam professus, aut in Clero constitutus non minus mensibus fex , uxori tamen non co- haerens, aut filios aut nepotes habens. Hoc enim omnimodo super Deo amabilibus Episcopis quaerimus: sicut etiam prius duabus nostris Constitutionibus hoc sancitum est: per quas dudum cohsren- tes uxoribus, non perscrutamur, omne praeteritum relinquentes, de extero autem nulli permittentes a positione Legis uxorem habenti, talem imponi ordinationem; quam Legem etiam nunc renovamus : ne forte , fi praeter hoc aliquid fiat: & ipse cadat Sacerdotio, & ordinantem similiter excludi procuret. Igitur ordinandus Episcopus, aut ex Monachis, aut ex Clericis sit, etiam in hujusmodi vita testimonii boni, vita bonus & honestus , & gloria fruens bona : & hoc fundamentum pontificatus deponens suae anima:. §. 8. Sed etiam sic eum constitutum , & ad Episcopatum praeparatum, competens est venerabiles & undique probatas legere regulas ante ordinationem, quas 7 recta & inviolata nostra suscipit fides, & Catholica Dei Apostolicaque disposuit & tradidit Ecclesia: & dum ex frequenti earum Lectione transierit, qui ad ordinationem deducitur, tunc is , qui ordinationem impositurus est, interroget eum , si sufficiens est custodire & agere, quae sacrae regulae lanciern nt. Et ii quidem ille declaraverit & dixerit prsccpta sacrarum Tegularum non se valere servare : nullo modo ei ordinationem imponi: si vero susceperit, & dixerit, quia quantum homini est possibile, complebit hse, quae his continentur, tunc monere eum, L dicere , quia nisi hxc observaverit, & a Deo alienus erit, & cadet i jam dato honore: & neque civiles leges delictum inultum relinquent : eo quod a praecedentibus nos Imperatoribus, & I nobis ipsis recte dictum est, oportere sacras regulas pro legibus valere : & Ii etiam sic permanserit causam amplectens: tunc super his professionibus unumquemque sacram suscipereEpiscopatus ordinationem. §. 9 - Et hanc non 8 pecuniis emere, neque per rerum aliquarum donationem suscipere, sed puram percipere, L sine mercede, & tanquam ä Deo datam. Nam si etiam alia omnia habeat utilia, quae prius a »obis dicta sunt, pecuniis autem vel rebus videatur Episcopatum etiam emilse, sciat se & ab Episcopatu casurum , it hoc munus retributurum ordinanti: ut & ille Episcopatum amittat, & a Clero cadat: & utrique causa talem prastet retributionem, ut & hic quidem non adispifeatur, quae sperabat, ille autem etiam quae habebat, amittat: veruiuanien pecuniis ac rebus datis occasione ordinationis, 1 'anctifsim» assignandis Ecclesia, sive Epiffiopus fit accipiens , & propterea a sacerdotio cadens, sive etiam quilibet alius in Cieto constitutorum 5 nam & illi sequam imponimus p cenam : ut ab ordine , quem inter Sacerdotes iiabue- |rit, cadat & reddat aurum , aut res, quae ordinationis occasione | data: sunt, injuriam paffte , quantum ad ipsum , Ecclesue. Si quis > autem extraneorum sit, & non in Clero constitutus, qui aurum aut rem aliquam propter patrocinium ordinationis accepit: & maximo li administrationem aliquam gerat, habebit quidem ipse4 Deo pccnam , & succedent ei de ccelo supplicia; veruntamenctiam illud, quod datum est, totum ablatum ab eo , sauctiffima Ecclcsis omnibus reddatur modis in duplum. Insuper etiaoi si quam admi- nistrationem habet, ea cadat & perpetuo exilio condemnetur. Illud quoque sciat aperte, qui pecuniis aut rebus aliis emerit Praesulatum: quia si prius Diaconus aut Presbyter sit, deinde per suffragium ad Sacerdotium veniat: non solum cadat Episcopatu , sed nec prior ei relinquetur ordo , Presbyterii Forsitan, aut Diaconatus. Amittit etenim etiam illud, utpote decentia indigne concupiscens: & omni sacerdotali excludetur ordine. Oportet autem in ipso ordinationis tempore eum, qui imponit eam illi, coram omni fideli populo sanctiisimae Ecclesia hac omnia pradicere, ut agnoscens eum omnia, qua prius dicta sunt, a nobis habere, ad sacram eum deducat ordinationem, ut etiam ille coram omnibus hac audiens, non solum habeat Dei timorem, sed etiam coram omnibus dcnunciationem , & professionem erubescat. §. 10. Si quis autem talis quidem esse putetur, & ad Episcopatus ordinationem transeat, contradicat autem aliquis, atque dicat 9 conscium se ese alicuius illicitorum ejus: non prius mereatur Episcopatus ordinationem, quam examinatio querimoniarum fiat, L appareat undique innoxius. Quod si etiam post hujusmodi contradictionem, non passus is , qui ordinationem facit, legitimam examinationem imponi causae, currat ad ordinationem: sciat, quod ab eo fit, pro nihilo esse: sed & is, qui contra legem facit, cadat Sacerdotio: & qui sine probatione imponit ordinationem, & ipse quidem similiter cadet sede sacerdotali, reus autem erit Deo, qui praecipue omnium quaerit suorum Sacerdotum puritatem. Si tamen is, qui ordinationi contradicit, aut examinatione Facta probetur calumniator, aut in ipso principio , ngque in examinatione persistere confidat; segreget istum in perpetuum ä sacra communione is, qui ordinationem facere vult: ut non ipsa salsitas impunita sit. Sicut enim bonam gloriam in eo , qui ordinandus efl , quierimus: ita etiam calumniam in eo, qui frustra accusavit , punimus. Si vero nemo accusaverit omnino , aut in totum denuncians examinationem non faciat, aut Facta examinatione demonstrare (sicut praediximus) non valuerit accusationem veram : tunc oportet eum , qui per tot vias inculpabilis apparuerit, accedere ad venturam ordinationem. Qui enim ita ordinatur, ex hoc multa & meliora cognoscit praeceptorum , & non incurrit ad vitam impunitam hujusmodi eruditus animo, verbo, L opere corporis, & sapientia. C A P. II. Ne Episcopus ultra annum extra Ecclesiam suum degat. t'T illud etiam definimus, ut nemo Deo amabilium Episcoporum , foris 10 iisua Ecclesia plus , quam per tdtum annum icejfe audeat: nist hoc per Imperialem fiat justionem : [tunc enim solum erit inculpabile] sacratissimis Patriarchis uniuscujusque diteceseos compellentibus Deo amabiles Episcopos suis inhaerere sanctiffimis Ecclesiis , & non longo itinere separari, neque in peregrinis demorari velle, neque sanctissimas Ecclesias negligere, neque annum excedere, quem & ipsum propter misericordiam constituimus. Si vero ultra annum erraverit & dereliquerit, & non ad Episcopatum remeaverit proprium , neque Imperialis aliqua eum (sicut praediximus) detineat jussio: tunc si quidem fit metropolita, circa ecclesiasticam dispositionem segregatum, regionis illius Patriarcha revocet quidem eum legitimis inclamationibus, servans ubique sacrarum regularum observationem. Si vero maneat per omnia in- obediens, expellatur a sacro Episcoporum choro : & alium introducat hujusmodi & reverentia & verecundia & honestate dignum. Si vero non Metropolita, sed aliorum Episcoporum aliquis sit, qui erraverit: hxc omnia ä Metropolita fiant. Nemo enim eorum talem suscipiat occasionem , si dixerint propterea proprias derelinquere Ecclesias , propterea quod litium causas, aut aliarum rerum propriarum , aut ad sacras Ecclesias respicientium crrcnmlustrant, V.I-- 123- e. t. (2. I. 42. pr. C. de episc. U cter. I. 34. pr. C. de cptjcauA. (3. /. 53. pr: c. de episc. £ '‘feierte . (4. v. Nov. 137. Ud ..L AZ.xr., (;. I. 42. §. 1. C. de episcopis. Novell. Icon. 2. (i>. Nov. 123. c. 2. §. l. /. 31. C.de episcopis. I. It.st’ dcpoBicitationib. (7. t . 6 ,'C- dc sacros, ccclcs, (8. §. q.supr. hic. (9. Nov. 123. c. 2. (to. Nov. 67. c. 0. Nov: •«. c. q. L C. de eeiscoois. & hio 885_ Quomodo oporteat Episcopos & reliquos &c._ 886 & hic constituti adhaerent, aut in aliis veniunt locis. Hoc enim non habet decentem rationem , ut cum multitudine , quam ne- eesse est Episcopum habere, ministeria lustrent peregre, & expendant, & neque ullum sanctiflimis Ecclesiis lucrum, neque nilum praebere juv»men , neque secundum quod decet Sacerdotem proprium habere habitum. Prssertim cum liceat, si qns- dam sint lites forte sanctissimis Ecclesiis , propter quas has occasiones asserunt: hoc per eos, qui sub ipso sunt religiosos Clericos, aut Apocrifiarios aut Oeconomos movere, & petitiones ad Imperium dirigere: impetrare autem sperata. Propterea sancimus, fi quando propter ecclesiasticam occasionem inciderit necessitas , hanc aut per eos , qui res agunt sacrarum Eccicsiarum , (quos Apocrifiarios vocant) aut per aliquos Clericos huc destinatos, aut Oeconomos suos notam imperio facere, aut nostris administratoribus, ut impetrent, quod competens est: & non hoc Deo amabilibus Episcopis erroris L absenti* , & sanctissimis Ecclesiis laesionis occasionem fieri, tam in provincia ecclesiasticis| rebus per absentiam eorum neglectis, quam etiam hic expensis | multis ab ipsis factis , nec non peregre habitatione non habili constituta, & undique causa nullum juvamen , magis autem lssio- (lem, Ecclesiis sanctissimis inferente. sed neque si concubinam habeat, sed & 6 ipsam uxorem, si cum castitate & ex virginitate sit. Nihil enim sic in sacris ordinationibus diligimus, quam cum castitate viventes, aut cum uxoribus non cohabitantes, aut unius uxoris virum, qui vel fuerit, vel sit, & ipsam castitatem eligentem , primum principium & fundamentum manifestum secundum divinas regulas & residuae virtutis constitutam. Si autem aliquis Presbyter, aut Diaconus , aut Subdiaconus- postea ducat uxorem aut concubinam, aut palam , aut occulte , iacro statim cadat ordine, & deinceps idiota sit. Quod si & Lector fecundam ducat uxorem propter qusdam , & hoc forsan irrecusabili necessitate , nullatenus ad altiotem accedat gradum , neque perfruatur gradu majori in Sacerdotio, maneat autem in eodem gradu perpetuo: sed non ad tertias veniat nuptias , fatis est enim si ad secundas. Si vero aliquid tale egerit, & ad secundas veniens nuptias, ad majorem gradum venire festinaverit: exinde I idiota erit & laicus, omnino sacro ministerio cadens. Pudice etenim nobis per omnia pertinet vivere. Si enim tales constituti ii, qui in Clero adducuntur, ordinentur: facilis eis ad Episcopatum ascensus erit: & ex multis bonis viris facilius invenientur, qui adducantur ad primum gradum Sacerdotii digni. C A P. VI. C A P. III. N e Episcopi ad comitatum Principis accedant absque Jyftaticis literis. JJOn i autem aliter aliquem Deo amabilium Episcoporum prx- sumere dirigere se aci hanc felicissimam civitatem , prius quam (si quidem Episcopus sit) li eras acceperit proprii Metropolit* ad Imperium: & qua fecundum divinas regulas probabilia vocantur testimonium perhibentia necessitatis ejus praesenti«. Si vero Metropoiita sit, qui proficisci vult: literas fumat ejusdem difficeseos Patriarch* , ejus praesentiam necessariam esse dicentes : & fle oportere Imperatorem jubere hunc prssentari, & non temere & sine conscientia Metropolitarum aut Patriarcharum profi- visci, pro eo, quod hoc divinis interdictum est regulis : ut huc advenientes non praesumant per semetipsos se prius pronuueiare ü Imperium: sed primitus aut ad Deo amabilem Patriarcham proficisci, aut ad uniuscujusque dioeceseos, ex qua sunt, Apo- crisiarios: & cum ipsis conferant causas, propter quas venerunt, & ingredi ad imperium ejus, & deinceps imperiali perfrui aspectu. Mox quam imperanti astiterint, liceat quidem petentibus Episcopis, aut per eos , qui vocantur Referendarii sanctilfims majoris Ecclesias, aut per religiosos Apocrifiarios cujusque dios- cefeos sanctissimorum Patriarcharum , suggerere se imperio , & . promereri responsum celeriter, ita ut si aut justa ab Imperio petierint , haec accipiant : aut si non justa quierunt, velociter revertantur , unde profecti sunt. SECUNDA PARS LEGIS. C A P. IV. De Clericis , quales cligen.il ßnt. autem de Deo amabilibus Episcopis secundum divinas con- uituentes regulas, & religiosos Clericos cum multa fieri inquisitione secundum divinas regulas, & boni testimonii viros ordinari sancimus, iiteras omnino scientes, & eruditos constitutos. t Literas i enim ignorantes, omnino nolumus, neque unum ordinem suscipere , Clericorum videlicet, Presbyterorum & Diaconorum , tam sacras orationes docentium, quam Ecclesiarum & Canonum legentium libros : ordinationem fine querela ,& inculpabilem & fine aliqua contradictione & datione pecuniarum aut rerum suscipientes. Neque autem eos volumus omnino officiales 3 »nt curiales constitutos firfcipere ordinationem, nisi secundum leges, quas fucer his posuimus pridem, quas & hic nunc confirmamus : ip.fi:'. autem ordinatos sacra praecepta in conspectu totius populi suscipere, propter lias ipsas causas, propter quas hoc ipsum agi etiam super Deo amabilibus Episcopis saacivi- mus. 4 x C A P; V. JjEque autem secundas 4 habentem , aut eum, qui habuerit nuptias , ordinari in Diaconum aut Presbyterum , neque G mu- lieti conjungatur sejuncts , & proprium virum derelinquenti: De Diaconissis minoribus quinquaginta unnis non ordinandis. QUanta igitur super venerabiles Clericos a nobis dicta sunt, hac ^ etiam super Deo amabilibus Diaconistis agi volumus, ut neque ipfo citra observantiam fiant, sed primum quidem eis statem neque novellam esse, neque crescentem, neque ex hae ad delinquendum salientem : sed super mediam constitutas aetatem , & circa quinquaginta 7 annos fecundum divinas regulas agentes : sicque sacram promereri ordinationem : & aut virgines constitutas, aut unius viri qus fuerant uxores: non enim permittimus neque fecundas contrahentibus nuptias, neque vitam non habentibus, ut diximus, irreprehensibilem, sed nec suspectam omnino, ad sacrum venire Ministerium, & adorandis ministrare Baptismatibus, & aliis adesse secretis, qus in venerabilibus Ministeriis per eas rite aguntur. Si vero quadam necessitas fiat 8 , & minorem hac state,' quam diximus, ordinari Diaconissam contigerit: liceat eam in aliquo venerabilium asceteriorum ordinari, & in illo habitare. Nequaquam viris admixta constituta sit: neque suo arbitrio habitans : sed vits separatae, & mediocris, & a conveniente multitudine bonum testimonium habens. Volumus autem & ipsas, quae ad ordinationem perducuntur Diaconissas , sive ex viduitate, sive ex virginitate, non cum aliquo cohsrentesaut cognatorum, aut eorum , quos appellant dilectos : (talibus enim nominibus utentes, maligna suspicione suam replent vitam) sed aut sols habitent, aut cum parentibus solis & filiis, aut vere fratribus: antiis cohaerere, de quibus si quis suspicari aliquid praesumpserit malignum, ipse insipiens iimui & impius forsan putabitur. Et si dicatur tale aliquid de aliqua earum, quae in Diaconissarum ordinationem ingredi vult, quod alicui cohaeserit sub imagine quidem bonae appellationis, maligna vero suspicione : non oportet hujusmodi mulierem perduci omnino ad ordinationem Diaconis. Nam si ordinetur, & tale aliquid egerit, & cohaeserit alicui cum jirsdicto nomine aut schemate , cadet quidem ä Diaconia: & ipsa & ille subjecti erunt huic legi & reliquis, qus corruptores puniunt. Oportet enim omnes, qus ordinantur venerabiles Diaconissas , tempore ordinationis & moneri, & sacrorum audire mandatorum praecepta coram reliquis, qus dudum sunt venerabiles Diaconisss : ut & ipss Dei timorem habeant, & adhaerentem sacris mandatis fiduciam : timere autem & confundi sacro cadere ordine; scituras , quod si prssumpserint aut erubescentes ordinationem , aut derelinquentes sacrum Ministerium ad nuptias venerint, aut aliam omnino elegerint vitam: ipss quidem obligats efficientur morti: & substantia earum applicabitur sanctissimis Ecclesiis aut Monasteriis, in quibus sunt. Qiii veto eas aut uxores accipere aut corrumpere pr&iumpserint, obnoxii quidem & ipsi gladio erunt: substantia autem eorum applicabitur fisco. Si enim in antiquis legibus, virginibus iliis, qus i» eorum errorem vocabantur, mortis incumbebat damnum corruptis. quomodo non magis nes in iis , qus a Deo glorificantur , desini- (1. i.Nov. 113. c. 9. (2. Nov; 9. in pr. Nov. 123. c. 12. (3. c -}. §. i.fitpr. hic. (4. A.c. I. §. siit. (;. Anthent. Episcopo.C. de 'Pscopis, adde Nov. sta. c. 42. (6. Nov. 123. f. ia. {7- /• ?- C. de episcopis, mutat Nov. 123. c. IZ. (g. Fae. I. u. §. 2. /. de mmtrib. K ltlc 2 tfiu-s. 887 Avth. Coli. II. Tit. I. Novell. VIL mns, pudicitiam , (qua: quam maxime mulieres exornat) conservari volentes, quam diligenti simie a venerabilibus Diaconiliis: ut, quod decet natura, custodiant, & quod debetur Sacerdotio. conservent ? C A P . VII. Bc Qlericis in aliam vita formam transeuntibus. CErrrcl autem secundum hoc Fastos Diaconos aut Presbyteros, nul- o io modo i derelinquere Sacerdotium , quod non solum i» Pres- bvtero & Diacono sancimus, sed etiam si Subdiaconus aut forte Lector fiat aliquis, hunc relinquere pristinum schema, & ad alteram migrare vitam : scientem , quia ii tale aliquid egerit, (secui*- dum quod a nobis jam sancitum est) aut in curiam cum substantia, aut sub inopia degens, ad officialem deponetur fortunam. TERTIA PARS LEGIS. GAP. VIII. De expenfis Ecclefiarum, & Clericorum multitudine non facienda. CEd neque effusas r competit fieri de extern reverendiffimorum o Clericorum ordinationes: quod enim hactenus gestum est, licet corrigi oporteret, attamen propter tempus finimus : de extero autem non propter hoc fieri, neque ad damnum fanctisiimarum Ecclesiarum venire sancimus. Quacunque igitur oportebat de tali modo in sanctisiima majore Ecclesia hujus nostra Rcgix Civitatis , & sub ea constitutis sanctiifimis Ecclesiiis, & aliis , qux hic sunt, fieri; Ii3c speciali lege complexi sumus. In omnibus autem , qux foris sunt locis, sancimus , fi quis, cum constituerit ab initio & aedificaverit Ecclesiam, definivit ordinationum mensuram, tanquam fecundum eam expensas constituens : non prius ordinari quemquam in eadem Ecclesia , nisi ad Z numerum ä principio definitum ejus mensura redigatur. Si vero hoc non fecerit, ipsa vero Civitatis Ecclesia ministrat emolumenta & sibi & aliis Ecclesiis : tunc non promptum fit augere illi Clericos, neque propter aliquas forte compafiiones aut beneficia ex hoc eam sumptibus prxgravare : (non sunt e.nirn hxc pia, nequs Sacerdotibus digna) sed ex quibus Dominus dederit Deus , ex iis , qux possibilia sunt administrare , aut antiquam conservare consuetudinem , nihil penitus innovantem. Unde competit Deo amabiles Patriarchas & Metropolitas hujus habere providentiam : & eos quidem, qui hactenus sunt, sinere in schemate, in quo sunt, Clericos: metiri vero uuiusciijusque Ecclesia virtutem : & ita ipsos quoque sanctissimos Patriarchas liib se constitutas Ecclesias ordinare, & Metropolitas hoc ipsum ä sanctissimis Patriarchis commonitos facere, illos autem alios omnes sub se positos Episcopos ad mensuram hanc deducere: & studere non 4 ultra expensas Facere Clericorum ordinationes: scimus enim quan- 1 tx sanstjffima Ecclesix propter hanc ordinationem , & alterius ex- ; que librarum auri , fi quidem tofipravaricari videntes non de• pensx effusionem, inopes facta sunt. Et quia aliquas earum, vix nunciaverint, aut sedi tua, aut Imperio : ut undique 'decens orna- _ m simi Patriarcha, & Metropolit* , & reliqui Deo amabiles Episcopi, ut&nos, qux ab eis aguntur discentes, approbemus eos, qui nostram legem in literis positam, apud lernet ipsos ostenderunt operibus adimpleri. EPILOGUS. f Qux igitur i nobis sancita sunt, & sacrum ordinem statnm- que custodiunt secundum sacrarum regularum observationem & virtutem , de extero conservent perpe uo integra & sanctissimi Patriarcha uniuscujusque Dicecefis, & Deo amabiLs Metropolitx , & reliqui reverendiffimi Episcopi atque Clerici, ubique Dei culturam & sacram disciplinam custodientes inviolatam, poena imminente hxc prxvaricanti, quo penitus ali'mis fit a Deo, & imposito, libi Sacerdotii ordine : nam vehit indignus hoc excluditur. Licentiam vero universis damus, cuj.fi. vnqtie fint officii vel conversationis , respicientibus aliquid hor,;m prxvaricari, nunciare nobis, cfi ud Imperium , quod fempet est : ut nos, qui hxc secundum sacrarunt regularum explanatio: :m apostolicam- que traditionem constituimus . decentem etiam indig lationem praevaricantibus inferamus , ?t‘;m his videlic- , qux : 1 cita ä nobis sunt, de hereditatibus Deo amabilium fioiscopor,... custodiendis. §. i. Sanctiisimi liquidem Patrie ■ dioecesis hxc proponant in Ecclesiis sub se coir sta faciant Deo amabilibus Metropolitis , qui siint. Illi quoque rursus etiam proponant ipsi tana fanctjlfima Ecclesia , & const.tutis sub se Episcopis hxc manifesta faciant: illorum vero singuli in propria Ecclesia hxc proponant : ut nullus nostrx Reipuulicx ignoret, qux ä nobis ad honorem & ad augmentum magni Dei & Salvatoris nostri Jesu Christi disposita sunt. Insuper sequens hxc tua Sanctitas omnibus, qui sub ea sunt, Metropolitis sanctiifimis hxc faciat manifesta universo tempore contrahenda. §. 2. Scripta exemplaria ; faustissimo Archiepiscopo Alexandrix, Epiphanio , sanstiffimo Archi- episcopo Theopolitano : scripta exemplaria Petro sanctissimo Episcopo Hierosolymorum : scripta exemplaria Joanni Vero gloriosissimo Prxfecto sacrorum Praetoriorum secundo Exconsuli, & Patricio : [Dominico gloriosi siimo Prxfecto praetoriorum Illyrici.] Cui etiam hoc ndjccium est: Et tua quoque Celsitudo htec sciens, una cum fentper suscepturis sedem tuam, hac servare festiget. & fi denuntiatum fuerit aliquod tale delicium , prohibent, (f maxime quacunque in ordinationibus curialium vel officialium interdläa sunt. Nuntiet autem etiam nobis, ut decens super eis imponatur correctio. Utatur quoque praceptis ad clarissimos Provinciarum judices : ut (y i:fi, tpue fiunt inspicientes , non permittant aliquid extra hoc , quod ä nobis constitutum est , fieri: imminebit enim eis piena quin- x un'.. lijusqne ;utis. st manife- nob;s constituta ea i.'i metropoli- quidem , tamen liberavimus : quxdam vero adhuc oneratx jacent, extali relevari angustia non valentes: ideo hoc provideant sanctis- (1. v. Nov. ;. c. 6. (2. Nov. 16, (z. Adde Nov. 3. (4. v. d. tus ordinationis gnulu: confervetur, minico PP. IHyrici. Scripta cum adjectione, Do- Nov. 3. Fac. I. L. in fin. C. de summa Trinitate. COLLATIO TIT. I. DE NON ALIENANDIS i AUT PERMUTANDIS REBUS ecclesiasticis immobilibus, aut in specialem hypothecam dandis creditor.bus, sed sufficere generales hypothecas. NOVELLA CONST 1 TUT. VII. Imperator Justinianus August. Epiphanio fanHijf. beatijs. Archi- epifeopof elicis hujus Civitatis , & tecumenico Patriarch a, Patriarcha Constantinopolitano.j PRiEFATJO. U Nam Intentionem hanc femper praeponimus, omne, quic- quid prius imperfectum,, aut confusum videbatur, hoc & expurgare T & perfectum ex imperfecto declarare: quod «tiam in omni legislatione facientes, credimus oportere, & in ■ alienationibus , qux fiunt super sacr is rebus ,. una complecti 1. Adde Nov. 120, (2. L 14. G. de sacros, ecclesiis ,. SECUNDA. leg», qux priores omnes & renovet, L emendet, & quod deest, adjiciat, & quod superfluum est, abscindat. A Leone siquidem boux tnemorix (qui post Constantinum pix memorix , Christian* fidei inter Imperatores principatum anxit, & constituit sacrarum Ecclesiarum honorem & disciplinam) scripta lex 2 est de alienationibus ecclesiasticis, eondula in sola hujus feliciffimx Civitatis sanctisiima majore Ecclesia. Et laudamus plurima hujus legis, cum omni vehementia & Dei cultura posita: sed eo, quod non generaliter posita fit in omnibus , egere etiam eam quadam correctione credimus. Ab Anastafio quoque pix memoria scripta quxdam de talibus lex 3 est, hec similis priori , & omnino mimis habens. Effusa namque & per loca foris posita , nihilominus mansit imperfecta , eo, quod ad suium Sacerdotium & dimeesim relpiciat constitutam sub beatissimo Patriarcha hujus regia & fe- licisiima Civi tatis : alias autem non perscrutata se des: cum u ti- L 17- C, d. t. ~ ” " " que 889 De non alienandis &c, 890 que dignam correctione esse eam arbitrabatur: propter quam cc- cafianem alia quidem corrigebat, alia vero incomposita relinquebat. Quamobrem eam quoque vacare de cictero sancimus, nepote imperfectam, & loco circumclusam , & non generalem inter leges existentem , neque aliquid studiosum introducentem. f Hsc ergo nos omnia emendantes ., unam existimamus oportere legislationem imponere omnibus sanctilsimarum Ecclesiarum fe xenodochiorum, & nosocomiorum , & monasteriorum , & bre- photrophiorum , & gerontocomiorum , & totius sacrati collegii rebus, & hanc legem Leonis piae memoriae Constitutioni adjicere: prius breviter ejus legislationem exponentes : sicque omne , quod reliquum est, intexentes. Vult enim illa neque Deo amabilem Arcbiepiscopum U Patriarcham hujus Feliciffimx civitatis , seu sanstiflimx majoris Ecclesiae, neque oeconomum vendere , aut donare, aut aliter alienare rem immobilem, domum forsan, aut agrum , aut colonum , aut mancipia rustica, aut civiles annonas (nam & hxc inter immobilia sunt numeranda) qux competunt Conftantinopolitanx sanctissimae majori Ecclesiae: sed neque pro ulla i compensatione aut alia qualibet conventione tale aliquid agi: & interminatur 2 emptori quidem rei restitutionem, ut reddat per tempora Oeconomo rerum sanctissimae Ecclesiae rem, quam ipse perceperit, cum omni medii temporis fructu, & aliis lucris: casu imminente pretiorum ei, qui tale aliquid accipere ■, aut comparare praesumpserit: cum etiam hoc quidem , quod contra leges actum est , ita ponat, ac si neque a principio gestum sit. Oeconomum Z vero haec praevaricantem , dare quidem de i'110 fan- ctiffimx Ecclesias jubet omne, quicquid ex ea causa lucratus est, autsanctiffimam Ecclesiam damnisicavit. Super hoc autem etiam excludit eum officio oeconomi: & dat actionem sanctiffimx Eccle- si*, non contra solos Deo amabiles oeconomos, sed etiam contra fiiccessores eorum: sive ipsi hoc alienaverint, sive pro tempore Deo amabilem Episcopum , aut aliquem aliorum Clericorum videntes alienantem , taciturnitate degeneri, & sine libertate pasti sunt: & inulto potius si consentientes, & videntes tale aliquid permiserunt, & non causam prohibuerunt. Ad hoc autem & ta- Miontm 4, qui talia confecit instrumenta , perpetuo tradet exilio: nullam ei clementiam neque reversionem participans: ipsos quoque maximos ; judices, qui ad haec accedunt, & ministrant talibus causis , aut eonfiei apud semetipsos monumenta pro confirmatione talium donationum aut aliorum actuum patiuntur: & cingulo, & dignitate, & substantia interminatur excludere. Hoc igitur increpans vehementer, permittit 6 rei ecclesiastica; usum , aut qui vocatur ususfructus, sub certo quodam tempore, aut etiam usque ad vitam percipientis dare sanctissimam majorem Ecclesiam, sub hac tamen definitione , ut is, qui hanc accepit » nmisicentiam , ejusdem quantitatis recomfenfit remfandissima: majori Ecclesia sub proprietatis ratione , ex qua pojjet eundem reditum fanclijjima Ecclesia habere , quantum ille ex usu accepit , post per- ci;ientis utique mortem , aut definitum tempus , usu -videlicet, (fi usufrv.cht dato ecclejiasticx rei , ad fandissimam majorem Ecclesiam teieuxte , (fi usu donata rei cum proprietate fandissima: Ecclesia facienda: talem namque contractum fine periculo esse ponit lex. Si vero minus fuerit, quam quod datur ä sanctilsima Ecclesia, illud, quod compensatur ei, cujus mox quidem percipiet proprietatem, sperat autem & usum accipere, infirmam contractum , & pro non facto ponit, datque licentiam vindicationis : utpote circumventione contra jus sanctiffimx Ecclesix facta, tz. 1. Lex itaque talia sub brevitate decernit, & mulctam imponit, & usque ad res sanctiffimae Ecclesia solummodo : & omnem quidem perimit circumventionem , quam prodiximus: non tamen retinere calliditatem postea insurgentium valuit. Quidam enim du- fium hoc , quod vocatur colonarium jus , [colonarium jus est, viluti fi domum valentem centum solidos (fi pr a stantem pensionem itam solidorum , accipiat quis «b Ecclesia, (fi det pro ea solidos textum , seu amplius, aut certe minus: (fi quasi jam de proprio adgravct se dare singulis annis quasi pensionis nomine solidos tres. Ißt autem appellatur paracus , sed ipsam domum sub tam parva jmsitme in perpetuum, (fi ipse (fi heredes ejus pojfidebantj adinve- nientes, neque nostris legibus, neque alii cuiquam omnium notum , circumventionem non parvam meditati sunt contra tegem , perpetuas pene cogitantes alienationes; quod nos de extero agi» prohibemus, & pro eo ipso conscripsimus legem. Dudum autem: ad emphytevsim respexerunt , & imminuerunt plurimam quantitatem veri reditus illis, qui emphytevsim accipiunt, prxftante»' hi, qui rebus pridem sanctiffimae majoris Ecclesix praesidebant. Ideoque nos in quadam Constitutionum nostrarum definivimus quidem usque ad personas tres 7 emphyetvsim fieri, accipientis» & duorum successorum aliorum, hoc etiam super rebus sanctissima majoris Ecclesiae fieri permittimus, non autem ultra sextam partem relevari emphytevsim percipientibus propter fortuito» casus sancientes, f Quia vero didicimus sic effuse & impie ab aliquibus fieri documenta , ut neque sexta relinquatur sanctiffi- mx Ecclesia: pars, reliquis omnibus emphytevsim accipientibus donatis: Anastasius autem pix memoria: gesta monumentorum constituens fieri super alienationibus , sicut etiam hujus rei fieret tempus, & emphytevsim statuens, fine gestis quidem usque ad solam vitam accipientis emphytevsim: cum gestis autem , in perpetuum eam extendens, neque perfectam Fecit, neque utilem legem , & undique imperfectam usque ad solam dioecesim patriar- chicx sedis hujus feliciffimx civitatis (sicut praediximus) legislationem statuens. C A P. I. De rebus ad venerabilia loca pertinentibus non alienandis. J(JOs igitur (jam enim ad legem veniendum est) sancimus, neque sanctiffimam hujus feliciffimx Civitatis majorem Ecclesiam , neque sub ea constitutas Ecclesias, quarum ipsa prorogationem suscepit (sicut eam Anastasius pix memoriae interpretatus est) neque alias omnes Ecclesias in hac felicissima existentes Civitate, aut circa ejus confinia, neque sub patriarchica seile hujus feliciffimx Civitatis constitutas , quarum metropolitas ipse ordinat , neque alium ullum undique Patriarcham : neque Episcopum (dicimus autem & eos , qui in Oriente, & qui in Illyrico , insuper & in iEgypro , & in Lycaonia, atque in Lycia, & eos, qui in Africana provincia sunt, & complexive dicendo, per omnes quxcnnque nostro sunt terro , necnon in Occidente sunt Deo amabiles Episcopos ab ipsa seniori Roma usque ad Oceanum consistentium sanctiffimarum orthodoxarum Ecclesiarum) neque aliquem xenodochum , aut ptochotrophum , aut nosocomum , aut orphanotrophum, aut brephotrophum , aut geronto- comum , aut monasterii virorum , vel mulierum Abbatem ve! Abbatissam : aut quemlibet omnino prosidentem venerabilibus collegiis, licentiam habere alienare rem immobilem, aut in domibus , aut in agris, aut in hortis » aut omnino in hujusmodi , neque rusticum mancipium , neque civilem annonam : nec per specialis pignoris occasionem tradere creditoribus. . Alienationis autem nomen generalius ideo posuimus , ut prohibeamus & venditionem 8 , & donationem , & commutationem , & in perpetuum extensam emphytevsim , qux non procul ab alienatione consistit. Sed omnes ubique Sacerdotes ab hujusmodi alienatione prohibemus, subditos poenis , quibus Leonis pix memori», usa est Constitutio. 9 Illam namque per omnia valere, & ratam esse sancimus : propterea hanc proposuimus & protulimus, & non paterna voce legem conscripsimus, sed hac communi & Groca, ut omnibus sit nota , propter facilem interpretationem. Quod itaque jam praeteriit 10, relinquimus: nam tanta documenta tempore longo facta nunc commovere , multx erit tergiversationis. Quapropter , qux usque huc hactenus extant, proprium habeant schema: de extero autem omnem alienationem interdicimus , prodictas ei poenas imponentes, C A P. II. De Principe , qui rem immobilem venerabili loca dederit. TJT autem lex ad humanae naturo varietatem » & quod femper ve- ^ nit, moderata, & per omnia immota permaneat (quid enim erit stabile inter homines , & ita immobile, ut nullam patiatur mutationem : cum omnis noster status sub perpetuo motu consistat ?) necessarium existimavimus quasdam exceptiones dare legi eum multis vigiliis, & subtilitate adinventas: ut eas habens in auxilio, lex ne- (1. Nov. ito. c, 1. in pr. d. I. 14. in pr. vers. scientes, (fi §. 1. |ä. d. I. 14. Z. 1. (3. d. I. 14. §. 2. (4. d. I. 14. §. z. (;. d. 1 14- §. 4. (6. d, l, 14, §. z. (7. I. 24-»’» fi n ' c« A desacres. eccles (8. I- «it. C. de reb. allen, non alten, l. 7. C. delegib. K k k 5 (9. i. L 14. (10. v quaqua ni 89 r Avth. Collat. II. Tit.T. Novell VII. h. i. 8numus i igitur imperio, si qtta com- A: ad utilitatem Reipublicsc respiciens, & 8yr quaquam moveatur. «nsl"effiwiem°exigens telis alicujus immobilis rei, qualem propo- su^uw - hoc ei a sanctissimis Ecclesiis, & reliquis venerabilibus iomibus L collegiis percipere licere , undique sacris domibus Indemnitate servata, & recompensanda re eis ab eo, qui perce- nit xqua, aut etiam majore, quam data est. Quul enim cause- tur Imperator, ne meliora det? cui plurima dedit Deus habere, &- multorum dominum esse, & facile dare, & maxime in sanctissimis Ecclesiis, in quibus optima mensura est donatarum eis rerum immensitas. Unde si quid tale fiat, & pragmatica processerit forma, prxeipiens imperio dare aliquid talium rerum , & recompensaverit mox rem meliorem, & uberiorem, & utiliorem: sit ea permutatio firma : & ii, qui praesident domibus , quarum est, quod alienatur, & qui talibus administrant literis, sine querela undique sint, nullam metuentes pcenarum , qux a Leone pix memoris: iiuerminantur , & ä nobis firmatae sunt: utique cum neo multum disterant ab alterutro sacerdotium & imperium, & res sacri» a communibus & publicis: quando omnis sanctissimis Ecclesiis abundantia & status ex Imperialibus munificentiis perpetuo prxbeatur. Alterutris itaque compensantes, quae decet, non ab aliquibus jure culpabuntur. Aliam vero omnem sive ad imperium ipsum , sive ad aliam quamcunque personam factam live venditionem , sive donationem , sive permutationem , sive emphytevsim perpetuam omnino perimimus : sed neque donationem cujusdam pignoris in re immobili factam occasione mutuorum fieri sinimus. Et haec valere volumus in omni Ecclelia, omnique monasterio, & nosocomio, & xenodochio, & brephotrophio, & asceterio, & gerontocomio, & omni absolute collegio, quod actio pia constituit , nullo penitus horum aliquid accipere ab eis valente. Unde neque Constitutione Anastasii divx memorix ulterius opus erit, neque secundum illam facienda secreta memorata observationis: ipsa enim rei principia perimentes & prohibentes quod fit, nequaquam perscrutatione deinceps indigebimus. j Qiwmodo tmphytcvfls ecclesiasticarum rerum contruhi permittitur. CMphytevsim autem sive in sanctissima majore Ecclesia , sive in omnibus reliquis adorandis domibus fieri sinimus , & in accipientis persona , & in duobus 2 ejusdem persona heredibus deinceps , filiis tantum solis masculis , aut foeminis , aut nepotibus utriusque natura, aut uxore , aut viro, si hoc videlicet de uxore aut viro expressim nominetur , alioqui non transire ad aliquem alterum heredem : sed usque ad solam 3 vitam percipientium standum , nisi filios aut nepotes habuerint.. Aliter autem penitus em- phy fhevlim agi ecclesiastica cujusdam aut ptochii rei immobilis, aut mancipii rustici, & civilis annona, nullo permittimus modo : neque quod fit, habere aliquod penitus robur sinimus. §. 1. Quia 4 vero Leonis quidem pia memoria Constitutio sub nulla penitus di- minutione, dari rem ecclesiasticam sancivit: nos autem in alia Constitutione ä nobis scripta sextam excipi solum super emphytevsim sancivimus ; : hujusmodi quendam di minutionis rei damus ordinem, ut quaratnr cum omni veritate & subtilitate pensio eorum , qua dantur, tanta, quanta ab initio Fuit, quando ad sanctissimam venit Ecclesiam : & detur emphythevsis talibus personis, quales dudiira diximus. Tunc enim sextam ei partem cum scrupulositate imputandam concedimus. Si vero minui contigerit, per quandam cladem pensionem, aut in toto: tunc constantem pensionem accipiat, qui emphytevsim subire vult: aut nec accipiat penitus , cum liceat conducere potius, quam tales diminutiones in emphytevsim celebrare. Si vero alicujus ecclesiastici prxdii suburbani 6 em phy te viis detur: qualia plurima maxime in hac novimus felicissima consistere civitate , multo quidem digna pretio, parvas vero reddentia pensiones, aut nihil pensionum omnino: non ex reditibus metiri emphytevsim , sed xstimari suburbanum subtiliter, & reputari ex pretio collecto reditus possibiles in viginti annis computari: & in reditibus ex hoc computatis agi emphytevsim , non perpetuo , sed in eum , qui percipit, & duas ex eo successiones, & viro, & uxori , sicut prxdixirr.us faciendam. §. j. s c j re 7 autem emphytevtas convenit, quia si biennio z continuo non exsolverint emphytevticum canonem , (hoc enim tempus pro triennio 9 aliorum hominum sufficere ad casum ecclesiasticarum aut ptochicarum emphytevlium , pro non soluto canone ponimus) sicut omnino extranei ephytevmatis , & volentibus praepositis sacrarum domuum licebit prxdia aut domos defendere nullam metuentibus meliorationum redditionem. Sed si quidem deterius fecerit praedium , aut suburbanum , aut domum, qui emphytevsim percepit: cogi eum de suo diligentiam ac restitutionem prisci status facere , & obligatum esse ad hoc ipsum , & heredes ejus & successores, ejusque res, insuper & debitos omnes reditus fine dilatione exigi. Quod autem dictum est ä nobis, ut nullius immobilis rei ecclesiasticae aut ptocheis alienatio sit permissa : ad nullam nostrae Reipublicx personam sancimus valere, non solum super constantibus domibus & suburbanis, & hortis, & a^ris sed etiam super ruinis, sive ex igne, live ex terra motu, sive ex qualibet alia causa ruina sit, sed etiam in iis, qua omnino destructa sunt, & in pavimento jacent, sive etiam in puris ruinis nullum aedificium habentibus neque materiam jacentem. Non enim in illis alienationem fieri permittimus , nili in sola emphy. tevsi temporali, secundum quod dudum i nobis dictum est, & in tribus personis talibus, quales prxdiximus. Ut neque ulla circumscriptio in rem ecclesiasticam in talibus fiat: duobus uro tempore primatibus Mechanicis, aut Architectis, sive in hac regia , & maxima Civitate una cum Deo amabilibus Oeconomis & quinque reverendissimis Presbyteris, & duobus Diaconis, präsente quoque Deo amabili Episcopo : sive etiam in provincia duobus insignibus Mechanicis aut Architectis, aut etiam uno (si unum solum civitas habeat) intervenientibus in illis loris, sacrosanctis Evangelist positis definiatur ab Architectis , quantum competat pro hoc solvi sanctissimx Ecclelix secundum modum emphvtev- iis : & in his emphythevticara conscriptionem in eo celebrari secundum figuram prius dictam. Illum vero & aedificare, Luti materiebus, si materias habeat, & transmittere emphytcvsim usque ad duas successiones: (sicut dictum est) & sic reverti post trium personarum mortem ad sanctissimam Ecclesiam, aut venerabilem domum , ex qua facta est cmphytevlis , & etiam valere talem contractum , utpote praesenti non repugnantem legi. §. 3. Neque illud , quod hactenus contra tales contractus agebatur , valere permittendum est de adjectione, ut si vel duoriun heredum compleatur tempus, licentia sit eis, qui post illum sunt, in emphytevsim dare id , unde agitur, &semper eosprae. poni aliis. In hoc enim nihil aliud est , quam per revolutionem St machinationem perpetuas eis emphytevi'est , magis autem privationes ecclesiasticarum agi rerum. Sed & si quid factum est tale: nullam necessitatem esse reverendissimis Oeconomis duobus heredibus cessantibus , exteris tradere. C A P. IV. Quomodo 10 ususfrucius rerum ad sancla loca pertinentium constituatur. CI quis autem voluerit accipere secundum rationem usus 11 aut qui vocatur ususfrucius , rem ecclesiasticam , aut sanctissima majoris Ecclesix, aut alterius cujuslibet, qux in omni nostra ditione sunt positx , aut ptochioriim , omnino percipiat hoc L secundum prxdictam observationem , & secundum formam Coa- stitutinnis ir Leonis pix memorix: ut iste locuples exiftens & substantix immobilis dominus, aliam mox rem secundum proprietatis jus compenset sanctissimx Ecclesix , aut venerabili domni , ex qua percepit tantos & tales frequentes reditus, quantos aut quales habet, quod datur ita, ut post ejus obitum ecclesiastica , aut ptochica res revertatur ad venerabilem domum cum usu, qui datus est, non transcendente tempus vitx percipientis. Accipiat autem similiter etiam rei in compensationem elatae St usum: quatenus sit post percipientis obitum, aut tempus, iu quo donatio usus convenit, non transcendens videlicet percipientis vitam : utrumque ex toto, & secundum proprietatem , & secundum usum apud sanctissimam Ecclesiam remansurum. (t. Auth. Sed & permutare. C. desucros. eccles. adde jWov. 120. ».1. (2. ck. Nov. 120. c. 1. in pr. I. 24. §. ult. C. desacras, eccles. fj. Vide tamen A. Nov. 120. c. i. §. 2. (4. Authent. Perpetua, t. desacres, etties. I. 24. §. ult. C. i. t. (6, v. i. 19S. J. de verh. segnis. (7. Auth. Qui rem. C. desacros, eccles. (8< Nov 120.C.8. ( q.l.z.C.dejureemphyt. (10. Nov. 120.C. 2. (11./• * 4 - §- C. it sacros, eccles. (12. d. I. 14. §. ;. . CAf. m De non alienandis &c. 894 C A P. V. Quibus funis subjaceant , qui alienationes f radicarunt rerum fecerint. Q Uta i vero Leonis pire memoria: Constitutio pcenas pene solum -modo in venditione decrevit, m autem interdicimus nonven. iitiones solum , sed etiam donationes, & permutationes, L perpetuas emphvtevses, & pignorum dationes in rebus immobilibus: sidemus autem quosdam sic amatores periculi constitutos: iitcra- sumant ad ea, qu* interdicta sunt, accedere, & circumventionem facere legibus ex voluntate & praesumptione, quam habent, & qui omnibus medis interdicta sunt, & forsitan deducunt homines ad mortem , qui hoc agunt: propter ea necessarium existimavimus in unoquoque contractu etiam certam statuere poenam : his quip- peprenis, qu» positae sunt adversus Oeconomos ex Constitutione praedicta pia memoriae Leonis, similiter & nunc imminentibus (teonomo, aut xenodocho, aut nosocomo, aut brephotropho, aut Abbati, aut Abbatissae monasterii, aut asceterii, secundum quod prius dispositum est. f Si quis igitur emere praesumpserit rem ecclesiasticam, aut ptochicam: cadat quidem mox pretio : exigatur autem res, quam accepit, cum omni medii temporis incremento : & contra sanctiffimam quidem Ecclesiam , aut venerabilem domum , nullam omnino haheat actionem : contra venerabiles vero Oeconomos, aut qui omnino vendiderunt, in propriis eorum substantiis ex contractu habeat actionem : ut metu suae substantia: , etsi non propter Dei timorem , tamen segniores circa venditionem fiant. §• I. Si quis autem fer donationem accipere prs- sumpierit rem ecclesiasticam, aut ptochicam : & ipso , quod datum est, omnino cadat: & aliud tantundem ex sua substantia repenset fanctilsimx Ecclesia, aut venerabili domui, ex qua hoc suscepit; ut quam nisus est agere contra eam novitatem, hanc fibi- met in propriis exhibens , suam sentiat malignitatem. §. 2. Si autem permutatio in quibusdam personis Hat prater solum imperium, sicut praediximus: & qui permutationem accepit, subjaceat pani, & datam sibi rem amittat, & recurrat rursus hac ad venerabilem domum, unde progreisa est, & quod pro compensatione dedit, maneat apud venerabilem domum, & qui accesserit ad causam legi contrariam, cadat utroque juste : & secundum hoc poenae subdatur , fecundum quod & propriis cadet, & quod speravit , non acquisivit, etiam hic actione ei servata in propriam substantiam eorum qui contractum cum eo celebraverunt. C A P. VI. Ut liceat res Eccleßa generali bypolhecte subjicere , non autem speciali. C1 autem creditor in pignore corporali elegerit accipere rem immo- 0 bilem ecclesiasticam, aut ptochicam , in domibus Forsan , aut suburbanis, aut agris , aut hortis, aut civilibus panibus, aut rusticis mancipiis, & dederit aurum , ab hoe cadat creditor, & habeat lucrum qu* mutuum accepit sanctissima Ecclesia, aut venerabilis domus, quod mutuatum est aurum : etiam hic contra celebrantem mutuum Oeconomum , aut Xenodochum , aut Breplio- trophum, aut Frxfulem Monasterii, aut Asceterii, aut aliorum venerabilium Collegiorum , creditori actione manente: his omnibus etiam in Abbatissis muliebrium Asceteriorum, aut Monasteriorum valentibus. §. 1. Si enim omnino sanctissimis Ecclesiis , lutaliis venerabilibus domibus crediti opus fiat, aut in solam ne- ceisariam videlicet, L inevitabilem occasionem , & praeterquam non poterit, quod imminet, adimpleri : aut in aliam causam utilissimam , sanctissimi Ecclesiae consistentem: licebit Praepositis tarum usque ad generalem 2 hypothecam stare, & nullum specia- lt 3 pignus creditoribus praebere. C A P. VII. Quibus fcenis subjaceant , qui perpetuam emphytevfim contraxerint. sivero &perpetuam quispiam Einpiiytevsim accipere praesumpserit, quod non 4 licet, aut temporalem quidem, non tamen secundum hujus nostrae legis observationem : etiam sie cadat quidem ab emphytevfi , & quod datum est, maneat apud venerabilem domum. Det autem continuo, & post casum emphytevmatis, quantum futurus erat solvere, si secundum legem subiifsetemphy- (1 . Autb. Quires. C. d. t. (:. Fae. I. I. pr.js. de pignorib. (3. Vide tamen l. 21. insit. C. de sacres, ea les (4- Vide tamen no. c. 6. §. i, (5. I. 14. §. 5. C , desucros. eccles. d. Nov , tevsim : nihil apud eum remanente ex rebus pauperum, qtwt Frustra per Emphytevfim datae sunt. §. i. Hac igitur omnia eusta* diantur praedictis subjecta poenis: neque tabellionibus 3 prastr- mentibus instrumentis talibus ministrare, sed metuentibus usque: ad exilium , & ut nunquam revertantur , nec si sacra hoc praebeas forma : neque judicibus vel dictare talia instrumenta prxsumenti- bus, vel facta suscipere, & gestis monumentorum ea firmare: ne etiam ipsi & cinguli, & dignitatis, & substanti» casum secundum Leonis Constitutionem 6 sustineant. C A P. VIII. De non alienandis sacris vqßs. Iisdem poenis servandis etiam adversus eos, qui sacrata vasa contra nostram legem aut pignori dant, aut vendunt, aut conflant propter alienationem: nam & illos aequa ant majori prena dignos esse sancimus, quanto etiam circa sacras res, & Deo dicatas prasnmpse- runt impie agere : nisi 7 tamen aliquid tale fiat, quod diximus, circa redemptionem captivorum , ubi anima hominum liberantur a mortibus, & vinculis, inanimatorum venditione vasorum, f Simili quippe observatione , & super alienatione civilium 8 panum custodienda, sicut sepe diximus : eo, quod tales panes non solum in hac Felicissima civitate, sed etiam in magna Alexandria , & in Theopoli esse didicimus : forsitan autem tale quid & in aliis provinciis quibusdam est. Si enim-etiam alibi hnjusmodi quiedam sit possessio , & in isla lex servetur, & suam observationem extendat. C A P. IX. De eo , qui per pragmaticam rem Ecclejix comparaverit. (AUia vero verisimile est, quempiam etiam rn circumventionem hujus legis tentare pragmaticas nostras formas accipere, tale aliquid ei agere permittentes: & hoc prohibemus in omni persona majore vel minore , sive in cingulo constituta , sive horum , qui circa nos sunt, sive aliorum quispiam inter populos habitantium : & sancimus, milii penitus licentiam esse, talem quempiam pragmaticum proferre typum, neque ex hoc accipere aliquod de sanctissimis Ecclesiis compendium , aut Monasteriis, aut Ptochiis , aut aliis venerabilibus Collegiis, immobilium rerum, sed & gloriosissimo Quiestori prenam imminere centum librarum auri, si quid tale dictaverit: simul & suscipientibus insinuationem talis cujuspiam sacri formet gloriosissimis judicibus, aut aliis quibusdam eandepv imminere p cenam : & tabelliones succumbere Leonis pise memorse Constitutioni, si egerint tale aliquod instrumentum: & Deo amabiles Episcopos, aut venerabiles Oeconomos sine periculo refutare hnjusmodi sacras pragmaticas formas, magis autem cum periculo suscipere, & agnoscere: quia circa ipsam sacerdotium periculum sustinebunt, si negligentes has leges, qui ita fiunt, pragmaticas sequantur formas. §. 1. Oportet enim ea, qu» pommuniter & generaliter in omnium utilitatem sanciuntur, potius valere, quam ea, qu* circa aliquos studentur agi ad corruptionem communium legum. His solis videlicet conducendis, L Emphytevfi dandis rebus , quaieunque putant tali aliquo egere. C A P. X. De admir.iflratore , qui rem Eccleßx alienavit. CI tamen voluerint quaedam sub propria gubernatione habere Deo amabiles Oeconomi, aut aliorum Praesules Collegiorum: nulli eorum , qui in potentaui sunt, neque secundum sacram pragmaticam formam licentiam esse, cogere eos , aut per conductionem, aut per emphytevsim , haec tradere ei, qui hoc agit: & sacrilegii subjacere pmn* , & omnibus mulctis, qu* hac nostra lege sacra continentur, & suppliciis. C A P. XI. De Monafteriis non alienandis. Q U ia vero cognovimus aliquod pessimum delictum factum, & - apud Alexandrinos, & apud Aigyptios , jam autem & in aliis quibusdam Imperii iocis quosdam praesumere ipsa venerabilia Monasteria 9 vendere, aut permutare , aut donare, (in quibus & altare collocatum est, & sacrum exhibitum ministerium, quale moris est , in sanctissimis Ecclesiis celebrari; sacris quippe lectis Scripturis, & sacrosancta & inessabili Communione tradita, & monastica illic facta habitatione) ita, ut h*c mutarentur ex sacria 120. c. 11. circasin. (6. d. I. 14. §. 4. (7. /. 21. in sin. C. de sacros. eccljf. (8- Fac. tit. C. de annonis civilibus. (9. Nov. 120, c. 7 - §• *■> & De» 8s« Avth. Collat. II. Tit. I. II. Novell. VII. VIII. amabili schemate ad privatam mansionem & statum : hxc j, c3etel0 fieri prohibemus , nulh hominum permittentes W delinquere , sed etiam factum infirmum omnibus declaramus «iodis & pretiorum casum imponimus accipientibus: venditorem «uoaue damnificamus, & rei casu, & pretii ainilhone, sanctitll- mae Ecclesia: ejus loci, & venerabilibus Monasteriis hoc tribuentes- quatenus ipsi provideant, ut quod male alienatum est, rursus ad monasticam revocent figuram : neque hypotheca super his valente, sed etiam ipsa infirmanda, & rursus sacro Monasterio assignanda. C A P . XII. Si fterilis ager ad Ecclesiam pervenerit. CTcut x autem damnosas alienationes prohibemus , sic & damno- ö f as possessiones interdicimus. Multx enim apud nos mote sunt «uxstiones , ubi quidem minus idonea pradia donaverunt sanctissimis Ecclesiiis, aut venerabilibus domibus, aut etiam vendiderunt tari quam idonea 9 cum utique st- rilia a principio essent, L ex hoc venerabilibus domibus nocuerunt. Interdicimus igitur Rectoribus venerabilium domorum tale aliquid agere: aut certe cognoscere, quia si non cnrn omni subtilitate Fecerint contractus, sed Fcenea quaedam possesso , aut damnosa detur Ecclesiis, aut Monasteriis , aut Xenodochiis, aut Nosocomiis , aut aliis venerabilibus Collegiis : Contractus quidem pro non Facto erit, & recipiet omnino, qui dat, quod per circumventionem & Fallaciam datum est. Oeconomus autem , qui tale aliquid egerit, aut Abbas , aut Xenodochus , aut Nosocomus, aut Ptochotrophiis, aut Orphanotrophus, aut Gerontocomiis, desuo, ei, qui dedit, salvabit ex hoc damnum. Si vero sic causa figuretur, ut etiam aliquod aurum pro hoc detur : & hoc lucrabitur quidem venerabilis domus, qux Fceneum aliquod acceperit: qui vero aurum dedit, habebit contra eum , qui contractum celebravit, ex hoc actionem , sicut prxdiximus. EPILOGUS. Hxc omnino ä nobis super ecclesiasticarum , aut omnino ptochi- carum rerum alienatione posita fit Lex: Leonis quidem pix memori» sequens Constitutionem , & non aliud quidem curans , aliud autem incuratum relinquens: sed in omni terra, quam Romanorum continet lex, & Catholic* Ecclefix sanctio, hxc extendatur, & determinet, qux sua sunt, & valeat perpetua & custodita , & z sanctissimis Patriarchis uniuscujusque dicecelis, & a Deo amabilibus Metropolitis, & ab aliis Episcopis , & Clericis, & Oeconomis, L Abbatibus, L Xenodochis, L Nosocomis, & Brepho- trophis, & Gerontocomis, L Orphanotrophis, & omnibus similiter Rectoribus aliquorum sanctorum Collegiorum : omnibus imponens proprium robur : & licentiam prxbens volenti dennneiare , quxdelinquuntur. Laudabilis enim hujusmodi est , cy calumniatoris 2 r fugiet nomen , qui causam contra leges faciam redarguit , mittorpietatis £?’ utilitatis sacris domibus fattus. f Servabunt autem eam nihilominus & nostrs Reipublicx Judices majores & minores, civiles & militares: & prx npue per omnes dioeceses constituti gloriosissimi PrxFecti sacrorum Prxtorioruui: & medias habentes administratio,ies, quos spettabiies vocant: dicimus autem Augustales, & Proconsulares, & spectabiles Comites, & alios Orientis, & qui post iliossunt Magistratus, hoc est, Provinciarum Consulares live Prxsides constituti, atque Defensores civitatum : & similiter omne civile & militare & publicum auxilium , hanc nostram legem , tanquam in communi utilitate, & pro totius terrx pietate positam fervet: & prxvaricatores subdat panis , quas primitus diximus, f Si quid autem de conductionibus ecclesiasticarum rerum, aut in aliis capitulis sancivimus, aut a prioribus nostris sancitum est: maneat hoc in propria firmitate: neque ex prxsenti Iaera nostra Constitutione novandum, alia enim omnia manere in propriis terminis sinimus: nisi tamen aliquid de iis habeat, qux hic constituimus : cum sufficiat pro omnibus hxc lex super id , quod ä Leone pix memoris factum est, omnem adversus ptochicas res auferre alienationis occasionem, f Tua igitur Eeatitudo, & qui post illam in Pontificalibus sedibus fuerint, qux s nobis disposita sunt, operi effectuique tradere festinet. Divinitas te servet per »ultos annos, sancte ac religiosissime Pater. Dat. 17. Cal. Maji, Conjlantinop. BEL 1 SARI 0 V. C. COS. * T I T. II. UT z JUDICES SINE QUOQUO SUFFRAGIO 4 FIANT. NOVELLA CONSTITUT. VIII. Imp. Justin. August. Joanni Prcefecl. Prat. iterum Exconsuli & Patricio. PR.iEFATIO, QMnes nobis dies ac noctes contingit cum omni lucubratione, & w cogitatione degere , femper volentibus, ut aliquid utile, & placens Deo ä nobis collatoribus prxbearnr, & non in vano vigilias ducimus: sed in ejusmodi eas expendimus consilia, pernoctantes, & noctibus sub »qualitate dierum utentes: ut nostri subjecti sub omni quiete consistant, solicitudine liberati: nobis in nofmetipsos pro omnibus cogitationem suscipientibus, per omnem namque curiositatem & inquisitionem subtilem discurrimus, illa agere quaerentes , qux utilitatem nostris subjectis introducendo, omni eos onere liberent, & omni damno extrinsecus illato citra publicum censum , & justam legitimamque collationem. Invenimus enim plurimam ingreffam causis injustitiam : & hanc non olim, sed ex quibusdam temporibus violenter accessisse , & omnes nostros subjectos ad inopiam compulisse , ut ad novissimam ipsi penuriam devenire fluctuarentur, & neque consueta & legitima tributa, & pro veritate pias functiones secundum publicum censum possint sine maxima necessitate persolvere. Quomodo enim valerent collatores, cum (ex aliquo tempore Imperatores) femper aliquid lucrari ex proventu judicum cogitarent, & merito hos sequerentur etiam gloriosissimi PrxFecti: ex hac injustitia , & damnis extrinsecus illatis, solentibus piis collationibus sufficere ? §. 1. Cogitatio igitur nobis facta est, quod agentes omnia, quxeunque in nostris provinciis sunt: uno actu communi ad meliora migraremus. Hocenim omnino eventurum credimus, fi Prxsides gentium , quicunque civiles administrationes Provinciarum habent, puris procuremus uti manibus , & ab omni abstinere acceptione pro illis, solis contentos eis, qux ä fisco dantur, quod non aliter fiet, nisi & ipsi cingula sine mercede percipiant, nihil omnino dantes nec occasione suffragiorum , neque iis, qui cingula habent, nec alii omnium ulli. Consideravimus enim , quia licet quxstus immodicus imminuitur imperio, attamen nostri subjecti incrementum maximum percipient, si indemnes ä judicibus conserventur : & imperium est fiscus abundabit utenssubjettis locupletibus: & uno hoc introducto ordine plurima rerum & innumera erit ubertas. An certe non omnibus manifestum est, quoniam qui aurum dat, & ita administvationem emit: non dat hoc solum , quantum occasione adinventum est suffragiorum , sed & aliud extrinsecus addit amplius occasione commodi administrationem aut dantibus, aut spondentibus? &sicau* principio illicito dato , plurimas neccjse est manus circumire eum , qui donationem facit: & hoc non de luo forte prxbere, sed mutuatum , & ut mutuare possit, damnificatum, & computare apud se, quia convenit eum tantum ex provincia percipere, quantam liberet ei quidem debitas sortes & usuras, & damna pro ipso mutilo: computabitautem & in medio expensas largiores, jam & judici, & qui circa ipsum sunt, convenientes: & quendam etiam sibimet recondet qnxstum i 11 tempore sequenti, in quo forte non administrabit. Quapropter ejus, quod ab eo datum est, triplum, magis autem, si oportet verius dici, decuplum erit, quod ä subjectis nostris exigitur : & ex hoc etiam fiscus imminuitur: nam ea, qux oportebat in fiscum inferri, eo quod administrationem habet puris utentem manibus : hoc ad propriam utilitatem redigens, qui administrationem habet, & in opem faciens nobis collatorem, inopiam ipsius, qux per ipsum agitur , nobis reputat & quanta impie talia fiunt, ad horum furtorum merito relata occasi nem ? Administrationes namque habentes provinciales, ad hanc acceptionem respicientes , multos quidem reorum dimittunt, vendentes 5 eis delictum : plurimos autem innoxiorum condemnant, ut noxiis prx- ftent, & hoc non solum in pecuniariis causis agitur , sed & iu criminalibus, ubi de anima est periculum : fugxqu- fiunt ex provinciis , & confluunt huc omnes ingemiscentes Sacerdotes, & curiales, L officiales , L possessores, & pupuli, &agricolx, judicum furta merito & injustitias accusantes: & hxc non fiunt sola , sed (1. Auth. Sicut. C. desacres, eccles (1. Fac. L %. C. i. 18. pr. C. ad leg. Juliam repetund. (;. Adde l. 4. pr.js. ai leg. Cornei. I- M-js. de injuriis. _ deficuriis. Adde Nov. t6i, (4. v. I. unie. C. destistragio adde l. ult. etiam 897 Ut Judices fme quoquo suffragio fiant. 898 etiam civitatum seditiones , & publicae turbae plerumque pecuniae «da fiunt atque sedantur : & omnino una quaedam est hac omnium occaiio malorum : & accipere suffragium a judicibus, totius nequitis est principium & terminus, est quoque hoc sacrorum eloquiorum mirabile & verum, quod avaritia omnium sit mater malorum : maxime quando non privatorum, sed judicum iuhsret anitnabus. Quis enim sine periculo non furetur ? quis ilou latrocinabitur sine ream Administratorem respiciens ? Illum namque videns omnia auro vendentem, & praesumens, quiaquicquid egerit illicitum, hoc pecunias dando redimet: hinc homicidium, & adulterium, & inva- iiones, & vulnera, & raptus virginum, & commerciorum confusio, & contemptus legum & judicum, omnibus luec venalia proposita effe putantibus, tanquam aliquod vilium mancipiorum. Sed neque sufficimus considerare & exponere, quanta ex furto provincialium judicum fiunt pessima: nullo eos prxsqmente cum fiducia redarguere : cum illi repente se emisse cingula pronuncient. C A P. I. De Magistratibus ßtie suffragii datione creandis. Ec omnia apud nos cogitantes, & hic quoque participem consilii sumentes eam , qute a Deo data est , nobis reverendillimam Conjugem, & tus Celsitudini causam communicantes, &-quxdain etiam a tuo sumentes consilio, ad hanc sacram venimus legem, per quam sancimus, neque Proconsulariam ullam, neque hactenus vocatam Vicariam, neque Comitem Orientis, neque aliam quam- iihet Administrationem, neque Proconsularem, neque Praesidalem, (quas conlularitias & correctivas vocant) quarum expresiim meminit subjecta huic saerse legi nostrae descriptio , quasque solas sub hac lege ducimus dare aliquod suffragium , neque pro Admiuillra- tioiie quamlibet donationem, neque judici ulli, neque horum, qui tirca Administrationem sunt alicui, neque alteri per occasionem patrocinii: sed gratis quidem sumere Adminiltrationes : pauca vero prrbere occasione eorum, qux pro singulis dantur codicillis & thartis; nam subjecimus etiam descriptionem huic sacra: nostra: legi, declarantem quid competat unamquamque administrationem nostram prxbere in sacro nostro laterculo , aut in foro tux Celsitudinis occasione codicillorum , aut praeceptorum : unde & illud ub- bieriatum est , ne prüftet illi maximum damnum. C A P. II. De Ficario Aßancc fis Prcefide Phrygia: i in Comitis Phrygia PacaticiKJi nomen translatis. Illud tamen decernimus, oportere Ficarium Aßana, qui est quo- 1 que judex Pacatianx Phrygis , non ulterius quidem ita nuncupari, sed de catero Comitem Phrygia Pacaticma nominari: & percipere de fisco, qua etiam nunc occasione annonarum & capitum pro utraque admiiiistratione percipiebar, nihil horum imminuto : non autem duobus officiis uti: sed permixtum & judicis & vicarii unum esse, Comitianum existens & nominatum : periculo sanctionum publicarum & ei & omnibus similiter imminente : utpotc uno officio constituto, non dividendo penitus, sed per unam continuationem militantibus universis : quod accipiet quidem propter duplex periculum, annonas, & capita, qua utraque pridem perci- piebat officium: non tamen in altera quadam administratione pri- minaudo : nulloque penitus eorum ad alios habente aliquam differentiam : sed unum elfe officium sub uno judice unius provinefe Prasule : omni simili officio una cum suo judice circa fiscalia periculum sustinente. C A P. IV. Ut nulli judicum liceat mittere vicarios. ■MUlli quoque judici penitus concedimus neque civili, neque militari mittere per civitates provinciae, quibus praesidet, eos, qui vocantur loci servatores 3 , scientibus, quia si quid tale fecerint , ipsi cadent administratione, praesumentes alios in suili* officium elevare. C A P. V. Ut Comitis Orientis fis Prasßdis Antiochia officium misceatur. jLTOc autem ipsum dicimus & in ctariffimo Comite Orientis 4, & 1 clarilfimo judice : & illic enim unam administrationem utram- que facimus, habentem quidem & spectabilis Comitis Orientis na- , men : officio vero uno praesidente Comitiano existente &nominan- rTiEe omnia apud nos cogitantes, & hic quoque participem consi- do, & primae solius Syria :, fis Syristenßs pmeßdente , & utriusque 1 lasumpntptMm mir? a rtpo dati p» administrationis annonas habente; aequalem namque Vicariis illum ponimus, ut & ipse cum subjecto sibi officio periculum habeat, & pro-fiscalium exactione, & pro civili & publica disciplina. C A P. VI. Ut omnes privati Praßdihus subjaceant , fis exeeutores quoque Urbis Constantinopolitance. \7Olum11s autem omnibus judicibus nostrarum provinciarum . omnes subdi: privatos quidem , fecundum quod cinguli pronae lege ducimus dare aliquod suffragium , neque pro Admiuillra- i prium praemium est, in omnibus causis, & universis pecuniariis & criminalibus occasionibus, (lui vero in militiis constituti sunt [& propriis 5 judicibus deputati] etiam istos nihilominus occasione fiscalium & criminaliqm subdi omnibus eis modis. -Sed etiam eos, qui hinc descendunt, & ex quolibet foro , qui quascunque exe- quuntur sententias , licet provinciarum judicibus non sinere amplius aliquid, quam sacra nostra Constitutione dispositum est, percipere 6 sportularum : scientibus, quia fi hoc neglexerint, omne damnum ex hoc nostris collatoribus illatum , ipsi persolvcat. ]■ Damus autem licentiam cis & referre de eo non solum ad judices, ä quibus sunt missi, sed etiam a.I nosmet ipsos : ut nos hane agnoscentes causam competenter exeqiiamur. f Si autem ipsi aliquos invenerint propter dignitatis tk cinguli supercilium nostris collatoribus violentias irrogantes ,' licentiam eis damus etiam examinare violentias, & reos inventos privare cingulo : & nostrum ordinem in provinciis adimplere: hoc quod etiam veteribus dictum est legibus. Sicut enim eos omni injusto lucro prohibemus : ita etiam pure cingulis utentes , omni honore 81 reverentia L honestate frui sancimus. C A P. VII. De jurejurando h Praeßiibus praestando , quod pecuniam net nomine quidem suffragii dederint. CIc igitur a nobis cingillis discretis convenit eum, qui sic acceperit administrationem, cum Dei memoria coram nobis, aut si non vacat, coram tua Celsitudine, & qui tnam rexerint sedem , & 'iem quidem Vicarium , nunc autem spectabilem Comitem in Pa- ! qui feni per fuerit gloriosissimo Comite sacrarum nostrarum largitio- catiaua Phrygia non habentem penitus ullum participium in aliis ■ mim, & gloriosissimo Qu.tstnre sacri nostri palatii, & gloriosissimo Alianx Prnvincix diasccsibus : *seil habentem quidem spectabilis ; Comite ubique sacrarum nostrarum privatarum rerum, präsente Comitis Pacatians Phrygis cognominationem , contentum vero in : quoque & per tempora magnificentissimo chartulario sacrorum no- sola Pacatiana, sicut praediximus , Phrygia. Jstrorum cubiculorum, qui codicillis his apud nos ministrat, jusjit- C Ä P. III. itandum dare, nihil 7 penitus, nec quodiibetse praebere, neque occit- Di Vicario Ponticae sublato r fis in Comitis Galatia: prime ' ßone suffragii, neque patrocinii, fi f neque promittere , fi 1 neque de nomen translato. \ provincia profiteri dirigere,neque glorioßffiutts Praefectis, neque aliis jbjOc autem ipsum & in alterutro pridem Vicario definivimus : di- j cingula habentibus, neque iis, qui circa cos constituti sunt, nec ai, eri 1 cimus alitem eum , qui est in Pontica dioecesi , ut non duo co n-' cuilibet per occuponem patrocinii : sed ßcut ßnc suffragio 8 accepit sistant de extero : sed unus Comes quidem Galatia: prinue nnminan- : administrationem , h publico percepturus annonas: - has enim solas dus, & habiturus etiam super milites potestatem , sicut habet fis - accipere eum (inimus) ßc eam puris cußoiire manibus Deo fis n bis nunc: & utriusque cinguli percepturus annonas , non tamen foris pro ea redditurus rationem, f Sciat enim tua Celsitudo, & qui p. st priinam Galatiam : nullam etenim ei aliam penitus damus habere ! (te) easdem conscenderint sedes : quia live ipsi prssunipseiint and- potestatem in ulla Pontica regione, sed in sola Galatia prima , offi -1 ptre quicquam ab iis, qui ad pnellictas adminiltrationes accedunt, cio quidem miscendo , & secundum unam (fient dictum est) intel- j sive proceri ipsi , live etiam officium tuum , ultra ea , quxocia- bgend o & numerando conjunctionem , Comitiano existente & no-'fione consuetudinum ä nobis cis definita sunt: qux scilicet suffit--, e (i- Nov. 14-5. (i. Mutat. Edidi. 8- (z. Nov. 17. c. 10. ri8-1:4. c. q. ) ro. 114, c. (4. v. I. unie. C. de off. comit. Oi-iert. (5. Fac. \tund. (8- bt.C de . ffc. militar. judic. (6. Adde Nov. 17. c. 3. 86- c. ult. i Tom. IL L1! f,.!: (7. Adde Nov. 161. e. 1. sttpr. hic. I. uit. C. ud kg. Jul. repe - Avth. Collat. II. Tifc. IF. Novell. VIII. 900 non in parvis poenam fieri , feil I fcompleantur quinquaginta dies , fugiens capiatur , velut aliquod .. .1 r •' ..: I 1. . 1 A&i (U iviftrn m tM ntliMmrtrnrn • nannte 1 «Aaniian. §99 _ vMne^minAn^iud'fces'axcfiiere aüquid'prisiimciües äblis',’ qni| inhonestiffimorum'mincipiorurn : damus licentiam collatoribus iiYadminiitr-.tiones accedunt , aut etiam permittentes suum offi- detinere eum in provincia : Sc omne , quod dederunt ei occasione ornmMlea’-’qiiidVe'-e, & minciatum non emendantes : non solum furti, fioc exigere, prselente tamen Deo amabili Episcopo, Si • “ - ----- r-a »v .uin srnntn evaminante, donec reddat omne, quicquid .m ipsos pn.vinciales, fi scnlcrint ad- quadruplum reddent totius , quantum perceperunt, gnam indignationem suftinobui sed etiam ma- _ _ . uint, Si cinguli periculum formidabunt : & qui circa eos sunt, & obediens eis Officiumii amplius aliquid, quam a nobis concessum est , tentaverint accipere, ipsi quoque subjicientur damnis quadruplte redditionis, & cadent etiam substantia fe cingulo: insuper & suppliciis subjacebunt, qua congruunt delictis eorum. C A P. VIII. Ut Prafides 1 tributorum cxuclioni diligentur incumbunt. ■pOs autem , qui ita sine raercede sumunt administrationes , pra ■*“' omnibus studium habere decet fiscalia vigilanter inspicere, & indevotos quidem & egentes necessi täte , cum omni exigere fortitudine, in nullo fiexos , neque pro hoc ipso lucrum aliquod omnino considerantes : devotis autem paterne se exhibere : deinde nostros subjectos reservare undique fine violentia, nihil ab ullo eorum percipientes : sed aqui sint in judiciis; aqui vero in publicis disciplinis : exequentes quoque delicta, innoxios quidem undique custodientes eos , qui puri sunt: reis autem p cenam imponentes fecundum legem: & ita prasidentes collatoribus, tanquam 2 pates ■filiis: diligentes quidem cos , qui sunt innocentes : qui vero rei monstrantur, castigantes ac punientes: omnemque justitiam in publicis & privatis documentis eis servantes: & non ipsi soli hoc agentes, sed etiam semper consiliarium talem sumentes, &,qui circa eos sunt Omnes , ut non videantur illi quidem veluti innoxii esse , per alios autem delinquant atque furentur: hoc quod magis turpe est, ut & participes injustitiarum fumant. Ideoque licebit tum Celsitudini honestiorum quosdam ad administrationes dirigere , & scientium tributa fiscalia : curialium quippe & aliarum persona rum experimentum sui dantium bonum , & ad Magistratus opportunorum. Quis enim non diligat eum, & honestate compleri magna putet, fi nostro decreto judicioque tui culminis ad cingulum veniat, testimonium quidem habens, quia fit optimus , gratis vero eum suscipiens : non vacans omnino per provindfas v. 11 i pravitati, ncc quemadmodum quod dedit congreget, nec unde colligat aurum , sed ut hoc solum habeat studium , Deo nobisque semetipsum commendare , & gloria frui optima , & eeeompenlationem sperare prtecipuam. §. 1. Si nuis autem pneter hoc aliquid egerit, L donec in adminillratione est judex , Furti reus appareat, & probetur aut aurum dans, ut 5 accipiat admiiiistrationem , aut accipiens ex admiriistratione, (utrumque 4. enim similiter noxium est) sciat, quia & confiscationem & exilium sustinebit, & in corpus verbera atque supplicium. Ipsum quoque , qui acceperit ab eo (sicut praediximus) malis subjiciemus maximis : puras enim exigimus esse provincialibus judicibus manus: ut collatores custodiamus. Et istae quidem tam ex legibus, quam ex administrationibus imminebunt pcenae iis , qui in prtedictis administrationibus sunt, fi tale aliquid egerint. Damus autem provincialibus licentiam , si quid apud provinciam injustum, qui administrationem habet, egerit: vel (i damnis aliquibus aut calumniis subdat nostros collatores: ut Deo amabiles Episcopi & Provincia primates preces ad nos dirigant, exponentes cingulum habentis delicta: nos enim haec agnoscentes dirigemus in provinciam hoc examinaturum : quatenus ipse ubi in justitiam fecit, illic 5 quoque pcenas subeat delictorum : ut neque alter quispiam tale aliquid agere pnesumat, ad exemplum respiciens. CAP. IX. 'Ut Prteßdes quinquaginta 6 dies faciant in provincia sua poftquam eisfuccejsum est. J^Eceffitatem 7 habente eo, qui administrationem rexit, fecundum priores constitutiones, dum deposuerit fasces, dies quinquaginta 8 in provincia commorari, publice se monstrantem, & ab omnibus suscipientem conventiones : fi tamen, antequam (>- Nov. i6r. c. 2. Edidi. 4. c. 2. §. 2. (2. c. 10. §. 1. in fin, inp. hic. (3. In. pr. c. I. supr. hic. (4. I. ult. C. ad leg. Jul. refetund, fac. I. 31. C. de episcopis. (5. Nov. 69. c. 1. I. 28. §. .15. jg. de panis. (6. c. 13. infr. hic. Nov. 161. c. l. (7. Auth. furti, hoc exigere, präsente tamen Deo amabili Episcopo, Si causam ex non scripto examinante ’ * 1 ’ furatus ostenditur; sed etiam ministratorum furtum, licentiam habere, magis autem necessitatem, htec referre nobis: ut cognoscentes , quia omnino auro vendidit justitiam, pttsdictis eum subjiciamus poenis: super hoc etiam coelestibus suppliciis reus erit, transcendens jusjurandum , in quo acceperit administrationem. Si autem voluerit ex quacunque causa non completis quinquaginta diebus, ex provincia fugere: tunc comprehensus ubicunque degere videtur , revocabitur quidem in provinciam , in qua administrabat: omne vero, quod inventus fuerit accepisse, restituat in quadruplum. C A P. X. Ut omnes provinciales Praßäibus suis debitum honorem , U solitas acclamationes deferant. J Llud videlicet observandum , nullam esse nostris subjectis liccn- 1 tiam in alio quadam pneter furtum hoc circa judices agere. Non enim si videatur vehementifiimus indevotis propter fiscalium exactionem, aut propter delictorum exeeutionem , dabimus subjectis agere aliquid adversus eum. Ex diverso autem etiam pomis eos omnium amarissimis subjugamus, fi eos, qui puris usi sunt manibus, & fiscalium exactionem eum omni detulerint subtilitate, postea deponentes administrationem, injuriari -nesumpserint, & non cum omni favore post legitimum tempus provincias relinquentes deduxerint. Oportet enim c-js, qui post hanc legem nostram faciendi sunt clariilimossubjectarum provinciarum judices, considerare , quanta quidem perfruentur gloria tales apparemes: quantis autem fiat incursuri diffuultatibus , legem hanc schere quantum ad sc pnesumentes. Erit enim absurdum , si cos quidem, qui in vilibus capiuntur furtis , ipsi torquebunt, & non primitus quiescant , donec reddant furta: ipii autem innoxii manserint in maximis constituti furtis, & neque apud subjectos erubescentes exemplum , cum liceat eis honestis & liberis & undique laudandis ostendi, & a nobis habere testimonium & spem. §. >. Non fini,minantem nec spectabilibus judicibus, nec alteri alicui quamlibet eis oppressionem , aut injustitiam inferre , aut civilibus omnino causis communicare : ut & nos eis honestatem servemus, & illi puritatem nobis devotionemqne restituant. Sciant enim omnes subjecti, quia propter eorum utilitatenr, & undique eorum indemnitatem, & ut per omnem agantur quietem , & non cosrantur provincias 9 relinquere , & in peregrinis affligi, propterea präsentem legem scTipscmus , Deo eam voventes , & priesen tibus venerabilibus maxime ejus communionis festivitatis diebus, ut 10 omnibus liceat patres suscipere magis judices, quam fures & sciscitatores, Si eorum substantiis insidiantes. §. 2. Oportet quoque vos nostros subjectos scientes, quantam vestri posuimus providentiam, cum omni de votione publica, fine imminutione tributa persolvere; & neque administratorum egere neceffitate, sed ita devotos vosinetipsos prse- bere, ut nobismetipsis ostendatur operibus, quia & ipfi pro hujusmodi clementia propriam nobis devotionem restituetis, & merito habebitis omnem ä judicibus, occasione devotionis, favorem & providentiam : Illud scientes, quia judicibus imminet undique fiscalium periculum , & manifestum est, qnia proprio suo periculo administrationes assumunt, & vos htec agnoscentes, & omnimodo evitate indevotionem , & nolite vestras voluntates ita prabere inobe- dientes, quatenus eorum Prassidum egeatis vehementia, quam necessarium est eos assumere propter inevitabilem fiscalium exactionem : scientibus vobis nostris subjectis , quia militares expenfe, Si hostium incursiones multa egent diligentia, & non possunt circa 11 pecu.iias haec agi, causa videlicet nullam recipiente dilationem , neque nobis concedentibus despici Romanorum terram diminutam, qui & Libyam omnem reparavimus 12 , & qui in eis primates sunt, jusjurandum subibunt, & ita cin- moveat vitam. guli iuscipient actiones, tua quippe Celsitudine providente, sive C A P. XII. in hac maxima civitate perceperit aliquis adminiftrationem , sive In quibus caußs ä Prastde detenti , fori proscriptionem in provincia, ei codicilli ejus transmittantur ä tua Celsitudine: non habeant. ut ipse , qui accepit, cautionem faciat fisco , de tributorum in- QUod autem primitus a nobis diciom est , adhuc majori opere culpabili exactione, sicut ipse pure probaveris, f Posita sit autem '-St subtiliori complesti existimavimus legislatione , quatenus ; lex haec ä nobis, in omnibus administrationibus ä nobis nominau- nostra intentio omnibus fiat aperta. Sancimus enim claritsimos subjectarum provinciarum Administratores citra omne fastos pecuniarum suffragium 3 , & ab his dati jurejurandi 4 memores , habere & hanc a nobis licentiam, ut milia sit ulli apud eos penitus fori praescriptio ; , neque in iis, qua committuntur ab aliquibus , violentiis, neque in criminibus , & quae hinc oriuntur tesionibus, neque in seditionibus publicis, neque in publicorum tributorum exactionibus : sed omnes similiter subjacere horum jurisdictioni , non expectantium neque prxeepta sulcipere a judicibus, quibus subjecti sunt, neque nunciare ad eos , sed con- tentoseise hac nostra lege, per quam omnem eis potestatem praebemus : nemine licentiam habente penitus in praedictis causis , ueque privilegio uti quolibet, neque ex hoc sihimet imperare, ut delinquat innoxie. Non enim qui omni abstinent acceptione judices, aliud quiddam Dei, & legis noftroque praeponent timod ri: sed ad illum respicientes servabunt subjectis justitiam, omnia secundum nostras judicantes, & agentes leges. §. 1. Quia enim milites, & hujusmodi in provinciis constitutos eis subjicimus : neque in hoc egebunt praecepto cujuspiam proprio aut ä nobis , aut ä nostris judicibus, sed praesenti lege litentur, & hanc eis ostendent, ut suxilienturö eis utentibus judiciali fiducia, scientibus, quia nisi h*c egerint, & emolumentorum, & militiae sustinebunt casum, & in corpus periculum patientur: ut nobis nullo alio penitus opus sit judice , & aut latronum insecutores 7 , aut appellatos violentiarum 8 inhibitores, magis autem fures, aut violentos mittere, occasione quidem quasi rationabili utentes, ipsos autem omnium pessima facientes. Cum enim judices provinciarum uniuscujusque maximorum judicum compleant officium , & pro omni stio cingulo provinciis sufficiant, & ad ea , quae ex nostris legibus super eis decreta sunt: quis praesumat, aut fori praescriptione, aut hujusmodi a liquo apud eos uti ? . : (l- e. 10. §. x.fupr. hic. fj- (4. c. j.supr. eoi. I- 6z. f. de rei viniic. (2. v. pr.supr. eod. (3. 4, l.supr. (;. Adde l. 3. insin.ff. de offic. prasid. (7. v. c. 13. infr. hic. (z. v. d. c. 13. dis, & ex praesenti tempore fine suffragio percipiendis: nam qua: praecesserunt, pridem positis subjaceant legibus : nulla poena ho- rnm, qu« in hac nostra lege determinata sunt, imminente hactenus administrationes habentibus : nili tamen & ipsi post insinuationem huius legis furari capiantur. EPILOGUS. f Haec igitur tua Celsitudo universa cognoscens, in omr.ibur gentibus sub se constitutis fieri manifesta procuret, solennster praeceptis utens apud omnes provinciarum Praesides: ut ipsi cognoscentes nostrum circa subjectos studium , & quantam habemus circa ordinationem judicum voluntatem , confiderent, quant* eis bona participantur , neque imaerii famulitio pro eorum felicitate parcentes,: Datum BEL 1 SARI 0 Praefecto, 16. Calendas Maji, 5 3S • ■EdiHum 13 scriptum in omni terra Deo amabilibus Archiepiscopis est fanliijjimis Patriarchis. 'PRaditae nobis ä Deo Reipubiicae curam habentes, & in omni ju- "*■ stiria vivere nostros subjectos studentes, subjectam legem con- scripsiMus: sjuam & tuae Sanctitati, & per eam omnibus, qultua: provinciae sunt, facere manifestam, bene habere putavimus. 'f'«x igitur sit Reverentiae & caeterorum h;ec custodire: fr.osi qujd transcendatur a judicibus , ad nos referre : ut n i h ileo ri' n atji r horum, quae sancte & juste a nobis sancita sunt. 'Sic enim,nos quidem nostrorum subjectorum miserati, quoniam supra fiscalhan functionum exactionem , etiam maximas sustinent ex furto Eleum violentias, propter factas provinciarum venditiones, haec auferre per subjectam studuimus legem. Vos autem si negligenbes non referatis, ä nobis quidem consecratam Domino Deo:: rationem reddetis apud eum pro aliorum injustitiasi quod non agnoscentibus nobis damnum apud vos hominibils inferatur: sed opor- (9. Nov. 128. e. ai. 134-c. 1. (10. v. Nov.$$. (11.c .q.supr. hic. (is . b. f.supr. eod. (13. Edici. 1. Justin. L11 2 tet 903 Avth. Collat. II. Tit. II. Novell. VIII. ter praesentes vos provinciis , & pro eis ac reliquis detestantes , manifestes nobis facere & rectos judices , & transcendentes lianc legem nostram , quatenus utrosque cognoscentes , hos quidem puniamus, illis autem repensemus. Cumque lex publice proposita fuerit, & omnibus manifestata: tunc intus recondatur in sanctiffi- BEEcclesia , cum saevis vasis , utpote & ipsa dedicata Deo , & ad salutem ab eo factorum hominum scripta, f Facietis autem melius & illic habitantibus universis hominibus utilius, ii eam insculpentes aut tabulis i , aut lapidibus , in porticibus sanctissima Ecclesia describatis, plenam praebentes omnibus horum, qux laneita sunt, lectionem atque possessionem. C A P. I. De defensoribus civitatum. OI vero pro judicum puritate hanc habusinus providentiam : " palam est , quia multo magis defensoribus non permisimus , nec quicquam accipere , nec dare, flabunt enim concessis libi prxeepiis in foro gloiiosiffirnorum prafectorum (si quidem majores sint civitates) sol. IV. si vero minores sint, sol. > 11 . & ultra hxc, nihil. Accipient autem nihil ab ullo , fi aliquis ex sifco solennis eis qiuestus erit, aut si nihil ex fisco percipiunt: nihil ultra , quam sacra nostra statutum est constitutione, percipiant: alioqui ii quid accipere capiantur , aut ipsi, aut qui vocantur eorum chartularii, aut alter quispiam , qui circa cos sunt: illi quadruplum restituent, quod acceperunt, & hae sol-citudine repellentur-: insuper exilio perpetuo mulctabuntur: & in corpore castigati, reddent provinciam Viris bonis pro malis defendendam. Eritis autem & in hoc custodes vos, & inhibentes, qux eontra hac fiunt, & insinuantur : ut neque lateat aliquid horum , qi|x delinquuntur, neque Intendo sic impunitum : sed omnis aquilas atque justitia nostris subjectis Horeat. Si vero etiam hactenus judices non post insinuationem hujus legis ornni abstineant furto : sciant & ipsi hujus legis pecua te esse subjectos. Scriptuift est exemplar EdiHi Conflantinopolitanis , habens ita. Q Uantam subjectorum posuimus providentiam , ostendit a nobis ■ nuper polita lex , quam ad gloriosissimos nostros Prxfestos scripsimus. Sed competens est & vos ipsos scire nostram providentiam , quam circa omnes homines habemus, & propterea legem ipsam & in Edicti .proposuimus figuram , ut & vos Domino Deo ac Salvatori nostro Jesu Christo , juste referatis hymnos 2 , & nostro imperio, quia omnem pro vestra utilitate perferimus laborem. Notitias eorum , qme ah unoquoque subditarum udniinift rationum debent praberi circa consuetudinem quantitatis ah iis , qui admi- nijlrationes habent: nullo fra-sumente extra ea , quae subscriptu sunt, nequaquam requirere amplius aliquid. §. 1. A spectabili Comite 4 Orientis [ sic : ] in sacro cubiculo , vsol.LXlIi. primicerio clarissimorum tribunorum notariorum, cum quatuor scriniariis sacri laterculi, sol. num. L. ejus adjutori, sol. IU. officio gloriosissimorum Prxfcctorum Prxtorkirurn pro jussione, sol. ». LXXX, §- a. A Proconsule Alice ita: in sacro nostro cubiculo, fol. Jnim. XIII. primicerio clarissimorum tribunorum notariorum cum quatuor scriniis sacri laterculi, sol. n, XL. ejus adjutori, sol. 11. •III. officio gloriosissimorum Praefectorum Praetoriorum pro ius- sione^jsol. n. LXXX. j,$u ; q r . A oraiide Infularum4 sic: Spectabilibus tribus chartulariis sacri cubiculi, sol. IX. primicerio clariffimorum tribunorum notariorum, sol. XV. ejus adjutori, sol. IU. cohorti gloriosiffimorum prafestorum pro juffione, sol. XXXVI. §. 47. A praside Mysia secunda 5. Ile: Spectabilibus tribus chartulariis sacri cubiculi, sol. IX. primicerio clariffimorum tribunorum notariorum , sol. XV. ejus adjutori, sol. III. cohorti gloriosiffimorum prsfectorum pro jussione, sol. XXXVI, §. 48- A praside Scythia sic : Spectabilibus tribus chartulariis sacri cubiculi , sol. IX. primicerio clarissimorum tribunorum notariorum , sol. XV. ejus adjutori, sol. II;. cohorti glorioiiflimo- rum prafectonim pro jussione , sol. XXXVI. §. 49. Pro uniuscujusque civitatis defensore, si quidem sit Metropolis, [pro Metropoli] apud officium gloriolisfimorum Prafectonim stratoriorum dandi sunt solidi nuin. IV. si vero alterius civitatis, solidi III. & ultra hac nihil. Nec enim defensores vel dare judicibus , nec alteri cuiquam , nec accipere volmnus : nisi quadam sint [cum ab his volo : prxlrdeant] consuetudinis: scientibus eis , quia si nuncietiir nostra poteirati dc aliquo eorum, quia pravaricatur, qua a nobis sancita sunt : & quod receperint, quadruplum reddent: & officio soluto , exilium habitabunt continuum: cum etiam provinciarum judices, si heu neglexerint, & defensores sinant rapere , non modicam & ipsi sustinebunt peenatn. Datum 17. Calendas Maji, Conßcmtinopoli BELISARIO V. C. COS. 535. CCcriptum est exemplar hujus Dominico gloriosissimo Prsfecto apud Illyricum Pratoriorum. Sed ita quidem adjectionsous jiisjuranduso subeant, fecundum proprium d: hoc facto indiculum sacramentum , cujus exemplar etiam directum est tua Celsitudini. Qui vero administrutionem suscipiunt ä tua Celsitudine, directos hinc eis a nobis codicillos suscipiant, präsente Deo amabili civitatis, in qua degunt, Episcopo, & aliis, qui in civitate sunt, in judicio tua Celsitudinis congregatis, & officio omni ttio : coram quibus etiam codicillos accipiant, & jurent pradi- ctum jusjurandum : & maxime hoc pracipimus coram curialibus agi, quos competens est magna frui & a tua Celsitudine, & qui idem ferent cingulum, j- Optima nutem erit providentia & studium', ut nihil ab eis tu lucreris omnino, neque permittas- eos ab ullo lad! : eos enim , qui linne nituntur iniquitatem , quatenus & felicissimo nostro utantur exercitu , & reliquas curiales adimpleant functiones: quia non oportet talia attentari solatia, 111 possit referri ad tantam tarditatem-: nihil enim nobis tam commendant tuam Celsitudinem, quomodo circa curialem unirs- cujuTque civitatis providentia , quam praeberi vol-umus istis t'e ä tua Celsitudine , & a singuli semper successoribus. Quapropter dum codicillos, dederis adininistrationes accipientibus ä te, aut präsente, hoc eis tuam denunciare volumus sedem, ut curiali- 41. (>. v. Nov. II. bt:s Lil 3 907 Ävth. Coli at. II. Tit. III. IV. V. Novell. VIII. IX. X. _ _ _50R !"ohS damnas & agnZntper j UT ETIAM ECCLESIA ROMANA CENTUM 6 ANNORUM n o vTlTa*constYtut. IX. I. Imp. Justin. A. Joanni viro beatis, ac fandis. Arcbi- cpifc. cf Patriarcha veteris Roma. PR/EFATIO. 77 T Legum originem anterior Roma sortita est , ita summi Pon- tificatus apicem apud eam esse nemo est, qui dubitet. Unde & nos necessarium duximus patriam Legum , fontem Sacerdotii speciali nostri numinis Lege illustrare, ut ex hac in universas Ecclesias Catholicas, quae usque ad Oceanum Fretum positi sunt saluberrimae Legis vigor extendatur : & sit totius Occidentis, nec non & Orientis, ubi possessiones sitae inveniuntur ad Ecclesias nostras sive nunc pertinentes, seu postea eis adquirenda, Lex propria ad honorem Dei consecrata. Cum enim antiqua jura xxx. annorum metis temporales exceptiones concludebant, &fi hypotheca fuerat, paulo longiora eis spatia condonabant: nos sacrosanctas Ecclesias hujusinodi quidem curriculis temporum nullatenus excludi concedimus, maxime in his rebus, in quibus vel laesionem sustinuerint, vel quicquam debeatur: sed centum tantummodo annorum lapsu temporalem exceptionem eis opponi sancimur: ut maneant per totum praedictum tempus integra jura Ecclesiastica, & non possit eis alia praeter centum annorum obviare exceptio: cum hoc tempus vitae 7 longaevi hominis plerumque sinis esse dignoscatur, f Habeat itaque sanctitas tua hanc Legem Catholicis totius Occidentis Ecclesiis profuturam, & in viffiinis. * f Sicut enim curialibus parcere Je volumus, ita & defensorum r -castigare & retinere avaritiam sancimus, & ab eis »resumere accipere i nostris subjectis, nisi secundum quod administrat Respublica: aut fi non est aliquod eis publicum sola- tium , quantum inculpabilis antiquitas definivit: ut a spontaneis ipsis magis, quam ab invitis accipiant, & hoc parum , & quantum eis ad mediocrem sufficit vitx gubernationem. Sciant enim , quia, si citra hxc aliquid acceperint: non solum quadrupli subjacebunt poense, sed etiam exilium habitabunt continuum : prius eis plagis corporeis infligendis. T I T. III. JUSJURANDUM , QUOD PRAESTATUR AB HIS , QUI ADMINISTRATION ES ACCIPIUNT- J Uro ego per Deum omnipotentem, & Filium ejus unigenitum , Dominum nostrum Jesum Christum , & Spiritum Sanctum, & per sanctam gloriosam Dei genitricem, & semper virginem Mariam , & per quatuor Evangeiia, quae in manibus meis teneo, & per sanctos Archangelos Michaelem, & Gabrielem , puram conscientiam germanumque servitium me servaturum sacratissimis nostris dominis Justiniano, & Theodors conjugi ejus rasione traditae mihi ab eorum pietate administratiouis : Sc omnem laborem, ac sudorem cum favore, sine dolo, & fine arte quacunque suscipio in commissa mihi ab eis admimstratione de eorum imperio atque Republica: & communicator 2 sum sanctissimae Dei Catholicae & Apostolicae Ecclesix: & nullo modo vel tempore adversabor el: nec alium quemcunque permitto, quantum possibilitatem habeo. Juro quoque idem jusjurandum, quod nulli penitus neque dedi, neque dabo occasione dati mihi cinguli, neque occasione patrocinii, neque promisi, neque professus sum de Provincia mittere, neque mittam, neque occasione dominici suffragii, neque famosissimis Praefectis administrationem habentibus , neque iis, qui circa eos sunt, neque alii hominum ulli: sed sicut fine suffragio percepi cingulum, sie etiam pure me exhibebo circa subjectos piilsimonim nostrorum dominorum: contentus iis, qua- statutae sunt mihi de fisco annonis, + Et primum omne habebo studium , ut fiscalia 3 vigilanter inspiciam : & indevotos quidem, & indigentes necessitate , cum omni exigam vehementia, nequaquam subinclinatiis, neque ob hoc lucrum ipsum omnino considepans, aut per gratiam vel odium exigens aliquem citra quam competit, aut concedam alicui: devotos autem paterne tractabo, & subjectos piiffimorum nostrorum dominorum illaesos undique, quantum possibilitatem habeo, custodiam. f Et aequus in caulis utrique parti, & in publicis disciplinis ero: nnllique parti citra quam justum est, praestabo: sed exequar universa delicta, & omnem aequitatem servabo secundum 4 quod mihi visum fuerit justum : & eos quidem , qui innoxii sunt, undique innoxios illoesofque conservabo: noxiis autem imponam supplicium secundum Legem , & minem justitiam (sicut jam dictum est) in publicis & privatis contractibus eis servabo : & fi comperero fiscum injustitiam pati, non ego solum hop ago , sed etiam semper mihi assidentem ; talem studebo assumere , & circa me omnes : ut non ego purus quidem sim, qui vero circa me sunt, furentur & delinquant. Si quis autem inveniatur circa me talis: & quod fit ab eo, me fanare, & eum expellere, t Si vero non haec omnia ita servavero : recipiam hic & in futuro seeulo in terribili judicio magni Domini Dei, L Salvatoris nostri Jesu Christi: L habeam partem cum Juda, & lepra Giezi & tremore Cain: insuper & poenis, quae Lege eorum pietatis continentur, ero subjectus. Scriptum est exemplar hujus Dominico gloriosissimo per Illyricum Praetoriorum Prafecto. oc ‘ Orientales partes propagandam , in quibus aliquid Sacrosanctx poflident Ecclesia : ut sit Deo omnipotenti dignum donarium, divinarum rerum tuitio: nec iniquis hominibus impium remaneat prxsidium , & tutus peccandi locus etiam scientibus relinquatur: sed ille servetur innocens, qui re vera innoxius sit: nec improba temporis allegatione se se tueatur : tempus pro puritate pre- tendens. Quod igitur nostra aeternitas ad omnipotentis Dei honorem , veneranda Sedi summi Apostoli Petri dedicavit: hoc habeant omnes terre, omnes insulx totius Occidentis, qiue usque ad ipsos Oceani recessus extenduntur, nostri Imperii providentiam per hoc in aeternum. Remimscentes, hujus Legis prserogativam (sicut supra dictum est) non solum in Occidentalibus partibus Romanae Ecclesix condonamus , se« etiam in Orientalibus partibus , in quibus ecclesiastica Urbis Romx possessiones sunt, vel postea fuerint, scilicet omnibus Judicibus majoribus & minoribus, qui Christiani Orthodoxi sunt, vel postea fuerint: hanc nostram Constitutionem servantibus: nihilominus hujusmodi Legis temeratoribus, post coelestes poenas etiam legitimum semper vigorem pertimescentibus, & poenam l. libr. auri formidantibus: hac lege non solum in postea emergentibus causis suum tenorem exercente, sed etiam in iis, quae jam sunt deductae in judicium. E P I L 0 G U S. f Sanctitas itaque tua praesentem nostrae mansuetudinis Legem piiflimam , sive sacrosanctam oblationem , quam Deo dedicamus, accipiens, intra sacratissima vasa reponat: & a nobis servandam, & omnes ecclesiasticas possessiones servaturam. Dat Constautir.op. 6. Calend. Maji, BELIS. V. C. Consule. (1. v. Nov. 15. (2. 1. 15. 1. 20. C. de epife. and. I. ult. C. depostul. 1. 9. C. de divers. e ffi°' ( 3 - c. 8. in p r. tit. z.fupr , (4. Adde L 6. §. l.s.de ojfic. praß A. (;. A. c. z. in pr. TIT. V. DE REFERENDARIIS 8 PALATII. NOVELLA CONSTIT. X. Imf. Justin. Aug. Hermogeni gloriofis. sacrorum ojficiorunt Alagistro , Exconsuli , & Patricio. PRf,FATIO. QUm aliis omnibus , qux in ordinem perduximus competentem, neque ea, quae de spectabilibus nostris Referendariis sunt, foras relinquere existimavimus a nostra providentia: & tanto magis , quanto nobis utiliores constituti sunt, primum quidem eos non in multitudine constitutos, nos, ut adjuvaremus multos per eos singulorum facile petitiones discentes, plures esse, quam duduin fecimus. - (fi. Abrogat. Nov. m. Nov. ccclef. (8. Fac. 'Nov. 113. 124. c. 4. 131. e. fi. (7. 1 . » 3 - C. de sacros. §. 1. Sed 9°9 De privilegiis Archiepiscopi Justinianse primae., &c. g\o §, i. Sed apparuerunt quidam nostram largitatem in immensum vocantes, & multos quidem nobis introducentes supplicantes: multis autem petitionibus usi , ita iemper adjectiones in immensum incom petens, causam sic perduxerunt honestam : nil enim petentibus factum est finitum, donec in quatuor & decem eorum numerus exiret. _ Propterea igitur , utpote causa jure L nobis honorata, deinde in multitudinem efFula, ne propria imminuatur honestate, praevidimus certa eorum numerum comprehendere mensura: non ut, quae sunt, auferamus eis conceisa, ( nec i enim hoc Imperialis est Majestatis proprium) sed ut omnium placentium nobis & honeste ministrantium, foras aliquos ex his constituamus s nostro Ministerio, nullo omnino concedimus modo: sed manere quidem eos sancimus secundum figuram, qua sunt: neminem tamen omnino adjici, donec in octo viros perveniat numerus : ut hiperpetuo sint ocio constituti : numero quidem hoc per nullum modum aut tempus aucto, festinantibus autem ipsis perpetuo invicem transcendere circa nos & imperium cura & devotione: nemine licentiam habente, neque petere aliquid deinceps tale, sed sciente, quod neque impetrabit petita ; pro eadem autem petitione non solum obligatus erit poena auri librarum,decem , sed etiam propria spoliabitur militia. Volumus enim eos in menlura»quidem usque ad dictum numerum contineri : justitia vero & aliis virtutibus augeri, & ad majus apparere. jiluititudo enim numerosa nihil habet honeftum : quoniam in paucis ex multis , qua fecundum virtutem est, vitasalvatur. Maneant igitur, secundum quod prodiximus , nunc in eadem figura. EPILOGUS. f Hac autem tua Eminentia cognoscens custodiat, ut nullo tempore transgrediatur aliquid eorum, qu® ä nobis sancita sunt: fedeos, qui prater hoc aliquid agunt, interminatam exigi poenam, tanquam ea petentes, qua nec petere licet, neque dare poffibile est: sitqua & hac Lex nostra multitudinem quidem expellens: introducens vero virtutem , qua non in multis apparet: & pr®cipue in viris procedentibus ex patribus quidem bonis, luam autem vitam constituentibus , tam in petitionibus indigentium, quam ad nostrum in eos auxilium. Qua igitur placuerunt nobis, & per hanc sacram Legem manifestata sunt, tua Eminentia operi effe- ctuique tradere festinet. Dat- Id. Maji, Constantinop. BEL 1 SA- K 10 V. C. COS. ♦ Decft hic Novell. 11. ut zs in omnibus Grads editionibus: titulus ejus tantum fupereft in hanc sententiam : UT QUAS CIRCA VIMINACIUM SUNT ECCLESLE SUB proprio Archiepiseopo sint, non autem amplius sint sub Archiepiseopo Thelsalonic®. At illam integram reperi in veteri quodam libro manuscripto , ubi inscribitur : _____ DE PRIVILEGIIS ARCHIEPISCOPI JUSTINIANiE prima 2, & Sede P. P. Illyrico in Pannoniam secundam, id est, Justinianam primam transferenda. NOVELLA CONSTIT. XI. Imp, Justin. A. Catelliano viro beatissimo, Archiepiseopo prima Justiniana. PRiEFATIO. MUltis & variis modis nostram Patriam augere cupientes , in qua primo Deus prastitit nobis ad hunc mundum, quem ipse condidit, venire, & circa Sacerdotalem censuram eam volumus maximis incrementis ampliare , ut prima Justiniana Patria nostra pro tempore sacrosanctus Antistes , non solum Metropolitanus, sed etiam Archiepiseopus fiat: & catera provincia sub ejus sint auto- ritate, id est, tam ipsa mediterranea Dacia, quam Dacia Ripensis : nec non Mysia secunda z , Dardania , & Pravalitana 4 pro- vincia, & secunda Macedonia : & pars seeunda etiam Pannonia , (1. Nov. 81. c. 2. in finit- v. Nov. 8. e. 1;. §. 21. (z. d. Nov. 8. c. XJ. §. 47. Ob Nov. 131. c. 3. (5. d. Nov. xzi. c. 3. qua in Bacenii est civitate. Cum enim in antiquis temporibus Firmi Prafectura fuerit constituta, ibique omne fuerit Illyrici fastigium tam in Civilibus, quam in Episcopalibus causis., postea autem AttiUcnis temporibus ejusdem locis devastatis Appemiius Pra- fectus Pratorio de Firmitana civitate in Tbcllalonicam profugus venerat, tunc ipsam Prafecturam & sacerdotalis honor secu-tus est ist Tkejjulonicenfis Episcopus, non sua aucioritate, sed sub umbra Prafcclura meruit aliquam frarogativam. f Cum igitur in prasen- ti, Dee auctore, ita nostra Respublica aucta est, utraque ripa Danubii jam nostris Civitatibus Frequentetur, & tam Viminacium quam Recidua & Literata, qua trans Danubium sunt, nostra iterum ditioni subjecta sint, necessarium duximus, ipsam gloriosissimam Prafecturam, qua in Pannonia erat, in nostra felicissima Patria collocare ; cum nihil quidem magni distat a Dacia Mediterranea, secunda Pannonia. J Et quia homines semper bellicis sudoribus inhärentes, non erat utile Reipublica ad primam Macedoniam, post tot spatia, tantasque etiam difficultates venire, ideo necessarium nobis visum est ipsam Prafecturam ad superiores partes trahere, ut juxta eam Provincia constituta Facilius sentiant illius medicinam. Et ideo tua Beatitudo & omnes prafata prima Justi- niana sacrosancti Antistites,Archiepiscopi habeant prarogativam & omnem licentiam, saam auctoritatem eis impertiri, & eos ordinare, & in omnibus supraseriptis Provinciis primam habere dignitatem , summum Sacerdotium, summum fastigium, a tua sede- creentur . & solum Archiepifcopum habeant, nulla communione ad eum Thessalonicensi Episcopo servanda: sed ut ipse & omnes prima Justiniana Antistites, sive ejus judices & disceptatores, quic- quid oriatur inter eos discrimen , ipsi hoc dirimant, & finem eis imponant, &eos ordinent, & nec ad alium quendam eatur, sed suum agnoscant Archiepifcopum omnes pradicta Provincia & ejus sentiant creationem, & vel per se , vel per suam auctoritatem, vel Clericos mittendos habeat omnem potestatem , omnemque sacerdotalem censuram, & creationis licentiam. Sed & in Aquis, qua est Provincia Dacia Ripensis, ordinari volumus a tua Sanctitate Episcopum, ut non in posterum sub Meridiano Thracia oppido Episcopo sit constituta, sed Meridianus quidem maneat in Meridiano, nulla communione cum Aquis servanda. Aquensis autem Episcopus habeat p rasa tam civitatem , & omnia ejus castella, & territoria, & Ecclesias, ut possit Bonosiacorum scelus ex ea Civitate & terra repellere, & in orthodoxam fidem transformare. fUt igitur sciat Beatitudo tua nostri numinis dispositionem , ideo präsentem legem ad tuam venerabilem Sedem transmisimus, ut in perpetuum tale beneficium habeat patria nostra Ecclesia in Dei omnipotentis gloriam , & nostri numinis sempiternam recordationem. f Quando autem tua recordationis Sedis Gubernatorem ab hac luce decedere contigerit, pro tempore Archiepifcopum ejus i venerabili suo concilio Metropolitanorum ordinari sancimus, quemadmodum decet Archiepifcopum omnibus honoratum Ecclesiis provehi, nulla penitus Thessalonicensi Episcopo, nec ad hoc communione servanda. EPILOGUS. t Beatitudo igitur tua, qua nostra sanxit aternitas, modis omnibus ad effectum perducere ijon differat. Dat. 20. * BELISAKIO V. C. Consule. — — — DE INCESTIS 6 ET NEFARIIS NUPTIIS. NOVELLA CONSTIT. XII. Imp. Justin. August. Floro gloriofijfimo Comiti ubicun- cunque pojita divina rei privata. PRiEFATIO. DRo incestis dudum nuptiis scriptas ab Imperatoribus Leges non perfecte habere judicamus : qua eos quidem, qui incestis copulantur nuptiis, imfunitos 7 sinunt; ex iis autem procedentem sobolem , utique inculpabilem existentem , privant rebus patris ut necessitas sit eos quidem, qui peccant, sine reatu esse : eos autem , qui innoxii sunt, tanquam peccantes puniri. (6. Nov. 139. :s4. Lib. C. (7. Vide tamen l. 5. ff. de quafl. GAP. 9ii Avth. Collat. II. Tit. VII. VfH Novell. XII. XIII. 912 C A P. I. De incestis L? nefariis nuptiis. C' A 11 cimus i- igitur cie extero, si quis illicitas & contrarias natu- 0 I3rl ("quas lex incestas, & nefandas , & damnatas vocat) contraxerit nuntias , fi quidem 3 non habuerit filios ex prioribus legitimis & inculpabilibus sibi contradis nuptiis, mox ei suarum rerum casum imminere : simul autem & eorum , qux nomine dotis data sunt ei, in nullo potiri : sed omnia xrario adsignan : eo quod, dum licuerit nuptias facere legitimas, contra leges amaverit : & confuderit 4 quidem sobolem , nocuerit autem & generi : egerit vero, qux impia sunt & scelesta, & talia concupierit, qualia plurima etiam irrationabilia amovent animalia , sitque ei pcena non confiscatio solum, sed etiam cinguli privatio, & exilium: & fi vilis Fuerit, etiam corporis verberatio , quatenus discat caste vivere, & intra naturam se continere , non autem deiedari, & amare nitra terminum traditum nobis a natura, [etiam his legibus repuguare.] Muliere quoque , si legem sciens $ , hanc quidem neglexerit, incestis autem seinetipsam tradiderit nuptiis, lub eadem constituenda poma. C A P. II. Ut liberi legititni incestuoforum supplicio puiris fui juris fiant , N res patris accipiant. CI vero contigerit ex prioribus nuptiis inculpabilibus filios elfe ei . aut nepotes forte , aut ulterius, paternam mox illi accipiant succeisionem, suae quidem potestatis patris supplicio facti, pascentes 6 autem eum , L alia necessaria praebentes. Nam licet lejstm contemptor <£ impius sit , tamen pater est. C A P. Ul. Intra quo i tempus huic Constitutioni locus fit, U quii 7 ince- ftuoji filii juris habeant in benis patris. ■pT hoc quidem sequens tempus habeat post praesentem nostram •*-' Constitutionem currens : nullo contristando si caste vixerit: licebit enim nihil peccantes sub hac lege non subdi. Quod vero jam transactum est , nec omnino relinquimus innoxium : ncc omnibus modis sub acerbam indignationem submittimus : sed si quae incestae factae sunt nuptiae, si quidem contigerit eas qualibet modo dissolvi g , sine reatu sint, f Si vero haec nostra lex invenerit aliquem post tales nuptias, licentiam ille habeat, ex quo omnibus insinuata est, intra duos annos sic sibi copulatam dimittere conjugem , non reversuram ulterius ad eum : neque separatam quidem figuraliter, pro veritate vero eonjunctam : forsan enim sic prioribus satisfaciat, sola quarta ejus substantis parte ad fiscum deserenda , & ad filios omnia alia substantia: quam eis tanquam innoxiis concedimus : ut fi quidem feli , & non tum aliis, & ipsis legitimis sint, ex aliis nuptiis inculpabilibus existentibns: non priventur paterna successione : nisi jnste eos odio habens pater, propter aliam quandam legitimam offensionem ä sua excludat successione. §. 1. Si vero etiam nuptis sint alis prius Facts , & non offendentes legem , & filii inde oriantur: tres quidem partes hereditatis undique inculpabilibus, & innoxiis relinqui filiis: nisi aliquid offendant aliud , quod eos indignos patris secundum legem successione demonstret: quartam vero liliis injuriam quidem passis, innoxiis tamen relinquere liceat, & ipsis inculpabilibus per omnia alia circa patrem visis, scilicet & percepta ex paterna substantia quarta parte, quam sileo dari prxeipimus. f Damus autem eis non ex testamento solo, sed etiam ab intestato genitorum secundum prius ä nobis dictum modum fieri heredes : hoc eodem valente, fi etiam postquam prius dimiserit conjugem inceste sibi commissam vel copulatam, aiteram duxerit secundum legem uxorem, filiis ei & ex priore existentibus , & postea ex legitima procreatis, sic enim prius tempus clementia: vincimus, dote quippe jprxcedenti mulieri danda, f Si autem uxorem non dimiserit intra duos annos, ex quo lex fuerit publice insinuata, & ipse cadat sua substantia, & mulier dote, L supradicta fiat poma : tales quoque filii nihil ex paterna substantia habebunt, neque ex materna dote, f Sed fi qui Fuerint ex prioribus nuptiis, innoxii filii ei procreati: icti res accipiant (post quartam quippe partem, qux ad fiscum defertur) sine potestatis effecti, & patrem p alentes, & aliam ei praebentes sufficientem sanationem, sicut prxdi- ximus : dote etiam hic incestx conjugis sub fisco facienda, f Si vero filii non sint ex prioribus inculpabilibus nuntiis hoc agenti procreati: tunc totius ejus substantis dominus erit fiscus: hxc enim etiam in postea nubentibus inceste, sancimus, sub squalitate per omnia ponentes eum, qui non dimittit intra prxdictum ä nobis tempus incestam conjugem, cum eo, qui post hanc nostram legem incestas & odibiles quasdam nuptias elegerit. C A P. IV. De naturalibus liberis ante 10 iotaiia instrumenta natis. j AUbitatum itaque etiam ia quibusdam gentibus aliquid de legiti- mis filiis ex nostra Constitutione Factis, existimavimus recte se habere nos tanquam legis patres L adjicere ei, & solvere dubitationem. Etenim cum tali intellectu ab initio legem posuimus: nam ct li legitimorum quisquam fit pater, & abeunte n ejus uxore ex hominibus, aut etiam legitime transigente, habuerit quandam consuetudinem ad aliam mulierem , quam licebat etiam legitime ducere uxorem , & fuerint ei filii, ant ante dotalia documenta, si tamen ea fecit, aut etiam postea, vel etiam soli maneant ante dotalia filii , secundis autem non procreatis, aut etiam postquam nati sunt, morientibus : existimaverunt quidam non posse secundos esse legitimos : quoniam prxcxistant ex priori conjuge alii legitimi & proprii filii, quod nullam rectam & consequentem habe', consonautiam. Si enim hujusmodi filios nos legitimos & proprios demonstravimus, dotalium iz documentmmi contenti confectione : legitimi vero etiam primi constituti sunt, in omnibus legitimis etiam pater moritur , & iis , qui ex prima suerunt, & qui de secunda, licet ante dotalia documenta procreati sunt, & nullus post eos post documentum dotis natus est , aut etiam natus & mortuus : ct licentiam lex ei prxstat, quo vult testari modo, in suara sobolem , ut tamen no» offendat in aliquo leges, qux mensura certa successionis omnes filios vocant. Venient igitur etiam ab intestato & ex testamento (sicut & pater & lex permittit) proprii existentes atque legitimi: alterutrisque succedent. Quid enim aliud decernimus , cum sufficiat legitima & suorum appellatio sub potestate eos ostendere, & dare etiam contra testamentum, qux leges prxbent, & omnia habere , quxeunque hujusmodi appellationem decent ? EPILOGUS. f Tua igitur Eminentia , qux placuerunt nobis, & per hanc legem declarata sunt, agnoscens, operi essectuique tradere festinet , prxeepto utens apud gentium Prxsides , ut & qui fotis sunt homines agnoscant, quia sobolis innoxix &" purx curam habuerimus, & alienigenas atque nostris odibiles legibus aversamur copulationes. Dat. 6. Id. Octobr. Conftantincp. EELLiSARIO V. C. C. indictione XIV. 535. (1. Auth. Incestas. C. h. t. (2. Adde l. 8- /. 3<1. §. 1. 1 . ult.jf. de ritunupt.^ (3. Adde l. 6 . C. h. t. (4. Ncv. 154. -in sin. pr. (5. I. ?"• de ritunupt. ( 6 . c. A. §.I. circufin. ittfv.hic. (7. Adde Nov. 89. c. 15. (8. t. 4. in sin. C. h. t. (9. c. z.Jupr. hic. T I T. VIII. DE PRiETORIBUS POPULI. 13 NOVELLA CONSTIT. XIII. Idem A Constantinopolitams. PRjEFATIO. QLarissimorum vigili* Judicum nomen honestum & antiquis Romanis cognitum , nescimus, quemadmodum in aliam translatum est appellationem & ordinem. Patrix enim noltrx vox Profectos eos Vigilium appellavit, vigilantibus & nihilimperscrutatum relinquentibus hominibus , hoc cinguli prxponens. Vox enim Grxcorum nescimus , unde Ira feci os eos appellavit nocitum , tanquam necessarium esset, Sole quidem (verisimiliter) decumbente exurgere cingulum, quiescere autem debilitato. Quid enim erat, propter quod nociium addidit nomen ? Si enim quodammodo hac sola dignitate, qnxin noctibus sunt non recte gesta curam habente, & circumlustrante Civitatem, hanc habuit appellationem, sed hoc ipsum & civitatis cingulum videmus agentem , quatenus nihil in- teressct, quod prohiberet super appellatione ista, etiam dignitatem illam hoc nomine vocitari. Si enim dividi dignitates possunt, & gloriosum quidem Prxfectum felicilsimx hujus Civitatis esse diurnum judicem, alios autem noctis: vehementer competentium aberraverunt, rectitudinem nominum nescimus quemadmodum eor- (10. Nov. 19. £9’ 89. c. 8. (n. Auth. Quod jus. C. de naturulib. lib. (ia. /. 5. C. d. t. Nov. 18. c. 11. Nov. 117. c. 2. (13. v. tit. fi', de ojfic. profeci, vigil. lumpen- 9n rumpentes. Hanc igitur appellationem istam nebulosam existentem & obscuram , & sec/ri prxnomen, Fortassis refugiunt omnes, L pcenam esse hanc administrationem existimant, & neque Imperialium dignam codicillorum este putant. C A P. I. ^ Os igitur rem quomodo oportet aspicientes, xstimavimus, opor *■' tere dignitatem hanc a principio incipientem ab appellatione, in totum exigere & ornare, & Nyclepurchum nullatenus de cxttru. vocari. Curam enim habebunt eorum, qux in diem & in noctem, prster quod competens est, aguntur. §. i. Igitur quoniam antiquis Romanis vehementer Pratoris placuit nomen , propterea existimavimus eos Piatores plebejos oportere nominare , qui ad custodiam & disciplinam constituti sunt, & plebejam possunt compescere seditionem ; L sicut exteri Prxtores sunt in curia Senatus, libertatum & tutorum , & talium Praesides, italint& isti Prxtores super populorum rectitudine , & nostra quidem voce plebis Pratores appellentur, Graea vero ista & communi [lingua] P rat ores populorum. Pratoris enim qualiter est honestum numen, qualiter non i longe constitutum a Consulatu, qualiter vicinum legi affictum , manifestant leges, Consulatui conjungentes Praetores , secundum eis cum lege dantes ordinem. Et quemadmodum antiquitus Consules fuerunt, qui magnae praeerant curi*, Principes autem plebis, qui plebem gubernabant, ita & nunc sunt Praetores quidem Senatus, qui ea, quae pridem ,i nobis dicta sunt, agunt: Principes vero populorum hi, qui quietem eorum defendunt, & quod eis expedit, provident. §. 2. Revera enim dignitatem hanc olim ho- aestam constitutam, & in seniore Roma in usu frequentatam splendide, in temporibus non solum , qux I operatores habuerunt, sed & adhuc longius , & magna Civitas hanc sufcipien« dignitatem , non despectam habsst. Neque enim veteribus temporibus didicimus aliquas magnas dignitates administratas , qux circa Imperium sunt, & post haec non dignari de hac re solicitudinem fieri , paula- tim [vero] i‘a res abjecta visa est , &' nullius rei digna , ut neque ex codicillis nostris [fieret, j jaceret autem sub gloriosissimis Prx- fectis feliciffimx hujus Civitatis, & multa ex ordine eorum ;sta fusci, eret dignitas & administraret eam peisime. Etenim, si quis inspiciat antiquitatis ejus cingulum , vehementer eam qualis pridem erat, & de his, quae nunc sunt , docebitur; cognoscet enim eam & forum proprium U officium commenturienßs habentem , tliaonmict, qua pene Civitatis cingulo ä legibus .leputata sunt. C A P. II. lUia igitur nos omnia perscrutantes, qux facta sunt pridem, fe- -stinamus in meliorem ordinem & antiquam honestatem & hujus rei reducere ornamentum , ut non furta ab iis fiant frequentia , & societates cmn furibus , & judicia negligi & sperni, & nullius dignae procedant rationis , propterea existimavimus, qua> circa ea sunt, definire. Scimus enim, quoniam, si propter pecuniarias lites, in quibus non magnum est periculum, nisi in pecuniis solis, attamen dignitates ex indicamur magnx & multotiens etiam con- juilices dantur, & innumerabiles nobis solicitudines sunt, ut non causa fine judicio procedant: quomodo non competens est de judicibus, quibus super auimabus judicantium est periculum, omnem ponere providentiam , qualiter alicujus digni efficiantur rationis , ne quando animam perdant hominis, nati quidem semel, recipere autem eam dum perdiderit, non valentis? C A P. III. pRimum quidem [igitur] sancimus neminem omnino in prxdicta dignitate adesse, priusquam ä nobis codicillos administrationis accipiat, & nulla ratione praesumere circa Imperiales codicillos ad curam istam accedere, ssd exspectare imperium , & exinde conscriptum judicium. Nos enim nulli praedictam dignitatem trademus , nisi magnificis . illustribus aut spectabilibus Comitibus Con- hstorianis , aut clariffimis Tribunis Praetorianis & Notariis , qui hanc suscipiant dignitatem , aut aliis administrationes agentibus, & apparentibus nobis aptis, & nostro dignis testimonio, quatenus eos pradictam habentes honestatem & honorem defendere, praesertim pro justitia, propter quod pro animabus est intentio , & multis homicidii consueverunt litibus habitare, & de adulteriis, & invasionibus, & rapinis, & si quid tale est. §. 1. Oportet ergo talibus criminibus Prxsidentem, virum esse undique honestum, & irreprehensibilem , & hujusmodi auditorii dignum , & omnis abs- De Praetoribus populi. 9M Q! trientem furti, seu numerum acceptionis, & puras habere manus. Habere autem & Coniiliariinn probatum unum ; etenim neque citra usum , consolationis eos relinquemus , sed unicuique eorum tot solidos occasione annonarum annis singulis dabimus, quatenus hi sufficientes his, nulli adqiiiclcant furto aut venalitati. §. a. Sed neque per dationem fieri omnino , quemadmodum i* quibusdam fiebat temporibus, neque -vfostvS-ai aurum ulli. I11 requali enim crimine efficitur, & qui dat alicui aliquid occasione dignitatis, quod, fi factum fuerit, adquiescens, ut secundum dandum ab eo jusjurandum , manifestatur. C A P. IV. JQIdicimus autem eis ad obsequium esse officia maligna: didicimus autem latronum cognitores & veneficiarios & cingularum incisores, & aliam multitudinem, quorum unumquemque competens est castigare magis, quam taliter vivere. Neque enim latronum cognitor talis est , quomodo in bonum quid agere, sed in hoc tantummodo cognoscunt fures , ut lucrum sibi & judicibus suis venentur , qux omnia competens est eos , qui nunc ä nobis in Praturam populi tran!eunt, odisse & aversari, & mundis liti manibus, & resecare omnia, quse prxeepta sunt, sive de furto, live de aliis delictis, & Civitatem nobis emundare ab his, quse furta operantur, bestiis, & viris industriis uti ad hxc ministris , & proprio officio offerri competenter , quatenus timor eos habeat sui judicis, & omnia agant cum vehementia & bona voluntate, & digne judicio de se, neque multi aliqui fures erunt, & furta celeriter invenientur & peccantes imminuentur, timentes dignitatem', quoniam nemo comparet pecuniis. Sed & crimina vel ii vehementiffi- masint, cognoscent, & populares sedabunt nubas, ita gloriosa: hujus & regi* judici Civitatis , sed nobis obsequentes, dtomni digni eo honore , tanqnam judices minores k judice majore evacuent ejus solicitudines, nihil eligentes agere, quod non est bonorum virorum & imperialis testimonii dignum. §. 1 Si vero aliquando contigerit (hoc quod non optamus) fieri aliquod in hac Civitate incendium , oportet eos prxfentes esse, & ministrare .& maximum hoc opus habere : ne fures & subtrahentes infeliciffimorum res, eripere & salvare quantum possunt res ab ignis violentia. Etenim fi circa hanc dignitatem facti fuerint industrii, major eos sedes excipiet & honestior dignitas , & cognoscent, quantum est, quod cum honestate vivitur , quam hanc contemnere, uti autem multis manibus, & per eas impie agere , & postea agere , propter quod nihil horum , qu* ita congregantur , consuevit manere, sed male colligere & statim deperdere. Ut igitur nostros subjectos invitaifc quidem per hanc xstimaviimis oportere occasionem, & solatium eis dare tantum , & homines honoratos ad medium adducere, ut eorum virtutem sentiant subjecti. Habebunt autem spectabiles populorum Prxtores & Consiliarium nostro super eo judicio, sicut diximus , dignum. C A P. V. y^Ssistent autem eis & viceni milites & triceni matriearii (quos nunc nos constituimus) dispositionibus obsequentes eorum, 3c ficubi aEOI , eos, qui indecenter agunt detinentes & competenti ordini tradentes [disciplinam.] Oportet autem eos manifeste scire, quod st mundos semetipsos constituerint, & Dei auxilium habebunt, & nostra placatione non fraudabuntur, & longior eis dignitas erit. Quis enim bene & recte agentem amovere velit ? C A P. VI. CEd si transmittatur eis aliquid k judicio viri clariffimi Prxfecti hujus feliciffimx civitatis, quatenus suppliciis subjiciatur, scrupulose inquirant dignitatem, & doceantur, in quibus occidunt hominem , aut auferunt membrum, aut tale aliquid , sciscitantes & ab ipso glorioso Prxfecto, fi & hoc prxviderit, ut cum subtilitate proferant sententiam, aut animx aut membri alicujus auferendi i destinato. §. 1. Quemadmodum enim spectabiles Prxtores populorum talibus honoravimus donationibus , dignos eos facientes & codicillis 2 k nostra procedentibus manu & annor,is & appellatione tanta & aliis, qux dicta sunt: ita eos exigimus reddere nobis suam puritatem & in omnibus vigilantiam , & cuncta agere xquali & justa conscientia & pura manu : Si enim aliquid apparuerint delinquentes, autfurantes , aut furibus adquiescentes,. aut non omnibus resecantes modis, & dignos quidem morte suppliciis subdentes, mediocria vero agentes expellentes, ä magna hac Civitate, ubi nos (1. Nov. 24. c. l. ia tuti, Tom. H. (2. t. z. sufr. hic. M m m t> ra- 9i6 915 Avth. Collat. TTL Tit. I. Novell. XIV. praiceperimus: sciant, quod ipsi pro his reddent rationem non Deofolimi, led& nobis, & rei fient, & omni damno , quodiub- ieftiscontiecrit, & nostrx indignationi-, & velociter cum infamia i dignitate repelli- nostra:, propterea enim & laborem siistine- mi:s, & expensis magnis- adquiescimns, ut non alicui! nostrorum subjectorum inferatur aliqua calumnia , alit pecuniarum , aut animx perditio, & qute talia constituta sunt, sed ouinia cum examinatione fiant competentia EPILOGUS. f Hanc igitur omnes nostram voluntatem per hane prxeeptio- nem divinam & legem cognoscentes, quia & ,. quod expedit vobis nullatenus derelinquimus, pro nostro orate imperio , sic vos tue«! te, sic vos proprios existimante, in his, qtue in unoquoque contigerint, ita paternam in omnibus vobis custodiente providentiam. P;- 0 _ ponatur Constantinopolitauis civibus nostris. Dat. 10. Calend Octobr. Constantinop. D. N. BELISARIO V. G. COS. 535. COLLATIO TERTIA. T I T. I. DE LENONIBUS. NOVELLA CONSTITUT. XIV. Imp, Jufisniantts August. Constaniinopolitani). PFJEFATIO. E T antiquis 1 legibus, & duilum imperantibus fatis odibile i visum est esse lenonum nomen & causam , in tantum, «t etiam plurima; contra 3 talia delinquentes scriberentur leges. Nos autem & dudum posita contra eos, qui sic impie agunt, supplicia auximus ; & fi quid relictura est ä nostris praedecessoribus etiam hoc per alias correximus leges: & nuper interpellatione nobis fasta rerum impiarum pro talibus negotiis in hac maxima Civitate commistis, causam non despe- •ximiis. Agnovimus enim quosdam vivere quidem illicite : ex «aulis autem crudelibus & odiosis occasionem sibimet nefandorum invenire lucrorum, & circumire Provincias & loca plurima, & juvenculas miserandas decipere, promittentes calceamenta & vestimenta ouvdam : st his venari eas , & deducere ad hanc felicissimam Civitatem,, st habere constitutas in suis habitationibus: &ci- Inim cis miserandum dare, & vestem , & deinceps tradere ai luxuriam cos volentibus- : & omnem qusestum miserabilem ex corpore earum accedentem ipsos accipere, & celebrare conscriptiones, quia usque ad tempus,. quod eis placuerit, observabunt impiam & sce- Teltam hanc funstionem implentes. Quasdam vero earum etiam fidejussores expetere : & in tantuni procedere illicitam actionem : sit in omni pene hac. Regia civitate, & in transmarinis ejus locis, ~C& quod.deterius est) juxta sanstifiima loca & venerabiles domos fint tales habitationes : & causa: sic impix & iniquas sub nostris •temporibus praesumantur: ita ut etiam quosdam miserantes earum, -stabduoerea tali operatione erebro volentes ad legitimum deducere matrimonium, non sinerent. Aliquos autem sic scelestos existe- te , ut pneiias nec decimum agentes annum ad periculosam deponerent corruptionem: & quosdam aurum dantes non parvum , vix inde redemisse miseras, & nuptiis copulasse castis. Esse etiam decies mille modos-, quos nullus prxvaleret sermo compreliendere : cum ■ad infinitam crudelitatem deductum sittale malum : ita ut primum quidem in ultimis partibus Civitatis esset, mine autem & ipsa, & •qua circa eam sunt, omnia plena talium sint malorum. Hoc igitur dudum quidem aliquis nobis secrete denunciavit: deinde etiam nuper magnificeniiffimi Pratorcs ä nobis talia inquirere prxeepti, iute eadem ad nos retulerunt: moxque audivimus & judicavimus ■oportere Deo luijusmodi commendare causam, & velociter liberare tali scelere civitatem. §. 1. Sancimus igitur omnes quidem , secundum quod possunt, castitatem agere : qu* etiam sola Deo cum fiducia potit est hominum animas pnejcntiire. quia vero plurima sunt Humana :. cum arte & dolo & necessitate quaslibet talium ad luxuriam deduci omnibus proiiibemu-s modis, st nulli fiduciam esse pascere meretricem, st in domo habere mulieres, aut publice prostituere ad luxurians, & pro alio quodam negotia talia mercari: neque conscriptiones super hoc percipere, neque fidejussores exigere: nec tale aliquid agere, quod cogat miseras st invitas suam castitatem confundere.: neque sperare, 'quia licebit de extero eis vestium donatione, autornamentorum forsan, aut alimenti decipere, ut (1. I. 2. §, 2-,Fi ndleg. Jttl. dc adulter. (fi. §. I. insr. hic-. I. 7. iit fin. C, de postum, rtvers. (3. Fac. 1 . 4. §. 2.fi' de his qui net. in- fitm. i; 2: .fis. mi legj JjtL Maduit, L ia- C. de if/stop. mi, L 6. etiam invitx sustineant. Non enim permittimus quicqunm fieri tale: sed etiam nunc omnia talia breviter competenti cnra disponi- mus, statuentes etiam reddi eis omnem, quam contigerit cautionem occasione sceleris hujus exponi: & neque permittimus scelestos lenones , si quid dederunt eis, hoc ab cis auferre : sed etiam ipsos lenones jubemus extra hanc fieri felicissimam Civitatem, tan- quain pestiferos, & communes castitatis vastatores fastos, & liberas ancillasque requirentes st deducentes ad hujusmodi nesessita- tem , & decipientes, & habentes educatas ad universam confusionem. Prxconizamus itaque, quia si quis dc extero prsesiimpserit invitam puellam assumere, st habere ad necessitatem nutritam, 4 fornicationis sibi deferentem qusstum : hunc neeesse esse ä spectabilibus Praetoribus populi hujus felicissinrs Civitatis comprehensum , omnia novissima 4 sustinere supplicia. Si enim pecuniariorum eos sintorum & latrociniorum emendatores elegimus: quomodo non multo magis castitatis furtum, & latrocinium eos coercere permittimus ? Si quis autem patiatur in 5 sua domo quendam lenonem & hujusmodi praepositum operationis habere, & hsc decem librarum auri sustinere poenam , & circa ipsam periclitaturum habitationem. Si quis autem conscriptionem de extero-in taiikut prxsump ferit, aut fidejussorem acceperit: sciat nullam quidem se utilitatem hujusmodi fidejussionis, aut conscriptionis habere. Etenim fidejussor quidem obligatus non erit, conscriptio vero omnino invalida manebit, & ipse (sicut praediximus) in corpore supplicium sustinebit: st ä magna hac longissime Civi*..te expelletur. Mulieres itaque caste quidem vivere volumus & oramus: non autem invitas ad luxuriosam vitam deduci; nec impie agere cogi; omnino enim lenocinium & fieri prohibemus , & factum punimus, praecipue quidem in hac felicissima Civitate, & in ejus circuitu: nihilominus autem st in locis foris positis omnibus, & qus ab initio lioltnesuntReipiiblicx, & quae nunc ä Domino Deo donata sunt nobis: & maxime in illis : eo quod Dei dona, qux circa nostram fecit Rcmpublicam, volumus conservari pura ab omni tali necessitate , & Domini Dei circa nos munera esse permanere digna. Credimus enim in Domino Deo etiam ex hoc nostro circa castitatem studio, magnum fieri nostrae Reipublic* incrementum: Deo nebis omnia prospera per talia opera conferente. EPILOGUS. f Quatenus ergo vos primi nostri Cives casta hae nostra simamini dispositione: propterea hae sacra prxdicatione utimur, ut sciatis nostrum circa vos studium , circa castitatem atque pietatem labores nostros , per quos in omnibus bonis custodiri nostram Rem- publicam speramus. Scriptum exemplar gloriofijsimo Magistro, mutatis ai hunc modum verbis. TTT ergo omnibus hxc manifesta fiant in nostra habitantibus Rs- publica, tua Sublimitas hanc nostram suscipiens sacram legem, in omni ditione prxeeptis-propriis eam universis insinuet: ut non solum in hac felicissima Civitate, sed etiam in Provinciarum custodiatur locis : Domino omnium Deo pro alio quodam odore suavitatis oblata. [Data Constantinopoli anis Civibus nostris.] Dat Cal. Decembr. Constantinop. B ELISARIO V. C. COS. ;Z5. _ C. desptclac. (4. v. /. 21. js. de panis, (5, v. /. 8- /. 9 -js- aH e S- Jul. de adult,- T I T- 9*7 De defensoribus Civitatum. 9-^ T I T. II. I DE DEFENSORIBUS CIVITATUM, i. NOVELLA CONSTITUT. XV. I Imperator Justinianus Aug. Joanni gloriqfijj'. PrxftClo Pratoriorum, iterum Exconsuli U Patricio. PRiEFATI 0 . I^Ifi velociter revocemus curam defensorum per competens offi- cium : nec ipsam ulterius antiquorum nominum habebimus veritatem ; aliis fi quidem alia data sunt ab antiquitate nomina ligni- ' t acativa d parte rerum : Hoc autem defensorum nomen pure demonstrat, tntiquitatem aliquos prxposuisse rebus, quatenus ex omni eas injustitia vindicarent liberas. Siquidem & propter hoc paterna voce defenlores eos vocamus, quatenus eripiant ä malis injustitiam patientes. Nunc autem hoc defensorum nomen valre conculcatum est in multis nostra: Reipublicx partibus, & ita contemptum, ut m injuria quidem potius, quam in qualibet jaceat honestate: siquidem fiunt viri quidem obscuri, decreta vero super eis mijericor dia magis, quam electione conficiuntur, quibus enim non est vi- itus & vita sufficiens, isti defensorum emendicantes ordinationem , ad hanc accedunt curam : & pro alio quodam lusu , judicum subjacent voluntatibus. Denique removent eos , quando voluerint, aut nihil, aut parviffimum delinquentes: & alios in illorum provehunt officium, quali loci servatores eos defensorum facientes: & hoc in anno frequenter in pluribus hominibus agentes , ut & officiales , & Civitatum judices , & harum habitatores , in novisti mo contemptu defensores habeant. Qua vero aguntur ab eis, ad instar non actorum sunt; si enim imperaverint Provinciarum judices, nequaquam prtesumunt quxdam gesta monumentorum con licere apud semetipsos per omnia servientes eis defensores, & il lorum nutibus intendentes solis. Si vero quxdam conficiantur, primum quidem etiam hxc venundant: deinde cum nullum habeant Archivum, in quo gesta apud se reponant, deperit quod conficitur, & nequaquam invenies apud eos plurium temporum poni monumentum ullum genitus: sed ad heredes eorum , aut tlias successiones his monumentis egentes, gesta quxrunt: L horum , qux quidem inveniuntur , nulla fide sunt digna : alia vero etiam pereunt, & in tantum cadunt, ut'yn similitudine non actorum sint. Nos igitur quoniam de judierbus bene disposuimus i, & majores potestates eorum in gentibus fe.imus, & procul ab eis est inspectio Civitatum: propterea credimus oportere etiam de defensoribus constituere: fit enim sic congruentia utilis, si judicum sumant officium , Civitatum defensores : & Provincix Prx- ses videbitur quidem-judex judicum potius esse, fji opus fuerit occasione contemptus contumacia: Tributariorum , monumenta conficere: hac fieri velociter jubemus , cfi interejse, ut inordinate agentes videant , & his ipsis testimonium perhibere , vel publicum removere tumultum , & absolute judicum obtinere ordinem , & maxime , quando absunt: & officiales Provincix , quicunque in Civitate sunt illa , in qua defensor est, obedire illi, & adjuvare, ut absentibus Prxsidibus gentium , nihil videatur deeffe Civitatibus sub illorum prxsentia. f Ex provinciali autem officio habere & Exceptorem eis administrantem , Sz duos officiales , qui ea , qux ab eis decernuntur , adimpleant. §. 2. Et judicare in causis omnibus pecuniariis usque ad aureos trecentos 6 : non valentibus nostris subjectis trahere sibimet obligatos ad clarissimos Provin.iarum judices , si usque ad prxdictam trecentorum solidorum quantitatem lis consistat. C A P. IV. CEd neque pro hoc ipso actores amplius xftimare litem , ut conterant reos, & non Civitatis Defensori, sed Provincix deserant judici. Sed si quid tale egerint, & sententia manifestet, minorem esse litem trecentorum aureorum , & studio auctam , ut apiiJ provincialem judicem , & non Civitatis defensorem examinaretur ; solum actorem omni litis subdi dispendio. C A P. V. UT ä defensoribus appellationes ad ipsas fieri judices. Si vero egerint *■' aliquid injuriosum circa defensores officiales : tunc Provinciarum Frxsides ulcisci L castigare officiales possint, f Licentiam enim damus defensoribus, (1 hoc neglexerint Prxsides gentium, Sedis tux Eminentis hxc nunciare, ut inde detur auxilium eis, & vindicta competens: & re vera defensi.res eos esse contra delinquentes, habentes judiciariae claritatis fi honestati* imitationem. §. 1. Et si cadere contigerit Civitatis d.efensorem : mox ad alium deferri de.returo , qui ex circulo 7 votatur, cum dudum disto jurejurando , & siis ipere quidem mox curam ; decretum vero nunciari j & confirmari ä tuo 8 Culmine : & nequaquam defensoribus vices agentes (ficut praediximus) dari: ne rursus priori confusioni demus quasi rationabilem occasionem. §. 2. Prxcepta vero fa iattua ! Eminentia per unamquamque Provinciam, -ut in Civitatibus hshi- ! tatio quxdam publra distribuatur , in qua conveniens est, defen- !fores monumenta recondere, eligendo quendam in Provincia, qui I horum habeat 1 ustodiam : quatenus incorrupta maneant hxc, & j velo iter inveniantur s requirentibus: & sit apud eoS Archivum , & quod hactenus prxtermillum est, in Civitatibus emendetur. C A P. VI. Q Uia vero etiam defensores Civitatum extra 9 omne commodum • fiunt: & pro decretis eorum , fi quidem Civitates majores sunt, quartior solummodo dabuntur aurei foro tux Sublimitatis: si vero 1 ( 6 . Abrog. I. i. C. b. t. (j. c. i, pr.sujm. bic. (g. d. c. 1. §. 1. I (9. v. Nov. g. c. 1, M m m 2 minoret. 919 Avtfi. Colla t. III. Tit. II. III. I V. Novell. XV. XVI . XVII. 920 minores, tres: sicut jam dudum nostris constitutum est legibus: sivero quadam salaria habent publica , etiam hac secundum consuetudinem percipient, tz- I. Audient quoque leviora crimina, & castigationi competenti contradent: & eos , qui in majoribus I criminibus capiuntur, detrudent in carcerem, & mittent ad Provincia Prffifidem, iis enim fruetur Civitas unaquaque cura judiciali : & omnis gens sub majori constituta judice majorem sentiet providentiam : £j rescindentur plurimn judicum curte, cum Civitatum defensores in iemetipsos eas imponunt, & levigant Prssiduni, quas pro omnibus hominibus habent solieitudines, ipsi particulariter removentes ea, qua vim patientibus inferuntur, aut dubitationes solventes, & honestos (sicut s.c-pe dictum est) eos, qui in admi- nistrationibus sunt, demonstrantes, i Si vero etiam detineantur ab aliquibus publica functiones r: gentium Frssidcs defensoribus imperabunt contra detentores exactiones: ut & fecundum hoc cos adjuvent, f Si qua vero defensoris praster Irae fiat ordinatio, aut renuerit aliquis defensoris officium in femetipfum veniens, sive dignitatis, sive militia, sive privilegii, live alterius cujufpiam occasione: iste quinque librarum auri snbjestus pretia, etiam sic post ejus exactionem ad opera Civitatis proficientem cogatur defensoris implere folicitudinem. Convenit enim unumquemque nobilium 3 semper functionem agere Civitatum, quas inhabitat, & hanc eis conferre habitationis repensatiohem. EPILOGUS. f Qua igitur placuerunt nobis, & per hanc sacram insinuata sunt legem , tua Sublimitas in provinciis, quibus piaest, facere manifesta per programmata propria studeat: quatenus cognoscant omnes, quia & maximorum est mediocrium est parvulorum nobis curucft , ist nihil est tale, quod ii nostra folicitudine removeamus. Partem vero faciat tua Eminentia suorum praceptorum : ut ex hoc jam gentium Praesules praparent secundum unamquamque Civitatem eos, qui bona: opinionis sunt, nominari defensores fecundum 4 circulum (sicut jam dictum) & decreta fieri communia cum jurejurando in eis habito, & describere praedictum circulum : & ita per biennium subintrare curam eos, qui subseqninmir : & si ceciderit $ qiiiipism cx eis, alium introduci: temper quidem decreto sum jurejurando6 faciendo: jpfoque dum futurus fuerit curam suscipere, definitum jusjurandum fubenme, & electione ejus facienda ä Deo amabili Episcopo, & venerabili Clero, & aliis in Civitate bonae opinioni studentibus : quod etiam nunc mox sie, i convenit, omnibus (ficur dictum est) fecundum hanc nostram generalem procedentibus legt m. f Nnncautcm defensores existentes, liquidem placiti videantur. etiam ipsos inscribi circulo, & bienni« complere curam , & siquidem jam b ennium in ea cura habent, removeri defensoris folicitudine : nisi tamen voluerint communi decreto teneri eos biennio in eodem officio. Si vero nondum biennium impleverint, digni vero videantur communicare circulo , impleant reliquum tempus, ultra quod nullus Civitatem defendat: sed usque ad hoc solum stet tempus: nisi cuncta Civitas reluctante nullo elegerit eum : & hoc facto , alio biennio suscipiat folicitudinem , . c. 8 8 d- Nov. g. c . 1. J.Nov.fy c . 8. (9 . L’b. t. C. 1;. (io. Fac. I. b. nistn. st. de qstic- proconj. I. 3 * tastn. st. de ostio, prmjid. Ai.thiciiSf 92 T De Mandatis Principum, 922 Jrthictis , Alanicus, Van.l.licus, Africanus, pius, felix, gloriosus, Vitior, Triumphator , femper adorandus Augustus. Am quidem in generali noli 1 ".' pietatis lege 1 omnia declarata sunt, in quibus conveniens est adininistrationes accipientes, eas gubernare, memorantes jusjurandum, quod super his prte- statur. Necessarium tamen existimavimus etiam nunc percipienti tibi aihninistratione n , designare quod ä progenitoribus ReipuMi- s;e nostra adinvenHim est : qui ad adininistrationes directis certa pr;ecepta dabant, stlandata Principum ea vocantes, fecundum quae oporteret eos gubernare administrationes. C A P. L Ut gratis creati JTagistratus , gratuitas quoque manus fervent erga Deum , Imperatorem , U Legem. QPortet igitur te pure sumentem administrativnem, & fine 2 ^ omni suffragio, pra omnibus aliis mundas servare* Deo no bisque & I.egi nianus, & nullum contingere lucrum, neque majus, neque minus; neque ‘aptiosum quiddam contra subjectos facere negotiatione: sed contentum essesoiis a fisco tibi n inistra- tis, & tam per te , quam per eos , qui circa te sunt, purum cis undique servare jus & festinare, t Primum quidem fiscalia tributa 3 exigi vigila:.ter , nihil diminuens circa publicam curam rendrere , 11 ■ farte fiscus inde minuatur, & salvare ei undique , qu.e . ropria lunt. Sicut enim privatos injustitiam pastos adjuvamus, fie & publicum illaesum manere volumus. Cfillatores namque i mini alba calumnia liberi conservati , facile & in promptu foliMi- t-ibut.r : & |ni in furta prius dantes , manebant dehen tesadnu- Sicilia , ex nunc ipsis fiscalibus exsolventes , liberabunt facile fe tribuas. C A P. II. Ut caveant 31 -.gistratus , ne qua seditiones excitentur , quieti pithlicx omnium ordinum invigilent. IA künde conveniens est te providere, ut nulli populi civitatum alterutris seditiones 4 faciant, sed omnem pacem esse Dei civitatibus , dum aequitas etiam hinc nostris subjectis servatur , & neque lucri , neque passionis alicujus causa ad aliquam partium declinatur. C A P. III. Ut breviores fff viliores causa fine 5 scripto decidantur : Ö" sportularum modus servetur. t 6 tibi quoque tertium studium, lites cum omni aquitate audire, & omnes quidem breviores, & qmecunque maxime vilium sunt, ex m.n 7 scripto decidere , & judicare , & liberare omnes alterna contentione, & non permittere in aliquo ultra quam continetur sacra nostra Constitutione, occasione causalium expensarum damnificari, si tamen sufficientes in datione consistant: aliequi etiam gratis lites audire , & non permittere ex negligentia de provincia alicujus Prasidis quemquam ad hanc currere felicissimam civitatem , & nubis molestum esse. Scito namque , quia si quis veniat, & aditionem nobis Faciat, & ä nobis interrogatus, si prius te adiit, deinde te dicat adiiffe , & quoti justum est, non impetrasse, & hoc verum inveniamus , in te indignationem convertemus. t Si vero cum 8 te non adierit, venire ad hanc regiam prae- fiimpserit civitatem , & remittemus eum cum omni correctione , & responsum non dabimus. C A P. IV. A’e Pnefides permittant Executores aut Magiflericmos aliquid formarum £f portuum causa exigere. JAEinde competens est te etiam hinc venientes sive ex Magiste- riano, sive ex quolibet foro, non permittere laedere , nec superexigere subjectos nostros. Sed si quis adierit tale aliquid questus: hoc & exequi, & indemnitatem ei procurare, & neque permittere alicui proferenti preeeepta cujuscunque Fori, hmc videlicet, qus solennster diriguntur, formarum 9 etiam aqua causa, U portuum , pf itinerum sternendorum , cf imaginum , tfi muro- rum, U domuum deftruclioni 10 tanquam in publico factarum t aliarum talium, damnificare nostros subjectos. Non enim volumus, ncc per talem causam ullum eis inferri damnum. Ipse vero omnium horum providebis sine damno omni gestum, t St quis autem, cui tale aliquid juisum est, veniat: omnino no« respicias eum, nisi sacram nostram pragmaticam ostendat Formam pro hoc scriptam : tunc tu suscipiens quidem talem formam , uoa autem aliquid agens ex ea , antequam ad nos nnneians fecundam praceptionem nostram suscipias. §. 1. Sed etiam pro ubertate necessariorum, & operum 11 civitatum diligentiam habebis : procurans ex civilibus pecuniis partes, quae valde necessariae sunt operum Facere , & pontium , similiter & viarum , & portuum, & in quibus omnino sunt locis provincix, cui prxsi- des : portuumque, & murorum curam habebis: & quidquid omnino est publico, & civitatibus utile, & cogitabis, & facies, & nunciabis. K. a. Habebis autem obedientes tibi, & qui in provincia sunt milites , in quibus eorum opus habueris ad ministerium justum. Quod si delinquentes inveneris : sub omni castigatione decenti insuper ex 12 emolumentis eorum satisfieri laesis procurabis. CAP. V. De criminibus. MOn permittas privilegiis 13 aliquibus uti nocentes; sed illud iolum eis in auxilium observabis , ut undique puri horum, quae eis inferuntur, & innoxii videantur. Homicidia 14 autem » & adulteria, virginumque direptiones, & invasiones , & oppressiones, ita cum vehementia corrige, puniens delinquentes fecundum nostras leges , ut paulatim supplicium alios omnes faciat sitivos. §. 1. Prxcipue vero Officiales 15 tuos retinebis, non permittens eis subjectos nostros depraedari 16 : neque ut illi officiales videantur quidem subjecti tibi, pro veritate autem tnx prariint voluntati. §. 2. Festinabis etiam Consiliarium 17, &. quicunque fuerit circa te , assumere virum optimum, & purum undique , & contentum iis , qux a fisco dantur, & si quid prxter spem accesserit, & non inveheris eum custodientem tibi fidem justam: illum quidem expelles: alio vero uteris Consiliario, legem & justitiam cum puris servante manibus. §. 3. Talem vero prabebis temetipsum omnibus & publice, & privatim, ut 18 terribilis quidem sis delinquentibus, & indevotis circa fiscalia 19: mansuetiilimus autem & mitis omnibus placidis & devotis, & paternam eis exhibens providentiam. C A P. VI. De side publica , aut securitate non pajstm danda. CEd neque Irae, qux dicuntur :o, id est, jusjurandum , prompte dare Festines, in amplius tempus : sed & cum examinatione in tempore mediocri 21, & non transcendente triginta dierum inducias, ne ex hoc infinitx sint hominibus ad invicem contentiones. Si vero etiam aliquem sub nuncupato Verbo feceris : deinde aliquis adierit adversus eum : deduces quidem eum, custodiens datum ei Verbum: & examinabis negotium, Verbo ubique servato; & fi etiam contra eum sententia necessaria sit, condemnabis eum , & duorum propones electionem , utrum velit dato Verbo absolute abrenunciare , & agere, qux judicata sunt, an non. Certe (1 hoc non: sacris eum terminis restitues, & ibi exeeutionem inferes temperate, & cum debita venerabilibus leckt reverentia. CAP. VII. Ut termini fandiorum homicidis, & c. non prefint. ■^Eque autem homicidis, neque adulteris, neque virginum 22 raptoribus delinquentibus terminorum custodies cautelam : sed etiam inde 23 ex tranes, & supplicium eis inferes. Non enim talia delinquentibus parcere competit, sed hoc patientibus : ut non talia ä ’nesumptorilnis patiantur. Deinde templorum cautela non nocentibus, sed laesis , datura lege: & non erit possibile, utrumque tueri cautela sacrorum locorum , & laedentem & laesum. (l. .Vov. q. c. 9. (2. d. Nov. 8- c. I. (.3- d. Nov. 8- v. 8. c 12. /.3. infin.ff. deojfic. prafid. (14. 1. 13. pr. ff'. d. t. (15./.6. (4' Fae./i“§Vi2 ~ ff.deoffic.prmfurbi l 3. in fin. I. 13. pr.fi de j §.3. 4- i- 6 .ff. d t. (,«. e.xo. verf.fed neque, infr. hic. (17. Fac. •ju\ prafii. I 28 tz 3 ff *“ panis. (*. Nov. 83- in pr. (6. /[u-Uit.C. de adsejsortb.& ß. de oßic. adfefor. (i%. Fac. I. de oßc. tknt. Nisi breve. C. tiefen: ex periculo. (7. Adde l. 6. ff. de «c- j prafii. (l 9. c. 8 infr. hic. Nov.fi. c. 8. (20. Nov. 128. c. 13. cu/ (g /. 21 p,- ff de lopruut. (9. L ih. § 3 C.deepisc.cmd. Lb-cf. 2. U >3 c. 10. 11. §. 3. (11. Fac /. 1. §. 2. ff. de itinere (10. v. t ~.ff (f vffic. prljiA. (ii. I. 7. § i.f tie offic. proconf. aeiuque privat. (22. c. 5. pr.fupr. hic. (23. Adde l. I. /. 6. tz. ;. i. mc.C. de rat. oper. Cia. c. 10. in sin. infr. 'hic. (13. Nov. 8.1 C. de his qui ad cedes Nov. 37- circa fin. Ntv. 117. c. ult. §. 1. 1 M m m 3 Z. i.P tk- 02 } Avth. Collat III. Tit. IV. Novell. XVII. 924 1. Fuhliccrum vero tributorum exactiones etiam 1 intra tem- ipla'decenter fieri procurabis : <\\xamzn\ fiscalium ratio & militibus, J*f 'privatis, ipfifque templis, & cuncU Reipubliae utilis & nccefia- irtaefi. Auxiliabuntur autem tibi ad hoc etiam Deo amabiles Ec (olefiarum Defensores , & Oeconomi: nullum horum, qui fiscalia ■tributa exigunt, abripientes exactioni, sed neque permittentes vio- 'dentura aut seditiosum aliquid pati exactionem inferentes: scientes ouia fi quid tale gesserint, de suo satisfacere fisco cogentur. C A P. VIII. .Ut cogant exosiores tributorum in apochis suis exprimere quantitatem zygocephalorum. ./“'Oges autem publicos exactores in suis de susceptis r manifesta A-' facere omnia , in quibus ea dederunt, nempe quantitatem zygocephalorum Z , aut jugorum, aut jugalium , aut quolibet modo per regiones nuncupantur: & pro quibus haec & quaelibet praediis exiguntur: & datorum quantitatem, sive in speciebus, sive in auro. Et interminaberis eis L magnum damnum , gfi manus amputationem , si hoc, quod praecipitur quidem semper, usque nunc autem non custoditum est, non deinceps omnibus servent modis. -j- Si vero (utafiblct) declinationem inveniant aliquam, dicentes non posse jugorum poni quantitatem: maxime quidem eos malignari putamus : sed tamen nihil hinc laedatur fiscus , nec collatores : fiscus etenim sine praejudicio omnia sua percipiat, & solenni- ter celebrata suscepti percipiant ii, qui haec exsolverint, nihil exigendi amplius. Causa vero in nullo laedatur, & secundum consuetudinem quidem tributa solvantur ab eis , & inferantur fisco. -j- 'Nuncietiir autem ad gloriosifiimos nostros Praefectos de istis primitus cogendis censualibus nuncupatas expositiones subtiliter dare , ut ex hoc fiateaufie dijudicatio : & sic interim secundum consuetudinem quidem datis fiscalibus inculpabiliter inferendis, quiequid in iis, quae dubitantur, gloriosissimi nostri Praefecti judicaverint, in iis, quae controversa sunt, hate valere : necessitatem habentibus exactoribus, post cognitam veritatem super his quaestionibns , & in rllis de esetero quantitatem zygocephalorum, & aliorum omnium „ describere, secundum quod a nobis jam ordinatum est. §. i. Non 4 permittas autem curialibus , aut Censualibus, dum vendita sunt prsdia eorum, aut in alias personas mutatur possessio , tergiversationibus uti quibusdam , & 11011 transferri a venditoribus ad em- ptores.prsdia: sed coges eos omnino facere mutationes fine damno. Si vero dixerint minus idoneos esse emptores , & propterea non fieri migrationem : hoc ipsum examinabis sine quolibet damno : & fi quidem idonei fuerint emptores , coges fiscalium Praesules omnibus modis & sine quolibet damno celebrare transpositionem. Si ▼ero pro veritate eos inveneris non fatis idoneos, coges venditores hoc ipsum profiteri ad gesta , quia periculo eorum transpositio fit fiscalium tributorum iu eos, qui ab ipsis emunt: hoc, quod etiam in Oriente novimus, in multis fieri gentibus. Sic enim neque fiscus nocebitur , & fiscaiia tributa a possessoribus inferentur, ut non alii quidem sint possessores, alii vero collatores. Oportet enim maxime contra possessores fieri collationes : sed non contra non detinentes, neque possidentes terras. C A P. IX. De profectionibus Prief.dum, ne Provinciales angariis , esc. vexent, sfic. ' 1 Llud tamen te volumus nosse : quia fi quando perceperimus ad * alias forte proficisci te provincias, competens est contentum te iis, qnte de fisco largiuntur , non gratis expendere: neque nostros subjectos atterere, sed ex quibus in provincia consistens expendebas , ex his ipsis & ad alias proficiscentem regiones facere expensas : neque angariis ; collatores affligentem , neque te, neque obediens tibi Officium : sed propriis quidem subjugalibus propriaque pensa agere iter, hoc ipso custodiendo, vel si non ultra terminos properes provinciae; sed propter qnandam occasionem necessariam circumeas civitates, p C A P. X. JC-Os autem , qui vocantur loci servatores, dare judices in civitati. d. 1:6. §.4. Nov. 128 - c. 13. Edici. 10. c.i. (2. d. Nov. 128. e. 3 - ( 3 - v. I. 2. C. ut nemitti lic. iu einpt. (4. Juth.Scd £7' periculum.C.Jine cenju vel reliquis. (5. Nov. 128 - c. 22. 134. c. i. vers neque vero. (6. c.4. insin.supr. hic. (7. Adde /. 3. C. de summa Trinit. (8 Adde £drV7. 2. c. I. Nov. 103. c. 2. (9. /. p.ff. de bonis damnat, i. 4. ß’. de jure fairen. I. z.Fi de intcriiSi. Sfireieg. 1. 10, tibus provinciae, cui praesident, ( licet, spectabiles Viri, vel cta- rissuni, vel Praesides iint) omnibus interdicimus modis. Seri neque si milites aliqui sequantur te , neque illos gratis permittas expendere, sed ex propriis emolumentis. Si vero hoc non egerint , sed ex tributis expenderint, & angarias acceperint: omne, quiequid damnificabuntur subjecti, hoc ex 6 eorum emolumentis exigens proprio- periculo irsis servabis. C A F. XI. Ut Frieses oblatas fibi de Religione jujfiones contemnat. ■MEque occasione 7 Religionum harestumque quaestionis 8 permittas alicui provinciam commovere, aut aliter quandam pra- ceptionem injungi provincia , cui praesides : ipse vero providebis eum competenti utilitate fiscalibus , & quae alia sunt perscrutari : & non permittere aliquid contra nostras fieri praeceptiones occasione religionum, f Si vero canonicum sit, quod qnaeritur una cum Metropolita provincite hoc disponere , & decernere, Gve Episcopi dubitent, sive alii quidam , & causa: dare Deo amabilem , & decibilem terminum , qui & decenter orthodoxam custodiat fidem, & indemnitatem procuret fiscalibus, & nostros subjectos servet inviolatos. C A P. XII. De capitali crimine damnatis, ut bona eorum non publicentur, sed propinquis relinquantur. QPortet autem te & in hoc omnem ponere providentiam, cum aliquis dignus apparuerit poena, ilium quidem punire, res autem ejus non contingere , sed linere eas 9 generi U legi, h. stantium Warn ordini. Non enim res sunt, quae delinquunt, sed qui res possident: at illi reciprocant ordinem : eos quidem, qui digni sunt pcena , dimittunt: illorum autem auferunt res, alios pro illis punientes, quos lex Forte ad illorum vocavit successionem. C A P. XIII. De injustis patrociniis prohibendis. DAtrocinia quoque injusta, quae cognoscimus in nostris provinciis fieri, omnibus corrige modis, non sinens ulli aliorum vitas in se suscipere, non ampliare sibi praedia nullo modo ei competentia, nou in aliorum laesiohem promittere patrocinium 10, non quemadmodum fraudant fiscum , suam virtutem objicere. Neque sit tibi cura cujuslibet Iint haec agentes dominii: sufficit enim per omnia tibi ad perfectam fortitudinem & lex, & imperii favor. C A P. XIV. De alienis colonis, tfi capite cerjitis , ut nemo eos suscipere audeat. gEd etiam suscipientes alienos agricolas sic odio habebis, sic compelles cito reddere, quod suscipiunt male, ut fi plurimum manserint inobedientes, omne, quiequid in onus provinciae est, illorum poileffionihos hoc impones. Si vero in aliis provinciis agricolae dicantur esse constituti, literis 11 uteris publicis ad provinciarum Praesides, ut in eas fugientes 12 agricolas confitentes aut convictos tradant posseffionibus , & revocentur ad provinciam, cui praesides, & inobedientes vehementer corri. ies minus idoneorum adjectione. Competens enim est , talia studentem, hinc ornis, & rerum diminutionem in sua facultate cognoscere : ut minoratus cognoscat, quantum est laedere , & delinquere in alios. Sed hoc ipsum age sive praedia possidentes in provincia sint, sive aliquorum aliis competentium gubernatores sint. -Oportet enim & possessores illa solum habere, qum eis dat lex , & gubernatores alienarum illis praeesse solummodo , quae per conductionem , aut alium legitimum eis sunt tradita modum, extraneis autem abstinere , & non providere quidem aliis, latdere vero alios, & sibimet lucrum impium ex hoc acquirere. C A P. XV. De titulis 13 affixis alienis praediis. Xltu.Ios 14 autem imponere praediis alienis , aut ergasteriis in civitatibus constitutis , & superscribere sua vocabula ita prariu- mentibus periculosum esse scias, ut agnoscant, quia haec agent« C . de bon. proscript. I . 5. C. ad leg. Jul. snajest. Nov. 134. c. ult. (io. Fac. tit. C. ne liceat potentiorib. patrocin. (11. Adde /. 7 ,ß. de custod. £sf exhibit. reor. Nov. 90. c. 5. 134. c. 5. (12. I. 12. C. d: agrie. & censtt. (13. Nov. 164. c. I. (14. Fac. tit. C. ut ne- mo privatus titulas. 925 De triente & se misse, A succesiionibns &c.- gea® ipsi suam substantiam applicabunt fisco. Si enim causam soli Imperio St fisco datam tentaverit aliquis arripere , in suis agnoscat experimentum : _ & suis rebus titulis impositis publicis , fiat aliis exemplum abstinentiae : qui, si iisdem implicentur malis, similibus subdentur poenis. Hae igitur omnia observa , sciens nostram circa te voluntatem atque sententiam , qualis quidem erit delinquente te, qualis autem probato, & nostra sequente pra- cepta, ac leges. C A P. XVI. ßuid primum facere debeant Srafides cum provinciam ingrediuntur. MOx autem ut ingredieris provinciam , convocatis omnibus in JU Metropoli constitutis (dicimus autem Deo amabili Episcopo, & venerabili Ciero , & Nobilibus civitatis) insinuabis haec nostra sacra prxeepta sub gestorum insinuatione: & propones exemplar «orum publice, non solum in Metropoli, sed etiam in aliis provin- «iz civitatibus, transmittens ea per officiales tuos sine damno: ut omnescognoscant, in quibus snscepisti cingulum , & videant, si hoc conservas, & nostro dignum temetipsum ostendis judicio* C A P. XVII. De armis. USc enim conservata apud te Faciunt präsentem tibi cingulum 11 diuturniorem, & gloriosiorem , si quidem super alia, neque armis i uti non militantem permittes aliquem. Hic te & Deo , ftlegibus, & nobis cariffimum constituunt, f Sed & illud pro- Yidebis, ut, si quis eorum, qui populum in turbas solieitant, lentant aliquando ab hac magna civitate fugere aut solus, aut cum aliis, & venerit in provinciam , cui pries : quatenus investigare de hoc, 8t examinare cum omni subtilitate & cautela [cures] & ubi constiterit, nunciarc hoc, si forte digni inquisitione sint personi, & adduci ad hanc felicissimam civitatem , St poenas sustentare, quas lex de talibus constituit. Dat. 16. Lai. Maji, Conflan- tinopcU , KEL 1 SAI!IO V. C. 53;. T I T. V. DE TRIENTE 2 ET SEMIS 3 E, ET SUCCESSIONIBUS filiorum & nepotum naturalium 3 : & collationibus 4 , vel distributionibus ; , necnon & literarum 6 aut numerationum , atque rerum, ex quibus detinent , infteiationibus. NOVELLA CONSTITUT. XVIII. Imperat. Just. August. Joanni gloriofijjima straf silo sacrorum per Orientem stratoriorum, iterum Exconsuli est statricio. P R £ P A T I O. J Am quidem magna huic , & ut ita quis dicat, bene a Deo constituta Reipublica (dicimus Romanorum) plurima de testamentis disposita sunt, & pleni legum Codices de talibus consistunt: & non solum sapientes antiqui hac scripserunt, aut piorum potestas Imperatorum : feil etiam a nobis jam non aliquo priorum principum minus legislationes prolata sunt: Deum vero femper considerantes, St quatenus ei placiti videamur , & aliquid bonorum dignum in nobis agamus: nitimur aliquid adinvenirc femper, & natura consequens, & quod poffit priora corrigere, Frequenter igitur & alia vice mirati fumus, quomodo legitimis & benevolis filiis, quibus agunt gratias parentes , quibusque quod relinquitur, jam etiam debitum vocant: solum triuncium definierunt ex necesiitate reliqui: reliquum vero jacet in voluntate parentum: & capiunt quidem carnati omnia , & extranei, vel cum libertate servi: filii vero licet multi consistant: etiamsi nihil offenderint parentes , confunduntur: & triuncium dividunt solum, rei si decem forte aut amplius fuerint: & pauperes erunt filii patris, donec vixerit, idonei. C A P. I. Di legitima portione liberis relinquenda , id est, triente , Ji intra quaternarium numerum conjistemt: aut firnisse , fi quaternarium numerum excedant . (1. Adde 2. steu l. 17. §. 5. . (2. v. e. 1. 3. 4. infr. bic. (3. V. c. 5. infr. eod. (4. v. c. 6. iafr. eoi. (9. v. c. 7. infr. eoi. (si. v. c. S- 9. 10. infr. eod. \7 • Autkent, Novisstmu. C. de inoffic. testam. (8- Nov. 21. c. 48. Eov, 39, c. 1. (9. v. I. 11. C.fum. trciscund. (10. Mut. Nov. 11$.f. 3. ia pr. (u. v. Nov, 3J8. (u. v. i. Nov, 115. c, A, XJAÜC7 nos moverunt corrigere legem, & non'eam dtspicers .em*- per erubescentes: talique modo determinare causam; uls fi qui— dem unius 8 est filii pater aut mater: aut dumum vel trium , veli quatuor: non triuncium eis relinqui solum, sed-et;am tertiam propria substantia partem : hoccst, uncias quatuor : & banccuc definitam mensuram usque ad'praedictum numerum. Si vero ultrai quatuor habuerint filios, mediam eis totius substantia relinquit partem, ut sexuncium sit omnino, quod debetur, singulis ex: xquo 9 quadriuncium vel sexuncium dividendo: & hoc non sub- injusta circumstantia rerum (forsan enim ob hoc etiam alii injustitiam patiuntur, & aliis quidem meliora, aliis vero deteriora percipientibus) sed quod contigerit unumquemque per omnia aquum esse in qualitate & quantitate , sive quis illud institutionis modo , sive 10 per legari , idem est dicere, & si per fideicommissi relinquat' occasionem : licebit enim ei reliquum octunciam forte aut sexu licium habere: St largiri, sicut voluerit, filiis ipsis, aut cuilibet extraneorum: & natura primo curata competenter, ficad extraneas- largitates accedere : hoc observando in omnibus personis, in quibus ab initio antiqua quarta ratio de inofficioso lege decreta est. C A P. II. Ut legitima portio filiorum curialium fit dodrans. IdXcipiatur 11 autem a nobis de curialibus nuper posita lex, qttsr filiis curialibus aut filiabus curialibus nubentibus noniuncinm omnino dari vult, reliquo triuncio a parentibus secundum potestatem dispensando : omnibus aliis de inofficioso positis legibus , & pracipue nostris , in snavirtute servandis T & de ingratis 12 filiis, & de naturalibus 13- prater solam quantitatem, quam ad prasens auximus fecundum omnes pradictas definitiones. C A P. Iit. Si liberis suis pater nudam proprietatem', est uxori usuM- fir nehmt omnem reliquerit. pRohibemus autem & illud grave existens, St habens quidem aliquam legalem occasionem , :n duram tamen incidens crudelitatem St amaritudinem. Novimus enim aliqua testamenta, secundum qua morientes , non paterne, nec ut viros oportebat, sed nimis molliter atque remisse fecerunt institutiones uxoribus, siquidem illis omnem reliquerunt suarum rerum usumsructum , filiis autem proprietatem nudam. Quamobrem arbitror studium cfie hujusmodi testamentis, uxores etiam proprietatem acquirere, filiis forte fame peremptis. Unde enim & in medio gubernentur , & quotidianum habeant cibum , nihil eis derelicto , uxoris ira, forsan & irrationabili, intercedente , qua eis etiam quotidianam gubernationem abripiat? Non licebit igitur de extero nili omnino filios habenti, tale aliquid agere , sed modis cmr.ibus cis-kujus legitim* partis, quam nunc deputavimus, est usumfruUmn 14, insuper est proprietatem relinquat, fi vult filiorum non repente: [ ime mo- rientium , sed vivere valentium vocari pater, f Et Ltsc omnia dicimus non in patre solo , sed & in matre, & avo , & proavo, & adjunctis unicuique fcemir.arum personis, id esi, avia i: proavia,- sive- paterna, sive materna sint. C A P. IV. Quemadmodum liberi ab intestata per femininum sexum descendentes , succedere debeant. MEque 19 illo de extero servando in nepotibus , & pronepotibus ^ non suis, & sub potestate constitutis-, minus 16 tertia parte eos habere, quam eorum parentibus viventibus oportebat relinquere testatores. Non enim excipimus ulterius nepotes-, qui ex filio paternis avis accrescunt , ut ilii quidem integram accipiant partem , quantam eorum acciperet pater vivens: nepotes autem ab avo per mediam filiam venientes, aur avia paterna vel materna minus tertia accipiant: sed unum ordinem in omnibus ponimus nepotibus , & pronepotibus, non ferentes feminam >7 a masculo in talibus minui. Neque enim masculus ipse in se, neque femina solum ad nativitatis propagationem sufficiens est : sed stent utrumque eorum coaptavit Dens ad generationis opus , ita etiam (13. v. c. 5. infr. hic. (14. Adde I . 30 . pr. I . 32. /. 36. C. de inofiic. testam, vide tamen l. 37. Js.de- usufr..legat. I. ig-.insin. C. de excusat. tut. l. 8. ff. deusufr. aderes. (15. Antbent. Qua tertiee. C. de costationib. (16. §. 15. Inst. de bered, qiueub intest. I. 9. C. desuis , l. 19. C. d« collatienib, (17, d. 1 . 19. i. i. 9. d.H. i;. ^7 Avth. Collat. ITI. Tit. V. Novell. XVIII. _ 92g ütrii.soue servamus squalitatem' §. Sed nec usque j prioribus einrn Legibus volentibus in collutionibus, si quidemfine W slatuimus ledern. Hxc enim dicimus , & in illis liliis , qui testamento morerentur parentes, coüattonessecundum eurum virtutem - • licet non sint secute nuptias dotes , sed /e« ; st vero testati nihil dicentes de eis, locum non fieri collationibus LX nuptiis sunt legitimi, .- ----i.-* . afFectus indubitatus, & mamFestus inter conjuges existens Kilos praestet esse legitimos. Dotem i etenim celebrant nuptix: nuptias autem dotes r non Faciunt, sed conjunctorum affectus. f Koc idem obtineat & in iis, qui ex posteriori Z affectu cum dotibus fecundum nostras Constitutiones , legitimi iiunt: & hxc fit sanctio legitim» soboii. C A P. V. Dc concubinis $s naturalibus liberis, quomodo hi ab intestato succedant. /-'Onsideremtis a,item aliquid ad solam naturam clemens. Multi ^ namque molesti sunt nobis seinper, precesque crebrae, & flentes filii. Etsemper equidem clemens aliquid desinimus : sed quia non hoc cum lege agimus, erubescimus: ideoque causa; etiam legem adjicientes, ipsi quidem populos removebimus : dabimus autem omnibus habete cx lege remedium, f Quia enim testari naturalium filiorum patribus etiam ipjis dedimus, legitima quidem existente prole, usque 4 ad unam solam unciam, quam habebunt una cum matre : (hoc quod etiam prius fuit) filiis autem non exiftentibus legitimis. usque 5 ad medietatem totius substantia: hoc dicunt ä nobis posita; leges, non in testamentis solum patribus concedentes hoc agere , sed etiam aliis munificentiis, quas & superstites donant. prxseus autem lex de iis , qua ab intestato sunt, loquitur , & novi aliquid introducit, f Nunc enim fi quis moriens legitima sibi penitus subole non existente (filiorum dicimus , aut nepotum , 'aut castora; succelfionis) neque 6 uxore legitima, proinde moriatur, non disposita j übst antia, es veniat cognatio forsan, aut certe manu- mijsor bonorum po sessionem movens, cs insurgens, aut etiam nostrum terarium : (nec enim illi, quantum ad hoc , parcimus ) sit autem ei domi donec vivit, libera mulier in habitu concubinis cum eo degens, Is filii cx ea: (talibus enim solis hxc sancimus, ubi omnino indubitatae sunt sive concubinx in domo habitx , sive naturalium ibidem proles) es nutrimentum damus eis, es intestato parentibus mo- rientibus duas habere uncias puternasubflantia, cum matre partiendas, quanticunqnesuerint filii, ■ ita ut pro portione unius filii es mater accipiat. Et hxc dicimus, fi uni concubina: cohabitaverit, & filios ex ea habuerit, aut praecedente concubinx morte forsan aut divisione, filii domi sint: tunc enim damus eis ab intestato duarum unciarum successionem. §. Si 7 autem confusa concupiscentia ita fiat, ut alias superinducat priori concubinas, U multitudinem habeat concubinarum fornicantium (sic enim dicere melius est) ^s ex cis filios f «ciens moriatur , multas simul relinquens concubinas: odibilis quidem nobis est iste, qui talis est: procul uutem omnibus modis ab hac Lege expellatur. Sicut enim quis legitim^ uxori conjunctus alias 8 superini!... .re non poterit matrimonio consistente, & ex eis legitime filios procreare i sic neque post cognitam (quemadmodum diximus) concubinam, & ex illa filios dabimus, si aliud opus libidinis egerit, etiam h«c ad succellionem ejus introduci, si mortuus fuerit intestatus. Nam si hoc non constituimus, indiscretae erunt mulieres, quam magis, aut quam mimis amaverint: indiscreti etiam filii: & nos non praebemus luxuriantibus, sed caste viventibus Legem, f Non autem distinguimus de filiis sive masculi , sive fmminx sint. Sicut enim natura nihil circa hoc arte ratiocinatur: ita nec nos alteram in masculis, & alteram in Fcemi- mis secundum hoc ponimus Legem, f Valebit itaque haec lex »obis in futuris , & maxime omnium haec : quoniam earum , quae dudum non recte tenebant plurima L emendavit, & explanavit: & quod praeteriit 9 , non potest ab ea , quae nondum erat, regulae subjici. Haec ä nobis de praedictis succeffionibus sunt sancita. C A P. VI. I De coSationihus dotis 10 , vel donationis propter nuptias. Llud 11 quoque bene se habere credimus hac Lege complecti: sed res habere per dotem forte, aut ulio medo datas: £7 quasunt re- \ licia defendere: Nosiancimus, non ejse omnino talem opinionem: sed j sive quispiam intestatus moriatur, sive 12 testatus, quoniam incertum est , ne Forsan oblitus datorum , aut prae tumultu mortis angustiatus , hujus non est memoratus, omnino ejse collationes , (f exinde aquuUtatc :;:, fecundum quod olim dispositum est , nifi expressiv n 13 dfjegnavcrit ipse se velle non fieri collationem, sed habere eum qui cogitur ex Lege conferre , os quod jam datum est , & ex ture testamenti: omnibus, quae prius dc collationibus a nobis sancita sunt, in sua virtute manentibus. C A P. VII. Si ressuas pater inter liberos distribuere voluerit. RT quod saepe nobis judicantibus placuit, necessarium credimus ' J nunc partem fieri praesentis Legis. Frequenter enim quidam plurimorum filiorum constituti patres, deinde putantes mox substantiam dividere, ut a fraterno certamine eos praeservent: ad majores adhuc & saeviores eos contentiones adducunt. Cum enim oporteret, fi hoc vellent, aut aperte omnia dividere in testamentis suis, aut si non hoc vellent, partes facere , & eas subscribere, & lic indubitatam dare filiis divisionem : at ilft non hoc faciunt, sed partem quidem aliquam per se ipsi scribunt, & neque hanc continue , sed forte interscriptam alterius cujusphm literis, & in descriptione abjecta , & nulla custodia digna positam: residua vero pars nequaquam illorum est manus, sed subscriptoris cujufpiam forte corrupti, aut cujuscunque: & hinc illis litium occasiones decies millies, utrum hxc voluntate gesta sint patris, an alicujus artificis operarii certaminis & contentionis, & ad favorem partis alicujus scribentis, f Hxc nos molestare de extero nostros subjectos nolentes sancimus : Si 14 quis voluerit insuas res filiis aut dividere , aut omnes, aut etiam aliquas sone relinquere fracipuas: has maxime quidem, fipojsibile est, dicat in testamento , cs indubitatam det filiis hinc utilitatem. Si autem hoc non agat, propter all- quas necessitates, qua: plurima circumajsijiunt hominibus: licet tamen discriptiones facere rerum , quas purtiri vo.uerit: is subscribere 16 omnibus aut ipsum, aut filios universos subscribere praparare, inter quos res dividet, is ex hoc causa dare indubitatam fidem , is quod secundum hanc sit speciem, ratum sit atque firmum , uliaque cautela non indigens. Si vero aliquis hoc non egerit , fei dispersam (sicut plerumquej sine testimonio subscriptionem fecerit: sciat nihil hinc filiis sese pr abiturum utilitatis: sed quasi nihilsit salium , divident siubftantiam filii, incertus Ss plerumquesine testimonio conscriptiones j Konsequentes : neque judicibus causa (quos judices familix eteifeun- dx Leges appellant) has sequi cogendis. Oportet enim providere subtiliter cautelx filiorum , & non aliud quidem minuere, aliud sub errore relinquere, quod difficilium insuper & insolubilium, crebro etiam crimina ferentium causarum occasionem prxilat. De succeffionibus itaque & collationibus, & aliis, qux prxdida sunt, usque in hoc sancitum sit. C A P. VIII. Si quis prolatant manum negaverit. CTudium vero malevolentix, quod fit ab aliquibus, necessarium nobis fecit plebis denuo legislationem approbare: quam per quendam suorum protulit tribunorum 17, & qux Aquilia nuncupationem ab illo suscepit: secundum quam pro abnegatione duplicibus 18 subdebat exactionibus malevolentes, abnegare tentmies, ubi etiam alix quxdam actiones ad eundem cooptatx sunt ordinem, sed paulatim mutata clementia, ablata est, quxconsuevitin:quorum enutrire malevolentiam. Quamobrem etiam nobis necessarium visum est, indecentes & turpes abnegationes prxdictx pcenx subjicere: Si 19 enim protulerit aliquis scripturam , ulter autem eant (1. /. ult. in pr. C. de donat, ante nupt. (2. I. 11. in sin. pr. C. de repud. (3. Nov. 89. c. ult. §. ult. Inst. de nupt. (4. I. 2. C. de natural. liber, d. Nov. 89. c. 12. in pr. hs §. 2. (?. I. 8- C. de naturas liber, d. c. 1*. §. 1. abrog. §. 3. d. c. 12. (6. d. c. 12. §. 4. (7. d. c. 12. §. ;. (8. I. 7. in sin. C. de Judais. I. un. C. de con- eubin. (9/v. l. 7. C. de legib. (10. Nov. 97. c. 6. (11. A/ith. Mx testamento. C. it eollatitnib. {1*. Abrog. I. I. §. 6.js- ii. r. C. de coliat. (13. Abrog. I. 35. I. 39. §. 1. ff.famU. ercisc. I. 14. jjf. de dotepralegat. (14. Anth. Si modo. C.fawJl. ercisc. (15. 1 . 8. C.de inejsic. testam. I. 16. /. ult. C.fam. ercisc. I. 20. §. 3 l. 39. §. I. \st'.fum. ercisc. (16. Nov. 107. c. 3. (17. /. I. in sin.si Z. If. /»/- ad leg. Aquil. (iz. I. 2. §. 1. I, 23. §. 10.si. I. 4. C. d. t. §. I. vers. at adversus, insiciautes. Inst. de pana temere litig- (l§. Auth. Contra qui propriam. C. de non num. pectat. Mtgtvtrii, 929 De filii«? ante dotalia instrumenta nati«?. 930 negaverit, cum h. satiatur actor causis fati cira probationem ejus, aut Uterus quidem suscipiat; dicat autem : Non solutum debitum sibi, N probaverit hoc legitimis tmlis altor: condemnationem adversus eum duplicem in utroque casu fieri sancimus : non quia amarioribus Legibus delectamur, sed quia lites eorum minores efficimus : quatenus timore poente citius dicant , quod confiteri competit. In talibus itaque omnibus modis condemnationem hoc fieri volumus modo: & fi praeter haec egerit, judicem scire , quia transcendens legem i se tenebitur his pcenis. f Haec autem dicimus , nisi probationibus a.'lor ai.renuncians , personis, sed mediocres, & mites ex causis ostensi, medior« etiam potiantur judicio. C A P. XI. Quomodo concubina:servilis conditionis constituta , legitima uxores fiant. / iUod autem ab aliquibus maligne dubitatur, in quibusdam no- stris Constitutionibus , & in Judiciis quidem plurimis motum est: cum fit justum ulterius non quaeri, praesenti conjungimus Legi. Constituentibus enim nobis, ut si quis respexerit aliquam mulierem clemens , & hanc sortiatur absque dotalibus documentis , sacramento rei usque nunc abnegationem factam solvi voluerit. 1 deinde faciat filios: postea vero maritalem ad eam receperit affe- Sienim tale aliquid egerit: si quidem mox ab initio post abnega- ctum, & scripserit hujufm. di instrumenta, & fecerit filios: non tionem intulerit jusjurandum , L ille continuo confessus fuerit, r — .. : - ~ n ' '- *■—— -- n '- quod in negationem deductum erit: fine periculo erit quantum ad duplum, f Sivero longiori facta lite, tnne actor inferat sacramentum, at ille etiam uc, quod infertur , profiteatur , de dupli quidem eum eximimus poena : omnes vero ex ensas , qui usque tuncfasti sunt propter probationes, actori jurejurando ejus definitas, exsolvere eum, qui ab initio quidem nega vir, postea vero confessus est, jubemus, f Si quis autem adnumeratbmem in se factam pecuniarum negans, postea utatur solutionibus 3 a fe factis: tali homini nullam utilitatem horum , quivere soluta sunt, elfe sancimus, sed totum eum debitum exigi praecipimus, & hanc solam sustinere negationis pcenam : hoc, quod etiam quidem ante nos Imperator constituit: nullo judicantium neque in hoc flectendo, sed integritatem Legis custodiente, f Si autem etiam reus proterat literas actoris, deinde ille eas neger, at ille probet eas, non solum illud repetetur, de quo negotiatio fuit, sed etiam tantum aliud adjiciatur. Hic quoque de jurisjurandi datione similiter etiam in actore introducatur ratio. C A P. IX. De tutore , vel curatore inficiatore. CI vero lis agatur per curatores nimirum pertinens ad personas, qui curatoribus indigent, hujusmodi negati nis .oenam (quando in ipsorum curatorum fuerit literis) non adversus eos, quorum sunt curatores, sed adversus eos fieri, qui turpem & indecentem hanc negationem fecerint. Si vero aliud condemnationis augmen- solum eos, qui post hoc nati fuerint filii, sed,etiam priores esse legitimos, & propter circumvenientium, & maligne interpretantium calliditatem: etiam jam aliam scribentibus Constitutionem : quia hic volumus tenere, licet secundi non sint nati post dotem filii, aut existentes moriantur: adinvenerunt quidam etiam aliam dubitationem, non recipientes hiec tenere in iis , qui libertabus copulantur: cum utique recte conjicientibus nostram intentionem etiam hoc fuerit jam sancitum. Si enim ad libertam non omnino nuptix prohibentur: certum fuit, quia etiam in illis hic tenere volumus. Sed quoniam utique hoc dubitatum est; sancimus: Si 6 quis uxorem non habens legitimam , «af filios legitimos , ad rncittam propriam habuerit quundam meliorem sententiam, ey filios protulerit ex ea in servitute constituta : postea vero libertate honoraverit ist ancillam est natos, jus eis aureorum petierit annuhrum , regenerationis 7, & inter ingenuos secun lum justos reduxerit, modos, & nuptias consummaverit, postea vero nuptialia conscripserit documenta , cs aut fuerint filii pojleu, aut non fuerint, (ut utriufque nostri Constitutionis amplectamur cafus)_/?r & uxor legitima, & sitii sub potestate istius , est fui , cf ab intestato heredes genitori: (dicimus autem eos, qui ante nuptias nati sunt) bis viis , per quas ad ingenuitatem , secundum quod pradilium est, venerunt, & celebratione pojlea dotalium , jus legitimorum eis prabentibus. EP 1 LOGUS. f Tua igitur Excellentia , qui bene nobis & sancte visa sunt, & pro nostrorum quiete adinventa, omnibus gentibus, quibus tum aut in duplum , aut in triplum , aut in quadruplum ab anti -1 P r “?, es > l’ er . P rKce I’ ta propria faciat manifesta: ut agnoscant, quia quis Legibus, aut Prinrcipum introductum est Constitutionibus :! "ulla maxima cura , per quam iemper aliquid adjicit Deus nostris maneat quidem illud secundum propriam formam , sicut nos illud i sceptris, extra nos conlilht pro eorum folaitudine & providentia. in nostris Institutis & Digestis & Constitutionum libro sancimus: hoc autem nunc augmentum priorum sit. C A P. X. De improbis poßeforum exceptionibus. TLlud 4 quoque in Judiciis arbitramur oportere melius, quam .omnes ante nos determinare, & constituere. Si quis enim conventus fuerit res habere alterius : ille vero dicat res uon ejse illius, i: quo dicit alior, & cogatur, qui actionem infert, aut documentis, aut testibus, aut aliis uti laboribus, ut ostendat,, res iäius ese: postea vero is, qui femper abnegaverat illius hoc nonfuijse : nti voluerit illius jure, & dicere , quia ex hypotheca aut aliis causis in illam personam relatis propinquior est, quam ille , qui causam movet: alii quidem sententii vacent, qui prioribus nostris placuerunt: mediocris autem quidam, & clemens, & ipsi caufi conveniens pcena abnegantibus inferatur: pro abnegatione namque circa hoc, & actoris laboribus , dum adhuc causa dicitur, ad 5 actorem transferatur rerum, de quibus est quistio facta, possessio : licentiam habente eo, qui hanc reddet, fi qua jura habeat ex illa persona, de qua prius negationem passus est, competentia sibi hic proponere, & Legum jiittitiam promereri, pcena in sola translatione possessionis constituta. f Hic ä nobis pro successionibus, & collationibus, & distributionibus, & litigantium cautela, & ut multitudo litium minuatur, & inventa sunt, & sancita: & de ci‘:ro tenebunt: quatenus & succeffiones agnoscant, & collationes non ignor nt: sed circa distributiones non resultent, & neque petulantes suarum literarum abnegatienibus insiliant malignari volentes, neque annumerationes abnegent, neque postea forsan solution ibus utantur , neque res, ex quibus detinent, abnegent (1. I. i. fis. de probat, (r. I. 15. C.df judiciis. (3.1 . 43. in pr.js. aertg.jur. (4. A theile. Item pojs.jsor. C. qui potior. (5. c.l.ult. C. de rei vind. I. unie. C. uti possidet. L 6. in sin.fi', de Qurboniuno. Tom. II. Datum Calendis Maji, SARII V. C. S3jr. Constantinopoli , post Consulatum BELf- T I T. VI. DE FILIIS 8 ANTE DOTALIA INSTRUMENTA NATIS. NOVELLA C 0 N S T 1 T. XIX. Itnp. Justin, August. Joanni gloriofißmo sacrorum per Orientem Pratoriorum P nescito , iterum Exconsuli Ist Patricio. P R AS F A T I 0 . pErvenit ad nos, dubitationem vanam quibusdam incidisse, si quod sancitum est a nobis de filiis procreatis ante dotalium celebrationem , postea dotalibus factis, non etiam in priteritum feratur in iis, qui non decreto aut transactione sunt terminati qui- stionibus. Nobis utique cum particulariter poneremus Leges, ex- preffim in prima 9 Constitutione, qui hoc fancivit memorantibus , ut sive supersint eis patres, sive defuncti sint, nondum tamen hujusmodi quistiones aut sententiis, aut transactionibus fufieperunt terminum : omnino ita judicari , sicut nostra dicit Lex , quam complentes , etiam secundam io posuimus Legem, eadem valere sancientes , etiamsi non post dotes procreentur filii, aut procreati moriantur, nihilominus & ante dotes natos legitimos esse: & in han. quoque secundam nostram Constitutionem similiter adjecimus, oportere ejus legislationem & ad seniora 11 lefcrri tempora, exceptis illis causis, quas aut judicialis sententia , aut transactio terminavit. t sied quoniam quidam post hasnostras claras Leges audaci mente nostram prxsumpserunt male interpretari legislationem & sensum: tertiam 12 coacti sumus exponere Constitutionem, per (6. Auth. Sed nova. C. de natund. liber. (7. Nov. 78. c. 1. (8. Nov. ia. c. 4. (9. I. 10. C. de nuturulib. lib. (10. I. ii. C. i.t. (11. V.l. 7. C. de legii. (12. Nov. 11. c. uti. N n n Piam 9 ? i Avth. CoITat. III. Tit VT. VII.- Novell. XIX. XX. 932 Hies: deindeVa moriente , aut matrimonio repudio saluta,, bahrn’-', ces duos-, nninum. eunuemqu dliosex aliqua-, ad-quamruptia non interdicuntur: postquam vero\ 1-j'iventem : hoc indubitate pia quatn jpffiimis , fi quis legitimam eu fi, ritf _ , hi nati funi 1 , d. aiulut confeceri t hi cum do, ei natos, filios exstare.. Sed '1 u i a in ip adjecimus aperte valere hajttfmodi legislationem , stiam in illis., quorum patre» adime supersunt, au-t defuncti quidem sunt,, contentio autern neque-judiciali lententia', neque amicabiii interventione »lecisa est hinc quiiiamSarfcitrati sunt , nos nullatenus velle ta ,. qua in memoratis continentur legislationibus de filii: , qui »nte celebrationem dotium nati sunt , valere etiam in illis, qui ante Imjns, nodi legislationem nati sunt. & maxime eo quod hujus pars in prima & fecunda Constitutione posita , ablata lit a nobis in Codicis compositione: Quod absurde arbitrati sunt. Justitfime atamqtie & primae & fecundi hoc subtraximus Constitutioni, & tertii non adjecimus, in particularibus namque positis legislationibus necessarium erat forte hanc accipere in praeterito legislationis "telacii nem : in. omni vero coacervatione legum Codicis cognominis nostri recte abscindere talia proposuimus : quatentis non multitudo superlhia in Codice scriberetur, f Tertia vero Constitutione non adjecimus aliquid de temporibus , cumomnibus manifestum sit,- •portere ea', qui adjecta smit, per interpretationem in illis valere, in quibus interpretatis legibus fit locus. CA P. I. fft caput ultimum. Novell. XII. ad proterit» pertineat nondum judicata , aut transacla. OUia vero omnino emerserunt quidam &de sic manifestis se du- A- bitare contendentes, vel errantes, hanc adjecimus legem, sancientes in pradiclis tribus Constitutionibussaliam A nobis legislatione;» valere , in quibus etiam expressi in primas positi a nobis ifgi adseripsimus: hoc est, iive supereiTc contigerit talium filiorum patres. sive mori: nondum vero hujusmodi negotio aut demeto aut transactione finis acceptus est : fecundum haec tales cati si« -ad leges a nobis positas deducantur; exceptis illis negotiis, quse sontigit ante ieges a nobispofitas aut decreto judicum,, aut transactione determinari. EPILOGUS. f Qui igitur nobis placuerunt, & präsente sacra declarata Hmt fige, tua Sublimitas manifesta omnibus- facere studeat. Dat. it. Caiend. August. Constuntinopoli, post Consulatum BELISA- RII V. C, uxor-em habeas, ist legitim; ex | & interim quoniam Paphlagonia & Honoria divisi prius in judi- - > - - '- —rcduft* sunt Pratorit nomen so. acuit schema tuo competere cingulo, onnwantct ." legitimos- etiam ctcjHoc idem & ia duobus aliquando positis, lioc est, fseilesponto , ct ipsa nostra Constitutione non! Ponto Polemoniaco: nam & illic duobus constitutis prius judici. ‘ im.v nunc autem-uno Moderatore facto , & decorato etiam ipso specktlniium dignitate , rursus hoc proveniebat : & ad taum so- T I T. VII. DE. ADMINISTRANTIBUS OFFICIA IN SACRIS 1 APPELLATIONIBUS. NOVELLA CONSTIT. XX. Imp. Justin. August. Jeanni gloriofijs. sacrorum pratorio- rum Prafeito, iterum Exconsuli ist Patricio. PRiEFATIO. J Äm quidem sacram fecimus legem 2 de appellationibus eloquentem, quem oportet servari moilumsuper eis, ist unde ad quos, fieri .appellationis quasque deceat: quam tam ad tuam Celsitudinem, quam ad gioriosiffimum misimus Quaestorem, Quia vero plurima facta est dubitatio de administrantibus eis officiis : cum ii, qui ex sacro quidem Epistolarum scrinio sunt spectabilium judicum, vindicarent sibi appellationis ministerium: qui vero ex Sede tuae sunt Celsitudinis, maxime dicerent se loedi, si mutato schemate, nequaquam soli appellationibus ministrarent iis , quae ä ciariffimis provinciarum judicibus veniunt ad solum tuum judicium , [ficirt prius erat dum in divino quidem ipse audires Consistorio, ministraret vero auditorii negotio motö , L pariter audiente tua Celsitudine cum gloriosissimo nostro Qqaestore, utriusque partis totum sibimet applicarent : congregatis apud tuam Celsitudinem & Gioriosiffimum Hosti um Quaestorem saepius & iis , qui ex sacris scriniis appellationibus ministrant, & qui ex tuae Sedis Celfitudiiie & officio : novis- dirne ad qnandam formam causa perducta est, quam ex non scripto »duos-deduxistis.- Causa vero nobis non incongrua visa placuit : lummodo judicium ferri appellationem lites oportebat, secundum terminum tamen Constitutionis de appellationibus. C A P. I. Nt fila. cohors PP. ministret in ejus appellationibus. POmplacuit igitur simul iis quidem officiis utriusque adaiinistra- tionis, simul autem vobis ambobus insuper & nobis recte s« habere visum est, solum officium tua Celsitudinis talibus ministrare appellationibus, sicut & prius fuit, & in schemate sacri auditorii dicantur , & adsit gloriosiffimus noster Quast or , L particeps sit gestorum,. e a p. 11. QEd etiam quoniam privue 3. Cappadocia Präses prius ad tuum cingulum respiciebat solum , & tibi appellationes ferebantur: nunc autem in spectabilis Proconsulis figuram mutatus est, nihilominus competens est & illam administrationem appellationem suscipientem & mittentem, hic litem secundum nostram sacram Constitutionem in ordine sacri nostri Auditorii eara examinari : präsente quoque gloriosiisimo nostro Qtiastore, & pariter audiente negotium, solo officio ministrante tuo : quoniam L prius hoc solitum erat: nam etsi spectabilis Comes domuum permixtus est, tamen neque pridem multae quaedam movebantur caufe apud eum : neque ex judicio ejus ferebatur aliqua pene appellatio hic. Nunc autem quee circa srarii dispensationem sunt, & aliis hsc quibusdam tradidimus: & non oportet ob hoc minui Sedem tuam : sed similiter tuum ministrare officium solum hic delatis negotiis. C A P. III. J-J.Oc rpfnrn etiam in Armenia Proconsule 4 : quoniam prius artmt- x nistrationem eam ordinariam $ facientes, & nunc nihil ei addentes , in Proconsulis figuram mutavimus. Etenim inde venientibus litibus tine Celsitudinis ministravit officium, lite quidem ih ordine 1'acri auditorii (sicut praediximus) movenda apud eos: apud autem ambos vos examinanda: nihilominus autem officio tuo ministrante caufac, sicut prius fuit, dem solum administrationis ordinaris haberet schema, majore ordine non suscepto. C A P. IV. QUoniam vero Lycaoniam &. Pisidiam & Isauriam sub judicibus A-primitus constitutas, & appellationes destinantes ad Sedem tuam nunc decorari Pratorum 6 cingulo contingit: licetvidea- tur quodammodo permixtum quoddam ei etiam militare officium; quoniam prius & Duxin utraque harum provinciarum fuit: necessario nobis fe habere placuit propter hanc novitatem , soli Sedi tu* & glorioiilsiino Qitafiori tradere appellationum examinationem: cedere quoque clementius tuo officio, ut iis , qua super hoc aguntur , ministrent, unde sive aliquid factum est tale prius, iive etiam postea fiat: eundem ordinem causieimponi sancimus, C A P. V. OUia vero duae fuerunt ministra tiones pure & Comitis Orientis, & Judicis prima Syria : & Civiles quidem hujus administrationis appellationes ad tuam referebantur Sedem,, officio administrante solummodo tuo: Comitis autem Orientis , utpotespectabilis, in sacrarum auditionum figura , ad Sedem tuam & gloriosiifimi Quce- storis veniebat, solis, qui ex sacris furit scriniis , ministrantibus. C A P. VI. CEd hoc in hac parte nobis bene fe habere visum est, in hac videli- afficium tuum: 1 sed'propter spectabilium schema in ordine sacri ^ cet administratione commune dare ministerium , &iis, qui ex (,i. Fac. Nov. Hz. L 2. C. de legib. (2; l. nlt. C. detemp. ist re- i pr. appellat. V. Nov. 23, (g„Nov. g, c. 1$, §,24. (4. V. d. Nov. sacrarum Epistolarum scrinio sunt, &qui ex officio tuse Celsitudinis: quod enim prius duorum vicariorum fuit Pontica & Asia, & omnino innovatum est, & in unius administrationem solius provinciae mutatum, (dicimus autem aliud Galatiae, aliud autem Phrygia: Pacatianae) veniat quidem tam ad tuam Celsitudinem, quam ad gioriosiffimum Quaestorem : solam autem modo ministerium suscipiat officium Sedis tuse. 8. c. 15. §. 43. (;, Adde Nov. Zi. c. I. §. Z. Nov. 8. c. 15. §. IA. 30. Nov, L/. (6. Immo vide C A P. 933 De Armeniis. 934 C A P. VII. ILliuI tamen sancimus , ut ex administrationibus nunc I nobis adinventis, & mutantibus antiquum schema , sive hoc ipsum secundum naturam proprice judicetur administrationis , sive etiam ex delegatione nostra, idem serretur schema-: & ibi solum administrare officium tus Celsitudinis sancimus. C A P. VIII. Clmiliter sive ex delegatione, sive ex cinguli natura appellatio O veniat, officium tuse Celsitudinis miniftrare appellationibus sancimus: sive etiam ex delegatione nostra, similiter officii erit tui. C A P. IX. TN quibus autem commune diximus, & tuorum officiorum & fa- 1 cri scrinii ministerium , similiter commune servamus , sive ex delegatione , sive (secundum quod dispositum .est) in judicio fiat examinatio, f Super illis tamen litibus., quas non spectabiles Judices judicant, sed Advocati solum : referatur negotium tam ad Sedem tuam , quam ad gloriosiffiimim Quaistorem devotiffimis libellinfibus i ministrantibus eis : quoniam dum nihil omnino super istis innovatum sit, antiquam fervamus figuram, sicut etiam in aliis omnibus non innovatis antiqua ministeria manere in fe- metipsis disposuimus , nulla novitate facienda : accedens namque novatio aliter quodammodo oportere fieri etiam ministrantHim ostendit figuram. EPILOGUS. t Que igitur planterunt nobis, & per hancsecram d eclarata sunt legem: tua Celsitudo omnibus faciat manifesta Edictis destinatis äse: ut omnes cognoscant, qua nobis sunt placita. Dat. 15. Cal. April. C. P. P. C. BELISAR 1 I V. C. T I T. V 1 U. DE ARMENIIS. 2 NOVELLA CONSTITUT. XXI. Imp. Justinian. August. Aeacio Proconsuli Armenie. PRAEFATIO.' ARmeninrum regionem bene legibus gubernari volentes, & nihil a ab alia nostra differre Republica , & adininistrationibiis eam Romanis ornavimus, prioribus eam liberantes nominibus, & figuris uti Romanorum assuevimus, sanctionesque non alias esse apud eos, quam quas Romani nominant., disposuimus, & existimavimus, oportere expressa Lege illud quoque corrigere , quod male apud eos delinquebatur, & non secundum barbaricam gentem virorum quidem ejse successiones tam parentum , quam fratrum est alte(l. Adde i. ult. C. ubiser.at. I. 32. C. de appellntionib. (2. Adde Edici. 3. Nov. 8. c. 1;. §. 22. 23. 43. (3. /. 14. C. de S An rius generis , mulierem 3 vero nequaquam.: nequeßnc dote eas ai virosvenire, nec enti ä maritis futuris , quod barbarice hactenus apud eos servabatur, non ipsis solummodo h*c ferocius sentientibus., sed etiam aliis gentibus ita exhonorantibus naturam , & femineum injuriantibus genus, tanquam nona Deo sit fastum, nec serviat nativitati, sed tanquam vile & exhonorandum, & extra omnem competentem honorem. C A P. I. ncimus itaque per hanc sacram legem , & apud Armenios hasc ipsa tenere, quE & apud nos occasione suceeffionis Fteminarum, & nullam esse differentiam masculi & femin» : sed sicut & in nostris Legibus dispositum est, secundum quam figuram heredes existent parentum, hoc est, patris & matris, & avi & avis, & adhuc longius, vel eos, qui post ipsos suut, hoc est, filii & filis, & quemadmodum ipsi hereditatem transmittant, ita apud Armenios esse, & nihil Armeniorum Leges ä Romanorum differre. Si enim nostrs Eeipublica sunt, serviuntque nobis cum aliis gentibus, & omnibus nostris fruuntur , nequaquam sola apud eos femina [aj nostra squitate repellentur, sed omnibus sub aquitate nostra erunt Leges, quascunque L ex veteribus collegimus, & in nostris posuimus Institutis atque Digestis, & quacunque ex Imperiali legislatione tam priorum Imperatorum, quam nostra conscripta sunt. C A P. II. UiEc igitur omnia valere per omne tempus sancimus incipientia x a principiis pratentis quarta decima Indictioni; .- & luijus, secundum quam hanc scripsimus Legem. Nam & antiquiora perscrutari, & ad superiora tempora ascendere, confusionis magis, quam legislationis est : sed ex temporibus (sicut pradiximus) prassen tis quarta decima Indictionis tantum & in fublequenti universo tempore succeffiones maneant similes: ex omni causa, qua in successionibus relata est, similiter in mulieribus, similiter in viris de catero servanda, f Quod autem prius factum eft , omne manere in priori figura sinimus , sive in progeniiorie.lihus , sive in aliis factum est , nihil omnino communicantibus femineis personis super jam divisis pregtnitorialibus p radiis aut factis fuccestionibus usque ad tertiam decimam Indictionem .& hanc , sed ex memorato tempore, hoc est, quarta decima Indictione, valere , qua A nobis sunt iegislata, sancimus. E P I L O G U S. f Que igitur placuerunt nobis, L per hanc sacram declarate sunt Legem, tua Magnificentia, & qui post eam administrationem susceperint, in perpetuum custodire festinent. Dat. ij. Calend. April, post BELISIKIl V. C. Consulatum. legitimis hsredib. Nov. 118. c. 4. COLLATIO QUARTA. T I T. I. DE NUPTIIS. 1 NOVELLA CONSTIT. XXII. Idem Imperator Joanni gloriqßjf. sacrorum per Orientem Pretoriorum Profecto , iterum Exconsuli est Patricio. P F. tE F A T 1 . 0 . P Lurim» quidem jam varisque positE sunt Leges i nobis unicuique parti prius a nobis sancitorum quidem aut dispositorum, visorum autem nobis habere non recte, ad meliora dantes viam , & exponentes subjectis . quo competat degere modo: hoc autem, quod nunc ä nobis fit , lex qusdani est com- ir.unis omnibus & propria , rebus competentem ordinem ponens. Si enim matrimonium sic est houejlam, ut humano generi videatur immortalitatem 2 artificiose introducere , est ex sitorum procreatione renovata genera mannt .- jugiter Dei clementia , quantum eß pojjihile, mtßra! immortalitatem donante natur#, rrHe nobis fiudium (t. lib. 5. C. i). (2. Nov. Leon. 26. I. 220. in fin. Jj'. de verb. s-Vu (3. 1 1.2. 3. C. de fecundis nupt. (4. i. 6. C. d. t. (5. 1 . 8 . eß de nuptis. Alia namque omnia , que sancita sunt A nobis , non omnibus competunt , nec hominibus, nec rebus, nec temporibus: studium vero nuptiarum totius eß (nt ita dicatur) humane sobolis : ex quo etiam, renovatur solo : est amptiori, quum alia, solicitv.dine dignum est. f Antiquitas equidem non fati' aliquid de prioribus aut secundis.perscrutabati’" nin tiis : sed licebat est putribus & matribus U ad plures venire nitj- as, est lucro nullo privari : 5 : caissa erat in simplicitate confusa, f Majoris 3 autem Theodosii temporibus amplior solicitudo facta est circa hujus rei tractatum, donec-cir- cumiens per exteros Imperatores , in Leonem 4 pis memoris pervenit, virum fortiter atque viriliter eti«m ale istis plerumque sancientem. ,Nos autem in Constitutionum compositione multa 5 quidem .& alia de istis decrevimus : existimavimus autem oportere nunc consiliis perfectioribus causam considerantes etiam qusdam corrigere, non aliorum solummodo, sed etiam qus a nobis ipsis sancita sunt. Non enim erubescimus 6 , ß quid melius etiam horum , que ipsi prius diximus , adinveniamns , hoc sancire , sst competcn- <). 10. u. C.d. t. (6. Atlde l. 20. j}’. de sideicawmijs, libert. N n n 2 iam 935 Avth. Collat. IV. Tit. I. Novell. XXII. 936 ttm prioribus imponere correctionem , nec ub aliis experture cor- ■** il * m - GAP. I. IH h.ec Constitutio in futurum valeat , non in praeteritum. TxtJo i igitur hac praemittantur huic Legi. f Et primum illud; ut omlfia quidem , quacunque in prioribus sancita sunt, sive ä nobis , sive ä prioribus nostris , ha« valeant singula lecundum propria tempora non habentia ullam ex pratenti Lege novitatem : seil in suis casibus valitura atque tractanda : & suos eventus ex iis, quae jam positae sunt, legibus expectantia , & nihil communicantia praesenti legi. Prxfentem vero legem ex nunc valere volumus in omnibus futuris casibus, & in omnibus postea nuptiis , sive prioribus, sive deinceps, & in posteris aut futuris , sive nuptialibus lucris, live successionibus, quae cx filiis iunt: etenim, quod quidem omne jam prxccffit, conscriptis relinqui-j mus legibus: quod vero futurum est, per praesentem munimus | CEcundum occasionem itaque inculpabilem, quando converfatio- legem. Unde sive fecundae provenerint nuptiae, sive parentibus j nem 6 altera elegit pars, ad meliorem migratis vitam , &sub r -nr. - — -!--- >- — .i„,:i..,- castitate eouverfatiouem coneupifcens: tu»e ernm lex alia nostra dicit, licentiam ejse viro U mulieri ad meliora migranti, transgere matrimonium, A abscedere, quodam brevi dimijso, ei, qui relinquitur , solutio. Quodcunque enim pa£li fuerint contrahentes ex morte fieri lucrum, hoc habere oportet eum , qui dimittitur ab altero, sive vir, sive mulier sit: eo quod & iste, quantum ad matri. oportet causam omnino se ,ui etiam solutionem aut innoxiam aut eum pana: quoniam eorum, qua in hominibus subseqmmtar' quicquid ligatur , solubile e fi. Ut autem etiam super indotati« matrimoniis districtione facta , poena merito subsequatur; hoc no» adinvenimus , rimi. C A P. IV. Contraria Nuptiarum . esi ile divortiis bona gratia fictis esi alsis modis. 9 rilstrahuntur itaque in vita contrahentium matrimonia alia ^ quidem consentiente utraque parte : pro quibus nihil hic dicendum est, pactis causam sicut utrique placuerit4, Gubernantibus : alia vero per occasionem rationabilem , qux etiam bona ; gratia vocatur: alia vero citra omnem causam : alia quoque cum causa rationabili. C A P. V. De Jlloiiachifmo. fncceffiones ex prioris matrimonii filiis, sive lucra ex dotibus, alit antenupfialibus donationibus, aut ex alia causa : siveexisten- »ibus ex fecundo matrimonio filiis, sive etiam non : in prioribus temporibus hxc ferventur fecundum sua singula tempora : & frumitur tam viri, quam mulieres prioris legis latione , sive ad alias venerint nuptias , sive etiam usque ad priores steterint: sive successerint filiis, sive aliquid omnium egerint priores sequentes leges. Illis enim credentes, L ita contrahentes nullus culpabit , quare non futurum sciverunt: Cis hoc, quod videbatur quidem $si traliabatur, omnibus modis crediderunt : quod vero nondum facium erat, non formidaverunt. Unde ilia quidem omnia maneant suum servantia ordinem: deinceps vero tempus in posterioribus parien- dis casibus omnia in una hac lege polita atque collecta respiciat, quxcunqne de futuris (sicut dictum est) nuptiis competunt valere. Unum itaque hoc praemittatur legi. GAP. 11. Ut pteisam hac Lege secundis nuptiis constitutam , Conjuges Testamento sibi remittere „ posiint. CEcundum vero illud: ut omnia, quxcnnque ex hodierna die te- 13 stator disposuerit de talibus, sive vir, sive nuilier consistat, haec valeant. Disponat itaque unusquisque super suis, ut dignum est, esi sit lex , ejus voluntas : sicut & antiquiifima nobis lex & prima pene Reipubl. Romanorum disponens ait, (dicimus a.,rem duodecim Tabulatum) secundum antiquam & patriam linguam ita dicens, Uti 2 legisist quisque de sua re, ita jus esto, nullo valente si sacram impetret formam , nec si monium , videtur mori, aliud pro alio vitx eligens iter. GAP. VI. De Impotentia. pEr occasionem quoque necessariam & non irrationabilem di*. trahitur matrimonium , quando aliquis impotens 7 fuerit coire mulieri , esi agere, qua d natura viris data sunt: st biennium quidem secundum de hoc ä nobis pridem scriptam 8 Legem transcurrat tx nuptiarum tempore : ille vero , quia pro veritate est vir, non ostendat: licebit enim mulieri aut ejus patribus, disjungere matrimonium , & mittere repudium , vel si noluerit hoc maritus: L hi* siquidem dos (fi qux omnino data sit) sequetur mulierem: & reddet hanc vir, li contigit eam accipi: propter nuptias autem, seu ante nuptias donatio manet apud virum , nihil de suo damnifican- candum. Hanc itaque legem corrigimus brevi quadam adjectione: non enim biennium numerari solum ex ipso tempore copulationis, sed triennium volumus: edocti namque fumus ex iis, qua ante hac provenerunt, quosdam amplius quam biennium temporis non valentes, postea potentes ostensos ministrare filiorum procreationi. C A P. VII. De Cap t ivi t at e. se Ed etiam Captivitatis casus talis est, quale est bona gratia distrahere matrimonium : sive 9 enim contingat tale infortunium •citra illius voluntatem, nec ■quidpiam aliud omnium, aliquid aliter disponere in rebus alienis. §. i. Si vero nihil testator dixerit aut disposuerit > quod non 'jam positis & valentibus prxnccupatum sit legibus, nec aliquid viro, muliere in Republ. manente, sive rursiis mulier quidem in «ontra universales leges ordinaverit: tunc hac. nobis lex posita captivitatem ducatur, maneat autem vir in Republica : scrupulosa sit , omnia quantum est homini poffib!e comprehendens & tran- quidem & subtilis ratio transigit nuptias: (servitute 10 namque siens in brevi, & ea, qux in prioribus erant corrigens nuptiis , semel superveniente alteri personx , fortunx inxqualitas xqualita- & qux in fecundis: & ea, qux in suceelsionibns & in solutionibus. tem ex nuptiis manere non sinit) attamen humanius talia contem- ituptiarum, live ex morte , live ex separatione: & ea , qux ante 1 plantes, donec quidem est manifestum superesse aut virum, aut luctuosum tempus sunt, & post illud , & unam quandam conti- uxorem, manere insoluta matrimonia sinimus ; & non venient ad nuationem faciens totius hujus conscriptionis atque legislationis : olim quidem inchoatam, ex quinque vero praecipue & quinquaginta & centum annis frequentius motam , f; particulariter correctam simul, & paulatim colligatam ad semetipsam & cohxrentem, & confusam in plurimis, & quadam semper egentem correctione, juramque & consonam sibi omnino declarans. C A . Ili. Ejiciens Nuptiarumt , esi qttte res constituat Nuptias, qure diffolvat. J^Uptias itaque affectus alternus facit, dotalium non egens augmento 3 : eum enim semel convenerint sub puro nuptiali affectu , sive etiam oblatione dotis, & propter nuptias donationis: fecundas nuptias neque mulieres, neque viri, nisi voluerint videri ausu .cinerario hoc egiffe , & p cenis succumbere: illum quidem ante nuptias donationis dicimus exactioni, illam vero dotis, t Si vero incertum sit, utrum superest, an non, qux ad hostes persona devenit: tunc quinquennium expectandum est sive ä viro , sive a muliere, post quod, sive manifestum u de morte fiat, sive incertum maneat, nubere licebit sine periculo: hoc enim & in nuncupatis bona gratia transactionibus , ä praecedentibus connumeratum est: nos quoque in hoc consentimus , ut hie neque repudio fiat opus, ita personis distantibus ab alterutris , & nullus ex hoc lucrabitur , neque vir dotem , neque mulier antenuptialem donationem , sed unusquisque in suis manebit. (t. Authent. Adeos. C. defecund. nupt. (2. Inst. de lege Falcid. inpr. 1. 1. pr.ff. ad leg. Falcid. 1. ita.ff. tle verb.sign. (3. Exeip. Nov. 117,0. 4. (4. 1. <). C. de repudiis, abrogat. Nov. 117. c. 10. *34- e. II. (;. Nov. 98. c. 2. §. 2. 1. 62. pr. fi', de don. inter vir. isi uxor. 1. 14. H. 4. js q u i pf « quib. manumiff. 1. unie, in fin. C de rei uxor . a£i. Nov. 140. (6. L 60. in fin.ff, de don. inter vir. psi uxor. Ncv. 117. c. 12. 123. c. 38. 39- 40. /. ;6. pr. C. de episcopis. (7. 1. 6t. ff. de don. inter vir. £si uxor. d. Nov. 117. f. 12. 1. io. C. de repudiis. (8. d. 1. 10. (9. Nov. Leon. 33- (10. 1. 45. in fin.ff. de ritu nupt. 1. l.ff. de divort. 1. 56. st. soluto matrim. 1. 12. §. q.ff. de captivis, (u. A b.ff. de divortiis. CAP- 9M efcv o £1 C A P. VIII. De servitute sterne. Q Uod I autem prius ex legum severitate introductum est, nos clementi ceffione resolvimus. Si enim ex decreto judiciali in nutailum aliquis aut vir, aut mulier dari jussus esset, (quale nunc rst in Proconneso & in appellata Gypso i) servitus quidem erat & ab antiquis 3 legislatoribus sancita, & ex supplicio illata: separabitur vero matrimonium , supplicio poffidente damnatum , sibi— que servientem. Nos autem hoe remittimus : is miUum ab initio bene natorum ex supplicio permittimus fieri fervunt. Neque enim mutamus nos formam liberam in servilem statum : qui etiam dtidum servientium manumissores esse festinavimus. Maneat igitur matrimonium hoc nihil ex tali decreto Issum , utpote inter personas liberas consistens. C A P. IX. Servilis conditionis deteßio. kvero decretum judiciale libertum, aut libertam , aut horum filios in servitutem redigat: constat quidem ab initio matrimonium , postea vero apparens servitus separat 4 eos ab invicem, tanquam morte secuta : quoniam praecedentes nos dicunt supervenientem servitutem non procul ä morte differre, f Idcirco hoc quidem, quod proprium est, unusquisque recipiat: placitum vero solum , quod ex morte est, liberis acquiratur: reliqua vero veniant ad eum, qui redigitur in servitutem. c A P. X. De iis , qui ancillam duxerunt, putantes effe liberam. CI5 vero ab initio putaverit aliquis liberae jungi personae, illa vero famula postea declaretur existens : non dicimus solvi matrimonium, sed ab ipso initio 6 neque matrimonium fieri, secundum prius a nobis dictam causam , propter inaequalitatem fbrtuni : unde neque lucrum ex matrimonio contemplandum effe, neque aliquid tale, sed puram rerum competentium per eongruas actiones redditionem, f Haec autem decernimus: & tale non esse dicimus matrimonium , si causam animus incertus disponat solum, neque consensu domini, neque malignitate ejus aliqua , neque negligentia convicta. C A P. XI. MAm 7 si tradiderit tanquam liberam suam ancillam dominus: ' ille autem liber existens: & credens tradenti hanc accipit, forsan etiam dotalibus celebratis documentis, aut neque celebratis quidem, ejus autem voluntate causam gubernante: non erit justum, tale non constare matrimonium: sed tacitam libertatem sequi sive virum, sive mulierem. Et cum tale aliquid ä domino fit: sancimus, & rapi talem virum aut fmminam ad ingenuitatem, & causam tanquam super liberis, & ingenuis judicari, f Si vero ipse quidem non celebraverit nuptias, alterius personte dominus, sciat autem quod agitur, & ex studio tabeat, ut postea , aut viro nesciente vel etiam prohibente gaudentem conviviis 17 aliorum nihil sibi ff.soluto matrim. (10. /. 7. c - de repudiis. () l. Mutat. Nov. 117. c. n. (12. Nov. 117. c. 9- 1 - 8. §• i- C. de repudiis. (13. v. Nov. Leon. III. in sin. (14. d. L 8- §. 2. in fin. (t;. d. I. 8. §. 3. d. Nov. 117.0.8. (16. Videtamen /. 39. §. 4. ff. ad leg. Jul. deaduU ter. (17. Nov. Leon. 31. in fin. N n n 3 «OM- s559 Avtli. Collat. IV. Tit. I. Novell. XXII. .pei-pitentiiim : vel etiam invito viro citri rationabilem causam ngrooctantem , aut extra ejus voluntatem Circensibus con- ■ nu : trtem, .&spectaculis inhaerentem , aut theatris advenientem, ■•'lus.autem^ -»bi scena, & talia sunt, ant etiam nbi bestiis .!verius'homines.pugna est) aut insidias libi Facientem ex venenis, , gladio, aut alio factas modo, ex quibus circa vitam periculum "aut etiam consciam tyrannidem meditantibus, aut salsitatis .ream constitutam , aut audaces ejus manus inferentem sibi: scili- .cer tali aliquo facto dat lex haec viro abjicere mulierem, si vel unam mannn, & solam probaverit causam : L lucrari quidem dotem, an jnuptialem vero habere donationem. §. 3. Si vero altera ha- -j-.01 personarum irrationabiliter repudium miserit, & hoc iplum £ iv.L-mli matrimonium fine ratione: suhdida erit dudum a nobis dictis pernis. Insuper etiam uxor rea omnino ex memoratis causis -pro irrationabilis repudii missione facta, & in quinquennium .totum ad fecundum venire prohibetor matrimonium ., & ante -quinquennium nuptias non esse sine reatu , neque legitimas vocant sed omnis volens adeat, L accuset factum, tanquam con- rtra legem criesumptum. XfiA P. XVI. CI vero etiam rationabiliter mulier repudium miserit, & in certa- " minibus vicerit, aut vir irrationabiliter eam abjiciens subjacuerit ppenis : lucretur quidem lucra primitus dicta: erubescat autem :ante annum completum ad secunda vota venire. Quod non observandum nobis est in viro irrationabiliter obtinente talia lucra: cum & non obtinenti'etiam repente nuptias facere licet: quoniam nulla circa .sobolis confusionem 1 rationabilis est suspicio: quod in mulieribus ante c anni completionem reste prohibetur: & tanta est prohibitio ex hoc, quia licet hona gratia dissolvi matrimonium contingat, tamen etiam ex Anastasi! pnE memoris Constitutione , in annum prohibitio fecundarum nuptiarum mulieribus instituta est. §. 1. Has itaque causas nobis Theodosius explanavit: nos autem ex veteribus sumentes, & alias adjecimus tres. Si enim mulier tanta teneatur nequitia, ut etiam ex studio abortum Z faciat, virumque contristet, & privet spe filiorum : vel tanta libido est, ut etiam cum viris voluptatis occasione lavetur 4: aut etiam dum adhuc constat mr.trimoni.um cum viro, ad alios 5 de nuptiis suis loquatur: licentia datur a nobis viris mittere eis repudia., & lucrari dotes, & antenuptiales habere donationes: utpote etiam bic causis rationabiliter solvere valentibus matrimonium : & sub eundem deferentibus ordinem , sub quem & poenas Theodosii diviniE memoris definivit Constitutio. C A P. XVII. De adseriftitio , qui liberam mulierem habere nm p oie fi. A Dscriptitio ■(> autem alieno nubere liberam non licet, neque ^ ignorante, neque sciente, neque consentiente possessore: sed licet aliquid tale ab adseriptitio geratur, licebit domino, & ipsi .per se, L per Provincia: judicem, castigare plagis mediocribus hoc rigentem adseriptitium, & abstrahere ab ea, qiuefruftra ei conjuncta est: unde .neque nuptiis sunt, quod fastum est, nec oblatio dotis, nec antenuptialis donationis: sed pura facti mali correctio. H. i. Sic itaque matrimonia dissolvuntur viventibus adhuc iis, qui ea contraxerunt,: & pecuniaria: pense circa dotem L spoissali- tiam.consistunt donationem. C A P. XVITL De nuptiis Jute dotalibus instrumentis contraitis. CEd a nobis aliquid etiam aliud adinventum est, ut etiam indotata matrimonia irrationabilibus factis divisionibus , castigationi tradantur competenti, f Si quis enim duxerit uxorem , aut etiam mulier ad virum veniat, nuptiali quidem assumpta voluntate atque sententia, non tamen secuta dote, aut sponsalitia largitate, (ubi quoque praesumptive fieri solutiones contingebat, nullo ex hoc contra temerarium sequente periculo) Constitutionem 7 scripsimus dicentem : Si quis sub potestate constitutam mulierem voluntate parentum , aut etiam su;e potestatis Forte ducat uxorem , neque dote oblata, neuue inftrumentis dotalibus fastis^ nuptiae quidem (J. c. 18. rv fin. mfr. hic. I. 1 i. §. 1. js. de bisjqui not. infam. (2. v. L .15. C. ex quib. cauf infans. (3. tfov. Leon. 31. adde l. 'V-.js- dc p-cenis. (4. Noy. 117. c. 8. §. 4. I. 1 j. ■§. j. C. de re- paüis. (5 .AT o-o. Leon. 30. (fi. Auth. Ad hoc. C. de Latin. Ii- j i tat. tali. I, alt. C. de agricolis U cenfit. (7. I. 11. C. t ie repudiis. I f ac - st «It. C. ud SC. Vellej. (9. d. I. ii. H. 1. Ljov. 117.] 943 sunt, licet dotalia instrumenta non 8 sint conscripta: ut t;or. ob hoc vir (quod in multis novimus factum) expellat domo uxorem sine ulla prius dictarum rationabilium causarum, quasque & Theodosius , quasque & nos enumeravimus. Si quid autem tale fiat & aut fine causa eam abjiciat domo , aut etiam ipse rationabilem causam prtestet, ut mulier separetur ab ejus matrimonio: quartam 9 partem propriae substantis cogatur exsolvere ei: & usque ad quadringentas quidem auri libras substantiam habens, centum libris damnificabitur, hoc est, quarta substantis parte: minorem autem hac, in quantum quarta: facit quantitas. Si vero etiam majorem prsdicts quadringentarum auri librarum quantitatis substantiam habeat: non amplius centum auri damnificetur libris : ad maximam io namque plerumque respicientes dotem legem hanc scripsimus : substantiam illam merito secundum nostras leges existimantes esse, qus pura debitis videatur, f Ratio quoque ex ipsis causis e contrario procedat. Et £ mulier per culpam propriam separetur L viro indotata existens, aut etiam mittat et line aliqua causa rationabili repudium : iisdem in omnibus subjaceat pomis: & £ quidem per culpam .ejus matrimonium solvatur, quinquennium observandum est mulieri , & secundis non .copulabitur nuptiis: fi vero per causam vel culpam mariti, aut etiam bona gratia distrahatur: merito & hio aniMim custodiat, propter feminis confusionem 11; ut per omnia nobis lex perfecta fit. C A P. XIX. De repudiis , qiue a filiis familias mittuntur. £St 12 quoque quoddam, & aliud a nobis piiflimum fimul & gratum adinventum , ubi etiam repudiis missis nuptis consistunt adhuc. Eorum namque, qui sub potestate sunt, calliditates circa parentes habitas prohibemus : quoniam quosdam invenimus ex studio repudia scribere festinantes, & mittere suis uxoribus, aut etiam ex diverso, & nulla rationabili penitus existente causa, solvere matrimonia, ut eorum parentes subjaceant exactioni dotis, aut sponsalitis largitatis, quafi soluto matrimonio: & ipsi quidem forian latenter miscentur alterutris: discedunt amem parentes damnificat!, & hanc sus ad filios humanitatis habentes retmnpenfa- tionem. Ideoque legem scripsimus , volentem.: Neque lub potestate constitutos, neque emancipatos filios, neque masculos, neque fominas posse distrahere matrimonia in suorum lariionem patrum aut matrum, qui dotes aut antenuptiales donationes obtulerunt, aut lusceperunt soli, aut etiam cum filiis: sed sicut in contractu nuptiarum expectamus patrum 13 consensum, ita neque transigere matrimonia finimus in parentum lssionem, citra illorum voluntatem: sed fi mittatur repudium, competere contra eoi exactionem poenarum non sinimus, sive ipfi dederunt hoc, vel susceperunt soli, sive etiam cum aliis sufceperuut. Non enim habet rationem , parentem quidem citra voluntatem filii non poi‘.etransigere matrimonium : filiis autem permittere forsan , & in minori retate constitutis, neque, quod utile sit scientibus, citra patrum voluntatem solvere matrimonium , & ex hoc parentes lsdere. t Hoc autem bene quidem inchoans philosophiffimas sancivit Marcus 14: Diocletianus autem hunc secutus est: nos autem similiter approbavimus: sitque terminus nobis hic disjunctionum, qiue superstitibus contrahentibus fiunt. C A P. XX. JQEinceps 15 autem matrimoniorum terminum: qiue omniafimili- ter solvit, exspectat mor s. IH Unde sive morte viri solvatur matrimonium , sive sine mulieris, lucrum fit viro quidem in dote fecundum quod nuptialium instrumentorum continetur pacto: mulieri vero ex nuptiali donatione , sicut & ibi convenerit ä principio contrahentibus: non prohibendis quidem inaequalibus fecundum quantitatem oblationibus: prohibendis autem inaequalibus pactis, hoc quod fortissimus quidem Leo 17 iu suis conscripsit legibus» nos autem hoc sumentes, adhuc clarius ordinavimus. Si enim altor quidem amplius, alter vero minus in lucro pacilcatur: incertum er,t, quale oportet esse, quod teneat, utrum quod plus, aa quod'minus, dubitatione ex utroque similiter insurgente : Unde c. q. (10. Fac. I. 6. in fin. js, de usuris, (r 1. c. i 6. pr.Jupr. bic. (12. Aufh. Econtra. £. de repudiis. (13. L 2. js. de ritu nupt. feinst- de nupt. (14. I. j, C. de repudiis. (15. Authent, fit une uutent. C. dejecund. nupt. (16. L I. ff'. de divert. (fi repud , (17- V. fi 10. C. de paci, conventi nobis 9J1 De Nuptiis, 942 nobis placuit immoderationes aversantibus, ad minus pertrahere, quod in pasto plns est, & non alii quidem licere tertiam , alii autem forsan quartam lucri pacisci: sed S quid tale fiat, quarta in utroque percipienda , & deinceps similiter in panibus : non tamen in constituta ex utroque quantitate. §. i. Soluto i igitur matri- sr.onlo, fecundum prad i stas omnes disjunctiones , filix quidem & btutusn esc utrique contr uljentium perdurare in priori conjugio , & im procreutamsoboler.isequentibus matrimoniisfirfitan contrijiure. Etsi hoc egerint, & in prioribus steterint nuptiis : habebunt quidem propria , hoc est, dotem quidem mulier: fponfalitiam vero largitatem vir: nihil perscrutantibus nobis hoc, quod super fecundis est nuptiis. Percipient autem hiera: vir quidem ex- dote: minier autem ex antenuptiali donatione: & erunt haec eis propria , nihil pene ab alia eorum differentia possessione: unde donec vixerint, omnem 2 licentiam habebunt alienationis super his, fient in aliis, qua: de suo ab initio habuerunt. Si vero etiam moriantur: liceat eis & legatis, & fideicommissis res has in alios migrare : talem quippe alienationem permisimus nos Constitutionem pro his conscribentes. §. 2. Si vero filios ex aliqua parte scripserint heredes, extraneos autem ex alia: maneant autem tales res, aut etiam qusedam earum non alienatae: non ob hoc alienatae hae videbuntur, quoniam aliquis etiam alter scriptus est heres : sed maneant etiam hxc filiis. Non enim fi feri, ferit omnes filios heredes ex inaequalibus partibus, has secundum hereditarias accipient portiones, sed ex aequo divident secundum numerum suum: sicut etiam finalium eorum scripseri: heredem , sed extraneos omnes, eis per slios modos satisfactione habita, percipient eas , cum utique non fint heredes parentum. Placuit enim nobis perpraefurr.ptioncm , qaia pater dum non vivens alienaverit, aut exprestim obligaverit aliquid harum rerum, - aut moriens non expreffim in alium eas transposuerit, voluerit magis servare filiis, tanquam ex causa illorum sibimet acquisitas, & non ad extraneos deducere: & dabuntur h:ec filiis honore praecipuo ex nostra lege, licet non fiant heredes aut patris, aut matris, avt utriusque: vel si quidam eorum fiant heredes, alii vero repudient: hoc enim nubis rectius, quam prioribus piaeuit habere. Unde si prxmium est ex lege descendens in eos: nulla adjectione neque turbetur , neque minuatur , »ifi forte causam ipsi dent filii fu» diminutionis. G A P. XXI. De ingratis liberis. quis enim ex eis ingratus videtur, pnemium hoc aliis- damus -j nihil tale agentibus : ut & alios corripiamus parentes : hono- j rare, & ad fratrum exemplum respicere. Unde si tantum infor- , tnninm filiorum sit sobolis, ut omnes ingrati sint: ad heredes ve- : »ienthac defuncti, tanquam illius substantis constituta , non va- : lentibus filiis ex parente a fe exhonorato pnemium habere: quod nos eis propter hanc causam non damus. §. 1. Si vero filiorum ; alii quidem inter vivos fint, alii vero defuncti quidem sint, filios z autem relinquant: defuncti portionem illius damus filiis, fi here- V des sint patris : alioqui ad fratres deducimus. Et ideo legem 110- _j. ftram perficientes, volumus hse valere non super dote solum, neque « (aper sponsalitia largitate : sed etiam super indotatis matrimoniis : v ex Constitutione nostra introductis lucris : nam & illud , nisi ad > secundas veniant nuptias parentes, sed servent, erit filiorum quo , dudum diximus modo. Prima: siquidem nuptis , & hine lucra & - observationes , usque ad hoe dispositae fint. GAP. XXII. De fecundis nsiptiis. HI qui v«to prioribus non contenti nuptiis, etiam ad fecundas venerint: necesie est legi hos fe supponere, aut fine filiis existen- 1. tes ex prioribus, ex fecundis autem filios habentes: aut etiam , ex diverso fine filiis quidem ex secundis , parentes autem ex primis: . aut fine filiis ex ambabus : aut parentes ex utrisque. f Si igitur . fine filiis- manserint ex prioribus, aut etiam ex ambabus nuptiis, ; nulla perscrutatio circa nuptias secundas est: sed viri quidem ibunt . omnino omni observatione liberi: mulieribus autem solummodo > imminebit metus , ut non ante annale tempus ad secundum veniant - - matrimonium: aut sciant, quia fi quid tale gesserint, & imma- 1 (1. Autb. Hares. Auth. Nunt autem. C. de/ecund. nupt. (2. . Abrog, 'Hcv. 98. c. 1. Nov. 127. c. 3. (3. Fac. /. I. §. z.ff. de I. 5. C. de patr. potefl. (4. I. 1. I. %. C. Aeficund. nupt. o- iM. S. ($. 1, jj, (;, ex cjuih. caus. infam. I, I, C, de secund. j turas contraxerint nuptias, subibunt pcanas: alias quidem> L sine: I filiis ex prioribus fint matrimoniis: majores autem si etiam filii i fint. Si enim non est sobok-s-, infamia 4. mox sequetur: St erit.1 omnino mulier propter nuptiarum festinationem infamis ,• & neque: percipiet aliquid horum quae a-priore relicta sunt ei- consortio :: neque fnietur sponsalitia largitate: neque marito secundarum nuptiarum ultra tertiam sina substantiae eiferet partem : sed' neque-' extrinsecus sentiet largitatem : neque percipiet penitus ab ullo extraneorum, non hereditatem , non fideicommissum, non legatum», non mortis causa donationem : sed haec veniant aut maneant apud! heredes defuncti» aut coheredes ejus, si poterat heres esse, utpote' ea nullam utilitatem habente. Sed si scripti & alii fint heredes live etiam ab intestato vocentur: adillos venient r qua: taii mulieri' derelicta sunt: non enim fiscus h:ec vindicabit:- (ne aliquo modo- videamur talia corripientes fisci providere utilitati) sed illa quidem, quae extrinsecus ei derelicta simt, ad alios venient, Quae vero ä priore marito sunt ab ea sublata, venient ad decem personas- relinquentis cognationis-, quae Edicto continentur: hoc est, ascendentes & desiemlentes , & ex latere usque ad secundum gradum:: gradibus in luo servandis ordine. Quibus non- existentibus , ad. aerarium venient. §. 1. Sed neque longius hereditas ab intestato' propriorum ejus veniet cognatorum, sed usque ad tertium graduirr. inspiciendum undique stabit solum successio ejus: longius autem- existentes, alios habebunt heredes: & qux prae aliis ei poenis infertur , dicimus- autem infamiam r si quidem sine filiis ex prioribus fuerit nuptiis , solvitur Imperatoris literis jubentibus-, f Sii vero ei filii fuerint cujuseunque sexus r licebit quidem ei Imperatori pro infamia supplicare: non tamen utilitatem aliquam Rescriptorum habere.- Si tamen voluerit ex imperio habere utilitatem ,, & aliis; liberari poenis: ex priore matrimonio filiis mediam fuse- substantiae donet portionem pure , ct- fine omni conditione, & neque illum retineat; sed omnis substantiae,, quam habuerit, quando- ad secundas veniebat nuptias, mediani, (sicut diximus) cedens: partem prius procreatis filiis. Et divident Ilaec filii omnes ex aequo: & filios quidem habentes, ad sii os transmittent filios-: (oportet: enim aliquid etiam veteribus 5 adjici legibus) si vero non habuerint defuncti filios: defunctorum portiones accipient omnino- proportione eorum fratres : si vero omnes defuncti furit: habeat, coniblationem sii» infelicitatis mater, ut ea rursus recipiat: Sehne dicimus, si intestati moriantur filii: non enim in iis, quae semel' facta lunt, prohibemus eos testamenta conscribere, aut superstites quo volunt, hoc modo disponere, f Igitur imminentes poenae ante: luctus nubentibus tempus, tales quodammodo siint: ct tres 6 pro- his Constitutiones prius scriptas , una quadam hac interpositione,, hsc nobis lex. coni petenti protulit adjectione. C A P. XXIII. Si mulier ad fecundas nuptias pofi annua; ludius transerit', £f’ de lucro dotis is' ante nuptias donationis. gj'I 7 vero expectet quidem tempus mulier , L propterea effugiat praedictas poenas : ad fecundum vero veniat matrimonium , priores negligens nuptias : fi quidem non habeat filios ;'dicatur etiam: denuo, line periculo est totum ex hoc. 5 Si vero fit fi-h.-lc* , L: filios ex hoe exhonoratos viderit lex : tunc 8 omni 1,-■ ..itate ä; viro ad eam veniente, eam fecundum proprietatis privat j-artem',, solum ei derelinquens usiimfructum. f Et hac sancita si-ot eti 011 super antenuptiali donatione, & super omni largitate: ^jvvcuiiii viveret, ä viro ad eam veniente, aut etiam cx testamen:,-- aut' mortis causa donatione : sive institutionis iit pars , sive lege..uin ,, sive fideicommissum, f Et generaliter dicendum est. quod omnis, eam deserit proprietatis modus, iniis, qua: a priori viro in eam: venerunt: & iilii ea percipient, & proprietatis erunt-domini, secundum tempus mox, quo mater conjuncta est alii viro., f’ Et: hac communis 9'mulieris, & viri niulcta fit positi nam ii &. ille filios habens, fecundam eis superinduxerit uxorem ■ n-n- ex dote frnetur lucris lecundmn proprietatis rationem : nam largitatem aliam a muliere percipiens, baue habebit firmam : praeterquam quod licet uti & frui, donec advixerit solum : & ii quoque filii lic et fuh potestate constituti sint, sed tamen domini seoundimn nupt. I. 4. C. ad SC. Ter tuli. (7. Authent. In donatione. Authent , Ha res. C. de secund. nupt. Authent. NiJ, C, de bon. »satem., (g. Nov. 2. c. 2. (9. Adde c. 27,. infr, hir. |r«> Avth. Coli. IV. Tit. I. Novell. XXII. 94Z _ »ronrietatem talium erunt venientium mox -n eos hmul cum tWindx uxoris conjunctione, f Et non .hscennmiis de dote & ante nupti*': donatione, utrum i ipsi hanc dederint pro se con-, trahentes, an aliqui pro cis hoc egerint, sive ex genere, sive *tiam extrinsecus , licet videatur quodammodo comprehensa & antenuptialis donatio in dote. C A P. XXIV. CE'l quod sancitum est super lucris hinc venientibus ad nubentes, ^ etiam sic ratum sit: & ita certa talium lex eis erit cavens , ut neque alienationem ullam permittat parentibus in talibus , neque hv othecam ■■ sed vel si quid egerint parentes, mox r eorum os-'. gat eis substantiam: non ut prohibeat eos aliquid agere in iis quae voluerint: erubescit enim lex castigatores filios genitoribus ftutuire. Ilias quidem erubescit: interminatur autem accipientibus tanquam nihil eis , quod accipiunt, prosit: & sciant ex hac nostra liite 3 , quia vel si quam k talibus parentibus comparationem fecerint , vel fi acceperint donationem , vel si quid omnium egerint: tale-rit, quale nec gestum, nec scriptum, quod factum est. -f Vindicabunt enim ea omnino filii heredesque eorum & successores , ab heredibus illorum & successoribus non aliter excludendi , nisi tricennale transeat tempus, & detentatio dominos accipientes constituat: incipiente filiis tempore currere , ex quo sux potestatis apparuerint existentes , aut fasti, nisi tamen aliqua impubes setas adjuvet adhuc. C A P. XXV. ■y Enient 4 autem talia lucra ad filios omnes ex prioribus nuptiis. v Non enim ? permittimus parentibus, non recte introductam electionem in eos, neque alii quidem filiorum dare, alium vero exhonorare: omnes enim fecundis similiter exhonorari sunt nuptiis. Sed quemadmodum omnium filiorum similiter heredes exi- stunt patentes, & non alii quidem succedunt, alii vero non: cur non similiter & ipsi omnibus ex sequo quantum ad hoc conferant, sed alios quidem eligant, alios vero despiciant? Ideoque secundum portionem unusquisque hoc lucretur: & si habeat filios 6, ad eos hffic transmittat: illi vero hsec inter alterutros partiantur: ipsi quidem secundum mensuram quanti consistant, non tamen patris transcendentes portionem. C A P. XXVI. De lucro dotis & ante nuptias donationis ex pa£to non existen- tiutn liberorum , vide supra Novell. 2. c. 2. soniam 7 autem infirmas declaravimus alienationes ä parentibus super talibus factas : subtiliorem imponere convenit causa: ordinem. Si enim omnes supersint filii ex prioribus nati nuptiis , & praemoriatur eis parens : infirma omnino manebit alienatio , C'cundum quod prius k nobis dictum est. f Si vero moriantur omnes, & rursus ad orbitatem causa veniat: tunc 8 ex effectu ratum erit, quod alienatum est. Quis enim hoc etiam infringat filiis, {quibus videlicet solis hoc servavimus) non existentibus? f Sed hic quidam nobis pridem ingressus est sensus subtilis & solicitus , & medium utrorum que casuum pertractans. Quia enim omnibus quidem existentibus filiis, & prsemoriente genitore, nulla relinquebatur pars eis ex lucratis rebus: omnibus autem morientibus, totum in cos revertebatur: cogitavimus medium quendam causie ordinem invenire: unde si pluribus existentibus filiis moriatur unus: si 9 quidem habet filios, ad illos fieri hereditatem : hoc quod fepe diximus. Si vero non habeat filios, non omnino ad fratres totum venire: sed quantum ex pacto non exi- ftentium filiorum acquirebatur generanti, hoc eum lucrari: reliquum vero concedere in filii venire successores , sive Fratres sint, fi ve extranei forte, (quod maxime in matre contingit) sive disponant suas substantias, sive etiam intestati moriantur. Et hoc nos ferinsimus in nostra lege, cogitantes illud, & invenientes primi, & clementer sancientes. Quapropter et am fi hac alienaverit parens . antequam ad secundas veniat nuptias , deinde moriatur unus filiorum: in tantum valet solummodo, quod aliena- (1 ■ l. t C. de secmid. nupt. (2. I. ult. C. qui potior es. (z Adde l. q C lehon. qua: lib. (4. Autbent. Lucrum. C. de secund. nupt. Vi trov. 2. c. I. ahrog. I. 3. pr. I. 5. pr. C. de secund. nupt. I. g. f ‘ de rrvudi-.s Cf,. I. 7. C. de secund. nupt. (7. Autbent. Sed ■' " -- Avth. JU.I es. C. d. t. (s Vide tamen /. 29. /. 210 .fis de ’ r-y. (9. i. 7. infin. t. g. pr. c. de secund. nupt. I. 3. C. de bon. 944 Q 1 tum est, quantum ad alienantem ex pacto non existentium siiioruta pervenit: alioquin secundum alias partes, quacunque ad filii heredes veniunt, omnino infirma erunt: unde alienatione facta manet causa in suspenso , sequentibus committenda fortunis, & aut perfecte ab initio infirmanda alienatione, aut perfecte valente , aut patticulatim quidem infirmanda alienatione , particulatim vero constante. §. 1. Et super iis quoque lucris, quscunque ad fecunda venientibus vota parentibus percipiunt, non perscrutamur utrum heredes existant aut prsmorienris parentis, aut fecundi ma- rientis, nec si alii quidem heredes existant, alii vero non: sed sicut superius diximus, pnemium eis damus hoc, sive heredes fiant, live etiam nou : & hoc ex aequo percipiant ipsi quidem superstites : cum eis autem & defuncti filii, genitoris accipientes partem, f Ubique tamen ingratitudine 10 (lieut praediximus) impedimenta ad tale lucrum faciente hujusmodi filio. Contra ingratos enim positas non transcendimus leges, taliter & parentes honorantes, & filios ad pietatem deducentes. Sicut enim electionem prohibemus , & denuo omnibus similiter damus talia praemia: sic ea, quae de ingratitudine sunt, non interimimus, f Palam vero est , quia ingratum intelligi eum oportet, qui circa ambos parentes, aut omnino circa posterius morientem factus aperte monstratur. C A P. XXVII. De non alienanda nifi portione unius. QPtime 11 vero nobis Leo 12 divae memoris videtur cogitasse de oblationibus, quas in secunda faciunt matrimonia, qui ea contrahunt. Ait enim, quia si 13 ex priori matrimonio fiiios habeant parentes, deinde ad secundum, aut deinceps veniant matrimonium : non possunt neque in novercam patres, neque in vitricum matres, fecundum vits tempus quamlibet facere largitatem , aut in morte relinquere, nisi tantum , quantum unus filius, aut filia, solus existens ex generante habeat. Si vero multi filii sunt , & unusquisque squalem habet portionem: non amplius, quam ad singulos venit, aut vitricus, aut noverca percipiat, f Si vero insqualia, qus relinquuntur, fuerint: tantum necesse est solum ad novercam aut vitricum venire ex quacunque largitate parentis, in quantum, qui minus habet filius, ex illius substantia percepit, aut ex novissima voluntate dimissum, aut in vita datum: quippe dudum quarta, nunc autem tertia 14, aut media secundum nostram legem portione omnino filio relinquenda , aut danda, nisi 1; rursus ingratitudinis ratio contradicat, f Hoc idem observando & in avo, & in avia, & proavo, & proavia, & nepoti- bus masculis aut foeminis, & pronepotibus fimiliter: sive sub potestate forsan , sive emancipati consistant, ex paterna vel materna linea descendentes, f Et hoc decernens recte intulit: quia, quod plus est in eo , quod relictum aut datum est, omnino aut novere* aut vitrico, ac si neque scriptum , neque relictum , aut datum vel donatum, competit filiis: & inter eos solos ex »quo dividitur, ut oportet. Namque ex secundis nuptiis filios participari etiam horum, scriptum quidem in quadam Constitutione 16 est: non tamen etiam nunc nobis placet: sed ex priori matrimonio filiis, propter quos & observatum est , detur solis: nulla machinatione neque per suppositas 17 personas, neque per aliquam aliam causam interponi valente. Hoc autem, quod plus est, dividentadin- vicem grati filii parentibus: non ingrati circa hos approbati, per ingratitudinem hujusmodi obnoxii constituti qualem leges qux- runt: tales namque etiam hac utilitate privamus, ne forte propter spem hujus possessionis contra parentes accedant, L protervi sint, & naturs injurientur leges. Palam quoque est, quoniam & hio, si quis horum moriatur , ad quos, quod plus est, deducebatur, filiis existentibus , defuncti filii hoc accipient secundum propriam quidem multitudinem , ad defuncti vero partem. . ■ C A P. XXVIII. Q Uia vero hactenus legibus <8 indiscretum est, quando conve- -niat. quod plus est inspicere, utrum fecundum oh1at!»nlri qua lib. (to. c. 20. infin. c. ei.fitpr. hic. 1 1. Autbent. Ad cos. C de secund nupt. (12. /. 6. C. d. t. (rq. Adde c. 23. 24 26. supr hic. s 14. Nov. 1 SI. (15. I. 30. circafin. pr. C. de ineffic. tc- ftam. (16. I. 9. inpr. C. de secund. nupt. (ip. Fac. I. ;.F. dedo- i nat. inter vir. U uxor. I. 26. in fin. C. de usuris. I. J. §. 2 -js. de nuitor, censens, tut. {18. 1 . 4. C. Ae secund. nupt. tempus, 945 De Nuptiis. 946 tempus, an lecundum matrimonii solutionem: optimum nobis : nuis Constitutionem 4 , cum filii ex prioribus fuerint nuptiis. Si visum est elfe , mortis binubi parentis observari tempus. Scribunt 1 enim immensam obtulerit ilotem, aut antenuptialem donationem itaque homines & horum , quae habent amplius, scribunt autem j parens , ant aliquid largiatur aliud : deinde sentiens , quo ferat L minus: evenientes autem fortunae contrarios eventus saepius lex, abbreviet quod factum est , & deminuat dotem aut antenu- operantur. Unde ut non circa hoc erremus, tempus illud .considerandum est, fecundum quod binubus moritur, & portio inde sumenda: & secundum eam id, quod plus est contemplantes, auferre, quod transcendit, oportet, & filiis applicare: in omnibus talibus non ab initio donatione, aut scriptura respicienda, sed qui vocatur eventus , considerandus est. C A P. XXIX. Ut primi matrimonii fldii cum aliis filiis capiant lucra. MEci illud quoque nobis relinquendum est, quod recte haben- dum Theodosius 'ix memori» junior constituit, dicens: quia 5 1 mulier filiis procreatis ad secundas veniat nuptias , & exinde ei nascantur alii filii : deinde etiam fecundus vir moriatur: ejus quidem proprias res ex ambobus matrimoniis percipient filii inte- itatamatre moriente , ex squa & simili divisione : antenuptialem vero donationem utraque suboles proprii accipiet patris : L ex solido quidem prioris matrimonii filii illius lucrabuntur donationem: ex solido quoquo ex secundis nati feminibus , ab illo facta sruentur munificentia , licet non ad tertium illa mulier matrimonium venerit. Quid enim hoc prioribus prosit? quid autem invideant priores filii fecundis. i> m n ct ilii ternis injuriam pafii sunt nuptiis? Et absolute unaqnique loboles proprii parentis acci dat sponsa- litiam largitatem: & omnino prioribus filiis propter fecundas nuptias accipientibus , & fecundi liberi modis omnibus eam habeant: quamvis quae fecundas contraxit nuptias. ad tertia minime migraverit vota. f Ex rerum vero Consequentia hoc ipsum &iu patribus sit secundas nuptias Facientibus : & servetur quidem ex priori matrimonio filiis propter secunda vota lucrata dos : secundis quoque licet non ad tertia pater pervenerit voca. §. 1. Rebqua vero, quacunque in talibus lucratus est pater aut mater ex fecundis nuptiis, aut per legatum forsitan , sive fideicommissum , non tamen ad tertias venerunt nuptias : litec commixta eorum substantia: , & ä tertiis non mutilata matrimoniis , maneant apud eos immota : & ad eorum, velut propria, successiones perveniant, aut etiam a superstitibus quo volunt disponantur modo. C A P. XXX. Ut quoquo modo per divortium solutum Jit matrimonium , lucra omnia primi matrimonii serventur filiis illius matrimonii. QUia vero lucra ubique secundum rationis frequentiam in dis- junctiones ex morte sancivimus : brevi quodam sermone & illud adjicimus , quia quacunque lucrati fuerint parentes repudio soluto matrimonio, sive bona gatia misso , sive etiam alfier, sive per dotis, sive per sponsalitise largitatis occasionem : haec ad instar ex morte lucrorum omnia serventur filiis: lmcidem custodiendo etiam super indotatis uxoribus , libi a nobis posita Constitutio procacitatem punit, f Et non discernimus ex cujus culpa matrimonium repudio sit solutum, f Quocunque enim modo se habeat causa, servatur etiam , quod lucratum est ex illis nuptiis , filiis, qui ex his processerunt, sive prima soluta sint matrimonia repudio , sive etiam secunda , licet tertie: non secutte sint nuptiae. C A P. XXXI. Ut liceat augere vel deminuere dotem vel donationem propter nuptias primi matrimonii; fecundi vero, fi non suptrfint liberi ex primo. augmentis autem aut deminutionibus dotium aut antenuptia- lium donationum dictum est quidem aliquibus prioribus 3 legibus: ä nobis autem perfectius pprscrutatum est : qui etiam consulentibus matrimoniis propter nuptias donationes non augcrifolum , }ei etiam c principio dari praecipimus : efificut augeri permifimus,ita quoque minui contrahentibus volentibus cincejfimus. f Sed hoc , quod de deminutione dictum est, fi secundae fiant nuptiae , non permittemus, ut non aliquo modo Leonis piae memoriae offenda- ptialem donationem, nequaquam lucrum erit filiis , quod datum est, sed licebit lucrari aut vitricum, aut novercam filiis secundum hoc Itcsis. C A P. XXXII. De ustfruciu uxori A marito rtliclo , vel donatione ante contractum matrimonium. Cl ; vero solum lisumfrustum rerum aut vir uxori, aut conju« marito per novissimam dederit voluntatem: ante nos quidem di:ebatlex6, si ad fecundas veniret nuptias aut pater , aut mater, statim relicto usu cadere , sicut prius cadebat proprietate, & repente illum filiis restitui: fi vero impuberes forsan filii suissent , etiam cum medii temporis fructibus : hoc enim videbatur legi. Nobis autem non fatis hoc placuit: sed volumus, vel si ususfructus detur per largitatem , aut mortis causa donationem factam inter vivos, in quibus licet etiam donari, Ii relinquatur, & accipiens ad fecundas veniat nuptias, manere fic qnoque usum, donec supersit, qui hunc habet usumfructurn : nili expreflim ille, qui donationem (sicut dictum est) fecit, aut hunc reliquit, sive masculus, sive sturnina, dixerit velle, ad secundas veniente nuptias eo, qui usimifrustiim accepit, solvi eum, & ad suam reverti proprietatem. Sed hic quidem de iis, qui per largitatem dantur, diximus. C A P. XXXIII. Si ufusfruclus dotis nomine vel propter nuptias donationis constituatur. CI autem in dotem aut in sponsalitiam largitatem rerum ususfructus detur, nihil penitus innovamus : sed dudum sancita teneant, & maneant apud accipientes, donec vivunt, licet decies millies contrarium aliquid velint morientes. Quod enim, ex lege datum est lucrum , privatus auferre modis omnibus no» valebit. C A P. XXXIV. De rebus maternis vel nuptialibus lucris , ut in his pater noti amittat ufumfruclum. Q Uoniam omnino ad memoriam de usufrustu legum venimus 1 -illud quoque misceri legi bonum est, quod tribus 7 pridem dictum est Constitutionibus, quod omnium pater horum , quae ad filios veniunt 8 , sive ex materna linea , sive ex nuptiali filiorum causa, sive aliunde usumfructum habeat, licet ad secundas veniat nuptias. Usum namque eorum donec vivunt, manere sine casu etiam ante nos omnes volunt leges & in maternis, & in aliis omnibus : & nos similiter dicimus, f Castrensium vero & quasi Castrensium jam peculiorum excipiatur ratio. T I T. XXXV. Si mulier res , quas filiis donaverit , quafi ab ingratis post fecundas nuptias revocare voluerit. IVI Ater 9 tamen donans aliquid filio desuo, fi ad fecundas ve- A A 11 erit nuptias, non poterit per occasionem ingratitudinis revocare , quod datum est. Non enim ex pura videtur voluntate ingratitudinem introducere , sed secundas nuptias considerans, ad hanc venisse cogitationem putabitur: nisi 10 tamen aperte filius aut circa vitam ipsam iniidians matri, aut manus inferens impias, aut circa substantis totius ablationem agens adversus eam aliquid declaretur. C A P. XXXVI. Ut fecundo marito copulata mulier , prioris viri dignitatibus vel privilegiis non utatur. XTOn tamen permittimus mulieribus ad fecundas venientibus nuptias , adhuc velle priorum 11 maritorum dignitatibus aut privilegiis uti : sed ad quale polt prius venerint matrimonium, illius amplectantur Fortunam : qute enim priorum oblita est, no» rursus ex prioribus adjuvabitur. (i. Authent. Ad eos. C. U. t. (2. d. I. 4. in fin. adde?. 4 .J'. de mutem. SC.Tertyll. (3. I. pen. I. ult.%. ult. C de ion. anlenupt. (4. 1 . 6 . C. d. t. C.iefecund. nupt. (5. Authent. Hoc locum C. fi fecundo nupfmul. [fi. ie fenai. L 13. C. de iignit, (6. I. 1. C. d. t. (7. v. c. 22. infin.fupr. hic. (8- l. 4. C. de bon. | Tom. II. < 9. Authent. Qttoi mater. C. de revoc, donat. (ro. I. 7. (ir. I. io C. de nuptiis, i. 22. §. 1. fi. ai municipal. L ult. 0 0 0 C A P. 94 ? Avth. Collat IV. Tit. I. Novell. XXII. 948 CAP. XXXVII. De libertinis mulieribus » qua patronis suis conjunlU sunt. J Ucnndum quoque illud, & non extra pietatem , ä diva: memoris Alexandro i super alios plurimos antiquorum legislatorum determinatum est; Ut fi quis manumiserit ancillam, deinde eam ducat uxorem, at illa (ut videtur) elata & epulata solverit circa manumissorem matrimonium : non linit lex ad secundas nuptias venire, invito priore marito; sed deinceps nuptias, fornicationem judicat & corruptionem, sed non nuptias nec matrimonium, ex quo injuris non decentes ei, qui libertatem imposuit, fiunt. CAP. XXXVIII. ■pjusdem quoque Principis 2 illud invenientes, dignum putavi ■*-' mus partem nostri facere sanctionis , quoniam omnium mater fide dignior ad liliorum educationem videbatur, dat ei etiam hoc hsc lex , nisi ad secundas accesserit nuptias. CAP. XXXIX. Si aihuc constante matrimonio dotem maritus uxori sua persolverit. TXOtes autem , qua» acceperint contrahentes , non dabunt facile mulieribus, conflantibus 3 adhuc matrimoniis, nisi tantum *x causis, quas lex 4 enumeravit: alloqui, !i quid tale gesserint, instar donationis , quod agitur, hoc ipso esse videtur. Et si moriatur mulier, recipient dotes, qui dederunt eas immature mulieribus mariti, ab heredibus mulierum, cum medii temporis fructibus, ipsi & heredes eorum, & habebunt in lucrum secundum pactum. Et si ad secundas venerint nuptias viri , servabunt sine alienatione hsc filiis : hoc videlicet quod generaliter constitutum est. Si vero non contigerit accipere contrahentes dotes , adhuc «onstante matrimonio: etiam post mortem uxorem fecundum legem ab illarum percipient heredibus, sicut scriptura vult dotis. CAP. XL. Si mulier filiorum suorum tutelam adminifiruverit , Cy' adsc- cundas migraverit nuptias. CI j autem tutelam gerat mulier filiorum, palam est, quiaimpu- ° herum existentium , jurans «0« 6 aisecundas venirese nuptias, t deinde contemnens & prius connubium & jusjurandum ad mari- j sectantes, prifentia sancimus. Lex enim , qui vocatur Julia 18 tum veniat fecundum, 11011 prius tutorem petens, & rationem red- ; Miscella , lex antiqua, lex vetusta , liliorum procreationis pripo- dens , & exsolvens omne, quicquid hinc debet : non solum qui'nens studium, permittebat mulieribus, licet vir prohiberet, & eius sunt, in hypothecam habere lex permittit liliis : sed etiam ina-: aliquid ob hoc relinqueret, quatenus non ad secundas veniret auriti 7 substantiam trahit eum hypothecis: ipsi quoque interdicit filii > ptias, tarnen X ad virum venire, & jurare, quiaexfiliorum csutst successionem impuberis morientis, licet ex substitutione pater eam | hoc ageret, & quod relictum erat, acciperet; & hanc quidem ia venire ad filii dixerit sueeeisionem. Sed hoc quidem priores 8: annum dabat mulieribus licentiam. Eo autem trauseunte si vel- nostri. Nos autem miramur, quod mulierem fic impiam constitu- j let accipere relictum, non aliter licebat mulieri hec accipere , satam, ut etiam hoc ipso jusjurandum negligeret, & sic ad immatu- j tequam cautionem exponeret, quod ad secundas non veniret nuptias. ras nuptias deveniret, tribus maximis neglectis, Deo, & defuncti Sed hanc quoque adjectionem ipse Julius Miscellus haud invenit, memoria, & charitate siliorum: ita parvis subdiderunt poenis : & Prifecto felicissimi hujus urbis una cum Praetore , cui hujus urbis cura est, ut volente ad nuptias venire tutelam gerente muliere L ordinetur minoribus tutor , & rationes suscipiantur: & quod mater debet, occasione gubernationis , hoc reddatur. * C A P. XLI. Sistb conditione pater vei mater legatum liberis suis reliquerit confirmat legem Zenonianam. Cor.t. ’ DLacet quoque nobis Zenonis pias memoria: Constitutio 11, volens , patrem, si jubeatur proprio filio legatum sub conditione aut die dare, non aliter exigi pro donatione legatorum cautionem hanc, videlicet qui legatorum 12 servandorum causa vocatur nisi secundas pater contraxerit nuptias: sit enim & hac seeundo nubentibus poma. CAP. XLII. De Clericis, qui nuptias contrahere non possunt Supra Novell. 6. <^Ed 13 L si quis inter reverendissimos constitimus Clericos (ut- tra 14 Lectorem aut Cantorem dicimus) ernino contraxerit nuptias : hunc ex nostra Constitutione cadere 1; sacerdotio consti- tuimus atque volumus. Si vero Lector existens, & nuptias faciens , deinde propter aliquam inevitabilem necessitatem ad so. eundas 16 veniat nuptias, nequaquam ad majoris sacerdotii ascen- det culmen: sed ili -C manebit apud mulierem, affectum illius priponens meliori provectui. Si verocum sit laiens, adordina, tionem Subdiaconi, aut Diaconi, aut Presbyteri venire voluerit, deinde appareat mulierem habens, non ex virginitate sibi copulatam , sed aut disjunctam ä marito , aut aliter non ab initio mox libi legitime conjunctam : aut etiam ipse ad secundas venerit nuptias: non impetrabit sacerdotium: sed & licet latent«adhot venerit, omnino eo cadet. CAP. XLIIL Si maritus ita reliquerit uxori , Ji ul fecundas nuptius r.tnt transeat , os ud Legem Juliam Misceilum. QUse 17 vero nunc sequitur causa, est antiqua, & multas quidem suscipiens correctiones non ab aliis solum , sed etiam a nobis, tamen ad summam sui veniens rectitudinem : quam nune illam quidem , quae ante luctuosum nubit tempus , & nec omnino mater filiorum consistit, puniunt amare : & licet filios non habeat, prepter solam honestatem hoc agunt: mulierem vero sie effusam concupiscentiis, vel non ipsis subdiderunt p cenis, quas sustinent, qui ante lugubre tempus ad fecunda vota declinaverunt. Ideoque sancimus, eas, queejic pejerare de cateroprasument mulieres : Juper iudum prae edent es ptenas has sustinere omnes , equas 9 primitus diximus super hü mulieribus,qua ante lugubre tempus nubunt: N infamiam Sst omnia alia his inferentes : & solutionem poenarum eis dantes, eandem quam etiam illis, ut supplicent Imperatori, & mediam portionem dent filiis suarum rerum, neque ususrustu apud eas manente : & simpliciter aequalem eam ponimus propter nuptiarum immaturitatem ei, qui ante lugubre tempus nupserit. Si vero etiam naturalium tutelam gerat siliorum, (nam hoc quoque-pri- buimus ei) tamen ad virum veniens, & non hic agens, qui prius «ficta sunt, iisdem subjaceat poenis. Providentia ic vero sit per provincias quidem gentium PrisiJibus, hic autem gloriosissimo sed Quintus Mutius Scivola hoc prilanciverat, super omnibns quippe pendentibus in eaularum prohibitionibus hujusmodi adin- veniens cautionem. 19 Nos „igitur videntes plurimas mulieres desiderio nuptiarum 11011 propter filiorum procreationem, sed propter necessitatem & jurantes & nubentes, L transcendentes mo- rientium voluntates, existimavimus prius interim sacratiorem mederi partem , & perjurium eis cohibere , nec sinere talia subire juramenta , in quibus omnino perjurium promptum est. Nam nec illud inerat legi, ut oporteret sine filiis existentes mulieres hoc jurare sacramentum ; sed etiam filios habentibus hoc adjacebat jusjurandum, quod Deum simul, & defuncti animam contristaret: cum utique perjurium quidem esset in promptu : fil orum vero procreatio in fortuni muneribus jaceret. Quia igitur hac nostra sancimus lege jusjurandum eis auferentes, L talem permittente» relictorum perceptionem , ccnlideravimus (quoniam alterum quoque a nobis prstermiffum est, oportere & defuncti animi mederi. Quapropter prisentem ponimus legem : non enim volumus deficientium nihil illicitum so habentes voluntates frustrari. Si enim (1- 1.1. C.de ineeft. I. n.ff. de divert. (2. c. 37 .supr. hie. I. 1. C. ubi pupill. (3. v. 1. 1. C. Ji dos constante matrim. (4. I. ao.js. soluto matrim. I. 73. §. I. i. nit.ff. I. 49. C. de jute dotium. (;. Authent. Eisdem. C. desecund. nupt. (fit. I. s. C. quando mul. tut. off. vide tarnen Nov. 94. c. 2. (7. /. 6. C. in epitb, cmts pign. tacit. (8- 1.6. C. udSC. Tertyll l. 10. C. de legit, bered. (9. c. 22. supr. hic. (xo. v. tit. C. de tutorib. velcuratorib. itiustr. (lr. 1.6. C. udSC. Trtbeli. (1*. Fac. 7. in sin. ff. ut legator, l. iO.ff. ud SC. Trebell. (13. Authent. Multo mttgis. C. de episc. (fi eltr. (14. Nov. 5. c. 3. (1;, l. 45. C. de episcopis. Nov. 6 . c. 5. Nov, 123.0.14. (16. d. Nov. 6. c. s. d. Nov. is3- 0.14. infin. (17- Authent. Cuireticlum. C. de indici, viduit. (13. x.l. 1.2.3. d. t. (19. v. I. 7. I. 73. I. 77. §. 1. 1. 79. §. i'.ff. de condit, (st di- mor.ftr. I. 76. §. 7. ff de legat. 2. (20. Nov. 1. inpr. §, I. es c. !• in pr. I. 27. pr.ff. de condit, instit. diceremus I 949 De Nuptiis. 950 | ■ diceremus oportere mulierem omnino viro praecipiente non nubere, hoc custodire: pro amaritudine habuisset hoc merito lex: nunc autem cum secundo praesto sit lex, scilicet ut si voluerit nubere, accipiat quod relictum est : novissimi sceleris est despicere voluntatem defuncti ita ilustuantem , ut ei detur licentia nubendi, & accipiendi, quod relictum est, & per omnia contristandi priorem maritum. C A P. XI.IV. TTNde sancimus : Si quis prohibuerit uxorem ad aliud venire mn . tri.monium , sive etiam uxor i maritum : (idem namque est ntrinquc) & pro hoc aliquid reliquerit: unam ex duabus conditionem habere contrahentium alterum : aut ad nuptias venire, c si ab- mundare praceptioni , aut, li hoc noluerit, led honorat defunctum, omnino abstinere de caeteronuptiis. §. i. Sed ut non causa suspensa sit, & post tempora Forsitan longa revertatur rursus exactio: propter ea bene nobis visum est, hujus rei determinare causam, & uique ad annum quidem non esse penitus petitionem relicti: nisi tamen modus sacerdotii adveniens alteri personarum statim prabeat exceptionem utpote nequaquam nuptiarum existente spe. §. 2. Si vero transire contigerit annale tempus: damus quidem personae huic accipere, quod relictum est: non absolute tamen , nec simpliciter : sed si quidem immobilis fuerit res, non aliter hanc accipere , nisi juratoriam cautionem exposuerit, & supposuerit suas res , (hoc quod tacite ex hac lege damus) ut fi ad secundas ver.erit nuptias , reddat quod datum est , tale quale percepit reflitucns £? quos accepit i» medio fructus. 2 §. z. Si vero mobilis fuerit res: si quidem idoneam habeat substantiam persona volens accipere, dari quod relictum est sub eadem cantione & iisdem hypothecis. Sed Ii quidem aliquid aliud mobilium fuerit; tale restitui, quale recepit, aut diminutionis medeatur partem. §. 4. Si vero pecunia fuerint etiam cum usuris, quas inde percipere valuerit: jurejurando restituentis hoc judicando. Si vero non mutuaverit quidem , sed usus est: tertia centesima reddat usuras. §. ;. Si vero non valde locuples fuerit: etiam fidejussorem hunc exigi. Si autem non valuerit fidejussorem dare , tunc sub juratoria cautione , & hypotheca (secundum quod dictum est; suarum rerum accipiat quidem, quod relictum est. §. 6. Mox autem , ut ad secundas nuprias venerit, hoc ah eo, qui dedit, vindicetur, apud 3 quamcunque apparuerit personam , tanquam si ab initio neque datum fuisse videretur: quod in omni restitutionis casu , sive mobile, sive immobile fit, quod futurum est reddi , valere sancimus. §, 7. Si vero aurum fuerit, quod relinquitur : minus idonee vero i'e habeat ad fidejuflionem : & nec ipse dignus sit, cui hoc credatur: manere quidem apud illum , i quo relictam est : tertiam vero centesimae ejus usuram praestari: quam usque tunc solvat, donec ant secundas ille contrahat nuptias (quando & restitutio prmstitarum usurarum suscipiet facultatem) aut fiat manifestum , nullatenus posse istum ad nuptias pervenire , sive secundum modum sacerdotii (tunc enim ei dabit, quod relictum est) sive morte : accipient enim hoc omnino ejus heredes , nihil neque de datis usuris reddentes. §. 8- Hanc ipsam autem introducimus observantiam, & eundem intellectum , etiamsi non conjuges alterutris sub tali reliquerint conditione : sed aliquis alius extraneus sive viro , sive mulieri sub tali conditione dari quid voluerit, sc. Fortuitorum casuum : secundum suam naturam lege super his tam in praestandis , quam in restituendis conservata. Hmc igitur ex jam nuper factis ä nobis occasione Julis Miscells Constitutionibus retribuimus: alia vero sint firma fecundum terminos & casus, fecundum quad hsc exposuimus. §. 9. Prsfats autem ä nobis observationes dentur, (si institutionis sit pars 4 aut legatum) heredibus aut substitutis, aut illis , ä quibus hac relicta sunt: siquidem mortis causa donatio: omnino heredibus. Si vero ex alse secundum talem conditionem conscribatur quis heres: substitutis fi fuerint, tut omnino iis, qui ab intestato vocantur ad hereditatem , hujusmodi observationes prsstentur , ut undique lex habeat propriam perfectionem: nisi forte testator & hoc prscipiat, dicens, licentiam habere eum , cui dereliquit, sive per institutionem particularem , sive cx asse, autper legatum , vel fideicommissum , sive per mortis «ausadonationem , & accipere quod relictum est, & nullam cautelam dare : tunc enim sequenda est defuncti voluntas: studii enim nostri est , defunctorum conservare secundum legem voluntates. C A P. XLV. De admittis ratione donationis propter nuptias. Idem dictum fuit supra Novell. 2. cap. 4. UT s quia parum antea de cautela rerum ediximus , & Leonis novimus divas memoria: Constitutionem 6 de fecundis nuptiis , si ad eas veniens mulier non valeat dare fidejuffionis cautelam , quia filiis? restituat res, tertiam partem centesima: accipere; nos causam adhuc melius ab ea constituimus , illitis super hoc statutis competentem adjicientes subdivisiouem. §. 1. Et sancimus (hoc quod quidem 7 a nobis in quadam dictum est Constitutione ) ut si quis offerat res propter antenuptialem donationem : siquidem omnes immobiles constituta: sunt, maneat earum usus apud matrem ad fecundas venientem nuptias: L eadem ba-c eligat, &non recuset , neque exigat ä filiis pro aestimatione earum usuras : sed diligentiam earum habeat secundum quod lex dat usus dominis constitutis : confervet autem hsc fecundum leges filiis superstitibus : aut si omnes moriantur , secundum nostram'iegem , casu filiorum non existentium , matri, reliquo remanentibus filiorum heredibus conservando. §. 2. Si vero universa constituta est forte in pecuniis, aut aliis mobilibus rebus antenuptialis donatio : tertiam partem usurarum accipiente matre , cum prius sancita cautela non exigi i filiis aurum , nisi forte sine invidia sit viri facultas, & habeat aurum, & argentum , & vestes, & quicquid conscriptum est matri: damus etenim tunc electionem matri, si velit res accipere, & dare fidejussoriam cautionem , sive praedictas accipere usuras: dicimus autem ex tertia parte centesima tam secundum anteriores leges, quam etiam secundum nostras. §. 3. Si vero permixta Untres, & donatio tam in pecuniis, quam immobilibus rebus sit, immobiles quidem omnino manere apud matrem : propter quod alimenta habeat exinde : in rebus vero mobilibus iila tenere , qu* pridem sancivimus , si contigerit in mobilibus rebus omnia antenuptialis donationis esse constituta : providente muliere , quoi non negligat immobilia, neque imminuta hac faciat, sed qualia accepit, restituat. CAP. XLVI. Desuccejjione matrum in bonis siliorum pro qua parte siat , esi quomodo. UInc 8 nos alia evocat ratio , qua de filiorum successione est : quam accipient, qua ad secundas veniunt nuptias. Jampri- dem enim de his scripta est lex a nobis ad Hermogenem 9 gloriosa memoria Magistrum sacrorum nostrorum factum officiorum rescripta , Belisärii gloriosi pracedens Consulatum , septimo decimo Calend. Aprilis , per quam sancivimus , matres ad filii non relinquentis liberos , cum ejus , qui mortuus est, fratribus , sine cantione vocari siicceflionem : &-ejus cum usu etiam proprietatem habere firmam : sive priusquam heres relinquatur, sive postea ad secundas venerit nuptias : auferentes leges , qua de his contrarium quid pracipiebant. f Hanc autem nostram sanctionem firmam etiam modo manere super solas personas parentum , qua dudura ad fecundum venerint matrimonium , sancimus: & quasdam propriorum accipientes filiorum, firme ei servantes , & fecundum deinceps tempus : live ante nuptias, live postnuptias hereditatem in eas filii descendisse contigerit, f De bis autem , qua post hac ad secundum veniunt virum , ita nobis praesens fex disponatur, & sanciatur. Ergo necesse est filio moriente , sive masculo, sive sarmina , sive testatus moriatur , sive etiam sine hoc: interim ea, qu* ex testamento sunt dicentes , ita ad ordinem , qui ab intestato est, veniamus. §. 1. Si igitur legitime filius testatus fuerit, & relinquat matri substantiam, sive partem ejus aliquam : hanc illa accipiat per scripturam (quia ubique custodire ir.orientium volumus voluntates) & habeat quod dimissum est, aut datum , L fecundum proprietatem , & secundum usura. Sicut enim licebat relinquere alicui extraneorum , & nihil heredi secundae mulieris nocebant nuptia:: ita & matri relinquens , sive institutionem , sive legatum , recte derelinquat & dominium , & usum , sive ex rebus , quae extrinsecus advenerunt, fuerit facultas, sive ex paternis: nihil ex hoc fratribus contradicere valentibus. §. 2. Si autem inte- (1.1 . 3. C.'de inditi, viduit. (2. L. 76. §. 7.J'. de legat. 2.1 . ^3. f 79 ' §. i.ff. de condit, esi demonstr. (z. I. 9. in fin. ß. de rei vtn- Ht. L 8 . in sin, C. dtpofiti, (4. Adde 1 . 18 ■J’. dt condit, (si demonstr. (5. Autbent. Sed fi aurum. C. defecund. nupt, (6. /. 6. §. I. C. d. t. (7. Nov. 2. c. 4. (g. Autbent, Ex testamento. C, defecund. nupt. (9. d. Nov. 2. Oott ftatn« 95t Avtli. 0)11 at IV. Tit. T. Novell. XXII. 952 ff-itus filius moriatur jam ad fecundas veniente matre nuptias, aut! ex fecundis nuptus , quas post hanc nostram contraxerint legem; postea veniente vocetur quidem & ipla cum filii aut filiaefratrihus 1 (in his enim prmscritia disponimus^ qu® quidem super lucris ex fecundum nostram Constitutionem ah intestato ad ejus successio- nuptiis servari oportet, hocfanximus: insuper & decrevimus por- Sed quanta quidem ex paterna substantia ad filium per- tiones , quas neceiie est parentes legitimis & non ingratis relin- ' 1 ' ’— r - ' r --'querc filiis, ipsos tamen genitores non erit justum ad fecundam omnino declinare prolem, & quod ex lege est, tantummodo relinquentes prioribus alia omnia ad fecundos deducere,. sed aliquid & prioribus adjicere. Nam fi aliquem ex fecundis habeant nuptiis aut cuam ex primis forsan-, ita festivum , ita dilectum , ut velint praeponere eum aliis in possessione, damus 1 centiam hoc agendi: non tamen omnino priores quidem filios minuere , fecundos autem augere; sed neque vehementer magnificare augmentum, nec omnino oblivisci priorum matrimoniorum , neque infirmare ea , qu® a praecedentibus nos de talibus dicta sunt: sed providere quidem & secundis, providere autem & primis: cogitantesquoniam ambo filii sunt: & ita facientes successionum in testamentis divisionem. Si enim intestatis eis mortuis lex omnes ex aequo vocat; competens est eos imitantes legem , non vehementer magnis eos abbreviare minutionibus, erubescentes legem: fic enim erunt boni patres , & nostra digni legislatione : & justi quidem erunt solam legem custodientes. Si quid autem etiam ftu ra legem reliquerint: erunt justi fimpl & humani patres : & non hac dicimus inter gratos & ingratos filios , (de ingratis enim jam stepiiu dictum est) sed de iis, qui magis aut minus diliguntur; cum utique multa differentia fit ingratitudinis , & gratiarum actionis , & diffundis honoris. H ;nc itaque partem de tenuitate filiorum ex priore & fecundo matrimonio venientium , adhortantes potius, quam sancientes dicimus : alloqui sciu-tl augentes ab intestato partem omnino filiis relinquendam: & usque 8 ad quatuor quidem filios, quatuor uncias omnino definientes; li autem ultra quatuor sint, usque ad mediam substantia: partem : idoneum jam dedimus filiis sclatium, non ex parva mensura antiquam eorum angustiam resolventes. §. i. Sit igitur prxsens lex futuro tempori sanciens , fient sie- pius dicentes provenimus , & nihil priorum tangens, sed coilecta undique & complexa sub una continuatione: & omnia pene de secundis prunimeians nuptiis : & priora quidem prioribus in sua virtute servans : qu® vero ab ea difnoiita sunt, futuris fecundis explanans. nuptiis. & novam quandam undique ac subtilissimam introducens qusremibus utilitatem: omnibus, quo super talibus venerunt,, eorum solummodo- habeat usum ad secundas omnino, j v , prius, five postea veniens nuptias: in residuis vero omnibus rebus , qua; aliunde erant filio prxter paternam successionem, veniat secundum vocationem nostram, quam statim dicemus, quadam correctione & ea indigere. Et h®c dicimus in rebus , quae extra nuptialem donationem sunt. Qua: enim in illis sancita sunt a nobis, & ä Leonis diva memoria Constitutione i, integra conservamus : in quibus solum mater habeat usu in frustum. §, 3. Sed in aliis rebus h®c sancimus, & deinceps ipli tradimus, quircunque post nuptialem donationem sunt a patre venientia filio , ant ex aliis caulis , tam ex testamento , quam ab intestato successionibus: ratione contra r ingratos filios undique & super istis rebus servata, quando manifest® catis® ingratitudinis demonstrantur: aliorum omnium, qu® de successionibus dicta sirnt parentum in filiis , aut filiorum in parentibus, intactis manentibus. §. 4. Ingratitudinem autem hic conlideramus, non solum ad matrem, secundum pridem a nobis dictum: sed etiam adversus eundem ipsum fratrem defunctum., C. A P. XLVIL rT quoniam scimus multas fratribus ad invicem factas contentio- *-* nes :■ illum solum , tanquam ingratum circa fratrem effectum , ? a rticipari hoc lucrum non concedimus, qui mortem voluit fratri, * u t criminalem inducere contra eum inscriptionem 3aut substanti® ei properavit inferre jacturam: ejus enim portio, tam ad reliquos fratres , quam ad matrem veniat. Et h®c lex supra filiorum successionibus, quibus cum matre succedunt filii, maneat, illam, qu® ä nobis facta est, subdivisionem introducens iis, qu® futuro tempore matrimonio fecundo fuiitsnciand® viris. Qu® enim jam ad fecundum matrimonium pervenerunt, [& beneficio memorat® nostr® legis .potit®' fune] bis liceat successionemsive per testamentum , live ab intestato habere firme , & secundum dominium, & secundum usumfructum, & alienare, & testari, & transmittere secundum quem voluerint modum, nihilque sit eso impedimento quolibet tempore ex prisenti constituta lege. §. I. Illud autem firmum ex primo matrimonio filiis maneat, _ ,.... ..., _ quod super bis per pmüctam ä nobis constitutum est sancti-.nem.> posit® sunt .onstsomionibus , in futuris post hanc nostram legem -f Quod 4 si antenuptialem donationem, quam mater moriente nupriso-, & qu® ,x. his evenerint, vacantibus, hac videlicet una marito lucrabatur,. contigerit ad morientem filium pervenire-, ct ( Constiruiione futuro tempori, fecundum quod a nobis definitum propterea partem ei illius fieri hereditatis: matrem neque fecundum quod, succedit filio , dominium eorum, scilicet antenupti.ilis donationis rerum pevfrui: solum autem habere horum, quamdiu sup.ertst, usum & usum fructum, f Maneat igitur & hoc his, qui ex prioribus nuptiis sunt, filiis condonatum : nili forte ante pr®- dictam Constitutionem judicialis sententia & transactio inter partes facta de his aliquid statuerit:- §. 2. Et 5. qu ni am mater excludebatur 6 quidem a filio masculo,. hoc faciente Senatusconsulto, quod: Tertullianum vocant: filiabus autem commiscebatur: nos non quxrentes filiorum jus,, sed exinde ei legitima jura dantes-, Vocamus quidem- eam 7 etiam cum masculis, fratribus morientis in tantum,, in quantum numerus filiorum fuerit: quaternis & ea partem habeat tantam , .quantam unusquisque fratrum.. Si-vcru permixti masculi & foemin® fiierint: hoc ipsum disponentes: Si vero mater. & fili® sol® consistant,, ibi Senatusconsultum mediam quidem partem dabat matri-: reliduasn vero medjam. sororibus,. quantxcunque .extitifienh Quod quoniam non primitus correximus, modo adducimus- ad : competentem .correctionem & in isto casu vocantes eam pro rata filiarum : quatenus quantum unaquaeque filiarum habet,- tantum.solummodo.& ea accipiat: & in omni casui hic relato,, in virilem portionem, (hoc- quod legis est.- etiam , mater veniat : sive consistant soli-masculi,, sive-sol® fce- tnin®,. five etiam permixta utraque soboles. C A P. XLVfll. Ut parentes ßudeant aquulitatem inter- liberos primi & fecundi matrimonii fervore. |Elud quoque' super hoc adjicere legi justum existimavimus: Si enim moriatur-vir aut mulier filios habentes & ex prigribus & (.1 d. I . 6- (r. V. c. 26. in sin . C- 35. fupr. hic. KFov. 115.- c. A. * w- Ailde l„ 14 .jf. de ban„ljbcrt: (4, jfrov. 2. c. 3,. (5. dutbent. Et est , in iis. qui continentur in ea casibus , pro cunctis sufficiente. E P I L 0 G U S. f Hac igitur tua Celsitudo omnibus gentibus r qu® sub tuo sunt cingulo , solenne modo manifesta fieri pracipiat: ut omnes agnoscentes , quia majorem laborem sustinentes, quam oportet Imperialibus- incurrere cogitationibus ,. tamen nihil prius illorum duximus salute 11 e undique emendicent, quod justum est, sed omnes .videntes in unum collectam de hac legislatione partem , sciant quia & priorem iis , qu® jam polita sunt, servavimus legem : & futuro tempori competentem posuimus congruentiam. Dat. 15. Lai. Aug. Confiantinop. post Belisarii V. C. Consulat. Scriptum exemplum Patricio gloriosissimo Praesecto hujus alm® urbis. Scrip um exem- ., Ium Balilid® gloriosissimo Magistro sacrorum officiorum Exprsfe- cto , Exconsule , & Patricio. Scriptum exemplum Triboniano gloriosissimo Qu-.rstori, iterum 81 Exconsule. Scriptum exemplum Germani) gloriosissimo Magistro equitum sacri Pr.vsentis, Exconsule & Patricio. Scriptum exemplum Tzig® gloriosissimo Magistro peditum sacri Praesentis, Exconsule & Patricio. Scriptum exemplum Floro gloriosissimo Comiti sacrarum rerunuprivatarum & Exconsule, f Tua igitur Excellentia cognoscens ea , qu® nobis placuerunt, in judicio tuo insinuet tam Advocatis,, quam aliis, quibus pr®es , secundum hanc nostram Constitutionem sufficientibus his ,. qu® hac de re a nobis scripta sunt ad Joannem gloriosiff. sacrorum per Orientem Praetoriorum Praefectum , iterum Exconsulem & Patricium. Dat. 15. Cal. April. Conftantinop. post BE- L 1 SAR. V. C. Consulat. ' cum. C. ad SC. Terty/l. (6. §. 3. -verf frater. laß. d. t. (7. c. 46. §. 2. fupr. hic. I. 7-. C. ad SC. TcriyU. (8. 2 v T ctv I8> c. 1. ^ !• 95 ? Denppellationibus , & intra quas tempora Scc» 954 T I T. II. DE APPELLATIONIBUS i, ET INTRA - QUE TEMPORA DEKEAT APPELLARI. Mane legem non habent Scvimgeriuna is Haloandrina editiones, sed ejtil tantum argumentum is summam : quod argumento est hanc •vulgarem translationem ex meliore N integriore 'archetypo iesitm- ftam , quam ullam aliam editionem , sed is omnes Novellat Latin re desunt in iilis novis editionibus. NOVELLA CONSTIT. XXIII. Imf. Jufiinianus Aug. Triboniano gioriußjjimo Quastori iterum is Exconsuli. PREFATIO. ANteriornm legum acerbitati plurima remedia imponentes, & maxime hxe circa appellationes facientes, in praesenti aci hu- jtisniodi beneficium pervenire duximus esse necessarium. Antiquitati etenim cantu m erat, ut , Ji quis fer Je litem exercuerit , ij fuerit condemnatus : intra duos dies tantummodo licentiam appellationis haberet; ß autem per procuratorem causa ventilata Jit , is in triduum 4 proximum eam extendi. Ex rerum autem experientia invenimus hoc si,ti$ esse damnosum: plures enim homines ignaros legum subtilitatis, & putantes in triduum esse provo- sationes porrigendas, in promptum periculum incidisse, & biduo transacto causas perdidisse. Unde necessarium duximus hujusmodi rei competenter mederi. C A P. I. £T 5 sancimus omnes appellationes > fi ve per se, live per procuratores, seu per defensores, vel curatores, vel tutores ventilentur , posse intra decem dierum spatium ä recitatione sententia numerandum, judicibus ab iis, quorum intercis, nfterri: live magni, sive minores sint, (excepta videlicet sublimissima Prato- riana Praesectura) ut liceat homini intra id spatium plenissime deliberare, sive appellandum ei fit, sive quiescendum: ne timore instante opus appellatorium frequentetur, sed sit omnibus inspectionis copia, qua indiscussos hominum calores potest refrenare. C A P. II. De Consultationibus. 6 hac sancimus, si quando lis speratur in nostrum 7 inferri Consistorium : si forte contigerit Imperatoriam Majestatem occupatam publicis causis ex mundanis provisionibus, non poste convocare patres , quatenus causa agitetur, non x ex hoc litem periclitari. Quod tnim vitium est litigantium : si Culmen imperatorium occupetur? vel quis tanta est auctoritatis, ut nolentem Principem postit ad convocandos patres catcrosque proceres coarctare? Sed fi quid tale evenerit, causa intacta permaneat, donec imperator fna sponte motus & convocari proceres jusserit, & litem inferri patiatur, & omnia secundum morem procedere. C A P. IU. De Appellationibus in JEgypto , Aßa , Ponto , is c. ILInd etiam in tertio capitulo disponendum est, quod antiquitas 1 bene statuit, novitas autem neglexit. Cum enim veneranda retustatis auctoritas ita Magistratus digesserit, ut alii majores, alii medii, alii minores sint, & appellationes a minoribus judicibus non solum ad maximos judices remitterentur, sed ad spectabilium jndiclim tribunal, quatenus & ipsi sacro auditorio adhibito litem exercerent: novitas autem hoc deliquerit: evenit, ut iuper minimis causis maximi nostri judices inquietentur : & homines propter minimas causas magnis Fatigentur dispendiis, ut forsitan totius litis astimatio ad sumptus judiciales non sufficeret. Ideoquc sancimus , li quando ex AEgyptiaeo tractu, vel adjuncta ei utraque Libya provocatio speratur , usque ad decem librarum auri quantitatem : non in hane regiam urbem eam venire, sed ad Prxfectum Augustalem,, qui audiat, St causam dirimat vsce sacri cognitoris, nulla ei [penitus] post definitivam sententiam appellatione porrigentia. §. 1. Similique modo quoties in Asiana dioecesi vel Ponri- ea tale aliquid emerserit, usque ad prxdictam quantitatem dece a fibrarum auri appellationes ad viros spectabiles, Comites forte Tei Proconsules, velPrstores, vel Moderatores , qui bus speciali - (1. Lib. 49. D. 1. Lib. 7. C. 62. (2. Lib. 49. D. 4. Lib. 7. C. 63. (z. I. 1. §. 9.7. I. i.ff. quando appeU. I. 6. §. S- C. de appellat. (4. 1 . 5 . 1 . :o. f.d. t. de appellat. (5. Authint. Hodie. C. d. t. (6. Nov. so. ( 7. Adde l. ult. §. 4. C. de temp. is reparat, appell. (8. Au- theilt. Sed is lis. C. d. t. (9. Fac. I. 3. inßn. I. 4 , j. de recept. tpui Iter easdem lites peragendas deputavimus, remittantur: quatenus & hi ad similitudinem Praefecti Augustalis vice sacri cognitoris intercedant , L causas sine spe quidem appellationis, Dei tamen & legum timore proferant decidendas, f Orientalem autem tractum causas appellatione suspensas, & usque ad decem librarum auri quantitatem limitatas, ad virum spectabilem Comitem Orientis mittere, simili modo audientiam & finem eis impositurunu C A P. IV. Ut a fpeclabilibus ad illustres appelletur, I Lio videlicet observando, ut viri spectabiles Duces, vel alii spectabiles judices, non ad alios eadem spectabilitate decoratos judices suas transmittant appellationes in litibus, quantscunque sint quantitatis , (cum non oporteat ad compares 9 judices appellationes referri, sed a minore judicio in majus 10 tribunal ascendere) sed ad illnstriffimam Praefecturam, illorum appellationes, cujus- cunque sint quantitatis (ut dictum est) dirigantur, qui una cum viro excelso pro tempore Quaestore eas dirimat: utroque Officio subministrante, id est, tam ex sacris scriniis more solito, quam Prxfecto Prxtorio. Ita tamen haec sancimus, ut nec a Ducibus vel aliis spectabilibus judicibus, quibus Forte, etsi privati usint, imperialis Majestas causas injunxerit, appellatio ad memoratos spectabiles judices currat: ne causa non gradatim procedere, sed perperam videatur. Sed ä Praefidibus quidem provinciarum, & judicibus a nobis datis, fi non sint spectabiles judices, intra memoratam quantitatem referetur. Si autem vel illustres sint dati a nobis judices, quibus apices dignitatum super spectabilitatem sunt, vel Duces, qui omnimodo spectabilitate sunt decorati: vel ii, qui a Principe delegati sunt, spectabilem habeant dignitatem : eorum appellationes sub quacunque quantitate in hanc regiam urbem ad competentes antiquo more judices referantur, j- Omnibus aliis , quae de appellationibus statuta sunt vel ab antiqua Prosapia, vel ab auctoritate anteriorum Constitutionum , vel a nostra humanitate, intactis illibatisijue custodiendis. Datum Calend. Jul. Constanti- nop. post BEL 1 SARII. V. C. Consi * EPITOME Superioris Conßitutionis. DE APPELLATIONIBUS , AD QUEMNAM remittantur, fi res, ob quam appellatio instituitur, no» supra auri libras 12 decem valeat. JUOn principalis litigator duntaxat, verum etiam procurator ejus, defensor quoque & curator, & tutor intra decem dies a lata sententia provocare potest, f A Praetoriorum. Praefectis provocare non licet. 13 c a p. r. CI dum Principi 14 appellationis causam audire non vacat, legiti- 0 mum tempus decurrat, nullum hinc liti prxjudicium gignitur. Quando ad Principem ejusque Consilium provocatur, fi lis ipsa decem libras auri non exsuperet, illam in AEgyptiaco tractu , & adjuncta eititraque Libya Prxfectus Augustalis audiet, & cognoscet: in Orientali antem tractu Comes Orientis: in Pontico vero, & Asiatico, spectabiles Comites , Proconsules, Prxtores, & denique Moderatores, fi quidem hoc specialiter ipsis injunctum fuerit. Qui omnes sacrum habebunt auditorium, neque quisquam eorum sententiam de appellationis cauia latam poterit detractare, C A P. II. QUando ä spectabilibus Praefidibus provocabitur, sive res litigiosa' plus decem libris auri , sive minus valeat, Praetoriorum Praefectus una cum Quaestore, ipsis utraque cohorte ministrante , de illa cognoscito. III. 15 PISIDIL. T I T. DE PRAESIDE NOVELLA CONSTITUT. XXIV. hnp. Juflin. August. Joanni gloriojlf. sacrorum per Orientem Praetoriorum Pries edio , iterum Exconsuli , is Patricio.. PRAEFATIO. •»•rUnquam sane credidimus , veteres Romanos ex parvis adeoque: IN ininutiisimis principiis tam amplam constituere Rempublicam,, urbitr. (10. 1 .l.l. 2. 1 . 3 .js. quis ii quo appell. (11. V. I. 32. C. de " C. de jusceptf rib, (jg , i. unic. C. dt. appellationib. (12. Fac. 1. seut. praß. prat. (14. C. z.supr. hic, v. Nov. 25, e. I. Nov. 31. c. 3. 0 0 0 3 L 955 Avth. Collat. IV. Tit. III. Novell. XXIV. & totu.n exi.uie terrarum orbe.,, (pene dixerimus) sibi adjungere & premere ac tueri imperio potiutle , rusi majoribus in Provincias Magistratibus mistis, plus ea de re dignitatis sibi comparalleut, simulaue iilis armorum i juxta ac legum potestatem Feciisent, * *ne- que lion ad utrumque accommodatos & idoneos habuissent, quos quidem Pr-etores vocabant, appellatione illis ex eo indita , quod exteris omnibus prxirent & prxponerentur, permissa scilicet eis, tam rei bellicxadmmistratione, quam legum prxfcriptionc. Unde & ea loca , in quinus publice Magistratus vel jus reddere , vel ha bitare solebant, Pretoria 2 appellare, & ut pleraque in Rempu- tlicam leges ex viva Prxtorum voce inferrentur, constituerunt., Et multi z Pnetores partim Siciliam , partim Sardiniam insulam, partim Hispaniam , partim terra marique alii aliud vel imperio adjeceruntvel rexerunt. C A P. L TTjEc nos in animo reputantes, & vetustatem dentio majore cum H flore & venustate quasi postliminio reducentes in Rempubli- cam, Romano prxterea nomini dignitatem addentes, & videntes, quod duplici in asperiores provincias Magistratu ad hunc usque diem destinato neuter ad plenum sua sorte contentus fuerit, sed ex *a causa per quasdam nostras provincias , in quibus tam civilis, quam militaris Magistratus existit, semper inter se rixentur, sem- per pugnent, non quo subditis boni aliquid faciant, sed quo eos magis atterant: e re forte putavimus, si utrumque Magistratum tam civilem, quam militarem in unam formam contrahamus, im- ponamusque denuo ei , qui hanc potestatem habebit, appellationem Prxtoris: ut idem & militaribus copiis, qux per provinciam sunt, fecundum cognomentum antiquitus illis impolitum prxeat, & prxficiatur legibus: si quidem & hoc initio Prxtorum erat proprium : & cum utriusque officii annonas habeat, una tantum cohorte utatur ex centum cohortalibus , (tot enim ei sufficient) qux Frxtoriana cohors appelletur , & per 4 probatorias convenienter hinc procedentes constituatur. Ita enim dignitate 5 plenus erit, ita latrocinia exercentibus terribilis , ita injustis inevitabilis : si majore cum potestate omnia conficiat: & cum lex jampridem a nobis posita jubeat omnes omnino judices puris uti manibus, ei obtemperet , & prxstito juramento, fecundum hanc res gubernet, tam 6 armis utens, quam civilia secundum nostras leges ordinans. Unde tametsi ex gloriofiss. Conlulib. aliquis ad hanc administratio- nem accedat, nihilominus in hoc imitatio quxdam priorum eluceat, qua videlicet provincias sortientes Coss. consularesqiie viri , & non multo 7 illis inferiores Prxtores, paulatim Romanorum nomen ita auxerunt, & tam amplum effecerunt, quantum nulli unquam alii Reipnblicx seu imperio conceffit Deus. IU quod in Pisidarum regione initium primum sumere volumus: propterea quod veteres annalium scriptores 8 prodidisse invenimus, olim Pisidarum gentem imiversx illius terne summum tenuisse imperium , & jam nnne majore & vehementiore hanc provinciam Magistratu indigere, (nam & maximi in ea pagi sunt, & multi homines , & qui sxpenumero ob j.psa publica tributa seditiones movent) & prxdatricibus illis & sanguinariis regionibus , qux supra voracitatem & quandam insatietatem lupini capitis collocat« sunt, & Lycocranitarum habitaculum vocantor, hunc Magistratum praeficiendum credimus, qui jam inde ordine legitimo in eam progrediatur. Ac si hic Magistratus sub specie quadam incursionis misceatur, componantur etiam in unum tam militaria , quam prxfidialia insignia, & omnes eam militares copix sequantur, qux in provincia sunt. Ad hxc tota civilis cohors venerando jam vocabulo appelletur, & Prxtoris cognomento honoretur , quis ipsum non abhorreat ? quis non revereatur, simul in unum Leges & arma coire spectans , & indidem conditione proposita, aut ut Legibus obtemperet, si bono esse animo, & servari v.elit, aut, ut vel primo statim intuitu pereat, armis in proximo leges corroborantibus ? C A P. II. QPortet igitur, nt qui hunc Magistratum suscipit, (semper autem gratis 9 eum, & absque ulla datione pecunia: ipsi conferimus, ut & ipse per omnia sordibus abstineat, & his solis, qux ex (1. Fac. 1 . 7. in fin. I. 8 ,ff. de offic. procons. i. 10. 1 . 1 i.Js. de offic. prefid. (2. Fac. I. 14. C. de offic. rett. prov. (z. i. 2. §. 32 .ff. de •rig. jur. (4. c. 4, infr. hic. (5. V. d. c. 4. (fi. V. protem. In fi. ia pr. (7. Nov. 13. c. 1. §. 1. (8. Adde Nov. »5. L 10. ff. * probat. (9. As»». 8. (10. d. As»». , e . 7. Nov. 17. c. 1. 956 publico solvuntur , contentus lit, id quod etiam prima 10 nostra lex dicit) juste & pure & cum quadam 11 asperitate humaniter se erga subditos gerat, quemadmodum in priore Lege disposuimus homicidia 12, adulteria, raptus virginum , omne denique maleficium provincia expeiiat, & qui ea deliquerint, secundum 13 nostras Leges puniat; neminem prxterea maleficorum revereatur etsi de potentioribus fit, neque his se submittat, qui nullam de se utilitatem , at bene nefarias de se occasiones prxbere possunt: sed per omnia jus ipsum tueatur, & ad nostras leges respiciat, & secundum eas judicet, & ut subditi nostri secundum illas vitam suaque studia instituant, efficiat: insuper ad Deum quoque & nostri timorem respiciat , neque prxterea quicquam omnino in animo cogitet. stem ut neque crebro 14 ex provincia huc commeet, neque immodicis literis nos interpellet, sed in omnibus prior ipse audientiam accommodet, eaque disceptet, L memor, quantam illi dignitatis magnitudinem dederimus, ita se hac in regerat, ut pro gesto Magistratu causam dicere necesse non habeat, sciens, quodsi quis eo adito jus suum non consequatur, coinpcllaturque hxc ad nos referre , pro eo deinceps certamen ilii nobifeum futurum est. Quemadmodum enim jurisdictionis augmento ipsum honoravimus, ita rursus si praeter intentionem & opinionem nostram tradita eum administratione abuti deprehenderimus, competenti ipsum animadversione persequemur , tam Deo in hoc subservientes, quam opera ferentes legibus , sive furta eum fecisse, live gratia forte aut inimicitiis superatum , sive leges nostras transgressum esse deprehenderimus : dum enim subditos iterum exigere , & his malis, qus usque adhuc extiterunt, mederi volumus : & magnas opes despeximus , & ad hanc dispositionem oculos convertere properavimus. C A P. 111. pOrro non tantum ad hxc eum prospicere oportet, qux ante ano- bis dicta sunt, sed etiam curare, ut asiluens rerum copia sit in urbibus, ne quid cives deficiat. Inspiciat etiam in civitatibus opera 1; , neque in hoc seipsos 2 se vinci patiatur : sed & aquarum ductus, & pontes , & muros, & itinera publica refici studeat, neque committat, ut exactores 16 , qui illuc commeant, in aliquo subditos nostros prxgravent: neque jussiones illas, qux improbato more fieri solitx , ex thronis Excelientix tux de refectione murorum , de sternendis itineribus publicis, deque aliis plus mille causis procedunt, suscipiat. Omnium enim horum causa , & si aliud prxterea ejus generis , nemini permittet, ut subditos nostros injuriis afficiat, neque prodibit de thronis tuis sententia , qux tale quid dicat, (jam enim hoc prohibuimus) sed solus ipse omnium curam geret. Si vero ex saerx nostrx Legis sententia pragmaticam aliquam formam 17 dirigamus, quam forte ad tuam emittamus Prxfecturam , examinabit ille prius, qux inibi a nobis jubentur, nemini autem alii omnino copia fiet deprxdandi subditos, quo magis aliquando provincias iterutn refertas hominibus, iterum suis civibus efflorescentes , neque undique huc confluentem videamus hominum multitudinem , qui propter improbitatem Prxsidum in suam patriam reverti non audeant. Ideoqne sancimus, ne amplius Excellentia tua Pisidicx gentis Magistratus pro divisis habeat, sed ut unum sit in ea spectabilis Prxtoris officium , quod idem St militare , & civile existat: quod similiter & publicarum civiliumque rerum curam gerat, & militibus prxeat, ut mutuo auxilio & jurisdictio ex armis vires colligat, & cohors armata condecoretur Lege. Neque enim deinceps aliqua per urbes orietur seditio, £ talem de extero virum praefecerimus, qui utroque nobis offici» dignus putabitur. C A P. IV. QUxcunque igitur fiscus erogaturus est, ea fecundum subjecta« huic saerx nostrx Legi descriptionem spectabili Prxtori, circique ipsum versari solitis prxstari jubemus. Unde & saerx nostrx appellationis notam prxponi volumus , & qui Pisidix Prxses erit, is Prxtor Justinianeus esto. Obtemperet autem ilii Prstorianacohors , ex probatoriis IS (ut diximus) constituenda, qux similiter tam civilibus, quam militaribus hominibus juxta & rebus occupata sit. f Ad hxc Publicorum quoque tributorum exactio hunc 11 .i. Nov. 17. c. ;. §. 3. (12. /. 3. 1 . 6. I. 13.Fi de offic. prefid. 13.fr. Inst.de offic,judic. (14.1. iq.Js. de offic. prafii. (15 .Nov. 17. c. 4. inpr. & §. i. I. 7. §. t.Js. de offic. procons. (16. d. Nov. 17. c. 8. (17. d. Nov. 17. c. 4. in fin. pr. (18. e. l.supr. bic. Nov. r;. c. 1. vers. deinde. Prxfident 957 De Praetore Lycaoniae. 958 Vxxinjcm cokortemqwc ejus respiciet, & omnia Magistratus habebit insignia i, qm« etiam modo habet, sellam scilicet curulem ex argento, Jecurim quoque , & fasces: habebit etiam inter milites Adreiponium 2 , aiicoqne & eo ipso Principatum illi inter milites, qui illic locorum sunt, tribuimus, ut ipsos & pulchre regat, & cogat in ordinem, instruatque» uc non solum latrocinantes persequantur,sed etiam subditos inter te mansuetos & modestos reddant. Nctjue item committat, ut seditiones moveantur in urbibus , aut comites quidquam ad fiscum spectans divellant, sed supra 3 omnes potestatem habeat, nemine prorius excepto, 's Collocatus autem kic Magistratus lit in mediis , & in numerum spectabilium descri- ptus. Unde quacunque in vicariis olim , hodie in Comitibus Ju- stir.ianeis Pacatianpt4 Phrygis & Galatia primae, item spectabili Comite Orientis 6, & ipectabilibus Proconsulibus sunt, ea t in hoc exiitant: fitque & ipse spectabilis Magistratus , & appellationes, quae apud iplum interponuntur, mittantur huc, & examinentur : lient in citeris spectabilibus fieri solet Magistratibus , introducanturqne in judicium gloriofillimorum Praefectorum , in cognitionem causae, adhibito etiam gloriosissimo Qusstore sacri aostn palatii : propterea quod , tametli is Magistratus nonnihil in se habet militare, tamen quia prorsus in civilem & legitimam mutatus est formam , ideo necessario eundem tenere ordinem debet , qui pro consuetudine jam olim obtinente in spectabilibus Magistratibus observatus est. CLP. V. QUouiam vero nuper sacra Constitutione conscripta promulgavi-' mus , ut causa appellationum , quae quidem quingentarum aureorum summam excedunt , a spectabilibus Prsiidibus huc devoluti, in habitu & ordine sacri auditorii examinentur, sancimus , ut si qua ejusmodi causa emergat, scilicet in Pisidia duntaxat, ex delegatione live nostra , sive alicujus gloriosissimorum nostrorum procerum, nili, qui datus est judex, spectabilis fit, ut non ad spectabilem Justinianeum Comitem Pacatiam Phrygia (id quod' prius Lege 7 determinavimus) proficiscatur , sed ad ipsum deferatur in sua provincia interposita appellatio, & ipse de ea co- jnoscat in habitu sacri auditorii, (cohonestamus etenim Magistratum hoc etiam) & perfectam illi formam imponat, non remittendam ad hanc almam urbem , ne forte parvis de causis ma- gnans bonorum suorum perturbationes L damna litigatores sustineant. CLP. VI. ^JT autem qui vel hoe Pratoris , vel alia nobis inventa & invenienda officia suscipiunt, cognoscant, quo tandem modo provincias eos gubernare conveniat, visum nobis est, non tantum ligna tis praebere administrationis in codicillis (ut vocant) sed etiam modum praescribere , secundum quem provinciam administrent, (qua quidem , qui nos antecesserunt Legislatores, consulta quaedam praesidalia appellabant) ut ad huc intentis oculis propriam dirigant administrationem , perque hanc omni ex parte subditis nostris prosint. Unde L id genus sacra mandata jutlimus in sacro laterculo reponi, ut una cum codicillis praeberentur Praesulibus, tum jusjurandum , quod in sacra nostra Constitutione 8 descripsimus, praestantibus, tum omnia alia, ut nos ordinavimus, administrantibus. Subjicietur autem a nobis huic sacrae Legi quaedam etiam descriptio, quae exprimat, quid ipsum cum deligitur , praebere conveniat occasione codicillorum officii, ßve in sacro laterculo, ßve in foro glorioßjjimorum Trxfeciorum, quid rursum illi, item adsessn- n i & circa ipsum versari solitis porrigatur ex publico: ut omnibus sota facta providentia, quam circa officia gerimus, ille incontaminatum nobis & undique spectatum suum exhibeat ministerium. §- l. Hancsane Legem tum sacrarum nostrarum Constitutionum lectio monstrabit, (juffimus enim & hanc inter eas describere) * um ipse ad effectum deduces, ut perpetuo in ipsis factis reluceat •onspiciaturque. Oportet Praetori Pisidia annonarum, L capitum, Jc reliqui solatii titulo praeberi, solidos CCC. ejus assessori, solidos ixxn. ejus cohorti, aureos lix. Rursum pro codicillis administrationis oportet ipsum praebere sic : Spectabilibus tribus chartulariis sacri cubiculi, solidos IX. primicerio clarissimorum tribunorum notariorum & laterculensibus , solidos xlv. ejus adjutori, (1. v. Nov. 30 c. 6; L 14. ss. de offic. procans. (j. Nov. 25. f. I. in fin. Nev. 123. c. 2;. (3. 1. 4.J?! de oßc.prarßd. (4. AV. 8 . c. 2 . ( 5 . d. Nov. e. 3 . ( 6 . 4. Nov. e. 5 . (7- 4.Nov. solidos ni. cohorti gloriofillimorum praefectorum pro juffionibus' & omni alia causa, solidos lx. T I T. IV. DE PRjETORE 9 LYCAONI.®. NOVELLA CONSTIT. XXV. Imp. Jußinianus Aug. Joanniglorio/ijs.sacrorum per Orientem Tractoriorum Troes eclo, iterum Exconsuli cs Tutricio- PRÄFATIO. QUm ad prima illa principia, ex quibus Lycaonum gentem , antiquarum rerum scriptores 10 & enarratores constitisse tradiderunt, respicimus, & quod maximam cum Romanis affinitatem habeat, quodque ex eadem Ferme occasione in unum coacta sit, majore, quam hactenus Magistratu eam exornare, justum putavimus. Siquidem usu venit, ut olim Lycaon, qui Arcadia: in Hellade Rex fuit, & Romanum solum incoleret, & assumptis quondam Oenotriis Romano Imperio daret veluti principium (dicimus autem vetera illa, qua longo ante tempore JEnex & Romuli aetates praecesserunt) & deducta in hasce partes colonia , Pisidia bonam partem adimeret, eique deinde suum nomen inderet, & regionem ex se Lycaoniam appellaret. Inde adeo justum fuerit & ipsam Magistratu adornare, cui veteris apud Romanos instituti signa & nota inscribantur, Stillos, qui hoc ipsam tempore regunt (de Praeside civilis jurisdictionis loquimur, L eo, cui armorum cura commissa est) in unum contrahere, & Praetoris appellatione decorare. Est enim hoc nomen quasi jure patrio Ilomani Imperii proprium , & ante ipsos etiamCoff. in ampla Romanorum Republica usui habitum. Nam veteres Romani suos Imperatores Fractores appellabant, simulque filis pnebebant, ut militaribus praeirent copiis , & descriptis ab illis parebant legibus : & prorsus erat hic Magistratus ex ambobus contemperatus , prae se ferens L ostentans tam in instruenda acie robur, quam in ferendis legibus rectum & decentem ordinem. C A P. I. Q Uoniam igitur propositum nobis estetiam his utramque admini- -itrationem in unam contrahere, propterea optimo illi jure Praetoris appellationem imponimus, ut una eum Praetoris appellatione audientium animis insonct ipsius-quoque Magistratus substantia ac natura , & quod non simplex sit, nec ad unam aliquam rem tantummodo (nempe vel arma, vel leges) rcfpiciat, sed simul ntrura- que ad se munus ex aequo attrahat, quodque per copias militum vehemens & robustus, per legem lenis & mansuetus fit: & per hanc causam maleficis quidem vehenientiorem, probioribus vero civiliorem se & moderatiorem exhibeat Neque hoc sine causa agimus , aut solam appellationem attendimus, sed ex usu ac necessitate Magistratus quoque metimur. Nam fortes ea regio viros habet, neque in ullo differt ab Isauria in medio, ut qtise mediterranea , aprica, equorum altrix existens , tum multos viros, tum multos equos enutriat: magnus quoque in ea numerus est magnorum pagorum , & virorum ad equitandum , ad sagittandum , ad animos sine negotio & celeriter excitandos , ad arma promptu tractanda , denique tam ad militare imperium forte aversandum, quia illorum status privatam ipsis fortunam & solis civilibus Magistratibus subditam adserioit, quam ad hoc rursus, civile scilicet , contemnendum, qnia soli obtemperare Legi, qua: non item strenuitatem quandam adjunctam habeat, audacioribus formidabile est, idoneorum. Hic nos permoverunt, ut hunc quoque Magistratum , quemadmodum apud Pisidas 11 fecimus, coadunatum redderemus, & nostro apposito nomine Pratoris ei appellationem inderemus. Volumus etenim & hunc Pratorem Justinianeum Lycaonii appellari, quomodo sane & Pisidia, & aliorum. Deinde utrimque etiam cohortem in unam contrahimus, £> cui ciiiiis. iis cui militaris Magistratus praefuit, ac Traetoriimam illam appellamus^ constituendam ex probatoriis, more solito ex sacro libellorum scrinio, ex quo olim & duciani eas Ferebant, procedentibus, mensuramque illius ad centum usque virorum numerum extendimus, & utriusque Magistratus annonas illi adfignamus r sed & adsesfori & reliquis. Qua quidem ex subjectis sacri huic nostra Cmistitutioni descriptionibus clara faciemus. Habet item Adrefponsum 12, /?- e. 2. ( 8 . d. Nov. 8 . (9. Nov. 8. c. 15. §. 20. (10. Nov. 2H.' p; i.pest mei. (11. i. Nov. i 4. (12. i. Nov. 24. c. 4, ve ape- 959 Avth. Collat. IV. Tit. IV. Novell. XXV. 960 „toocrißarios ut inter milites omnia recte gerantur atque ordi-I collocata, seditionibus 8 careant, ex omni parte tenuitatem con- Zl- adeooue & aliis eum militibus, qui per dictam provinciam tervans , & summo studio prospiciens, ne nimium subditis indui- ne. auc >j . r—geat, &frena relaxet. §. I. /deinde neque opera 9 in civitatibus i^irÜMt- r»f» npr 1lansi rausam ^itYnnnanfni* mnofK» stationes agunt, imperitare sancimus. C A P. 1 L •Jl/Vrttemnssane, qui id officii suscepturus est, unum aliquem de 1Y1 p ro batis, & denumero nostrorum procerum: unde & olim Prxtores procedebant , suisque laboribus adornabant RempuM, nunc relidentes in solo Italieo,nunc proficiscentes ad loca forensia Ac talis quidem semper fui ipsius memor, & unde illi htec administratio accesserit, venerandum se prxbeat subditis, horrendum latrocinantibus & maleficis, omnia majore cum fiducia peragens. Neque dubium quin iniris litetur manibus , quandoquidem & officium gratis suscipit: & alioqui lex nostra nuper a nobis lata, omnibus omnino Magistratibus in ipsa descriptis , praecipit, ut manus contineant (qua de causa & juramentum 1 praestant) & secundum Leges nostras dijudicent, omnemqiie aequitatem & justitiam subditis impertiant. Eo pacto cum Rcipubl. fuce statum veteres Romani exornarent, omnibus aliis Rebuspubl. potiti sunt. Quis enim hunc Magistratum non revereatur fimul & horreat , videns duplici eum forma excubias agere, tum ut, qux lex jubet, Facile ordinet, tum vero, fi quid de Lege violetur , ut hoc armis corrigat? §. i. Quibus autem de rebus Prietorem 2 Pisidis in Lege, qiue de ipso conscripta est, appellavimus, de iisdem pulchrum putavimus & hunc appellare. Oportet enim, ut cum undique gratuitum hoc officium suscipiat, ab omnibus & ipse sordibus alienissimus fit, his solis contentus, qux fiscus prxstat, prout jam ante de prxfidiaiibus officiis lata lexjdisserit, ut item in rebus gerendis ftneerum & justum se praebeat; aequo modo administrationis ratio permista est, ita & ipse harmoniam animi sui nunc acutioribus & intentis, nunc lenioribus & remissis sonis contemperet. §. 2. Odio quoque habeat & puniat omne adulterium, ad haec homicidium 3 sed multo his vehementius raptus virginum. Cee te ros etiam maleficos, si quidem incurabili morbo laborant, citra exceptionem puniat: si vero mediocriter, ad meliorem frugem transponat, f Insui,er neminem improbe agentium revereatur, etsi 4 dives, etsi majore aliqua dignitate praeditus fit: prouterea enim de numero prxstantiorum electum ipsum mittimus, ut pro sua potentia neceffe non habeat cuiquam alii attendere, quam nobis & legibus, secundum 5 quas & ipse judicet, & subditos vitam instituere procuret. C A P. III. OEd neque socordiae se dedat, neque alicui injuriam faciat, ne o ejus provinciae homines , cuiprxest, propter injurias illic acceptas , regionem 6 suam relinquant, & continue nobis hic facessant negotia, f Quin ipse prius audientiam his, qux ad eum referuntur, prxbeat, eaque disceptet: & usque memor honoris , quem illi detulimus, ita administrationis laboribus se exerceat, ut gnatio eorum, qui provincias regunt , talis futura est, qualem laudem inde, & ä rationibus gesti Magistratus reddendis dicenda- P°j? a< l quamque administrationem idoneam fore judicaverimus que causa immunitatem consequatur. Illud certo sciens, quod si quis nos adeat, referens domesticam sibi rem incommodis affectam esse, siquidem expertus apud eum , jus suum obtinuisset, hunc ipsum sine aliquo dato responso remittemus: sivero cum prius ad ipsum retulisset, deinde non obtento jure suo , ad nos decurrat, tunc non illi nos in posterum, sed ei, qui Magistratu fungitur, judicium constituemus; & quemadmodum ampliorem ei honorem reddidimus , ita & si socordis eum sedare , & his, qux in ipsum contulimus, negligentius uti deprehenderimus, opum feremus legibus, & convenienti eum animadversione 7 persequemur: & quemadmodum ille neque verba nostra, neque Leges, neque formam & gradum Magistratus veretur , ita neque nos ipsum verebimur , sed perinde ei obviabimus, ut & ipse rerum administratione litetur: & sive sordidis eum manibus uti, sive ad effectum aliquem respicere, sive Leges nostras transgredi deprehenderimus, nos vigore Legis ad facti fui rationem reddendam, eum sistemus: neque enim ut subtü tos servaremus, pecuniis aut quapiam aliarum rerum, qux nobis suppeterent, pepercimus. C A P. IV. QPortet prxterea ipsum providere, ut omnia recte atque ordine ^ fiant in civitatibus , & primum quidem ut civitates sub ipso (1. Nov.g.c. 7. (2. Nov. 24. Nov. 31. c. 3. (3. I. 13.fr. negligat, ne per hanc causam diminuantur, vel aquarum ductus vel ipsorum pontium 10 transitus, vel murorum munitio, vel cura itinerum , sed omnia reficiat, aut saltem ad nos referat ut partim ex civilibus ea reditibus, partim nostra liberalitate queant reficere. §. 2. Neque item committat ut exactoribus ir, quii nostris bine Proceribus commeant, fit in aliquo damnum subditis nostris inferendi licentia; aut ut hi subdi'ns nostros gravent, qui consuetas ilias jusliones adferunt, qux olim ad subversionem earum, qui mediocriter vitam instituerant, de thronis tuis procedebant, nunc injungentes murorum reparationes, nunc curam iti- nerlim, nunc imaginum, pontium, portuum, cquxd.uctuum publicorum renovationes, locorum denique publicorum ablutiones &xdium quasi in solo non justo exxdificatarum demolitiones ct id genus alia magis ad nectendas calumnias expedita: sed ipsemet hxc ad animi sui curam revocabit, omnia peracturus absque dispendio. Si vero nobis visum fuerit majore eam rem inspectione indigere , sacra pragmatica forma utemur, quum sime U ui tuum Jllagiftratum, Ji videbitur, mittemus , qua secundum ipsum niteri quoque hanc inquisitionem injungamus. Ita aliquando respirabunt subditi, ita dentio efflorescent civitates, ita qui eas incolunt, magnum incrementum capient, neque de patriis sedibus diffugient 12, rerum suarum incolatum propter Prxsidum improbitatem quasi terriculamentum aliquod metuentes: C A P. V. CCire igitur oportet Excellentiam tuam, quod unus & simplex 0 hic Magistratus, non duplex futurus fit, ut omnia, qux fiscus utrique prius officio prxbebat, ea fecundum descriptionem sacr* huic nostrx Legi subjectam , tam ipsi det, quant circa ipsum versari solitis, & cohorti ejus : quemadmodum & hactenus prxbit» sunt. §. i. Et publicorum tributorum exactio ipsi simul & obtemperantibus ei Pr.vtorianis cohortalibus incumbet : habebitqtie utriusque officii insignia, tametii plurima militaria sunt: tamen & in vehiculo 13 sedebit argenteo , & pracedet ipsum securis, (nam & hoc Consularis imperii signum est) simiiiter & fasces ipsi cum solennitate prxibunt: observabitque eum universus exercitus, qui per eam provinciam stationes habet, cui curx erit, ut & latrocinia resecet, & injuria affectis opituletur, & subditos nostros mansuetos inter se & modestos reddat. §. 2. Sed neque Comitibus permittet, ut ad publica tributa annuant, animumve adjicianh Sed & inter Spectabiles ipse collocabitur, tametsi qui eam administrationem susceperit, majoris forte sit dignitatis: si quidem di- Ipsum vero propter imperium, quod gerit, conveniens est inter spectabiles numerari, inter quos & Proconsules & Comites Orientis, Galatix, & Phrygis sunt. §. Z. Unde & ipse causis, qux in ejus moventur provincia , tam pecuniariis, quam civilibus & liberalibus, audientiam prxbebit, uti id geims Magistratibus licet, f Appellationes quoque contra ejus sententias interpositas examinabunt hic ex more , qui jam pridem in spectabilibus Magistratibus obtinuit, tam gloriosiffiinorum sacrorum nostrorum Prx- torionnn Prxfecti, quam gloriosiffiinus Quxstor , (prout jam inde ab initio traditum est) eo 14 quod alter jam Magistratus civilior factus sit admistis Legibus, quas 1; etiam in ipsa arma imperium habere voluimus. C A P. VI. jgEcundum. Legem vero nuper i nobis politam, C qux causa intra provinciam suam mota, quingentorum 16 aureorum quantitatem non excedat, qux per provocationem deinde a suo transferatur judice, de hac non Pacatianx Phrygix Comes (ut prius 17 diximus) sed ipse cognoscet, etsi ex delegatione , sive nostra, sive alicuius gloriosiffiinorum nostrorum Procerum causa alicui commissa sit, modo propter rationes , quas nuper in Constitutione de appellationibus lata prsscripfimus , spectabilis non sit : & causa fi. de offic. pr&sid. ( 6 . A»«. 24. e. 3 (10. Nov. 17. c. 4 §. I. (11. J. C. 4. in pr. (12. c. 3. siupr. (4. Nov. 24. c. 2. (5. pr. Inft. de ojfic. iu.iic. i hic. Nov. 24. c. 3. (13. d. Nov. 24. c. 4. (14. d. c. 4. in 7. d. Nov. c. 2. in sin. (8. I. de sin. (15. Adde i. 4. C.'de legib. (16. Nov. 24. c. 5. (17. Nov. ejftc. prresii. (9. Nov. 24. c. Z. I. 7. §. I. jsi. de ojfic. procons. i 8. c. 2. ■.ram xe.: atri :;is N I Mi •“nf fine» h l[ 9 6i De Prsctore Thracia;. 962 finem imponet, non ( ut olim ) post etiam huc mittendx , ne ob parvas occationes magnorum ea res dilpemlioruin subditis nostris ansam praebeat. Hxc autem & nos illi manifesta Faciemus. Si quidem studio habet potentia nostra , non tantum ut administratio- nis ligna eis ex codicillis (quos vocant) prxbeamus , qualia spectabilibus Magistratibus attribui solent, sed etiam ex mandatis 1 Principalibus, qux veteres olim Principes & Legislatores responsa Prxsusibus edita vocabant: qux eum nos descripfissemus, juffimus in sacro nostro reponi laterculo, ut inde fern per una cum -codicillis ptxbeantur Magistratibus : ac hi quidem ipsum conferant officium, illa vero dirigant administrandi officii rationem. Laterum ex de-, scriptione, qux saerx huic nostrx Legi subjicitur, clarum erit, tum quid ipsum, cum deligitur, occasione codicillorum officii prxstare conveniat, tunc etiam quid ipsi simul & adsesseri , ac cohorti ejus e publico erogabitur. Sed & si quos vicinarum ei provinciarum Prxsides circa tributariam rationem negligentes inveneris , non alium emittes , sed ipsos spectabiles Prxsides fatigabis , ut vicinarum provinciarum Prxsiiiibus, si socordis se dedant, immineant, & procurent, quo magis ea omnibus in publicum modis inferant. EPILOSÜS. f Frxsentem itaque Legem nos quidem sacrarum nostrarum Constitutionum volumini juffimus interi: ipse vero ea suscepta, omnia ex illius prxseripto agas, irnmi rt.-lem perpetuo beneficii nostri memoriam prx se ferentis. Oportet Lycaonix Prxtori in hunc modum prxberi. Ipsi quidem annonarum capituum & reliqui solarii nomine , solidos CCC. ejus adsessori , solidos LXXU. ejus cohorti, aureos LII. Rursum oportet eum prxbere spectabilibus Chartulariis sacri cubicuii per causam codicillorum , solidos IX. primicerio clarilsimorum tribunorum notariorum & latercule,ilibus, solidos XXIV. ejus adjutori, solidos I11. cohorti glorioliffimorum Prxfe- storum pro julsionibus & omni alia causa, solidos lx. T 1 T. V. DE PRiETORE 2 THRACDE. NOVELLA CONSTiT. XXVI. Imp. Jtstin. August. Joanni gioriofijsimo sacrorum fer Orientem Fratoriorum Prüfe au , iterum Exconsuli §5° Patricio. P R di F A T I 0 . ILlud in confesso est, quod fi quis Thracum regionem nominet, fatim una cum dicto virilitas quxdam animum , & militarium copiarum, bellorum ac pugnx cogitatio subeat. Sunt.»mm ista ingeniti & quasi patrio quodam jure huic regioni attributa. Itaque & prius st nobis suscepta est cogitatio redigendi in meliorem statum ca, qux illa loca concernunt, & hoc tempore de bis, qux longo jamagitsvimns consilio, prxsentem Legem tulimus. Duos sane vicarios nomine ad Longum murum 3 sedere omnes scimus, quorum alter militares cohortes regit, (est enim magna vis militum eo in-loco) alter prafectus est negotiis civilibus. At cnm ambo vices illic impleant, hic quidem gloriosissimorum Prxfectorum , illevero magnanimorum Magistrorum militix, nunquam tamen inter se consentiunt: sed tametsi suas unicuique fiscus annonas separarim suppedit.1t, & alia prabet solaria, nihilominus unum hoe sibi negotii perpetuo & indesinenter sumunt, ui contentiones inter se immortales exerceant. C A p . I. QEste igfcur atque ordine visum nobis est hic quoque facere, quod v apud alias 4 gentes , quanquam non ita efferas , non ita mili taris custodix indigentes fecimus : & ut 11011 hic quidem civilibus negotiis prxlit, ille vero inter milites & solos imperitet, utrum- queofficium in unum contrahere, & prxncere ei loco gravem aliquem St reverentia dignum Magistratum , qui exxquo tam civilia illic negotia curet, quam de venusto & decenti ordine militum felicitus sit. Nam qui provinciam moderatur , is in aliis versatur locis, vix illis sufficiens. §. 1. Si vero horum locorum custodii, omniumque rerum per ea loca administratio, & in bonum ordinem collocatio, tum etiam militia bono aliquo viro indiget, & qui (>- v. Nov. 17. (2. Nov. z. c. 15. §. -8. (Z. d. Nov. 8- c. 15. §. 5. (4. Nov. 24. Nov. 24. (5. Adde/, 2. §. 12. js. deorig.jur. (6. v. Nov. 17. Tom. II. idonee tam miiites postit excolere, quam imperitare ex Lege: quod tandem illi nomen ex vetustate accommodatum imponemus? aut quam appellationem amplexi , hunc gerenti Magistratum aptabimus? an vero re ipsa manifestum non est, quod quemadmodum Fisidix Rector, & summus Lycaonix Magistratus a nobis nominatus institutusque est, ita & hic Prxtor nominabitur assumpto pietatis nostrx cognomine? Nam si Prxtor Romanorum Imperatori« simul 5 & legislatoris locum in soa Kepublica tenuit: in confessa est, quod nihil perinde hujus Magistratus appellationem deceat, quam nomen Pratoris. Siquidem & militum copias reget, St paganos subditos non paucos habebit, quibus ex nostris legibus ju* reddet. Denique tam civiles res , quam militares in iis iocis boni aliquo viro indigent. Nam & anterioribus temporibus semper quidam militares viri in summis constituti dignitatibus, tam militaribus illic copiis praeibant. quam exteris auxilio erant, quamvit non milites, sed pagani existerent. Barbarorum enim excursiones non mediocri opus habent prxsidib. Qux vero illos concernunt, ea committi debent lini alicui, qui secundum leges ipsis prsire possit, cum multum interiit inter rectum & perversum ordinem: & omnibus perspicuum sit, quod militaris quidem res si sola & per se consistat, ultra quam decet, e iteratur audacia: civilis vero, nili admistum habeat robur militum, infra mediocritatem auctoritate careat: utrumque vero si in idem cum altero concurrat, omnium perfectissimum St absolutissimum sit, quodque tam ai gerendum bellum, quam ad tuendam pacem sufficiat. C A P. II. J Deoque hujus etiam Provincix officia copulantor, & Prxtor hi» Juftinianens Thracix nuncupator. Signa vero Magistratus i nobis erunt tam codicilli hinc procedentes in forma exterorum spectabilium Magistratuum, quam monita quxdam Imperialia, rationem explicantia , qua Provincix administrationem perficiat, qux maiores nostri Mandata 6 Principis nuncuparunt, cum quibus ia Provincias proficiscentes, qui eas sortiti erant, inde quid facto opus esset, accipiebant. Atque ea res semper & pulchre excellens habita est, magnumque nominis splendorem Prxtoribus addidit apud plurimas Rcipublicx nostrx gentes, & maxime Occidentales, a quibus progressi Romani tolum (pene dixerimus) Septentrionem, St Meridiem, & multo maximam Orientis partem suo adjecerunt imperio. Qux igitur in dicta ä nobis lege de provincialibus 7 officiis scripta sunt, qux item de Prxtore Pifidix 8 & Lycaonix 5 disseruimus, ut & ipsi gratis hic designentur, & gratis se viciffira subditorum nostrorum commodis exponant: omnibus manifesta sunt. In universam enim jam imperii nostri ditionem lex pru- diit, & apud omnes vulgatissima facta est. Descriptum sane St jusjurandum 10 est, quo Magistratus nostros conveniat, cum officia suscipiunt, animam suam devovere Deo , & tueri subditos nostros in xquitate & justitia, ab omnibus sordibus, inimicitiis, & gratia remotissimos, fi. 1. Cxteriim cohortales ei nou ultra centum 11 apparebunt, habebitque tam civilis, quam militaris officii insignia. Insuper aderit illi etiam Adresponsuin 12 propter copias, qux illic resident, iu quas plenum habebit imperium, Lquidvis cum illis ad utilitatem Reipubl. & attentandi & perficiendi licentiam. §. 2. Publicorum prxterea per illa loca tributorum exactio, tum ipsum , tum cohortem ejus respiciet: & tota cohors Prxtoriana appellabitur , hinc edendis St ex sacro epistolarum scrinio prodeuntibus probatoriis constituenda, unde tales olim probatoria Vicariana quoque cohors serebat. C A P. III. QUrxautctti habebit, primum quidem , utd 13 donis & muneribus puras confervet manus: deinde ut omnem xquitatem subditis nostris tam publice, quam privatim exhibeat, (st litigantibus , (st inter se contrahentibus, quo omnem ub ifjis controversiam depellat. f Item ut milites quidem bellicis exercitationibus meliores & alacriores efficiat, paganos vero p-.r legem componat, ut justi, & ab omni improbitate & malitia im.i unes reddantur , quo magis hi quidem ad justitiam , illi vero ad virtutem & fortitudinem progressus faciant: St si belli causiialiqua fiat excursio , facillime hanc expediat, inraque cohorte prxlente , illa quidem alteri submini- [7. Nov. 8. (a. Nov. 24. (y. Nov. 2;. (io. Tit. 3. post Nov. 8- (11 Nov. 24. c. 1. Nov. 25. c. 1. in sin. (ir. d. Nov. 24. c. 4. (13, /. 6. §- 3. ß'. de ostic. yrocons. P pp lirante 96 ? Avth. Collat IV. Tit. V. VI. Novell XXVI. XXVIL 964 ftrante in iis, quae civiles cohortales decet, copiis vero militaribus citra tergiversationem hostiles insultus propullantibiis. §. 1. Oportet infimer, ut etiam in causis, sive ha: pecunias , uve crimina, five aliud quiddam concernant, audientiam 1 prabeat, & recte fecundum leges nostras , & absque omni affectu judicet, ne aliqui inde excurrentes , nostram inquietent potentiam. Neque enim volumus, ut collatores nostri relicta Provincia sua a Provincia Praelidibus despecti, hucadcurrant. Nam si posthac nobis ab his, qui ex eo loco commeant, negotium fiet, omnino percontabimur adeuntes, Ii ea renunciaverint imperium in Provincia gerenti : ac fi edocti fuerimus , quod ista non denunciaverint: cum summa »os increpatione remittemus in Provinciam : fi vero illi denunciaverint quidem , at Provinciae imperium gerens , autper socordiam omisit , aut turpi aliqua de causa legum rationem non habuit, tunc omnem animi nostri motum in ipsum convertemus. Quemadmodum enim majores in.illum erogationes fecimus, (nimirum utriusque officii) tantaeque horninum multitudini eum praefecimus : ita si compertum habuerimus , quod indigne in hoc versetur officio, neque remiste agemus , neque mediocres poenas irrogabimus: imo quanto ifsr.m altius in sublime evehimus, si probe se genit, tanto rursum gravioribus eum percellemus f senis , Ji quid contra leges deliquerit. f Ad hiec nemini 1 omnino oportet eum succumbere , aeque fi insigni aliqua dignitate sit praeditus, neque fi opibus abundet : propterea enim gravioribus viris & auctoritate plenis ejusmodi tradimus officia : 115 quid necefil’ habeant remittere his, qui opibus suis freti, aliis velint inferre injuriam. C A P. IV. ut QTJrabit quoque omnia illic opera 3 publica-, neque patietur, vel portus, vel muri, vel pontes, vel itinera, vel denique alia vitium contrahant: sed ipse, quacunque ex civilibus reditibus possunt refici, ea procuret: si quid vero ex his majore cura indiget, id per suggestionem ad nos referat, & rationes conficiantur , prout jam ä nobis lege sancitum est. f Neque enim, volumus , ut qui solitas halbe negotiationes, item aquarum pervestigationes, & hortorum, murorum, imaginum, aliorumque id genus reparationes ( quas quidem omnia olim abrogari placuit) exercent , hi'ä Prosfectura, quam moderaris , mittantur in Provinciam : sed ipse pervestiget ea , qua: fieri deheant, & secundum Constitutionem nostram rationes illos Faciat reddere. §. i. Quod fi nobis placuerit alium ad hoc dirigere: per pragmaticas Formas id efficiemus, qms (si ita visum sit) ad tuam deferantur Prsfecturam. Nam ut' subditos nostros eripiamus & liberemus dispendiis , propterea & magnam pecunia: vim (ut ex parte vel ipse nosti) despicimus , & ita amplis annonis tam Praisides , quam cohortes & circa illos versari solitos consolati sumus , ne per egestatem forte, aut ejusmodi aliqui" dignitate praediti, & de amplo Senatorum ordine sint, & ita eum Lei & nostri memoria versentur in Provincia. Q:ue ii nullo un currat Quaestorem , qui canfie communem prabeant audientiam secundum formam earum causarum , quae in sacrum introducuntur palatium. Si quam vero causam minorem quingentis aureis per ea loca provocatione suspendi contigerit, & si ex delegatione vel nostra vel judiciaria fit, neque is , cui ea causa delegata est , spe- stabilis judex-fit, ut ex ill-s locis appellatio ad ipsum procedit ean.que audiat in forma sacri palatii. Ornamus er.im officium ejus hoc etiam modo , & xqtialerr. constituimus spectabili Comiti Orientis, & Proconsulibus & Comitibus Phrygia: & Galatis: ut & ipsum-spechwile Jit, quemadmodum harum regionum officia sunt, atque in hac forma pnsißut : ut interim tamen hac nostra lex clarissimi Provincia Prasidis officium non minuat, sed illo in aliis Provincia locis conficiente, quae quidem propria legum sunt: hoc scilicet demandatam sibi a nobis sulicitudinem iu illis partibus, in quibus consistit, implente. §. 1. Subjicietur item ä nobis huic legi d«. scripito, quae commemoret & quid ipsum erogare pro codicillis Magistratus, & quid ipsum circa que ipsum versari solitos rursus auferre ex publico conveniat titulo annonarum , quas etiam solas ipsos omni alio extra hanc causam lucro abstinentes accipere permittimus. Propterea enim per majores erogationes ampliores eos efficimus , ut U ipfisubditos nostros undique conservantes, U juramentorum , qua prtefiare solent , memores , ipjis hanc nobis f aciis remunerat ionem reddant. f Atque hanc sane praesentem legem habebit quidem legum volumen , sed thronus tuus susceptam eam & memoria: mandatam perpetuo conservet in opere, f Oportet autem Pratori Thraci? annonarum, capitnmn, & reliqui folati! nomine prreberi solidos ccc. ejus adscflbri,-solidos lxxit. ejus cohorti, aureos lu. Occasione vero codicillorum praebere oportet eum sic: spectabilibus tribus chartulariis sacri cubiculi , solidos IX. primicerio cla- riliimorum tribunorum notariorum, & laterculensibus, solidos xxiv. cohorti gloriosissimorum Praefectorum pro juffionibus & omni alia causa , solidos XI.. . & parum .decentibus Factis occupentur, sed insigni'constituta , & ipsis (ut oportuit) exornatis, neque non utrique pro vetere appellatione Comitis nomine impolito: ut ille quidem Comes Galatia prima nuncupetur: is vero nominetur Comes P a- quam pacto memoria neque huic exciderint, per omnia se ipso cutiaiue Phrygia , utrumque horum ipsorum nostro comitante S pulchrior futurus-est. §• -- Ae si veteres Romani Consularibus 4 tantum & Prxtoriis viris Provinciarum-admsnistrstiones demandarunt, neque n is alienum a bonis moribus Faciemus, si talibus eas tradamus, qui exactorum hinein Provincias tendentium, & proeter rationem collatores nostros damnis involven tentantium violentias reprimentes ,. hujusmodi necessitatem queant resolvere. Damus-erenimci & curiosius ista indagandi , & prohibendi, & ad nos per suggestionem liunciamli facultatem , & ut putini ipse per se ea corrigat', partim celerius ad nostram referat notitiam: ut si qua in re imbecilliores sunt, ibi vires crescant, &.suppleantur scientiae , & juffibnis nostra: accessione; C A. P. V. retiam in sacris ipsos admonebimus Mandatis, «ux una cum signis magistralibus trademus, ut memores juramentorum, q-uet prrestant, & monitorum , quasillis dabimus, front nos no- strnmque de illis meretur judicium , & propriam exornent vitam , & traditum g.iiberr.ent offieium/ecusdH« -nostras leges. Qitihus ipsis conditionibus MUgistraium trudimus, dantes illis (ul dictum est omnem potestatem-,, ut' tam in pecuniariis , quam criminalibus , & omnibus denique causis judicent, & appellatio apud ipsos in- terpofita.ad g .lorioliflimos nostros Pra sectos & gloribsiffiiniim de- , (1. Fac.- I. ij.ff. de cffic.prasil. (r. Nov. j modo ad ejus sustentationem urbs per omnia suffici*', f Sordium ipse L lucri abstinens , ommaque citra ineo- larum'dispendium gerens. Nam neque ipse , neque cohortalis, neque miles ipsum comita tusa collatoribus aliquid capiet, aut gratis sumptum faciet, aut etiam collatores nostros vel ipse atteret, aut comitantes ipsum milites hoc ipsum agere permittet: hoc etenim & ipsum pars est nostrorum mandatorum, f Ipse certe sacramenti 1 memor quod praestitit, & quod gratis offici um suscipit , quodque tam magnum annonarum incrementum meruit, nunquam qitidquam ausit accipere , nisi magna id cum poena velit restituere : neque ut cohors per ejusmodi occasionem tale quid vel exigat, vel «hiatum accipiat permittens. Et nisi- procuraverit, ut milites ipsum annonis suis contenti sequantur, neque ipse justam indignationem effugiet, irrogatumque ab ipsis damnum compelletur ex torum annonis exigere, & hoc collatoribus sarcire. §. i. Propterea terte majores holce Magistratus auctoritatisque pleniores tam multitudine apparitorum (centum enim illum cohortales habere volumus) quam dignitatis magnitudine (siquidem spectabilem illi Magistratum efficimus) elfe volumus , ut necessitatis tempore amplioribus utamur Magistratibus, L qui nostris subservire possint juffionibus. Quid enim facerent hi, qui vetere forma praefuerunt Provinciis , qui cum paucos circa se haberent, paucissimis ipsi imperitabant, niodicaque admodum ferentes e publico, plurima dantes, rapere cogebantur, & linum hoc habere studio, utlequenti- bns & undique ipsis imminentibus creditoribus occasione pro officio datorum nonnihil grati* referrent & beneficii? Quibus rebus nostros consueverunt auctionari subditos , impios juxta & periculi caput ejus impactis confractifque. Si vero alienarum rerum procurator fuerit, tam titulos (ut diximus) ad ejus caput confringet, quam modicis etiam tormentis eum fubji iet, quo maris hxc perdiscens is , cujus causa ii salium fuerit, cognoscat, quod neque ipse per se , neque per certos satellites, aut per eos, qui in hoc assumuntur, ut expiend* ejus avaritix fttagant, subditos injuriis afficere liceat. C A P. VI. QOnfimiliter oportet, ut ipse spectabilis Moderator latrocinii exercentes, & habendi studio alios defraudantes, mulieres denique, bona, jumenta, & ejus generis alia rapientes, reprimat, quo incontaminatum jus confervet, & nos recte hoc videamur cepisse consilii : neque quibusdam per Provinciam gras- fantibus, ipsis vero ejus facti vindictam non repetentibus, p®. nitentia nos incessat, quod latrunculatores & violentiarum re- preilores cessare fecerimus 6 : propterea enim illi etiam milites submisimus, utiliorum manu instructus, difficilius queat ab insultantibus expugnari. C A P. VII. IJ®c nos illi strictim & sub compendio commendata esse volu- AA mus. Nam qu* per partes gerenda sunt, ea manifeste perspiciet tam ex lege, quam 7 cum Magistratus ordinaremus, in commune omnibus descripsimus, quam ex mandatis Principalibus , quibus illi datis explanabimus, quomodo Magistratum disponet , tractabitque. Atque hxc agens , non solum nobis ingratus non erit, sed etiam Dei simul ac nobis animam suam devovebit , & pro Magistratu denique bene gesto bonam remunerabo- iris spem concipiet, f Subjicietur autem & quadam recensio plenos sibi reditus conquirentes. §. 2. Harum nos rerum indigui-1 huic sacr* nostrx legi, per quam clarum fiet, quid ipsum, & tas permovit, ut non solum exinde provenientibus lucris renun- | adsessorem , cohortemque ejus ex publico percipere, quid item claremus, sed & de nostro magnos insuper sustineremus sumptus ' ' .. & si quibus species aliqua Magistratus interveniente pretio ä de cessoribus nostris tradita esset , adbibita id medicina curaremus, atque hoe genere tributi collatores nostros redderemus liberos , & officia suscipientibus de nostro solarium introduceremus, quo magis hos quoque libertatis participes efficeremus. Siquidem in parato nobis est, Deo (ut apparet talia largiente, ut non solum Afros, & qus ibidem gentes sunt, libertate donemus, sed etiam ut eos, de quibus in meditullio quodammodo nostra: Reipublic* lingulis ferine annis nova actio instituebatur, neque tamen dabatur sub eodem manere canpouatore t se A fer modica intervalla nunc hujus , nunc illius potestati subdebantur , hujusmodi dispendio & turpitudine liberemus. Hanc nos gratiam Deo ferendam putavimus , qui Imperii nobis coronam imposuit, qui communi omnium calculo- per Patrem nostrmn■ purpuram nobis donavit, qui denique tot tantas- que i 11 nos liberaiitates explicuit, quantas nulli majorum nostrorum unquam dedit. € A P. V. fVPortet igitur, ut qui ad hoc: officii accedit, sciens prudensque ^ quam multis hominibus., quam multis prslidvat urbibus, quam venerandus itera futurus sit. mutata dignitatis forma ex Consulari & Correctoria i-n majorem Magistratum & spectabilem , per omnia subditis parcat, & indemnes ipsos tueatur, puris etiam ubique utatur manibus , & publicum augeat, ad ejusque commoda omnem referat providentiam : privatim quoque sordibus 2 & muneribus abstineat r & Civitatibus publice simul& privatim sua jiira decernat, oberrando eas perlustret, & iis medeatur , nihil lucri causa faciat: neque parvum neque-magnum , sed bonum & memorabile nomen appetat, & diligenter, saucteque per omnia datum jusjurandum observet, inomnibus denique gratiosum se nobis exhibeat. §. I . Cavebit vero etiam , ne quod pracipuc in ponto committi solet , ejus, rei cuipiam facultatem det , ut nempe titulos 3 imponat pr aliis , vel alienis sedibus, siquidem hoc solummodo fisci proprium est, & regiarum domuum tam nostrarum , quam pientissi- mx August*.. Si vero sub alterius appellatione tabulas sive titulos impositos deprehendat , tam ipsas protinus detrahet 4 , quam emm, qui illas affixerit, pervestigabit. At siquidem is, qui se rei dominum esse dicit, hoc fecerit, extemplo illius 5 rebus pu- blicos imponet titulos ,. prius his titillis, quos ipse apposuit, ad ipsum pro codicillis Magistratus prxbere conveniat: ut edoctus quanta in ipsum conferatur liberaiitas, & ad quantam ir.j lera- tionem impensa pro codicit■ is ab ipso facienda redacta fit, rebus , ut squum est & recte utatur , majorum insuper gentium & plurium hominum imperium sperans , si his , qux in manibus habebit, convenienter litetur. C A P. VIII. pC’;ro damus huic quoque , ut appellationes in spectabilium Magistratuum Forma ah ipso huc transmiss* , tam apud glo- riosiffimos Prxfectos , quam gloriliffimum nostrum Quxstorem vice sacr* consultationis disceptentur. At si qu* causx minore; quingentis aureis apud aliquos in sua Provincia motx, (tamets. ex delegat;: ne forte) non tamen apud spectabilem act* per provocationem siapendantur, tunc & in hoc gravior venerabiliorque fictus , augmenti ä nobis in ipsum colluti meminerit, & ita in rebus gerendis versetur , ut omnibus subditis & nobis ipsis & ante nos Deo simul ac legi irrepreheniibilem fe praebeat. EP1LOGUS. Hxc igitur omnia pernoscens Excellentia tua, & tam magnas illi annonas addat, & ita amplx eum dignitatis effectum sciat, ut floris L dignitatis jam nhrfc a nobis illi tradit* cupiditate militis hunc consequi merito asststabile sit. (1. Nov. 8. c. 7. &-Tit. .3. post. d. Nov. (2. I. 6. §. 3.Fi * offic. proeonf, (3. Nov. 17. c. 1;. (4. I. 2, C. ut nemo privat. L T I T. VIII. DE PR/ETORE PAPHLAGONI®. NOVELLA CONSTITUT. XXIX. Ir/ip. Justin. Aug. Joanni Prafelto Pratorio. PRiEFATiO. UAphlagonum gens & antiqua , neque ignobilis olim extitit: in tantum quidem, ut & magnas colonias deduxerit, & sedes in Veneriis Italorum fixerit, in quibus & Aquileja omnium sub occidentem urbium maxima , & qu* multoties cum ipsis etiam regiis certamen susceperit, condita fuit. e a p. l j-JAnc sane Paplagonum gentem Honorii pienriffimi Principis temporibus dinrinutionem passam , & aliquot amiffis urbibus, nulla utili de causa veteris illius contentionis & rigoris remiffionem amplexam , nos dentio ad pristinam formam reditcendi/m esse, ipsam quoque Paphlagoniam ad instar unius Civitatis redigendam, I. C. ut nemini liceat Jin; judicis aut!:. Nov. 29. c. 4. e. ij. (6 . Nov. 8. c. 13. (7. d. Nov - 8. Nov. 17. & 969 De Prastore Paphlagoni»; & qua: in duobus jam Pontis i fecimus, eadem putavimus & in ipsa constituenda: ut qui harum gentium adunatum imperium, & unum cxduobus prioribus, (nempe Paphlagonis & H.-noriadis) factum tenet, is Prxtor nuncupetur (quod nomen & ipsum Romanum est, & Provinciarum Rectoribus accommodatum) & una utatur cohorte ex duabus prioribus conglutinata, quam & centum virorum numerus supplebit. Imminebit autem omnino hic quoque tributis 2 publicis exigendis, tam qux Paplilagones, quam qux Honoriadis olim ineolx pendebant. Prxterea omnibus ex xqno urbibus provideat, quas utraque prius habuit Provincia, hoc est, in H.-moriade quidem , Prusiadi, Gratis, Hndrianopoli, Tio , Clamhflpoli, & Heracles. Tametsi enim ex ipsis quaedam , ut Prusias, Heraclea, & ipsa Provincis Metropolis & caput, Clau- diopolis scilicet ex Bithynia prius illi assumpti sunt, tamen quia, ex quo semel eo transmigrarunt, magns curiositatis elfe putavimus , denuo ipsas ad Bithynos reducere , & Formam perturbare ; ideo, ut lex prsdicts urbes, in Honoriade p.rius existentes , erunt jam nunc & ipsx pars Paphlagonis, inter ipsos vero Papfclagonas jurisdictionem habebit in alias fex urbes, qns jam inde ab initio adeam Provinciam pertinent, nempeGermsnicopolim , ','angram, Pompejopolim, Dadybros, tumulos Amastridis, & in'uper Jono- polim. Et duodecim ommuo totius Provincis urbes erunt. Cs- terum quantum ad prxsens institutum circa sacerdotia nihil innovamus, sed Metropolitani, qui olim sacerdotia hic suscipiebant, tam in eodem manebunt ordine , ipsorum ordinat; -ne quoad locum non mutanda, sed ab hujus alms urbis beatiiiimis Patriarchis ordinandi, quam quos sub se positos hactenus ordinarunt , eos & nunc ordinantes, non de illis inter se disiideanr, non confundantur. Et unadecstero fiet Provincia, plures habens Metropoles, id quod L in aliis 3 quibusdam nostris extitit Provinciis. C A P. II. TNimvero, qui totius Provincis imperium tenet (appelletur au- ^ tem tota Provincia, quemadmodum & ante, Paphlagonia) etiam oberrando urbes lustrabit, nulla id factum prohibente sacra forma olim forte ad talium prohibitionem composita, sed neque Vicarios in locum suum hinc inde per urbes dimittens. Omnino enim hoc ipsum prohibemus, siquidem turpe est, utquamdiu ipse in Provincia jus reddit, interim alteri quoque vices suas contra legem committat. Sed ipse omnia dispensabit, & publica tributa summa cum animi promptitudine profligabit, neque plus , neque minus exigens. Justitis prsterea consentaneam squabilititem retinens, simul providentiam adhibebit .■ ut fi quid damni fiscus acceperit, id corrigat: simul urbes illssas tam publice, quam privatim conservet. Annonam quoque , quam nterqne prius Magi- ftratus habebat surgentem in septingentos viginti quinque aureos capiet: tum adseflorem habebit, qui septuaginta duos ferat aureos: & cohortem unam ex ambabus compositam, procedentem usque ad tentum virorum numerum , & quadringentos quadraginta septem aureos & tremissem percipientem e publico. Cumque gratis 4 officium suscipiat, gratis item hoc ipsum obeat. Nos enim in hac quoque parte subditos nostros redimemus, & * bis, qui ex c usi;--tudine per 5 occasionem suffragii (ut vocant) aliquid accipiunt, dabimus ipsi, hoc nimirum iliis per thronum tuum erogantes ex publicis ejus Provincix tributis: neque patiemur, ut sub specie & velamento auctionis subditi nostri in servitutem adigantur. Neque enim nos, qui decessorum nostrorum collatores ä Barbaris ereptos, ad veterem libertatem reduximus 6, committemus, ut qui nobis ipfis semper addicti fuerunt, aliis serviant: quin potius Deo, qui multis per nos gentibus libertatem elargitus est, subditorum nostrorum usque novis auctionibus oppressorum libertatem (quoad ejus fieri potest) quasi donarium aliquod offeremus: neque oblidentes eos, qui jam accipiunt (introducemus enim solitam illis ad hoc securitatem) neque item permittentes, ut datx pro officio pecunix nomine Magistratus, quasi mancipium aliquod subditos nostros a vendentibus coemant, & revendant infliriani inferentibus. Esto igitur inter Pontici tractus Provincias & hiec nna, duplex antea (haud scimus qua de causa) Facta: appella- 1 buntque ( ut diximus) eum , qui Provincix prxerit, Prxtorem Paphlagonis Justinianeun» : licebit autem Graea ipsum lingua ' etiam Strategum appellare. 1 ( 1 . Nov. i. Ij 38.C.J, . 18. (2. Nov. 8- c. 8. (;. I. un. C. de metropoli Beryto. . a. (4. Nov. 8- e . 1. Nov. 17. c. 1. (;. v. I. unie. C. c a p. iir. pRxterea semper illi in memoriam rediges jusjurandum , cujus interventu officium suscipiet, ut furas manus, neque turpi lusero sordidas habeat, ut fisci commoda jitftis cfi undique inculpatis accesfior.ibus augeat, ut subditis nostris aquitatem & justitiam ita- pertiut, tum in cartjss publicis , quam privatis, sive contrahant sive judicio inter se contendant. Urbes autem absque lxsione subditorum lustrabit, ut neque ipse, neque Adsessor, neque quod ipsum sequitur famulitium , sive ex militibus, sive ex cohortalibus , sive ex servis, aliquid lucretur, aut gratis sumptus faciat. Oportet enim, ut tam ipsi ex iis annonis, qux porriguntur ipsi e publico, sumptus faciant, cum conveniente mediocritate agentes vitam: quam milites,, qui ipsos comitantur, cognoscant, quod si non suis contenti annonis iter faciant, sed collatores nostros ausi fuerint tentare injuriis, aut damnis involvere, aut gratis, sumptus facere: collatoribus indemnitas futura est ex ipsorum annonis, per eum, qui Magistratu defungitur, 111 ipse tam eas repetat, quam etiam ex illis suo periculo collatoribus indemnitatem asserat. GAP. IV. ^Tque hxc sane lex nobis de Parhlagonibus posita esto , honoratiorem illis Magistratum efficiens, ut qui interspeSiabiles numeretur, prxbens ipsi auctorilatem tam in provinciale? milites, (quatenus tamen juste eis prxeipiat) quam etiam contra alios-, nullis ejus Provincix hominibus privilegio uti queuntibus, sive majores , live minores, sive etiam procurationi rerum ad potentes homines pertinentium prxfesti sint. Certe quod facile per ea loca admittitur, hujss rei excellenter curam geret, ne committat, ut aliquorum prxdiis Titttii apponantur, ullum aliud nomen habentes inscriptum , quam vel fisci, vel regiarum domuum. Sed fi quid tale Factum deprehendat, eos quidem titulos e vestigio detrahet 7: fisci vero nomine prorsus alios titulos prxdiis ejus, qui talia delinquit (si prxsens hxc faciat) imponet prius detractis titulis ad illilis caput confractis. Si vero absens sit, prxdiorum curatore comprehenso tam corpus ejus tormentis subjiciet, quam titulos detrahet: & in apite eos curatoris prxdiorum comminuet: sciens, quod si quid ejusmodi negiigat, nos vero didicerimus simul aliorum, ab aliquibus impolitos prxdiis titules hxrere, quam fisci regiarumque domuum, tam nostrarum , quam pientilsimx Augusti, simul Pusi dem re ipsa comperta istos pc-r negligentiam omisisse: is, qui hunc Magistratum obtinet, bonorum suorum publicationem sustinebit , ut qui cum facile pro magnitudine imperii prxsens ista prohibere potuisset, dedita ea opera neglexerit. . GAP. V. hxc diligenter ibi ipsum locorum prospicere volumus, ut omnes , qui latrocinia 8 exercent , qui alienas substantias aut etiam uxores rapiunt, qui alia denique patrant crimina , persequatur, comprehendat, & competentibus suppliciis subdat, & omnem prorsus injustitiam reprimat: neque committat, ut in aliquo probiores & mansuetiores injuriis afficiant, nc aliis denuo talium pertccuroribus opus habeamus, cogamurque rursus violentiarum repifsibres, latrunculatores 9, & alia id genus tolerare nomina simul & negotia , qux nos aversati ipsum ad hunc ordinem produximus, & ita amplum dignitatisque plenum Magistratum efferimus, ut tam appellationes apud ipsum cum judicat, interpositas ad Ex.elientiam tuam , quique eundem unquam Magistratum suscepturi sunt, & celeberrimum Quxstnrem sacri nostri palatii, qui in forma consultationis audientiam iis accommodabunt, quam minores causas quingentis solidis, in Provincia ejus apud aliquos non spectabiles motas, L !i ex delegatione sint, eum per provocationem suspenduntur, a.l se deducat in habitu , & ordine sacri auditorii , ut & ipse inter ä nobis inventos, & in ampKorem formam redactos Magistrates ubique connumeretur. Siquidem & ipsi majores erunt, & in majore , quam priores, reputatione habebuntur, & facilius nobis vel in majoribus negotiis suum exhibebunt miiiisti-rium. Nihil enim in parvo magnum existere, tum a nostris dictum est majoribus, tum nos etiam ex ipsis judicavimus pro- b a vim usque factis. Subjicietur autem & huic legi descriptio, qux si Vilificet, quid d publico tam is, qui Provinciam regit, quam ad- seisor & cohors ejus accipiet, quo item dato Magistratus codicillos de suffugio-. (6. Nov. 28. c. 6. (7, d. Nov. e, z. §. 1. (8. d. Nov. c. 6. (9. Nov. 8, c. 13. P P P % percipiat. 97 r Avth. Collat. IV. Tit V1TT- IX. Novell. XXIX. XXX. percipiat, tz. i. Ipse sene ratio, qua Magistratum geret, cum; hoc loco sub compendio explicata est, tum in lege, qu;e de omnibus Magistratibus in commune descripta est , simul & ex imperatoriis nostris Mandatis , qua- ei dabimus , cum administratienis codicillos conferemus , & jusjurandum fecundum legem nostram in hoc conserie-tam .exigemus, manifestabitur. ■EPILOGÜS. ■§ Harc igitur omnia perdiscens Excellentia tua , & tam magnas illi annonas subministret, & ita iplum sciat ampla dignitatis effe- ctnni , ut floris & dignitatis hoc ä nobis tempore in illum collata cupiditate merito multis ipsum consequi sit aspectabile. 9?r T I T. IX. DE PROCONSULE r CAPPADOCIS. NOVELLA CONSTITI) T. XXX. Jmper. Justin. Augufius Jounni glorio/ijJ'. sacrorum per Orientem Prtetoriorum Pra>fecio\, iterum Exconsuli fcf Patricio. P'RdäFATIO. Q Uam amplum nomen Cappadocum gens habeat, & quanta Ro- - inanis negotia exhibuerit, priusquam in illorum ditionem r edigeretur, non ignorant veteris eruditionis studiosi. Certe olim potius Ferme Ponti imperium tenuit, & ncfminatiflimi viri, inque magna apud Romanos reputatione habiti inde orti valde floruerunt. Terram prsterea habet difiusam admodum, & mirabiliter pne- ftantem , & qua: ita Majestati imperatoris placuerit, ut etiam pol!cilionibus, quas illic habet, peculiarem Magistratum praefecerit, non minorem civili, sed potius majorem. Siquidem & populosissima est, & urbem maximam prsbet ejusdem cognominis cum chariffimo nobis Caesare, qui summo orbis terrarum arbitrio, quod nos obtinemus , bonum dedit principium : qua etiam de causa apud omnes terra: pupulos noniinatilsimum Casaris nomen est, & nos praeter omnes alias Imperatorix Majestatis notas eo gloriamur. C A P. I. TJTAnc sone regionem parvo tradere Magistratui contra omne nobis decorum et dignitatem fore visum est , cum alias, tum vero maxime , quia fcrnper ipsam adversus Magistratum nostris domibus prafectum seditiones movere cernimus, L: quia factionibus inter se divisa est Civitas, quarum alteram Tamiacam 2, quasi fiscalem & aerariam , alteram Eleutbcricam , hoc est, liberam appellant : & cum existat ambitu murorum una, duplex est sententiis. Unde & seditionum & dissensionum occasiones, & fi quid omnino mali fatigat homines, id (uti nos arbitramur) ex hac provenit causa: qua sublata , robur simul & concordiam negotio addemus , qua nihil unquam inter homines prxclarius extitit & prm- ftantius. §. 1. Ac cum aliis Magistratibus, quos nuper inter Pisidas 3, Lycaonas 4, Thracas 5, instituimus, administrationis forma & acervus ex duarum rerum congressu constitit: tum vero majore hunc forma adornare cupientes , tertiam etiam potestatem illi adjicimus. Nam is , quem huic prxficiemus officio , non solum pnesidebit legibus, & universae cohorti civili: sed etiam pra- fidebit militibus , tam qui in praedicta regione , quam qui in aliis Pontici tractus Provinciis, in quibus Tamiaca existent prsdia, stationes habent, perinde quasi per ea loca super miiites cum imperio positus fit. Permittimus etiam illis in homines Tamiacos imperium : & omnes quicunque ad Comitianam f> prius cohortem pertinebant, sive Summarii 7, live id genus alii fuerunt, hisce obtemperabunt: & triplici forma conflatum habebit Magistratum : siquidem & civilis Magistratus erit & militaris, neque non Tamia- «is quoque rebus praesidebit: utraque illi cohorte, tam Comitiana, quae & sua conficiet, neque cum civili cohorte habebit commercium , quam clariffimi Provincia: Prasidis apparente. Universam vero Proconsularem fieri appellarique volumus: utraque cohorte, tam quse Comitiana prius , quam qua civilis vocabatur, tametsi unam appellationem (nempe Proconsularem) obtinet, separatim tamen sua obeunte munera: nt civilis quidem curet tributaria L oivilia, quae initio semper ad ipsam pertinuisse scimus. Quae vero Comitiana prius cohors erat, imperialium rerum administrationi (1. v. Nov. 8- c. §. 24. Sfl r;. Nov. 20, c. 2. (2. v. tit. €. de frttd. tamiacis. (3. Nov. 24. (4. Nov. 25. (;. Nov. 26. insistat, & exactionem conficiat, ea scilicet furma, quam modo expilabimus. C A P. II. QUratorum etenim & tractatorum ne nomen quidem omnino se. peresse volumus, respicientes ad vetera exempla , & nimiam lcesionem , quam miseris illi collatoribus induxerunt, sed per singulas demos & totius Comitians cohortis , tredeciir.que primatium quos primos & secundos Magistros vocant, periculo , alios trede- cim , qui statim post illos separati sint, nominari volumus, fiiigu- los (ut dictum est) ex lingulis sdibus: & post priores tredecmi exactioni incumbere, & servare fisco , qui* sua sunt: prospicere item collatorum indolentia:, & ne quid ab aliquo ipsorum damni sustineant: scientes, quod damnum ex ea causa collatoribus irrogatum , nmltu magis ipsorum Facultates respiciet, cum totius pu- blies exactionis periculum ad ipsos devolvatur. Sed neque eos, qui primi et fecundi prius Magistri vocitabantur, neque tredecim illos , qui post ipsos modo separati sunt, quos profligationem tributorum facere sanximus, quidquam omnino spectabili pro tempore Proconsuli praebere vel nominationis titulo, vel quacunque alia de u.use: Ii quinquageni solidi aurei ab unoquoque horum tredecim exactorum primoribus tredecim Magistris prxbeantur. C A P. HI. DOrro neque ipsos exactores amplius aliquid a rusticis, aut denique iis , qui ab ipsis exactionem tolerant, accipere , quam qua: formis Nivete magnificae memoria: continentur , ct exactoribus deputata fune: nequeuntibus ipsis nomina fingere , L damna pro hisce nominibus inducere per ,ausem Aspasticon, seu tractatoriaram, vel quocunque elio praetextu , sive ad aliquam consuetudinem, sive j ad quamcunque vexationem porrigatur; cum enim ab amnibus il- | lis collatores nostros liberos canlonari volumus, tum improbt eciain & pernicioso tributo eos liberamus, quod pendebant tractatoribus, per quod fiebat, ut circa publicum , & luas descriptiones idonei non essent; quin & si forma aliqua sit pragmatica , qua velit tractatoribus aliquid pr&beri, aut longa consuetudo: etiam hanc tollimus, sublato enim ipso nomine tractatorum , merito , quidquid ad eam causam pervenit, una sustulimus, specialem hanc collatoribus nostris largitatem impartientes. Quod si quis exactorum practer ea, qum forma beatifl'. Nicefce definita sunt, qme sola ipsos ferre concedimus, aliud quiddam ausus fuerit accipere: sciat tam militia se, quam dignitate & sua substantia casurum. C A P. IV. QUoniam vero fieri potest, ut inter tredecim exactores (fiqui- ' s *-dem ut gradatim 8 ad hunc perveniant ordinem , sancimus,) unus aliquis ad expediendam, exactionem idoneus non lic: concedimus , ut lic quoque reditus quidem ex eo gradu salvus illi permaneat. Cxteruin sancimus, ut tredecim illi primores Magistri, & insuper , qui post ipsos sunt proximi , proprio bonorum luonim peiiculo alterum quempiam illi Adjutorem adnominent, qui convenienter pro ille exactionem expediat: ut neque per illius imbecillitatem injuria efficiatur fiscus, neque ille temporis & gradus fui iolatio defraudetur , promotione videlicet adjutoris ejus, qui ad hoc munus idoneus non est, facienda periculo (ut dictum est) tredecim primorum Magistrorum , & aliorum , qui post illos sunt proximi. Ac magnas merito nobis gratias pubiicorun: tributorum exactores habere oportebit , qui ingentibus ii iis damnis, quibus antea tam Magistris , quam spectabili pro tempore Comiti, ejusque ; cohorti obnoxii erant, eos Uberaverimus, propterva autem hisce i omnibus eos liberavimus, ut neque ipsi collatores nostros injuriis j opprimant, neque praetextus excogitent introitus iilos aut aliter nominantes, quibus rusticorum facultates enervent: sed his solis contenti , qnx fecundum formam Niceta: claris memoria curatoti- bus praebebantur, omnibus aliis abstineat. C A P. V. J^Psi vero spectabili Proconsuli omnium ex ecquo rerum cura imminebit , live civile aliquod sit, sive ad Militarem Magistratum , sive ad potestatem Tamiacam respiciat, neque quidquam omnium negliget. Ac quoniam majorem huic loco, quam cieteris Magistratum attribuere volumus, & veteribus Romanis in more fuit, ut vel designatis Consulibus, vel his , qui illorum loco proficisee- (6. v. 1 . ule. 0 . ubi saufe fiscales. (7. c. 7. §- I. injr.hi’.. Nov. 64- c. I. (8. i. ii. Pr. ff. de munerib. rentur, / m De Proconsule Cappadocias. 974 rentur , quos Proconsules vocitabunt, provincias sortirentur: propterea & Cappsdocum Magistratum Proconsulatum esse volumus, quo in Africa prius Romani imperium suum exornarunt. Et in tantum illum nos Magistrat» m auximus, tit eum, qui hunc suscipit, gloriosifliinis sacrorum nostrorum srctoriorum Prxfectis connumeremus. Appellatorque patria lingua is , qui huic prxsi- det, Proconsul Juflinic.r.ens Cappadoci*, ut & appellationem Magistratui propriam habeat, & simul ex re ipsa Arcnegetes, quasi primarius Magistratus nominetur: susceperit enim is, qui hunc Magistratum obtinet, facile talem formam , quando & potestatem per se magnam , L per causam Tamiaca: possessionis etiam ad alia loca protensam habeat. In summa tot rebus hominibusque praefidens dignitate & auctoritate affluet , adjunstisqtie militaribus copiis omnia disponet minore negotio. Civiles igitur res conficiet more solito : mihtaribus vero & ipsis commode praeibit, nempe & il- ! lis se ipsi submittentibus. §. i. Sed cum primis animum advertito ' ad rerum Tamiacarum admir.istrationem , qux in tam gravem & omnium cauponationibus expositam inopiam delapsae sunt, ut in nullo fere amplius pretio existant. Tot tantaque enim edocti fumus per provinciam delinqui , quE vix amplissimo cuique adhibita medicina curare facile est. Nam qui potentium possessiones procurant (sed pndet nos jam prenemodum dicere) quanta cum insolentia passtm oberrant, ut stipatores illis inserviant, ut non ferenda hominum multitudo ipsos sequatur, ut impudenter omnes latrocinentur : rr.iramurque sedulo, quomodo eo loci subditi , tot perferendis injuriis suffecerint. Inde adeo quotidie Cappadocum | injuriis oppressorum multitudo occupatos nos & Rempubi. tractan- i tesadit, ex quibus muiti sacerdotes , plerumque mulieres , qui ; omnes lamentantur, quernnturque res stias sibi ablatas esse, quando nemo in proximo fit, qui hu jusmodi prohibere valeat. Tamiaca certe possessio jam pene in formant privatae redacta est, tota convulsa , direptaque una cum suis equitiis , nemine omnino reclamante, ore scilicet ipsis auro obstructo. CAP. VI. [Jis igitur de rebus unum aliquem ex perfpectilsimis nobis regioni “ huic proficere decrevimus, qui triplici huic ordini prosit , solus omne in se imperium & potestatem circumferens, civilis officii utens insignibus, habens in usu vehiculum i ex argento, securim, fasces, & quEcunque olim Proconsularis imperii fuerunt insignia: prEcipiet autem & militibus, & curam geret Tamiacorum redituum, ut sine ullo detrimento & cessatione omnibus ad hoc ordinatis Magistratibus obveniant, multoque magis ad nostrum palatium, quemadmodum etiamnnm occasione eorum, quae vel nobis, vel sacratifsims & pientiffiniE Augusts conjugi nostrs inferantur, tam in auro , quam veste ingrediantur: nihil enim illinc volumus decedere. §. i. Non tamen ut ea forma prsbeantur , qnahactenus, ex rapinis scilicet, & ex titulo lxlionis dationisque collatorum , (hxcenim omnia tum odio prosequimur, tum e nostra ejicimus Kepublica) sed ex justis legitimisque causis, quas subjici saers huic nostrs legi jussimus, ut eas ferens is , qui pro tempore hunc gerit Magistratum facratiffims Augusts conjugi no- strx quiaqiucint.i auri libras, prout dictum est , inferat. Magistratum etenim gratis nos creamus , & ordinationes ejus absque carnibus procedere largitionibus sancimus : neque quisquam erit, qui pro hac quidquam capiet. §. 2. Sed S: annonas ipsi quidem adviginti usque auri libras damus, prout subjicitur: Adsessori vero ejus praebemus ad duas auri libras: capiet item utraque cohors id, quod usque adhuc e publico suppedi tabetur, nullo prorsus modo deminutum : nulla enim re hunc Magistratum minuimus: & maxime gloriofiffimi Prspofiti sacri nostri cubiculi , siquidem & hunc, & suppositam ipsi devotiss. Palatinorum scholam in Cappadocia simili cum potestate, ordine & figura minere sancitncs; non tamen quicquam exinde ferentem vel consuetudinum , vel annonarum titulo, vel in auro, vel investe, vel in aliis fpeciebus, neque a speclabili pro tempore Proconsule : neque ab ejus cohorte : nam aliter puritas conservari nequeat, sub unum enim Magistratum, quidquid in ea regione geritur, contrahimus , ne convulsione ipsa claudicet. CAP. VTT. oAne Tamiaca possessionis curam & ratiorem magnam habebis is (l. Nov. 14. c. 4. No'j. 2;. c. 5. §1 I. M. (3. I. 13. pr.tf. de oß c. preßd. (2. /. 6. C. de operio. (a. v. c. 1. fuhr. hic. ipse, qui ad hoc a nobis officium proficiscitur : & circumspiciet, si quid ä Tamiaco solo detractum, & frustra ab aliis detentatum sit, sive in pascuis, live in arvis, sive in locis vitibus consitis* sive in pradiis, sive domibus, & vetus solum rebus suis vindicabit, nulla longi temporis praescriptione ilii opponenda}, neque enim fisco 2 licet tale quid opponere, neque lucrum captans, ut maxime patrimonium sumn exinde collocupletet: nam depaupera- tio potius est, quam locupletatio , si quis sordidis utendo manibus arbitretur ex eo lucrum se facere, quod multifariam postmodum cum impietate & summo probro restituet. §. 1. Sed & ipsam urbem ab omni prorsus perturbatione quietam conservabit: neque committet, ut seditio 3 aliqua ordinem & administrationem Reip. corrumpat. Publica quoque tributa vigilanter & cum justitia exiget nihil in illis cura prEtermittens, neque concedens, ut aut fiscus , aut privati in aliquo circa res sitas damnum sentiant: ut qui ex Equo in omnes imperium obtineat , sive milites , sive scri- niariisint, tam gloriositfiinorum Prsfestorum, quam magnanimorum Magistrorum militis, live in civili cohorte numerentur r sive cingulum Tamiacum gestent, sive in majoribus, sive minoribus dignitatibus consistant, sive inter sacerdotes cooptati sint. Unus enim hic Magistratus omnibus prsficietnr: & tam sus ipsius existimationis, quam nostrarum legum, & ante omnia Dei memor, ut publica quidem tributa per Proconsularem cohortem sine detrimento & cessatione importentur, curabit: reditus vero Tamiacos per subditas prius illi throno personas inferet , intendens etiam ad ea, qux pro consuetudine prxeipiuntur a gloriosissimo Praeposito sacri nostri cubiculi, nequeuntibus ipsis canonicariis, qui pro tempore ä gloriosissimo Prxposito emittuntur, vel saltem obolo tenus aliquid accipere, vel consuetudinum nomine, vel quacunque alia de causa, vel ab ipso pro tempore summario 4, iifve , qui publicas exactiones conficiunt, vel ,i spectabili Proconsule, vel ejus cohorte , vel his, qui A’utuscevaßc?, quasi instructores, vocantur, vel Praepositis, vel quacunque alia persona ad sacrum nostrum pertinente patrimonium. At vero exercitu utrique harum solici- tudinum opem feret, sedabitque potentium satellites, neque committet, ut loca.depopulentur , & latrociniis infesta reddant : neque ipse ea percurret, quemadmodum prius facere solebant Comites. Neque item in locum suum dimittet vicarios, sed locorum defensoribus & cohortalibus suis ad id ministerium obeundum litetur. §. 2. Sicubi vero & militibus opus erit, ex iis locis milites , ubi necessitas postulat, opitulari jubebit, atque hi propriis ista, sumptibus expedient, neque subditos damnis involvent, aut gratis ulla ex parte sumptus facient, sed tam ipse his abstinebit, sumptum de suo faciens , ubicunque tandem erit, quamvis ad aliam- ipsum proficisci regionem jubeamus, quam etiam Adsessor ejus, L reliquum famulitium, sive ex Proconsularibus,- sive ex militibus ,. quamvis servile etiam aut subjugale aliquod omnes hosce sequatur,, necessitatem habentibus (ut prodiximus) militibus, & quicunque alii ibi locorum habitant, scholares forte aut domestici, utiüius julsionibus obtemperent, cinguli & substantis sux periculum reveriti : damus enim ei potestatem , ut & hae illis adimat, nili ejus, jussis pareant, propterea quod eum, qui hunc Magistratum obtinet,, velimus formidabilem subditis, & venerandum existere. Etenim sive miles, sive Proconsularis, sive Scholaris , sive Domesticus per causam illius jussionum damni aliquot collatori nostro irrogaverit, conveniens est, ut ipse h'oc ex istius annonis nroprio periculo recepto, injuria affecto medeatur. Postremo neque ulli eorum, qnl ex hac urbe eo commeant, collatores nostros injuria tentari permittet. §. Z. Sed & cu> si:m publicor um equorum illssum conservabit. Nihil enim ab ipßus jhrisdiirione excipimui. Etrsi quis ex quocun- que judicio ad eam regionem commeantium injurius erit, & ultra, deputatum & constitiitum exegerit, hunc persequetur.. CAP. VIII. pUram autem geret etiam civitatis , & eorum , qua ad Frumentationem publicam pertinent, & Sitonica appellantur, operum- que 5 ejus , & procurabit, ut secundum legem nostram ratiocinia conscribantur, & tam Tamiaca, quam civilia insumantur. Etsi quem eorum, qui solitas illas jussiones insinuare consueverunt. 24. c. 3, Nov. 25. c. 4. §. 1, /. 7, §. i, ff. decßc. procons. nempe Avfli. CoIIat IV. Tit IX. X. Novell. XXX. XXXI. vinciam 97 6 Ivnelle-' nec permittet ei, ut vel jussionem ejusmodi insinuet, vel per hanc causam quidquam omnino lucri capiat. Nam si nobis viHim fuerit ejusmodi inspectionem operum celebrari, sacra prag- inat.c.i forma uli ad eum , qui liunc geret Magistratum , communi- 1'rtlcu l i. w* avvwHuoi ' /li ' 1 ‘ 1 1 " l J i prohibebit is, quiboc Magistratu defungitur. Quod h vehcmen- tiori ,:siqu» & asperiore opus erit, certiorem ea de re faciet tam excell nuam tuam , quam gloriosissimum Prxpositum, & alios ce- eia'm cui prssidet, continentes certorum hominum appellationem CT ' j’.to nmr.inaM .jestatis Imperatori», aut Tamii, hoc est, aerarii, in tantum prohibebit, ut patrimonium eorutn , qui tale quid per- nctrare moliamur, in publicum redigat, & manus abscindat cos imponentibus, si präsentes forte id ausi fuerint: sivero procuratores ablentimn, ingentibus illos tormentis subdet. Titulos certe quicunque tandem affigere ausi suerint, sive prxsentes, sive absentium procuratores , detractos protinus ad capita eorum , qui affixerunt infringet: sciens fore, ut si id factum cognitum neglexerit, ins- bonorum suorum publicationem sentiat. 1 " C A P. IX. J Uri dicundo cum summa animi intentione & cura incumbet, neque (ut hactenus) rusticanos a homines sinet injuriis opprimi. Neque amplius negotia nobis hic facessent Cappadoces, magno cum clamore supplicantes & lamentantes, sed ipse judicem se illis & disceptatorem praebebit. Nam li quem huc advenientem viderimus, qui non prius apud ipsum calamitates suas lamentando explicuerit, hunc nos denuo cum increpatione mittemus in provinciam, propterea quod relicto Magistratu provinciae, continuo ad nos decurrit. Sivero cum eos, qui injuriam intulerunt, convenirent, ipse comeisationibus deditus , & luxu jam perditus, illorum se orationibus non accommodaverit, sed supplices plorare permiserit, hique ad nos cogantur decurrere, & maxime si mulieres sint, nosque edocti fuerimus , quod hi quidem adierint, ille vero injuriam ultus non est, protinus negotium ut suspectum habebi mus, quasi propter lucrum, vel per gratiam, vel aliquorum obsequium factum , & nos ipsos illi prorsus opponemus: & cum triplicem Magistratus Functionem gerat, tripliciter quoque illi resistetur , tam i: so jure, quam nobis, & legibus eum oppugnantibus. §. i- Qus ipsum reveritum, memoria item repetentem prx- cepta nostra, qux illi una cum codicillis Magistratus dabimus, (appellabant autem ea maiores Mandata 3 Principis ) convenit omnia fecundum legem nostram agere, utentem in cognoscendo aequitate, in rebus gerendis puritate, ubique colentem justitiam , qua nihil inter homines unquam extitit robustius aut pulchrius, quodve Deum & Imperatorem placare conciliarcqne magis polsit. Talis enim ipse cum sit, ita nostro quoque testimonio comprobatus : volumus, ut solus omnia in provincia conficiat, neque caulis audientiam alio quopiam prxbente, neque nobis facile vel in cam venturis sententiam , ut alicui alii hasce delegemus, vel occasione cohibendarum violentiarum, seu quacunque alia de causa emissuris aliquos: ultra hoc , quod tametsi tale quiddam vel ex sacris nostris formis, vel Magistratuum jussionibus hactenus Factum est, omnibus id vacaturum sit modis, ipso totius provinciae administrationem suscipiente , neque ulli omnino, ut accessum eo habeat, permittente. C A P. X. pOrro autem hunc quoque Magistratum, prout Proconsulum pro- A priutnest, interspectabiles ponimus, appellationesque ab ipso transmissas, tuam Excellentiam volumus una cum gloriosissimo Quaestore sacri nostri palatii in Forma & habitu consultationum dis- ct; tare. Si qua vero alia in Cappadocia causa minor aureis quingentis lier provocationem suspendatur, sive nostro , sive alioujus Magistratus jussu datus judex fuerit, qui tamen non fit spectabilis: huic spectabilis ipse Proconsul in forma sacri Consistorii & vice sacri Auditorii accommodabit audientiam: siquidem & hoc illi jus addimus, decoramusque illi Magistratum tam amplo privilegio, quantum nullus in hunc usque diem in Cappadocia obtinere visus est. Esto igitur justus & elato animo, & tam nos, quam legem prs oculis habeto : cognoscitoque, quod si strenue ista exequetur longiore tempore in hoc officio permanebit, & major ipsum alius* forte Magistratus excipiet. Cxterum , fi nostris jussionibus neglectis , potentiores aliquos, nor. legem aut nos colat & veneretur: tum primo quoque tempore iis, qute in ipsum collata fuerunt excidet, tum de extero inter condemnatos habebitur, indigius* nostro visus judicio. C A P. XI. ADnlteriad vero & raptus virginum , & immoderatas illicitas- que 5 , & äugend» rei lux causa comparatas circumscriptiones , neque non homicidia, & si quid ejusmodi delictorum est, ita acerbe punito, ut paucorum hominum supplicio omnes reliquos continue castiges, estoque fecundum legem cxqiri,itus delinquentium castigator: neque enim inhumanitas hoc , sed potius sumina qnxd.x.u humanitas est; cum multi paucorum animadversione salvantur. Quod si quem hoc nomine in crimen vocatum sustineat, qui vel cinguli, vel dignitatis, vel sacerdotii, vel ejusmodi ali» prictextu sperc-t ex illius se manibus ereptum iri: certo sciat, quod nostro judicio indignus videbitur. Nemo enim quacunque potentia sua fretas, quodcunque alienum prstendens patrocinium 6 , in talibus delictis severitatem legis effugiet. Quin potius si quis talibus se patrociniis ausus fuerit immittere, similem cum delinquente poenam & ipse sustinebit: idem cum sit, ipsum aliquem desnquere, & eum, qui talia peccavit & deliquit, velle de manu legis eript- re. 7 §. i. Subjicietur autem legi L descriptio, qus significet, quiri ipsum , eosve , qui circa ipsum sunt, e publico capere: quid item vel occasione codicillorum dare, vel sacratiffimx Angusta conjugis nostrx pi» domui inferre conveniat: trifariam videlicet inferendis iis quinquaginta libris auri , prout jam inde ab initio & in hunc usque, diem obtinuit. §. z. Et subditis nostris (id, quod sepe diximus) pure utettir , qus res summo a nobis studio habita effecit, ut magnas etiam opes despexerimus, quamquam in tot sumptibus & magnis bellis, per qua Deus nobis dedit, ut non solum pacem ari finem deduxerimus, & Vandalos, Alanos, Mauri- tanos subegerimus, & totam Africam, insuper & Siciliam recuperaverimus : sed & bonam spem habeamus, quod Deus nobis annuet, ut St exteras gentes, quas socordia sua Romani amiserunt, cum ad utri usque Oceani terminos tenerent, iterum ditioni nostrx adjungamus, quas nos divino freti auxilio, ad meliorem statum redigere properamus: neque quidquam detrectamus eorum, qus vel ad extremam pertingunt difficultatem : vigiliis simul, & inediis, cxterilque laboribus, jugiter pro subditis nostris, ultra quam human» natur» modus patitur, utentes. Perleget etiam mandata nostra, qus illi dabimus una cum codicillis Magistratus, quemadmodum ante diximus. Etsi quidem omnia fecundum illa peregerit: & admirabilis futurus est, & undique dignum se nostr» exhibebit imperio. EPILOGU 3 . f Hxc igitur omnia, qus per hanc exprimuntur legem cognoscens Excellentia tua, & prsdictas annonas hujus officii throno prsheto: & ita Ipsum scito amplum effectum, utcöüati modo in ipsum floris & dignitatis cupiditate, multi merito hunc consequi affectent. (l. Nov. ;8- c. ;. §. r. adde tit C. de his qui potent, noni. Qz. Ari'. 2 Anthust. Agricultores. -C. q»x res pignori. (3. v. Nov. 17. ( 4 . l.nii.js. de ojstc. pratfid. ( 5 . I. 6. pr.js. d. t. ( 6 . d.1.6. TIT. X. DE DESCRIPTIONE QUATUOR PR/ESIDUM ARMENUE. NOVELLA CONSTITI)T. XXXI. Imp. Justin. August. Joanni gloriojijjrmo sacrorum per Orientur Fratoriormn Prüfe fio , iterum Exconsuli £-r' Patricio. '? RLE ATIO. pErpcram effuseque posita, li ad competentem,perveniant ordinem , & belle disponantur : alis propemodum res apparent, §. 2. adde tit. C. ne liceat potentiarib. patrocin. (7. Eae. tit.Js. ne quis eum, qui in jus vocabitur. Edici. Justin. 13. c. 10. in sin. speciose 977 Ne quis mutuum dans agricolse, &<£ 978 speciosa pro turpibus , ornata pro incultis , articulate distincta- que pro incompositis prius & confusis. Quod cum & in Armenia admissum deprehenderimus, putavimus & ipsam ad congruentiam quandain & unam harmoniam collocari debere: quo magis ex bene constituta ejus moderatione & competens illi robur addamus, & decentem imponamus ordinem. CA P. I. TJNde quatitor Armenias fecimus: Unam quidem interiorem , cujus Metropolis pise appellationis nostra cognomine exornata est, prius Bazanis seu Leontopolis dicta, quam etiam Proconsulatu honoravimus, cui magnifisentiflimus Vir A catius prafuit, Magistratu inter spectabiles relato, omnibusque illi traditis, qua Proconsulatum habere convenit. Nam & stola ipsum adornavimus Proconsulari , quaque ad istas res pertinent , ea ut habeat , constituimus , & urbes illi adsignavimus , Theodosiopolim , quam etiam prius habuit: Satalam , & Nicopolim. Colonia quoque ex prima (ut ante vocabatur) Armenia assumpta: item Trapezunte, & Cerasus ex Polemoniaco prius dicto Ponto : his partim a clariffimo Provincia Prxside: partim a spectabili Moderatore separatis: in septem omnino urbes, & quacunque circa ipsas in proximo sunt loca, tota provincia redacta. §. i. Secundum vero ordinem tenere jussimus eam Armeniam, qua ante prima dicebatur, in qua exteras pracedit Sebastea urbs , attributa illi & Sebastopoli, quam prius quoque habuit, & insuper Comana ex Polemoniaco prius Ponto dicto: & Zela ex Helenoponto : neque non Brisa : ut ea provincia quinque contineatur urbibus, officio quod Correctorinm est, in pristina forma relicto, neque Prxside ejus majore aliquo nomine condecorato, sed ipso in eodem, quod prius habuit, derelicto. §> i- Ad hac tertiam Armeniam instituimus , eam , qua prius fecunda dicebatur, in qua principatum tenet Melitena urbs antiqua . urbs insignis , in pulchro solo, clenientique coelo posita , neque multum distans A fluentis Euphratis fluvii. Hanc nos in prasentia & augendam , & ad formam spectabilium traducendam putavimus. Prxsidem quoque hujus Comitem Juilinianeum nominandum, dan- dosque ipsi pro annonis solidos DCU. eius Adseslbri sol. LXXIi. & cohorti ejus sol. CCCLX. & ut omnia habent, qua ejusmodi thronorum propria sunt. Et qui prius cohortales nominabantur, tum omnia faciant, qua etiam prius , & maxime circa publicam exactionem occupentur: tum ad Comitianorum appellationem transeant, perinde omnibus eis conservatis, ac si cohortales existerent. Urbes vero ei partim Arcam & Arabissum , partim Ariarsatbeam , & alteram Comanam (quam etiam Chrusam appellant) & Cuculum subdidimus, quas & prius habebat A fex omnimodo consistens urbibus. §. q. Constituimus autem & quartam i Armeniam, qua prius non in forma provincia continebatur , sed e gentibus erat, & ex multis barbaricis colligebatur nominibus , Trophaena , Anzethena, Ophenea , Asteanea, Balabithenaque dicta , & Satrapis subdita. Id vero nomen Magistratus neque Romanum, neque Majorum nostrorum , sed ex altero imperio introductum Fuit: exornavimus igitur & illam civili Magistratu & forma, tam civili ibi Magistratu instituto, quam Martyropolitanorum illi urbe , & Cithariza castro addito. Consistatque ipsa in forma ordinariorum Magistratuum Consularis A nobis facta : ut cum quatnor sint Armenia, duo quidem Magistratus existant spectabiles , nempe alter Proconsul, alter Comes: L prima quidem Armenia Proconsul, tertia Comes praeat: secunda vero & quarte ordinarii. Et quia summo A nobis studio cautum est, ut appellationes iirtra quingentorum silidorum quantitatem non ad hanc almam deferantur ur be:n, led ad proximos spectabiles Magistratus : propterea disponimus, ut appellationes, qua quidem ex secunda Armenia procedunt, hoc est, in qua Sebastea urbs est, ha ad Armenia prima Prasidem , hoc est, Proconsulem , deferantur: qua vero ex quarta moventur Armenia, ha intra dictam quantitatem ad tertia Armenia Comitem , qui nempe Alelitena rcßitt , deveniant. C A P. II. f[Is ita A nobis ordinatis , insuper illud etiam determinare justum putamus, ut prima Armeniis talis vir praficiatur, qui pro amplitudine sua , & spestatiffimo jam erga nos Ministerio, Magistratus hujus tam juramento , quam excellenti majestate dignus sit. (i. v. I. ult. C. de oßc. mugift. milit. (2. Nov. 27. 3. Nov. 8. c. 2. (4. Nov. 25. (;. Nov. 24. (6. Nov. ,26. Tom. U. At cum Thomam magnificentiflimum virum aliquot jam in Armeniorum regione officiis defunctum , & alioqui frugi hominem esse, & nobis abjque. fuco semper inserviisse, & modo quoque inservire deprehenderimus, promovemus ipsum ad hujus officii aesiuinistra- tionem , ut non solum pradicta a nobis forma ad tempus huic provincia prxsideat, sed etiam aliis provideat, quacunque ei vel per facta commonitoria commisimus, sive in provincia, quam ei tradidimus, sive in aliis: quod inquam fecimus , sacris ad ipsum compositis commonitoriis de multis & diversis actibus , quos ipsum & in aliis regionibus ad effectum deducere aquiim est. §. 1. Qua vero ad sacerdotia spectant, ea (ut sape diximus) volumus in pristina manere Forma, negotio ipso neque circa jus Metropoliticum , neque circa ordinationes vel mutationem vel novationem suscipiente.: sed prius ordinatis nunc quoque ex ordinatione auctoritatem obtinentibus, & prioribus item Metropolitanis in suo permanentibus; ordine: ut, quantum ad ipsa, nihil penitus innovetur. C A P. III. jLIud sane in confesso est, ex quo tertia Armenia Comitem non A tantum civilem, sed etiam militarem Magistratum fecimus: ne- cesse habere etiam milites , qui in ea stationes agunt, ut huic suppositi sint: licentia illi prxbita, ut (quemadmodum militaribus permittitur Magistratibus) & nomine quemque suo evocet, & inquirat , & de ipsorum annonis dispiciat, &, supplicio eos persequatur , siquando injuste egerint: neque committat, ut milites in subditos nostros injurii sint. Quod 11 quid flagitiosius perpetrent, ad instar criminalium causarum audientiam prabeat, tametsi milites existant; omnia denique agat, quacunque militaribus attributa sunt Magistratibus. Et quemadmodum Comiti Isauria 2 & Paca- tiana Phrygia z , L insuper Lycaonia 4, Pisidia 5 , ac Thraci® 6 Pr.etoribus militares etiam copias subdidimus : ut aque & ipse non solum ad res civiles cohortem, sed etiam in copias militum pote- stitem habeat & imperium , & cum summa auctoritate & amplitudine tam militibus, quam paganis facienda pracipiat, omnia agens quali uno aliquo officio existente. Inque unam hanc rem providentiam conferat, ne quid per provinciam admittatur flsgitii, sed & ut admissum competenter coerceat. Neque hanc illi potestatem in ulla omnino persona, qua in provincia sit, detrahimus, sive paganica, sive militaris, sive tamiaca sit: sub aquabili enim & perpetua pace nostros tueri subditos volumus, non pro diversitate personarum inducentes legum contemptum. EPILOGUS. Qua igitur nobis placuerunt, ea fecundum descriptionem qua- tuor Armeniarum , & maxime tertia , cujus occasione präsentem sacram legem tulimus, jam inde in omne reliquum tempus Excellentia tua custodire studeto : omnibus, qua singulis annis dari jufli- mus, per particulares descriptiones thronorum tuorum conficiendis. T I T. XI. NE 7 QUIS MUTUUM DANS AGRICOLAE . TERRAM ejus teneat; item, quam magnas usuras creditores ab agricolis debeant percipere. NOVELLA CONSTIT. XXXII. Imperator Justinianus Augustus Agerochio Clariffimo Pras ii JEmi montis Thracia. PRAEFATIO. DEm duram , & qua omnem longe impietatem & avaritiam fu- perat, communi lege quali medicina quadam curare nobis visum est, qua non in pratenti tantum necesiState, sed per omne deinceps avum suo in Republ. munere defungi queat: competimus enim nonnullos in provincia, cuiprasides, non dubitasse captat* ad hoc de industria sterilitatis frumentaria tempore, sub modica admodum mensura frugum mutui cum aliquibus contractum celebrare , & ex eo universam illorum terram ad se recipere: ut ple- rique ea occasione rusticorum diffugerint, plerique etiam fame perierint, & tetra quadem lues ac contagio exorta sit, in null* pene barbarica incursione inferior. C A P. I. C A Bcimus igitur , ut quicunque agricolis quantamcunque mensu- 0 ram quorumcunque aridorum fructuum crediderint, si ab bis (7. Nov. 34. Q q si recepe- r 979 Avth Coli IV. Tit. XI. g. sgg. Novell. XXXII. c. fqq. 98o dtra ullam exceptionem h*c illis restituant, nemine (octava per singulos modios in unoquoque anno praestanda, terrulas irorsiis ämlente per causam praedictorum mutuorum , sive scriptura | colonis reftiluere : nemine penitus eorum audente terrulas detinere • • - sive sine scripto celebrata sint, terram penes se de- lub occasione feneratieiae cautionis, sive in scriptis, sive fine feri- .e* • 1 “ !„ K-n.likn ii ostii tM.I 1 « Viri o, ,, fort. mnnnior Jst/lil. _ • 1_ • t receperint, interveniente, tinere , octavam duntaxat modii partem in singulos modios per integrum «Minum usurarum nomine ferentes , ii fruges mutuo date S runt: si vero pec ulia numerata, in singulos i solidos singulas annuas siliquas. Oaeterum de reliquo contenti creditores octava modii parte in singulos modios per annum, aut quantumcunque maneat, proportione crediti, aut siliqua; omnino restituant, sive terram , Sive aliud quiddam , boves forte aut oves, aut mancipia pignori ceperint. Atque hxc Lex omnibus humanitatis & pietatis de se specimen praebeat, & tam egenorum necessitati medeatur , quam creditoribus nonnihil afferat solatii. EP 1 LOGUS. f' Qua: itaque nobis placuerunt, ea Claritas tua effectui finique tradere studeto , scituro creditore , quod si haec contra facere asiquid ausis, exactione cadet; & qui mutuum accepit, quive injuriam pertulit, ex eo solatium habebit, quod tum ipse ä facessendo negotio liberatus sit, tum creditorem in rebus suis jacturam pati videat. Datum 15. Calendas Julii, Cenfiuntinopoli , BELI SARIO V. C. COS. * DE T I T. XII. HIS , QUI MUTUUM DANT AGRICOLIS. 2 NOVELLA CONSTiTUT. XXXIll. Imperator Justinianus Augustus Dominico EraftÜo Eratorio per Illyricum. PRopter avaritiam creditorum , qui angustia temporum abuten tes, terrulas infelicium agrestium sibi adquirunt, pro pauco frumento omnem illorum substantiam retinentes , Legem posuimus , quam primo quidem in Thraciam , & in omnes eius provincias, in praesenti autem & in lllvricanas provincias direximus. Cujus exemplum fu; ili etiam prssenti Legi praecipimus, ut non solummodo privati homines putent Legem contra se esse propositam, sed etiam milites altiore nitentes fastigio, Legem contra se elfe prolatam existiment. Ut ergo & tua Magnitudo sieiat, quod com munis haec Lex posita est, & provincialibus & militibus , & omni cingulo , nulla excusatione cuiquam competente , ideo ad tuam Sublimitatem präsentem Legem destinavimus , scituris miiitibus , qui praesenti Legi non esse »bedien dum existimant,, quod cingulo denudati inter privatos habebuntur , poenis , quas in anteriori Lege posuimus, prius nihilominus subjugandi. T I T. XIII. NE 3 - QUIS , QUOD AGRICOLAS MUTUAM FE- «Hniam dedit,, illius terram detineat, & quem usurarum modum creditores accipere debent ab agricolis. NOVELLA CONSTiTUT. XXXIV. Metu August. Agerochio claris. Trajidi Arni montis in Thracia. FKA 5 FAT 10 . T>Em duram atque inhumanam , & quae ultra omnem impietatem & avaritiam sit, perspeximus Lege saluberrima sanare, & communem omnibus.deponere medicinam ,. non tantum in praesentis necessitatis tempore,, led etiam in omni sevo futuro/ Venit enim ad nostras aures,. qussdam in ea ip!a provincia , quam tu administras , avare temporum necessitate captata , feneratorios fecisse contractus, & pausam mensuram dantes, terrulas eorum abstraxisse , & ex Ime causa quosdam colonorum fuga: latebras petiisie , alios fame necatos, & tristissimam pestem homines invasisse ,, inour-fione barbarica non. minorem.. C A P. I. <5JAncimiis ; 4 itaque, omnes hujusmodi creditores,, qnantmncnn- que vel tritici, veldiordei, vel in alia specie, qua: in fructibus aridis est, dederint: hoc reddito , in praesenti cum parte modii (l. Mov. Icon. 8Z. in fin.. (2; Adde Nov. % 2 . sitfr, Sov. 34. infr.. vi};- d. Mov. .32. Jffiv. 3Z,. (4. Autbent. Ad hac. C. deusuris. , (S- L 13. I. iilt. C de prox, sacr.scrin. (6. v. I. ult. C. de pigno- (7. Adde l. 3.0; 'S«' ult.. C.. de inojjic, testam. /. 7. /. 11, C, de ptis credita sint contracta. Sin autem pecunias dedit, nihil am- piius, quam siliquam unam ero singulo solido annuam praestare. Et hanc saluberrimam Legem in omnes extendimus, in praesenti quidem tempore initium accipientem , in omne autem avutn modis omnibus obseivandam , ut si quando Fuerit vel triticum vel hordeum feneratum , vel alii aridi Fructus, creditores tam quod dederunt accipientes , quam pro usuris octavam modii partem an- nuam pro singulis modiis , vel siliquam pro singulo solido secundum hunc modum , in quantum fenus permanserit, percipientes sive terrulas, sive aliud in pignus acceperunt, boves forte, vel pecora , vel mancipia : haec modis omnibus reddant, & hic Lex communis omnibus iit, humanitate & pietate gaudens, neque non omnibus egenis consulens , & creditoribus mediocre folatiuas afferens. EPILOGUS. f Hsc igitur , quae L nobis statuta sunt. Claritas tua in omni provincia , que tuo moderamine gubernatur , observare festinet. Scituris omnibus creditoribus , quod si aliquid praeter hoc commiserint : exactione cadent • & cui fenus ablatum est, hoc habebit solati» rn , ut ipse quidem securus degat; avarum autem creditorem videat in luis pecuniis patientem jacturam. T I T. XIV. DE ADJUTORIBUS QUiESTORIS. NOVELLA CONSTiTUT. XXXV. Hxc prorsus deest in Graea : justam^ autem Epitomen inveni in Movebis Juliani , quam hic adseripst, V. 7 Iginti fex 5 adjutoribus Quaestoris, quos boethos dicunt Quae- stoiis, liceat in luo loco alios substituere , idoneos tamen, & quos uro tempore Qunrilor elegerit, propositis sacris Evangelist. Hi autem , qui Sunt in locum eorum, qui suo loco ceciderunt, centum solidis praestitis fiant. Istorum autem trium graduum viri, id est, scrinii memorix, L duorum, qui proximi futuri sunt, quamvis non ex viginti fex adjutoribus , tamen licentiam habeant surrogare in locum suum. Habeant igitur jus vendendi 6 militiam suam, & non ultra centum solidos, dummodo&is, qui subrogatur , electione Qpstoris fiat. Prxrogativas autem Constitutio dat Theodosio , & Epicteto , & Quirilio , & Sabbatio , & Ferigeno. Illo videlicet observando , utsl quis ex viginti sex adjutoribus defunctus fuerit, ab herede ejus centum solidi dentur , & electione Quaestoris militent. Sin autem liberi sint defuncti, idem juris habeant , quamvis heredes parenti suo non extiterint. 7 Dat. C. BELIS. QUI IN AFRICA partes probationes proferant bus subditi sint. 3 - (9J.1. D, T I T. XV. DE SUCCESSORIBUS EORUM , DEGUNT. NOVELLA CONSTITUT. XXXVI. QMne infinitum , &c. Ut Afri ea , quae Vandalorum temporibus vel ipsis, vel propriis parentibus, vel avis utriusque sexus, vel ex transverso cognatis uique ad tertium gradum erepta sunt; intra quinque annorum spatium vindicent, nisi 8 legitimis Excludantur praescriptionibus. 2. Ut ad comprobandum genus amba p . u ~‘' : - c -- * Ut omnes Afri Romanis legi- T I T. XVI. DE ECCLESIIS CONSTITUTIS IN AFRICA. . NOVELLA CONSTIT. XXXVII. ’yEnerabilein Ecelcfram , &c. Ab A.rianis ablata capiunt», fibi- que habento Ecclesiae Africa: ; ut tamen publicas pro illis 10 pensiones conferant, ab iisdem acceptis immobilibus ä nemine laedendis. Haereticus non 11 baptizato, ad 12 Rempubl. non accedito, prox, sacr.scrin. (8. Adde Tragmatic.sanÜionem Justiniani c. 2. 5. (J 6. 'js. de prohutionib. (10. Fac. /. 7. I. ii. C. de sacros, eccles. (ir. I. 14. C. de heratkis. (u. v./.I J. C.de e pise, aud l.ult.C. de postulando.l.p. C.de divas, offic. eatechu- 98 l De Decurionibus & filiis eorum. 982 catechumenum non circumcidito. 1 Nulla omnino hxrcfis domum 2 aut locum orationis habeto. Carthaginienlis 3 Ecclesia privilegia obtineto, qua in universum de omnibus 4 dicta sunt Ecclesiis in Codice. Qui ad Carthaginiensem Ecclesiam confugerit , is impunitatem habeto, nisi 5 homicidium, aut raptum virginis, aur vim in Christianum admiserit. Ecclesiis Africx ab aliquo pro sua ipsius salute oblata, a-nemine prorsus auferuntor. Hoc ipse generaliter de omnibus Ecclesiis accipito. T l T. XVII. DE DECURIONIBUS 6 ET FILIIS EORUM. NOVELLA CONSTITUT. XXXVIII. Imperator Jtijlin. Aug. Joanni P. P. per Orientem. PRAEFATIO. f)Ui Rempublicam olim nobis disposuerunt, existimaverunt opor- ^ tere secundum regia urbis instar adunare in unaquaque civitate nobiles viros , & unicuique Senatus dare curiam , per quam debuissent agi, qua publica sunt, atque omnia fieri secundum or- iinem. Sic itaque res floruit, sic fuit clara , ut magna & populosa domus curialium essent, multitudine quidem existente curialium, quod autem functionum videbatur esse onus, nulli omnino intolerabile existebat. Nam quod in multitudinem dividitur, onus inscnsibile propemodum facit eis, qui hoc sustinent. Quando autem per partes quidem coeperunt fe eximere albo Curia & occasiones invenire, per quas l.beri 7 his efficeremur, sic paulatim diminuta sunt curia innumeris excogitatis occasion.bus, per qua potuissent specialia quidem bene habere , communia autem & publica diminui. Propterea ad paucos viros redacta functiones, & illis facultates commoverunt, & civitates ita diminuta sunt, ut sub istos perditos conductores , quos Vindices 8 vocant, redacta curia, contigerit Respublica, plena quidem defectibus, plena vero omni injustitia fieret. §. 1. Hac nos sepe perscrutantes, xsti- marimus oportere medelam rei adhibere, & quantum nos in hoc laboramus, tantum omnem adinvenerunt curiales artem adversus ea, qua recte jnsteqite sancita sunt, & contra fiscum. Dum enim vidissent compelli l'c omnimodo curia servare quartam partem, & hoc vix per nostras Leges impositum, coeperunt discerpere proprias facultates, quatenus minus idonei deficerent, & non quartam portionem, sed omnem continuo paupertatem suam curia derelin querent. Denique quoniam ipsis corporibus fraudare curiam voluerunt, rem omnium impiam adinvenerunt, a nuptiis legitimis abstinentes, ut eligerent magis sine filiis, quam sub Lege deficere, aut generi suo vel curia inutiles apparere. Et rursus egerunt du- änm poni Legem , quaprater decretum jubebat eis donare 9 propria, cum quandam venditionem cum decreto fieri ad eam Lex volebat, sed hac ipsa erat mirabilis, qua solam venditionem subjiciebat adjectioni decreti & aliis exinde neeeffitatibus, alia vero omnia derelinquebat eis agere, fecundum quem voluissent modum : hac transtulerunt curialium facultates ad alias & alias personas, nihil exinde habente curia. Denique si quis dinumerat no Une Reipubl. curias , attenuatas inveniet virorum, neque alias quidem, neque rerum copias habentes , aut paucorum forsan hominum, rerum autem nihil penitus. §. 2. Igitur olim per partes nos protulimus sanctiones, volentes & venditiones, & donationes ümplices, L omn.m actum alienationem habentem immobilium curialium rerum , subjacere decreto, cum observatione facta, qnx in illa Lege posita est. Deinde post hxc , quia sub falsas causas ftciehant donationes, & hoc omnino abrogavimus , donationem Hmplicem facere curialem in quacunque persona : excepimus autem competenter ante nuptias donationes , eo quod neque donationes omnino sunt, sed contractus species in eis inserta est, & filio- '- rum procreandorum copiam introducunt, quod nobis & maxime in curialibus studii est: post iixc conspicientes de hoc ipso multas circumscriptiones fieri, Legem conscripsimus, omnino debe e curiam live cum corpore , sive sine ipso, omnino tres uncias habere, & non minus licere cuidam relinquere curis , neque circumscribe re, neque diminuere eas sub ullo modo, sive 10 filius sit, qui in curia est, sive ipsa suscepit tres uncias curia. §■ 3. Etnonulgue : (i. V. Nov. Leon. 5$. /. 11. pr.ß. ad leg. Corn. dejicur. (2. /. 3. C.de kteretieis. (3. v. Nov. 131.0.4* ( 4 * h 12. p>'. C, AejucroJ. ' !c ognomen habuit Xes- con : qui in sacri srarii conditione permanse: nnt, licet de curialibus essent patribus ante decimam indictionem, & omne, quidquid actum est, in eorum liberatione destruimus. Nihil enim eorum qus licuerunt, fru; volumus, sed curiales esse, & qus curialium sunt agere, &. ad functiones curiales respicere, nihil, sicut pne- Iocuti fumus, eis prodesse possibile, sed & si quid elicitum est eis sive ex nostro palatio, sive aliunde. EPILOGUS. t Qus igitur visa sunt nobis, & ad utilitatem civitatum & curiarum complacuerunt, & qus per hanc indicantur Legem , tua Excellentia & custodire & operi tradere festinet, imminente pccna XX. librarum auri adversus eum , qui hanc Legem nostram prsva- ricari prssumpserit. Dat. 15. Cal. Mart. Conflant. Indictione undecima, post Cons. BaSILII anno septimo. (1. A r ov. ig. c. 2. 1 . 3. C. quando & quib. quurtapars. gatur i. 29, c. b. t. i. 13. C. de murileg , (2. Abro- T I T. DE RESTiTUTiONiBUS X VI T. 3, ET EA, QU/EPA- RIT UNDECIMO MENSE POST HOSTEM VIXI. NOVELLA CONSTJTUT. XXXIX. Idem Imper. Juftin. Joanni gweiojijf. sacrorum per Orientem Praetoriorum Profecto , iterum Exconsuli , os Patricio. ::rr PF XL F ATIO. -2 J}Ecursio& varietas humans naturs paulatim egens curatione, -hi/ non aliter ad bene se habendum revocatur: (licet prima ejus -,£• gubernentur principia) nisi etiam quod particulariter ei resistit, i.i: corrigatur , sicque constituatur sub tranquillitate & quiete, ut Legi conveniens est: quale scilicet quiddam etiam nunc emergens, ad Legis nos opus adduxit. 8.imus en.m . quod etiam hudum de re- fututionibus dubitabatur: & si contigisset quasdam hypothecas -.r obligari ejus , qui restitutione gravabatur , plurims contentionis dst; erat negotium, sive oporteret etiam res , qus restitui jusss fue- ::in rant, periculum pati, sive solas ejus , qui gravabatur restitutione : & multa qusdam erat etiam circa ipsam verborum differentiam quxstio: utrum defunctus prscepiffet res, qus manerent post mortem ejus, qui gravabatur restitutione, oportere restitui: an absolute restitui, quod relictum erat, post detentionem legitim® partis juberet: & introducebantur etiam fideicommisii persecutiones, & ex inopia in 4 rem missiones , & plurimi alii, & varii, & insolubiles pene prsdicts in rem missionis circuli. Sed tanquam nos duilum hoc sanantes, Legem $ scripsimus, modis omnibus prohibentes restitutione gravatas res aut alienari aut obligari, sed cum propria ambulare fortuna: & apud quemcunque fuerint, non manere firme , sed reverti ad illum , cui dari jusss fuerunt. Et fasta Lex j-am quodammodo longsva est, & in judicio approbata frequentatur : sed futurum erat , quod praediximus: ut (quod ferre omnia, consuevit) tempus ostenderet indigere quadam exceptione necefiaria Legem. Adierunt enim nos viri & mulieres ex bis laesi. Aloriente namque viro , uxor quidem & dotem exigebat, & donationis ante nuptias facts partem , seu propter nuptias, quam viri mors ei dabat: defuncti vero frater aliunde vindicabat res, & patris proferebat voluntatem , & trahebat mulieris res , dicens fratrem quidem suum eas expendisse : se vero apud mulierem videre paternas res , quas pater non existentibus filiis restitui praeceperat ei: & recipere ex omnibus eas instabat, neque cessabat, donec satisfactio Legi nostrs per omnia proveniret. Sed ingemiscebat juste mulier, & dicebat, injustum esse quali per deceptionem dominum quidem virum fieri dotis totius ; & fi praemori mulierem contigisset, lucrum habere fecundum pactum : quia vero vir mortuus est se ignorante restitutionem, amissionis periculum sustinere. Sed huic quidem data est negotiq forma, quam bene se habere putavimus. Rursus autem alter supplex apparuit , dicens uxoris patrem substantiam ejus substituisse aliis suis filiis: parvamque partem solam apud eam juffisse manere: & magnmr. fibimet immi- nere periculum, si sum quidem subftainiae periculum pateretur & SiCl (3. Adde Nov. 108. d. i. ult. (4. I. ult. §. i. C. communia de legatis. circa Ut Ecclesia sanftre F^siirrectionis &c. 9S6 i circa dotis restitutionem , & circa totum ex dotalibus instruo,. i,i,s super antenuptiali donatione pactum , sibi vero nihil licere promereri horum propter sublationem & restitutionem. Haec nos merite commoverunt: & in melius arbitrati fumus nostram corrigere Le gern , quam subjectos despicere periculum sustinentes, maxime in nuptiis, quarum nihil est hominibus utilius l, tanquam solis facere homines valentibus. C A P. I. Si quis unum ex liberis suis heredem instituerit , vel extraneum persanum. Q Uamobrem r präsentem ponimus Legem , omnia quidem alia . prioris a nobis posita Constitutionis rata manere volentes: hoc vero innovantes solummodo : ut si quis de extero restitutionem fecerit suarum rerum: primum quidem servet filio legitimam partem, non quartam, (hoc enim emendavimus, inopiam ejus plurimam reprehendentes^ led 3 tertiam modis omnibus, aut mediam fecundum filiorum numerum, deinde ex reliqua substantix parte, si non suffecerit legitima pars ad dotis aut antentiptialis donationis oblationem : honeste & fecundum personarum qualitatem & merita excipere etiam hoc ad restitutionem , fectuidum quod adjectum legitimx parti, dotem aut antenuptialem Facit donationem. Sancimus enim secundum hunc modum excipi modis omnibus ad restitutionem nuptialia documenta, & super his factas alienationes, sut hypothecas: & vel si gravata sit persona aut viri, aut mulieris restitutione tali, liceat ei etiam nuncupatam antenuptialem, seu propter nuptias donationem offerre, nihil quantum in illis rebus restitutione valente; & si mulier restitutione gravetur, non impedimentum ad dotis oblationem fieri: ea enim-, qua: communiter mnibus prosunt, iis , qua specialiter quibusdam utilia sunt, prapo- nimus. sitque hoc nuptialibus donationibus & harum exactionibus privilegium. Si enim & ante nos ex generalibus 4 hypothecis plurima per prxfumptionem exceperunt, (cum utique non ita nobis neceffaria consistant) quomodo non nos ex majore & meliore sententia nuptialium lucrorum exceptionem Faciemus ? §. 1. Hxc igitur omnia Futuro conFerimus tempori , & Faciendis restitutionibus post hanc Legem : non enim illam concedimus fieri Ixsionem: ut si qua mulier parvam habens dotem, deinde Legem cognoscens nostram , aut si quis vir mediocrem Fecerit antenuptialem donationem , ad circumventionem Legis velit augmentum aut dotis, aut antenupiialis donationis Facere: & hoc trahere ad insidias restitutionum : hanc enim perimimus circumventionem, nullam utilitatem habere concedentes Facientibus augmentum , quantum ad restitutionis Ixsionem , puram Futuro tempori nostram servantes Legem. Unum siquidem hoc capitulum est prxsentis Legis. C A P. II. De muliere, qua peperit undecimo mense. JJEcundum vero illud de mulieribus, qux post priores nuptias ad . secundum venerunt matrimonium, antequam annus expleretur, quem lugubrem Leges appellant, quas puniebant Constitutiones tres 5 ante nos Imperantium : & nos nuper de his scribentes Legem 6, cum quibusdam correctionibus, etiam super his sancita in brevi quadam parte nostrx legislationis tetigimus: sed impudentiffimuin quoddam nunc accessit, quod in nostris provenire temporibus nolebamus. Quamobrem nobis recte placuit emendatione dignum existimare, mulier enim ad virum veniens, hunc extulit, ut appareat, etiam superstite eo non caste vivere cogitans: nondum enim completo anno, undecimo mense perfecto peperit, ut non esset possibile dicere, quia de defuncto Fuisset partus: neque enim in tantum tempus conceptionis extensum est. Et quoniam etiam hxe una est poenarum earum , qux acerbas nuptias faciunt, ut uxor mox cadat antenuptiali donatione ä viro data, & repente eam amittat, & neque usum habeat: recte filii sic mirabili matris partu injuriati, antenuptialem patris poscebant accipere donationem , & non lucrari valere mulierem per virum, quem sic velociter dehonestavit. At illa > sed quomodo dicamus verba illius, erubescimus) non dignam se dicebat esse, ut cade- ; ret: quia Legem nosceret de legitimis loquentem nuptiis: sibi vero non Fuisse nuptias, nisi primas: porro partum hunc esse opus naturalis concupiscentix. Sed quia hxc etiam decies millies aliis lubjaccre castigationibus committendo stuprum, indubitatum est, & poenis illis eam non privabimus, interim tamen (parcimus enim defuncti filiis) inferimus ei antenuptialis donationis amiffio- netn, & in hoc casu, quam constituit Lex super eis, quae ad legitimas accedunt nuptias intra lugubre tempus. Si enim illas Lex inultas non relinquit, licet legitimas nuptias celebrantes, eo quod forte suspicio fuerit, ne qua prxextiterit suspicionis malignos causa ad secundum maritum, eo quod velociter ad nuptias Festinavit: quomodo non hic, ubi causa non per suspicionem1 est solam, sed hoc ipso increpatio manifesta & indubitata prxbita est delicto , omnium impiiffimus iste partus , innoxiam eam relinquemus ? §. 1. Unde sancimus, fi quid tale contigerit, & ante luctus tempus pepererit mulier circa terminum anni, ut indubitatum fit, solidem non ex priori consistere matrimonio: modis omnibus ean» privari antenuptiali donatione, & fecundum proprietatem, & fecundum usum : subdendam quoque aliis omnibus poenis, ac si secundas eam contigisset ante luctus tempus legitimas celebrasse nuptias. Non enim aliquid amplius habebit castitate luxuria: sed subjiciatur quidem & ipsa poenis, periculumque sustineat etiam circa spem scripture propter stuprum: ut neque nuptias intempestivas desideret, neque legitimas nuptias majore malo circumveniat. E P I L 0 G U S. ■f Qux igitur placuerunt nobis, & per hanc sacram declarati sunt Legem, tua Celsitudo cognoscens, solennster per programmata propria, manifesta Faciat universis. Lex scripta est Joarnti gloriosissimo sacrorum per Orientem Pratoriorum Prafeclo, iterum Exconsuli & Patrieio. Dat. Cal. Jan. Constantinopoli, Prxfect. BELISARIO V. C. (1. Nov. Leon. 26. (2. Anthent. Res qua. C. commun.de legat. (3. Nov. 18. c. I. (4. L fi.jf de pignorib. (;. /. 15. C. ex quib. tauf. infmn. 1, 1. C. de jecund. nupt. 1. 4. C.aJSC. TertuU. (6. Nov. T I T. XIX. UT ECCLESIA 7 SANCTAE RESURRECTIONIS ALIENARE POSSIT JEDIFICIA SECUNDUM IPSAM SITA CIVITATEM. NOVELLA CONSTiTUT. XL. Antonio Contio iterum ad verbum interpretante. Idem Imp. Petro finclijjimo U beatissimo Archiepifcopi Hierosolymorum. P R ffi F A T I 0. J Am quidem ea, qux de prohibitione ecclesiasticarum alienationum [erant,] Lege communi 8 promulgata sunt ä nobis, quam sane & obtinere, & ratam in omnibus esse volumus. Quando autem conducentis omnibus Ecclesiis [boni] providentiam agere convenit, prxeipue autem sancla Resurreilionis, U loci in quo mundi Creator dignatus est in humana constitui generatione , propter hoc existimavimus präsentem scribere Legem, non ad subversionem eorum , qux jam ä nobis constituta sunt, sed ad aliquam convenientem & necessariam rebus utilitatem. Omnibus enim est hominibus manifestum hoc, sanctiffimam Resurrectionem , eos, qui ex omni orbe eo confluunt (quorum multitudinem infinitam est dicere) L suscipere, & alere, & facere sumptus immensos & insperatos, his, qui illic coacervati sunt sufficientes, secundum miraculorum operationem magni Dei & Salvatoris nostri Jesu Christi (qui multitudinem ineffabilem ex paucis enutriit panibus) in dies suscipientem. Itaque ipsi & reditus esse oportet plurimos, & occasiones pias, fecundum quas futura sit possibilis constitui, ut multitudini auxilietur tantx. §. 1. Novimus igitur, quatenus secundum prxscns Eusebius Deo amantiffimus Presbyter & Cimeliar- ches ejus, qux secundum regiam hanc urbem & sanctilsimxEccle- six, profectus in prxfatam Hierosolymorum civitatem , & honestos suos & Deo amabiles, L jam nunc indicans mores (per quos multis & maximis & justis augmentis , sanctx Ecclefix anxit reditum) potuit trecentis octoginta libris auri comparare reditum triginta (paulo plus minus) auri librarum, quasdam quidem pecunias colligens pie, quasdam vero ut mutuas sumerent, exhortans Deo amabilissimos Oeconomos prxfatx sanctx Resurrectionis. Docuit autem Sinos, quia & creditores sua accipere quxrunt, L quia aliud excogitavit inopinabile lucrum: multis namque confluentibus & accedentibus ad prxdictam Hierosolymorum civitatem , desiderio repositorum & dicatorum Deo locorum , concupiscunt (7. v. Nov. 120. c. 9. (g. Nov. 7. dqfl 3 compa- 987 Avth. Collat. IV. Tit. XIX. comparare habitationes eceleliasticas auro multo , quatenus "ti- uue liceat ipsis , ea , qu® fecundum dictum locum est, habitatione perirui: non posse autem h®c Facere Antistites ianctie Resurrectionis metu Legis ä nobis de ecclesiasticis alienationibus polit«, quamvis tanta' existente utilitate hujus inventi , ut in annos quinquaginta velint quidam tabernacula Feucrenacnla istiufmodi comparare. Et inde inulto & majore, quam dici possit, commodo 'Futuro, li quidem possessio lanctissim® Ecclcfi® accedat reditus triginta auri librarum (hac constituente admiratione) vix in tre- decim annis, cum adificiorum venditio in ipsis quinquaginta annis fiat, & prasertim cum substantia ipsius Resurrectionis in domibus sit constituta, qu® fortuitis omnibus subjacent casibus, repente una pereuntes cum ipsis, nec vestigium vel tantulum servare Facile valentes, si quidem ex aliquo (absit autem & hoc ut dicamus) casu cadant, aut alias consumantur. C A P. 1 . TJjEc nos venire ad präsentem Legem fecerunt, quam dedicamus " Deo & omnium Ecclesiarum lanctissim® Resurrectioni i , per quam sancimus omnia quidem alia, & in sanctissima Resurrectione obtinere occasione prxdiorum Ecclesiasticorum , (neque enim ipsi omnino permisimus venditionem nullam facere prxdiorum) super sane tedificiis laxamus aliquid de rigore Legis. Si enim super utilitate sanctissimarum Ecclesiarum hanc scripsimus, videmus autem tantam in re utilitatem existentem ; quomodo non utique per präsentem Legem hoc ipsis permittemus, omnem dantes & vende ■- bus licentiam, & ementibus securitatem : & maxime postquam prssumimus , tempore ipso citius reducturo iterum ledisieia ad ipsam , utpote ipsorum emptoribus (qui scilicet propter studium circa Deum emerint ista) ita Lpostquam obierint, ipsi ea relicturis. Liceat igitur ipsi sanctissima: Ecclest® facere aedificiorum venditionem , nihil verenti Legem , in genere de his politam , pro- pterea quod Legerecentiore subdivisionem accepit, neque aliqua poena inde contra quamlibet personam omnino conveniente. §. i. In sequens vero tempus hoc ipsum facere liceat, sicubi aliqua tanta emerserit utilitas, ut multocuplum bonum pro minimo sanctissima: accedat per alienationem Resurrectioni. Omnem habentibus facultatem eorum emptoribus, nunc & in futurum teihpus , & nullam ablationem verentibus, nun ipsis, non heredibus ipsorum , non successoribus, neque nunc neque in aiiud tempus, propterea quod per praesentem Legem ipsos confidentes posse ad emptionem accedere, non sunt jussi aliquam pro hoc sustinere turbam, aut accusationem, aut damnum, aut ablationem. Decreto procul dubio faciendo apud tuam Beatitudinem praesentibus, qui ex Clero venerabili, & demonstrata causa, secundum quam alienatio «difieiorum fit, quia majorum causa bonorum eorum venditioni studetur , exiguis quidem rebus venditis existenti- bus, pluribus autem & melioribus iis, qu® inde adquiriintur. Scilicet fecundum praesentem mercedem congregatam ex pensionibus habitantium , venditione in quinquaginta arulis facta, & pretio in solutionem debitorum solvendo . qu® creditores dederunt pro praefati reditus adquisitione. Si enim omnium Dominus simul & Creator Deus dignatus est tantum ipsi dare privilegium praeter alias civitates, ut ex ipsa resurgeret secundum carnem , manifestum, quia & nos imitantes Dominum Deum , & magnas ejus miraculorum operationes, quantum homini possibile est, privilegium aliquod dedimus ipsi prxter exteras Ecclesias , ut ipsa fruatur hac nostra Lege, quam velut aliquas primitias ipsi adducimus, ejus commodum per omnia eligentes & venerantes. EPILOGUS. f Qu® igitur ä nobis constituta sunt per hanc propriam Legem, & ipsam Legum inscribendam voluminibus , tua Beatitudo cognoscens , manifestam ipsam omnibus ibi constitutis constituat: indicet autem nostram voluntatem, quam pro faustissima & merito ab omni hominum genere adoranda Resurrectione nostrum habet imperium , & Domino dedicat Deo, tantis nos & tot bonis , prater alios omnes, qui ante nos imperarunt, in re qualibet dignato & dignanti. Specialiter Lex scripta Petro sanctissimo & beatissimo Archiepiscopo, & Patriarch® Hierosolymitan® civitatis. Dat. 15. Cal. Jun. C. P. post BEL 1 S. V. C. COS. 988 c. sqq. Novell. XL. c. sqq. : tTr xx! ~ DE QUAESTORIBUS , ID EST , PRAEFECTIS INSU- UHM. NOVELLA CONSTITUT. XLI. t-jJ£c Constitutio quemlam virum magnificum Bonum 2 nomine * Qusstorem exercitui fecit. Nam & more antiquo duplex erat Quxstorum Magistratus: & mnis quidem circa l.:ti:s Principis erat alter autem Quxstor exercitui prserat. Disposuit autem prxsens Constitutio etiam annonas Quassioris & Consiliarii ejus: adparitio- nem quoque ei dedit ad imitationem quandam Pr®s. Prst. id est Scriniarios , & ab Actis, &Prsconcs, & Commentarienses & Lampadarios Z , & omnem deinceps ordinem. Sed & annonas militum tam comitatensium , quam limitatensium disposuit, quomodo distribui debeant. Subjecit autem ei & quinque provincias id est, Scythiam, & Mysiam, & Cariam, 5 : omnes Cyoladas In’ filias, & Cyprum totam : Causarum quoque auditorium habere ei concessit, ut non objiciatur ei fori prsscriptio. Subjunxit autem & notitiam impensarum. Et est promulgata h®c Constitutio Cal. Jun. Indict. 12. post Consulatum BELIS. V. C. (1. Adde d. Nov. 120. c. 9. (2. Nov. $0. (3. Fac. i. ult. C. de divers, effio. Edict. Justin. T I T. XXL DE DEPOSITIONE ANTHIMI 4 ET SEVERI 5 ET PETRI 6 ET 7 ,CjAB.>E 7 ET RELIQUORUM. NOVELLA CONSTIT. X L 11 . Versa quidem eft ah Huloan.lro : sed veterem ejus translationem ex tomo Concilii quinti Constantinopolitani restituimut, eft mendis, quibus scatebat etiam in novijjima editione Colonienfi an. 1567. perpurgavimus. In nomine Domini Jesu Christi Dei nostri. liup. Casar, Flavius, Justin. Alemunnicus, Gotthicus, Francicus, Germanicus, Anticus, Atonicus, Vandalicus, Africanus, pius, felix, gloriosus, victoriosus, triumphalis, /empor Au - gustus, Alemne sanetijs. ci? bcatijs. Archiepiscopo £7 univtrsali Patriarcha. P RUFAT I 0 . I) Em non insolitam Imperio & nos Facientes ad prssentem venimus Legem. Quoties enim Sacerdotum sententia quosdam indignos Sacerdotio & sacris Sedibus deposuit, (quemadmodum Nestorium, Eurychen, Arium, Macedonium & Eunomium , ac quosdam alios ad iniquitatem non minores illis) toties Imperium ejusdem lententi® & ordinationis cum Sacerdotum auctoritate Fuit. Sicque divina & humana pariter concurrentia , unam con- ionantiam rectis sententiis fecere. Quemadmodum & nuper Fa- 'uim esse circa Ar.thimum scimus, qui quidem dejectus est de Sede hujus regi® Urbis a sanct® & glorios® memori® Agapete sanctiis. Ecclefi® antiqu® Rom® Pontifice, eo quod nullo modo sibi ipsi convenienti (contra omnes sacros canones) se intruferat Sedi, sed & communi sententia ipsius sanct® memoris viri primum , atque etiam sacr® Synodi hic celehrat® condemnatus & depositus fuit , eo quod a rectis dogmatibus recessit : & qu® prius multoties diligere videbatur , h®c demum diversis lustrationibus aufugit, simulans sequi sanctas quatuor Synodos trecentorum videlicet decem & octo Patrum in Nicsa, & centum quinquaginta in hac felici civitate . & in Epheso primo congregatorum ducentorum, & sexcentorum triginta venerabilium Patrum in Chalcedona.) At quidem nec dogmata sequi, nec nostram Clementiam & condescensum, quem propter ipsius salutem habebamus, suscipere voluit, neque ipse abdicare auctores impiorum dogmatum , qui prius ä sanctis Synodis expulsi fuerant, sed putavit oportere secundum ipsum & in squali ducere & condemnatos & condemnatores. Nam semel alienis a S. Ecclesia intellectibus mancipatus, & s rectis dogmatibus alienatus, merito ad ipsorum rectitudinem reverti non valuit, etiam ad h®c invitatus ä nobis & directus, qui omni studio usi fumus ad ipsius salutem. 8. c. 3. §. 4. . (4. inpr. iufr, (5. c.l. K. l.itsfr. (6. e. i. infr. (7. e.3. tnfr. C A r. 989 De officinis live tabernis &c. 990 c Ä p . 1. pRoptcr hxc igitur omnia , sententiam depositionis in ipsum a sancta Synodo fastam occasione non liciti, neque ä sanctis Canonibus approbati raptus sacrarum sedium hujus regi* urbis, & aversionis a rectis Sc veris dogmatibus Cyriam propriam nostrum facit imperium , & contra istum präsentem scribit Legem. Interdicimus autem & ci commorari in hac felici civitate & ejus districtu , ac in quacunque alia insigni civitate , sancientes in quiete este , & eos diligere, quibus se ipsum digne supposuit, & non aliquibus communicare, neque eos imbuere in perditionem interdictorum dogmatum. §. 1. Nec utique extra imperialem confirmationem relinquimus sententiam juste contra Severum latam, ac ex omnibus (ut ita dicamus) pontificalibus & pa- iriarchalibus ( una cum monachicis consensibus) provenientem Sedibus, & anaebematismum ipsi inferentem, qui prius contra sacras sanctiones , accipiendo Sedem sanctiffimte Ecclesia: Theo- politanorum , sie universa conturbavit, sicque accumulatas turbationes ferit, quod commune quoddam ac abominabile bellum sanctiffimis Ecclesiis adinvicem immitteret. Et hoc ä sceptris , qux ante nos Fuerunt, contra ipsum scriptum erat, variis dogmatum , & a rectitudine alienatis intellectibus ac blasphemiis usum fuisse, ac universa conturbasse , & illuni quemcunque errorem abominabilem hxresiarcharum & iniquorum dogmatum recipere, Nestorii dicimus & Eutyehis: & cum uterque horum prxeeptorum contrarii quodammodo adinvicem esse videantur, ad unum vero impietatis finem inferant, etiam illorum divulgatos sermones, eum in anum formavisse: duobus enim existentibus dogmatibus adinvicem repugnantibus, quorum utrumque similiter ad anima: perditionem adducit, Nestorii videlicet & Eutyehis (quemadmodum dicendo narravimus) qux ex Arianorum & Apoiiinarii contagione consi- ftmit, ipse para ioxum quid perpessus in utrumque similiter incidit, & ibi quidem hoc, ibi quidem illud mittendo se ipsum & sermones suos visus est constituisse commune receptaculum tantorum delictorum, §. 2. Sit itaque & ipse sub prxdicto anathematismo, quem universus patriarchalis , pontificalis , ac monachicus nostis (utita dicamus politias ccetus, juste in ipsum induxit: de Theo- politana quidem Ecclesia ejectus , idcirco quod thronus de ilia ipsiim removit, eo quod ipsius principatum recte non acceperat, sed adhuc vivente eo & in sanctissimis Ecclesiis commorante, qui ante ipsum Sacerdotium habebat, & propter eum , qui post ipsum fuit, de Sacerdotio exciderat. Nec vero usque adhuc stetit, sed etiam sub communi orthodoxa ac catholicae Ecclesia: anathematismo factus multis libris, blas. herniis & abominationibus nobis politiam implevit, quare universis interdicimus, aliquid de libris ipsius possideri. Et sicut non licet Nestorii libros scribere 1 vel possidere , (quia prodecessoribus nostris Imperatoribus in luis Constitutionibus visum est statuere similia bis, qux dicta & scripta sunt a Porphyrio 2 in Christianos) sic nec dicta & scripta Severi maneant penes aliquem Christianum , sed sint profana & aliena ab Ecclesia catholica, igneque comburantur ä possidentibus: nisi, qui ista habent, velint periculum pati. A nemine ergo scribantur, neque ad pulchritudinem, neque ad velocitatem scribentium, sciendo quia amputatio manus his, qui scripta ejus scripserint, pcena erit. Neque enim volumus in futuro tempore ex illis blasphemiam protrahi. §. 2. Similiter aurem & huic interdicimus omnino regiam Civitatem ingredi, aut districtum ejus, nec aliquam aliam de in- lignibus, sed in aliqua solitudine, & in silentio sedere , & non corrumpere exteros, neque in blasphemiam ipsos adducere, & nor.semptr aliquid novi invenire contra vera dogmata, per quod rursus nobis conturbare sanctissimas Ecclesias festinet. C A P. II. §Ed nec Petrum Episcopum Apamex, & simul depositum , & simul ab ipsis , a quibus Severus , sub prxdicto anathemate fastum , imperium admittit, sed sint propria contra ipsum fenten- tiata. Et qui sub communi anathematismo ordinatus est, sub ipso efto: & sententia sanctiffimorum Pontificum , qux ipsum prxve- nit, firma permaneto. Neque vero permittimus illi hanc regiam Urbem habitare, aut ipsius districtum, vel aliquam de insignibus, (>- L 6. §. t. C. de haereticis. (2. /. Z. §. 1. C. de summn Trinit, (3, v. I. 5. §. 2. C. d. t. (4. v. d. I. ;. §. 2. I. 6. §. 3. C. d. t. ($. c. j. supr. hic . (6. /. 15. C. ie episcopis. i. 3.;. g. sed quorum secutus est errorem , horum imitetur dixtam, quam longiffime abscedens , & occultans seipsinn. Nam talibus occultari quam videri, utilius est: ignoti etenim existentes , ie ipsos lxdunt solos , publicantes vero sua dogmata, multis ex simplicioribus occasionem perditionis prxbent: quod nullo modo fieri in Christiano ovili Dei & orthodoxo populo justum est, neque ab Imperio permissum est. C A P. III. CVUsniam vero &Zoaram digne penitus judicarunt sub anathema- v '>— tismo esse reverendissimi, & qui justa judicant Episcopi, (cum parva quxdam talium malorum interpositio sit) & in quibus dehonestatus est, omnia videlicet comprehendendo ex me nioria quadam abundanti, sit & Zoara interpositio (quxdam parva) hujus nialx partis , (Anthimi dicimus & Severi ac Petri) ordineturque & ipse inter anathematizatos , sacra sententia ipsum deferente, quam propriam & ipsam in se ipsa existentem , adhuc magis cyrioteran imperium facit, & hunc de hac regia urbe & ejus districtu abjicit, & habitationem in aliis Civitatibus ii st omnino interdicit. Itaque cum illis solis habitet & consulat, quia nobis ante memorati sunt, qui similia quidem blasphemant, [ similia patiuntur ] & similiter in exilio ponuntur. Si quid vero aliud in sententia sanctiffimorum Episcoporum continetur, qux prxdictos deponit & anathematizat, hoc firmius ponimus & diutius , ac imperialibus nostris legibus ipsum corroboramus , ac si ab Imperio ipso provenisset. Si vero aliquis ipsorum deprehendatur de extero facere aliquid prxter constituta , sciat incidisse in legibus imperalibus, qux minores poenas declinantes , ad majores immittunt indignationes. §. 1. Interdicimus autem & omnibus conantibus catholicam Dei Ecclesiam divellere, (sive secundum Nestorii '3 hxretici doctrinam, sive fecundum insensatam Eutyehis 4 traditionem , sive fecundum blasphemiam Severi ; , qui & similia illis intellexit, aut eorum , qui illos sequuntur ) seditionem immittere sanctiffimis Ecclesiis, & loqui aliquid de fide : sed sancimus quemlibet talium silentium ducere, & non convocare aliquos ad se , neque accedentes recipere aut parabaptizare audere , aut Jacruin communionem sordidare , & ipsam aliquibus tradere , aut interdictas doctrinas exponere , live in hac nostra regia , live in alia : sed omne supportare periculum si quid tale faciet. §. 2. Interdicimus etiam omnibus istos suscipere. Abjici ergo ipsos sancimus de Civitatibus ab ipsis concitatis, scientes pcenas jam contentas in nostris divinis Constitutionibus» qux & domos 6 ipsas , in quibus tale quid fit, & campos , ex quibus nutrimenta prxbcntur, sanctissimis Ecclesiis affignant, & a possidentibus auferunt, quia detrimenti causa fit simpiicioribus, sub sanctiffimis vero fi orthodoxis Ecclesiis hxc juste ducunt esse. §. 3. Hxc pro communi pace sanctiffimarum Ecclesiarum statuimus , hxc sententiavimus , sequentes sanctorum patrum dogmata, ut omne Sacerdotium imperturbatum de extero nobis permancat- Quo in pace servato, reliqua nobis exuberabit politia, desuper pacem habens, quam omnibus magnus Deus & Salvator noster Jesus Christus Trinitatis unus, unigenitus Dei Filius prxdicat ac donat his , qui sincere ipsum & vere glorificare ac adorare digni habiti sunt. E P I L O G ü S. f Custodiat itaque Beatitudo tua , qux recte ad notata sunt, & mittat ipsa per suas Deo dilectas literas omnibus sanctissimis Metropolitis sub ipsa existentibus, quorum cuilibet cura erit ipsa manifesta facere sanctiffimis Ecclesiis sub ipsis ordinatis , ut neminem ex omnibus lateant, qux Sacerdotio visa sunt, &ab Imperio confirmata. Divina subscriptio. Divinitas te servet per multos annos sancte ac religiose pater. Dat. 8- Id. August. Constimtinop. post Consulatum B E L 1 S A R 11 V. C. T I T. XXI i. DE OFFICINIS 7 SIVE TABERNIS CONSTANTINO politanx urbis: & ut mille tantum & centum officinx stcrosanctx majoris Kcclesix excusentur: omnes reliqua, ad quemcunque Dominum pertineant , consueta obeant munia. §. 3. C. de haereticis. Nov. 58. (7. Adde Nov. leen. I». NOVEL- 99i Avth. Collafc IV. Tit. XXR XXIII. Novell. XLIII. XLIV. QQ2 N o V E L L A CONSTIT. XLIII. In nomine Domini Jesu Christi Dei nostri. Im C'tcsar Flavius , Just. Alctmnnicus , Gottbicus , Frtmcicus , Germanicus, Unicus, Alanicus, Vandalicus, Africanus , fias , felix , gloriosus , vietor , triumphator , - nunquam non colendus , Auguftus , Xoa- jfina, Prcefeeio urbis. PRJEFATIO. f^Uoniam potentis nostra subditi nostri sive vivant, sive morian- '<-tur, cur» sunt: ne vel graves ipsis sepultura, vel defuncti cognatis damnose existant, propterea & hsc, qua eorum sepulturam concernunt, quo convenit modo , disposuimus. Et quia tam diva memoria Constantinus ampla hujus nostra Urbis conditor, quam etiam pientiflimus Princeps Anast.isius , Lecticariorum seu Decanorum i (ut vocant) numerum ad certam mensuram redegerunt, mille & centum tantummodo Decanis, totidemque officinis desinitis , ut nullo ha unquam tempore augmentum reciperent: propterea sane cupientes, ut numerus eorum , quos ex unoquoque collegio convenit esse Lecticarios, diva memoria Anastalii formula subjaceat, firma ea & fixa manere voluimus. Caterum , quia adeuntes nos alma hujus & regia nostra Urbis collegiati, quorum excellenter & pra cateris curam gerimus, potentiam nostram edocuerunt, magnam & intolerandam se necessitatem sustinere. Sa- erosanstam etenim majorem Ecclesiam centum 2 & mille officinas in fructu habere ab omni vectigali liberas, quas oppido quam libenter illi concedant, eo quod ad z peragendas in commune omnium hominum exequias proficiant: sed catera se onera ferre non poste. Nam cnm plurima in alma hac Urbe diversarum mercium & negotiationum officina tabernaque existant, non halbe solas (nempe «entum & mille) officinas pradictis publicis muniis obeundis exemptas esse , sed etiam multas sacrosanctas Ecclesias, multa sacra hospitalia , monasteria , L alias sacras ades, quarum pleraque prius hareticis mancipata, deinde ad orthodoxam fidem reversa sunt, multas quoque regias domus, & insuper iVIagistratuum, ac Senatorum , & Illustrium , & Cubiculariorum a prastatione vectigalium eximi, harumque dominos peculiarem sibi exinde reditum comparare , & obsedere Renipublicam, exemptionum multitudine rem ipsam angustis admodum terminis concludente , ut paucissimi existant, qui publica agnoscant & sustineant munia, & priores contributiones aliquoties in triplo & quadruplo, hoc tempore etiam decuplo majores fast» sint: quamquam Divus Princeps Anastafius in statuta ab ipso formula nulli omnino alii immunitatem concedat priter centum & mille officinas , qu» per 4 causam exequiarum sacrosancta: majori Ecclesiae attributae sunt. Ea propter & nos putavimus , tum proceribus nostris & insuper beatissimo hujus almae urbis Archiepiscopo id negotii dandum , ut certo loco convenirent, & rem ipsam examinarent, atque placita ad nos sua referrent, tum ad Excellentiam tuam praesenti utendum lege, confirmantes ea, quae Anastasio pientiffimo in hoc Principi placuerant. C A P. I. pT sancimus, ut ; centum quidem illae & mille officinae, sacro- sanctae majori Ecclesiae occasione Decanorum , live lecticariorum , & ad 6 peragendas defunctorum exequias deputatae, omnibus modis integro numero & omni prastatione libera conferventur: praeter ipsam nulla alia queunte Decanum exigere , sive ex haereticis recepta, sive quacunque sacrosancta Ecclesia. Sed quod nuper constituimus, valeat, L octingentae quidem officinae corpora praestent , trecentae autem in exactione pecuniarum consistant j nam quod exinde corraditur , ad quid proficere conveniat, sacra jam ■nostra pragmatica forma disposuit. Semperquc quod intercidit, restauretur : at qua ratione fieri debeat restauratio, fatis per Anasta- fii pise memori* jussiones expressum est. H» igitur, ut immunes Stab omni vectigali maneanc exempt», sancimus: neque his ipsis officinis , neque vectigalia imperantibus collegiis, qu» istas pra- bent, quidquam dainni sustinentibus, aut ullos titulos agnoscentibus. §. 1. Cster» vero omnes hujus ahme urbis quatuordecim regionum officina , sive sacrosancta alicujus sint Ecclesiae, sive hospitalium , sive monasteriorum , sive orphanotrophiorum , sive ptochiornm , sive alterius cujuscunque dominii, sive regiarum do- (1. /. 4. V. de sacros, ccclef. (2. Nov. 59. c. 2. (3. c. 1. infr. hic. (4. d. Nov. Leon. 12. (;. Nov. 59. c. I. (6. In pr. fupr. hic. (7. v. tit. C. vectigal’. nova institui non fasse. mnum , sive aliquorum Magistratuum , ampla, media, minutave officia administrantium, sive gloriosissimorum Senatorum sive magnificentissimorum illustrium , sive spectabilium cubiculariorum , sive aliquorum militiis adlcriptcrum: h» inquam omnes publica ipiis imposita prastent vectigalia, & omnia alia tum faciant tum impicant, quemadmodum quemque in suo collegio facere »quum est , semperquc per collegii Prcefeitos in publicum persolvant: nemine queunte ea de causa inniti privilegiis, aut ejusmodi alia uti excusatione. Neque enim sustinemus aliorum onus ad alios deferri , aut tam immitem proponere Formulam , ut quotidie vectigalia augeantur, &, (quemadmodum edocti fumus) quadruplo, aut quintuplo, abeoque etiam decuplo majora irrogentur, cum nihil tam magno studio , tamque ferio affectemus , quam ne 7 novo quisquam vectigali oneretur. Novum autem fuerit non tantum quod nunc primum impolitum est, sed etiam quod primum modum excedit. Sed eadem conditione ac fortuna omnes sunto, &. sacra h»c nostra pragmatica forma (quam legem etiam appellare licuerit) contra omnes communis esto , ut omnibus largiatur, quo molestia vacent. Neque enim facile eam quis »gre ‘tulerit, si neminem alium praterea exemptum intueatur: nisi quod in centum & mille officinis exequiarum defunctorum ratio habeatur, qus maxime communis est omnibus , & ex »quo universis parata hominibus. §. 2. Si quis vero coneturexcusatione aliqua uti, Srssipsumi pnestanda alieviare contributione, & aut nen committere, quo magis ab inquilinis suis exigatur, aut prastarc etiam patrocinium, sive militare , sive civile, live ecclesiasticum , sive quodeunque tandem: in universum officin» dominio excidito, estoque ipsis publica, toti addicta collegio. Eo enim pacto & cautiores erunt, & vetita non attentabunt. Porro si minutatim & oaliter in omnes vectigalia distribuantur: non solum paululum erit, quod praestitam Eruerit, sedetiain tanto moderatius , levius, tolerabilius, k- ciliulve quod confertur , exittet, quanto ä pluribus colligitur. Ab vero non multo absurdissimum fuerit, homines propriis laborantes manibus , & uxores ac liberos alentes, & reliqua denique vita necessaria inde acquirere satagentes, etiamiuim majoribus onerare vectigalibus, & quanto plures inter alleviatas referuntur, tanto etiam majores exinde sesionee oboriri ? idque onus infinitum sit, neque possit ullum habere terminum. §. 3. H»c nos omnia prohibentes, sacram hanc pragmaticam formam proponimus, amissionis puniam similiter omnibus ordine subditis interminantes, si ex quoquo collegio imperitantes solita illa & ab initio statuta vectigalia percipere prohibuerint, aut vectigalia conentur in pensiones privatas convertere : sed quisque pro ie quidem pensionum illatione perfruitor , officinas autem seu tabernas solito receptoque more contributiones agnoscere concedito. Quemadmodum enim quisque pro se reuus suis prospicit, ita & nos necesse est ei, quod ampla: & regi» huic urbi expedit & confert, nutanti quodammodo & jam lapsuro , manus porrigere; neque enim aliter, qu* publice expediunt, progressus habitura sint, quam fi tali onere , qui ii hactenus ferre coacti sunt , liberentur. E P I L O G U S. f Quae igitur nobis placuerunt, & sacra hac exprimuntur lege, ea Excellentia tua, imo non ipsa tantum custodies, sed&quicun- que post te idem officium suscej turi sunt, L obtemperans sibi cohors , jam inde in omne reliquum tempus custodiet. T I T. XXIII, DE TABELLIONIBUS 8 , ET UT PROTOCOLLA DIMITTANT IN CHARTIS. NOVELLA CONSTITUTIO XLIV. Imperator Justinianus Augustus Joanni Profecto P rector io , iterum Exconsuli N Patricio. PRiEFATIO. f Item paulo ante audivimus prassend legi prabentem occasionem. Ex persona quidem mulieris cujusdam ferebatur documentum, literas quidem ejus non habens, (erat enim harum ignara) com- s?: 31 :h rete. ICC (8- Eae. /. 14. §. 3. C. de sacros, eccles. I. 17. C. deside instrum. I. 2. C. de eunueb. I. 1. C. ut nemo aifuum patr. 1. 24. C. de teßant. adde /. 21. C, ad hg. Corn. defalfis. I. 1$. C. de decurienib. % $93 Ut non liberentur curiali fortuna Judaei, &e. pletum autem i tabellione & tabulario, subscriptionem ejus habens, tellium ostendens prxsentiam : deinde, cum quxdam dubitatio super eo fieret, muliere dicente, non esse k se delegata, qua charta loquebatur: qui litem audiebat, quxrefeat ä tabellione cognoscere negotii veritatem: denique tabellionem deduxit: at ille literas recognoscere dixit completionis tabellionis , non tamen no fle aliquid horum, qux secuta iunt: nec enim sibi ab initio penitus delegata, sed ctfmmisilie cuidam suorum hoc Facere: neque pollen venille ad completionem , sed rursus alii hoc commi- stsie, &is quidem, qui aftuit completioni, venit, nihil nec ipse dicens se nolse: etenim neque scriptor fuit documenti, sed solum docuit, quia präsente se hce dimissum sit, nec cui ab initio delegatum est, inventus est: unde nili per testes judex valui liet agnoscere causam pure, periculum patiebatur, undique cadente negotii notitia. Et illud quidem competentem meruit examinationem atque decretum. - C A P. I. ^Os autem credimus oportere universis auxiliari, & communem ^ in omnibus facere legem : quatenus prxpositis operi tabellionum, ipsis perse omnibus modis injungatur documentum, utdum. dimittitur, intersit: & non aliter imponatur chartae completio, nili hac gerantur: ut habeant, unde sciant negotium , & interrogati ä judicibus, possint, qute subsecuta sunt, cognoscere, & respondere , maxime quando literas sunt ignorantes, qtii htee injungunt: quibus facilis est & inconvincibilis denegatio horum, qute pro veritate secuta sunt. §. i. Ut ergo omnia hxc prohibeamus, propreren präsentem conscripsimus legem : & hxc custodiri modis omnibus volumus n tabellionibus, sive in ipsa felicilsima Civitate., sive in Provinciis tint: scientibus, quia, si prxter hxc aliquid egerint, cadent omnino iis, qux vocantur stationibus : & qui ab eis dirigitur ad injungendum documentum, L interest, ipse dominus super stationis auctoritate erit, & mutabitur causa: & ille quidem de extero hoc obtinebit officium in statione, quale qui in ea primatum tenebat: ille vero cadet ea: aut unus erit ministrantium illi: quoniam ille quidem dedignatus est hoc agere, quod erat concessum ei, ille vero secundum illius voluntatem hoc egerit, propterea nos hanc intulimus eis poenam, ut optimi fiant circa documenta, & justi, & cautiores, & non propter suam re- qidem & delicias corrumpant alienas vitas. §. r. Si vero indignus titforte potestatem in stationibus suscipere is, cui documentum extra ea, qux a nobis disposita sunt per praesentem legem, injungitur, tabellio quidem cadat omnibus modis hac causa: alter vero pro eo constituatur: nihil omnino damnificando ex hoc stationis domino quicunque fuerit extraneorum , & non ipse tabellio, aeque cadente lucris exinde venientibus : sed illo solo, qui talia perpetravit, & dedignatus est suum complere opus, primatu cadente : omnibus quidem aliis super stationis jure integris dominis ejus ab ipsis tabellionibus, qui talia peccaverunt, servandis. §. 3. Et non fingant tabelliones occasiones, per xgritudinem forte discedentes, aut occupationes hujusmodi: licebit enim eis, ß quid tale Fuerit, evocare eos, qui contrahunt, L perse causam complere : proinde hxc, qux contingunt raro 1, non impedimentum facient universis, eo quod nihil inter homines sic est indubitatum , ut non postit (licet aliquid sit valde justiffimum) tamen suscipere quandam solicitam dubitationem , sed ncc quxstus eorum minores fieri per hoc, propter contrahentium frequentiam occasionem habentes: cum melius sit pauca agere caute, quam multis intercise periculose. §. 4. Ut tamen non vehementer eis dura lex elfe videatur, nos conjicientes humanam naturam, mediocres etiam eis leges nostras ponimus : propter tales enim eorum forte dubitationes damus eis licentiam singulis unum ad hoc constituere (gestis apud clarissimum Magistrum census felicistimx Civitatis folemr.iter celebratis) L licentiam ei dare, ut delegentur ei ab iis, qui veniunt ad ejus stationem & documenta, & dirr.iflis eis intercise: Sc nulli omnino alteri in statione existenti, licentiam este, ut aut delegetur ei initium, aut curn dimittuntur, intersit: nisi tabellioni, qui auctoritatem habet, aut qui ab eo ad hoc statutus est. Si vero prxter hoc fiat, & alter delegetur: tunc subjacet ptenx tabellio, qui auctoritatem habet st nobis dudum definitam : ' ipsis tamen dpeumentis propter utilitatem contrahentium non in- _ . <994 firmandis. Novimus enim quia legis metu de extero & ipsi custodient, qux st nobis decreta sunt, & documenta sub cautel» facient. C A P. II. Ut tabelliones in protocollo describant , iique cum die sf Consule. ILlud quoque prxsenti adjicimus legi, ut tabelliones non in alia 1 charta pura scribant documenta, nisi in illa, qux in initio (quod vocatur pvotocollum) per tempora gloriofiffimi Comitis sacrarum nostrarum largitionum habeat appellationem, & tempus, quo charta Facta est, & quxeunque in talibus scribuntur : & ut proto- collum non incidant, sed insertum relinquant: novimus enim multas salsitates ex talibus chartis ostensas & prius, & nunc: ideoque licet aliqua sit charta ( nam & hoc sancimus) habens pro- toeollum non ita conscriptum, sed aliam quandam scripturam gerens , neque iliam iuscipiant, tanquam adulteram, & ad talia non opportunam, sed in sola tali charta, qualem dudum diximus, documenta scribant. Hxc itaque , qux de qualitate talium chartarum st nobis decreta sunt, & de incisione eorum, qux vocantur protocolla, valere in hac felicilsima solum Civitate volumus, ubi plurima quidem contrahentium multitudo, multa quoque chartarum abundantia est, & licet legali modo interesse negotiis, & non dare occasionem quibusdam salsitatem committere , cui sc obnoxios exiliere demonstrabunt, qui prxter hxc aliquid agere prxsumpserint. E P I L 0 G U S. + Qux igitur placuerunt nobis , & per hanc sanctam declarat» sunt legem , tua Celsitudo operi effectuique tradere festinet. Dat. 9. Calend. Septembr. Conftantiuop. post BELISAR. V. C. Cous. (1. I.3. 4. 5. b.ff. de legib. (so. /. 1. C. debareticit.i. 12. 1 . 49. C. de iecurionib. fac. l-S- 1.10. T 0 m. U. T I T. XXIV. UT NON LIBERENTUR CURIALI FORTUNA ;JUDA 2 I, nec Samaritani, ant Hxretici, occasioneeorum religionis, sed curialibus quidem functionibus subjaceant, privilegiis vero curialium non fruantur: poffe vero eos eontra Orthodoxos, quod subjaceant curiali fortuna:, testimonium perhibere., ut qui & pro orthodoxa Politia recte testimonium uerhibeant. NOVELLA ‘CONSTITUT. XLV. ' Idem Isnp. Joanni P. P. iterum Exconsuli Ö* * Patricio. PRffiFATIO. VErbum quoddam nobis tua retulit Eminentia, quosdam inter * curiales esse Judxos forte, aut Samaritas, aut Montanistas , aut aliter respuendos homines , quos nondum hactenus recta & immaculata fides illuxit, sed & in tenebris sedent animis vera non sentientes sacramenta : & quoniam hxreticos odio habemus, putant per illam occasionem liberi curialium esse functionum , .& qux competunt his, declinare. Nos igitur mirati fumus, si sapientia & acumen tuum tales eorum pertulit rationes, & non repente talia dicentes dilacerasti. Si enim homines quidam iunt, qui quidem putant propter novissimam absurditatem illa promereri se prxmia, qux solis maximis dignitatibus reservavimus, quis non eorum habeat exosam inxerecundiam & stultitiam ? Quapropter curam exerceant 2 hujulmodi homines, & nimis ingemiscentes, & curialibus functionibus, sicut etiam officialibus, ut dudum sancitum est: & nulla 3 religio ab ejusmodi eos excipiat fortuna, (horum enim nihil neque antiquorum qualibet legum , neque Novellarum dictum est) indigni tamen curiali sint honore; & quoniam leges plurima curialibus prxbent privilegia, & ut non exdantur, neque ad aliam 4 ducantur Provinciam, & alia plurima, horum nullo fruantur: sed si quid scriptum est de curialibus, quod non confcqt privilegium , hoc etiam in his valeat, & compleant corporalia & pecuniaria munera, & nulla ah his eripiat eos lex: honore vero fruantur nullo, sed sint in turpitudine fortunx, in qua & animam volunt elfe. Sic igitur eis de hoc dispositum sit. C A P. I. ILlud quoque nunciasti dignum quxstione tua natum. Quia enim 1 A hxreticos testimonium ; perhibere prohibuimus, quando or- C.iejudteii. (3. d. L 49. /. 3. in fin.J'. de iecurionib. (4, l. C.d.t. ($. I. 21. C. de bar et icis. R r r thodoxi 995 Avth. Ollat V. Tit. I. Novell. XLVI. 996 fchgdoxi inter alterutros litigant, dantes eis per nostram Constitu- ticneni 1, siquidem inter alterutros misceantur illi & litigent, & uterque hareticus fit, actor & reus, p.-sse testimonium perhibere, dignis ad invitem existentstes , & litigantibus, & testimonium perhibentibus: si vero rursus haereticus fit & orthodoxus, contra hxreticos quidem etiam valde dari testimonium orthodoxo , adversus orthodoxum autem nequaquam: orthodoxis quoque existi.nti- bus litigatoribus , nullum este penitus accessum illis ad testiern nium perhibendum. Docuisti igitur nos, quod quidam «rthodoxi »onstituti refugiunt curialis este fortunte, & neceffitatem subire perhibendi testimonii eos, qui illi genere juncti sunt, vel qui alias aliquo modo eorum sciunt fortunam. Et quoniam lex eorum suspendit super orthodoxis testimonia, propterea judices piguisse hoc admittere; cumque ia vanum metuant invicem, qui hujusmodi (1. -i. I. 21. dubitant recipere testimonium , primum quidem pro orthodoxis fiunt, (hoc autem leges agere hareticos non prohibent) deinde si existentes curiales postea contra fortunam reluctantts trahit quispiam ad curiam, & hsrericos ad testimonium vocat, quomodo dob hoc pro nostra agit Republica? ut fit quidem Respublica litigans orthodoxa, & maxime cx quo nos Deus dedit imperare: qui autem Eurer hoc testantur, pro orthodoxis perhibeant testimonium. Conversatio enim nostra recta est , & plena orthodoxa fide , omni alia htereli merito constituta sub odio. EPILOGUS. f Et hoc igitur tua Eminentia custodiat, nostram cognofcen; mentem , & quod Reipublicx expedit commemorans, & sciens per omnia, quia illa nobis agere & sancire lege studii est, qmel cunque nostrae prosunt Reipubliere. Dat. 15. Calend. Septembr. Constant, post Consulatum BEL 1 S. V. C. COLLATIO QUINTA, T I T. I. DE ECCLESIASTICARUM RERUM IMMOBILIUM 1 ALIENATIONE ET SOLUTIONI. NOVELLA CONSTIT. XLVI, hnp. Justin. August. Jounni giorioßjjimo sacrorum per Orientem Pr/etoriorum Prieseho , iterum Exconsuli & Patricio. 2 R L E AT IO. E T circa leges studium& alia omnia a nobis ideo quotidie cum labore aguntur, ut utilitatem nostris subjectis inveniamus : quod effusum quidem immensumque est, removentes-, quod autem L optimum A meritum , subrogantes. Saepe quoque ex studio propter priorem immensitatem etiam ultra niensuram legem constrinximus : ut quod primitus effluebat retinentes , ita aequalitem de caetero introduceremus. Nuper igitur scripsimus legem 2 defanriiffimis Ecclesiis omnibus , L monasteriis, & reliquis venerabilibus domibus , nullam esse *is rerum immobilium alienationis licentiam permittentem. Videbamus enim causam effusam , & paulatim ad alios ecekliasti- eas migrantes poffeffiones, neque pretiis solutis dignis, neque opere inevitabili imminente alienatis t sed etiam contra positas jam leges, decies millies circumventiones factas. Quocirca rimam perimentes viam , omnibus similiter inaccestib lern contra carum facimus circumventiones. Sed hinc plencque quidem sanctifljmarum Ecclesiarum aliarumque venerabilium domuum utilitatem habuerunt poffeffiones, nullo has minuere praesumente. Occurrit tarr en etiam aliquid diffi.ile , debita enim aut longo tempore constituta, aut etiam postea ex quadam necessitate, & maxime per fiseales occasiones cis accidentia, ad alienationis neceffitatem sacras perduxerunt -tomos. Mobili enim non ex- tante substantia sufficienti r periclitabantur in noviffimam venire neceffitatem haruu. Praesules, neque vendere potentes, neque unde debita solverent habentes. Sed pro talibus quidem debitis posse pro solutione creditoribus dari poffeffiones ecclesiasticas : tamen cum competenti subtilitate & observatione facienda soln tione, jam siepe permisimus: sicut neque palam hoc nostra prius permisimus lege. Si vero non privatus aliquis est creditor, sed imminet fiscus , & exigit debita , est autem inopia pecuniarum, accipere vero immobilem postestkmem impossibile est: fiscum hic relaxare aliquid, subtilitati legis competere judicavimus. Et si qua neceffitas hujtismodi fiat, etiam alienationem sinere perspe- x im us. ^ 1 . AddefVbt/. 7. (2. d. Nov. 7 . (3. v« 2fov. ISO. c. 6. C A P. I. CAncimns igitur, fi sanctarum aliqua Ecclesiarum aut reliquarum colendarum domuum fiscales debeat functiones, & unde faciat harum ledditionem, non habeat: convenire omnes in unum & qui ex Clero sunt, & Deo amabilem Episcopum ejus civitatis, insuper & Metaopoleos, & sacris propolitis eloquiis causam examinari: & fi non -»paruerit ullus quaestus citra alienationem immobilis rei valens solvere fiscale debitum, tunc licentiam eis esse sententia tali procedente, & decreto Z celebrato apud provinciae judicem; etiam poffeffiones immobiles contingere , & eas alienare ad solutionem debiti, ementibus quidem in fiscum solventibus, & de- sufeepta inde percipientibus & subeuntibus fiscale debitum, L cautelam inde habentibus, & nihil metuentibus primitus positam legem : constitutis etiam fiscalibus desusceptis insinuatis inter monumenta gest, rum , deponentibus iis , qui Fecerunt ea, ut & apud sauctiffiir.as Ecclesias salventur data desuscepta , eo quod fiscalia soluta sint tributa „ & omnia secundum nostram legem gesta lini: non potentibus aliquibus fingere fiscale debitum , Lita ad alienationes immobilium rerum accedere. Ideo enim & decreti factionem permisimus, ut & fiscale debitum testimonio pandatur, &ex quantis descenJ t temporibus , & quoniam non pecuniis solutum est, sed in nccefsit.tem al enationis venit, ut veritas undique protestata iit: omnibus e -r.-.m sacris Evangeliis agendis: scientibus & Episcopis , & Cl.-ricis , & aliis omnibus, quia Deus respiciet , qiue gern: tur ab - is: L fi quid egerint per dolum, aut lucrum, aut machinati, nem hoc in suis recipient animabus »ivea- tes ac morientes. C A P. II. s,'l vero privatus alqnis creditor fuerit, possit secundum pro soluto schema accipere immobiles possessiones, hic quoque decrete faciendo: pro mensura vero eorum debitorum assignandis eis pos- kflionibus. Si vero fiscale debitum fuerit, potentibus eis adalie- nationem immobilium accedere fecundum priorem oliservationem: ut nihil desitneque subtilitatis, neque communis utilitatis. e } P. 1 !!. JJIs autem universis sanctissimam majorem Ecclesiam feliciffim® hujus urbis, & ejus confinia, & orationum domus, quarum ipsa curam suscepit, omnibus excipimus modis, quae jam de hoc sancita sunt ä nobis, in sua virtute durantibus. Si autem & aliqua monasteria sub eadem sanctissima majore Ecclesia sint: nec ea sub präsentem facimus legem, forinsceis in provinciis eam constituentes solum, in quibus mulra quidem est inopia pecuniarum , per quam simctiffimae Ecclesia! solvere per pecunias debiti non valuerunt. EPILOGUS. f Tua igitur Celsitudo qux placuerunt nobis, cognoscens, fecundum hmc procedere super sacris rebus alienationes custodiat. Dat. 14. Cal. Sept. Constantine indictionem 3 , mensem, & diem:: ficenim per omnia tempus servabitur, & pro imperii memoria, atque Consulatus ordine, & reliqua observatione interposita documentis, inadulterata hsc valde onsti uentur. §. 1. Si qua vero apud Orientis habitatores aut alios homines observatio custodiatur in civitatum temporibus, neque huic invidemus, sed praescribatur quidem imperium: sequatur vero (sicut dictum est) Consul & indictio, atque mensis, & dies fecundum quam geruntur & conscribuntur, qua: aguntur: & tunc inseratur etiam civitatis omnibus modis annus. Nos enim auferimus quidem priorum nihil, imperiali vero additamento causam augemus Et inchoetur mox auctore Deo A praecedente prima indictione, ita quodammodo eis scribentibus : Imperii Justiniani sucratijjimi Augusti U Imperatoris mox I. po/l Consulatum Fluvii Belisani clai ijjimi viri anno II. die ttitetot, (fi tot Cal. si eque in omnibus nominentur imperii anni. L nostri, in quantum eos Deus elongaverit, & de extero Imperatorum. Palam namque est, quia nunc quidem annum xi nostri scribunt imperii: inchoante vero Api ili mense, & prima die. in qua nos Deus Romanorum superposuit rebus, xu. annum scribent: & ita de caetero, donec nostrum Deus imperium extenderit: ut nobis etiam hrec causa super leges, & harum celebrationem continue maneat immortalis, dum memoria imperii omnibus simul interfuerit causis atque temporibus C A P. II. Ut tempora , qua Latinis literis designantur , apertius scribantur. JLLud quoque adjicimus, quoniam hi, qui tempus in judiciis designant, cum in ertis illis, & antiquis literis hxc declarant, observetur in omni judicio , ut post illas literas antiquitatis alias subdant, id est, has communes & omnibus notas, & quae legi ab omnibus facile poflint, & significare gestorum tempus, ut non fatigentur requirentes id tempus: deinde errantes expedient, d >- nec hominem quemcunque comperiant literas illas pro veritate le- cturunt: sed si quidem reliqua etiam post praescriptionem incerta (1. c. 1. iv.fr. (2. c. 2. infr. (3. Fac. I. ult. -C. de annonis (fi (rill. Nev. 128. c. I. (•}• Adde l. 1. C. arbitr. tut. (5. Authcnt. Q od obtinet. C. de pebuionib. (6. 1.10. C. commun. utri usque judicii. 1. 1. C. arbitr. Nim literarum, si Grxcx sint vocis, Graecis literis subdi tempus, fi vero Latinus quidem totius charte consistat ordo, Latinis quidem subscribatur tempus , interpositis istis incertis Elementis: clariorem tamen ordinem habentibus literis, quas liceat omnibus legere omnino syllabarum Latinarum non ignaris. E P I L 0 G U S. Tua igitur Eminentia, quae placuerunt nobis, & per hanc sacram declarata sunt legem, & in hac maxima civitate, & in provinciis universis, quibus prxes, manifesta constituat: ut nullus praesumat aliter numerare tempus, aut aliud agere, sed ita, sicut dudum decrevimus. Dat. Cal. Sept. Constaniinop. imperante Justiniano perpetuo Augusto, anno 11. post Consulatum BELIS. V. C. anno 2. " T I T. III. ~* DE JUREJURANDO 4 A MORIENTE PRJESTITO PRO. PTER MENSURAM SV& SUBSTANTI*. NOVELLA CONSTITUT. XLVIII. Imp. Justin. Aug. Joanni Prafctto Pr retor io , iterum Exconsuli (fi Patricie. P R S F A T I O. ^Emper hanc unam habemus intentionem, dispositiones morientium elfe firmas: nisi resultent legi, & aperte contrarix sint iis, qux illi placent. Scimus igitur motum & ar.nnnciatum nobis, quia cum testaretur quidam, cum jurejurando suam substantiam omnem dixit, & quia hanc solam reliquit suis heredibus; aliqui vero eorum heredum ad hoc resultant, non juste facientes: quia substantix quidem illius heredes fiunt, & in hoc acquiescunt iis, qux ab eo disposita sunt: qux vero dixit cum jurejurando, nequaquam hxc rata manere, neque custodire ea secundum competentem modum volunt: cum utique nostris videtur legibus unam quodammodo este personam heredis, &ejus, qui in eum transmittit hereditatem : jdeoque nullus eidem sibimet edicit reluctari, L quod dixit atque juravit ratum esse, hoc nolle valere, sed contra proprios reluctari sermones. C A P. I. (^Ancimus g igitur, fi quis descriptionem faciens, sive propria manu, sive per alterius quidem scripturam, A se autem subscriptam , aut in suis testamentis substantia: sua mensuram faciat manifestam, heredibus forte aliis quidem prurientibus , aliis vero absentibus, aut etiam omnibus ptefentibus: non licere heredibus contra hoc resultare, neque dicere, quia aliquis heredum celaverit res extra ea , qux dicta sunt A defuncto. Sed fi quidem jusjurandum moriens prxbnerit, & juraverit 6 secundum sua testamenta, quia nihil est atiud ei prxter hxc, hoc amplecti heredes, live filii, sive etiam extranei sint, & neque tergiversari, neque calumniari suos coheredes, neque ob hoc servos quxrere ad tormenta deducere , & alia similia discutere & perscrutari, qux solius sunt contentionis, alterius autem penitus nullius, utpote dura subfiautia videatur esse tanta, quantam testator jurans, hanc solam apud heredes inveniri voluit. §. 1. Sed hac quidem inter heredes, qui curiosi videntur in defuncti esse substantia, valere volumus: non tamen hoc ratum este & inter creditores : eo quod nostris declaratum est legibus, quxeunque quilibet pro 7 se dixerit, aut scripserit, hxc nihil ei prodesse, neque creditoribus prxjudicare : sed illis licentia sit omnia perscrutari, quo volunt modo: heredes autem contentos este iis , qux A testatore dicta sunt. Sitque poma negotii inter heredes, ut qui adversatur iis, qux relicta sunt, eis non possit omnino frui: necessitate imminente aut obedire omnibus, aut universa contemnere. & nor, hxc quidem eligere, his vero resultare, sed defuncti voluntatem ab ejus succeilorihus ita servari, ut in nullo ei contradici prxsumatur. His valentibus in reliquo tempore universo, & in omni negotio nondum moto in judicio, neque judiciali sententia aut interventione amicabili transacto, E P I L O G U S. f Tua igitur Eminentia, qux placuerunt nobis & per hanc sacram declarata sunt ledern , cognoscens, solennster per program- tut. I 8'. §• 4-jT d/ tegat, r l 77. §. 2%. fi'. de legat. *. /. 15. in sin. ff. ad leg. Ftucid. addi; l. 3. jf. de jure fisci. (7. L II. §. l.Js. de interrogat. I. 6, l. 7- C, de probat. Rrr * mata 999 Ävtli. Collat. V. Tit. IV. Novell. XLIX. IOOO nma propria manifesta Faciat univerfis. Dat. iq. Cal. Sept. Con- ftantinop. post Consulatum BELIS. V. G. anno 2. T I T. IV. DE HIS, QUI INGREDIUNTUR AD APPELLATIONEM: L quando per scripturam manna proprix fiat collatio literarum: & de jurejurando dilationis: & ut conjungatur jurijurando calumniae. NOVELLA CONSTITUTIO XLIX. j fmp. Justin. . Aug. Joanui Pnefcch Fr cetario , iterum Exconsuli &7' Patricio. FR/EFATIO. ■yOlubile hoc & humanum, & quod manere idem nunquam valet, ’ sed fit quidem semper , manet autem nunquam: & legislationibus introducit aliquem tumultum , 6L iis, qu» videntur fe habe- rerecte, & firme posita judicantur. Sed & ea , quae subtili observatione cauta sunt, plerumque turbavit emergentium varietas causarum. Scimus enim, quia dudum correximus 1, quod male & dolose circa appellationes agebatur: quia hoc solo ut cognitionem introducerent in judicium appellantes contenti, & personam facientes firmam , aut per 2 uram partem , aut etiam per cognitionem (hoc enim indifferens est) relinquebant causam: & victori omnino erat inexplicabilis victoria, non valenti neque iis, qute erant judicata, frui propter appellationem» neque appellationem examinari polle propter absentiam appellantis. §. 1. Haec Z nos dudum sancientes correximus 4, annum quidem deputantes appellationem offerenti, sive ipsi secundum se ingredienti, sive communiter: quatenus intra hunc litem exequatur , & mereatur, qux justa sunt, & non relinquat ea sine provisione, deinde propter clementiam , si per occasionem judicis appellatio prolongetur, aut per aliam quamlibet causam inevitabilem , etiam alium adjicientes annum: post quem nisi litem compleverint, ratam manere victoris sententiam sancimus. Hso itaque placuerunt nobis , & communi lege conscripta sunt: & obtinere legem hanc volumus, & observationem illius. §; 2. Sed plurimi interpellaverunt nos, dicentes: se quidem denunciafse appellantibus , & voluisse litem examinari : non tamen ab ipsis judicibus impetrare valuilTe ,, propter quasdam forsan inevitabiles, occupationes. Alii vero etiam ventorum 5 immensitatem accusaverunt : & quia navigare non licuisset de provincia, contrariis flantibus yentis : per terram vero venire non valentes propter inopiam ,.aut certe quia in infula commanentes , aliter nisi per mare venire non poterant: & propterea non valuerunt examinare usque ad finem negotium , neque secundo anno: & quidam tempestatum acerbitatem,. alii languorem inevitabilem , qux omnia ex ipsis agnoscimus rebus nobis insinuatis. Ur.de nos hac juste moverunt, & legem transcendere nolentes, & iis, qui per talem quandam fortuna circumventionem Deduntur , dare, prvelidium possibile, cupientes. e a p. 1. ffj imminente. Viennii fine appellationis causa- pertractetur. Q Uid ergo agere oportebat,. nisi ad legem aliam respicere , qua •dignecausam juvaret?. Observatio liquidem reliqua praedicta legis nostra (sicuti prxdiximus) per omnia custodiatur. 8 vero pro veritate inevitabile, quiddam evenerit: & qui appellationis litem exequitur,, non observet: & licet ingressum L fatalem fecerit,, non. occurrat: & periclitetur biennii compendio tempus: tunc confirmari victoris sententiam, (quod etiam prior nostra dicit lex) sed cum quadam subdivisione , quam in präsent! adjicimus. Quia enim victores juvimus immensitatem temporis fingentes iis , qui.fippellationem quidem & ner fatalem ihgrediuntur, non tamen ulterius examinationem subire volunt, aut etiam in mediis certaminibus relinquunt eam-,, propterea parvo quodam victores minuentes ,.consideravimus bene forte,, quod decet. Volumus etenim eum , qui vicitcausam , fi voluerit pro veritate firmari sen- t-entiam: non ex circumventione,, nec tempore quodam ,. sed ex (•!• A ull. §. 4; £?. de temp.i repar, appeti. (2. v.. L ult. ffi ad SC.. Trebcti. (3. Autbent. Ei qui appellat. C. de tempor. est repar.. appeti.. (4, ult.. 4, a A. t. ($. A,i4e 1. $, 3. js.Ji ipsa rerum veritate (etiam deserente eo, qui appellationem obtulit) ingredi : & hoc ipsum accusare & quaerere desertorem : & si ve invenire eum valuerit, sive ille non appareat, suas allegationes deducere ad medium : quippe biennio instante : ad finem tamen ita ut unus Forte ruparsit negotio mensis: & siquidem apparuerit superior, firmam elfe sententiam : si vero inferior circa certamina, etiam eo, qui a p: ellationem obtulit, & fatalem ingressus est non observante causam, sjiscipiat ex jure decretum. Illo tantummodo adjecto, ut sive obtineat causam is, qui etiam prius vicit, sive circa eam minor inveniatur, expensas ei modis omnibus post appellationis ingressum factas desertor prxstet. Sive namque obtineat causam occasione exaensr.rum : secundum hoc ipsum quod etiam vincit, recte justum est etiam expensas accipere: live minor inveniatur, eo quod omnino i!le deseruit: & contingit eum etiam deserentem vincere : expensas quidem prallet : sententia vero fruatur, gratias agens Deo , & präsent! legi ita justitiam sibi servanti , & tantummodo in expensas damnificanti : quibus non lex, sed ipse absens se damnisscavit. Si vero neuter occurrit, neque victor, neque victus , qui etiam secundum fatalem postea ingressus deseruit, sententia victoris manear firma : omnibus reliquis super appellationibus scriptis legibus , existentibus L in spatiis temporum, L in aliis; hanc enim legem specialiter super iis , qui post ingressum fatalis factum deferunt, ponimus: nihil aliarum legum aut temporum appellativorum neque perimentes, neque permutantes: firmas igitur eas etiam per* hanc ponentes legem. §. 1. Illud quoque determinare optimum est: siquidem victores contingit jam sententiam promereri, firmas declarantem eorum victorias: his eos frui. nihil enim eorum , qus jam determinata sunt, commovemus. Si vero hactenus pendent, biennio instante, & nondum transacto: & nondum decreto firmats: etiam ist» eandem mereantur examinationem : & ita potiantur victores sententiis, si eas reste habere monstraverint. GAP. II. Et ex solis documentis publice celebratis comparationis fiant, exceptis privatis , quibus adversarius pro se utitur. |Llud e: 6 etiam judicavimus huic oportere adjici legi: Quia enim dudum scripsimus legem 7 volentem ex proprix manus scriptura nullam fieri comparationem , sed ex solis documentis publice celebratis : videmus autem causarum experimentum egere competenti correctione in lege: & hoc ex ipso litigantium invenimus experimento : emendare eam secundum hoc volumus schema. Crebro namque proferens quidam cujusdam manus documentum, & ex ea faciens aut conventionem , aut suarum allegationum probationem : cum ejusdem manus adversa pars protulisset literas: & legitimam probationem exinde vellet fieri, ex quibus ipse adversarius illud obtulerat: ille utebatur lege 8 , quia oportet ex publice confectis documentis fieri comparationem, & non ex aliis, quis a quoquam scribuntur. §, 1. Sancimus , si quando aliquid tale contigerit, & quispiam voluerit secundum eas , qux ab adversario prolatx sunt literas, fieri examinationem , non accusetur, hoc tanquam non recte sit factum. Cui enim ipse credidit, L quod protulit is contra quem & ex quo suas affirmat allegationes, hoc non accuset : neque prohibeat comparationem literarum ad eum fieri: licet contingat esse documentum manu cujuscunque conscriptum. Neque enim ipse fibi resistit, & qux affirmavit, bxc accusabit. §. 2. Si vero etiam ex publicis archivis proferatur charta , velut de suscepto descriptio, mens» gloriosissimorum Pi.cfectorum : (novimus enim etiam aliquid tale qux situm) & quod ex publicis archivis profertur, & publicum habet testimonium , etiam fusceptibile hoc esse ad collationes manuum ponimus.. Ubique enim salsitatis peccatum odio habentes , & jusjurandum 9 prxbere diseutientes, & eximentes literas sancimus, & ex publicis solummodo documentis comparationem fieri permisimus. Quapropter valeat per omnia lex iila praesenti subdivisione delata ei, jurejcirando tamen comparantium modis omnibus prohibendo. Ik quis cautionib. (6. Authent. Adbtcc. C. de side infirwnent. (7./. 20. C. d. t. (§• ‘n I. Sto. (9. d. I, so. circa fin. ^ i coi Constitutio ad Bonum Qu^storem exercitus &c. _ 1002 C A P. III. De I juramento prafentis hypotbesis cum juramento calumnia: jungendo. Q Uia i igitur nos pra reverentia litigantium volumus mox in - principio 3 litis jurare litigantes: actores quidem , quia 4 non calumniantes inferant lites : fugientes vero , quiit credunt su- tisfactioncm competenter se facere , & non causa contentionis-. & hanc communem posuimus legem contra omnem personam , modis omnibus hoc nulli concedentes. Illud quoque adjicimus, ut fi quis probationem petierit, quanqtiam suorum sermonum aut li- terarum : juret prius , quia non dilationis causa hoc agit: multi namque fida injurix causa , & maxime stiper nobilibus mulieribus , sive literarum probatio objiciatur , sive alia ausübet causa, ad jusjurandum hoc concurrunt: ut in uno negotio frequenter jusjurandum prsbeatur. §. 1. Sancimus igitur , hanc perimentes injuriam , & nolentes crebro in eodem negotio jusjurandum praeberi: ut utraque pars, dum una quidem de calumnia sacramentum pnebuerit: alia vero quia justam putans reluHationem este litis , adjiciat, quia in tota lite jicubi quxstcrit probationes adversarium suum , non per occasionem dilationis hoc faciat , sed pro veritate : nccesturhvn ßbi a suo adversario exhibendam putans probationem: & si hoc juraverit sacramentum, nequaquam penitus (licet crebro requirenda sint probationes) ab alterutra parte expeti sacramentum : sed dari probationes, & non crebro cogi quenquam sacramenta subire, generaliter semel hujusmodi sacramento prohibito. EPILOGUS. f Qiue igitur visa sunt nobis , & per hanc sacram .declarata sunt legem , tua Celsitudo omnibus faciat manifesta, edictis ä se directis, ut omnes agnoscant, qu* nobis sunt placita. Dat. 15. Cal. Sept. C. P. post Consi B E L I S. V. C. T I T. V. CONSTITUTIO AD BONUM -y QUiESTOREM exercitus ordinat appellationes a quinque provinciis , Caria & Cypro , & Cycladibus Insulis , & Mysia, & Scythia , apud quem oportet eas examinari. NOVELLA CONSTITUT. L. Idem Imperator Bono gloriqfijsinso Qtuesttri Justiniani exercitus. PR/EFATIO. gCimus antea divinam facientes Constitutionem 6 , fecundum quam tnz Glorhe tradidimus quinque has provincias , Cariam & Cyprum , & jn Circuitu positas insulas, & ad si.ee Mysiam , sed & Scythiam , acbhoe ivtfunctiones suscipiant sub tua Gloria : addentes & evocatas Factas lites per dictas provincias, non amplius ad gloriosiffimos nostrosPra:sectos,sed ad tuam remitti,Magnificentiam. Quoniam igitur multi adierunt nos ex Caria , & Rhodo, & Cypro moleste ferentes & dicentes : cogi sepe & hyemis tempore fieri secundum Scytharum & Mysorum [terram] ubi degis , & illic appellationes, forte neque super magnis pecuniis exercere & periclitari, & maria peragrantes longa, & appellentes in regiones a Earbaris infestatas: propter hoc prospeximus hanc legem scribere ad tuam Gloriam , ut venientes quidem ex Scythia & Mysia lites, tanquam ex propinquis existentes , tnaGloria per se audiat: alias vero, id est, ex Caria, & praedictis insulis , & Cypro , si quidem ab initio apud gloriosissimos nostros Praefectos motae sunt, ex divina juffione nostra tradita: Pnefecturie Magistratui, siquidem adveneris in hanc regiam urbem,& ipsas sub te moveri & examinari una cum gloriosilsimo Quaestore sacri nostri palatii in sacro auditorio (quemadmodum & super appellationibus polita introducit lex.) §. 1. Si vero ipse in Scythia & Mysia commoreris , apud eum , qu; locum implet tuum in hac felici urbe, introduci appellationes : omnino Equidem Factum ipsum , una cum gloriosiffimo nostro Quvstore, hypothesin audire, fecundum harum examinationum schema , & (t. v. Nov. Leon. 99. 107. (2. Authent. Hoc sacramentum. Autbent. In isto. C. de jurejur. propter cuhttnn. (3. L 2. C. d. t. (4.1. 8- §■ y, js. qui satisdare. I. 9. §. Z. js. de edendo. I. 44. §. 4. js.fantil. ercisc. I. li.st. ad exhib. 1 . 34. §. 4. 1 . 37 . js. de jurejur. i. II. §. l.st. de aci. rerum amot. L 13. §. 3- Js. de damno infecto. 1 1, C.. de jurejur. propter cahtmn, 1 . % C. de reb. c red. 1 . penuit. C,. minime homines dictas sustinere dyscolias , sed sub ipsis in communi , secundum a nobis prius dictum , judicari, propterea, quod prxbuerunt nobis causam , ut ita ordinaremus legem , ut cuiw majore & grandiore diligentia & auctoritate caufo exerceantur. §. 2. Si autem ipse des judicem in praedictis superius provinciis T is, qui officium sustinet tuum in hac felici civitate , audiet, prout & a gloriosiffimo Pive secto constitutum est. Si enim inchoari apud tuam Gloriam contingat litem , hic, ut probabile est, inventam ,, postea vero in medio propter militares impensas emigrare , ipsam absque mora impleri apud tuum habentem officium , ficut ipsam & ipse audilses. Sivero ab initio non ä gloriosiffimis Profectis appellatio ex quibusdam provinciis remittatur , sed in aliud judicium, antiquitatem omnino non innovamus. EPILOGUS. f Qua igitur placuerunt, & per hanc sacram manifestata sunt legem , tua Gloria operi & fini tradere, & custodire in perpetuum festinet. Dat. iy. Cal. Sept. CP. DN. JUSTIN. PP. A. Anno ii. post BELI S. V. C. Consi Indift. I. T I T. VI. SCENICAS NON SOLUM, SI FIDEJUSSORES 7 PKiE- STENT , SED ETIAM SI JUSJURANDUM DENT , SINE PERICULO DISCEDERE, NOVELLA CONSTITUT. LI. Imperator Justinianus Augustus Joanni Prtefecla Pmstorio , iterum Exconsuli (st Patricio. PR/EFATK}. ■J^Ovimus 8 pridem Facientes legem 9 interdicentem nulli licem tiam ese in fecna detentus mulieres fidejustores IO exigere , quia observabunt est impium complebunt Operationen:, p (enitentia tempus non habentes , & p cenas interminantem noviffimas his , qui tales fidejussores exigunt: insuper & ipsos fidejussores fine obligatione recedere, & nullam inferri eis necessuatem personarum harum praesentationis. Sed in praesenti comperimus crudelem qnandam & importabilem calumniam contra studendam a nobis fieri castitatem. Quia enim nos fidejussores accipere prohibuimus, invenisse illos aliam viam ad impietatem deducentem majorem: jusjurandum 11 enim eas exigere, quin nunquam ab impia illa est turpi operatione cessabunt : mulieres autem existentes miseras, & sic male seductas, pie agere se putare, fi impie egerint, & ut custodiant jusjurandum, propterea suam prostituere castitatem, cum opporteret agnoscere, quia hujusmodi transgressiones magis placent Deo, quam jurisjurandi observationes. Non enim si quis- ab aliquo jusjurandum acceperit: quia occidet forsitan , aut adulterabitur , aut aliquid aget tale illicitum ■, oportet servari jusjurandum: utpote cum fit ita turpe & illicitum , & ad perditionem ducens. Ideoque liceat mulieri , licet hujusmodi jusjurandum juraverit, recedere ä jurisjurandi hujus amaritudine, & caste vivere fine periculo perjurii: magis autem Deo amabiliter pcena perjurii (fi qua omnino est pania] contra eum, qui jusjurandum; exigit, convertenda. C A P. I. yNde etiam nos repente inferimus decem librarum auri poenam , exigentes eum , qui pricsumpferit omnino tale jusjurandum * i. * 1 accipere : & hanc scilicet quantitatem ipsi infelici dari mulieri sancimus ad reliquam bona signr.v vitam, exigendam per administra- tionem provincialem , & dandam ei: sciente judice,.quia si neglexerit , tenebitur ab ea deponens administrationem, heredesquc ejus & successores & ejus substantia , eo quod actionem piam agere neglexerit. §. 1. Si autem ipse provinci.-e Prases jusjurandum exegerit, ipse etiam memoratam decem librarum auri poenam exigatur: si quidem militaris judex, sit in illa provincia, per illum' rihnda, sicut dictum est mulieri. Si vero non habeat militarem judicem, Metropoleos iliiu$ provinciae Episcopus hoc provideat, quemadm. testam, aper. I. ult. C. de qtueftionib. (;. v. Nov. 4t. (6. d.. Nov. (7. Nov., 14. (st. Authent. Qiiodcis.- C. de nuptiis. (9. I. ult,- C. d. t. (io. Fac. I. 16. in pr. st. desidejust. (u. v. 1 . 7. K. 16. f. de puQis. i. 112. in fin. st. de legat. 1. 1 . 5. §. i. C, dc legib,- l K-rt 3; causam. Avth. Collat. V. Tit* VI« c. sc|0|. ysovcll« LI« c. Cc}c[« IOO? _ OTosaoi etiam ad no"» ,'T^baverit, referens : & inutper ex vicinis majoribus cingulis: »undique hoc »gentem, sive judex , sive privatus sit, memorata c alti gari pcena , & dari hanc et, quae quantum ad illum neque caste vivere valeat ulterius : ut non videatur qua« pcrjuraste. ^^OUS. + Quae igitur placuerunt nohis, & per praesentem sacram declarata sunt legem : tua Celsitudo praeceptionibus propriis omnibus faciat manifesta: ut cognoscant nostri imperii circa castitatem studium. Dat. Cal. Sept. Imp. DN. J U S T. PP. A. Anno i post B E L I S. V. C. Conf. Anno 2. _ T I T. VII. UT NON FIANT PIGN0RAT10NES i PRO ALIIS personis : & ut sicut Principum donationes non egeat gestis monumentorum , sic nec a privatis Imperatoribus facta: donationes indigeant. NOVELLA CONSTITUT. LII. Imp. Justin. August. Joanni gloriofisjimo sacrorum per Orientem Praetoriorum Prosecia , iterum Exconsuli est Patricio. P R F A T I 0. JNhonestaspignorationes, & odibiles super his exactiones, plu- * rimae quidem & alire leges odio habent: praecipue autem ä nobis posita:: sed nescimus, quemadmodum causa, licet tantis castigata legislationibus, adhuc praesumitur, & in Republica est, & majorem sui praebet virtutem, quam legunt necessitas. C A P. I. Dc pigneratione. pRopterea * sancimus nullam omnino pignorationem in nostra Republica pravalere, neque in mercatis (.hoc quod maxime ibi praesumptum invenimus) neque in agris , neque in civitatibus , neque in vicis, neque in civibus, neque in vicaneis Z, neque in agricolis, neque alio omnino quocunque modo vel tempore: sed praesumentem alium pro alio secundum pignerationis Formam, aurum aut aliquid aliud exigere, hoc reddere in quadruplum violentiam passo : & cadere etiam ab actione , quam habuit adversus eum, pro quo exactionem fecit. Non 4 enim habet rationem , alium quidem esse debitorem, alium vero exigi: sed nec alteri molestum esse pro altero quodam tanquam invasionem aut injuriam committentem : & alium quali vicaneum existentem exdi, aut injuriam sustinere, & aliquid pati, quod omnino non competit, pro alio: & absque legitima occasione quamlibet perferre calumniam : & supplicium sustinere in corpore: praesidentibus gentium scientibus , quia si non hxc egerint, sed in provinciis quibus praesunt, pignorationes praesumi patiantur: nihil erit tale , quod ä nostris eus eripiat manibus. C A P. II. Ut donationes Imperatori ä privato homine fache non egeant insinuatione. lLlud 5 quoque perspeximus huic adjicere legi: Ut sicut ub Impe- ■* rio in alios fahhe donationes non 6 egent gestis monumentorum , sed ex hoc ipso habent virtutem , ita neque ä privatis Imperatoribus fache ( nisi tantummodo pro veritate sia ut in publico a tabellionibus com- 1 pictae, subscriptionem habentes & ejus , qui fecit, & testium, & aliam donationum observationem) non egebunt gestis monumentorum, cujuscunque quantitatis fint. Non enim consequens est, ut nec his fruatur imperium a privatis, qua: ab eo praebentur illis. Haec autem inaequalitas facta est ex novitate, quam Zenonis piae memoria introduxit Constitutio 7 , ut imperiules donationes non tgeant monumentis. Quia igitur imperfectius causa prius apparuit: propterea nos perfectionem imponentes ei, ex utroque tenere hoc volumus, & in his donationibus, qus ab Imperatoribus in privatos sinnt , & qu?e ä privatis in Imperatorem: ut ex aequalitati: te justitia causae adjiciatur. 1004 epilogusT ' t Tua igitur Excellentia , quae per hanc divinam nostram Constitutionem sancita sunt, praeceptis propriis solennster manifesta facere studeat universis. Dat. 15. Cal. Sept. Imp. DN. TUST IN. PP. A. Anno 11. post. Conf. BELI 3. V. C. Annot" T I T. VIII. DE 8 EXHIBENDIS ET INTRODUCENDIS REIS: ET 9 ut hi , qui conveniuntur, post vicesimum diem praesententur (T, Adde l. 4. C. de exeeutorib. I. unie. C. ut nullus ex vioan. pro allen, vican. debitis teneatur. (1. Authent. Sed omnino. C. ne uxor pro marito, (z, d. I. un. »(4. Fac, l. I. C. quando fise, vel privat. (s■ Authent. Item (fi h privatis. C. de donationih. (6. 1. 19 . in fin. C. de sacros, eccles. I. ult. in fin. C. de quadr. /reescript. I. 34. vers. habent: & de indotatis 12 uxoribus, ut habeant quartam partem in substantia viri , & ipse vir in substantia uxoris, quando inops est , cui relinquitur. NOVELLA CONSTITUT. LIII. Imp. Justin. Aug. Joanni gioriqfijs. Praetoriorum per Orientem Prccfeclo , iterum Exconsuli (fi Patricio. PRiEFATIO. pLurimi adeuntes nostram docent potestatem , quia exhibentur ab aliquibus, aut etiam in alias pertrahuntur provincias ex sacra nostra jussione aut decretis judicialibus: & ad miseriam qui- dem per hoc aguntur: coacti vero jussionibus aut decretis exhibentur. Proinde qui eos exhibent, etiam cautiones exigentes, quit intra certum tempus venient ui determinatum judicium ii, ani ab eis conventi sunt: ipsi remaneant in provincia, affligi in peregrinatione sumptibus exhibitum, aut praesentatuin relinquentes. C A P. i. De reis ab alio loco in alium retrahendis. J-JOc 13 igitur miserantes , sancimus, si quid fiat tale, & tempus impleatur, quod in cautione exhibitionis aut pnesentationis ipse actor constituit, deinde ille quidem observet in judicio , astor autem desit, & non intra decem dies, postquam reus venerit in provinciam , actor occurrerit : reum quidem ingredientem apud judicem , & hoc docentem, repente dimitti, jurejurando autem ejus judicetur de omnibus expensis, quas pertulit circa viam & circa peregrinam habitationem , & his judices addicant actorem convenientem frustra. Et quoniam mos est non aliter fieri exhibitiones aut prafentationes, nisi actores fidejussores ad certam quantitatem dederint, quia exequentur causam, & suscipient sententiam , hanc quidem quantitatem omnino eos exigi, & dari frustra calumniam passo. Si vero per jusjurandum etiam plus aliquid declaraverit, (certa tamen quantitate definita A judice, quam leges taxationem vocant) etiam hoc superexigi, utcogno- lcant non illudere vitas alienas, sed in provincia eligere judices , & ibi contra sitos adversarios litigare. CAP. Ii. De cautione prastunda ab his , qui de proprio territorio ßti obnoxios abstrahunt. Q Uia vero ab actoribtis fidejulfiones plerumque novimus hia datas tanquam in exhibendis personis : si vero in aliam deducantur provinciam , forte declinare hanc observationem: sancimus hic judicem aut gloriosi Ulmum Quaestorem nostrum sacris nostris ministrantem literis, si qcid tale agere jubeatur: non 14 aliter ad aliam exhibere provinciam reum , antequam fidejussorem praebeat actor in judicio, in quod futurus est reuin deducere, quia dabit fecundum locorum spatium aurum , quantumcunque decretum fuerit fugienti, si non exeqiiatur, aut exequens non vincat causam: & ibi omnia agi quscunque in exhibitione decrevimus , definitum vero aurum , 2 fidejussoribus exigendum, & dandum ei , qui deductus est: praebendo quoque ab ilio etiam jurejurando usque ad taxationem: ut si juraverit, se etiam amplius expendisse, & hoc recipiat: ut undique videan.ur perfest* nostra: legislationes. exceptis. C. de donat. (7. /. 31. C. d. t. de donat. (8. c. I. c. 2. infr. (9. c, 3. itsfr. (io. c. 4. infr. sil. c. 5. infr. (12. e. 6. infr. (13. Authent. Quod fieri. C. de dilationib. (14. Nov. »2. c. 2. CAP. 1005 De exhibendis & introducendis reis: &c. 1006 GAP. HI. Ut reo in jus vocato poft libelli dationem viginti dierum inducite dentur. TLlud quoque anticuiitas quidem benefaciens disposuit, nunc x autem studio machinantur, nostrarum legum Clementiam occasionem facientes suarum calumniarum. Vetustate namque volente conventionis factae libellum suscipientem , diebus »que decem deliberationem habere, quo poffit discutere causam, & forte etiam recognoscere & liberari: post decem autem dierum inducias tunc & subscribere misso libello, & judiciales implere saritiones. Quidam vero respicientes ad nostras leges 1, qu» post 2 litis contestationem neque refutare judicem, neque alium petere judicem permittunt. causam arte machinantur, & maxime exe- cutoribus talia dolose adinvenientibus , & mox ut oblata fuerit quaelibet admonitio , forte neque libello dato, neque judiciali ulla cautione, deducunt hominem invitum ad judicem datum: & nihil scientem compellunt facere litis contestationem , ut semel sub litis contestatione constitutus obligetur , & nullam habeat licentiam neque refutare judicem , neque alium judicem petere , cum forte suspectus judex fit: & fic agunt, qux volunt: & sub suis artibus hominem statuentes, quo volunt modo de eo agunt. §. 1. Sancimus q igitur , dum admonitio oblata fuerit alicui, modis omnibus offerri libellum ; & non secundum antiquitatem decem solummodo dierum habere eum, qui admonetur , inducias : sed duplices , hoc est , viginti 4, ut sive repudiare voluerit, fine etiam cum eo alium judicem petere , licentiam habeat hoc facere, aut forte cognoscere debitum & liberare se ab adversarii sui contentione amicabiliter , & non per calumniam aut circumventionem sub judice constitui forsan suspecto & forsan ingrato, plerumque autem aliquid etiam proprium contra eum dispensante : & eo, qui litem sustinet, nullum habente tempus ad agnoscendum ea, in quibus conventus occurrit. §. 2. Suscepto vero libello, sola personali sidejusfione ab eo data, & sportulis 5 secundum sacram nostram6 pr»bitis Constitutionem, subscribere libello, qui appellatur responsionis: & declarare etiam tempus, quo ei libellus datus est, ne etiam eb hoc ars quxdam Hat: cumque futura est celebrari contestatio litis , apud judicem interrogari fugientem, si viginti dies transierint deliberationis: & illum quidem dicere veritatem : ostendit quoque illud etiam ex die & subscriptione libelli, & si dixerit transiiffe viginti dierum numerum, tunc fieri litis contestationem. In medio autem ei licentiam esse repudiare judicem , & alium petere : aut etiam cum eo judicem percipere, aut certe absolvi amicabiliter : nihil in medio neque damnificando, neque ab exeeutoribus conturbando: sed & judiciariam cautionem exponentem, sicut qui de bis judicat perspexerit: & viginti dierum habentem deliberationem. Si wo hxc non serventur : licet videatur quxdam fieri contestatio litis, pro nihilo eam elfe , sed licentiam elfe , & post hujusmodi tontestationem litis intra definitos viginti dies sic omnia agere , tanquam fi neque ab initio facta sit quxdam contestatio litis. C A P. IV. De juratoriis cautionibus. CI7 vero semel repudians judicem , alium acceperit: non finimus ei eum, qui petitus est, rursus repudiare. Sicut enim ejus curam habemus , fic etiam per dilationem agi aliquid adversus actorem , modis omnibus aversamur : si vero etiam quidam jurant, quia observabunt: & antequam contestatio litis fiat, ab hac maxima dispareant civitate , licentiam elfe etiam non facta litis contestatione adire actorem statutum judicem , & hoc de- nunciare. Illum vero siquidem administrator sit) jubere omnimodo exhiberi reum tanquam perjurum & pene fui accusatorem per fugam factum. Si vero non administrat, sed datus sit a quodam judice sive ex sacra Forma aut julsione, aut etiam ab (1. I. 14. in fin. C. de judiciis. I. 4. C. de jurisdici. I. ult. C. de txceptionib. adde l. %i.js. de judiciis. (2. v. I. 4. C. de in jus vocando. I. ir. C. de judiciis. (3. Authent. Ojfirutur. C. de litis cou- Ustat. (4. Nov. y6. t. 2. §. I. ' 5. v. I. uit. C. defmclib. gf lit. ixpens 1 . uit. C. de prine, agent, in reb. §. 24. laß. de aeiionib. (6. Nov. 17. e. 3. Nov. 82. c. 10 Nov. 123. c. 27. &f 28. (7. Authent. ~Et qui jurat. C. de bon. auth.jud. (8- Fac. /. 1. §. 3 .ff. de x> fer quem faU. (9. /. 1. I. i. in pr.fi'. quib. ex caus, in pqjs. aliquo administratore : ad illum renunciare, ä quo datus est, ut deducatur ab illo : ne causa maneat actori undique desolato , judice agere aliquid non valente , eo quod nondum apud eum facta lit litis contestatio : illo contemnente & legem & juramentum suum manifestatione sua, & actorem extra omne legitimum adjutorium relinquente. §. 1. Igitur ne latente eo, & tardata exhibitione , causa maneat suspensa: examinet, ut potuerit judex , in quam terram abrisse dicitur, & det inducias certas , ut, nisi intra eas occurrerit, (liberam 8 tamen hujus rei fiduciam habens , si nor» forte studio actoris impediatur, aut venire prohibeatur) tunc secundum unam partem examinet negotium, & in possessionem mittat actorem rerum ejus secundum 9 meosuram declarati debiti: ipsumque in possessionem missum 10, habere etiam rem debiti servandi causa : & tunc stille occurrerit, omne ei prius salvet 11 damnum: & tunc recipiens res, & fidejussorem prxstans, prosequatur causam. C A P. V. De hypothecis militiarum ex casu , qua persona , quando hoc jus habeant. QPtimunj 12 quoque est, etiam hoc propter dubitationum qux- 7 stionem lege communi determinare. Primum namque Fuerunt dubitationes plurimx , utrum oporteat militias sub hypothecae 13 deduci vinculis, an etiam his liberas esse: sed hoc quidem jam definitum est lege 14 : & certae consistunt militi», quscunque vendi aut obligari possunt. Nos autem ex majoribus causam considerantes, scimus, quia ex antiquis temporibus non erat in militiis hypotheca , sed quxdam nomina omnino antiqua & deficientia in talibus efferebantur. Paulatim vero Imperatores interpellantium creditorum miserati: hxc prxbebant, cum utique omnis militia publica exilieret, nullum quxstum omnino alium , quam ex imperiali munificentia habens. §. 1. Propterea igitur lancimus ea, qux appellantur ex casu, non omnibus prompte subjacere: nisi tamen ei editor fuerit, qui ad hoc ipsum mutuavit, ut militia i ili emeretur: alioqui aliis creditoribus non prompte damus hoc: sed fi quidem filii fuerint aut uxor defuncti, istos omnibus prxponiinus 15 modis, ut adeant nos: & secundum juffionem nostram hoc habeant, non tanquam paternam hereditatem, si in aliis inops fit , sed tanquam imperialem munificentiam: ut & substantiam relinquentibus, & non habentibus , merito solarium prxbeamus. Si vero nullus eis neque filius, neque uxor fuerit, neque creditor, qui ad ipsam militiam mutuavit: tunc & aliis creditoribus prxbemus hoc, ne videamur inhumanum aliquid facere, & non propter piam & Deo placentem actionem ponere legem. De militia quippe spectabilium Silentiariorum proprie datis & largitis eis privilegiis in sua virtute manentibus. ' C A P. VI. De muliere inope indotata. QUoniam 16 vero ad Clementiam omnis ä nobis aptata est v '*-lex, videmus autem quosdam cohxrentes mulieribus indotatis, deinde morientes & filios quidem ex Lege vocatos ad paternam hereditatem , mulieres autem licet decies millies in statu legitimx conjugis manserint , attamen eo , quod non iit facta neque dos , neque antenuptislis donatio , nihil habere valentes, sed.in ncvilsi.ua viventes inopia 17: propterea sancimus providentiam fieri etiam harum & in succeffio- ne morientis, & hujusmodi uxorem cum filiis vocari. & fient scripsimus Legem 18 volentem , ii sine dote existentem uxorem vir dimiserit, quartam 19 partem ejus suhstantix accipere eam : lic etiam hic, quoniam contingit 20 forte paucos aut plures esse filios, quartam partem ejus lfiiiitantix habere mulierem, sive plures, sive minus filii fuerint. Si tamen Legatum aliquod reliquerit ei vir minus quarta parte, compleri (10. v. I . 2. in fin.C. ttbi in rem. I . 8. C. quomodo U quando judex. (II. /. 15. C. de judiciis. (12 A.thent. stund obtinet, C. de pigio- rib. (13. I. ult. C. d. t. ( 14. d. I. ult. adde Nov. 35. in fin. Nov. 97. c. 4. (1;. v. I. 11. in fin. C. de prox.satr.s r\n. (16. /tutbent. Praterea. C. unde vir tfi uxor. (17. Confer l. unie. C. d. t. I. 3. C. quorum honor. §. 2. infr. hic. (>8. L I I. §. I. C. de repudiis. Nov. 22. c. 18. (19. dd. II . Nov. 117. c. 5. Nov. Leon. 106. (20. Nov. 74. c. ;> in fin. he«: Avth. Collat. V. Tit. VTII. IX. X. Novell. LIIT. LIV. LV . reos si forte dimisse fuerint ä viris hoc: ut sicut Iresns eäs juvamus , consistentes: ita vel fi perduraverint scmper eum eis, Montis . scilicet omnibus fecum' ' " etiam hic ibidem friian tur pro vi den tia , scilicet omnibus secundum instar indotatae eidem fruantur provnieuu« , illius nostra: Constitutionis , quae quartam decernit cis servandis similiter quidem in viris, similiter autem in mulieribus : communem namque etiam hanc super eis ponimus Legem, sicut & praecedentem. §. i. Si vero quasdam res proprias mulier in domo viri aut alibi repositas habuit, harum actionem & retentionem habeat omnibus modis imminutam : subjacere hujusmodi rebus viri creditoribus nullo modo valentibus : nisi forte fecundum quod in illius jure ex hac Lege heres extiterit. §. 2. Haec itaque dicimus , fi conjunctorum alter dotem aut antenuptialcm donationem non faciens, inops aut vir aut mulier inveniatur, & moriens quidem aut vir aut mulier locuples fit, ille vero vel illa superstes pauper existat. Nam si aliunde forsan habeat: non offerentem dotem , aut non dantem propter nuptias donationem, non erit justum gravare filios per successionem : quoniam Lex alia est nostra, dicens dotem non offerentem, non poste res viri acquirere per antenuptialem donationem, quod etiam volumus hic obtinere: nili tamen ipse vir aut legatum ei, aut aliquam partem institutionis reliquerit: fieri namque hoc nullo invidemus modo : ut omnibus modis concordantia Legum serventur, & inopia conjugis per divitias salvetur alterius. EPILOGUS. •f Qus igitur placuerunt nobis, tua Celsitudo in omnibus valere, •ffectuique contradere festinet, per praicepta ä fe conficienda universa faciens manifesta, quatenus ipsi secundum hac vivant etiam, & conversentur. Dat. io. Calend. Octobr. Imper. Dom. Justin. PP. A. anno 11, post Consul. BELIS. V. C. Anno 2. T I T. IX. CONSTITUTIONEM 1, QUJE EX ADSCRIPTITIO ET libera natos, liberos esse vult, non iis, qui ante Constitutionem flati sunt, sed qui post Constitutionem , prodesse : & ut ne venerabiles Domus commutationes faciant adinvicein immobilium rerum Ecclesiasticarum , decreto prius interposito , excepta hac majori Ecclesia. NOVELLA CONST1TUT. LIV. Itof. Justin. August. Jommi Profecto Prutorio , iterum Exconsuli & Patricio. P R IE F ATIO. IN quadam i nostrarum Constitutionum nihil obscuritatis ha- bente, motx sunt Questiones ab aliquibus ex studio L ad suam intentionem obscuritatem ei introducentibus. Cum 3 enim Ubertatis amatoresstmus : nuper posuimus Legem 4 , ut non se- tunium antiquitatem 5 , fi ex adserif titio & libera persona processerit soboles, omnino eam sequi adserif titiant fortunam secundum servitis fortuna observationem ; Jic etiam super aiscriptitiis putari : & fecundum ventris statum , ejus etiam , qui nascitur , considerari fortunam. Ex libera namque matre procedere servilem partum , nostra benefaciens noluit Lex : quoniam diximus in Lege, siquidem conjuncti sunt mulieribus, sive etiam conjuncti fuerunt, & filii procreantur: ita Legem in iis , qui procreantur , valere. Quidam autem sic fatue aut callide interpretari ausi sunt Legem, ut etiam fi ante6 Constitutionem nati sunt aliqui, vel fi valde sint senes, putent eos liberari tanquam modo natos, & non longe praecedentes Legem : cum utique nos hunc habuerimus intellectum, ut si cubarent jam quidem uxoribus, & post Legem filii procreati essent, aut non coharent quidem, postea vero nuptiae fierent, post Legem nati haberent ex Lege datam libertatem. C A P. I. Ut natus ex aiscriptitio ss libera Jit liber. AJE igitur liceat artibus uti & malignari: & possessionum nocere Dominis talibus interpretationibus, propterea sancimus , omnes, qui nati sunt a tempore Legis, hos solutos esse adseripti- tia fortuna, ffex liberis nascantur matribus, omne praeteritum antiqua servando Legi. (1. L ult. C. de agrie. & senstis. (2. d. I. ult. (z. Autbent. Antiqua. C. d» infantib. expostis. (4. d.l. ult. (>- Adde Nov. 163. t. 2. (6, v.l. 7. C.Aeiegib. (7. Authent. Item. C. desest. P. II. Ist venerabilium locorum Oeconomi res Ecclesia permutare invicem possint , excepta Ecclesia Conftimtinopolituna. Q Uir.7 igitur nuper scripsimus Legem 8 , medentes iis, qua de -ecclesiasticis alienationibus fiunt, & volentes , si quidem publicum debitum sit, posse eas alienare cum omni subtilitate secundum Legis observationem. Si vero privatum debitum est, pro 9 soluto dare rem immobilem , & in nullo videri offendere positam Legem, quae omnem alienationem prohibet: etiam illud adjicimus , L per quandam inevitabilem occasionem & utilem danti & accipienti veneranda: domui: hoc est, aut Ecclesiae ad Ecclesiam , Ptochotrophii ad Ptochotrophium , aut Xenodochii ad Xenodochium , aut simpliciter venerabili domui ad aliam reverendam domum : hoc est , aut Ecclesiam ad Ptochotrophium, aut monasterium ad venerandam domum , aut Xenodochium, aut nosocomium, aut illis qd Ecclesiam , aut alterutrum, aut imum horum, qua: prius a nobis sunt dinumerata, aut alteri cuilibet venerabili domui, licentiam damus Prtesulibus horum monasteriorum per hanc Legem commutationem facere, & hoc valere : &non solum Imperium (sicut prior dabat Lex) licentiam habere commutare , sed etiam venerabiles domos, quae regi omnium Deo dedicatae sunt : sic tamen ut etiam decretum interponatur cura omni subtilitate & jurejurando: & apud locorum Metropolitani hoc considerari : & li revera probatum fuerit cum jurejurando, quia utile est utrique parti hoc agi, ratum esse L valere, & noa egere neque speciali jussione, neque pragmatico divino Typo: habentibus quippe iis, qui ad talia conveniunt, magni Dei judicium , siquidem praevaricati fuerint horum , quae competunt, aut quoddam colludium fiat, aut aliquid propter utilitatem utriusque geratur partis. Nam etiam maledicta his omnium terribilia imminebunt, & quse inferunt eloquia divina peccantibus, & qus nunc eis disposita sunt: si quid autem praetermittatur, & postea demonstretur maligne factum ; pro non secto erit. §. 1. Excipimus 10 etiam hac Lege sanctissimam majorem F.cclesiam; sicut etiam priori : illam namque in priori prohibitione alienationum stare volumus, quoniam & hoc ipsis gubernatoribus ejus sanctissimis viris videtur. EPILOGUS. t Tua igitur Eminentia, quae nobis bene & sancte visa sunt, & per hanc sanctam declarata sunt Legem , in omnibus gentibus, quibus proces, per praecepta propria solennster seciat manifesta. Datum i;. Cal. Sept. CP. Imp. Dom. Justin. Anno 11. post BELIS. V. C. Conf. Anno 2. TIT. X. UT DE CtETERO COMMUTATIONES ECCLES1ASTI- carum rerum non ficte fiant ad pii (fimum Imperatorem, & hoe modo ad alias personas transeant re« : sed liate tantummodo fiant ad imperialem domum : & ut liceat perpetuas Emphyteuse« agi ab Oratoriis in Oratoria, decreto videlicet interposito : excepta hac majore Ecclesia: nes tamen in privatam personam transeat Emphyteusis. NOVELLA CONSTITUT. LV. Imp. Justin. August. Alentia Arcbiepiscopo Conseantinofe - iitano. PRAiFATIO. j^Egem 11 scripsimus dndum, Ecclesiasticas qoidem alienationes prohibentem, solam autem commutationem per-mittentem sanctissimis Ecclesiis, necnon sanctissima majori Ecclesia: hujus felicissimae Civitatis, dum imperium accipere aliquid ab aliqua venerabilium domuum voluerit: postea siquidem aliam scripsimus Legem 12, qua excepimus sanctissimam majorem Ecclesiam, permittentes quasdam alienationes, quas illa Lex dicit. Quia vero cognovimus eo , quod aliqui prioris Constitutionis capitulum, quod de permutatione competentium rerum sanctissimis domibus ad imperium scripsimus, ad artem Legi contrariam converterunt : po- stulaveruiitque nos quidem ä sanctissima Ecclesia accipere, his au- cros. eccles. (8. Nov. 46. adde Nov. 7, (10. d. Nov. 46. £. 3. (ti. Nov. 7. (is. Nov. 46. c. 3. Nov. 54. c. 3 (9, d. Nov. 46. c. r. in fn. te« IOIO 1009 Ut ea , quas vocantur insinuativa. super Clericis, Ac. tem hac dare: hinc aggressi sunt, multi quidem similibus petitionibus nitentes, sacram circumvenire Constitutionem. Quacunque, ergo gesta sunt ä nobis usque ail präsentem diem , hsc sub schema-j te, quod nunc est, valere volumus, nullo permutahdo horum , ‘ qux jam ä nobis cum sanctissima Ecclesia in talibus contractibus gesta sunt, aut cum iis, qui haec ä nobis perceperunt. C A P. I. F)E extero autem sancimus , nulli penitus ullam esse licentiam aliquid tale agere: sed illas solas valere permutationes, quae ad imperialem domum in hoc factae sunt, ut perpetuo apiul imperium maneant, & non 1 transferantur ad privatum : neque illarum jus per medium imperium ad eos proficiscatur. Sed si quid tale' fiat, licentiam damus reverendissimis Oeconomis res apprehendere hujusmodi, & trahere eas rursus ad sanctissimam Ecclesiam , tan- quam si nec ab initio contigisset permutationes harum ad imperium sistas: sed servari hoc schema in perpetuum ex prasentidie inchoatum, omnibus, quae dinlutn (sicut praediximus) post priorem Legem secundum modum praedictum gesta sunt, ratis manentibus: eo quod illa quidem, quae sic facta sunt, ä viris gesta sunt. Nunc autem quidam volunt, iliorum exemplo utentes, & nobis esse molesti, & sanctissimam majorem Ec lesiam hujus feliciffims Ci- vitatis circumvenire: quod per omne tempus nullo modo sieri volumus. Sed & si fiat quolibet schemate, hon etiam infirmum esse, & a sanctissima majore Ecclesia in perpetuum vindicari: nulla ei temporis praescriptione in hoc obji ienda. e a p . n. Ut Ecclcstis inter se liceat perpetuos contraclus emphytevticos facere. ILlud quoque sancimus, ut aliis omnibus de jure emphytrvsens san itis, &in ianctiffima majore Ecclesia , & in aliis omnibus venerabilibus domibus proprium robur habentibus, licentia iit sanctissimis Ecclesiis & venerabilibus domibus ad invicem & em- phyteviim perpetuam agere: decreto quippe hi. faiendo: ex cpta quidem ha . sanctissima majore En lefia in hae celebrata emphytev- fi: ut non ad privatam pcrlonam extendi omnino possit. EP 1 LOGUS. t Tua igitur Beatitudo , qus juila sunt ä nobis , custodiat: & iis, qui sub ea metropnlitanas Sedes habent. Faciat manifesta, ut L ipsi , qus nobis placuerunt cognoscentes, nih '1 herum praevaricari praesumant: erit enim universis d Deo judicium & exinde poena, si quid prxter hsc aut ipsi egerint, aut agi permiserint. Dat. 5. Non. Novembr. CP. Imper. DS\ JUSTIN. PP. A. Anno 11. post BEL 1 SAR. V. C. Cons. Anno 2. Indictione prima. fima majoris Ecclesix , poenam formidantes decem librarum auri, si quid horum neglexerint: sed gratis omnia procedere. Deinde etenim defunctiones & ministeria n*n per venditionem 3 , nec per mercationem fieri aliquam volumus, sed pure & citra redemptionem , sic enim rei digni fient nulla venditione ac mercatione facienda. E P I t O G 11 S. f Tua igitur Beatitudo, &qui postea in pontificalibus accesserint Sedibus: qua: ä nobis ordinata sunt, & per hanc declarata sunt Legem, operi essectuique tradere festinet. Dat. 3. Lai. Novembr. CP. Imp. DN. JUSTIN. Äug. Anno 11. post BELIS. V. C. Cons. Anno 2. T 1 T. XI. UT EA . QUiE VOCANTUR INSINUATIVA 2 SUPER Clericis, in majore Ecclesia quidem dentur: in aliis autem Ecclesiis penitus non dentur. NOVELLA CONST 1 TUT. LVI. Imperator Justinianus Augustus , Alentue Archiepifcopo Civitatis regite Conjiantinopolitar.ee. P RALF AT IO. pLurimas aditiones suscipientes , hanc Legem dirigere ad tuam Beatitudinem justum existimavimus. Qui enim ordinantur ä tua Reverentia Clerici in sanctissimis Ecclesiis (absque tamen sanctissima majori Ecclesia) omnium patiuntur crudeliffima , non suscipientibus eos illic Ecclesiis , antequam , quantum voluerint, accipiant aurum : & novimus hoc ex Frequentibus aditionibus de hoc factis nobis. C A P. L CAncimus igitur, Beatitudinem tuam hoc validiffime custodire, nt si quidem consuetudo est dare eos, qui ordinantur in sanctissima majore Ecclesia, hoc eos prtebere: nihil enim de iis, qus dantur in sanctissima majore Ecclesia, novamus. Prsterea vero in aliisomnibus nulli in eis Clericorum licentiam esse penitus pro iis, qus vocantur insinuativa , aliquid ferre. Sed & li quis tale aliquid egerit, illum quidem privari Sacerdotio: in illius autem officium introire, qui missus est , & han ; eum avaritia ferre merce- dem: custodire vero hoc etiam Deo amantissimos defensores fanctis- T I T. XII. UT CLERICI , QUI RECEDUNT , ALIIS PRO EIS SUB- rogatis , prxbeant subrogatis emolumenta : recedentes autem remeare volentes non suscipi: & ut si quis nidificans Ecclesiam, aut aliter in eadem servientibus ministrans emolumenta voluerit aliquos Clericos instituere : non fortuite eos , sed probatione sanctiffimi Patriarcha suscipiat. NOVELLA CONSTIT. LV 1 T. Imp. Justin. A:tg. Ahnn a fanllijstmo hujus regite urbis Arcbi- episcopo est univerß ejus traclus Patriarcha. 'P R M F A T I O. pLurimi fxpe Clerici quibusdam orationis observientes domibus, aut etiam forte ab aliquibus prius instituti, ministrantur eis ab aliquibussuiemnes expensae : deinde separant semetipsos d divinis omnino Sacramentis, propter quas ipsi noverunt causas , aut pro qualibet cicasione recedunt omnino a sanctilfir.ia, in qua constituti sunt, Ecclesia. C A P. I. De Clericis subrogandis in locum desertorum Clericorum. QAncimus igitur , non 4 ex hoc fieri prohibitionem sacro ministerio, sed alios subrogari d Deo amantiffiinis Episcopis, sub quibus ipsa: constituta: sunt Ecdesis, & eos hsc accipere. No*, enim volumus aliquibus dari lucra, quae jam eis per ipsos, aut propter ipsos expendebantur sanctiffimis Ecclesiis : quoniam nolumus per quamlibet occasionem lucrum aliquos tacere ex aliorum fraudatione : sed qux ab initio ministrabantur,-* semper dari, & non sacrum ex hoc ministerium corrumpi, non existente licentia, postquam statuti fuerint aliqui pro prioribus Clericis aut d sinctiffim« Patriarcha, aut a provincialibus Episcopis , rursus recedentes denn« remeare velle, & expellere subrogatos : & cogi duplicia ministrare eos, qui faciunt talem expensam : dare etiam subrogatis, & denuo remeare volentibus: sed iilos quidem revertentes non suscipi. Qui vero post decessum priorum statuti sunt, eis dari emolumenta , nullo vero hinc ministrantibus accessu talia lucrari nitentibus : ex sua substantia omnino prsbentibus his, qui ab eis statuti sunt, emolumenta, & omnes expensas: heredibus eorum & successoribus scientibus, quia si etiam post haec Fraudaverint, certa posseffio deputabitur ex eorum substantia sacris nostris privatis , ut hinc ministratio eis fiat. C A P. II. Ut fundatoribus Ecclestarum facere in eis Clericos non liceat, sed tantum preescntarc. ILlud quoque ad honorem, & cultum Sedis tuae decernimus, si quis aedificans Ecclesiam, aut etiam aliter expendens in ea ministrantibus alimenta, voluerit aliquos Clericos statuere: non 5 esse ei fiduciam ullam quos vult per potestatem deducere tute Reverentia ad ordinandos eos, sed examinari a tua Sanctitate: sen- tentiaque tua, & qui pontificalem Sedem rexerit, semper hos suscipere ordinationem, qui tus Beatitudini & qui postea opportuni videbuntur existere, & Dei ministerio digni: ut non profanentur sancta Dei, (hoc videlicet, quod sacris sancitur eloquiis) sed intacta hse & ineffabilia tremendaque constituta, sancte & De* amabiliter & venerande tractari. E P I L O G U S. f Qua igitur placuerunt nobis , & per hanc sacram declarata (1. Abrogat. Nov. 119. c. 10. (s. Fac. Nov uz. c. c. 16. (3. L 31. C. de episcopis. Tom. II. (4. Nov. Leon. z. (;. Nov. I2Z. r. ig. S s s suat Avth. Collafc V. Tit. XIII* XIV. Novell LVIII. LIX. io t2 sunt Legem., Bcatitudinem tuam servare perpetuo sancimus : co- gnofcentes, quia non minus nubis ciiri est sanctarum Ecclesia-1 rum conservare utilitatem , quam ipsius animi. Dat. Z. Non. ^Z.embt Constantinop. Imp. DN. JUSTIN. PP.. August.. Anno 12.. post BKUS- V. G. Cons. Anno 3. T I T. XIII. UT IN PRIVATIS DOMIBUS SACRA 1 MYSTERIA NON 2 FIANT. NOVEI.LA CONSTITUTIO LVIIL Imperator Justinianus Augustus Manus Arcbicpiscofo regia Civitatis Constantinopolitana.. fSiEFATIO. ■pT priscis sancitum est Legibus, nulli penitus esse licentiam, x -' domi qua sacratissima sunt agere : sed publice sinere procedere in credulitatem, & Dei culturam, secundum sanctionem de his sacris actibus traditam. Et nos etiam hanc in prassend ponimus Legem, quam cum omni cautela teneri volumus. Omnibus enim interdicimus magnas, hujus civitatis habitatoribus, magis autem etiam-totius nostrae ditionis, in domibus silis habere quasdam quasi «rationum, domos: & in his sacra celebrare mysteria : L hinc fieri quidam Catholici, & Apostolicx traditioni extranea. Sed si quidem domos ita simpliciter aliqui habere putant oportere in sacris suis,, orationis videlicet solius gratia, & nullo celebrando penitus horum r quae sacri sunt mysterii, hoc eis permittimus. Invidia enim nulla, est, si volunt circa hxc habere habitacula quaedam , & in eis tanquam in sacris orare , aliis autem omnibus abstinere : nisi tamen in eis voluerint aliquos invitare C lericos, hic quidem sanctissimi majoris Ecclesiae, & sub ea sanctissimarum domuum , voluntate ac probatione sanctissimi Ar- ehiepiscopi ad hoc deputatos: in provincia vero Deo amabilium Episcoporum :: nulla novitate Sedi ejus Beatitudinis ex praesenti nostra lege Facienda circa existentia ei quolibet modo in ordinationibus aut gubernationibus hic , aut in provinciis jura : sed omnibus etiam competentibus ei quolibet modo & tempore, ratis nunc & in omne reliquum tempus servandis: sancimus, tuam hic conservare Gleriam,. & manifesta omnibus per literas proprias constituere r quatenus per omnia valeat Lex. Hac enim & gloriosissimo Prafecto felicis hujus urbis,. L sanctissimo Arcbi- epifeopo, & universali Patriarcha praecipimus , ut ex civili & sacerdotali virtute hic perpetue custodiantur. Sciant & ipsi domnum domini, quia si non hic custodierint, ipsi quidem sub imperiali sicut motu: domus 3 autem , in quibus aliquid tale agitur, & publici fient, & sub sacratissimum nostrum irarium deducentur. Si autem & aliquos contingat tale aliquid in silis habere domibus: sciant, quod nisi intra tres menses, ex quu hic Lex insinuata fuerit, hic correxerint, & ad figuram a nobis ordinatam deduxerint,. siib pridicta poena fient. Hic autem agi cum veritate r non per aliquam calumniam volumus: Veracium enim solummodo sumus amatores. Hic sancimus tuam custodire Celsitudinem,, & nihiL tale fieri concedere. Scito enim , quia.fi didicerimus ,, quod tibi tale aliquid denunciatum , deinde non prohibuisti aut tu, aut successores tui cinguli futuri: ipse quidem quinquaginta librarum auri expones cenam, & qui successores cinguli fuerint:: parens autem tibi, officium , idem sustinebit damnum ,. quia- rem nobis-studiosam,. & sanctissimi Ecclesii custodientem unitatem,. & prohibentem,. qui ä nobis aperte in- teruicta sunt, agi latenter, passum est despicere commissum : & circa ipsum“ cingulum periclitabitur: insuper & ipsam domum, in qua aliquid tale, agitur,, fieri publicani. & sub, {aeratissimum Tenire. cerarium- E P r L 0 G U 8. f Scriptum: autem est a nobis & sanctissimo Patriarebi Felicis hujus urbis, ut & ipse liujus ponat rei providentiam- Volumus enim sacerdotali ter & judicialiter hic servata durare in reliquum tempus immutilata- Dat. 3. Non. Novembr. CP. Imp- Pom. JUSTIN-, PP. A.. Anno n.. p ost BELIS. V. C. Consi ' L 25- C. dc episcopis. I. 3. I. 8. §. 3, C, de haereticis. Nav. Leon.. i$- (£„ Vide, tamen: Nov. Leon. 4, (3. Adde Nav. ijt-c. 8»- ' T I T. XIV. DE DEBITA IMPENSA 4 IN EXEQUIIS DEFUN* CTORUM. NOVELLA CONST1TUT. LIX. Idem Imperator Justinianus Augustus Joanni Prtefieio l 1 ratorio . iterum Exconsuli U Patricio P' R i£ F A T I 0. Cingula bonorum operum a nobis Dei auxilio oportet accipere : principium, aut si qua, ea, qui ab aliis factasiint bona, secuta est corruptio , hanc emendari a nobis & in antiquum reduci ordinem. Ut nos ant factione rei aut correctione, ad bonos actus studeamus habere femper participium. Quale videlicet aliquid & super exequiis defunctorum factum non recte perspeximus emendare , & donare omnibus , ne duplicem sustineant difficultatem fimul quidem ut , qui sua sunt, amittant, simul autem ut wo se damnificentur. Sed quod Constantinus 5 pii memorii recte cogitans disposuit, & post hic Anastafius pii memorii firmavit, adjiciens etiam reditus causi, hoc nos ipsi cum periculum patiatur cadere, reparare & dare cum omni cautela & terminis competentibus cogimur , illud facientes manere immortale. Constantino 6 enim pii memorii nongentis octoginta ergasteriis, ex diversis corporibus felicissimi hujus urbis, sine tributis dante sanstiffims majori Ecclesii; Anaftasio 7 vero pii memorii non scium ergasteriis illis quinquaginta & centum adjiciente, sed & reditum 8 certum largiente per duas pragmaticas formas, quatenus quod ex ipso reditu colligitur aurum, proficiat ad ea, qui dantur L Deo amabilibus Oeconomis his, qui ad hoc laborant: plurimi plerumque adierunt nos , dicentes non similiter causam procedere , neque sine mercede fieri defunctorum exequias, sed exigi amare, & inveniri plurima foris nomina & corpora , qui etiam invitos exigunt lugentes, & cogunt dare non habentes: hic omnia justum judicavimus competenti correctione digna facere. C A P. 1. pRinmm itaque ea,. qux per ergasteria plurimam susceperunt lxsionem & deminutionem, ad plenum restituimus sanstiffims majori Ecclesii, sacram propter hoc scribentes Formam ad urbis Prifecturam, quatenus ipsa cum obediente sibi officio traderet mille 9 centum ergasteria omnibus modis Deo amantiffimis Ecclesii Defensoribus & Oeconomis sanctissimi dicti Ecclesii: octingentis quidem in corporibus ergasteriorum pribendis Deo amantiffimis Defensoribus, trecentis autem Dei cultoribus Oeconomis, ut Deo amabiles Oeconomi habeant quadraginta ergasteria ,& reditum ab Anaftasio divi memorii donatum, nequaquam querentes tanquam minus sit, sed supplementum ex trecentorum ergasteriorum datione habentes, facere menstruorum expensas, & decanis, & aliis ordinibus , Deo vero an.ab-les Defensores habentes octingenta ergasteria & appellatos lecticarios pribere, & aliud ministerium facere, quod defunctorum exequii volunt, quatenus per hoc damna auferantur lugentium. C A P. II- 0 körtet ergo fupradicta mille centum ergasteria custodiri, & De» amabilibus Oeconomis & Defensoribus femper sine tributis & sine diminutione, & supplenda a gloriosissimo Prifecto felicis hujus urbis, si quis faciat casus quolibet modo aut mutatio horum faciei aut mercationis , ut Deo amabiles quidem Oeconomi habentes prxdiorum administrationem, qui fepnlchris deputata sunt, habentes etiam fine tributis trecenta ergasteria , Defensores autem octingenta, circa exequias defunctorum faciant gubernationem, ea quidem , qui ex pridiorum reditu accedunt, a Deo amabilibus Oeconomis dari sepulturis, sicut descendentes diximus, adjecto etiam ex trecentis ergasteriis cremento, quod etiam ipsum in ipso opere percipere petierunt. Quia igitur mille centum ergasteriorum in hac existentium felici urbe plurima ceciderunt, pricipimus fecundum prifens tempus repleantur, & horum mille centum ergasteriorum numerum imminutum conservatum & sine tributo, divisum secundum dictum a nobis modum servari, & Deo amabili- [ bus Oeconomis & Dei cultoribus defensoribus, ut tamen non minus sint Decani seu labora tores octingentis deputati Deu amabilibus Defensoribus, pro vero trecentis datis Deo amabilibus Oeconomis, (4. List, 3- C. 44. adde Nov. 43. fj. Nav. Leon. ir. (6. 1.4. C. desacras, eccles. d. Nov. 43. d. Nov.. Leon.. 12- (7- d.. Nov. 43* C&. l< 18- C. de sacros, tccles. d. Nav. 43. licentiam roi5 Pe debita impenla in exequiis deFun&oram. I0T4 licentiam his esse iisdem Deo amabilibus viris fi voluerint, in cor -1 dillimis Afcetriis aut Canonicis. Acolythis autem, qui prxter tres noribus accipere trecenta ercasteria . aut omnia . ani-mundam px j gratis ministrantes sumuntur, si quidem alii tres sint, fieri con- I tentos siliquis tribus : si vero fex, siliquis fex: & deinceps secun- his, aut percipere occasione appellatorum excusatorum , pecunias j tentos i pro cunctis aut pro aliquibus ergasteriis, ipsasque pecunias, quas : dum hunc modum etiam de his gubernari. Certum vero est, quia hactenus non habebant, (sicut & ipsi nostram docuerunt potesta-ifi & spatium plus consistat, '& qui lecto ministrant Decani plures tem) expendere circa defunctorum exequias, ut & ex his pecuniis sint, Asceteria plura propter hujus oneris partem, etiam aliquid ' ' 1 ,_n ~ ' ' " ' & ipsis dabitur fecundum similitudinem ad Asceteria disciplinas la- & ex reditibus prsdiorum distributio Hat L Decanis ,, & Afcetriis & Canonicis, [& Acolythis] sicut deleendentes ordinavimus. Iisdem enim Deo amabilibus Oeconomis docentibus, quia jam impossibile est ex praediis de extero eundem reditum servari , recte nos trecentorum ergasteriorum crementum distribuimus huic parti, quatenus, quod inculpabiliter hactenus datum est laborantibus, circa funerum exequias, & deinceps detur, hoc est, per singulum mensem quadringentos solidos dividendos Decanis & Acolythis, & Afcetriis, & Canonicis, fecundum eam, qu® hactenus apud eum tenuit consuetudo: hoc est. Decanis quidem per singulos menses centum octoginta duos solidos , Afcetriis autem nonaginta [unum] solidos, & Acolythis nonaginta unum solidos, & Canonicis triginta & quinque solidos, congregandos quidem ab eisdem Deo amabilibus Oeconomis, solvendos autem in eis, qui consueverunt accipere, per sex menses. C A P. III. APortet autem competentem quidem auri partem reverendiffimis Afcetriis dari, per Deo amabiles Oeconomos secundum dictas inducias, Eugenio Deo amabili Diacono & Xenodocho Sampsonis sanct® memoris Xenonis, &ejus, qui per nos constitutus est, & his, qui erunt post eum Deo amantiffimi Xenodochi memoratorum Xenodochorum, eo quod Ascetris ad hoc ministrantes opus sub Xenodochiis per tempus memoratorum venerabilium Xenodochorum constitut® sint: quod autem contingit Acolythos & reverendissimas Canonicas similiter dari ah eisdem Deo amabilibus Oeconomis , & qui nunc prasunt cis, & quibus per tempus prssulatus earum committitur, ut per eos distributio fiat prxdeclaratis, & sub cis constitutis Afcetriis & Canonicis, necnon & Acolythis: Si vero retro fecerint circa talem solutionem Deo amabiles Oeconomi: & hoc palam fiat intra fex menses, in secundo semestre veniente, si nullam fecerint solutionem , tunc omne, quod post primum semestre debetur, exigi semper ä Deo amabilibus Oeconomis, cum usura tertix partis legi timx centesimas post semestre tempus, providentiam hujus ponente per tempus ssncti(simoArchiepiscopo& Patriarcha felicis hujus urbis sanctiffims majoris Ecclesia:. C A P. IV. CIautem & alter annus transeat, & neque sic aliquid exsolvant o Deo amabiles Oeconomi reverendiffimis Mulieribus aut memoratis Decanis, licentiam esse per tempus sanctiffimo Patriarcha, non solum exigere Deo amabiles Oeconomos debitum cum dicta astra, sed etiam dare eos cogere, qurccunquedecreta sunt, & (fi voluerit sanctiffimus Patriarcha) expellere eos ä gubernatione pr®- fiotum, & exigere horum faciem puram ab cis, qualis est. Horum omnium solicitudinem ponente pro tempore beatitfimo Archiepisco- po & universali Patriarcha, sub quo sunt, & Deo amabiles Oeconomi & omnis Clerus , & liniveritis fanctilsim® majoris Ecclesia status. §. r. His ita factis nullum penitus ab invito perciperepro mortuo corpore tutato quicquam. ut autem discreta sint omnia, sancimus, singulo lecto gratis dato unum Asceterium dari , Asce- trijrum aut Canonicarum non minus octo mulierum procedentium lectum & psallentium & tribus Acolythis, qui nihil penitus accipient. Si tamen quis voluerit competentium defuncto & exequias facientium ipse sponte, cogente nullo & aliud Asceterium unum aut duo, aut etiam amplius assumere : hoc sit quidem ejus munificentia, tamen nec hoc indefinitum relinquimus, & hic eandem mensuram esse volumus harum , qu:e per munificentiam assumuntur Astetriarum seu Canonicarum , & Acolythorum , quam lupe- tsts definivimus, non minus octo Afcetrias seu Canonicas esse, jus ex unoquoque Asceterio assumuntur, & tres Acolythos per Ungulum Asceterium. C A P. V. jJAre autem Afcetriis seu vanonicis his, qu® circa id gratis mi borantium , ut differentia laboris videantur aliquod & ips® habere hinc solatinm. Videtur autem intra noves muros & transitus Jn- stiniananim seu Sycon.ro , quoniam non longe constitut® (neque) egeret ampliori tempore vel labore ad veniendum ibi. Si vero foris novos muros felicis hujus urbis exequis fiant, aut etiam ia alios transitus, citra quam dictum est, tunc Afcetrias quidem seu Canonicas dimidiam partem solidi accipere, neque hic communicantibus penitus ullo modo eis Acolythis. Ipsis autem Acolythis in singulo Asceterio qiiatuor accipientibus siliquas, & ultra h®e nihil, secundum memoratam divisionem , Asceterio sequente gratis datum lectum cum tribus Acolythis, & ipso omnino veniente, per octo Afcetrias aut Canonicas, & tres (sicut -dictum est) Acolythos, & nihil penitus accipientibus, neque per circorum dationem exigentibus, & aliam mensuram adinvenientibus sub alio velamine. C A P. VI. JJIEc itaque omnia definivimus super his, quia non per munificentiam quKrunt duos majores lectos in venerabili vasorum custodiario positos. Dicimus autem Studii glorios® memori®, & Stephan! mngnific® memori®. Si quis enim illos voluerit accipere , utpote & pluribus hominibus egentes; & custodia potiori & omnimoda curiositate egentes, hoc non conjungimus his, qu® prius diximus, sed tanquam magnificam exhibens voluntatem, qnan- tumcunqiie pro labore Decanis aut reverendiffimis Afcetriis vel Canonicis dare placuerit, tantum & prsbeat, non tamen valentibus transcendere decem solidorum quantitatem in duobus lectis Studii & Stephan! , in deaurato autem positu in sanctissima majore Ecclesia , vel uno solido pro eo forsan faciendo quatuor solidorum, Asce- triis autem , & Canonicis , & Acolythis duplicia accipientibus., quam prius de his definivimus, quippe & ipso Asceterio seu Canonicis gratis in aliis lectis prscedente, eandem accipiente quantitatem, quam & reliqua Asceteria. Hoc ipso & supra Acolythis observando, quod prsdiximus, ut & isti dupluni horum , qu® jam ä nobis ordinata sunt, accipiant: quando uniis tamen horum trium Fuerit lectus, in quo funus agitur, id volente, qui hoc celebratr quippe Deo amabilibus defensoribus necessitatem habentibus corpora Decanorum prsbere, ex iis deputavimus octingentis ergasteriis L etiam lectos, non tamen expensas facere aliquos. Deo amabilibus Oeconomis cogendis, vel ex reditu ab Anastasio divs memori® relicto, vel ex trecentis ergasteriis omnem memoratam expensam fieri circa dictas personas, fecundum in omnibus ordinatam a nobis divisionem. Sic nihil indefinitum erit, sed mediocres sepulturas fieri volentes hac frnentur dispositione, & ad munificentiam respicientes, non magis damnificabuntur, sed erunt cum mediocricate munifici. C A P. VII. t-I/Ec igitur nos decrevimus, & super ergasteriis, & super reditibus, & stiper exequiis, vel qu® gratis, vel qu® per munificentiam fient. Custodes quoque ponimus, ut imminutus semper custodiatur ergasteriorum numerus, non solum gl.riosum Pr®fe- ctum hujus urbis, & ei obertiens officium , sed multo potius tuam Celsitudinem, & qui semper cingulo sunt addendi, cui nunc ipse ; rasides. Insuper & poenam definimus & adversus officium tuum, si quis neglexerit, .quinquaginta librarum auri, & adversus eos, qui semper tuam perceperint sedem , duplicem, ut non concedatur aliquando memoratorum mille centum ergaiseriorum numerus deficere , fecundum dictam ii nobis divisionem : sed si docearis hoc, aut ipse, aut qui post te, hujus omnem ponas providentiam, & procures cum imminutum per omnia perdurare. & inomiitum & sine adinventione , & a tua Celsitudine & ab omni aha persona , ut non h®c fiat occasio, quatem s contra quod definitum est, detur aliqua C1J I 1’1‘ 1^)0 lliu f 4- . . ----- .- - — , I -.| - -- y o»,l,l nittrare sumuntur, s: quidem intia novos i muros felicis hu-| merces pro funere alicujus perim®, nulla discretione Facienda ocr- jus urbis sint exequi® . usque ad ternos solidos, nihil ex hoc Aco- sonarum defnnct.irum , sive divites sint . live pauperes . nKi tan- lythis penitus recipientibus, neque dividentibus h®c cum reveren- (>. /.4. C. desuero/, eccles. I. 1. C. de eosgiut. (i. /. i8- C. de tum, sic uti pra\edentcrdixnr,us , unum trium lectorum elegerint. Jueros. eich/ I, j i C. de operib. suhl. I. 7. b S S 2 C. de metutis. ior5 Ävth. Collat V. Tit. XIV. XV. Novell. LIX. LX. 1016 in quibus competentia disposuimus. Et volumus etiam illa tenere fecundum hunc modum, & efTe per omnia immutilata & immortalia, hac sacra pragmatica lege per omnia tenente, donec sunt homines donec magnum & valde laudandum Christianorum nomen in hominibus est, & quotidie per Dei providentiam augetur: providente quippe his, ante alios omnes iplo sanctissima Patriarcha hujus felicis urbis, ut cum pontificali dignitate ipse causa utens, non sinat ab lilia persona neque sacerdotali , neque judiciali, neque aliorum ulla depravari, quae ä nobis ordinata sunt, sed & ipsum imperium conjuramus , ad magnum respic'. ites Deum , ut semper sceptrorum Dominus vigilanter huic rei provideat- Non enim hoc pro solis mortuis, sed etiam pro viventibus & maxime imperantium salute eft , pios actus omnino ad effectum adduci, & non praelabo- rantium bonum opus a fuhiequentium desidia perire. Sicut autem ad mille centum ergasteria imminuta & fine tributo servari disposuimus, ita reliqua ergasteria omnia sub tributis constitui sancimus, nullo penitos licentiam habente ea excipere a tributis, neque ve nerabiles domos, neque ex Xenodochiis, neque ex Asceteriis, vel Monasteriis, aut alio quolibet, sed neque ipsa imperiali nostra domo , ant qui in principatibus vel potestatibus sunt: sed omnibus ergasteriis similiter agnoscentibus tributa , nec pauiatim fingusie excusare, & proprium levigare , & reliquis paucis existentibus totum imponere pondus, & ex hoc magnum sustinere dispendium, ferre hoc non valentes. EPILOGÜS. f Tua igitur Celsitudo , & qui post eandem administrationem acceperit, & parens tibi officium, quae placuerint nobis per präsentem divinam pragmaticam formam , nunc & in reliquum omne tempus servabunt. Dat. z. Non. Novembr. CP. DN. JUSTIN. PP. A. An. ii. post BELIS. V. C. Cons. An. i. T I T. XV. UT DEFUNCTI , i SEU FUNERA EORUM NON injurientur a creditoribus: & ut Consiliarii non suscipiant cognitiones absque judicibus. NOVELLA CONSTITUT. LX. Jtnp. Justin. Aug. Joanni glorioßjs. sacraum Prestoriorum per Orientem Prascclo, iterum Exconsuli est Putrido. P R JE F A T I 0 . (")Ui varietatem causarum conjiciunt, non facile ad culpam ve- -- niunt, li veritatem examinent: quosdam namque verisimili est multitudinem legum , qua per singula a nobis adjiciuntur . «ulpare, non considerantes, quia opere semper vocante , consonas causis ponere leges compellimur : cmn semper inopinabile emergat, & ab iis, quae jam posita sunt, mederi non valeat: quale quidem nuper est agnitum. Deberi enim sibi quidam dicens ab aliquo, dum hominem in morte cognoviifet elfe consti tutum, milites congregans, & servos abos plurimos , ingrelsus eft super morientem : verum ille anxiatus clamare coepit, tiunee eum violentia compressum reliquidet spiritus : at iile etiam signacula 2 imposuit rebus sua potestate, präsente nullo in cingulo constituto , aut quolibet omnino legali & civili officio observato : & neque ita recellit , sed etiam defunctum injuriare emn non piguit, primum quidem insistens z non fieri exequias : deinde , cum vix tmpistet de domo deponi mortuum , instabat publice portari lectum non finenS : neque deducendum dicens , nili debitum perceperit , donecTponsorem accepit: & ita jim defunctum tradi terrse permisit. Negotium siquidem, quo haic commissa sunt, competenter dispositum est: oportere autem judicamus etiam generali leg, h.sc emendare : non linentes hse rursus committi semper fine legislatione manentia. C A P. I. De creditoribus , qui mortuis debitoribus imminent , fic Julianus. mini, aut qui ejus sunt, uxori forte vel filiis , aut domui omnino , aut etiam signacula $ per propriam potestatem imponere pra" fumat, non prius decreto & officio legali servato : post ejus, qtti dicitur debere , mortem actione quidem modis omnibus cadat 6 sive justam habeat hanc, sive non : quantum vero deberi sibi dicit' tantum aliud desuper exigatur, & detur injuriati heredibus. Con- iiicationcin 7 quoque in tertiam partem substantia: sustineat, (sicut S & Marcus Philosophus Imperator in suis couscripsit legibus) & infamia feriatur. Qui enim hominis naturam non erubuit, dignus est & pecuniis, & gloria , & aliis omnibus condemnari. §. 1 Sivero etiam moriente quodam , circa Funus peccetur sii-" quid morier.tis , quod exequias prohibeat: sifripta quidem jam lex 9 est, &a nostro patre super hoc : tamen limul etiam ex nostris major sequatur delicti pcena, & iisdem subjaceat, qus prasensinfert lex eis, qui in viventem tale aliquid , quale diximus, committunt: hujus rei providentiam habente prscipuc qriidem gloriosissimo Priefecto hujus feliciffinuE Civitatis , cui talium emendationum cura est: nihilominus autem & gloriobstimo sacrorum nostrorum Prxtoriorum Praefecto , & gloriosissimo Magistro sacrorum officiorum , & semper his obedientibus officiis. Oportet enim communibus existentibus contra naturam injuriis, communem rise judicibus super bis prohibitionem atque vindictam : his non in sola hac felicissima Civitate valentibus, sed etiam in omnibus gentibus , quprum nobis principatum alium quidem ab initio dedit Deus, alium vero adjecit , & adhuc etiam dabit, sicut ait quidam ante nos : Provinciarum quippe judicibus, sive militaribus , sive civilibus, hujus rei providentiam habentibus. Sequitur enim hic quidem judices eorumque officia triginta librarum auri poena, si quid horum neglexerint: provinciales autem quinque , si neque ipsi ad Itoc institerint, demmeiatione qualibet aut hic aut per Provincias facta. C A P. II. Ne Consiliarii Jive Adscfiorcs suscipiant cognitiones '■ absque Alagistrutibus. jLlud io etiam recte fe habere perspeximus, non permittere (stent Zenonis pios memoriae dicit Constitutio & nostra quoque) Consiliarios indicum ipsos causas per fe audire , quae apml Administratores aut datos a nobis 11 judices agitantur. Multo namque 'melius atque pcifectitis coram ipsius Administratoribus prssentibus illis , quorum io/ei est. cmste moventur , terrore imminente exhibitis restibus, 01: 11,1:0 causa propriam habente honestatem, qua 11 h api.d pedaneos judices talia decernantur , in nullo Consilia: sirum officio distante ab illis. Sed quoniam i nobis constituti semper Administratores, occupationibus rerum, nostrariimque jussionum comprehensi ,'ad han_ necessitatem deponuntur: oportet consonam cnugruainque legem rebus imponere. §. I. Sancimus igiturcontestusines quidem litium omnibus modis apud ipsos fieri Administratores, sive majores, sive minores sint: sed etiam 111 mediis litibm introduci rursus apud eos semel moti negotii res, quatenus ea , ;us examinantur, agnoscant, cum vero novis- lima sententia pi»ferenda est , nullo modo pnesumere Consiliarios absque Adn inistratoribus au. ire, sed eum cum competenti honestate, quam dudum disposuimus , propositis sacrosanctis eloquiis , ipsos Administratores & audire, qinc examinata sunt omnia consequenter, & judicare eos negotia, &. suscipere appellationes, fi quis appel’avcrit , line ulla dilatione , libi lex hoc fieri per- ; elutionis judices modis omnibus per fe an- p-.-re aliter praesumente : sed si quid tale fiat, stratoribus viginti librarum auri formidantibus cutem , qui tale aliquid agere praesumpserint: nit. expellendis ab eloquentiffimorum Advo- i vero Advocati 11011 sunt, sed alii quidam: quidem habent; privandis . & decem librarum auri castigandis poena. N011 enim oportet eos, qui Zenonis pis memoris contempserint legem . & dudum nostram & prxlentem, mittit: & rursus, dire negotia , i. sis quidem ..dm poenam : Confriari si quidem Advoca : catorum collegio : etiam cingulo (si CAncimns .4 igitur , si quis ullo superstite adhuc quem putat de- ! arbitrari, ut luiquaro salliratis hujus fugiant ptenas. Erit enim !■ nM 1 — — — f*. 1 —J _ i. .1_-__ _ *. _ . fi I /1 f . i' ia • • f t • d sY- e \ -. - r' ._ .. .... rro _ beresibi, ascendat domum ejus, & molestus sit superstiti ho- (i- Adde l. i. §. 4. I. 27. jf, de injuriis, (ei v. tit. C. ut nemini liceatJme judie. auth.figma. itnp.rcb. ulien. (q. Nov. 115. c. 5. §. I. o 38-jf. de rcligtoj. i, q. §. 4. I 8.st. I. nit. C. dcsepulchro ■violato. ‘,4. Autheut, Item qui, C. d. t. dcsepulchro viol. d. tit, C. at ne- eura per tempus g: >ri»srifi,ni Comitis faci orum nostrorum priva- miiti liceat fine jnd. au&.fignae. (si /. 12 .tastn. /. 13. st. quod metus causa, (y. I. uit.st' ad leg. sui. de vi privat. (8- Vide tamen l. penult. Js. ad leg. jul. de vi privat, sj. l.ßn. C. dcsepulchro vici. (io. Autbmt, Ai htec. C, de judiciis, (li. /. 5- C- il- t - torum, ioi7 Ut immobilia antenuptinlis donationis &c. loiS totum i , hujus rei habere providentiam , & exigere poenam, & inferre aerario rfum tale aliquid coinmissmn fuerit: cognosoente etiam ipso , quia de iuo sileo complere debeat, nisi hujits rei ha Inierit competentem providentiam. §. s. Sed hoc quidem in Ad ministnitcrihus decernimus: quibus publicx & circa nostras justiones occupationes, ut non per fe audiant causas, concedunt veniam. Alios autem omnes , qui nullam adminißrationem habent, causas autem ex juffionibus nostris audiunt, aut in hac felicissima Civitate, aut in aliis, st tale aliquid egerint, & cos, qui in officio Consiliariorum cum eis audierint, adhuc vehementioribus affligimus poenis, nisi per omnem consequentes litem , ipsi cum sost.Consiliariis audiant causam, nam L dignitatum casum eis interminamur, & poenam vicenarum librarum auri : & eorum Consiliarios ex ipsa pelli Civitate , in qua hoc egerint: insuper etiam ipsos proprio cadere honore. EPILOGUS. J Tua igitur Eminentia , qua visa sunt nobis , & per hanc divinam declarata sunt Legem, omnibus faciat manifesta , fecundum solennem modum Edistis per Provincias utens: ut nullam gentium lateat aliquid, quod ä nobis sancitur: in hacenim felicissima Civitate gloriosissimus Frafectus urbis hoc proponet. Dat. Cal Dee. CP. Imp. Dom. JUSTIN. PP. Aug. Anno n. post BELIS. V. C. Cous. Anno 2. T I T. XVI. UT IMMOBILIA ANTENUPTIALIS DONATIONIS NEQUE hypotheca dentur, neque omnino alienentur a viro, nec consentiente uxore, nisi postea satisfieri postit uxori: hxe vero etiam in. dote valere. NOVELLA CONSTIT. LXI. Jmp. Justin. August. Joanni ghriqfijs. sacrorum Orientalium Pratoriorum Prastito , iterum Exconsuli Is Patricio. PRIEFATIO. PAufam miserandam fieri cognoscentes, coram nobis ipsis ne- gotio moto: illud quidem correximus competenti medo , lege autem generali emendamus hujusmodi negotia (hoc quod moris est nostri.) C A P. I. Ut immobilia propter nuptias donationis neque hypotheca dentur , neque omnino alienentur. UT sancimus , fi quis conscripserit antenuptialem aut propter nu- ^ ptias donationem , (sic enim eam oportere magis Focari decrevimus 2) sive ipse pro se hoc faciens, sive etiam altero scribente , aut patre, aut matre , aut cognatis, aut extraneis forte : Si quis 3 igitur tale aliquid fecerit, & scripserit donationem , in qua etiam aliquid immobilium .est : interdicimus 4 ei aut de extero supponere r em conscriptam in antenuptiali donatione , aut alienare omni-l no. Quod enim semel vinculis sponsalitiie largitatis obligatum eftsj non erit conveniens alienari: ut mulier eveniente forsitan lucro , j quod ei confert antennptialis donatio , difficultatem patiatur, non inveniens rem in viri substmtia, cum sit alienata aliis, aut supposita, ut potentibus foite personis, quatenus illi propter bujiismodi causas aut sit omnibus modis inadibilis vindicatio aut difficilis , & litibus egeat, dum ex hoc ipso sit adjuvanda. §. 1. Quapropter hoc observetur, & qui posthac contraxerit, sciat, quia sive emptionem, sive hypothecam habeat, nihil horum utilitatis habebit otrrmio. sed xqualia erunt non scriptis , nec dictis , qiue super hoc scripta sunt, aut convenerunt: ut servetur uxori lucrum. Non enim videntur nobis immoderate fecisse quidam nostrorum judicum, j qui eoam ipsam in rem actio.nem mulieribus post matrimonii trans-1 aäionem in sponsalitia largitate dederunt, quod recte inchoatum , I deinde a posteris indicibus quasi p-o supervacanea quadam subtilitate contemptu'- est, & non quaslibet vias & artificiosas inveniant, sumentes h\po;hccas praeparando mulieres consentire, & ita proprio cadere "jure. Consensus etenim in talibus aut in hypothecam , aut in venditionem , aut in aliam alienationem conscriptus , percipienti omnino non proderit, si semel consensus fiat: fei sicut in intercessionibus scripsimus , ut oporteat biennii 5 tempore existente & rursus aliam profeffionem scribi confirmantem consensum : & tunc ratum esse, quod factum est: sic & in hoc fiat. §. 2. Et si consentiat mulier secundum speciem in interceffio- nilms , sit omnino indemnis, nisi etiam fecundum (sicuti praediximus) celebraverit consensum : plura namque ex primo mox auditu delinquuntur : muliere quippe mariti seductionibus facile decepta, & propria negligente jura. Cum vero plurimo tempore cogitaverit pro negotio , fiet forsan cautior. §. 3. Verumtamen neque hoc simpliciter damus , sed tunc mulierem ex secundo consensu damno submittimus, dum sunt alioe res , ex quibus possibile est ei satisfieri pro re vel rebus immobilibus, quie in ante- .nuptiali donatione continentur, & quae ab alio detinentur, propter alienationis aut suppositionis modum: alioquin si nihil aliud supersit, neque sie lxfionem sustinere mulierem permittimus: sed licet secundo .vel Frequenter consentiat, causa ad interceffio- nis feratur rationem , & fit omnino ei lucrum sub cautela positum: nisi apparuerit relictum aliud sufficiens ad antenuptialis largitatis quantitatem. Ethcee dicimus 11011 solum parcentes mulieribus , sed multo potius viris talia facientibus : siquidem & multis , & pene pluribus casibus communibus filiis antennptialis donationis fervantur res: & rursus hae remanent apud ffibstantiam viri, ejufque succeffionem , ex hac observatione : ideoque utilis est lex uxori & marito fecundum has ratiocinationes. Et inulto potius haec in dote valebunt, si quid dotis aut alienetur , aut supponatur: jam enim haee sufficienter delimata atque sancita sunt. §.4. Sed neque ipsos contrahentes omnino negleximus: nam si etiam super his obligationem, quantum ad mulieres, neque dictam neque scriptam esse volumus : tamen ipsos viros in aliis earum re- . bus obligari volumus occasione alienationis aut hypothecae, mulieribus quidem servantes in ipsis immobilibus rebus sponsalitiae largitatis jus innovatum : illis autem competens jus ex documentis , quantum in aliis ejus rebus : omnibus privilegiis 6 jam doti datis ä nobis in sua firmitate manentibus, quando mulier moverit; aliis enim omnibus praeter 7 mulierem , hujusmodi privilegia , nec ex antiquo dedimus, neque nunc damus. EPILOGUS. f Tua igitur Eminentia, quxplacuerunt nobis ,& per hanesacram declarata sunt legem , omnihus faciat manifesta secundum solennem modum Edictis (prieceptis) per Provincias utens, ut nullam gentium lateant , quae ä nobis sancita sunt : in hac enim, felicissima Civitate gloriosissimus PneFectus urbis hxc proponet. (1. v. lit. C. de ojstc. comitis rer. priv. (2. I. 20. C. de Aonationib. ante nupt. add e Nov. 119. cc 1. (z> Autkcnt. Sive ii me. C. id SC. Veilcj. Authent. FermijJ«. C. de T I T. XVII. DE CONSULTATIONIBUS. NOVELLA CONSTITUT. LXII. De ordine Senatorum (ut in quibusdam libris inscribitur) seu de Consultationibus , (ut in Conti! niaiiuscriptis Novellis) seu , (ut Anton. Augustinus ex Florentino Codice refert) de Senatoribus. Epitome partim ex Halo&ndri, partim ex Juliani epitomis collecta per Antonium Comium, nam apud Scrimgerum nihil ejus extat proster nudum Titulum. ANTIQ.UIS TEMPORIBUS, al. ante de his ipsis. Fuit ergo Latina lingua edita hac Novella , cujus omijsa prafaiione sententia hac est apud Juliunum is Hatoimdrum. U/Ee Constitutio jubet provocationes in consultationibus , noa tantum in amplissimis Magistratibus , sed etiam omnibus Senatoribus induci, ut totus Senatus causas appellationum audiat & conveniat, quamvis silentium tantum sine conventu Senatoribus dem u iatum fuerit. Silentio enim conventum incise videri. Audiant itaque provocationes sanctis Evangelist propositis, & quod sibi visum fuerit. Imperatori referatur, ut ex divina sententia ejus, Senatus calculus confirmetur, H. 1. Agat autem Senatus donat, ante nupt. (4. Fac. /. 8- C. d. t. de donat, ante nupt. (4. 1 . 22. C. mlSC. Vellej, (si, Nov. 97. I. 13. §. 2.ff. qui potior. (7. I, unie. C. de priviisg. dotis, vide tarnen Nov. 91. in pr, S s s 3 cos- TOI 9 Avth. Collat. V. Tit. XVII. c. fgg. Novell. LX1I. c. fqq: ro2o conventus in Hippodromis. §. ». Urbicaria PraFectur* omnibus ■aliis prxlideat t dignitatibus , id est, ante sedeat. - Et post Profectum cxteri Patricii numerentur: & Conlules quidem, & qiu inter eos Consularibus insignibus decorantur , fecundum Consularem ordinem & prorogativas Consulatus sili sedeant, ut tamen anteponantur ordinarii Consulares honorariis Consularibus. Et post hos Prosectorum & Magistrorum militum & illustrium virorum ordo ponatur. Omnes autem isti habeant facultatem in Senatu sententiam dicere. Qui autem propter cingulum Magistratus a Senatoribus honoratur, etiam post depositionem cinguli sui, inter Senatores connumeretur. Liceat autem illustribus vitis patriciatus codicillos accipere, quamvis 3 neque Consulares, neque Praefecti facti sunt. Quod non solum in futuro tempore , sed etiam in proterito Constitutio relaxavit. §. 3. Illud autem certum est , quod tertiam partem sportularum in ingressu dignitatis dare compellantur, omnibus aliis ex consuetudine sportulis dandis in quavis promotione in sita firmitate durantibus. Qui autem praesentem Constitutionem non observaverint, pccna quinquaginta librarum auri plectentur. Quo pcena non solum ipsis violatoribus Constitutionis imminebit, sed etiam aliis, qui eam violari concesserint. Dat. CP. post Consiliatum BELIS. iterum Cons. (AI. in editione Haloand.) PP. Mense Januario post Consulatum BELISARII V.C. Anno secundo. T I T. XVIII. DE NOVI 4 OPERIS NUNCIATIONE MARITIMI ; A 8PECTUS. NOVELLA CONSTITUT. LXIII. Itnp. Justin. Aug. Longino hujus alma urbis Prafcclo. FRfiFATIO. f Ausam, quo dolose fit in hac regia Civitate circa domuum odifi- ^ eia, cohibere & emendare justum credimus. Quia enim certis ■mensuris distare domos ab invicem,Zenonis pia memoria Constitutio 6 dicit: nos etiam aliquid tale saneivimus. Sequitur autem in hac regia Urbe non pojfe aliquid ultra centum pedes prohibere maris aspe- Sum, rem omniumgratijstimam. Oportebat quidem forsan & exam- pliari mensura aspectus ejus partem , & non eos prohibere. Sed tamen hoe inopinabili quadam machinantur arte. Quidam enim centum pedum relinquentes mensuram , aut etiam parum aliquid huic addentes, deinde odificant, nihil aliud habentes , sed tau quam aliquod velum tetenderint: & cum abstulerint maris aspectum per omnem potestatem , & non repugnantes legi propter centum pedum spatium, interim odificant fine prohibitione: & dum, quod quxrunt, potiuntur, deponunt illud , quod propter utilitatem ab eis injunctum est. Sed ita schema circumvenientes otnni voluntate , extraneas possessorum constituunt domos ; quod de cstero fieri nullo modo volumus inventum. C A P. I. CEd fi quis voluerit tale aliquid excogitare & malignari , non taliter ludat: sed si hoc egerit, pro veritate domum totam odificet: & usque ad spatium totum (centum dicimus pedum) tendat, xdifi- cia faciens tanquam necessaria sibi, & inevitabilia futura, non autem propter vicini laesionem construat parietes , & velut ex quadam pictura talem extendens machinationem, privationem aspectus arripiat. Sicut enim eis , qui aliena diripiunt, directe adversamur, Lpoenis dignos putamus : ita & hxc molientes, nihilomi- nus in malitiam eorum, qui alienas res abripiunt, xstimavimus. Unde fi parvam 7 aliquam rem per modum abreptionis auferre praesument, beneficio , Vi bonorum raptorum conquadrnplatur pcena: quomodo non hunc necesse est , qui tale aliquid agit, & cogit, quod ab eo factum est, alia majori pcena multari ? hoc est , decem librarum auri inferendarum theatralibus tux Celsitudinis, üt non malus vicinus (hoc, quod in sermone) constitutus vadat deridens legem, tanquam non valentem eum propriis inhibere dispositionibus. EPILOGUS. t Quae igitur placuerunt nobis , & per hanc sacram declarata sunt legem : tta Celsitudo in hac felicissima Civitate operi termi noque contradere , L in perpetuum una cum obedienti officio servari festinet, eadem decem librarum imminente p®na contra hxc prxvaricantes , aut prxvaricari sinentes. Dat. 7 Id CP. Imp. Domino JUSTI N. PP. Aug. Anno n. JÜAN V C. CONS. J v ' T I T. XIX. DE HORTULANIS CONSTANTINOPOLITANJE CIVITATIS. NOVELLA CONSTITUT. LXIV. Antonio Contio interprete. Idem Imp. Longino gloriojis. PrafeUo felicis & regia hujus Urbis. PR/EFATIO. MUltx undique nobis accusationes ex tempore multo contra feli- x cis hujus Urbis & ejus proastiorum z hortulanos deferuntur" indignantibus cunctis de ipsorum malitia. Qux autem delata sunt' talia quodammodo sunt. ’ C A P. I. A Junt ex corpore hortulanorum etiam pretiorum xstimatores. (seu censitores) ut plurimum esse, & rem facere gravem." Quando enim horti dominus ipsum tradit hortulano mercedem subeunti, nihil aliud , quam plantarum in ipso olus astimant, &ejus xstimationem taxant, accipienti hortulano seu conductori. Cum redditurus est post implementum temporis conductor, tunc facere eos subtilissimam oleris xstimationem , ipsam vero in sextuplum & multiplex offerre : & fi quidem ipsi quinquaginta aureorum fit olus , non minus trecentis , interdum etiam & pluris, hocxfti. mare : & non usque ad hoc solum rei constituere inexplebilitatem sed & majorem illam facere ut plurimum , dicentes, quod stercoli- nuin injecerunt terrae, & quxdam inde habeant emponemata, & inde extollunt utique, quoad possunt, xstimationem, & super hxc pro xstimatione plantarum , (forte) arborum alias ; .retii accessiones facere, tametsi quando ä dominis accipiunt, nulla talis expensa imputata Iit, etiam hxc ut plurimum in pactis, consuentibus hortulanis, quod & custodient implantatas arbores; & alias 9 plantabunt. Sed xstimator, etiam in se ipso similem iein paulo post fore putans, revera pro fe ipso talem inexplebilitatem infert, ita ut si quidem miser sustineat dominus ex imperitia tantum sibi inferri damnum & sua recipere, alteri autem tradat hortulano i. sum hortum, & rursum sub illo idem patiatur, & ad luce plus tertia forte aut quarta parte tanta, patiatur illius avaritiam, peri- clitetur & ipso penitus excidere horti dominio , & ä suis rebus ab- alienetur, fiat autem & ipsi major quxdam improbitatis accessio. Nam si post haec adveniens hortulanus addat quid priori reditui, & inse ah hujusmodi conductione desinens exigat xstimationem , tanquam ex emponematibus 10 ipsius Factam, quamvis nulla penitus acceffio ex illius sedulitate Facta sit, sed forte ab initio vel per temeritatem eorum , qui tradiderunt, vel per desidiam , minoris quamparerat, locantium: qux quidem nobis omnia supra omnem videntur esse malitiam & audaciam , quam reprimi volumus ä tua Excellentia, divinae huic nostra legi attendente, & ut quemadmodum hortulanus accipit hortum a possessore, ita & ipsum reddere debeat. Et si quidem olus habeat quando hortulanus ipsum accipit, & xstimatio fit ejus, similiter & in restitutione, subtilem xstimationem oleris solius accipiat. Si vero non habeat, sed nudum accipiat hortum , sive habentem stercus, sive non, sie & restitutionem fieri oporteat: & simpliciter sie observari rei ordinem in tradente seu reddente hortulano, qualis fuit, quando ipse accepit, nullo alio contingente domino damno: xstimationem autem olerum , non solum ah hortulanis fieri, sed ä vocatis Summariis 11, & ipsis horum peritiam habentibus , divinis nimirum propositis Evangelist Non enim volumus possessoribus inutiles esse possessiones propter conductorum malitiam & inexplebilitatem. Propter hxc igitur congregatis his definies, neque permittes fraudem aliquam inferri possessoribus, sed undique ipsos innoxios & indemnes IU an si "! : 0 .at :rtl • di 1. 1. 3. C. de offic. prafell. urb. (s. Abrogatur /. 3. C. de consu- «»• (3. Abrogatur d. I. 3. C. de 'consilii, t t ^ ,I- (v Adde Nev. 169. I. ia. I. 15. I. 16. J. de servitut. prad. urban. (6. I. 12. §. 2. C. de adificiis priv. (7. Inst. vi honor, rapt. in pr. I. 2. §. :q. ;« fin.js.eoi. j' (8. Fac. /. 198. ff. de verb.ßgn. (9. Fac. I. 18 -ff- de usufruäu. (10. v. /. §. i. L 61. js. locati. (11, v. Jsev. 30. c. I. §. I. cufto- 1021 Ut terrulas, ant domus, aut vineas &c. 1022 custodies. Volumus enim in pari mensura conditionem dominorum erga hortulanos, & hortulanorum erga dominos esse, pro- pterea quod undique paritas nobis curse est , & ne alterutra pars injuria afficiatur. C A P. II. CI vero quis terram spinosam squalidam locaverit, hic vero eam O excoluerit, cultura: mercedem accipiat, & veram oleris, quod ibi erit, astimationem, atque ita fine negotio recedat, nulla avaritia , neque callide excogitata arte in ea re admissa, ut per hanc divinam nostram pragmaticam legem , & futuram ex ea dispositionem a tua Excellentia , de esetero maneamus ab hujusmodi rebus immolestati, & non reliquis nostris super Republica curis , etiam sales superveniant curae. Quandoquidem nobis non parva, non magna nostra: Reipublicx pars extra solieitndinem constituta est , omnia lustrantibus ipsis mentis oculis, & nihil inornatum, neque inordinatum, neque ambiguum manere volentibus. Comminaberis autem & poenam quinque librarum auri contra eos, qui posthac tale quid facient, aut facere permittent. ~ NE CONSULE. T I T. XX. UT TERRUL.E, AUT DOMUS, AUT VINEiE SANCTIS- fims Ecclesiae Mysis, in redemptionem captivorum aut alimoniam pauperum relictae, possint alienari secundum comprehensam hac lege distinctionem. NOVELLA CONSTITUT. LXV. Integra deefl apud Scrimgerum frater superiorem titulum. Ea primitus Latina fuit. Ejus epitome Graea apud Haloandrum. Latina apud Julianum extat. CCimus antea promulgasse legem. Hsc Constitutio localis est, ° nam promulgata est de Ecclesia Mysis , & jubet, ut si quis rem immobilem eidem Ecclesis dederit , vel reliquerit certum reditum habentem: L adjecerit, ut in continentia pauperum reditus administretur, (addit Haloander, vel ad redemptionem captivorum i ) hujusmodi legatum vel hereditas vel donatio nullo modo alienetur. Quod si incertus reditus eorum sit, domus autem relicta, vel vinea procul ä Civitate fuerit, in qua Ecclesia sita est, cui legatum vel donatio facta sit, tunc liceat tales possessiones vendere. Sin autem domus vel agri aut intra Civitatem, aut circa muros ejus fuerint, testator autem voluerit venundari ea, & ex pretio eorirtn redemptiones vel alimonias fieri, tunc secundum tenorem verborum testatoris, & in his venditio celebretur. Talis enim rei actus firmissimus est. Qui judicio conventus fuerit, si destiterit, condemnator, quippe malam 2 causam habens, & prius injas vocatus, & contestatus, & vocatus legitime, & non obtemperans. Emissa mense Aprili 14. Anno imperii JUSTINIANI sub JOANNE (CONS.) DE ALIENATIONE RERUM ECCLESI/E MYSIiE relictarum pro captivorum redemptione y & alimentis pauperum. ^Cimus antea legem promulgasse, per quam omnes alienationes u Ecclesiasticas inhibuimus. Sed postea alia lege prospeximus , quatenus liceat pro solutione Ecclesias,. vel alias, quoe piis domibus deputatae sunt, persolvere. Sed & hoc in nostra venit memo- tia, quod Martina viro sanctissimo, Episcopo Clinate Civitatis, firmam & ante legem nostram dedimus, prohibentem eum ecclefiasti- tasres vendere , neque expotentioribns ne essitatem ei imponant secandum suum propositum res ecclesiasticas alienare. Sed & in nostra venit memoria alia res, quam pro divinis fecimus vasis, pro quibus omnibus abdicavimus , ne cui liceat sacrosancta vasa & venundare, vel obligare , nisi tantummodo in redemptionem capti- rotum : quia animae redemptio aliis omnibus rebus pretiosior est. Sed hac quidem antea. Subsecuta sunt quae' nam ratione necessaria nobis fuit ad praesentis, legis memoriam. Venit enim in praesenti memoratus sanctissimns vir in hanc sanctissimam Civitatem, & edocuit nos, multas terras sine reditu, vel domunculas , vel sineas relinquere ad redemptionem captivorum , vel pauperum Emonias, & alienatione prohibita memoratos actus, licet piiffimi sint, attamen inhiberi, competens sibi, permitti legem hoc facere. Sancimus itaque, si quis reliquerit ad redemptionem captivorum, vel pauperum alirtioniam, res immobiles, siquidem certus: reditus est ex relictis rebus colligendus, manere legatum vel hereditatem, vel donationem, nulla alienatione mutilanda, cum possit ex'reditibus redemptio vel sustentatio fieri. Si autem vel certus reditus non est, vel domus pene diruta, & longe ab Ecclesia posita , vel vineae, quarum fructus non sempen similes, sed varii, colliguntur, & incursionibus forsitan Barbaricis dediti, in his tantummodo speciebus permittimus venditionem hac speciali lege in memorata Provincia fieri, fi tamen domus intra fines Ecclesiae, vel vineae juxta muros Civitatis minime posita sint: ita ut in venditionis instrumento ipsa verba testatoris exprimantur, ut ei placuit venditionem fieri, & redemptionem ex his captivorum vel alimonias pauperum celebrari. Et si hoc ita subsecutum fuerit, habeat venditio firmitatem , liceat fine metu alterius legis, & Oeconomis ecclesiasticis, & viro sanctissimo Episcopo vendere, & emptori- Dat. CP. JOAN- j bus habere easdem res firmo jure. Habebunt autem Dei omnipotentis crimen Oeconomi Ecclesiae, fi pretia , quae acceperint, in aliam causam consumpserint, licet piissima Iit, & non in praedictas duas tantummodo causas, ad imitationem legis, qua: super sacrosanctis vasis alienandis lata est. Sic enim venditio necessaria procedat, ne actus piiffimi exinde fraudentur, & anima hominum inde pereant, cum & terrarum possessio & rerum immobilium non talem habeat curam , nec ita sit necessaria : ut captivorum redemptio & vita egentium , qua & animas salvant, & Deo omnipotenti placabiles sunt. Gravitas itaque tua, quae per hanc specialem legem nostra decrevit aeternitas, tam effectu mancipare, quam observare procuret. * T I T- XXL UT FACTA 5 NOVJE CONSTITUTIONES POST INS 1 NUA- tiones earum, post duos menses valeant. Parcit autem non custodientibus subtilitatem Constitutionum super 3 testamentis in relinquendo quadrante , aut non subscribendo nomen heredis T aut non dicendo. NOVELLA CONSTITUT. LXVL Idem Impr. Ause. Joanni gloriofijf. sacrorum fer Orten - tem Pratoriorum Prafieilo , iterum Exconsuli zfi Patricio. P R JE F A T I O. CEmper legum nobis occasiones motorum negotiorum praebuerunt o causa. Pluribus enim nobis aditionibus factis occasione nostrarum Constitutionum, quas super successionibus scripsimus : (quale est , ut oporteat U ßatorem propria 4 manu heredis scribere nomen , ex quantis 5 unciis reputare oporteat Falcidiam , quam filiis parentes relinquunt , fi ve ex tribus, fi ve ex quatitor , sive etiam ex pluribus') & multis propter hoc periclitantibus testamentis cadere ne complerentur, qua in eis scripta sunt: quia licet factos sint leges, tamen non sint cognita aut provincialibus, aut etiam hic nondum forte propositos,"niillique manifestata:. necessarium existimavimus talia lege brevi corrigere. C A P. I. CAncimus igitur ex illo nostras Constitutiones, quae pro testamen- ^ tis sunt, valere , ex quo in commune facta sunt manifesta. In Provinciis autem, ex quo discreta per Metropolitas palam factae sunt, vel postea facta Fuerint: ne legum ignorantia (secundum quod dudum tenuit) testamenta homines Facientes , videantur praevaricari legem. Utautem apertius adhuc causa declaretur,, sancimus , fi scripta fuerit hujusmodi lex , hanc post duos menses dati ei temporis■ valere , & in Republica tractari, sive in hac felicissima Civitate, sive in Provinciis, post insinuationem sufficienti hoc tempore omnibus manifestam eam constituere, & tabellionibus ejus cognoscentibus virtutem, & subjectis agnoscentibus, legemque servantibus. Sic nulli omnino erit declinatio, ut nostram custodiat legem. Non enim volumus deficientium, infringi voluntates ! omnibus siquidem studemus modis ratas eas constituere.. Cur 1 enim culpabimus eos , qui positas nostras ignoraverint Conffitutio- (1. Nov. 120. c-9. *■ Sj. js.de rrjudip. (a. I. 73. jS I. t Z. tz. 3. C. de judiciis, adde (3. I. 29. C. de fest ament. Nov. I&, Mov’. jS- (4. i. I. (S- *■ aes: Avth. rn11 3 h V. Tit. XXT. XXII. Novell. LXVI- LXV 1 I ._ lies ignorata non scripserint propria L adhucj ant ante legis positionem, aut post positionem legis , antequam - — . - n. , ... ' —O— 7 '»»viju»» ,1- a» fluulidum Forte, quam scripta lex eit, ~." me apudjudices innotescerent. Si vero adjectum sit testa- Velsl d P eceP'ennttestatores, & pro^erea m „J tls oportere quod reliquum est, cis impleri, fecundum quod - ' tunc l»gibus debebatur: hoc percipiendum fecundum antiquas le- ut liquid deest tribus unciis, fecundum Mas supplementum ....... manu heredum nomina, aut etiam tres un- eias soium'reViqneri'nt filio, & non quatuor: in quo legem aut non positam esse contingit, aut positam , & eo , quod nondum proposita Fuerit, juste ignoratam ? §. f. Igitur etiam hactenus, licet antiqua constitutio fit, & in cognominis nostri posita Constitutionum Codice s , qux scribi propria manu heredis nomen disposuit, tamen plurimi praeter ejus testati sunt virtutem , ignorantes ejus legislationem : & hactenus talia praetermissa dcminciamur nostrae potestati; & omnibus semper talia poseenfibns, veniam dedimus, quoniam nondum fieri has manifestas evenerat: & sacras super bis fecimus Formas justam eis largientes veniam. Ne igitur importunitatem patiamur de his per singulos dies & Formas scribere cogamur: propterea sancimus (ficuti dictum est) seniorem quidem injustinianeo positam Codice legem valere, hic quidem, ex quo insinuata est: in Provinciis autem , ex quo directa & palam facta est in unaquaque Metropoli aut alia Civitate. Tempore namque plurimo transcunte , & nostro Codice ubique directo, non reste ignorabitur. §. 2. Alteram vero Novellam 3 , quae inter Constitutiones post Codicem posita est, decernentem , quod filiis relinquatur , valere & in hae felicissima Civitate , & in Provinciis post duos menses insinuationis, ficuti praediximus: eo quod factis ä nobis uniformibus Constitutionibus de mensura institutionis siliorum, alia quidem Graecorum lingua conscripta, propter multitudinis frequentiam, alia vero Latina , qua; etiam firmissima propter Reipublicx figuram est: illa quidem Calendarum Martiarum habet conscriptionis tunc diem : non autem tunc infumata est : alia vero est Latina voce conscripta ad Salomonem gloriosiffinniin apud Afros sacrum Profiliern tunc Prxtoriorum , Calendis Aprilis. §. 3. Quia vero neque Grxca lingua conscripta, mox palam facta est & directa , denique etiam , qux hic ad gtoriofiffiinos Prxfectos sadrorum nostrorum Prxtoriorum conscripta, ideis, Greca lingüa , Majo mense insinuata est in eadem sede atque directa : ideo sancimus , oportere ejus legislationem 4, qux de mensura institutionis filiorum eloquitur, valere hic quidem ex Calendis Majis , ut duos menses ei servemus: in Provincijs autem, ex quo hxc palam facta est, etiam ibi duobus mensibus post insinuationem servandis. Si vero nondum hactenus in omnibus Provinciis destinata est, velociter & eam & alias, qux forte non misse sunt adhuc, aut etiam postea comitante Deo a nobis faciendas mitti m ne vel mittendas esse: quatentis nostrx Constitutiones in Metropolitanis Civitatibus fiant vel faciendae sint manifestae. Provinciarum vero Praesides ipsos mittere eas, S: missuros esse per omnes Civitates sub unaquaque Provincia constitutas : ut nullus de extero occasionem fumat cuiuslibet ignorationis. §. 4. Unde praeteritum omne justam habeat veniam , valeantque defunctorum voluntates & dispositiones, vel si nuper factae sunt, sicut eas illi feceruntf vel si secundum prius tenentem legislationem literis 5 propriis non scripserunt heredum appellationes, aut testibus eas non fecerunt manifestas, aut tres uncias & non amplius reliquerunt filiis. Non enim infringi (sicuti prxdiximus) defunctorum volumus dispositiones: sed ratas eas esse per omnia declaramus : ut si vel proxime 6 scripta sint testamenta post positionem legis, nondum vero contigerit Constitutiones factas innotuisse : & superviventibus forte testatoribus non sunt mutata : maneant etiam sic institutiones, qua ab initio fecundum tunc certas extantes facta sunt leges, propriam virtutem habentes, L non accusanda , eo quod tempore, quo siiper- viverunt illi , eas non mutaverunt. Non enim omnia sunt in nobis, nec semper quibusdam tempus fit testandi repente; plerumque enim incidunt hominibus mortes, testandi eis potestatem auferentes. Quamobrem ab initio factum recte, eo quod non fuerit mutatum, non arbitramur postea mutari, aut aliquo modo infringi: sed immutilatam manere, qux tunc placuit testatoribus sententiam , valideque servari. Erit namque absurdum , ut quod factum est recte, ex eo, quod tunc non erat factum, postea mutetur. H. 5. Collective igitur dicendum, percipiant filii relictas sibi (fi ita contigerit) a patribus tres uncias ex testamentis ita factis , ges: fiat, non in quaclriuncio , quod postea quidem sancitum est, nondum tamen tunc agnitum. EPILOGÜS. f Qua igitur placuerunt nobis , & per hanc sacram declarata sunt legem : prsceptis propriis tua Eminentia omnibus faciat manifesta, & qui in hac maxima civitate, & qui foris inhabitant : quatenus omnibus fiant palam , qux ä nobis pro omnium cautela sancita sunt. Dat. Cal. Mart. Confiantinop. Dom. JUSTIN. PP. Aug. Anno. n. JOAN. V. C. CONS. (1. §.4. 2«/r. hic. (,. -i./.sy. (3. d. Nov. 1 g. (4. d. Nov. i8 . Nov. I«7. , i. abrogat. Nov. uy. t. 9. ( '6 . inpr. ilifr. bh. T I T. XXIL UT NULLUS 7 FABRICET ORATORII DOMOS PRASTER voluntatem Episcopi. Et ut deputet prius, qux circa diligentiam & statum fabricati oratorii sufficiant. Et ut Episcopi g non desint suis Ecclesiis. Et de alienatione ecclesiasticarum rerum immobilium. 9. NOVELLA CONST 1 TUT. LXVII. liem Imp. Justin. August. Mcnn# santlijf. beatijs. Arcki- cfiscopo Conftantinepoiitano , & univerß ejus trucius ■Patriarch#. P R JE F A T I 0 . qux de sanctissimis Ecclesiis sunt, multis comprehendentes EA- C.l. (7. Nov. 131. c. 7. (g. Nov. 6. c.2. (9- infr.hic. (11. Nov. 131. c. 7, adde aVo-u Leo . , s. ig. (13. inpr.fupr. hic. adde i. ait. insin. f. Aeoptrib.pubL . Nov. f, ron 14. (12. Nov. 123 (io. V. legibus, adhuc edam alia lege egemus, ad exorta negotia, & rursus emergentia sufficiente. Plurimi namque, nominis causa, non ad opus sanctiffimanim Ecclesiarum accedunt, deinde eas xdificantes, nequaquam curam ponunt, ut expensas quoque eis deponant decentes, & ad luminara 10 & ad observantium alimenta, & ad sacra ministeria: sed deferunt eas etiam in nudis xdificiis constitutas, & aut destruendas, aut omnino sacro ministerio defraudandas. C A P. I. CAncimus igitur prx omnibus quidem illud fieri , & nulli lieen- 0 tiamesse, neque Monasterium , neque Ecclesiam, neque orationis domum incipere xdificare , antequam civitatis Deo amabilis Episcopus orationem in loco faciat, & crucem it figat, publicum processum ibi faciens, & causam manifestam omnibus statuens. Multi enim simulantes fabricare quasi orationis domos, suis medentur languoribus, non orthodoxarum Ecclesiarum sdificatores facti, sed speluncarum illicitarum. C A P. II. Ut It, qui Ecclesias aedificant , prius definiant , qua ad curam & constitutionem ejus & conservationem pertinet. TAEinde non aliter quempiam Ecclesiam ex novo xdificare, priusquam loquatur ad Deo amabilem Episcopum, & definiat mensuram , quam deputat & ad luminaria, & ad sacrum ministerinm , & ad incorrnmpends domus custodiam, & observantium alimenta : & si sufficienter habere videtur, faciat prius donationem eorum , qux futura sunt deputari: & ita domus xdificetur. Si artem non sufficiat quidem aliquis ad hoc nair.en 13 forte desiderans, quo & ipse fabricator Ecclefix vocetur, & vult aliquid tale facere (multx enim & in hac regia civitate , & in provinciis Ecclefix sunt, in quibus competenti quidem administratur modo, periculum vero ruinx patiuntur per vetustatem, aut etiam parvx constitutx sunt, & inordinatxsecundum desiderium eorum, qui in eis deputati sunt) licebit ei unam talium Eechsiarnm accipienti hanc xdificare : & hic voluntate Deo amabilis orthodoxorum Episcopi res agenda est : sio enim poterit & saerx domus fabricator vocari, & nihil de suo superexpendere : deputatis jam circa hoc expensis oblatis ab eis, qui etiam prius has expendebant. 1025 Ut constitutio sacratissimi Imperatoris &c. 1026 C A P. III. De Episcopis non residentibus in propriis Ecclesits , Jic Julianus epitomator. ILlud quoque sancimus , quatenus secundum jam ä nobis pro- * latam legem i, Deo amabiles Episcopi in suis Ecclesiis maneant, & non relinquant quidem eas, tempus vero multum hic morentur, & cogant per provincias Oeconomos expensas sib, transmittere, & {auctissima Ecclesia expendat, quod & iple inde ei observare non patiatur. Sancimus igitur jam ä nobis politam legem in sua manere virtute. Si vero defuerit Deo amabilis Episcopus Ecclesiae suae amplius tempus, nullam ei mitti expensam de provincia : sed illam quidem circa actus pios & sanctissimam EccleCam expendi: ipsum vero hic errantem non expensis sanctissimam Ecclesiam praegravare : cum certum Iit, quod si plurimo tempore defuerit, qux jam ä nobis super eisdem sancita sunt, valebunt. C A P. IV. De alienatione rerum ecclesiasticarum immobilium. Q Uoniam vero contigit jam nos sanxisse z , ut si qua in provinciis alienatio rei immobilis ecclesiastica facienda est, secundum decretum hanc procedere , sicuti dudum prolata ä nobis Constitutio dicit: agi vero decretum z non solum praesente Deo amabili Episcopo civitatis, ejusque Clero, sed etiam Metiopo- leos Epis.opo: nec non & illud insuper est sancitum, ut ii Me- troppleos sanctissimus Episcopus futurus est venundare , sive ejus Ecclesiae sanctissimi Oeconomi, quid oporteat fieri: etiam hoc adjicimus, ut duo cx synrdo, qux sub eo est, Deo amabilium Episcoporum, quoscunque elegerit, ipsi intersint, & alia omni observatione custodita, qux jam sancita est, praesentia duorum Deo amabilium Episcoporum adjiciatur: ut fecundum se videatur cum sua Synodo rem agere: & sicut ipse rem facit credibilem & sufficientem ei, qui sub eo constitutus est, '■dum praesens est: ita & ipsi, qux sub eo est synodus praesens , per duos Deo amabilium Episcoporum videbitur rem praebere cautissimam, sumentem ex hujusmodi synodo testimonium. E P 1 L 0 G U S. t Hanc itaque nostram legem , & ad sedem tum Beatitudinis, & ad exteros sanctissimos Patriarchas missam, ipsi per literas proprias sub vos Metropolitis facietis manifestam, ut illi palam faciant sub se constitutis Episcopis: ut nullum lateant, qux ä nobis constituta sunt. Dat. Lai. Maji, CP. Imp. DN. JUSTIN. PP. A. An no ia. JOANNE V. C. CONS. _ T I T. XXIII. UT CONSTITUTIO SACRATISSIMI IMPERATORIS DE fiuceffionibus nuptialium lucrorum , quae apxdix, id est, non exstantium liberorum , lucra introducit, obtineat in his factis, quae acciderunt post Constitutionem: In his autem factis, quae ipsam praecesserunt , Leonis Constitutio locum habeat. , NOVELLA CONSTITUT. LXVIII. Antonio Contio interprete. P R F A T I 0 . CCimus Leonis 4 pii memoris Constitutionem de his scriptam, qui ad secundas perveniunt nuptias, sive viri sint, sive foe- minx, & nuptiale lucrum procreatis ex illo matrimonio liberis sancte custodientem , & eum, qui ita lucratur solius ususfructus dominum facientem : dominium autem illis conservantem , & jubentem , ut si quidem filii vel nepotes moriantur, nullo su- perstite , per quem , quj ad secundas nuptias transiit, dominio privetur: tunc immota & solida apud lucrantem etiam permaneat dominii utilitas. C A P. I. lPsam nos nuper ; correximus , alia quidem statuentes, volen- tesque, ut heredes mortuorum liberorum vel nepotum, sive patentes, sive alii, quicunque sint, habeant inde aliquod subsidium, lucrcnturqu e etiam jure d ominii per eorum mortem, quantum ex (i. Nov. 6. c. 2. (2. Nov. 46. (z. Nov. 7. c. 9. (4 /. 6. §. 1. C. desecund.nupt. (5. Nov. z. c.%. (6. d. I. 6. (*• N.v. 30. c. 9. §. 1. (8. Eae. /. 1. §. 6. de postulande. Tom. II. pacto non existentium liberorum erant lucraturi: reliqua vero pars ad heredes filiorum vel nepotum , qui mortui fuerunt, perveniat: nihil enim ä nobis occasione ususfructus immutatum est. §. i. Hac itaque & nunc , & in omne tempus obtinere volumus, prxterquam in his filiis, qui mortui fuerint ante nostram Constitutionem. Postquam enim praevenit lucrum solidum iam adjectum ei, qui ad secundas pervenit nuptias, liberis ante legem mortuis, nequicquam laboraverit nostra lex circa ea, quae le>6 pix memorix Leonis antevertens sub suam redegit potestatem. Itaque non solum filiis aut nepotibus non exilientibus secure habebunt, qux lucrati fuerunt, sed & si quid eorum apud alios est, secundum jus, quod domjnis competit, evincent. Hx* igitur brevi lege comprehendentes, hujusmodi dubitationes tollimus, ne assidue super causis molestiam patiamur: sed lege hse communi recolentes, his liberemur turbis, volentes servari formam, qux nostram legislationem prsceffit,- ei, qui ante eam beneficio affici meruit. E P I L 0 G U S. f Tua itaque Excellentia , qux a nobis hac de re constituta sunt, in hunc modum omnibus manifesta propriis prxeoniis & Programmatibus efficere studeto. Dat. 8- Cal. Jun. Imp. Dom- JUSTIN. PP. A. Anno 12. JOANNE V. C. CONS. T I T. XXIV. UT OMNES OBEDIANT JUDICIBUS PROVINCIARUM & in criminalibus, & in pecuniariis, & ibi negotia examinentur, nullo excepto per privilegium; nec huc conventi deducantur , nisi sacra pragmatica forma exhiberi quempiam j usserit. NOVELLA CONSTITUT. LXIX. Imp. Just. August. Confiantinopolitanis. P R jE F A T I 0 . TTNam quidem esse omnium perfectissimam virtutem arbitrandum est hominibus, qua jura omnibus distribuit: hxc est ex causa cognominata justitia. 7 Etenim unamquamque aliarum virtutum nisi subsequantur hujus bona, fiet nihil horum , qua competunt: itaque nec fortitudinem, qux non est cum justitia, laudabimus: cum scilicet patria lingua fortitudinem in armis, virtutem g appellet solum: & si quis ab ea justitiam subtrahat, delictorum solummodo, non quorundam bonorum fiet occasio, quam in nostris provinciis intuentes contemni, lege placenti Deo eam corroborare, & ad fortitudinem decentem reducere judicavimus oportere. Plurimorum namque alii quidem 1 itera» sacras, alii privilegia, alii pragmaticas formas, alii prxeepea judicum, quidam alias ex aliis adinvenientes occasiones sibi peragunt peccandi: quidam in provinciis & extra eas litigare simulant. Qui enim in quolibet loco male patitur, aut aliquod suorum amittit, aut de terminis terrx litigat, aut de proprietate, aut de poffeffione, aut de hypotheca, aut de alio quocunque : quomodo valebit in alio loco probationes horum, qux pertulit, exhibere? hxc enim agentes, ostendentefque potentiam solam & fortitudinem , ita juste credentes talia machinantur: & hxc homines perpetrant tanquam perpetuam virtutem habituro» se confidentes, & non respiciunt ad millia & decies millia exempla, quia fero tandem & in personis numerabilibus ex potentibus videmus potentes procedere, & ex divitibus divites : in omne autem avum pene ex potentibus processerunt inanes, ex divitibus autem pauperes : dum patrum injustitiam foboles est secuta: & non cogitant, neque reputant, quoniam, quod ipse quasi per se machinantur potestatibus utentes, hoc forsan contra eos, qui ex eis procreantur, agunt: non eadem potentia sequente sobolem, qua illos sequitur. C A P. I. T-Läüe 9 considerantes, präsentem ponere legem existimavimu« oportere: & prxcipimus omnibus in provinciis judicibus, quicunque nostris obediunt sceptris in universa ditione, & qux ascendentem videt, & qux occidentem Solem, & qux ex utroque est l■ 4. pr. ff. dc bis qui not. insum. /.21. in sin. pr.ff. de captiv. i. 12. C. depostlim. (9. Authenp. ssi.ia in provincia. C. ubi de cri- tninik. Ttt ktere: 1027 Avtli. Collat. V. Tit XXIV. Novell. LXIX. 1028 - - , Hhit-.ir Si vero ille quidem Forsan advenerit, aut miserit quem- ona provincia deliquit , aut ' n V> a ,V om ' accu (\tor autem desit: tunc & absolvere eum , & damna ; - r - — ' ~~ ederi calumniatorem cogat, sic eruivt temperatiores : uc pectio non putabunt potentiam divitiarum justitia . TkT_- ----- r sive de terra & de terminis , latere : ut unusquisque in I , pecuniarum aut criminmji reus sit, »ve de ro; rietate, sive de possessione, aut hypotheca, vel de qualibet alia occasione illic etiam juri subjaceat; (hoc enim apud legislatores prxcedentes varie quidem dictum est, licet non pure & sicut nos illud consideravimus) & ultra terminos litigare non quierat. §. Sive enim-magna- delicta sint, sive contractus conjurant, oportet omnibus modjs super eis & conventiones este, & care cella bunt : . prxvalere. §. I. Nec latet nos, quia fo-rian nec sufficiat W "ad pertectilsimam eausx medelam : cum judicantes potentioribus magis, quam justiora volentibus & ad provincias venientibus pra- ltent. Sed tamen novimus plurima injustitiarum curata ab hac le- ftrintnram sioivjs fuerit, & examinationem provincialem pro-; gislarione , magis autem, quantum ad nos est , totum erit sana- nterfacilem probationem: sive quidem in parvo quispiam similiter ;tum: namque non aliter tradimus cingula, nisi 6 prius jusjuran- Selirmuat: sive maius adhuc peccatum .fiat: quale est, si nec in-J dum subierint hxc accipientes, juste omnibus judicate , & puras »arvis iore potiatur, sed expectet venirein extranea terrx provin-; servare manus. Non puto post praesentem legem altero quolibet y. ' v fi, A* fal.Vtnc lirioarf» * nupm rn».mp ‘ esrentmUS atr/mento . il llll ouidern «lfte tiiriirpn* *A l C g ( psam «am : ibiqiie eum convenire, & de talibus litigare : quem neque j egebimus augmento , si illi quidem juste judicent ad legem simul & jusjurandum respicientes. De feri proscriptione toUenia. präsentem", neque in provincia Forsan , propter virtutem illius, aut infirmitatem suam convenire poterat competenter. Quid enim erit d'iir,us, quam Mum circa sublationem bovis, ant equi, aut „ . .... jumentorum alicujus, aut pe udum, aut (ut exiguum dicamus) A Rn P iat 7 autem nullus provincialibus cingulis violentos, nullo domesticx gallina, hunc cogi non in qua aufertur provincia litiga-; utens privnegio, aut potestate , aut Forma: nisi forte sacra re sed alibi currere , & ibi probationes horum , qua pertulit exi- j nostra pragmatica forma occasione publica causa pracedens, exhi- li: & aut plures expensas pati, quam rei astimatio est , aut ino-|hitum hic quempiam inferri prxcipiat: aut ex lege hoc faciat, quapiam ingemiscentem ferre? Hinc nobis multitudo plurima est in-j le est super appellationibus : licet etiam hoc ex multa panecuravi- ternellantium quotidie: & crebro in talibus causis inquietamur m»a ^plurimosmajorum judicum in provinciis appellationum con- importuni- stituentes, u-. apud illos magis appellatio, quando nondemaximo :- -t,- I negotio fuerit quxltio , Wfim in hac examinetur maxima civitate. §. i. Hanc dicentes justitix legem, adhuc potius faeiemne pim parvarum gratia occasionum : & ipsi nniltas sustinentes iates, & videntes plurimam quidem multitudinem virorum , plu- » rimamque mulierum ex propriis locis agitatas, & ad hanc venientes feliciffimam civitatem: quorum plurimi etiam mendicantes & »filicti hic agunt: interdum quoque his moriuntur. C A P. II. De prasentibus reis. OI igitur fuerint ambo in provincia & actor L reus , nequaquam ° ad aliam provinciam causa trahatur, neque ad hanc Feliciffim Jm civitatem, neque ex privilegio cujuspiam , neque ex juflione: sed \ illic decidatur. Si vero alter quidem adest , alter autem abest: qui vero prxsens est, ex domo absentis injustitiam patiitur : conveniatur omnibus modis ipse , qui injustitiam egit, sive curator, sive conductor, sive quicunque sit ejus : & liceat ei secundum provin- «ix spatium , & secundum legem communem antiquitus positam inducias accipientem, nunciare , qux de his gesta sunt, illi, ad quem causa refertur. §. i. Sed si quidem vicina provincia est , in qua hoc agitur, una aut duabus mansionibus in medio provinciarum constitutis: quatuor ei menfiuip dare inducias : si vero majus Ltspatium, fex. Si vero ex-Palsstina forsan, aut ex /Egypto, aut ex spatio gentium longinquarum, menses octo ad hoc sufficient. Sivero ex Hesperiis gentibus, aut Septentrionalibus, aut e Libya: tunc, quod etiam prxcedentibus legislatoribus sufficiens visum est, elfe tempus determinatum , hoc est, novem mensium : wtille (fi quidem ipsi nuneianti credat) litem illi eam committat. Si vero aliquid aliud de iilo sapit , alium dirigat suscepturum mo- iis omnibus actionem, & completurum omnino, qux decernenda §. i. Hanc dicentes justitix legem, adhuc potius Faciemus eam justiorem , si nulli permittamus habere contra eam quadam privilegia: neque excipi ab hac lege quolibet privilegio: nec si cuilibet sanctarum Ecclesiarum largitum iit, aut alicui venerabilium Xenodochiorum, aut aliis venerabilibus domibus, aut alii cuilibet ipsarum domuum imperialium , aut sacro patrimonio , aut sacris privatis , qux merito post supremum honorem secundo loco sunt posita: nec si aliquibus judicibus, aut in potentatu positis, aut omnino sub nos constitutis hominibus, sed obediant omnes legi, & succumbentes justitix sanctioni, honorent eam, & per omnia habeant fortem : non solum in semetipsos respicientes, sed etiam ia futuras succelsiqnes: & scientes, quia nihil peue in semetipso manet , sed currit natura, semper multas evolvens mutatymes, quas neque prx videre facile est , neque prxdicere: solummodo Deo, & Imperatore sequente ileum, hxc gubernare mediocriter & mansuete valente. §. z. Si vero quisquam utatur aliquibus sacris formis, sive pragmaticis , sive aliis, de tali commodo sibi largitis: erunt omnino infirms, judicibus maximam solventibus pomam, si omnino susceperint: & non hoc-; quod 8 fit, solummodo meditabuntur, sed quod etiam faciendum est: etenim si posthac tale aliquid impetretur ab aliquibus nostrorum subjectorum , aut ab alio quolibet, quibus prius interdiximus, inter quos complectimur (sicut dictum est) Ecolesias, & venerabilia Monasteria, • &sacras nostras domos, & sacra privata, & sacrum patrimonium: neque hoc omnino valebit. Erit autem hxc lex ubique suam juste extendens vir- sunt: nisi appellatio fuerit subsecuta, sive in majori, sive in mi- i tutem , & simul quidem futura caute constituens , simul autem, »ori causa. §. s,- Si autem ille quidem nunciet r , ille vero non; quod prxteriit,’ curans. §. z. Scitote igitur oiönes subjecti, quos ordinet, & statutum transeat tempus: tanquam firme agentem eum, qui conventus est, & pro absente persona, etiam invitum seprxsentet negotii judex apud suum Tribunal, & rausam examinans prxfente eo, qui conventionem siilcepit, condemnet etiam •um , in quo obnoxius apparuerit, & insuper illum post hujusmodi admonitionem mittere in provinciam non volentem : si tamen •mnino obnoxius apparuerit;. & si quidem locuples fit: ipse exigatur, qux decreta fünf si vero minus sitquod habet, ut non sufficiat in ista condemnatione :. tunc & de absentis rebus compleatur victori: damnum hujusmodi. C A P. III: De absentibus- reis. Z j£|I veroneque ipse apparuerit,, qui dominum litis pnesentare jiiflus est, aut qui pro eo legitime cogatur: tunc vocetur quidem legitima voce, non autem obediens condemnetur & absens, secundum schema, quod appellatur eremodicium, id est, defertx causx. Nam qui per co ntumaciam deserit , in nullo minor 4 prxfente pu- (1../..7,,§. 4. j?. de accusationib. I. ;g.§. 1$. Js. de fanis. I. z. 3 ' de re militari. I. p,..infitt.Jf. de ojfc. pnrßd. i. 54. btfin.jf. de pro- eur.i. 2. §.4, /.19. §. 2. /. Z6.r» fin. I. 45, j}'. de judiciis. I. r. C. j Deus nostris Progenitoribus & nobis donavit, quoniam hanc vobis damus legislationem , omnem vobis cautelam conferentes: & neque itinere Fatigabimini longiore , neque adversus maximos lacry- mabitis: neque nos culpabitis tanquam hxc non corrigentes: sed unusquisque de proximo respiciens poenam, in quibus forte damnifica-ur atque lxditur , & hanc curam ridens, magnum & bonum laudabit Deum , qui hxc nos sancire bene & juste illuminavit. Sit ergo poena talia committentibus aut suscipientibus judicibus & cinguli caius, & decem librarum auri damnum. EPIXOGUS. f Gloriosifiimi igitur Prsfecti nostrorum sacrorum Prxtoriorum, qui per omnem subjectam terram consistunt, legem hanc cogno- Icentes proponant, & per Diceueses sub se constitutas, & in omni y Italia, & Libya, L infulis , & Oriente, & quodcunque in Illyrico est: ut sciant omnes , quomodo eorum curam habemui, Deo, qui tanta nobis contulit,, offerentes legem: qui magnam nobis pro eis recompensationem dabit, dum talia pro causa subjectorum (2. /. S. C. ubi in rem. I. uit. C. dt dilationib. (3. AddeiVW. Leen. i°8. (4. Nov. 90. c. 9. '5. v. Nov. 53. c. 1. (6. Neu. 8. c. 7. «K te mtUcin.. m,m.. fi. u H devipriv. C 8. V. L Ig. L 'Mutent. & salutis 1029 _ Ut ordinarias Prscfecturce urbana; Scc. _ 105® salutis saaciverimus. Proponatur Constantinop. civibus nostris. 8at. Cal. Jun. Constantinop. lttip. JUSTIN. PP. Aug. Anno 12. JOAN. V. C. CONS. functionibus privans Curialem : & ei, qui hanc promeruerit, etia* prxsentem addens fortunam , & ostendens honoratiorem , & alii* Curialibus dignitate .solummodo prnecedentem. EPILOGUS. f Quia igitur placuerunt nobis, tua Celsitudo servare festinet t sciens, quia neque Curiales minuimus, & honoratiores eos omnibus demonstravimus : upsciant hx civitates per tua prxeepta, quatenus imperio datur. Dat. Cal. Julii, CP. Imp. DN. JUSTIN. PP. Aug. Anno ir. JOANNE V. C.-CONS. T I T- XXV. QT ORDINARI® PR.EFECTURfE URBAN/E ET Pnetorianx dux , & Prxfecturx, qux in cingulo, Sf qux in actu sunt, solx, non etiam honoraris liberent ä curiali , NOVELLA CONSTITUTIO LXX. Imp. Justin. Aug. Joan. glorioßjs. Orientalium Praetoriorum Prte- feclo , iterum Exconsuli ordinario , (st Patricio. PRASFATIO. pLurima horum , qux olim sancita sunt, neglecta, & non facile 1 in Republica tractata , omnino visa sunt absque lege & fine legislatione consistere. Novimus enim , quia antiquitus erat qux- dam Prxfecturx figura 1, quam honorariam vocabant , codicillis ab imperio super ea collatis: hanc autem ita nominabant, ut nihil aliud nili purum honorem iis, quibus prxbcbatur , conferret, qux Curiales non liberabat ä fortuna curiali, nisi quis eam ipso opere ministrasset: & sicut de gloriosiffiju* Magistris militum videbimus , quia nullus ex Magisterio arnivi »m eripitur fortuna curiali, nisi cum opere gesserit, (nam & Magisterium militix Prxfecturam esse nostrx dicunt leges: puri vero Magistrorum militix codicilli solam prxbent dignitatem,»fortuna non liberantes) 'sic etiam in ipsa Prxfectura fi futmusfit aliquis liber hujusmodi fieri fortuna, necesse est in ipso cingulo designatum, ab ea curix vinculis liberari. C A P. I. UEnovamus igitur hujusmodi legem, sancientes, si quandovi- AV sum fuerit imperio honorare Curialem , ut etiam liberet fortuna, dare ei codicillos administrationis, & prxparare eum in talibus constitui sedibus aut cingulis urbanx Prxfecti. rx senioris Ro- mx, & novx videlicet hujus nostrx, aut m Prxtorianis Tribunalibus, & Orientis, & Hesperix, & Libyae, nec non & Illyrici: quos omnes sub nobis fecir Deus : & ita libertate frui, quatenus magno promeriti honore . & in carpentis vesti, & clamores prx- conum audientes, insuper judiciales conscendentes sedes, hujusmodi fortuna liberi constituantur. Si vero solo eos participare voluerit honore, fieri quidem codicillos , S: his dari: tantum vero valere hujusmodi imperialem largitatem , ut ille honoratus quidem fit, & maximx curix pars esse videatur: non tamen neque provinciali curia , neque ejus albo liberetur: sed maneat sub antiqua fortuna , solum lucratus honorem: & ita gratias agens Deo & imperio, quia migravit, eum ad meliora prioris tranquillitatis educens. Sitque etiam hoc additamentum imperialium prxmiorum , quod neque publicum minuit, neque fortuna, neque consuetis ei T I T. XXVI. T UT AB ILLUSTRIBUS, ET QUI SUPER EAM DIGNITA- tem sunt, omnimodo super pecuniariis causis, fcd & injuriarum criminaliter per procuratorem dicantur : ola- rilfiniis autem in pecuniariis licere eis & per procuratorem & per se litigare. NOVELLA CONSTIT. LXXI. Idem Imp. Justin. Aug. Joanni glorioßss, Prietoriorum per Orientem Prafeclo , iterum Exconsuli (st Patricio. PRffiFATIO. QUxcunque procedunt quidem quasi honoris causa, schematis melioris sunt: quod autem hinc evenit, non honorem, sed forsan etiam quandam Ixsionem inferens , hoc bene habere judicavimus brevi mederj lege. Fertur enim quibusdam Constitutionibus 2 , ut nulli ciariffimorum liceat per se litem exercere, sed per procuratorem omnino. Sed hane quidem antiquitas pro dignitatum honore scripsit: multos autem conspicimus dignitates quidem adeptos, & inter clariffimos inscriptos, aut Comites, aut Tribunos, vel si qui alii consistunt hujusmodi: substantix vero minoris dominos, ut penitus non sufficiant ad procuratores ordinandos, & pr*- pter hoc agendas expensas. C A P. I. CAncimus3 igitur usque ad magnisicentiffimos Illustres hxc valere , & modis omnibus eos per procuratores pecuniarias exercere causas: nec non etiam injuriarum 4 per procuratorem criminali modo movere, fecundum quod datum est eis super hoc privilegium: ne cogantur aut sedere cum judicibus cum judicant: aut stare 5 rursus tanquam litigantes: ex utroque enim causa videtur incauta, aut dignitatibus injuriam sustinentibus, aut judiciali schemate indigne procedente. Post magnificentissimos igitur illustres, omnibus licentia fit volentibus procuratores ordinare, & per se lites exercere, nulla ex hoc neque prohibitione, neque damno, neque poena inferenda eis. EPILOGUS. f Tua igitur Eminentia-, qux visa sunt nobis , & per hanc sacram declarata sunt Legem, omnibus faciat manifesta , qux moris sunt super hjs agens. Datum Prid. Non. Jun. Constantinop. PP. Imp. DN. JUSTIN. Aug. Annota. JOANNE V.C. CONS. (1. v. Nov. 38. in pr. (t. 1 . r;. C. de procuratorib. (z. Authent. Hocjut. C. i. t. (4. 1 . ult. C. de injur. (;. v~.U. 3. C. ubi senatores. COLLATIO SEXTA. T I T. h } UT HI, QUI OBLIGATAS SE HABERE PERHIBENT RES ; ®inorum, aut obligati sunt eis, ad eorum gubernationem penitus noni accedant: & curatores nullo 2 modo suscipiant cessiones xiverfus eos , quorum curationem agunt, aut egerunt : haec Wtem generaliter valebunt in omni curatione, in quibus perso- nis Leges curatores prsbent: & de gubernatione pecu- niarum competentium eis, quorum negotia adminisirantur: & quando eas recondi aut mutuari oportet, aut ex eis reditus comparari. sst- __ NOVELLA CONSTIT. LXXII. _ ■ r - (it Abrogatur /. g. C. qui dare tutores. I. 7. C. de excus, tut. Imp. Justin. August. Joanni glorioßsjbno sacrorum per Orientem Prxloriorum BrrefeÜo , iterum ordinario Exconsuli (st Patricio. PRiEFATiO. Mnia quidem legislatori Reipublicx in magna cura sunt, , quemadmodum optime se habeant, & peccati nihil relinquatur: pnecipue autem instrumenta minorum, Sc qux circa eos curatio est, studiosa cura est eis , qui proferendi Leges ä Deo licentiam perceperunt: dicimus autem de eo , qui imperat. Multas itaque causas audivimus, ubi administrantibus curatoribus cessiones factae sunt adversus minores , live puberes, sive impuberes quidem, in secunda tamen aetate constitutos: & mox efficiuntur eorum domini facultatum, aut no* existcntia forsitan debita subeuntes, aut parvo pretio ceisiones (2. Abrogatur 1 . li.jf. de reb. cor. quisub tut. T 11 2 accipiet* Avth. Collat. VI. Tit. I. Novell LXXIT. I051 ■accipientes eorum, qux sunt undique fragiles: aut etiam celantes desuscepta existentia in minorum rebus, & ita cefhones accipientes secundum multas & plnres occasiones. Quid enim homo ad malitiam semel deditus non adimreniat, nt minorum res proprias faciat? „ . „ . C A P. I. Qui tutores vel curatores pupillo vel adolescenti ejse non fojsunt. l_TjEc omnia tege corrigere volumus , & prxcipue illud , ut fi *■* quis obligatum 1 habuerit minorem , aut ejus res: hunc non omnino ad curationem ejus , vel fi a legibus vocetur, accedere: quid enim non agat pro se dominus ejusdem existens, & adversarii »erum detentator nuper effectus ? propter hoc enim & illud sancimus , ut fi apertissime manifestum est, quia is , qui fit administrator , ipse est juri 2 minoris obnoxius : neque ipse curator erit, »ecubi aut cautionem furetur, aut alias probationes, qux erant IOZ2 qux ejus quasi videntur, utilitatem. §. 1. Et non solum donec fuerit curator , prohibemus eum ab hujusmodi cessione : sed neque postea gerere concedimus: ne forsan hoc considerans, abscondat rem , & prxordinans illud male, postmodnm dum ä cura cessaverit latere fecerit, quod maligne egerit, forte jam nunc non curator existens , cessionem accipiat, & rem maligne disponat. Tunc enim infirmum esse volumus, quod agitur , & non posse ullam actionem valere cessam adversus eum , cujus prius curam administraverat, sed pro non fasto id esse, & lucrum fieri adolescentis : licet hxc cessio pro veris causis facta sit: non ut remeet rursus ad eum , qui cessit, tanquam si nihil quasi in medium contra Legem visum fuerit actum : sed cadat ab eis, qux ex hoc sunt quxsita propter transgressionem nostrx Legis , & hxc minorem lucrari. klarn si non hanc imposuerimus > cenam: facilia erunt ea qux sunt malignitatis, L eum, qui cessit, faciet iterum movere: & per medium ea, qux sunt cessionis, recipiet, Legem per suam minoris, corrumpat: & curatio fiat ei rerum interitus propria -1 malignitatem circumveniens. Et hxc dicimus in omni curatore, rum. Hoc itaque Lege tutissima colligetur, ut nullus eorum, quoj in quibus omnino curat aliquorum introducunt Lege-, prodigorum -- —- j-r.-_.sl.: :..r.—. - Br forte aut furiosorum, aut amentium, aut fi quid aliud jam Lex dixit, aut si quid inopinabile natura adinvenerit. C A " — obligatas perhibent habere res defuncti , ipsiimque minorem & eins res, aut etiam qui aperte obligatus existit, ad curationem ejus accedat: neque habeat licentiam tale aliquid agere. CAP. II. Ut tutori , qui falius eft pupilli debitor aut creditor , curator adjungatur. CEd 3 & si quis jam curam gerens, obligatum sibi effectum ha- 0 beat minorem , in fe forsan hereditate perlata cujuspiam , qui minorem habuit obligatum, aut alia hujusmodi occasione : non jam solum eum esse fidelem ad impuberum aut adolescentium curam , sed conjungi tutorem alterum aut curatorem, ( hoc quod in plurimis Legum caiibus invenimus ) ut custodiat ille, ne fiat adversus adolescentem , aut ejus substantiam , ab eo , qui eum habet obligatum, in medio ulla malignitas : sed hoc ipsum ob» servet, ejusque jusjurandum , jurans in ordinatione, quia hoc custodiet, etiam eam , qux ex proditione ad concuratorem poena *ct, reformidans. CAP. HI. Ut d tutela vtl cura nullus debiti pratextu excusetur , niß hoc probaverit. TTT autem non demus recusiitionem omnibus hominibus tutelae ^ velcurx , fi dicant, quia obligatas habent res adolescentium , aut aperte obligati sunt, sancimus, fi quis dixerit obligatum fe habere minorem , aut ejus res, aut etiam minoris parentes, mox P. VI De administratione pecunia pupilli vel minorum. Q Udniam 6 autem videmus curatores, quicunque Dei memoriam -habent, ad curam difficulter accedere (nam plurimis volentibus ea, qux minorum sunt impie in se vertere , amabilis est res & appetibilis) videmus autem prscipue difficilem esse curatorum causam propter feneratorum necessitatem : sancimus, nullam 7 necessitatem ex Legibus esse curatoribus minorum pecunias foenerare, sed caute reponere & reservare : quoniam melius est eis in antiquis tutamen manere , quam usurarum appetitione etiam antiqua pecunia cadere, & periclitari quidem curatorem, si non mutuaverit: rursus autem si mutuaverit, periculum sustinere, facto forsan in debitis detrimento. Si vero ipse sponte mutuare voluerit, sub obligatione forte pignorum , aut sub aliis, qux putantur indubita tx , cautelis : tunc habeat quidem duorum mensium per singulos annos inducias : hoc quod Leges laxamentum vocant: sciat autem mutui periculum omnino ad fe venturum. C A P. VII. CI vero habeat reditus sufficientes, is, cujus cnra administratur, eos expendat. Si vero plus fit, quam sufficiat, quod plus est, reponat. Quod fi mobilis forte ejus, cujus cura administratur, substantia est : tunc illud solum mutuare curator cogatur, quantum ostendere hoc ipsum recusationis tempore apud eum, qui dedit cu- ad dispensationem sufficiet adolescenti, ejusque rebus: quod vero ratorem, & absolvi : aut si incertum est hoc, prxbeat ad sancta eloquia jusjurandum, quia ex veritate obligatum eum fe habere cre- plus est, caute recondatur. Licebit autem ei cum omni subtilitate perscrutari, si aliquos forsan invenire caute potuerit reditus, & »iens 4 recusat: & fi hoc factum fuerit, tutelam non contingere, comparare minori ex abundantibus pecuniis, modicis functionibus neque curam : sed eum ab ea re procul expelli , ne ex hoc ipso 1 publicis obligatos: venditorem vero habentes idoneum, & opu- hostem, & non curatorem adolescentulo prxbeamus. e a-p. iv. Si tutor vel curator se debitorem vel creditorem ejse ab initio tacuerit. CI vero tacuerit in initio hoc, & factus fuerit curator: sciat omni lentos reditus existentes : damus enim ei licentiam & hoc agere: fidenti, quia fi quid horum neglexerit, hujusmodi emptionis ipsum respiciet periculum. CAP. VIII. 8 vero tantum solummodo fit minoris aurum , cujus usura vir. mni 1 CI 0 actione adversus minorem, si vera fuerit, se casurum , propter) 0 eum & qui eius sunt pascere , & aliquam aliam ei prxbere vitx hoc, quod ex studio adversus hanc nostram Legem firmetur. Sed | dispensationem sufficiant: tunc necessitatis ratio nos etiam ad hoc 4» rmic /inllir^blic rfjx/ 1 llnn r »n All AV, i IV,? A fc nli» ? ILa _. s. _x__ 1 r\ ___ - 1— AnlinrnnflsL. fi quis aperte obligatus existens tacuerit, sciat etiam iste, quia sustinebit poenam, quod non possit redhibitionibus aut aliis solutionibus debiti fe miscere tempore curationis forsan arte compositis. CAP. V. Ut curatores nuUo modo cejjtones suscipiant adversus minores. TYUod fi quis (limiti dictum est) factus curator, deinde minoris ' v ^-res fuerit perscrutatus, & cessiones in $ femetipfo , ar.c per donationem, aut per venditionem, aut alio quolibet egerit modo sciat omnino infirmum esse, quod ab eo fuerit factum : & uequs perfe, neque per interpositam personam tale aliquid agi : sed undique invalida hxctalia fieri : tanquam ii neque ab initio facta fue- xint. Manifestum est namque, quia fi in talem cogitationem mci- rferi t, om n:a agi & disponi ad interitum sux animx, & ad rerum , 0 ’ <*• 8. C. qui dare tut. (2. d. I. 7. C. de excus (3. Authent. Minoris. C. qui dare tutores. . (4. Fac. I. 6 . §. i$.Js. de excusat. ($. v. d. I. li.jj. rfercb, cor, qui sub tut, (6. Authent. Novijsme. vocat, ut curatores respicientes ad Deum, ita faciant gubernationem tanquam in silis rebus. Etenim volumus , dum celebratur decretum, quod tradit curam ei, qui ad eam accedit, etiam jusjurandum e 11 m dicere sacrosancta Dei Evangelia tangentem: quia per omnem pergens viam , utilitatem adolescentis aget: quod tamen non excipiet eum a r*atiociniis , neque d Legis ordine, sed cautionem faciet ad rerum gubernationem , timentem semner circa eas , propter jurisjurandi memoriam factam. Hxc Lex a nobis pr.o cautela fit posita horum , qui curatoribus indigent. Si quid vero & aliud adinvenerimus , neque hoc Lege complecti pigebit: ut per omnia patres eorum , qui sibi auxiliari nequeunt, exista- mus. EPILOGUS. t Tua igitur Eminentia, qux visa sunt nobis, Edictis per provincias , quibus prxes, utens, omnibus faciat manifesta: utnuU C. de administr. tut. (7. Abrogatur l. 13. §. I. I. 1;. !• ?8- §■ 3 - ß'. ‘.e adminißr. & perie, tut. I. 24. C. de udmin. tut • (8. Authent. Duod nunc, C. de curat, furios. Ium wzz De instrumentorum cautela & fide, &c. tam lateant, qus ä nobis pie & pro subjectori.m providentia sancita sunt. Dat. Cal. Jun. CP. Imper. DN. JUSTIN. PP. Aug. Anno it. JOAXNK V. C. CONS. 1034 -1 T I T. II. DE INSTRUMENTORUM I CAUTELA ET FIDE , ET primum de iepofito a , & mutuo , & aliis Z documentis private quidem scriptis, habentibus autem testes, & de non habentibus testes: & de instrumentis publice confectis: & de collationibus manus proprisscripturs: & de expositis instrumentis ab iilitera- tis, aut paucas literas scientibus, & de non scriptis contractibus : & de contractibus usque ad unam libram auri: & de contractibus , qui in agris fiunt: & ut in documentis & contractibus futuris locum habeat Lex. NOVELLA CONSTITUTIO LXXIII. liem Imperator Jomini gioriojijfimo Orientalium Juratoriorum Prafeelo , iterum Exconsuli U Patricio. PRAEFATIO. ■JJOvimus nostras Leges 4 , qus volunt, ex collatione literarum 1 fidem dari documentis, & quia quidam Imperatorum super excrescente jam malitia eorum , qui adulterantur documenta , hsc talia prohibuerunt: illud studium falsatoribus esse credentes, ut aci imitationem literarum semetiplos maxime exercerent, eo quod nihil est aliud fulfitus 5 , ni/i veritatis imitatio. Quoniam igitur in his temporibus innumeras invenimus salsitates in judiciis multis, quorum fuimus auditores, & quoddam inopinabile ex Armenia nobis exortum est. Oblato namque commutationis documento, L literis dissimilibus judicatis, quoniam postea inventi sunt ii, qui de documento testati sunt, subscriptionem subdentes , & eam recognoscentes, fidem suscepit documentum , & quoddam bine inopinabile occurrit, eo quod liters quidem sine fide visas sunt, licet examinata responsa verorum testium cum veritate concordaverunt: & hoc per fidem testium , qus videtur quodammodo esse cauta. Videmus tamen naturam ejus crebro egentem rei examinatione , quando literarum dissimilitudinem saepe quidem tempus facit, 11011 enim ita quis scribit juvenis & robustus, ac senex L forte tremens, saepe autem & languor hoc facit: & quidem hoc dicimus, quando calami & atramenti immutatio , similitudinis per omnia aufert puritatem, & nec invenimus de reliquo dicere, quanta natura 6 generans innovat, & legislatoribus nobis prasbet causas. §. 1. Quia igitur imperium propteiea Deus de coelo constituit, ut difficilibus imponat, qua apud cum sunt bona, & Leges aptet secundum naturas varietatem: propterea existimavimus oportere & hanc scribere sanctionem , & dare in commune subjectis , quos nobis Dens & prius tradidit, &paulatim semper adjiciet. Etenim quiddam de deposito in scripto dubitatum & ad contentionem deductum invenimus, & oportet etiam omnino horum prospicere : itaque illico nobis est it deposito inchoandum. C A P. I. De instrumentorum cautela N fide : ost primum de iepoßto quemadmodum caute iuri potest. 017 quis igitur vult caute deponere, non soli credat accipientis 0 scripturae, (hocquod etiam in judicio quisitum est, quia enim ion professus est is, qui scripsisse dicebatur , suam este scripturam : magnum res habuit tumultum , & scribere alia coactus est , qua visa sunt veluti similia quidem , non tamen per omnia similia, & quantum ad illam scripturam , sine termino caula permansit) sed is, qui depositum dat, advocet etiam testes, ut polsibile est , honestos & fide dignos, & non minus tribus : ut non in sola scriptura &ejus examinatione pendamus : sed fit judicantibus etiam testium solarium. Etenim tales testificationes suscipimus, quas praesentes testes dicant: quia kis prasentibus subscrip/it , qui documentum fecit, is kunc noverunt. Nam si invenerimus & tales quosdam testes non minus, quam tres dignos fide existentes : neque talem interdicimus fidem: neque enim ut abbreviemus probationes, ponimus Legem: sed ut esse eas & caute esse faciamus. (1. Idh. 21. D. 4. Lib. 4. C. 21. (2. c. 1. c. 2. infr. hic. (3. c.l.insr. eod. (4. Nov. 49. c. 1. (?• L lo-st ad leg. Cornei, de falsis. (fi. Nov. 74 .c. I. (7. Authent. Si quis vult. C. quipotiores. (8. I, 10. C. de side infirum. (9. v. 1 . 15. C. d. t. C A P. II. Quemadmodum fine tabellione instrumettum mutui vel depofiti caute fieri potest. CEd & si quis aut mutui instrumentum , aut alterius cujufpiam faciat, & noluerit hoc in publico confiteri, quod & in deposito definimus , non ex ipso videatur credibile, quod scribitur super mutuo documentum, nili etiam testium habeat praesentiam fide dignorum non minus trium 8 : ut sive veniant, & propriis subscriptionibus attestentur: sive alii quidam ttstificentur, quia prasentibus eis c. nfeclum est documentum : fidem causa ex utroque percipiat, etiam literarum examinatione penitus non repulsa , sed sola noa sufficiente , augmento autem testium confirmanda. C A P. III. Si literarum sides ä voce testium discrepet. CI vero tale aliquid contigerit, quale in Armenia factum est, ut aliud quidem faciat collatio literarum , aliud vero testimonia » tunc nos quidem existimavimus ea, quae viva dicuntur voce, & cum jurejurando: hac digniora 9 fide , quam scripturam ipsam secundum se subsistere. Veruntamen sit hoc judicantis prudentiae fimul atque religionis, ut veracibus potius pro talibus credat: & nos quidem secundum hunc modum existimavimus, oportere probari fidelia documenta. C A P. IV. De instrumentis incaute compofitit. CI tamen quisquam aut deponens, aut mutuans, aut aliter contrahens , contentus fit scriptura sola ejus, cum quo contrahit t in ipso erit, ut sciat, quia in illius fide totum ipse suspendit, Si quidem, quantum ex scriptura non sufficiens videbitur fides, nist secundum nostram Legem adjiciatur documento credulitas, aut prssentia testium , coram quibus contractus est factus: aut forsitan novissimum 10ejus rei refugium invenerit: dicimus autem , quod ex jurejurando est: nam non infirmamus , quod fastum est: nam salsitates & imitationes metuentes, & nudis eis existsntibus non credentes, hujusmodi subtilitatem causae addimus: non it ut credentes privemus fide iua circa amicos , sed ut, quantum possibile est, & perfidiam & negationem multis reconvincamus modis, C A P. V. Quomodo Tabelliones caute debeant instrmnentet componere. CEd & si instrumenta publice consecta sint: licet Tabellionum ^ habeant supplementum , adjiciatur & eis , antequam it compleantur (sicut dictum est) testium ex scripto prssentia. C A P. VI. De comparatione notarum. r\Portet autem judicantes, & si qua signa 13 invenerint adferipto ^ chartis , etiam hsc requirere , & legere niti. Plurima namque novimus & ex illis apparuisse, & non facile fidem ex literarum aliarum collatione recipere, propter dudum dictas ä nobis causas. C A P. VII. De comparatione literarum. CI vero moriantur omnes testes, aut forsan absint, aut aliter non ^ theile sit fidem ex testium subscriptionibus invenire , neque Tabellio superest, qui complevit: (Ii quidem publice fit confectum,) quatenus testimonium perhibeat pro se, aut non est in civitate : sed neccssc est omnino collationem literarum suppletiones eorum, qui subscripserint, assumere: tunc competens est, properare quidem ad comparationes , (neque enim eas modis omnibus interdicimus,) per omnem autem subtilitatem procedere, & omnino, (fi putaverit eis judex oportere credi,) etiam jusjurandum injicere proferenti : Quia nihil maligni consciusin eo, quod äse profertur, nec quandam artem circa collationem fieri praparans , fic utitur eo , quatenus neque perimatur quicquam omnino , ssi per omnia munitio in rebus fiat. tz. 1. In his vero, qus conficiuntur publice documentis, li Tabellio venerit, & testimonium perhibuerit cum jurejurando, si quidem non per fe scripserit, sed per alium mini- (10. I. 1 . st. dejurejur. I. 25. §. Z.,F'. deprobationib, l. 3. C. dereb. cred. (u. c. i.infin.supr.hic. '( ir. Excip. I. 31. C. de donatio- nib. (13. Fac. I. 6 . infin. de bon postest. Ttt 3 lirantem ■103 5 Avth. Coll at. VT. Tit. II. ftr-ntem fibi & nie, fi vivit, liquidem poffibile omnino est eum vmdre & num causo prohibet ejus adventi.«, agritudo forte Tilida aut qualibet aliarum neceffitatum , qu-e hominibus ncci- dimt ’ Quod si etiam adnumeratorem habuerit instrumentum, ipse adveniat, ut tres sint testificantes, & non unus, & 8i vero ne- nue -üinwuerator assumptus est, & instrumentum ipse Tabellio tui um ner se conscripsit, atque supplevit, aut si etiam , qui boc conscripsit, non est, aut aliter ipse venire non valet: tamen cum jurejurando propriae completioni attestetur, ut comparationi non siat locus, sint etiam sic credibilia documenta. Testimonium enim & ex voce complentis factum, & jusjurandum habens adjectumi, p rabide quoddam tausie monimentum. §. 2. Quod si Tabellio defunctus est, & testimonium perhibeatur suppletioni ex alia collatione: fi quidem etiam sic habeat eum, qui conscripsit instru- n.entum, viventem, & adnumeratorem : adveniant & illi, fi quidem präsentes sunt, & habeat ex collatione adimpletionum L ex testibus causa fidem. Si vero nullus horum sit, tunc fiat quidem completionum collatio: non autem sola haec ad hoc sufficiat, sed & aliorum subscribentium forte aut contrahentium scripturae examinentur: ut ex plurimis comparationibus, tam completionis, quam subscribentium forte, aut etiam contrahentium, una quaedam colligatur undique & efficiatur fides, tz. 3. 8i vero nihil aliud inveniatur praeter collationem instrumentorum : quod hactenus valuit, fiat: ut, qui profert, ad collationis documentum juret solcmniter. Ut autem aliquod omnino causa sumat augmentum ad majorem negotii fidem : & ipse, qui hoc petit fieri, juret: quia non aliam idoneam habens sidem.ad collationem instrumentorum venit: nec qnicquam c irca eam egit aut machinatas est, quod postit forte ve - ritatem abscondere: de quibus licebit sese liberare contrahentes, fi consenserint utrique ad hoc venire, ut insinuent instrumenta: & profiteantur ea sub gestis monumentorum ijjsi contrahentes, quatenus priventur nequitia & corruptione & salsitatibus: & qua:- cunque alia mala corrigentes, präsentem promulgamus Legem: iis, qua dudum ä nobis in collationibus literarum factarum, per scripturam propriae manus sancita sunt, in sua virtute manentibus: procul dubio & in iis, qui literas nesciunt, quae olim valent in judiciis, suam habentibus firmitatem : quoniam quidem ex judiciali forma acceperunt examinationem haec talia competentem. C A P. VIII. Imperiti literarum quomodo caute contrahant. {VPortet vero in iis, qui literas 1 nesciunt, & testes & omnino Tabularios adhiberi, in quibus locis sunt Tabularii: maxime autem testes non ignotos contrahentibus : ub quidam scribant pro illiterato, aut paucas literas sciente: alii vero attestentur, quia etiam priesentibus eis hac gesta sunt , & scierunt eum: & ita talium instrumentorum suscipiatur fides, manifestum existens, quia non minus, quam quinque testes in his talibus adhibendi sunt: inter quos erit & qui scribit pro.2 contrahente, aut totum , [aut post ea, quae ] post paucas 3 literas illius posita sunt: quatenus nihil omittatur de summa subtilitate. C A P. IX. De conti actibus Jtne scripto compostis. ITT ha?c dicimus super instrumentis ex scripto confectis: nam si quis facere quemlibet contractum ex non scripto voluerit, hoc manifestum est, quia aut per testes, aut per jusjurandum fidem percipiet: actore quidem testes deducente, pulsato autem jurante Sut referente, fi uti judex negotium disposuerit. Ut 4 autem nihil sit neque horum inemendatum : illud quoque adjicere Legi bonum est, ut fi usque hd unam auri 5 libram fuerit contractus : hnjusiuodi observationem in hoc minime custodiri, sed secundum hoc, quod tunc actum est, causam fieri, ut non de rebus exiguis 6 III. Novell. LXXni. LXXIV. i 0 ?6 hactenus apud eos valuerunt, & nutie fitjt etiam firma: hoc enim & in ipsis testamentis, quibus maxime studemus, jam ä nobis sim. citum 8 est. Valeat itaque Lex in omnibus , qu® post 9 hac facienda sunt instrumentis & contractibus: quod enim jam transivit, cur quispiam sanciat? Hanc autem Legem peperit contentionum multitudo factarum quidem in litibus, apud nos autem introductarum , quatenus quotidie inter sese contendere homines compescamus , prieauferentes eis altercationes per legislationis subtilitatem. E P I L 0 G U S. f Quapropter convenit tuam Eminentiam hac cognoscentem manifesta omnibus facere subjectis, & qui hic sunt, & qui in gentibus: etenim ad alios gloriosissimos Prafectos, & qui iu Hesperia sunt, & in Libya, & qui in Septentrionalibus (dicimus autem in Illyrico) scripsimus, ut otpnis nobis Respublica plena fiat hac Lege subjectorum medente concuffionibus. Datum Prid Non. Jun. CP. Imperat. DN. JUSTIN. PP. A. Anno 12. JOAnI NE V. C. CONS. J T I T. III. QUIBUS MODIS NATURALES FILII EFFICIANTUR legitimi & fui 10, supra illos modos, qui in superioribus Constitutionibus continentur. NOVELLA CONSTITUT. LXXIV. Imp. Justin. Aug. Joanni gloriofijf. sacrorum per Orientem Pru- torior. striesecio, iterum Exconsuli ordinario est statricio. P- R fi F A T I 0. J^Ecte dictum est h prsedecefioribus nostris, & ante omnes i J«. liano u sapientissimo, quia nulla Lex neque Senatusconsultum prolatum in Republica Romanorum, videtur ad omnia sufficienter ab initio promulgatum, sed multa indigere correctione, ut ad natura varietatem & e jus machinationes sufficiat. Igitur de iis, qui ex naturalibus ad suorum jus perveniunt, & multas & varias conscripsimus Leges. Ex his autem , qua ä natura rerum per singula moliuntur, invenientes aliquid deesse iis, qua jam statuta sunt: hoc in prasenti corrigimus. Sancitum 12 namque est, utsi quis habens mulierem puro sibi affectu consternatam, deinde filios procreaverit, & postea etiam nuptialia fecerit instrumenta 13, & legitimos ex ea procreaverit filios: neque ii, qui prius nati sunt, maneant naturales: sed L ilii connumerentur suis, eo quod occasio omnino eis sunt nasci legitimis. Sed habuit etiam ista Lex correctionem 14: nam quia secundi & post dotem nati mortui sunt, ideo volebant quidam nequaquam priores ä non existentibus adjuvari : & hoc emendavimus, & dedimus eis etiam sic, vel si mortui sunt ii, qui secundi Fuerunt fratres , habere jura legitima. Illud quoque adjicientes, (quoniam & hoc dubitatum est) ut vel fi aliqui filii post dotalia non nascantur, attamen praecedentes licet ante dotalia nati sunt, inter suos adscribi, patre quippe ad hos festinante. §. 1. Sed 15 & aliud quiddam tale occurrit: exhujus- modi namque consuetudine nati filii erant alicui: at ille eos volebat ä nobis adinvento modo facere suos, nuptialium confectione documentorum : deliberante autem hoc patre, mortua est mulier, & constitutionis eum deseruit modus. Non enim erat, ad quam oporteret nuptiale confici documentum, & naturales manebant filii invito patre. Et quiddam etiam fecundum tale exortum est apud viros neque nobis cognitos. Procreavit enim quidam filios non legitime, & filios quidem ultra quam diligebat, & legitimos sibi fieri fecundum Legem volebat. Ea autem , qiue sunt mulieris, non erant omnino fine peccato, neque dignam eam existimavit legitimo quodam nomine, qua etiam 1'emetipsam injuriaverat; scffi- . cit enim hoc tantum dicere. Quapropter fecundus iste modus est, maximas attritiones homines sustineant. Hic autem omnia tenere qui filios gravat: in priori quidem post mortem matris: infecundo >n civitatibus volumus: nam in agris (ubi multa simplicitas 7 Ivero per id, quod illa peccavit. §. s. Novimus autem etiam quen- tft - neque scribentium aut tefliuro multorum copia eft) sjiue j tlam tertium modum: Pater namque volebat legitimos facere filios i v. strov. 44.C.1. in pr (s. Fac. I. Z. §. 2. J. de accusat, j (10. Conjunge tfov. S 9 - adde §. ult. Inst. de nuptiis. Lib. C. 27? Ut J 1 6. •> / An An’*Un,e Ia /5 / 3 * /. IT-.- n I 17-_ -. r . ^ _ > .. .* - i . 1 (?. L ult. §. 2. C. de jure deliber. (4. Authent. At fi contractus. C. destdrinflrum, (9, Adde /. ult. C. fi certum petatur. (6. v. A 'ov. 69. c. 1. § 1. §. 16 . Inst. de rer. divis. (7. v. I. 3. C. de defensor, •ivit. (z. I. ult. C. de testam. (9. I. 7. C. de legib. Nov. 12. c. 4. (11. I. 10, n. 12 ff. de legib. (12. l.vo.C.dena- tural. liberis. (13. v. I. 5. 1 . io. I. 11.“ C. d. V. (1$. Authent. strteter ea. C. d. t. (14. i. I. u. & io$7 Quibus ffiodis naturales filii efficiantur legitimi, &c. ioz8 tc ad ea» qua de dotibus sancita sunt ä nobis, respiciebat: filii vero sentientes, quoniam quosdam inopinate evenissent ad matrem eorum (licet uxorem non legitimam existentem , ä quodam cognato divite) maligne simul & dolose agentes , matrem occultaverunt, »e eos facere legitimos esset patri possibile , & moriente forte matre , maternarum rerum fruerentur usufructu : hoc quod patribus dat benefaciens Lex. Talibus itaque resistere artibus, Legis «st proprium subtilis, quam in praesenti sancimus. C A P. I. J)e varii] modis kgitimandorum filiorum naturalium , & de ’"gi- timatione per matrimonium , seu de contracio cum m . . naturalium liberorum matrimonio ab ipso patre naturali. C1 quis sane non habens filios legitimos , naturales autem tantummodo, ipsos quidem suos facere voluerit, mulierem vero aut non habet penitus , aut qua non fine delicto sit, aut qua non appareat, habeat autem secundum quandam Legem ad matrimonium pripeditam : damus ei fiduciam nova quadam & nunc adinventa a nobis via ad legitimorum jus perducere naturales , procul dubio suis in talibus casibus non existentibus filiis. Sicut enim quidam 1 praecedentibus nos adinventus modus est, qui libertos ad ingenuitatem deducit, praemandans quidem eos alio quodam actu , & dans eis aureorum jus annulorum , postea vero ad ipsam deducens naturam , qua servum & liberum ab initio non discrevit, sed liberam hominis fecit prolem: sic & nos hunc modum adinvenimus taufe : & licebit id patri, ut in iis, qui dudum ä nobis dicti furit, modis, vel etiam si quis alter occurrerit talis : multas namque, ficut praediximus, naturae sunt novitates. Liceat igitur, (sicuti prodiximus) patri, si legitimam non habeat fobolem , filios restituere naturae, & antiquae ingenuitati, fi ex libera ei fiant, & suos de catero & sub potestate habere: neque enim d principio , quando sola natura sanciebat, hominis (antequam feriptse provenirent Leges) fuit quadam disserentia naturalis atque legitimi, sed antiquis parentibus antiqui filii mox ut procedebant, fiebant legitimi. Et sicut in liberis 2 natura quidem liberos fecit omnes , bella z vero servitutem adinvenerunt, sic etiam hinc natura quidem legitimas produxit foboles : attamen ad concupiscentiam diveriio naturales eis immiscuit: tanquam ergo similibus passionibus factis, oportet etiam medelam ex qualitatibus inveniri: illam quidem a prodecessoribus nostris, hanc vero a nobis. C A P. II. De legitimatione ex testamento. Alt» igitur licentia patri matrem in priori statu relinquenti, £ ex u veritate aliquid circa thorum apparuerit deliquisse , ' aliter namque fieri hoc in talibus casibus non permittimus) & si quaedam tircumventio est , aut non est, aut lateat, aut aliqui,i etiam aliud fiat circa eam , aut quod prohibeat venire ad viam ducentem ad dotalia: etiam sic providere filiis, & offerre Imperatori precem ioc ipsum dicentem , quia vult naturales suos filios restituqre natura , L antiquie ingenuitati , & legitimorum juri, utsub potestate tjns consistant, nihil a legitimis filiis differentes: & hoc facto exinde Elios frui taii folatio : & neque fraudare posse patrem , & celantes matrem , & jus legitimorum abjicere. Uno enim hoc modo »mnibus hujusmodi natura excelsibns & adinventionibus , in iis, qui legitimos non habent filios, medemur, ita brevi soiatio tantum »atura impetum corrigentes. §. 1. Si vero solummodo naturalium iliorum pater hoc quidem propter quasdam fortuitas circumstantias fon agat: moriens vero sub quodam praedictorum casuum scripse- »it testamento, vestejibi eos legitimos filios succejsores : etiam hujus «i damus licentiam : supplicantibus tamen etiam sic filiis post nortem patris , & hoc dicentibus, & ostendentibus patris testa- aentum, & heredibus existentibus , in quantum pater eos scripse- lit: Lab imperio hoc percipientibus r ut in uno eodemque hoc , tuod agitur, sit donum patris & principis : id est dicere , naturse simul & Legis : & hoc dicimus nullum anteriorem legitimum perimente s modum : sed etiam hunc addentes , in quibus illos (l. Nov. 73. inpr. (2. Nov. 89. c. 1. c. 9. (z. §. 3. Inst. de jertperson. I. 4. js. dejust. & jure. I. 64 -ff. decond. indeb. (4. Au- >bcut. Item, C. denaturalib. lib. (5. v. tit. C. de adopl. (fi. Nov. * 9 -c. 7. U n. §. 2. /. 7. C. de natur alib. lib. (7. I. II. in pr. C. krtpui. I. 30. Js. deregsjur. (8. 1 . 41» pr.jj'. de legat. 3. /. 19. accipere non licet; omnino enim suis existentibus, deinde naturalibus procreatis, aut primitus natis, nequaquam legitimorum jus eis adjicitur: nisi forsitan per Constitutiones nostras, qua dotalium instrumentorum introduxerunt modum, C A P. III. De legitimatione per adoptionem. CT nos non latuit, quia etiam adoptionis ; modus erat anti- quitus ab aliquibus ante nos Imperatoribus super naturales ad legitimos transferendos non improbabilis existimatus: sed aeque piae memoriae noster Pater 6, & Constitutio ab illo prolata , talia reprehendit. Manere ergo & illam in suis terminis volumus : quoniam castitatem diligenter consideravit: & in- competens est, quae bene exclusa sunt, rursus adRempublicam revocare. C A P. IV. Qui Jine dotalibus instrumentis nuptias contrahere non fojsunt. Julianus hic nutu. 343. I Llud quoque melius arbitramur constituere competentes, quod A ex plurimo causarum experimento cognovimus : multae quidem & continua lites nunciatae nostrae Majestati, ad opus nos deduxerunt hujus Legis. Quia enim & antiquis promulgatum est legibus, & a nobis ipsis sunt hac eadem constituta , ut etiam nuptice extra dotalia documenta ex solo 7 ajsellu valeant (fi rata fint : sed falsatis contractibus nostra ex koc est completa Respublica: (nam introeuntes testes sine periculo mentientes , quia vir vocabat Dornte nam 8 cohaerentem , & ista illum similiter nominabat: & sic eis finguntur matrimonia non pro veritate confecta) hoc existimavimus oportere secundum naturales definire Leges. Novimus etenim, etsi castitatis fumus amatore- , & hoc nostris sancimus subjectis, sed nihil esse furore amoris vehementius : quem retinere Philosophiae est perfectae, monentis etiam Si infilentem atque inhaerentem concupiscentiam refnenantis, ut ii, qui hoc tali detinentur, fi abstinebunt sermone ad eas , quas amant, quae eis non per blandimenta conferunt: denique in tantum etiam ante nos legislatores tales scierunt animorum affectus, ut etiam donationes 9 constante matrimonio prohiberent: ut non concupiscentiae magnitudine victi, latenter paulatim conjuges scmetipfos privarent sua substantia. Hac ergo casta Lege sancire bene se habere credidimus. §. 1. In majoribus 10 itaque dignitatibus , & quaecunque usque ad nos & Senatores, & magnificentissimos Illustres, neque fieri haec omnino patimur : sed lit omnino & dos, & antenuptialis donatio : & ad omnia , qua honestiora decet nomina. Quantum vero in militiis honestioribus & negotiis , & omnino profeffionibus dignioribus est: si voluerit legitime uxori copulari, & non facere nuptialia documenta: non sie quomodocunque & sine cautela effuse , & sin« probatione hoc agat, sed veniat ad quandam 11 orationis domum, & fateatur sanctissima illius Ecclesiae defensori: ille autem adhibens tres aut quatuor exinde reverendissimorum Clericorum , attestationem conficiat declarantem , quia sub illa indictione , illo mense , illa die mensis , illo imperii nostri anno , Confide illo, venerunt apud eum in istam Orationis domum iste , (fi ista , (fi conjuncti sunt alterutri: & hujusmodi protestationem, ii quidem accipere volunc aut ambo convenientes, aut alteruter eorum , & hoc agant, & subscribant ei, & sanctissima: Ecclesia defensor , & reliqui tres, aut quantoscunque voluerint: non tamen minus trium literis hoc significantibus. §.2. Si vero etiam hoc illi non egerint: ille tamen talem reponat chartam venerabilis illius Ecclesia Defensor ini ejusdem sanctissima Ecclesia Archivis 12 (hoc est. ubi venerabilia vasa servantur) pradictas subscriptiones habentem: ut reconditum fit omnibus ex hoc munimen , & non aliter videatur nuptiali affectu eosdem convenisse, nisi tale aliquid agatur , L omnino ex literis causa testimonium habeat: his ita gestis, & nuptias, & ex eis fobolem esse legitimam. Hac autem dicimus, ubi non dotis, aut antenuptialis donationis fit documentum : fidem enim in solis testibus suspectam 13 habentes , ad präsentem venimus §. I .js. de annuis. I. tät. §. 1. ff, de auro. (9. 1. 1. (fi tot. tit.ff, (fi C. de donat, inter vir. (fi uxor. (10 Vide tamen Nov. 117. c. 4. (11. Adde Nov. Leon. 89. (ir. Fac./. 9. §. 6. ff. de panis. L 30, in sin. C. de epifeop. audient. (13, Vide tamen'!. 15. C. de fide instruas. i disp»- *°39 Avth. Collat. VI. Tit III. c. fqq. Novell. LXXIV. c. fqq. 1040 dispositionem. §. 3- Quisquis autem in abjecta elegit vita, par- v* quidem substantia: dominus consistens , in noviihma vero vitae parte jacens, habeat etiam in his licentiam. Sed neque agricolas aut milites armatos, & quos Lex Caligatos appellat , (hoc est viliores i & obscuriores) perscrutamur , quibus civilium causarum ignorantia est, & solius circa terram operationis, & circa bella concupiscentia: causa est studiosa, & juste laudabilis : lic ut in vilibus’ personis , & in militibus armatis obscuris & agricolis licemic sit eis & ex non scripto convenire, & matrimonia celebrare inter alterutros: sintque filii legitimi, qui patrum mediocritatem , aut militares , vel rusticas occupationes & ignorantias adjuvent. C A P. V. talia conversentur modum , & nostram considerantibus providentiam : quia omni occupationi alteri eorum utilitatem praeponi- mus. Datum Nonis Junii, Confiantinopoli , Imper. DN. f U- STINIANO PP. August. Anno i;. JOANNEV. C C 0 N S. Indict. tS st. o>. svaj. Si divinis tallis Evangeliis juraverit quis in doma privata aliquam uxorem fare. Q Uoniam autem interpellationibus , qux nobis fiunt semper, -omnium tamen aflidue mulieres audivimus ingemiscentes & dicentes , quia quidam earum concupiscentia detenti, ducant eas in domibus suis sacra tangentes eloquia , aut in orationis domibus jurantes , habituros se eas legitimas uxores ; taliter eas habentes tempore multo , & forte suscipientes filios , deinde dum se satiaverint earum deliderio, aut extra filios , aut cum filiis, eas projicientes de suis domibus: judicavimus etiam hoc oportere sancire: Ut li r mulier ostendere potuerit modis legitimis, quia fecundum hanc figuram vir eam acceperit domi, ut eam uxorem legitimam haberet , & filiorum legitimorum matrem , nequaquam penitus licentiam esse ei hanc de domo praeter ordinem Z Legis expellere: sed habere eam legitimam, & filios suos esse ei: & illam, si quidem indotata sit, nostrae Constitutionis uti bonis , quartam 4 substantiae viri percipientem, sive expellatur, live prius moriatur vir: non perscrutantibus nobis live repudio utens dimittat eam , sive etiam sine hoc : neque enim verisimile est eum mittere repudium , qui & ipsas nuptias denegat: sed si eam irrationabiliter expellat de domo, hoc ipsum iit adversus virum justa causatio, L-mulier hoc facto repudium ei mittat, & exigat quartam , si uxor ostensa fuerit extitisse : licet extra dotetis convenerit, viri jurijurando credens. Quid ; enim agat aliud , qux ad dotem non est idonea, quam ut lemetipiam pro omni dote contradat? K. I. Sit autem & soboles legitima etiam invito patre. Qui enim ad hoc nuptias fecit, & filios procreavit, ut mulier legitimorum ei filiorum fieret mater: non potest ex tali natos germine, rursus ut naturales abjicere : neque quasdam postea forte nuptias post mortem uxoris, aut repudium contrahens , eos, qui ex illis nascuntur nuptiis velle habere eos solos esse legitimos : nisi eis etiam illi priores fuerint copulati, quorum similiter pater est, teste existente nuptiarum priorum quidem Deo, fecundarum autem Lege. Eadem nobis Lex pro cautela sit nuptias contrahentium promulgata : & si filii quidem ex talibus processerint nuptiis, erunt fui: & his legibus, qux sunt de suis positae, fruentur. C A P. VI. jQui Jint filii legitimi , naturales , Ö* neutrum , id est , ese damnata coitu. CI quid autem praeter hsc fiat, non tamen ex conscripta proce- 0 dat copulatione, erunt naturales: & qux ä nobis largita sunt naturalibus, sive ex testamento , sive ab intestato, potientur. Eos enim , qui semel ex odibilibus 6 nobis, & propterea prohibitis nuptiis procedunt, neque naturales vocari , neque parti- •ipanda eis ulla clementia est: sed sit supplicium etiam hoc patrum , ut agnoscant, quia neque quicquam peccatricis concupi- fcentix eorum habebunt filii. EPILOGUS. -f- Qux igitur placuerunt nobis, & ad hominum medelam, & »aturx plenitudinem per hanc Legem statuta sunt, tua Celsitudo manifesta faciat universis, programmatibus propositis , per qux •mnibus Lex erit aperta, cognoscentibus secundum quem circa (1. Fac. I. 9. in sin. ff. de cuftod. I. i\. C. de nuptiis. tamen l. 24. Js.de ritu nupti (3. Asoti. 22. c. 15. §. 1- (4 d. Nov. it. c. 18. Nov. ;z. c. 6 . inpr. Nov. (2. Vide 2. c. 16. 117.C. ($. v. L 13. C. quipotitresi (6. Nov. 8A. e. ult. Authent. Ex\j'wöf. cccte/. Nov- 133. c. 38. T I T. IV. DE APPELLATIONIBUS S I C I L I JE, 7. NOVELLA CONSTITUT. LXXV. CIcilix appellationes suscipiat Quxftor, & interveniant Psephis- 0 mata tam ecdicorum , quam patrum. **'. E X EPITOME EJUSDEM JULIANO. DE APPELLATIONIBUS IN SICILIA PORRECTIS. A Ppellationes , qux in Sicilia porriguntur adversus sententias Prxtoris, vel Ducis, vel cujufvis alterius judicis in Sicilia constituti, apud Quxftorem in hac regia Urbe exerceri prxeipi- mus , ut ipse discutiat causas provocationis, & sententiam dicat , & nostro imperio referat , ut nostra auctoritate sententia ejus roboretur. Sed & si aliud civile emergat, veluti Defensoris confirmatio , vel decretum patris civitatis Sicilice: similiter ad Quxftorem referatur , L calculo ipsius confirmetur , nostra scilicet auctoritate suggerente Quxstore sequenda. TIT. V. H/EC CONSTITUTIO INTERPRETATUR PRIOREM Constitutionem, de iis , qui ingrediuntur monasterium S, & de substantiis eorum, & ex quo tempore oporteat eam valere. NOVELLA CONSTITUT. LXXVI. Idem Imp. Aug. Jaanni gloriofijf. Orientalium f ratariarum Brxfetio , iterum Exconsuli esi Fatricio. PRLEATIO. ad noS pervenit , quam ('Ansa talis ad noS pervenit, quam existimavimus oportere competenti uti ä nobis interpretatione, simul Se. adjutorio. Cognovimus etenim , quia mulier quxdam habens filium sibi ex nuptiis legitimis procreatam, voluit quidem segregare se i communi ista conversatione, L in quodam mulierum monasterio commanere, plurima bona faciens mulieribus reverendissimis ibidem congregatis. Et quoniam nostrx pietatis lex 9 vult eos , qui se monasteriis dederint , seu viros, seu mulieres, antequam ingrediantur monasterium, eo quo voluerint modo , qux sua sunt, disponere, nec posse , postquam ingrediuntur monasterium , ulterius agere quicquam de propriis , utpote domini rerum non existentes ulterius, eo quod sanci- verimus nos hujusmodi viros & mulieres cum corpore & anima ipso ingressu ad monasterium dedicare se ic sinsque substantias , & si quidem decesserint, manere etiam sic eorum substantias in monasterium , eo quod demini harum ulterius non existnnt : hinc autem metuere , ne forte , quamvis nostra Constitutio multo posterior sit , quam quod ia prsdi- ctam venerabilem domum ingressa est , aliqui prohiberent eam prospicere suo filio : & oportere propter prxdictum metum hxc interpretari, & lege nostra fieri manifesta, quia uihil lxsa sit, aut ipsa aut filius ejus circa ejus succeflionem ex memorata Constitutione. ai ;ocii r.d complexu. C. de ince/l. U inutil. nupt. (7. Adde Nov. 104. (8. Nov. (9. d. Nov. 5. c. 5. (10, Authent. Ingres- C, de C A P. 1041 _ • Ut non luxurientur homines &c, 1042s C A P. I. pRopterea sancimus, fi quis monasterium habitaverit vir aut nui- lier ante pradictam nostram Constitutionem 1, aut liactenus habitat, & maxime filiis existentibus, nullam habere necessitatem nunc eorum substantiam in monasterium, seil filio aut filiae transmittere aut totam , aut etiam partem fuse lubstantix: aut etiam , quo voluerit modo , res suas disponere : utpote primam illam legem alia nostra hac Constitutione interpretante, (eos enim, qui semel ante memoratam dudum nostram legem monasteria intraverint, in nullo postea posita lex contristatura est , aut ablatura eorum , qua prius eis , ut liceat, data sunt) neque prius nosti:® legi impedimentum penitus Faciente, eo quod neque possibile fit hoc fieri, ut oportuisset prius disponere , & ita ingredi in monasterium. Sivero nulla tunc tali lege posita, in monasterium ingressa est: quomodo fieri potuerit converti oruinem legis , & exigere eos , qui prius ingressi sunt monasterium , illa Facere, qu® prius ignorata, postea per sacram nostram Constiturionem sunt innovata ? Sed unumquemque competit secundum sua tempora exspectare , & ea quidem, qu® post legem sunt, ira qu®rere fieri, sicut lex vult: si quid autem ante legem subsecutiini est, hoc non commovere, neque perscrutari, sed in priori figura relinquere. §. 1. Hxc igitur iex pro interpretatione utili posita sit prioris nostr® illiut Constitutionis : ut illa in 2 posterioribus temporibus , ex quo facta est, locum habeat, & iis , qui postea convertentur , viris ac mulieribus posita sit: fibique potestatem in itllycuftodiat: nihil horum , qu® antea fuerint, perscrutando, cum licentia iit prioribus viris ac mulieribus , qui habitaverunt, aut etiam hactenus habitant in monasteriis , & maxime filiis existentibus, suas res quo volunt disponere modo. EPILOGUS. f Tua igitur Eminentia, qu® placuerunt nobis & per hanc sacram declarata sunt legem , solennster per Programmata sua omnibus Facere maniFesta Festinet. Dat. Idio. Octoor. Itnper. DN. JUSTIN. PP. A. Anno ir. JOANNE V. C. C 0 N S. Indictione 2. T I T. VI. UT NON LUXURIENTUR HOMINES CON- tra 3 naturam , nec jurent per capillos Dei, aut aliquid hujusmodi , neque blasphementur in Deum. NOVELLA CONST 1 T. LXXVII. Imp. Justin. August. Consi nntinopotitanis. PRfiFATIO. HMnibus hominibus, qui recte sapiunt, maniFestum esse puta- u mus, quia omne nobis est studium & oratio, ut crediti nobis 1 Domino Deo bene vivant, Sejus inveniant placationem: quoniam & Isti misericordia nem perditionem , sed 4 conversionem cSt salutem vult : §5? delinquentes . qui corriguntur , suscipit Deus: propter quod nos omnes invitamus Dei timorem in scnsiiu:s accipere, & invocare ejus placationem : & novimus, quia omnes , qui Dominum diligunt, & misericordiam ejus sustinent, hoc Faciunt. C A P. I. TGittir quoniam quidam diabolica instigatione comprehensi , & gravissimis luxuriis semetipsos inserunt, & ipsi natur® contraria agunt: istis injungibus , in sensibus accipere Dei timorem, L futurum judicium, L abstinere ab hujusmodi diabolicis & illicitis luxuriis , ut non propter hujusmodi impios actus ab ira Dei justa inveniantur, & Civitates cum habitatoribus earum pereant. Do- ■ ceinnrenim 3 divinis Scripturis , quia ex hujusmodi impiis actibus t & Civitates eum hominibus pariter perierunt. §. 1. Et quoniam 1 quidam ad h®c, qu® diximus, & blasphema verba , & sacramenta de Deo jurant, Deum ad iracundiam provocantes: istis injungi- 1 mus abstinere ab hujusmodi, & aliis blasphemis verbis, &non jurare per capillos est caput , U bis proxima verba. Si enim contra homines ; Fast® blasphemi® impunit® non relinquuntur : multo magis, qui ipsum Deumblasphemmt, digni sunt supplicia sustinere. Proptcrea igitur omnibus hominibus hujusmodi prxeipimus a praedictis delictis abstinere , & Dei timorem in corde accipere, L sequi eos, qui bene vivunt. Propter talia enim delicta, & Fames, & terr® motus , & pestilenti® fiunt: & propterea admonemus abstinere ab hujusmodi praedictis illicitis , ut non suas perdant animas. Sin autem & post hujusmodi nostram admonitionem inveniantur aliqui in talibus permanentes delictis: primum quidem indignos semetipsos faciunt Dei misericordia: post hxc autem & legibus constitutis subjiciuntur tormentis. §. 2. Pracipimus enim gloriosissimo Prxfecto regi® Civitatis, permanentes in pradictis illicitis Sc. impiis actibus post haue admonitionem nostram comprehem- dere, & ultimis subdere suppliciis, ut non ex contemptu talium inveniantur & Civitas & Respublica per bos-impios actus laedi. Sii enim & post hanc nostram suasionem quidam tales invenientes „ hoc subtercelaverint: similiter a Domino Deo condemnabuntur» Ipse etenim gloriosissimus Prafectus si invenerit quosdam tale aliquid delinquentes, & vindictam in eos non intulerit secundum nostras leges: primum quidem obligatus erit Dei judicio, post hxc autem & nostram indignationem sustinebit. T I T. VII. UT LIBERTI DE CAETERO AUREO NON 6 INDI- geant 7 annulo : & ut pristinis restituantur natalibus. Et de celebratione dotalmm instrumentorum in libertis mulieribus facta, & hoc ipso etiam nuptias legitimas fieri, & filios suos : si nuper etiam ancilla fuerit, & ipsam liberam esse celebratione dotis, & nuptias legitimas : Sc qui ex ea processerint filios suos. NOVELLA CONSTITUT. LXXVIII. Imperator Just. Aug. Joanni glorioßjsimo Orientalium Iratariarum Precfeclo , iterum Exconsuli ordinario & Patricio. P R * F A T 1 O. pErfectis nobis omnibus bonis ä magno Deo datis , existimavimus oportere & ipsas serv orum libertate« (cum a priore conditione i dominis liberantur) eis omnino puras & infucatas & perfectas efficere: & proptcrea etiam dedititiorum g injuria liberavimus libertates : & Latinitates 9 vehit imperfectas exclusimus: & iterationes FuperHuas demonstravimus : '& Juniam 10 Legem & Largianum 11 odivimus Senatusconsultum, utpote in initio inaniter introductum , & reste postmodum reprobatum : solam que ia valere Romanam Civitatem in libertatibus voluimus , non locis , nonatatibus, non alio quodam causam discernentes. Quoniam autem semper aliquid melius de nostris subjectis tractamus , etiam ipsum , quod perfectius datum est L majoribus, existimavimus oportere adjectionibus ampliare. C A P. I. De jure annutorum aureorum omnibus libertis generaliter concejp). pRopterea 13 sancimus, si quis manumittens servum aut ancillam suam, Cives denunciaverit Romanos , (neque enira aliter licet) sciat ex hac lege, quia qui libertatem acceperit, habebit subsequens mox, & aureorum annulorum L regenerationis 14 jus, & no* jam ex necessitate hoc ä Principibus r 5. postulabit: neque indigebit omnino ulla scrupulositate: sed libertatis virtute hxc omnia sub- sequentur : hac nostra lege ex presenti die inchoante. Non enim aliquid horum , qua prius Fasta sunt, perscrutamur. Firmamus igitur omnia pracedentia : ut valeant secundum eos, per quos fast* , sunt modos: sed hac quidem sic habere sancimus. C A P. II. De reverentia & obsequio patronis ä libertis preestaniis , &c. I Llud vero adjicimus, ut nihil neque post hanc legem nostram la- dantur patronatus jura, illa vero, qua nos sancimus, in qui- buscunque omnino hsc personis servabimus, nisi 16 tamen etiam ab his libertum , qui libertatem donavit, absolverit, aut per fideicommissum hoc relinquens, aut in ipsa libertate hoc adjiciens: nam si hoc ille dederit, omnino, qui manumittitur, absolvetur etiam i| (1. d. A T ov. 5. (2. Nov. 22. c. I. c. 2. Nov. 44. Nov. 68. (3. Nov. 141. (4. Nov. 14. d. Nov. 141. inpr. ($. Fac. I. un. C.J‘ quis Imperat, muledix. I. 1. in sin. st'. de obsequiis. (6. v. tit. st', esi C. de jure aureor. annutor. (7. V. tit. C. de de- iititia libert. toll. fac. §. Z. Inst. de libertinis. (8- d. tit. C. de de- To«. II. dititia libert. toU. (9. tit. C. de Latina libert. toll. (10. §. 3. Inst. de libertin. (n. §. ult. Inst. desuccejs. libert. I. un. in pr. C. de Latina libert. toU. (12. v. d. I . unie. (13. Authent. Sedbodie. C.de jure aureor. annui. (14. v. Nov. 18. c. n. (1$. v. /. 3,^ de natalibus rejlit. (16. I. pen. I. ult. C. tit bon. libert, U u b a patro- 104 ? Avth. Collat. VI. Tit. VII VIII. Novell. LXXVIII. LXXIX. 1044 ä patronatus jure , eo quod ille hoc expresserit. Habeant itaque luce omnia, qui libertatem meruerunt: verumtamen servent etiam poft hanc nostram Constitutionem eis, qui ad talem eos perduxe- 1 -runt honorem, omnem reverentiam , & hoc quod vocatur olise- quitim & reverentiam recte legibus introductam : quin etiam abstineant i aut manibus, aut insidiis, aut aliis , ex quibus liberti tale aliquid agentes rursus & servitutem sustinent secundum de his scriptas leges. & restituuntur priori conditioni. Nam fi nullum penitus ingratum 2 esse circa donatorem permisimus, licet fuerit fcene natus, sed donationes infirmas prominciavimus in iis, qux dudum a nobis scriptae sunt, legibus, & in iis, quae a nobis quotidie praecipiuntur, quomodo patiemur manumissorem , qui aequalis patri circa libertum Fastus est, ab eo aliquid pati malignum, aut injurias forsitan asperas & indecentes , seu plagas , aut maxime intolerabilia sustinere dispendia ? Sed li quid horum legitimis probationibus convicerit passum fe, qui libertatem dedit, vel ejus filios : post praedictas probationes libertum in priori restituimus habitu : nominum quidem perferntatione, & propter hoc dispendiis, omnes eripientes , justitiam autem ubique & aequitatem: & quod legislatorem decet, & quod placet Deo, & liberto, & dudum domino conservantes. §. 1. Quapropter sint quidem & liberti & ingenui, sive ii, qui dudum manumiffi sunt, & evidenter eis hoc largitum est: sive illi, qui post hanc legem nostram ad ingenuitatem venientes, tanquam bene nati jam facti vivant, & debitum honorem manumissoribus reddant: ut r.on denuo & libertate & be- nenatione cadant, tanquam indevoti ingrntique convicti, & a lege damnati. Erunt namque ita perpetue liberi & ingenui, C manumissoribus eorum que filiis 3 inconfusam & liberam suam venerationem & reverentiam devotionemque servaverint: quibus videlicet conservatis, nunquam ad priorem relabentur fortunam. C A P. III. nostra florere & augeri Republica: etenim hujus causae desiderio & in Libya, & in Hesperia tanta suscepimus bella, pro recta scilicet ad Deum religione, & pro subjectorum pariter libertate. C A P. V. Ratio Constitutionis. CAcimus autem novum nihil, sed egregios ante nos Imperatotes L sequimur. Sicut enim Antoninus 9 Pius cognominatus, (ex quo etiam ad nos appellatio haec pervenit) jus Romanae Civitatis prius ab unoquoque subjectorum petitus & taliter ex iis, qui vocantur peregrini, ad Romanam ingenuitatem deducens, hoc ille omnibus in commune subjectis donavit, & Theodosius 10 junior post Constantinum maximum sanctissimae hujus Civitatis Conditorem, siliorum prius jus petitum in commune dedit subjectis 1 sic etiam nos hoc videlicet regenerationis & aureorum annutorum jus unicuique petentium datum , & damni & scrupulositatis praebens occasionem, & manumiiforum indigens auctoritate : omnibus similiter subjectis ex hac lege damus: restituimus enim naturae, ingenuitate dignos, non per singulos de caetero, feil omnes deinceps, qui libertatem i dominis meruerint: ut hanc magnam quandam & generalem largitatem nostris subjectis adjiciamus. E P I L 0 G ü S. t Quae igitur pro indulgentia subjectorum nostrae placuerunt Clementiae per hanc legem , hxc tua Celsitudo cognoscens, nostris subjectis faciat manifesta per Programmata propria & hic, & in Provinciis: ut discant, quia nostrorum subjectorum per omnia curam habemus, ea, qux pro utilitate eorum sunt, sancientes. Valebit autem hxc lex in subsequentibus omnibus, L eis, qui postea emerserint casibus: quod enim receflit, non perscrutamur. Datum t;. Cal. Februar. CP. Imper. DN. JUSTIN. PP. A. Anno i;. ARIONE V. C. CONS. Si libertam suam patronus uxorem habere maluerit. C! 4 quis autem libertam ducere voluerit, aut legitimam facere conjugem, cujuslibet 5 dignitatis existens, nuptialia conficiat documenta,, (hanc enim solam post manumissionem observationem adjicimus) & sint etiam prxeedentes filii, sicut & qui post dotalia nati sunt, liberi & ingenui & sui, & patris successores, & »postulatione annutorum aureorum & pristinorum natalium liberati 6, nuUamque penitus habentes differentiam ad extera ingenuarum matrimonia. Libertas enim matris & insuper documentum nuptiale, subolem liberam & ingenuam & patri succedentem demonstrabunt. C A P. IV. Si quis ex ancilla sua liberos habuerit. TT ita rebus & veritate toti efficimur, ut si 7 cui etiam ex ser- viente muliere procreentur filii, & voluerit ille postea mulierem manumittere, & dotalia conficere documenta : mox cum ipsa dotis inscriptione & filiis competet libertatis simul & sitorum jus : »on requirentibus nobis specialem libertatem in filiis fieri, & simul manumitti cum matre, aut postea, vd ante eam Forte libertatem accipere: sed conscriptione sola nuptialium documentorum mox *is etiam libertatem donamus. Quod enim majus utique ostensurus est pater libertatis filiorum indicium, quam uxorem ostendere, liberamqtie simul & legitimam nuptialium documentorum conscriptione? Si enim miles 8 relinquens legatum alicui suorum servorum,. ipsa donatione legati & libertatem dare videatur: quomodo non multo magis pater, st documentum nuptiale conscripserit, habebit proprios filios ex hoc solo & liberos & legitimos successores ?. Neque enim quilibet eum putaturus erit voluisse filiorum quidem matrem legitimam esse, & hoc tam magnum ei donasse opus libidinis: proprios autem filios ex suo natos semine, adhuc relinquere servituros. §. I. Hoc similiter quidem pro manumissoribus, similiter autem & pro manumissis sancimus- Nam si ea , qux in prxcedentihus dicta sunt, manumissoribus non servamus : segniores forsan homines circa libertatis largitatem efficiemus. Nobis autem omne extat studium subsistere libertates atque valere, & in (1. (I. I. nlt. circa sin. 1.1. C- de libertis. (2. I. ult. C. de revo- tand. donat. (3. I. 5. C. de obfiq. putr. prast. I. 3. C. de libertis. {.q. mithcnt. Setl novojurc. C. de nuptiis. Auihent. Nova. C. denatu- talib.lib. (;. Abrogantur l. §. ff. de senator. I. 16. pr. I. 23. I. 42. > u l - 4-4-jr. de ritu nupt. I. 7. in sin. C. de incest. & inutll. nupt. T I T. VIII. APUD QUOS OPORTEAT CAUSAS DICERE MONA- CHOS ET ASCETRIAS. NOVELLA CONSTITUT. LXXIX. Imperator Justinianus Augustus Memne Archiepiscopo Constantino » politano , es universali Patriarcha, P R M F A T I 0 . DEm cognoscentes non rectam fieri in hac regia Civitate, communi lege existimavimus hoc mederi: inchoantes quidem ab hac feliciisima Civitate: in omnia vero loca ea, qux subjecta sunt, distendentes. Quidam enim volentes corrumpere orthodoxa fidei honestatem, si quidem litem habuerint, quasi cum Monachis & Ascetriis, civiles judices interpellant: at illi mittunt exeeutores, prxfumentes accedere intra loca sancta, & Monachos trahere, atque Monastrias vel Ascetrias inquietare, forsan etiam eas, qua non videntur: & hinc injuriam & conf^ffeiiem non parvam adorabilibus fieri locis. C A P. I. Si quis in jus vocare Monachum vel SanBimonialem conatus Jit. pRopterea n igitur sancimus, si quis quamcunqne habuerit causam cum aliquibus venerabilibus Sanctimonialibus, aut sacris virginibus, aut mulieribus omnino in Monasteriis consistentibus, Deo amabilem Civitatis illius Episcopum 12 interpellet: illevero mittat, & cum omni honestate, qux sunt de personarum prasentia disponat: sive oportet per Abbates, sive per responsales 13, fivt per alios quoslibet hoc fieri. Ipsi vero cum omni veneratione sacerdotali causam examinent & judicent, & civiles non sint penitus eis judices, neque confundant eorum honestatem; cum idonei sint Deo amabiles singularum Civitatum Episcopi, & qux de lite sunt, & de cautela judiciorum disponere, & judicare honeste atquesa- cerdotalitcr, & fecundum leges nostras, & sacratissimas regulas. Sic enim & qui aliquam rationem habere putantur: merebuntur justitiam, & honestas sacratorum inviolata integ raque servabitu r. Nov. rr. c. 10. (6. v. Nov. iz. c.11. (7. I. ult. C. connnun. de manumijs. (8. I. 30. ff. de probat. I. 7. C. de testam, n.ilit. 9. l.lj- ff. de statu hominum. (10. I, 1. C. de jure liberor. (11. Aufbeut. Causa. C. de efiscop. Ö" cleric. (t*. Abrogaturi. 33 - (13. Fac. Nov. 123. c. 2$. Nov, JJ 3 - c> S» - 1045 De Quaestore. 1046 CAP. II. Cura & Custodia Constitutionis , Ö* ut lites Monachorum citius dirimantur. pOmmunis igitur fit lex , habeatque custodiam & ä gloriosiffimis ^ Fraffectis, qui per cunctas existent Diceceses, & Illyrici dicimus, & Libys, Italiseque, & Occidentis totius, & a gloriosiffimis Prsfectis utriusque Romse, & magnificentissimo Pnetore populorum 1 & judicibus gentium, eorumque officiis: & nulla ejus fiat omnino corruptio , sed integra ad honorem reverendiffimorum Monachorum custodiatur. Hsec autem etiam tua Celsitudo cognoscens , & ipsa custodiat in hac Felicissima Civitate, & ejus confiniis. utatur autem ad Deo amabiles Civitatum Metropolitanos (quorum ipse suscepisti ordinationem) proponens propriis literis hanc nostram sacram legem. Verum illi sub se constitutis Episcopis hac nuncient, ut ex paucis literis una continuatio legis ad omnem perveniat ditionem. Sed etiam accelerari lites sancimus Monachis illatas , ut non mens eorum occupetur circa litis solicitu- dinem : sed velociter liberati, sacris r operibus obsecundent. CAP. III. De temeratoribus hujus Conflitutionis. CCiant igitur, qui pr*ter hsc aliquid egerint: si quidem judex sit, qui talem proferre sententiam priesumpferit, quia ab admini- ftratione repelletur tanquam divinitati contumeliam faciens, & ptena x. librarum auri una cum officio suo multabitur, sacratiffi- mo nostro danda Krario : Executores autem pnesumentes offerre omnino admonitionem, ab ipsis Deo amabilibus Epissopisprohibeantur , & retrudantur in loris, quae decaneta nuncupantur, poenas competentes passuri: exactionem nullam de extero agere permittendi. EP 1 L 0 GUS. f Hac valente lege si quis cum aliquo reverendiffimorum Monachorum , aut virginum aut mulierum omnino sacrarum & in venera- ilibus Monasteriis habitantium habuerit causam. De Clericis etenim & ordine conventionis eorum jam leges conscripsimus, quas valere & firmas esse omni volumus modo. Scriptum exemplar viro clariflrmo Joanni Praefecto sacrorum Orientis Praetoriorum, iterum Exconsuli ordinario, & Patricio. Scriptum exemplar Basilidi gloriosiffimo Magistro sacrarum officiorum. Scriptum exemplar Longino gloriosiffimo PrxFecto Urbis. Dat. 6. Id. Alart. CP. lmp. DN. JUSTIN. PP. Aug. Anno 15. ARIONE V. C. CONS. T I T. IX. DE QUAESTORE. NOVELLA CONSTIIUT. LXXX. serator Justin. Augustus Joannigloriofijs. sacrorum Prosariorum Profecto , iterum Exconsuli U Patricia. PRrEFATIO. CEmper cum Dei auxilio omnem facimus providentiam, ut snbje- ö cti ab ejus clementia traditi nobis illaesi serventur. Itaque & leges ponimus omnem eis curantes justitiam : & quod paulatim fabitur, reparare festinamus : insuper etiam administrutiones invenimus, qme castigantes, quod inhonoratum est , mediocria Faciunt delicta, quale videlicet aliquid Protores Z populi in hae felicissima magna Urbe, utilissimo ex ipso rerum experimento omnibus regiam hanc Civitatem nostram habitantibus approbatum. Ex hoc igitur experimento & aliud quiddam medela egens moliri & adin- semre , legi & cingulo justum existimavimus. Invenimus enim, quia paulatim Provinci -e quidem luis habitatoribus spoliantur : magna vero hsec Civitas nostra populosa est turbis diversorum hominum , & maxime agricolarum suas Civitates & culturas relinquentium. C A P. I. De his , qui Constantinopolim veniunt. J|iEc ad praesentem legem nos respicere procuraverunt, & ad cingulum , quod nunc ä nobis pene novatum est: cui non piget nosde publico & annonas dare, & suffi iens etiam offieium constituere, & ex negligeiitia ejus periculum relevare. Cingulo etenim : & hoc accipienti, Qusestoris imponimus nomen, sic enim & in initio eum invenientes, (dicimus autem priscis temporibus) Erevnu- ' (1. Fac. Nov. 13. (a. Fac. Nov. 133. c. 6. das vocabant inquisitores ad hoc venientes officium. Volumws autem cingulum habentes hoc, respicientes ad Deum , nostrumque- timorem, & legem, requirere ad magnam hanc Civitatem venientes , ex quacunque Provincia sint, viros, sive mulieres, aut Clericos , seu Monachos , vel Monachas, sive externarum Civitatum Advocatos, aut alterius cujuscunque fortunat vel dignitatis existent, & perscrutari, qui sint, autuude venerint, & qua occasione , & si quidem agricosie sint, intendere , quibus nostrorum judicum horum competunt lites, & his imminere, veloci- terque eos eripere difficultatibus, propter quas huc venerunt, & festinanter , unde venerunt , eos remittere, competenti« Fruentes. CAP. II. De agricolis. jsjl vero aliqui sint agricola .constituti sub dominis, & egentes eis ad hanc venerunt regiam Civitatem : praparare possessores, citius eas discernere, pro quibus venenintcausas, & remittere merentes mox, qua justa sunt. Si vero forsitan ad resultationem possessorum venerunt, & adversus eos dicant causas; si quidem multitudo sit, plores quidem remittere continuo ad Provinciam , duobus aut tribus relictis, qui Fecundum collitigantium schisma litem exerceant: & ita cum imminere litis auditori, & procurare citius incidi negotia, ut non longitudo eis fiat temporis, & maxime agricolis: quorum & hic prassen eia superflua, & agricultura vacatio damnum & ipsis & possessoribus facit. CAP. III. Jgl vero neque agricolarum fit adveniens multitudo, sed quidem Forsitan alii, aut etiam litigaturi adversus alios, &hic tardent, non quiescere, sed cum omni instantia judices urgere cum festinatione eos contentionibus absolvere , L litibus liberatos remittere in suas Civitates & Provincias habitare. Si vero forsan cum institerint auditores litis, aut agricolarum domini, qui ä nobis sunt judices statuti , ut litigantes a 111 observantes liberent, ipsi adhue disserant, & non citius eos ä litis observatione liberaverint, tune ipsum, qui ä nobis in hoc cingulo constitutus est, deducere ad ie litigantes, aut agentes aliquo jure ä possessoribus , proinde non merentes examinare, & citius disponere, pro quibus illi huic magna observant Civitati, ad suas remittere patrias , ant omnino ex quibus venerunt locis, omnibus perempto ad hoc privilegio, & fori praescriptione. CAP. IV. CI vero vitae occasionem aliqui aut lites non habentes, in hae 0 sunt nostra Civitate , ut propter victum, aut eo quod hic ad eorum desideria non sufficiat, jam etiam peccent, corporum eorum statum , qualis quis est inspicere: & fi quidem valent eis corpora, potentes autem sufficere ad laborem sunt: siquidem servilia Fuerint, cognoscere quorum sunt, & hos etiam invitos possessoribus transmittere. Si vero liberi fortuna & ex aliquibus Civitatibus , aut Provinciis orti, hos transmittere ad Provincias , ex quibus orti sunt. CAP. V. De mendicantibus validis. 4 CI vero hujus terrae fuerint, & corporibus quidem validis utan- o tur, vitas autem eis decens non est occasio: hos non frustra esse terra onus permittere , sed tradere citius eos operum publicorum attinet artificibus , ad ministerium , & prspositis panificantium stationum, & hortos operantibus, aliisque diversis artibus , aut operibus, in quibus valent simul quidem laborare : simul autem ali: & segnem ita ad meliorem mutare vitam. §. 1. Si vero aliqui noluerint observire operibus , quibus traditi sunt, hos sectari hac regia Civitate: parcentes enim eis, hoc sancimus : ut non segnitie eos ad illicitos actus impellente, leges eos abripiant ad poenas, nostris tradentes judicibus. Lalos autem aut Ixfas corpore , ; aut canicie graves, hos fine molestia esse jubemus in hae nostra j Civitate, aut pie agere volentibus adserihendos: & aliorum singulos interrogare, qua venerint gratia: & inquisitis, quas digna i sunt, super eis agere, ut non pigri hic sedeant, sed competentia Iagentes, ad proprias revertantur Provincias. J (3. v. Nov. 13. (4. tit. C. de mendicantib. valid. U u u 2 CAP. 1C47 Avth. Collat. VI. Tit. IX. X. Novell. LXXX. LXXXI. 1048 C A P. VI. De sportulis. CI vero aliqui ant in hac habitantium Civitate , ant etiam de Foris >2 venientium , inculpent aliquos tanquam ab eis dumnificati per occasionem forte eorum , quse dicuntur sportulae aut etiam ex hoc lsefiomim: & dicant eos aut praevaricari pro his nostras leges , aut «tiam line judiciali praecepto admonitionem eis offerre : quaerere subtiliter haec delinquentes, cujufcunque Fuerint dignitatis aut militiae, & sub quo constituti sunt cingulo : eosquesimul quidem comprehendere: simul autem post probationes interminatas secundum nostras leges exigere poenas: nullo competentium eis judicum defendere eos valente: & tam illaesos servare eos, qui injustitiam pasti sunt, recipientes quae contra legem exacti sunt, quam panias nostris definitas Constitutionibus superexigere : ac de eis referre, ubi perspeximus dandas. C A P. VII. De falso. CUper hoc autem quiciinque querelam suscipiunt salsitatis, seu O q U oe vocatur falsa scriptura : in quocunque coilegio hoc requirere, & qui super his denunciantur , comprehendere, & post inscriptiones & probationes punire: sic enim hujusmodi audientiae damus potestatem ei. Si vero aliquis taliter laesorum adierit ordinatum secundum präsentem legem judicem , & non justam impetraverit providentiam , ut cogatur ad nos & ad semper imperium hoc denunciare : sciat aperte , qui cingulum hoc affurait , quia ipse de suo reddet ea ei, qui ab eo neglectus est male, quae decuerat eum a delinquente accipere ; insuper & majorem indignationem nostram experietur juste, utpote nostras jussiones transcendere praesumens. C A P. VIII. De salario Qtuestoris , (y ejus o fficialium. TVVAxime autem omnium-, qui hanc administrationem habet, & perpetue hoc ponet studium puris manibus omnia agere , & administratores habere non sordidos , neque turpi acceptioni para tos , sed pure & libere administrare: & si tale aliquid super ministris peccatum invenerit, hoc etiam punire, & cx ipsis prius ostendere suam firmitatem simul, & castitatem. Propterea enim & de- scem libras auri occasione expensarum decernimus ei, & ejus consiliario solidos centum, & ministrantibus ad expensarum causam solidos trecentos triginta damus annonae: quorum etiam descriptionem huic legi apponi praecipimus, ut fisci largitate contenti, alienis abstineant: eruntqne Dei & nostri subtiles cultores , & eccelo hanc nostram fruentes providentiam & administrationem , causis facilius & legalius utentes. C A P. IX. De Magistratibus Frccßdibus. r\Amns autem administrationem habenti fiduciam & judicibus jn- sistere, & ad nos referre , & ex se agere competentia : ut neque infirmitate, neque alio omnino culpatus, nostro super eo judicio minor appareat. Licentiam Vero similiter ei damus publicis epistolis nti ad provinciarum Praesides. ut ii, qui remittuntur ab eo, mittant ad tuas provincias sine lite ibi ducturos: L si qno egent legitimo auxilio , hoc percepturos : illud maxime providere , non de iisdem secundo molestari (quod Ia pe) eos, qui hic vane commorantur: deinde transmissos ab eo, rursus remanere: & mox re versos, secundarum ei causarum praebere occasiones. Si enim de nuo in hac Felicissima civitate inveniat quosdam nidificantes frustra, qui liberati & ad propriam provinciam transmissi sunt: his & castigationem! imponat decentem, & vehementius iterum transmittat. Sic nobis etiam foris civitates habitabuntur, & magna civitas hac confusione liberabitur. Si vero aliquos perspexerit sui officii in transmarinis partibus collocare, qui etiam de foris convenientes inquirant, & hinc destinatos suscipientes, ad provincias dirigant: & hoc agat, quod ntile est Reipublice per omnia venatus. C A P. X. JJffic omnia sancimus nostrorum subjectorum curam habentes : ut non suas provincias deserentes hi; atterantur , & moriantur forsan propriis privati, & neque paternis Fruentes sepulturis : eo quod & ante nos ponentibus leges, & Kcinpubhcam constituenti- (i. Adde'TV'cn. ,23. c. 4. (2. Anthnit. Se.l epijcepatis. C de eftjcopu. adde Lib. 1. Inst. 12. Lib. 8. C. 49. (3. I. „It. C. de smfiMb , (4. 1 , 6.C. deemuncipationib. (s.V. Nov. 47. ( 6 , 2 fov. bus, hsc non transitorio studio fuerunt: sed & pigritiae fuit qua. dam scriptura, & peregrinos omnes perscrutabantur, & neque novum , neque leve hoc causis studium , bonum quidem & anti- quum , neglectum vero in medio ab universa laedente negligentia paulatim periclitatum est corrumpi & perimi: donec nos prodesse hoc, & utilissimum invenientes, rursus in Rempublicam introducimus. Sicut enim praebemus incorruptum eum, & ejus officium esse volumus, .& nihil extra quae ä nobis dicta sunt accipere: ita & indemnes eos servari jubemus; ut neque occasione codicillorum neque per occasionem annonarum, neque per aliam quamlibet causarum , aut in sacrum nostrum palatium, aut in forum tuae Celsitudinis occasione codicillorum aut praeceptorum aliquid dare nunc aut insuturo tempore immensae tuae Celsitudinis occasione ei”;Ui- mentorum, quae per eos impenduntur ei, aut consiliario, aut ejus officio: sed undique eis pura servari, qua nostra largitate dantur: sufficiet enim omnibus pro medela decenti germane eum gubernantem cingulum universis utilissimum esse. EPILOGUS. f Quae igitur nostrae placuerunt Potestati, cognoscens tua Celsitudo, omnia ad effectum perducere festinet, approbetqne nostram providentiam : quia & novum cingulum adjecimus, & nostrorum subjectorum per omnia curam habemus. Dat. 7. Id. Maji, Con- ßantinop. Imp. DN. JUSTIN. PP. A. Anno 12. AhiONE V.C. CONS. TIT. X. DE EMANCIPATIONE. Constitutio , quse dignitatibus & Episcopatu (filium) liberat patria 1 potestate. 2 NOVELLA CONSTiTUT. LXXXI. Imperator Justinianus August, /aero Senatui hujus regia civitatis. PR/EFATIO. rjUicquid ad pÄIitatem & ornatum respicit a Deo tradite nobis Reipublicse ,Dtoe semper cogitantes ad effectum deducere festi- namus. Igitur etiam dudum legem 3 scripsimus super gloriofiffi- mis nostris Futriciis: quae liberos eos, dignitatis collatione, paterna potestate demonstrat. Non enim decens putavimus, ut bos, quos nos in officium patrum provehimus nostrorum , hi sub aliena sint potestate. Nam si emancipationis actio dudum quidem & per eas , quae nuncupantur legis actiones, facta cum injuriis4 & alapis liberabat eos hujusmodi vinculis: quomodo futuri essent codicilli omnium honestissimi dati ä praesidente universis imperio, non eos posse paterna potestate liberare? Nunc autem clementius aut etiam honestius in Reptihlica cogitantes: sed super glorioiistimis , Consulibus, qui proprium nomen ipsi post ; imperium prabent: & solis consularibus codicillis honorantur: & super cingulis, qua liberare a curia 6 poliunt, hoc est, Praefectuvae & Alagistri militum : dicimus autem in ipsis sedibus & operibus agnitis hoc ipsum sancimus esse, ut omnis talis dignitas, aut etiam cingulum hujusmodi acquisitum aliquibus, qnoscunque nos probaverimus, quod eos liberet a curia , hoc valeat, & ut potestate eos liberet patrum atque avorum. Nam si sancivimus , ut si quis servus 7 sciente domino mercatur militiam, ant quamlibet dignitatem adipiscatur, repente ab imperio liberetur , & in ipsam rapiatur ingenuitatem: quomodo non est justum , tantos promerentem codicillos, non etiam paterna potestate liberum fieri ? C A P. I. pRopterea igitur hac honestissima utentes lege , sancimus & ordinarios Consules 8 , si sub potestate consistant, una cum ipso verbo, quo hoc his donatur officium , site potestatis fieri: nec non & iis, qui honorantur ab imperio , per consulares codicillos, si sub patris sunt manu, fieri codicillos eorum site potestatis occasionem. Et Ii quos nos per universas Diceceses gloriosissimos Praefectos sacrorum nostrorum i ractoriorum instituamus, aut in Praefectura civitatis utriusque Romae provexerimus, aut in quolibet Magisterio militari : hos repente etiam site potestatis fieri. Eum namque, qui tantorum judex est , & tantis jubet, mar.eresiib potestate alterius, & non inter qos, qui site potestatis sunt, scribi, nostrarum indignum judicavimus legum fimul & temporum. 38- in pr. §. 3. JYov. 70. (7. 1 . 6 . 1 . 7. C. qui militare. (8. §. 4 - Infl. quib. mod. jus patr. potest, ailile l. ult. C. de conßtlib. I. ult. C. de Aecurion. §. i. Genera- 1049 De judicibus, & ut nullatenus &c. 1050 §, 1. Generaliter autem, ficuti dictum est, sancimus: Utomnis dignitas & omne cingulum ä 1 curia liberare valens, hoc etiam suL potestatis promium honoratis prostet, & nobiliores adhuc patres ostendat. Si ergo ab imperio sic honoratorum aliqui sint patres: qui fi non hoc esset, etiam ipli pariter studerent imperium pro istis petentes: quapropter live est aliquis nunc quidem sub potestate iis fruens honoribus aut cingulis, quos in primis enumeravimus, sive postea erit, etiam luinc jus potestatis sua- sequatur, & peculium ei donans, & arbitrii liberi esse probens : ac digne agere honore & judicio super his ab imperio habito. Hoc enim multo major patribus laus erit, & laetitiae occasionem praebebit magnae. C A P. II. Ut liberati fer dignitatem patria potestate , legitima jura intattu habeant. TLlud quoque lege cavemus, ut non has tales suas potestates simi- 1 liaprobere, qualia alis, qus per emancipationes fiunt, sed praecipuum quoddam pramium imperium conferre talibus suis potestatibus. Non enim volumus eum, qui ita sus potestatis Ht, perdere aliquod legitimorum jus , sed(int& generi ad eos, L ipsis ad genus intacta legitima, & ex natura servata jura : & filii eorum post mortem avorum sub eorum recidant potestatem, ac li contigisset eorum parentes morte suorum patrum, & non ex prssenti lege, sus potestatis fieri: & merito filios post mortem suorum patrum sub potestate habere, ut nihil hornm , qus ab imperio conferuntur, eis deesse videatur : quoniam omne bonum , fi ve ?i Deo acquiritur hominibus, five ab imperio sequente Deum , decet este mansurum 2 , £5* omnis malitiis ac diminutionis extraneum. • C A P. III. Ut fer Episcopatum liberetur filius patria potestate. UAlam vero est, nullum esse, qui nesciat, prs omnibus fanctiffi- mis Episcopis ipsa 3 ordinatione etiam suam potestatem aequi ri. Qui enim omnium sunt spirituales patres , quomodo sub aliorum potestate consistant? Sed convenit 4 etiam eos hujusmodi potiti honore, & hoc etiam ex hac nostra legisiatione frui. E P I L 0 G U S. f Qus igitur nobis visa sunt ad vestram reverentiam & honorem, 6 colenniffimi Patres, volumus in perpetuum splendere noftrs Reipublics tam ad nostrorum ornatum, quam ad nostrs largitatis probationem: quam nostris Patribus, & Consulibus , Sacerdotibusque contulimus. Dat. iq. Cal. April. CP. DN. JUSTiN. PP. A. ARIONE V. C. CONS. T I T. XI. DE JUDICIBUS , ET UT NULLATENUS CUM JUREJU- lando eligatur aliquis Judex , qnod permaneat ei: & ut appellationes accipiant modis omnibus judices: & ut in media lite Facts Forms , quomodo oporteat decidi cognitionem , non attendant judices. NOVELLA CONSTITUT. LXXXII. liem Impcr. Aug. Joamii gloriofist] F rictor iorum Orientis Fricjccio , iterum. Exconsuli (s Patricio. P R tE F A T I 0 . A Zenone pis memoris scripta est lex de judiciorum ordine , mul- “■ tasquidem mutationes subsequentibus suscipiens temporibus: ad hoc autem pervenit, utpaulatim pene omnino caderet, nam L qui in ea conscripti sunt pedanei judices , humanam omnes reliquerunt vitoir, & plurima definiti juris tacita sunt, & certam non meruerunt memoriam: sed usus haec percipiens , in aliam transtulit Sgi.ia.n. Nos igitur videntes omnino confusum judicum schema, existiue.vimiK oportere hac lege determinare, quie decentem ordinem iinp.iii.it causae. Non enim existimavimus oportere habere ju! cum qu irurdatn nomina , maxime legum 5 ineruditorum , deinde neque caularum habentium experimentum. Nostris enim adminiiiratioiiibus adsunt modis omnibus etiam Assellores, & ea 6 quL legum luiitexplicantes, & occupationes adimplentes eorum : quoniam multi detenti curis, quas apud nos habent, merito ju- (1. Nov. 38. in pr. §. 3. Nov. 70. (2. Nov. 10. K, 1. (3 'Voti. 123. c. 4. in sin. (4. 1. 34. C. de episcopis. di. iorum complent partem per suorum praesentiam Assessorum. Illi autem aeque cingulum habentes, neque nobis ministrantes, nisi potuerint per se nosse, quod justum est, sed aliunde emendicare judicandi honestatem : quomodo nofi maximum vitium erit Reipublicae , non eis, qui ex se, quod agendum sit, sciant, lites tradere, sed sinere eos quaerere alios, ä quibus liceat discere, qua ipsos in judicando eloqui decet? Haec nos merito ad präsentem erexerunt, nostrorum subjectorum curam agentes, & volentes eis etiam , qute de judiciis sunt in promptu esse atque facilia , & absque omni dilatione transigenda. e a p . l De judicibus ä Justiniano eleSlis. TfEtus igitur schema Zenonis Constitutionis piie memoriae f qua v unicuique Praetorio certos definivit judices, omnino perimimus : eligere veto perspeximus in rebus utilibus habentes attestationem, qui communes omnium erunt judices, tanquam undique electi. Et hoc quidem gestum est: & electi sunt ä nobis judices , Anutolius vir spectabilis jam advocatione dudum completa, & inter spectabiles fisci Advocatos deputatus: ac Flavianus , qui nunc Advocatus fisci consistit : & Alexander , & Stephaniis, & Mennas , eloquentistirni Advocati, & pedanei judices tui fori: & Alexander alter , quem pedaneum judicem esse Praetorii gloriolistimi Magistri sacrorum officiorum cognovimus: & duo subsequentes alii Advocati tui fori, Victor , & ex Quizico Theodorus. Ex Advocatis itaque isti judices proponantur. §. i. Quia vero competens est, esse etiam majores judices aliquos dignitate provectos , experimento caularum multarum, aut plurimi temporis exercitatos magnis cingulis, aut multitudine horum exercitatos, qui etiam nostro observent pietati: ideo perspeximus ex glorioliffimis quidem Patriciis Platonem gloriosiffimum [Patricium] longum qui in urbana Profectura obtinuit tempus, & secundo.in illis sedibus constitutus est, & Viciorem gloriolillimum & ipsum , qui tam in magna Hellade , quam in nobili Alexandrinorum civitate administravit, & Profecturo urbanae tenuit praesulatum , & neque legum inexpertum : & Eocam gloriosiffimum inter nostros annumerandum judices, virum quaecunque icdes noverit laudatum , quam sibi prostantem, insuper & qua legum sunt scientem. Inter hos Marcellum quoque magnificentissimum , semper quidem e mu nobis praesentem & circa justitiae miramur observationem , & ab omnibus pene nos adeuntibus propter hoc petitum scimus , & consiliario utentem laudabili, quatenus disponere , quae ex legibus sunt, poffit ; id est, Appio-,te viro spectabili, & fisci Advocato, & in aliis habente testimoniui» optimum tam apud alios , quam a nobis ipsis. C A P. II. Ut judicibus tantum hac lege datis delegare causas liceat. J Udiccs itaque post nostros administratores hos esse volumus: & his omnibus negotia, secundum quod nobis visum Fuerint , delegamus. Si quis autem nostrorum judicum deputare voluerit causas iis , qui definiti sunt ä nobis , pedaneis judicibus tradat, & alteri omnino nulli, nisi consiliariis suis commiserit particulares examinationes: ipse pro omni negotio judicium portaturus. C A P. III. De ordine & tempore, quo judices sedere debent. CEdebunt autem hi pedanei judices continue, & nunc in regia Basilica, in quibus & nunc domunculis judicant, matutino mox & meridie & vespere7 audientes causas, non solum quae post legem movendae sunt apud eos , sed etiam alias , quaecunque apud alios quidem sunt secundum antiquum motae schema, nunc autem a nobis ad eos mutari praeceptae sunt. C A P. IV. De provocationibus. ILlo custodiendo: Ut si sub appellatione d pedaneis judicibus aut L gloriosissimis viris fiant causae, & ipsie quidem a nobis ipsis delegatae sint fecundum quantitatem aut in commune : apud glorio- sillimos judices nostros examinabuntur: aut aliis secundum consuetudinem sacrarum consultationum delegabuntur. Si qui tamen glorioblli.norum nostrorum judicum causas eis delegaverint! ad eos, qui bos miserunt, eis audientibus appellatio remeabit: (5. c. x I. infr. hic. (6. Li.ff.de oßc. gdsef. L I. C. de aisejso . (7. V. I. 2. §. ?,l-ff. de orig. juris. U u u 3 ab 1051 Avth. Collat. VI. Tit. XI. Novell. LXXXII. 1052 ^ rursus secundum prsedictum modum talia judica - 1 de proprio ipsi largimur. Volumus enim unumquemque istiufmo- f m di pedaneorum, anms lingulis a mensa tus Celsitudinis percipere uu tur< C A P. V. Iduas libras auri, & his este contentum solis, & neque redimi: & De jurisdictione judicum pedaneorum. I aurum omnino despicere. Proprerer enim eligimus fiscum mitiue- A Udient igitur omnes quidem litem usque ad trecentos solidos re, quatenus horum unusquisque contentus nostra largitate & qua- A pv.n-pntem sub schemate annotationis. Sic enim velocius lites n„„ v, v. 1«..: - existentem sub schemate judicabuntur, & circulis cognitionalibus ac temporis contritione omnes litigantes liberabuntur. Palam vero est, quia etsi per annotationem audient causas: veruntamen dabunt terminum per scripturam , qui eorum manifestet sententiam: appellationibus in his nulli penitus perimendis: nisi forte tertio 1 appellare voluerit, aut per 1 contumaciam defuerit; talibus enim etiam appellationum perimitur ratio. g ^ p yj De appellationibus , ut cursum duorum mensium habeant, nullaque amplius concedatur reparatio. A Ppellationes autem ex hac magna civitate a pedaneis judicibus condemnare A non ultra duos menses habere inducias in cursu fatalium volumus: post quos neccfie est fatales suum inchoare cursum: ea, qute vocatur ä legibus reparatio locum in his nullum habente. C A P. VII. Ut sportularum modus lege Z Justiniani introdudus fervetur. •VTUIlo quoque praesumente transcendere, quos in sportulis, ant in litis expensis a nobis disposita sunt: sed omnibus his contentis , & formidantibus poenam, quam in talibus sacra nostra Constitutio terminavit. §. 1. His, qui causas prsparant, sic existen- tibus, sicut & militiae figura hactenus definivit, unoquoque tamen judice duobus quidem exceptoribus utente, & duobus causas praeparantibus & complentibus: non valentibus eis pluribus, quam duobus omnino ministrare judicibus, hos autem omnino locupletes, & probatos esse: ut neque ab eis aliquid peccetur, neque prodatur, neqoc maligne agatur: sed periculo officiorum, aut scholarum , aut scriniorum prmbentium eis super eos electionem simul & ministerium : & vel si quid ab eis peccatur, ad illos, qui deputant eos, referri exinde periculum , qui omne damnum eorum causa factum iis, qui *b eis lxfi sunt, curabunt. Necessitatem habentibus etiam competentibus judicibus, Si eis interpellatio fiat, praeparare modis omnibus cos, qui ex officiis suis aut scholis aut scriniis eligunt ministrantes, hinc laesis damnum curare. Si veto judex aliquam senserit malignitatem ab aliquo ministrantium fieri, expellat quidem auditorio suo eo?, qui non cum utili opinione causis utuntur: alios autem instituat, sententia & electione eorum, quibus hoc (sicuti praediximus) periculi est. C A P. VIII. Ut in locum remoti judicis alius ä Principe subrogetur. CI quis autem aut gloriosiffimorum, aut eloquentissimorum judi- ^ eum removeatur judicare pro qualibet causa vel necessitate : non aliter alter in ejus succedat auditorium, nisi hoc nos decernentes, alii tradiderimus pro eo causarum examinationem. C A P. IX. Ut duos in exordio N duos in fine litis aureos ascis iant pedanei judices. WE autem circa hsc labor fine mercede nostris fiat pedaneis, san- cimus, eos in unaquaque dicta apud eos causa, vel si divinitus Fuerit deputata, duos quidem aureos ab utraque parte in contestatione litis accipere, & duos in fine negotii, & ultra hoc nihil, (quod etiam prodecessores nostri definierunt) sed his contentos esse solis: privilegiis quippe, qua in diminutione sumptuum quibusdam concessa sunt, omnibus integris secundum suum ordinem tonservandis. Hoc autem dicimus in litibus transcendentibus quantitatem aureorum centum. Si enim usque ad hoc mensura fuerit litium* nihil eos audientia causa volumus exigi: qui enim ita parva quantitatis exactionem facit, pro maxima parte victoriqjic pauperem Fraudat. Et neque in hoc solummodo stamus, sed etiam (1. 1 . unie. C. ne liceat in una eademque causa. (2. I. 1. C. quor. appellatio. (g. Nov. 17. c. 3. (4. Authent. Pofi jusjurandum. C. dc judiciis. (?. Adde l. 12. §. l.js. qui & ä quib. manumijs. I. II pr. js. de panis. (6. Authent. Deternit, C. de reeept. arbitris. ternis aureis, puras Deo & nobis & legi custodiat manus, cogitans qua ä prioribus legislatoribus de his definita sunt. ' C A P. X. Ut judex rationem expensarum examinet. QPortet 4 autem expensarum rationem judices omnino examinare. Et quia hoc bene Zenonis pia memoria decrevit sententia & auctoritas: & nos non dedignati fumus partem etiam hoc nostrarum faceie dispositionum. Maneat ergo etiam nunc in eodem schemate custoditum : illo solo adjecto , si jusjurandum intulerit de expensis judex victori, scilicet cum quantitate, qua visa erit ei recte se habere: (quam taxationem vocant leges) deinde ille juraverit: non habere licentiam judicem minus , quam juratum est nare; neque videri clementiorem lege ; , qua hac difpo^ nit, si tamen perspexerit neutrum sumptuum subdere rationi: & propter negotii forte varietatem, hoc ipsum decernat sua sententia. Omnibus aliis iuper appellationibus, sicuti prsdiximus, & excusationibus, L ut non prompte, L cum necessitate fiant litis contestationes, sed habeant viginti dierum induciis, & quidquid aliud judiciale decrevimus: in propria virtute manentibus. C A P. XI. Ut arbitri per cowpromijjum , non per sacramentum , assumantur. QUia 6 vero multae quadam nobis fiunt interpellationes, eligen- ^tibus quibusdam judices penitus ignorantes leges, & experimentum , & prone jurant judicibus se contentos, quibus nequaquam quispiam quodlibet credat: deinde suadent forsan etiam ju- dicibus quali libi praebere jusjurandum juris, neque quid sit justum, neque ejus observationes scientibus : & merito lacii ipsi rursus volunt examinari negotium, obliti jurisjurandi, quod juraverunt: causa nobis subversione digna visa est. §. 1. Et quia cognovimus ex rerum experimento incautum hoc esse. sancimus de caetero nullum 7 fieri omnino judicem arbitralem , & cum jurisjurandi cautione judicare: ne ex hoc in perjurium invitum incidant homines propter judicum ignorantiam pejerare compulsi: sed omnino, qui judicem aut judices eligunt, cum pcena 8 eligant eos, quatenus part.s ad invicem coeant, & necellitatem habeant aut contenta esse judicio, aut si retractare voluerit alter, det multam, & fic licentiam habeat discedere reus ab iis , quee judicata sunt, & ad aliud venire auditorium: nostris judicibus fi aditi fuerint, exigentibus multam , & iis, qui eam justi sunt accipere, restitui praeparantibus. Scientibus iis, qui judices eligunt, quia fi hoc non egerint, neque stipulati Fuerint poenam , sed existimaverint sufficere sibi ex jurejurando cautionem : deinde judices sic electi noceant eis, si quidem ex studio, a Domino Deo 9 poenas perjurii sustinebunt: si autem ex ignorantia hoc pasti fuerint, nihil praeter jusjurandum erit eis amplius: quia neque perjurium volumus ab aliquo inferri, neque rursus litigantes sustinere damnum magnum propter judicantium ignorantiam citra jurisjurandi reverentiam permittimus. Omnibus ante sancitis sive ex antiqua legislatione, sive a nobis, de compromissariis judicibus, aut arbitris, extra tamen necesiitatem jurisjurandi, in propria virtute manentibus, L nequaquam ex hac nostra lege novandis. C A P. Xil. De appellationibus , N »e cui eas non recipere liceat. J^Ostros tamen judices omnibus modis suscipere appellationes sancimus, & nulli licentiam esse penitus hoc repellere, prater solam tuam Eminentiam: cui hoc ab initio largitur imperium, retractationis 10 introducens auxilium. C A P. XIII. De diverss rescriptis ai judices diredis. QMnis autem judex sive cingulum habens, sive aliter judicans 11 custodiat leges, & secundum eas proferat sententias: & vel si (7. Abrogatur 1 . 4. C. ii. t (8. Abrogatur l. 27. in fin. /. de receptis. (9. I. 2. C. de reb. cred. (10. l.n.infin.C.defideinstru- ment. I. ult. §. 5. C. de temp. reparat, appell. 1 . unie. C. de sent. praf. pnet. (11. Jnst. de ojfic. judic. in pr. Nov. 24. c. 2. con- 1054 io 55 Ut Clerici apud proprios Episcopos &c. contingat jussionem nostram in i medium , vel 15 sacram formam, vel fi pragmaticam procedere [sanctionem] dicentem aliter agi, sequatur legem. Nos enim volumus obtinere, quod nostra volunt leget. Si enim sub appellatione lis fiat, judex quidem suscipiat modis omnibus oblatam appellationem , nihil penitus excusans, in quibus omnino licet appellare : auxilium vero circa appellationes omnibus adjacet: per quod licet lasso & queri, & mereri correctionem aut ab iis, qui de appellatione judicant: aut ä nobis iplis, 15 ad nos sententia referatur. C A P. XIV. De Relationibus. gl quid autem audientes judices putaverint esse dubium : damus 2 eis licentiam de his nunciare nobis , & consulere nos, ut discant, qum necessaria sunt, & ita quod agendum est , explicent: & Faciant justa simul & rationabilia judicia. '' EPILOGUS. t Tua igitur Eminentia , qiue placuerunt nobis, & propter no- firorum subjectorum utilitatem gesta sunt, hic & in imperiali proponat Ralilica, & in aliis partibus nostra- regiae Civitatis, ut universis haec fiant manifesta, & discant, quia per omnia nobis cura est eorum utilitatis pariter & squalitatis. Dat. ARIONE V. C. COXSULE. C A P. I. CI vero ecclesiasticum fit delictum, egens castigatione ecclesiastica & multa , Deo amabilis Episcopus hoc discernat, nihil communicantibus clarissimis provinciae judicibus. Neque enim volamus talia negotia omnino scire civiles judices: eum oporteat tali* ecclesiastice examinari, & emendari animas delinquentium per ecclesiasticam mulctam, fecundum sacras & divinas regulas , quas etiam nostra sequi non 9 dedignantur leges. Si vero quadam prius contestatae sunt lites, hae maneant in ipso schemate, velocem accipientes finem : omnibus , quae jam A nobis sancita sunt, sive super sanctissimis Ecclesiis , sive super Deo amabilibus Episcopis » sive super Clericis , sive super monachis , propriam virtutem habentibus. EPILOGUS. f Tua igitur Eminentia, qua: placuerunt nobis, & per hame sacram declarata sunt legem , per Programmata propria manifesta faciat universis , & in perpetuum studeat custodiri. Dat. 15. Cal. April. Conftantinof. Dom. JUSTIN. PP. Aug. ARIONE V. C. CON S. T I T. XIII. DE CONSANGUINEIS ET UTERINIS FRATRIBUS NOVELLA CONSTITUT. LXXXIV. T I T. XII. UT CLERICI APUD PROPRIOS EPISCOPOS Imperator Justinianus August. Jaamii gloriofijf. per Orientem Prata- riorum PrafeHo , iterum Exconsuli ordinario U Patricio. PRjEFATIO. »IMUM CONVENIANTUR, ET POST HOC APUD CIVILES JUDICES. NOVELLA CONSTITUT. LXXXIII. Idem Augustus Joanni gloriof.Jsimo per Orientem Praetoriorum Prafecio , iterum Exconsuli est Patricio. PRiEFATIO. pLurimas sacras scribentes leges, & de Deo amabilibus Episcopis, & reliquo omni sacerdotio , necnon de reverendissimis Monachis, & nuper hoc agentes, in quibus volumus reverendissimos Monachos , apud solos 3 civitatis Episcopos , sub quibus sunt Monasteria, conventiones suscipere : petiti sumus ä Menna Deo amabili Archiepiscopo hujus felicissimae civitatis, & universali Patriarcha, reverendissimis Clericis hoc dare prii ilegium , ut 4 , si quis habet adversus eos quamlibet pecuniariam causam, prius ad Deo amabilem episcopum pergat, sub quo constitutus est, & interpellet eum , & 5 ex non scripto judicium mereatur , fi hoc liat, nec inquietet eum , nec trahat ad auditoria civilia, neque a sacro eum vacare faciat ministerio; sed ex non scripto examinetur negotium sine damnis , & accipiat formam forsan etiam scriptam , C hoc quoque partes voluerint & poposcerint, & liberentur alterutro 6 certamine. §. 1. Si vero aut propter causae naturam, aut propter quandam forte difficultatem non fuerit possibile Deo amabili Esp.fcopo decidere 7 negotium, tunc licentiam esse & ad tiviles judices pergere & privilegiis omnibus custoditis, quae re- Tcrendissimis Clericis sacra praestant constitutiones, & litigare & eiaminalinnem fieri, & terminum imponi liti, & ita liberam fieri tausam clarissimis judicibus secundum nostras constitutiones, vel leges, studentibus cum magnanimitate & velociter lites decidere, it non propter hujusmodi causas sacris amoveantur obsequiis, & eum oporteat Deum placari, & decentia sacerdotibus agi, auditoriis detineantur, & illis turbis, atque inhaerente tumultu litigantium mimabus. §.2. Si tamen de criminibus conveniantur, siquidem civilibus, hic quidem competentes judices z , in provinciis autem earum Praesides sive judices, non transcendente lite mensium dus- tum spatium , ex quo litis contestatio fit, quatenus brevis imponatur causae terminus. Illud palam est, fi reum esse putaverit eum , qui convenitur, provinciae Praeses , & poena judicaverit dignum : prius hunc spoliari a Deo amabili Episcopo sacerdotali dignitate, & ita sub legum fieri manu. (1. Nov. 113. (2, Abrogat. Nov. 125. (3. Nov. 79. (4. Authent. Clericus. C. de episcopis. (;. Autbent. Riß breves. C. defrutent, ex peric. (6. Fac. Nov. 17. c. 3. (7. Rov, 1,3. c. 3j, (g. Abrog. Friierki Autbent. Statuimus, fest. jyiUltis undique natura novitatibus utens (dictum jam est in le- gibus hoc fiepe prooemium , dicitur autem & iterum , donec illa, quae sua sunt, operatur) ad opus multarum nos pertrahit legum. Legitimas enim & cognativas successiones dicunt quidem nobis & veteres, & qui ex antiquissimo jure haec sumentes, descenderunt usque ad nos, qui plurima horum correximus, pervenit autem ad nos aliquid tale. §. 1. Duxit quidam uxorem , & filii ex eadem sunt nati: deinde moriente illa duxit rursus aliam, ex qu» nati sunt filii ei , prioribus consanguinei solum , non autem uterini: deinde etiam tertium introduxit matrimonium: feoitque filios ex eo: post mortem vero ejus ad secundum mulier descendit virum : ex quo alios fecit filios, iis , qui ex priore viro fuerant, uterinos- solum, non tamen consanguineos: moriente igitur matre, postea mori unum fratrum ex tertio matrimonio contigit sine filiis , & sine testamento , multos fratres relinquentem , alios quidem consanguineos, alios autem uterinos , alios vero simul & consanguineos, & uterinos. Et quae quidem adinventa est natura novitas , talis quodammodo fuit. Licebit autem tali principio dato nobis, ab eo & alios quosdam opinari casus tale aliquid proferre volentes, sive morte viri, sive morte mulieris, sive alia legitim* separatione nuptiis diversis hoc facientibus. Qirastio igitur ili* erat, fi ad mortui fratris hereditatem oporteret omnes vocari, & consanguineos , & uterinos , & simul quidem consanguineos , simul autem uterinos fratres. C A P. I. Q Uia 10 igitur considerantes leges omnes, quas congregavimus, & veteres omnes, & nostras , hujusmodi non invenimus emersisse quaestionem : congruum est, eam fero tandem refrenare lege , & considerare , quia fratribus sunt ad defunctum aliis quidem cognationis jura , qiwe nos legitimis copulavimus: aliis autem hoc ipso legitima: communicabant enim aliquid ei circa paternam prolem , sicut alii circa maternam : alii autem illud pure habebant, & lege & natura juvante se, eo quod ex iisdem erant procedentes matrum sinibus, eratque eis patris semen unum : & undique vel- uti quoddam signum eis germanitatis resplendebat. Si igitur hujusmodi frater litibus liberare & legem & dubitantes voluisset, ad testamentum venerat: & suam sententiam fecerat manifestam: & perscripturam honorati ad hereditatem vocarentur. Quia vero hoc agere noluit, aut non potuit, (multx npmque sunt homini & anxietates innumera, & repentinae mortes) haec nostra lex causam determinet. §. 1. Vult autem hsclex, ex utroque» decoratos l. 33. C. de episcopis. (9. I. 45. C. d. t. Nov. 5. in sin. (10. Authent. Itaque. C. communia desuccejfionib. (11. Nov, »8* c. Z. abrog. I, 1. C. de legit, bered. St simili Avtll . Collat VI. Tit. xm. XIV . Novell. LXXXIV. LXXXV. ,°;6 --2----T—;• " simul autem uterinos Fratres ad & simul quidem c ? nC J" s " liore ’ s e (r e quam illos, qui solummodo fucceffionem „ttrini’sunt , & nosnon faciat h^- tee'natu« Varietas ; sed nos hujusmodi adinventiones ostendi- C A P. II. JJOc autem observare volumus & eos mus legitimas, atque decernimus, perfectioribus distribuentes, quae meliora sunt, & minores exaequari eis non patientes. §. a. Plurima qarnque ad hoc novkjvitavcrunt. Primum quidem altera nostra lex i, si filius moriatur non habens filios : deinde existentibus ita forte maternis 2 rebus , aut ex nuptiali, aut etiam «x alia causa , quae non adquiruntur, prius ex iisdem nuptiis fratres ad hereditatem vocari : deinde ex aliis, & post 3 hos putrem , quod probatio erat eo, quod dudum talia nostra legislatio concessi fiet. Nam si etiam patre existente , suo patri, & iis, qui sunt ex aliis nuptiis , praiponi consanguineos & uterinos Fratres contingit : consequens est, licet pater non existat, sed Fratres solummodo, praponiiis, qui ex uno parentum solummodo copulantur molienti, eos, qui similiter quidem consanguinei, similiter autem uterini sunt, & his conveniens erit illud , quod dudum & in maternis , & in iis. qua ex nuptiali causa, aut aliter non acquirantur, sancitum est , hoc etiam in reliquis morientis rebus valere atque tractari. Hic igitur lex in isto casu data sibi occasione, ficuti dictum est , posita sit. Et quia ex tribus matrimoniis hoc processit, novitas naturi nihil prohibet, vel si quis proponat & in duobus solummodo matrimoniis alios quidem elfe solum uterinos . alios autem consanguineos simul & uterinos, vel si quis extendi dicat matrimonia, &.adhuc amplius tale aliquid fieri. Et sic in hujusmodi casibus, ubi tales quidam introducuntur ordines Fratrum, lex habeat suam virtutem : & excludant duplici utentes jure eos , qui uno solo uti possunt. C A P. II. QI vero non talis est casus, sed solummodo constituti sunt uterini, 0 aut consanguinei, & moriatur aliquis fratrum: hac prioribus subjaceant legibus 4, qua eorum successiones disposuerunt. Lo- ,um tamen hac lex habeat non solum in hoc casu , qui quastiouem movit: sed etiam in iis , qui postea futuri sunt. Quocirca priora si aut judicis sententia, aut pactionum expedita sunt Formis, habeant propriam decisionem, hujus legis judicio non egentia. EPILOGUS. t Tua igitur Eminentia, qua placuerunt nobis, & per hanc sacram manifestata sunt legem , per literas proprias declarare «unctis & in perpetuum observare festinet. Dat. l;. Lai. Jun. Constantinop. Imp. Dom. JUSTIN. Aug. Anno ic. ARIONE V. C. CONS. T I T. XIV. DE ARMI 8. ;. NOVELLA CONSTITUT. LXXXV. Imperator Jufiiniumts Augustus Bajilidi gloriostffimo Mx- gilf -o sacrorum officiorum. P R M F A T I 0 . iit Agnum Deum & Salvatorem nostrum Jesum Christum & ejus auxilium semper invocantes, studemus omnes subjectos nostros, quorum regimen credidit nobis Deus, illafos & sine calumnia custodire : & inhibere bella , qua per suam considerationem suscipientes adversus alterutros operantur dolores , duplex ex hoc contra se supplicium inferentes, tam quod sibimet inferunt, quam quod ex legibus vefaniam^eorum punientibus patiuntur. ■^Olentes igitur hujusmodi mortibus homines liberare , profpexi- v mus armifactura opus nullum privatum operari: solos autem illos arma facere, qui in publicis deputati sunt armificatoriis , aut qui dicuntur fabricenfii: eos autem, qui operantur arma, nulli vendere privato. 6 Sed neque qui in numeris constituti sunt armi- factores, quos etiam deputatos appellant, qui de fisco annonas accipiunt, permittimus operari, aut alicui vendere arma : sed solum diligentiam habere armorum militum in numero constitutorum , in quibus militant. Si vero novum aliquid faciunt, hoc auferri ab eis , & in sacro nostro inferri armamento, adjiciendum ibi repositis publicis armis. . qui in ordinibus ballistariorum sunt, quos per diversas statuimus civitates, ordinantes eos & arma facere : sancientes, ut & ipsi sola publica arma in armamentis publicis uniuscujusque civitatis recondita corrigant, atque renovent. Si qui vero unum aliquid armorum instruxerint hoc similiter & ipsis inter publica arma prastent, & nulli alter! penitus vendant. Hoc quoque custodiant, qui in ballistariis deputati sunt, periculo patrmn civitatum, sub quibus & ipsos ballistarios statuimus, & publicorum armamentorum diligentiam atque custcdiam constituimus : quatenus si qui visi fuerint aut deputati, aut fabricenfii vendentes arma, provideant per loca judices eos suppliciis lubdere ; insuper etiam arma abiis , qui ea comparant, sine pretio auferre, & publico vindicare. C A P. III. TJAnc igitur gubernante nos Deo cogitationem, per präsentem H sancimus legem, in nulla civitate aut provincia uoflraReipubli. cm habere licentiam privatos , «ut alium quempiam arma facere, aut veniere , aut quolibet mercari moio : sed solos eos, qui inter fabricenses referuntur , hac instruere , est deferre ad sacrum nostrum arma, 'mentum: & hoc ä tua Celsitudine , & qui post te susceperint cingulum , custodiri sancimus : deputantibus nobis aliquos chartulariorum , qui fnb tua Celsitudine in scrinio sunt constituti fabricemmm, periculo quinque inter eos priorum bonam opinionem nahen tes, & opportunos, qui & eos , qui i 11 hae felicissima civitate, & in aliis civitatibus nostra Reipuhlioa arma faciunt, requirentes, prohibeant privatos, aut etiam alios quosdam citra eos, qui deputati sunt inter fabricenies , armifactura agere cautam : & in qu.bus- cunque compererint locis aliquos privatus hoc audentes, hac auferre, & fisci applicare armamento. Si autem inter operarios privatos artifices opportunus invenire potuerint: hos, si voluerint, m militiis statuere, & in deteriptione nomina eorum facere, & destiiiare nobis descriptionem artificum: ut per sacrum nostr.un rescriptum in illis statuantur locis, iu quibus lunt publica fabrica, quatenus ipsi operantes arma , & de fisco annonas accipiant: hoc enim facto & subtiliter observato a pradictis personis, licentia penitus nulli dabitur, neque civitates inhabitantibus privatis, neque villas incolentibus rusticis , armis uti adversus alterutros, necesque prxiumere, & ex hoc plurimos homines occidi, publicas vero perire functiones, dum terra cultores vitam amittere metuentes, fuga propter timorem utuntur. §. 1. Oportet ergo cos, qui diriguntur a tua Celsitudine ex memorato fabriccnlium scrinia ad prohibendos privatos annorum factores confeffioncm accipere etiam per loca judicum , & subjectorum eis officiorum, & civitatum defensores, & patres, quia nihil valebunt de catero horum , qua ä nobis prohibita sunt, aliquid agere: sed qua per präsentem sancita sunt legem , custodient, poenam & in pecuniis, & in ipsum formidantes caput. Sancimus enim magna quidem Alexandri® judicem negligentem , qua ä nobis sancita sunt, viginti auri librarum exsolvere pcenam , & cingulo cadere : & hujus officium similiter auri librarum viginti dare pmnam , & capitale subire supplicium : aliarum vero provinciarum judices, damnum quidem decem librarum auri sustinere , similiter autem & ipsos casui cinguli subjacere, L eorum officia. Defensores au.em , & patres civitatum trium librarum auri multari poena, & in capite sustinere periculum, si quod tale factum comperientes non punierim, aut hoc agere valentibus non nuncient, sed latere permiserint. C A P. IV. TJT autem palam fiant, qua ä nobis prohibita sunt, ä privatis & aliis quibusdam , citra eos, qui in sacris nostris fabricienfi- bus referuntur, fieri, aut privatis vendi arma, & hoc per präsentem legem significare curavimus. Prohibemus enim privatos operari & emere arctis, & sagittas , & spathas , & enses, qu* vocare consueverunt semifpathia, & qua vocantur Zaba , sive lorica , & contos, & quolibet modo vel figura factas lanceas , & qua apud Isauros nominantur inonocopia , & appellatos iitinnos, feti miffilia: insuper & aspidas, sive scuta , & galeas, seu cassides: nori enim ista alii cuidam instruere sinimus, prater eos, q ui depn- (1 - 1 . ult. C. commun. desucceffionik. heredii. (3. Mutat. Nov. 1 iz. e. 3. (*. Fac. 1 . 13. C. de legit. (4. i. 1. i. ult. C. d. legit. heredib. I. ult. C. de bon. qua lib. Fac, Lib. 11. C. tit. {». (S. Adde L r. C..qtta res exportari. tati 1057_ Ut differentes judices audire interpellantium allegationes, &c. 105g tati sunt in sacris nostris Fabrirenlibus. solos autem fieri & venifi ä privatis, & privatis vendi permittimus cultellos minoris, quibus nullus in praeliis utitur. Praesentem igitur legem generalem tua Celsitudo in hac proponat regia Civitate, nec non & per alias civitates nostrx P.eipublicae, ut omnes agnoscentes, quae placuerunt nobis, hxc observent. C A P. V. rjEntinciamus autem futuris prxesse hujusmodi custodia chartu- u lariis ex memorato Fabricensium scrinio , quia ex negligentia non solum pecuniarias sustinebunt poenas , sed etiam in corpore supplieia patientur, & militia cadent, insuper nec ipsum ulterius permitti ä nobis scrinium in hujusmodi adesse solicitudine, sed aliis committi fabricenlium curam. EPILOGUS. f Qux igitur placuerunt nobis , & per hanc Legem declarata sunt, tua Celsitudo , & qui post te in cingulo fuerint, operi terminoque contradere festinent: indignationem nostram L ipsi metuentes, nisi rem sic utilem Reipnbl. custodierint. 1 I T. XV. UT DIFFERENTES JUDICES AUDIRE 1 NTERPELLAN- tium allegationes, cogantur ab Episcopis hoc agere: & ut, quan j do in suspicionem habuerint judicem , pariter audiat causam & civitatis Episcopus: & de cautela alia, quam omnino oportet Episcopum agere. NOVELLA CONSTITUT. LXXXVI. Imperatoris Juftiv.iani Augufli Edicium. PRiEFATIO. UX quo nos Deus Romanorum prxposuit imperio , omnehabe- ■*-' mus studium universa agere ad utilitatem subjectorum commisse nobis a Deo Reipnbl. L illa Facere, quae omni difficultate & sesione atque contritione privant: ne occasione litium , & aliorum quorundam discedere cogantur ä propria patria , & in peregrinis affligi. C A P. I. pRoptcrea igitur & in prxsenti prospeximus prxfens Edictum ad 1 omnes dirigere subjectus, & palam facere omnium civitatum & vicorum habitatoribus, quatenus si quis habuerit contentionem adversus alium , sive de pecuniaria causa, sive de sublatione rerum mobil um & imm< bilium , sefe'jue moventium, sive de criminalibus, prius interpellet clarilhvnum Frovincix Judicem , & ut ipse fecundum nostras leges examinet ea , qux proponuntur, Sc unicuique justitiam servet. Si vero dum aliquis adierit judicem Pro- vmcix. non meruerit justitiam , tunc jubemus eum adire suum sanctissimum Episcopum, & ipsum mittere ad clarissimum Provin- cix judicem , aut per se venire ad eum , & prxparare eum , ut omnibus modis audiat interpellantem , & liberet eum cum omni justitia secundum nostras leges, ut non cogatur peregre de sua patria proficisci. Si vero etiam sanctissimo Archiepiscopo compellente judicem cum justitia determinare interpellantium causas, judex illiserat discernere negotium, & non servet litigantibus justitiam: jubemus sanctiflimum Civitatis illius Episcopum dare ad nos Utens ei, qui non meruerit, quod justum est, insinuantes, quia coactus ab eo judex distulit audire interpellantem , L judicare intercum & qui ab eo conventus est: ut hoc cognoscentes nos supplicia inseramus judici provinciae, qui interpellatus ab eo, qui injustitiam passus est, & coactus ä sanctissimo Archiepiscopo , non judicaverit, qux in dubitationem venerunt. C A P. II. HI 1 vero contigerit quendam nostrorum subjectorum in dubitatione»' habere judicem, jubemus sanctiflimum Archiepiscopum audire cum clarissimo judice : ut ambo per amicabilem conventum dillolvant, qux dubia sunt: ut aut per annotationem scriptis fastam , aut cognitionaliter judicetur inter litigantes : & f orna detur justitiae legibusque conveniens : ut non cogantur nostri subjecti propter hujusmodi causas recedere 2 ä propria patria. c a p. m. HI quis vero existimans habere se adversus aliquem quamlibet actionem, neque clarissimum Frovincix judicem interpellet, neque sanctissimum Civitatis Episcopum adeat, & ita veniat huc absque literis Deo amabilis Episcopi Civitatis: sciat, quoniam & ipse tale« sustinebit poenas, quales Futurus esset sustinere judex, fi interpellatus ab eo, non studuisset ei servare justitiam. Hxeautem omni* sancire perspeximus propter utilitatem eorum, qui habitant per civitates & vicos: ne privati propriis Provinciis, & ipsi in peregrinis affligantur , & res eorum lxdantur. Propterea enim judices gratis Facimus, & jusjurandum eos jubemus subire, ut unicuique interpellanti justitiam servent secundum nostras leges. C A P. IV. Cl tamen contigerit quendam nostrorum subjectorum ab jpso clarissimo Frovincix judice lxdi, jubemus eum adire 3 lanctiffi- mnm illius Civitatis Episcopum : & ipsum judicare inter clarilli- mum illius Frovincix judicem, &eum, qui putatur lxdi abeo. Et si quidem contigerit judicem legitime & juste judicari a sanctissimo Episcopo: satisfacere eum omnibus modis ei, qui interpellavit adversus eum. Si vero refutaverit judex hoc agere, & pervenerit ad nos ipsa lis: fi quidem invenerimus , quia juste & fecundum leges aditus a sanctissimo Episcopo , ea qux condemnatus est, non fecit: novissimis 4 eum suppliciis sulili prxeipi- nuis : quoniam qui debet vindicare oppressum, ipsum opprimere repetitur. C A P. V. CEd etiam subjectum ei officium jubemus eum omni studio & administrantes clarissimis judicibus interpellantes absolvere , nihil accipientes prater illa, qux nostris constituta sunt legibus. Si vero hxc non custodiant, subdi jubemus suppliciis. C A P. VI. QI tamen invenerimus quendam sanctissimorum Episcoporum pro gratia cujuspiam prodere justitiam, regularem ei castigationem inferri jubemus: ut studeant cum timore Dei juste judicare: ne non impetrantes justitiam , cogantur homines relinquere proprias Civitates atque Provincias , & in loca 5 qualibet alia iniqua concurrere. C A P. VII. 1N Civitatibus autem , in quibus non sunt judices, jubemus eos, qui habent causas, adire defensorem, & ipsum discernere inter eos. Sivero litem habentes voluerint defensorem una cum sanctissimo Episcopo judicare: & hoc agi prxeipimus. C A P. VIIL i^Eque autem Monachum , neque Clericum, neque Episcopum jubemus venire huc absque 6 literis sanctissimi sui Patriarcha. Si vero hoc fecerint, sciant, quia semetipsos schemate faciunt indignos. C A P. IX. \T quis autem Magisterianus, aut Prxfectianus, aut cujufcunque O fortunx existens acceperit amplius sportularum , quam definitum est sacris nostris Constitutionibus : jubemus omnibus modis judicem Provincix periculo proprio secundum nostram legem hoe vindicare, & vindictam inferre hoc prxsumentibus. Sivero non vindicaverit hoc ipse judex , licentiam damus sanctissimo uniuscujusque Civitatis Episcopo nun clare nobis, qux de eis aguntur, & qualem habet militiam aut dignitatem, qui hoe prx- sumpserit : ut & judici periculum inferamus prxtermittenti & despicienti nostram jussionem , & ipsum quoque jubeamus puniri talia prxsumentem. (1. Autbeut. Si vero. C. de judiciis. (2. c. 6. in fin. infr. hic. ( 3 - Adde l. 4. C. ad leg. Jul, repetuni. (4. Fac. I. 21./s. de penis. Tom. II. T I T. XVI. DE MORTIS CAUSA DONATIONE CURIALIUM. NOVELLA CONSTITUT. LXXXVII. Antonio Contio interprete. PRiEFATIO. rssJrialium fraudes nihil posse ferre damni Reipnbl. sed resistere ^ legem talibus curiis [vel consiliis] omni volumus modo. Cognovimus enim,'quemadmodum, postquam interdiximus curialibus donationum modum, non concedentes iplisposseifionem immobilem donare 7, neque in testamento relinquere ultra 8 tres uncias , sed dodrantem omni modo Curix servare, illi calumnia 11- tes legem, excogitaverunt tales aliquas fraudes contra ipsam Le- (;. c. 2. in fin.supr. hic. (6. Nov. 6. c. z. (7. Nov.%%.inpr.%.i, (8. d.Nov. 38. X x x c. I. Ss/rfJ. gem. 1059 Avth. Collat. VI. Tit. XVI. XVII. Novell LXXXVII. LXX XVIII. habeat omne restituere aurum ic6o «em. Scientes enim, quod nuj invenientes vetustos legumlatore, dubitantes de mortis cauta donatione , utrum donatio , an legatum iit L illos quidem connumerantes iplam donationi , 'nuosdam vero legatis, ea quse pluribus & optimis legislatoribus visa sunt eligentes, legatum j ipsam esse omnimodo decidimus , nec i confectione monumentorum egere, sed licentiam habere facere ipsam , & inserere ipsi etiam certos fines, quos donator 'voluerit; L S hoc fecerit, licentiam habere renuneiare etiam huic ipsi facultati, qua possit poenitere super talibus donationibus , revocare , & quos utique voluerit terminos inserere mortis caosa donationibus , sicuti Julianus fapientiffimus constituit: quod quidem nos in trigesimo nono 3 nostrorum Digestorum scripsimus. Omnia enim comprehendimus in brevi, & qua vetustis, & quse nobis placita sunt. Hac igitur scientes putaverunt oportere fecundum modum hunc faeere quasdam mortis causa donationes, & interere pacta fecundum legem ad auferendum potestatem libi ipsi super donatione poenitenti, eam revocandi. Alium vero terminum ipsis placentem addere ipsis donationibus , ut inde ipsis nimirum liceat facere donationes ä revocatione liberas, & ita suas minuere substantias. C A P, I. CTfi autem ex his, quoe jam lege fancivimus adempta est omnis illis occasio plus dodrante relinquere queundi, vel in testamento relinquendi, vel per donationis modum alienandi, tamen ut adime etiam magis ipsorum fraudem compescamus, idcirco & anne sancimus nemini curiali neque per mortis causa donationem licere donare quid , praeterquam tantummodo per antenuptialis donationis modum pro se ipsis aut propriis liberis factae , aut per dotis occasionem , quatenus ipsa nostra Constitutio dicit, 'etiam filiabus donare nubentibus : siquidem aliter ipsos non posse donare tatem habeat omne reltituere aurum , aut res , conditionibus semel impletis : & nulla omnino licentia sit aliquibus extrinsecus interdictionibus uti, & retinere depositi restitutionem :cum & alia multa privilegia 5 tam a praecedentibus legislatoribus quam ä nobis ipsis data sunt: licentia enim est prohibenti redditionem , eum quidem, cui creditum est depositum, non molesta- _ , qiue in qusstione sunt, qui aurum, ant ■st, ütem sortiri, & justitiam & Legem re : eum vero de rebus res aliquas accepturus est, jturinam oc uegem promereri : sed ne per hanc causam damnis magnis subjiciat eum qui interdictionem suscepit, & compellatur aut defensiones expetere, aut res habere, & non possit voluntarie cum deponente benigne agere : quod fi tale aliquid egerit (omnino enim oportet non sola delictorum nos contentos esse prohibitione: sed etiam timorem inferre justum transgressoribus) sive perditionem contigerit rerum aut pecuniarum fieri, & hoc probetur, sive alium quemcunque casum fortuitum ipsum respicere, qui contestationem dixerit. Insuper etiam ex quo facta est hujusmodi contestatio usuras pecuniarum usque ad tertiam centesima agnoscere prohibentem accipere proprias non solum si aurum fuerit, quod depositum est, restitui vero prohibitum: sed & si alia res sit: ut hot timore stultorum simul, & perversorum maligne versandi, in depositionibus homines cessent. GAP. II. De bis, qui denunciant , ne civiles annona , vel pensiones salvantur. CEd L totum boc, quod de mandatis est, & aspicere , L consti- tuere secundum Legem providimus. Videmus enim frequen- tari hoc in regia hac pracipuc Civitate, & aliquos interdicentes eis, qui ministrant publicas annonas, & tesseras accipiunt ab annonarum praefecto , volentes suspendi administrationem : &eos, & studium. EPILOsiUS. f Qua igitur placuerunt nobis, & hac Lege manifestata sunt, tua Gloria custodire studeto, in primis utilitati Reipublica providentiam impertiens. T I T. DE DEPOSITO ruin , XVII. ET DENUNTIATIONIBUS INQUILINO- & de suspendenda administratione paniim. NOVELLA CONSTITUT. LXXXVIIL Imf. Justin. August. Joanni gloriosjs. sacrorum fer Orientem Pratoriorum Prose ih , nerunt Exconsuli ordinario t ff Patricio. P R fi F 1 T I 0. JJstem nuper audientibus nobis (hoc quod in Imperio publice sedentes < ir.nUotiens agimus) orta est a ii qua quaestio, quam resolvimus statini : hujusmodi vero discentes contingere multa, communi & generali Lege definire hoc justum esse arbitrati fumus. GAP. I. tjl 4 enim quis ab aliquo capit aurum aut res aliquas depositi causa in qui busdam conditionibus, deinde illi agant: neceffi- (1. I. ult. C. de donutionib. causa mort. t 16. I . 17. I . >8. certum est res immobiles , sed ipsas manere semper apud ipsos i qui ex hoc solummodo Forsan nutriuntur, defraudari administra- curialibus obnoxias functionibus, fida ipsis venditione concessa, tione, per quam eis omnis' tribuitur vitae occasio. Huic autem & ipsa secundum Novellae nostra < onfiitiitionis observationem.' rei severius & difficilius illud est: multis enim dorr.os polsidenti- Mortis causa donationibus suam vim habentibus, & valentibus ; bus in hac felicillima Civitate , qui irnbanchiti non videntur, mox 0 arteris hominibus, exceptis curialibus facere dictas mortis causa ; futuris pensiones ab inquilinis accipere , calumniantur per imer- donatinnes, in quascunque voluerint personas, & conditiones ipsis ’ dictiones inquilinis dirigentes, ut non inferant eis. Illi vero imponere, & renuneiare (siquidem hoc voluerint ) poenitudini j ultra eas suscipientes, quibam propter inopiam forsan comedunt concedas circa pactionis revocationem : manere quippe oportet;eas: quidam vero & exules a magna hac fiunt civitate, & rieci- rem etiam sie in mortis causa donationis conditionibus (hoc enimjdit omnino pensionum administratio iis, qui ex hoc forsan solo insuper sancimus) & tales donationes firmas esse & stabiles:; nutriuntur:, fecundum quod occurrentes in milibus annonis di- quod quidem non mine primum fege statuimus, sed jam sege|ximus. §. 1. Nemini igitur damus hujusmodi licentiam : sed statutum, & nunc per nostram ctuterpretamur & corroboramus ; unusquisque, si aliquam habeat causam ad obnoxium sibi, non vocem in omnibus aliis personis, prater solos , nt dictum est, j obdormiat: in liberalibus autem perversitate omni plenius afpi- curiales: idque propter ipsam nostram erga Rempublicam curam j rct interdictionibus. Cognoscat enim , quia fi tale aliquid egerit, : sed ex quo interdictiones egerit, sancimus eum omne dann sarcire domino rerum: super hoc & usuram , & tertiam (2. d. I. ult. (3. tit. si. (4. Authent. Sei jam cautum. C. deposti. (5. Fac. L ult. §. i. & per occasionem ejus ceciderit , aut administratio panum, aut peusionum datio , ex hoc accidens ipse sustinebit periculum, mox quod interdictionem inquilinis & ministrantibus panem miserit,' aut suspenderit annonam : nihil enim horum agi omnino volumus : 111 num ‘ centesimat agnoscere pecuniarum , aut rerum, quas non accipere per eum is, qui fecundum hunc modum Iasis est, valuit. Et neque aliquis opponat defensiones, quiS , qui rrasens est, ei exactionis domino danti defensionem aut in deposito, aut in aliis recipere rem propriam : non enim omnibus 6 est facile fidejussorem prabers nostris legibus , nullam defensionem omnino ratam esse ponentibus, nili cum fidejussione fiat: fidejussorem enim omnino dandum idoneum , non facile, neque possibile passim est. Etpropterea igitur ad securitatem nostrorum subjectorum volumus hoc custodiri ä modo, & de caetero omni tempore, ut immortale sit hujus nostra sanctionis juvamen Reipublici , qus judicantibus quidem nobis in mentem venit, pratentem vero Legem commune juvamen nostris peperit subjectis. E P I L 0 G U S. f Tua igitur Eminentia, qua: placuerunt nobis, & per hanc divinam manifestata sunt Legem , operi effectuique tradere , & in perpetuum observare festinet. infin. C. de compensat. I. 11. f» fr. C. depositi. I. 14. §• 1. C. de non numer. pecun. I. 7. Z. s. ff. deposui, (6. Fac. I. 33- §• "• c - & episcopis . C G L L A- I062j 1061 Quibus modis naturales efficiuntur fui, &c. COLLATIO T I T. I. QUIBUS MODIS NATURALES i EFFICIUNTUR fui, & cis eorum ex testamento sive ab intestato successione. NOVELLA CONSTITUT. LXXXIX. Itnp. Justin. Mt'.gust. Joanni gloriojijs, per Orientem Pr«storiarum Projecto , iterum Exconsuli ordinario ist Patricio. P R S F ATIO. Aturalium nomen Romana: legislationi dudum non erat in studium , nec quariibet circa hoc fuerat humanitas , sed tanquam alienigenum aliquid & omnino alienum ä Repuhlica putabatur : ä Constantini vero piat memoris temporibus in Constitutionum scriptum est libris, 2 Deinde paulatim in mediocritatem clementemque sententiam Imperatores transeuntes, Leges posuerunt: alii quidem & dari & relinqui aliquid eis ä patribus concedentes : aliqui autem etiam adiuve- nientes modum , per quem naturali jure priore liberati, legitimi fierent, & patern.e substantis successores : pauiatimque etiam ad nepotes processerunt hujusmodi legislationes: & quoniam in nostra tempora venerunt, & eorum , qui paulo ante nos fuerunt, multam varietatem causa suscepit. Nos enim duplex habuimus studium, & plurimos in libertatem perducere homines ex priore servitute, & ex naturalibus ad legitimos elevare: non enim ultio & interdictio despicienda est: sed quod est in necellitate, curandum est : & diffugiendum quidem , quod malum est, inveniendum vero undique, quod melius est. Quia igitur aliqua quidem in Constitutionum Codice 3 , quem ex omni priorum Imperatorum legislatione collegimus, de naturalibus scripta sunt filiis: qusdam vero in 4 libro Institutionum : de his autem nos constituimus , aut jam perfecta comperimus , & nos ipsi plurimas fecimus de his Constitutiones , alias quidem in prsdictarum collectione Constitutionum , alias autem etiam postea: ne causa sit dispersa , bene se habere credidimus, in una Constitutione totum colligere, qua pre omnibus sufficiat ea, 311» de naturalibus sunt , corrigere atque sancire. C A P. I. De liberis naturalibus. pAlam namque est, quia hominum alii ; quidem liberi simul consistunt , & inter legitimos sunt: alii vero hoc prius non habentes , postea fiunt , & ex fervis ad liberos ascendunt, & ex naturalibus ad legitimos. Alii vero ex ipso hoc naturales sunt, & quadam eis succdsiones existunt: alios autem neque naturales esse decet, sed etiam hoc monstrantur indigni. Oportet igitur nos ita facere Constitutionem , ut nullus ignoret, qute possunt in naturalibus valere: dicimus autem inchoantes Legem, <^ui consistunt naturales, quibusque modis procedunt ad legitimos , (quotum plurimos invenimus nos , ) & qua sunt horum successiones > & quomodo quidem vetustas usa est his amare , quomodo nos humane. Nec illud quoque relinquitur , qui nec naturalium digni sint, sicuti diximus, appellatione. Natura 6 siquidem ab initio, dum de siliorum procreatione sanciret, scriptis nondum politis legibus , omnes similiter quidem liberes, similiter autem produxit ingenuos. Primis namque parentibus primi filii, similiter quidem liberi, similiter autem legitimi ä creatura fiebant: bella vero & lites, atque libidines & concupiscentia causam deposuerunt ad aliud schema. Servitutem namque invenit bellum 7: naturales autem castitatis casus : Lex autem rursus hujusmodi delicta curans, libertatem fervis molita est, & multum de his tractavit, modos introducens dena millia : imperatoria vero Constitutiones aperuerunt eis, qua non recte facta sunt, ad jus le- (1. Nov. 74. (2. t. I. C. de naturalib. liber. (3. d. tit. denatu- ral. Uber. (4. Fac. /. ult. C. de confirm. tut. I. ult. C. quando mulier iut. offic. fungi. (;. Adde /. 4. in fin.js. dejuft. ist jure. (6. c. 9. '"/r. hic. Nov. 74. c. I. (7. 1. 5-Js. dejustit. ist jure. L. 4. L $.ff. SEPTIMA. gitimum vias : quod non transitorie neque nos sancimus, neque, subjectos hanc Legem negligenter audire pracipimus. §. 1. Legitimi siquidem fuoceffores procedunt hominibus ex nuptiis, quas contrahunt aut cum dotalibus instrumentis , aut etiam absque eis , sic ad fceminas masculis convenientibus, ut ab initio habiant aleas legitimarum nuptiarum affectum Et hoc enim in cabirnia positum nos respicientes, Lege decrevimus 8, quid in iis qt idem ,. qui fortuna dignitate provecti sunt, quid autem in mediocr- hominum statu agendum fit ad demonstrationem legitimarum nuptiarum : quid vero deinceps permissum est plebi. Quapropter nuptiis, procedentibus, ex hoc ipso sunt succeffiones certa : & si inter legitimos connumerentur , mox Lex introducit successionum n odos, plurimum de his tractans. Legitimum igitur jus sic se habet. Quod vero non est hujusmodi, sed liberum quidem , non tamen cx nuptiis procedens legitimis, aut etiam in servitute natum: fi libertatem quidem meruerit, manserit autem naturale : hoc modi vari » ad jus legitimum ferunt, quos enumerantes, sic etiam eliqua sanciemus. C A P. II. De primo (boc est , per oblationem Curia) modo legitimationis. pRimus itaque modus est legitimi juris existens civitatibus mox *• utilis , quem Theodosius 9 pia & nova introduxit memoria. Sancitum namque est ab eo , ut pojfit naturales filios , aut omnes , aut aliquos offerre curiis , aut filias curialibus iq copulare : & quoniam modus iste non simplicem habuit legislationem, sed varie & de oblationibus dictum est, & de fucceffionibus, quomodo ipsi, & quorum heredes exi sta ut, & qui rutius ad jus eorum hereditarium accedant: justOm credimus hoc primum legislationis disponentes capitulum , ita ad reliquos modos, qui ad legitimorum jus ferunt, accedere. Qua enim inde sunt, facile omnino est dicere. §. 1. Si quis igitur fuerit naturalium filiorum pater , live curialis existens, live libera curia , li.entiam habebit, omnes, aut quosdam ex eis, sive legitimorum sit filiorum pater, sive etiam non , sed solummodo naturalium , offerre curia 11 , licet forte illustris dignitatis sint filii suscepti: nisi tamen dignitas intercesserit talis, qua homines, licet curiales sint, ah hac fortuna liberos facit. Oblationis autem modus sive fiat ä patre adhuc superstite, cum quispiam in commune filium offerret, (hoc namque gestum est in Philocalo naturali filio, curiali a patre in Bostrenorum civitate) & hoc ipsun» dicit fecundum inspectionem ibi factam , & ita eum offert, sicut ä Leone pia memoria scripta dicit Constitutio 12: sive ergo secundum hunc modum fiat aliquis ä patre pronuneiatus curialis , sive eum patersub gestis monumentorum offerat, sivemoriens in testamento conscrbat oportere fieri curialem : deinde ille amplectatur scripturam: legitimus mox fiet, naturalium jure omnino liberatus : sive etiam mortuo patre semetipsum filius aut filii offerant: non existente quidem legitima sobole, etiam sic erunt legitimi & curiales. Proinde pater quidem etiam 13 existentibus legitimis , offiirt curiae non legitimos filios: qui vero per semetipsum ad hoc procedit, tunc solummodo auditur, cum nullus legitimorum filiorum existit. Hoc itaque de oblationibus sit, quod indifferenter sancitum est ä nobis, in hac praesenti Lege reconditum : non autem simpliciter neque fortuna: oblatione : oportet enim & modos facere manifestos, fecundum quos offerantur. §. 2. Si quis igitur ex qualibet oriatur civitate, sive curialis, sive etiam liber hujusmodi sit fortuna: licebit ei suum naturalem offerre filium curiae illius unde oritur civitatis. Si vero nec civis ipse consistat: sed ex villa quadam aut vico fit oriundus: illi ä patre offeratur,«Livitati , aut semetipsum offerat, sub qua civitate villa aut vicus tributa persolvit. 14 Palam vero est, quia siquidem pater eum , aut avus offerat, aut aliquis ascendentium parentum , & liberos habens filios: de statu hominum. (8- Nov. 74. c. 4. c. 5. (9. /.3. C. de naturalib. liber. (10. v. §. I. tnfr. hic. (11. in pr. supr. b. c. §. ult. Inst. de nuptiis. I. 3. I. 4. C. denatural. liber. (1*. d.l. 4. (13. /. 9. §. ult. C. d. t. (14. Fac. /. 4. §. *. ff. de ccnfih. X x x 2 ho« IO 63 Avth. Collat VII. Tit. I. Novell LXXXTX T064 lioc agere poterit: fi vero ipse quispiam lemebpsum offerat, hoc permittimus, cum 1 non alii legitimi sunt fratres. §. 3. Si tamen aliquis offerre volentium suos naturales curiis , aut ex maxima hae oriatur Civitate, aut ex seniore Roma , luiic damus liceu tam , in quam voluerit metropolim otilationem celebrare, & haue elfe regulam etiam in filiabus , ut jungat 2 eas curialibus aut ex Civitite ipsa , ex qua orti sunt, aut sub qua villa., aut vicus tributa pe: (nivit, aut fi quis liber simul & Romanus , aut Byz utius suent, enicunque curialium alterius cujuspiam , metropolis tamen. Sic itaque nobis curialium diligentia est, & iste modus placet juris legitimi , quia damus curialium naturalium existent! loluinm. do filiorum patri, licet ex ancilla eos habeat , & liberos facere, & offerre curia, fecundum quod prxdictum est. Et adhuc amplius sancimus de causa , ut vel fi non pater offerat, liber autem semel filius fiat: postit & semetipsum offerre curia, etiam hic legitima non existente prole. C A P. IH. De successione curialium. pT quoniam varie etiam de hujusmodi, personarum successione sancitum est : non videtur absurdum nobis & de succeffiene, sicut prxdiximus , terminare. Si quis igitur naturalis secundum hoc schema, (id est, oblationis) fiat curialis: erit patri & ab intestato fucceffor, & ex voluntate: nihil dissimilis legitimis, & ex donatione percipere poterit patris: ita tamen , ut 3 non amplius habeat -uno horum , qui ab initio legitimi sunt, & inter omnes minus habente. Cum semel autem illi susceperint oblationem , & propterea -ad jus legitimorum ascenderint: non finimus eos abstinere se pa- trnm hereditate , aut videri quasi donationem in se factam, & ratam habitam ab eis , relinquere , & fortuna recedere. Manentes itaque curiales, relictam aut donatam (sicutidudum A nobis dictum -est) habebunt mensuram. §. 1. Si vero ab initio refutaverint oblationem , manere liberi proponentes, licet naturales , quam fieri ditiores & curiales: deinde videantur postea aut in totum, aut ex parte possidere res donatas, aut relictas sibi, aut etiam alienare : tenebuntur omnino curiali fortuna etiam inviti, ut non adulterari »obis videantur legislationem, & lucra quidem venentur, quo occasione oblationis sint: repellant autem fortunam , propter quam lucra promeruerunt. Et hoc similiter sancimus & in masculis oblatis curio, & in filiabus nubentibus curialibus: nulla existente differentia , sive per masculos quispiam curio munera agat, sive per generos curiam in filiabus augere voluerit, & per illorum filios novos adjicere prioribus curialibus filios eorum. C A P. IV. pllinm vero per Hujusmodi causam fastum legitimum, ipsi soli 4 genitori legitimum facimus, non etiam extraneo cognationi patris , (dicimus autem & ex quibus ille natus est, & qui ex utroque sunt, & qui ex eo processerunt) facimus eum velut ex quadam machinatione cognatum. Sancimus enim oblatum curio na- turalemfilium solummodo patri legitimum fieri successorem , nullum tamen habere participium ad ascendentes, aut descendentes , aut ex latere agnatos vel cognatos patris : aut illos aliquod habere participium ad illorum successiones: «quum etiam'ei dantes privilegium , ut, sicut nec cognatis patris sit iste successor, sic nec illi ad ejus vocentur successionem , nisi forte scripserit aut ipse illos, •aut ab illis scribatur ; soli enim patri fiunt legitimi, L cognati este erednntur. C A P. V. ' £Rgo sanciendum est, qui fastis ita legitimis efficiantur succeffo- res. Et siquidem habuerit filios, qui talis est. aut nepotes de legitimis sibi procreatos uxoribus , & merito etiam curiales constitutos: modis omnibus ei succedant : quid enim legalius 5 est proprio silio ad paternam successionem ? si vero fihos habuerit non curiales quandoque sibi progenitos, tunc legitima mensura veniat ad fiscum & curiam : reliquum vero , quantumcunque fuerit, ad illos filios v qui curiales non sunt, accedat. Si vero etiam generaliter nulla ei sit proles, & moriatur intestatus : novem quidem uncias curia 5 : filcus habeat: secundum quoddudum ä nobis sanci- tuin est: in reliquis autem tribus unciis , qui ex Lege vocantur, omnibus modis venient: aut si testatus fuerit, ad scriptos descendent heredes. Semel autem factum curialem' Lex suscipiens & inscribens curiae , & successiones , & aliam omnem ordinatam dedit vitae liicccflionem & quassiu-.n. Si quis autem vel ex genere vel extraneus, lcriptus forsan, aut eriain non scriptus, voluerit adire imperium, & semetipsumofferre curia: licentiam habeat h^c agendi, & distributam curiae partem accipiens, fieri curialis & tain fortunae, quam functionum iuccetlbr , si hoc Imperium annuerit. C A P. VI. CI quis autem legitimos quidem filios non habeat, naturales autem ei solummodo sint: liceat 6 ei eurine honore scribere eos heredes : & scriptura pro omni bfervatione consistat, & non egeat hoc antiquarum legum alia adjectione, neque oblatione, dum superstites ellent: sed ex hoc ipso scripti, si liberi sint, curiales fi- mul & heredes fiant, & habeant ipsi lubitanti» novem uncias, lient pater eis distribuerit: sin autem etiam totum eis relinquere volu«. rit, adnuc faciet melius: verumtamen usque ad novem unrias omnimodo eis relinquat, sciens, quia h reliquerit minus, 1 lege modis omnibus supplementum 7 substanti« fiet: illi vero, si voluerint , curiales fiant. Si vero aliqui quidem eligant, aliqui vero refutent: ad eos, qui eligunt, refutantium veniant portiones. Si vero omnes renuerint, tunc tanquam filiis non existentibus ita ad curiam veniant novem unci« omnes. Si vero ille quidem tacu». rit, filiorum vero legitimorum ei non sit proles: tunc legitima quidem pars ad heredes ab intestato veniat: filii vero naturales, si voluerint lemetipsos offerre curi« , hoc faciant, iicuti voluerint, sive omnes, sive quidam ex eis: & modis omnibus novem unci« sub- stanti« ad curiales aut curialem perveniant. Si vero etiam ex ancilla ei nati sunt, si eos manumiserit aut vivens, aut in testamento obtulerit eos, etiam sic suscipiantur, & sint curiales, sicut testator voluit, aut sicut eorum desiderium Fuit; offerentes enim lemetipsos curi« , percipient (iicuti dictum est) novem uncias: un- dique enim volumus, vel Ii testetnr, vel si non facta voluntate de- celserit, eos, qui ad curiam veniunt, novem uncias accipere. Si vero manumiserit quidem solummodo , non tamen obtulerit, aut illi etiam sic volunt, aut quidam ex eis ad curiam respicere: etiam tone novem unci« curiam agenti vel agentibus secundum quantitatem dentur. Si vero nullus naturalium aut velit, aut offeratur, tunc novem uncias curia percipiat. Palam quippe est, quia simul sequitur ubique fiscus secundum Constitutionem de hoc ä nobis positam. De naturalibus itaque , qui per transitum ad curiam fiunt legitimi, & de modo, secundum quem offeruntur, & successionibus , h«c ä nobis pure sancita sunt. C A P. VII. (I'Ribus 8 -autem aliis Constitutionibus scriptis, Zeno quidem pia memori«, non 9 de Futuris aliquid plenesancivit, sed de jam praeteritis: quam scribi ideo solummodo permisimus, ut eos, quibus illa forte Constitutio prodest, quod descendit eorum exinde proles, non hac utilitate privaremus: sicut etiam Anastafii pia memori«, qua naturales adoptare contribuit, non esse importunam de extero nostris subjectis permittimus, nisi ad hoc positam solummodo sinimus, ut si qua utilitas aliquibus exinde reposita est , hanc non videamur per nostras amputare leges. Oportet enim semper aliquod inchoare bonum, non ea , quxä quibusdam prxexistunt, destruere : nostri enim Patris toapprobamus Consti- turionem , temperate quidem introductam, & ordinate positam: qus adoptiones naturalium prohibuit, multam.abfurditatem habentes , & indiscrete velut advenas quosdam legitimis naturales superinducentes.. C A P. VIII. De secundo legitimationis modo per Instrument » dotalia. 11 J^Eliqui igitur sunt modi , qui a nobis inventi sunt, quos percurremus , legitimum jus prsbentes eis, qui erant primitus naturales: circa quorum successionem non laboravimus: semel enim eos efficientes legitimos, damus habere etiam successiones illas , quas habent ii, qui ab initia legitimi sunt. Si quis igitur dotalia 1» ('• §• *• vets. proinde.supr. §. 3. in fin. infr. bic. (». L 3. verj Jed c 5 Jt. C. de nttitiral. liber. (3. I. <). infin. C.d.t. (4. d. I. 9 , stj r ' t.ll.C. desuis & legit. I. 7. in pr.ff. de bon. damnat (6, Nov. 38, c. i. (7. Fac.30. C. deinoßc. test. (g. I. 5. /. § l. 7. C. de naturalib. lib. (9. d. I. 7. (10. d. /. 7. (11. Nov. 12. c. 4. (12. I. 5, C, de naturalib. lib, Nov. 11?. 0. 2. H. ult. I»fi, de nuptiis, Scripserit :e jki llfl :!i i©6< Quibus modis naturales efficiuntur fui, &c. 1066 scripserit ad liberam in principio, sivead libertam mulierem , cui omnino licet copulari, in concubin* schemate sibi, aut legitimorum filiorum jain pater existens , aut etiam filiorum naturalium pater, legitimas elfe nuptias, & filios vel 1 prxcedentes, vel conceptos, legitimos ei efie sancimus. & licet a postea :ion nascantur filii ei, aut etiam nati moriantur, nihilominus prior soboies legitima cunfifHt. Atfectus enim circa filios ita ei procedens , qui eum etiam ail dotale provocavit instrumenaim , ipse dedit secundis filiis occasionem , qui postea nati sunt, legitimi juris. Quapropter absurdum erat, benignam occasionem , quam posteri sibi filii invenerunt ex prioribus sumentes: eam non etiam prioribus legitimum jus simul & sine calumnia circa patrum dare succefliones. Palam enim est, quia juniores filii ex lege Facti iunt sili, hoc initium dotalibus prxbentibus. Quapropter unum amborum fecimus ordinem , L de extero calumnias plurimis abstulimus Constitutionibus j illud dicentes: Ut vel si non habuerit filios postea pater, dotalia tamen exposuerit instrumenta : etiam sic nihilominus suos habeat filios. Ut enim nascerentur ei filii alii, casus quidem forte potestatem & licentiam habuit: sicut etiam natos auferre: affectionis vero probationem, quae in prioribus fuit natis, hoc est, ante dotalia instrumenta, praebentem legitimum jus, nihil tale fuit, quod auferre omnino potuerit §. 1. Insuper etiam ex rationalibus hoc adjectum est cautis , quod si ants dotalia conceptus 3 quidem est filius, natus autem post dotalia: auxiliator fui sit: qui etiam ex prioribus Constitutionibus hoc facere potuit, & quadam I nobis inventa est ratio regularis optime narrans de ordine nascentium. Cum enim dubitaretur, utrum oporteat conceptus, an parttis respici tempus , sancimus, ut non tempus conceptus, sed partus iufpiciatur, propter filiorum utilitatem. Si vero contigerit tales aliquas excogitari circumstantias casuum , in quibus est utilius conceptionis tempus , quam partus: tempus illud valere matis pracipimus, quod utilius sit nascendi. C A P. IX. De tertio modo legitimationis fer Principis Rescriptum. lLlud tamen a nobis sancitum 4 est : Ut si quis voluerit legitimam A suam facere sobolem , & non habuerit uxorem talium filiorum matrem , aut- filios quidem valde diligat, mulier autem non fine peccato sit apud eum , neque digna sit quolibet legitimo nomines fcpropterea aut moriente muliere, aut legitimo jure non digna in matrimonio putanda, aut causa ä filiis maligne tractata, aut ex studio muliere celata, aut a filiis , aut forte aliter ei divitiis accedentibus , ne jure legitimorum usum pater & fructum defuncta mali 00 declarantes , quia vult naturales suos filios restituere natura & antiqua ingenuitati, & juri legitimo: ut sub potestate ejus consistant, nihil st legitimis filiis differentes: quo facto, ex hoc filios frui hujusmodi adjutorio, una namque hoc modo omnes hujusmodi natur» digressiones & opiniones in his, qui legitimos non habent filios , curamus: sic brevi solatio tantum impetum natur» corrigentes. C A P. X. De quarto modo legitimationis fer testamentum fatris' « Principe confirmatum. CI vero is, qui solummodo naturalium filiorum est pater, per quosdam fortuitas casus non valuerit hoc agere , moriens autem sub quodam praedictorum casuum scrfpserit testamentum 7, volens sibi legitimos esse filios successores: & in hoc damus ei licentiam & fiduciam , supplicantibus tamen etiam fio filiis post mortem patris, & hoc dicentibus , & ostendentibus patris testamentum , & heredibus existentibus secundum legem : hoc quoque donum habeant patris & Principis, id est dicere, natur» simul & legis. C A P. XI. QEaeraliter autem in omnibus, qui per praedictos modos dedtu ^ cuntur ad legitimum jus, tunc hoc volumus obtinere, dum & filii hoc ratum habuerint. Nam si solvere 8 jus patri» potestatis invitis filiis non permissum est patribus , multo magis sub potestatem redigere 9 invitum filium & nolentem , sive per oblationem ad curiam , sive per instrumentorum celebrationem, sive per aliam quamlibet machinationem, tanquam sortem metuentem paternam, justum non est: neque imperii & legislatoris ponimus proprium. S-1. Si vero plurimis existentibus filiis, alii quidem eligant, alii respuant: hi, qui volunt legitimi fieri, fiant; aliis in jure naturali manentibus: & hoc dicimus , nullum priorum legitimorum perimentes modum, sed hunc adjicientes aliis , in quibus illos accipere non licet. Omnino enim legitimis existentibus , deind« naturalibus provenientibus , nequaquam jus legitimorum eis adjicitur , nisi omnino aut per curiam, aut per nostras Constitutiones , qu» dotalium instrumentorum introduxerunt modum. §. s. Adoptionis io autem modum , qui fuit olim ä quibusdam 11 ante nos Imperatoribus super naturalibus putatus non improbus , invenientes : secundum paternx is Constitutionis virtutem & nos ( sicuti dictum est, ) excludimus, quoniam castitatem non perfecte consideravit. Et non erit decens, ut qu» bene exclusa sunt, in Rempublicam rursus introducantur. Quapropter his ä nobis sancitis atque manifestatis quo conveniat modo ad Civitatem Romanam tre tanquam sub potestate filiis constitutis habeat. Si quis ergo fi- legitimorumque jus transire: nihil de successione super talibus est lios legitimos non habens, sed tantummodo naturales, ipsos qui-[dicendum. Nam sicut in exteris ab initio legitimis, oportet etiam ' ‘ • • " • • - in his fieri successiones. C A P. XII. dem legitimos facere voluerit, mulierem vero in promptu non habeat omnino ; aut habeat quidem , non tamen sine peccato 5 : aut Ii non appareat, aut aliter dotalium instrumentorum non habeat facultatem : (quid enim si ad sacerdotium alter eorum ascendat?) damus 6 ei fiduciam (hoe quod dudnm gessimus) ad legitimum jus filios educere naturales, legitimis, sicuti prxdiximus, non existentibus, per quandamhujusmodi viam. Sicut enim sunt modi, qui servos ad libertatem simul & ad ingenuitatem deducunt, & natur» restituunt: ita si pater non habuerit legitimam prolem , & voluerit eos restituere natur» & antiqu» ingenuitati, sive ex ingenua nasoantur ei, live ex liberta , & legitimos de extero & sub pateftate habere: hoc agat per nostrum Rescriptum, non enim frit in principio , quando natura hominibus sanciebat sola, antequam script» procederent leges, qu»dam differentia naturalis atque legitimi : sed primis parentibus primi filii (ficut präsentem inchoantes diximus legem) etiam iplb processu nati, legitimi fiebant. & sicut in liberis natura quidem fecit liberos omnes , bella vfcro servitutem adinvenerunt: fic etiam hinc nobis natura legitimas protulit soboies : ad concupiscentiam vero facta conversio, naturale jus eis inseruit. Quapropter similibus passionibus exortis convenit curam ex »qualibus inveniri , aliam quidem a prioribus nostris, aliam vero a nobis. §. 1. Sit igitur licentia patri in prxdictis casibus matrem in priore schemate relinquenti, Imperio preces offerre, (l. I. to. C. de nuturul. liber, (1. /. n. C. d.t. (3. Adde l. $. i$.jT. de flatu hominum. (4. Nov. 74. e. s.inpr. (5. v. 1 .7. C. de incefi. cfi inutil. nuptiis. (6. Abrogatur. /. I. C. de natu- r*i. liberis. (7. tftv. 74. c, t. Z. 1. (8- l. z. C. dtemneifat. De successione omnium naturalium filiorum. rhlscretis igitur & iis, qui facti sunt legitimi, & iis , qui manserunt naturales: ordinandum est jam etiam de successionibus eorum. Valenti siquidem & Valentiniano, & Gratiano divx memori» primis placuit humanum aliquid agere circa naturales. Et si quidem Iit naturalium patri legitima soboies, una uncia eos dignos esse fecerunt, & hac cum sua matre : non donari , neque ex ultima dari voluntate ulterius aliquid permittentes: li vero filii quidem non sint naturales , concubin» vero solummodo iis , qui non habeant utique conjugem (hoc etenim tantum concubinam habentibus est conscriptum) mediam unciam s lam donantes. Si vero filiorum legitimorum non sint parentes , & neque patrem , neque matrem habeant, usque ad tres uncias relinquere, eis aut donare permilsi sunt, & hoc cum matre : & si quolibet modo acceperint aliquid, in hoc reputari solummodo: quod autem plus est, ail eos, qui vocantur cx lege, venire, hoc quod Theodosii lenioris filii, licet non perfecte , lar,civerunt. §. I. Nos igitur etsi prius humana usi lege , pro tribus unciis , fex 13 uncias eis, filiis legitimis non extantibus, per patrum magnificentiam dedimus : sed tamen ex iis, qu» subinde proveniunt causis, perfectius simul cle- mentiusque considerantes, präsentem ponimus leg em. Plurima (9. I. ult.Js. de bis qui fui vel al. juris sunt. (to. c. 7. sipr. Ijic. Nov. 74. c. 3. (11. I. 6. C. de naiuralib, lib. (ia. /. 7. C. d. t. (13. Nov. ig. 1 . X * x 3 Utique io 67 Avth. Collat. VII. Tit. I. II. Novell. LXXXIX. VC. 10*8 lifTa, L nostris temporibus delinquun-1 sancimus, ut decet eos lomines liberamus. Quidam enim non viro arbitratam: quod Htiaue sunt & prius coinm , . . tu?: L ideo ab impietate homines liberamus. Quidam habentes licentiam quantum v.ssunt fms naturalibus filus relm „nendi eligunt quasi viros, & icnbunt heredes, quatenus restituant filiis. At illi aut ex lmc impie agunt, & praevaricantur voluntatem scribentium , aut (quod omnium leviffimum putant pejerant: & tacemus ea , quie tradita sunt ex memoria nobis , in personis gloriofiffimis talia delinquentibus priscis temporibus. * §. 2 . Nc i igitur semper tale fieri delictum finamus: neque, quod agere licet, in extraneis & ignotis , hoc in propriis filiis naturalibus homines agere prohibeamus : propterea praesenti lege sancimus, ut, si quidem quispiam habuerit filios legitimos , non possit filiis eorumque matri ultra unam relinquere unciam , aut donare naturalibus, aut concubimc : (hoc enim proprium prioris judicamus esse Constitutionis) sed & si quid amplius dare tentaverit quolibet modo, hoc fieri filiorum legitimorum : vel si filii non sint, concubina vero solummodo, huic mediam unciam relinqui aut donari concedimus. §. 3. Si 2 vero filios non habuerit quispiam legitimos, aut quenquam ascendentium, quibus necessitas Z est legis relinquere partem propriae substanti* competentem : testatori licentia fic etiam 4 in duodecim uncias scribere filios naturales heredes , & dividere inter eos, quocunque voluerit modo , res , & per donationes aut simplices , aut antenuptiales, aut per dotes: aut per alium quemlibet modum legitimum suas in illos substantias transponere. Sic enim nequaquam egebunt , quibusdam ad impietatem aut perjurium praeparatis : sed ex ipso suam disponent pure sententiam. Si vero habuerint hi , quos praediximus , aliquos ascendentium : legitimam eis relinquant partem , quam Lex & nos constituimus: reliquam vero totam in naturales filios ha- secundum iubstanti* mensuram ä bono videlicet apud nostras leges viri boni arbitratu dicitur. Hoc ipso custodiendo , vel si conjugem qui. dem habet , IUios autem naturales , & ex defuncta concubina libi natos, & illi aluntur ab ejus successoribus. De nepotibus erum naturalibus , qi>* jam ä nobis specialiter etiam de iplis disposita sunt 8, obtineant. C A P. XIII. jN quibus autem casibus naturales filios vocavimus ad successionem , in iis quoque & ipii decentem -naturalibus patribus devotionem servent: ea.lemque mensura sicut parentes prospiciunt naturalibus filiis fecundum nostram legem, & ipsi parentibus compensent sive in successionibus, sive in alimentis, sieutfupe- tiiis sancivimus. C A P. XIV. (\Uoniam vero & dudum in quibusdam Constitutionibus dictum v '~- est , oportere, in quibus patres donant filiis aut relinquunt in his etiam curatores 9 eis p rabere, confirmandos tamen: boe ratum esse etiam nunc ponimus, dant-cs & matri 10 (fecundum quod jam de his dispositum est) & naturalium tutelam agere siliorum , omnia agenti, auxeunque in legitimis definita sunt filiis C A P. XV. Ut filii ex damnato coitu nati, nec alimenta. « furentibus consequantur. rjLtima 11 siquidem nos pars legis expect3t, ut ipsa competentem suscipiat ordinem , & enumeremus , qui neque ipso naturalium nomine digni sunt. Primum quidem omnis , qui ex complexi- bv.s (non enim hoc vocamus nuptias) mit nefariis , aut incestis , aut damnatis processerit , iste neque naturalis nominatur, neque alendus beant relinquendi licentiam. Et hxc dicimus super iis , qui in lest ii parentibus , neque habebit quoddam ad präsentem ledern partici- scriptis & legitimis voluntatibus disponunt suam substantiam, \pit:m. Unde etsi certa ä Constantino pi:e memoris in Constitutio- §.4. Si quis autem defunctus fuerit, legitima ci omnino subolei ne 12 ad Grcgorium scripta, quadam de talibus dicta sunt filiis: non extante, (filiorum dicimus aut nepotum , vel deinceps suo-" sessionis) neque 5 legitima conjuge, deinde moriatur non disponens de substantia sua, & venjatcognatio forsan , aut etiam ma- “ m movens & insurgens, aut numissor, utpote bonorum possessiou etiam nostrum xrarium, (nam nec illi , quantum ad hoc, parcimus) sit autem ei , donec vixerit, libera mulier in schemate concubius sociata, & filii ex ea: (talibus enim solummodo hoc sancimus, ubi omnino indubitatus est & concubius in domo affectus, & filiorum ibidem proles) & alimentum damus eis, & intestatis parentibus defunctis duas paternx substantis uncias habere, cum matre partiendas , quanticunque fuerint filii: ut unius filii portionem mater accipiat. Et hoc dicimus, si uni concubius societur, aut filios ex ea habeat, aut etiam prxcedente concubina , morte forsitarr, aut separatione filii ei domi sint: tunc enim damus cis ab intestato ad duas uncias vocationem. §. 5. Si vero effusa concupiscentia ei Fuerit, & alias superinduxerit priori concubinas, & multitudinem 6 Jiabuerit mulierum Fornicantium, (fic enim dicere melius est) & ex eis filios habens moriatur , multas simul deferens concubinas : odibilis quidem est iste talis: procul autem hac lege modis omnibus cum talibus filiis & concubinis excludatur. Sicut enim , si quis legitims copulatus uxori, alias 7 superinducere non poterit matrimonio consistente, & ex bis legitimos procreare : ita neque post agnitam quo diximus modo concubinam , & ex illa filios, dabimus, fi etiam aliquod opus libidinis aliud fecerit, etiam hos ad successionem ejus introduci , si mortuus fuerit intestatus. Nam fi hoc non fanciverimus: indiscreta quidem erunt qux mulierum sunt, quam potius, aut quam minus amaverit: indiscreta quidem & quoe filiorum sunt; & nos non damus luxuriantibus , sed pudicis legem. Non autem differentiam facimus de filiis sive masculi sint, sive Foeminx. Sicut enim natura nil circa talia tractat: sic nec nos aliam in masculis , L aliam in Fceminis fecundum hoc ponimus legem. §. 6. Si quis autem (oportet enim per omnem viam subtilitatem simulque pietatem transire) habens filios legitimos, relinquat & naturales, ab intestato quidem nihil eis exift ere omnino volumus: pasci vero naturales a legitimis (1. Authent. Nunc soli. C. de naturalib. lib. (s. Authent. Licet. C. i. t. (z. Nov. 1. in pr. §. 2. (4. I. z. C. denatural. liber. Aow. 18. c. 5. vers. quia enim. (;. de Nov. ig. c. vers nunc enim. (<>. d. c. ;. vers. J autem. (7. /. a . C. deinceft. mutti, isupt. (z. l, i*. C. de natural. lib. (9, /. ult. C. de conjtr- hxc non recipimus: quoniam & non utendo perempta est. Pha- nicarchorum e nim, & S'yriarcborum, L Magistratuum, &ir.iignium meminit, & clarissimorum : & neque naturales ede vult ex his procedentes: amovens eis etiam imperialis munifieentixmansuetudinem. Quam videlicet Constitutionem omnino perimimus. 13 §. 1. H=ec a nobis sancita sunt, & nulla penitus ignorantia nostrarum erit legum, nec qui sunt legitimi, qui vero naturales, nec quomodo cis legitima jura dantur: aut quomodo etiam naturales permanentes promerentur humanitatem : St quomodo etiam ipsi competenter honorati sunt, ab eorum , qui neque naturales dici digni sunt, communione segregati. EPILOGUS. f Qure igitur placuerunt nobis , & ad hominum medelam atque natur* supplementum per hanc legem decreta sunt, tua Sublimitas fac:at omnibus manifesta, Programmatibus propositis, per qux omnibus Lex qrit aperta , cognoscentibus quomodo in talibus conversentur , L nostram considerantibus providentiam, qui omni alii occupationi eorum praeponimus utilitatem. Dat. Ca- lend. Sept. L?. Imp. Dom. JUSTINIAN. PP. Aug. Anna 13. APPI ONE V. C. CONS. T I T. II. DE TESTIBUS. 14 NOVELLA CONSTITUT. XL. Imp. Just. August. Joanni gloriofijs. Pretoriorum Orientis PrafeSt, itenini Exconsuli ordinario , U Patricio. PRrEFATIO. 'J’Estium , propter probationes, utilitas 1; adinventa quidem dudum est, ne quid lateat facile actorum : at calliditate plurima hominum adveniente animis periclitatur migrare in contrarium ordo causte. Non enim, ut patefiant, quae gesta sunt, testantur mando tut. (10./. ult. C. quando mulier tut. offic. (11. Authent, Ex comp exit. C. de incest. inutil. nuptiis. Authent. Licet. C. de naturalib. liberis. (12. I. 1. C. d. t. de naturalib. liberis. (13. Abrogatur d. L 1. (14. Lib. sj. D. $. Lib. 4. C. 20. (ij. v. I. 1. fr. ff. b. t. pluri- 1070 ico9 De testibus. plurimi: sed quatenus adhuc amplius eccultentur. nam alia quidem scientes, alia vero pronuntiantes, aut quie non sunt, dicentes : hoc i pio confitentur, quia ea, qux vere sciunt, neque volunt patefieri, neque secundum ea proferri judicia: sed qux nunquam facta sunt, hxc & pronunciant, & ad judicium deduci quxrunt. Omnino itaque perimere testimonia usui rerum incautum est, plurimis existenttbus, qux non aliter patefiunt, nisi testibus pronuntiantibus. Licere autem omnibus etiam valde vilissimis testimonium perit V,-;re, & ante nos prohibuerunt legislatores r , scilicet multas exceptiones facientes, & plurimos excludentes etiam ipso testium »omine, vel schemate. Quia vero neque post has prohibitiones adhuc purum est testium opus: existimavimus oportere L nos adiicerc aliquid causx subtilitati, L falsa testimonia , quantum est possibile, minorare. Taie enim quiddam etiam nunc apud clariffimum Bithyni* provinciae judicem gestum invenimus in testamento , ostensa testium salsitate pessima aperte convictorum , & novissime confessorum, quia cum testamentum fieret, & suisset defuncta testatrix , testium quidam tenentes jam mortuu: manum , ita per chartam virgam factam, & ex latere ductam traxerunt, & signum i venerabile erucis videri scripsisse defunctam prxpara- verunt. N*s igitur ad hoc respicientes , alia quidem de modo testium, alia veröde eorum statu existimavimus oportere decernere. dux itaque dicta sunt ab antiquis legislatoribus in prohibitione horum, quos suspenderunt testimonium perhibere, rata omnia ponimus. C A P. I. Ut testes nonnisi iicesie existimationis recipiantur , feti de testibus judiciariis. gAncimns autem , & prxeipue in hac maxima & Felicissima Civitate, ubi plurima consistit ( Deo favente sermoni) multorum bonorunique copia virorum , bonae 3 opinionis este oportere testes, & aut carentes hujusmodi derogatione per dignitatis aut militix, aut divitiarum , aut officii 4 causam : aut si non tales consistant, ex utroque tarne» , quia fide digni sunt, testimonium perhibere, sit non quosdam artifices ignobiles, neque vilissimos , neque nimis obscuros ad testimonium procedere, sed, ut si qua ise eis dubitatio suerit, possit facile demonstrari testium vita, quia inculpabilis atque moderata est. §. 1« Si vero ignoti quidam fuerint undique , & aliquid apparuerint circa testimonii veritatem corrumpere festinantes: posse eos etiam verberibus 5 subjacere. Et judices, s> quidem administratores fuerint, hoc ipsi agant. Si vero aiii prx:er eos sunt, qui administrationes habent, ipsi quidem assu- mant apparitorem lr.agnificentiisimi Praturis plebis , in Provincia vero locorum defensorem: & per eos inferant eis verberum expeii- meiitom: quatenus propter hoc nihil celent veritatis, aut etiam capiantur per hanc viam pecuniis testimonium perhibere, aut aliter circa hoc malignantes. C A P. II. Ut instrumentis debii.e pecunia: testes rogati non fortuiti adhibeantur : seu , de testibus ir.ftru- mentariis. pT f> licet nudum nullam in debitis ex scripto factis non scripta- rum solutionum probationem per testes sulcipi sanciverirnus, nisi fecundum observationem ibi 7 dictam , quam scilicet valere prxeepimus: attamen etiam nunc hoc renovamus. Si enimjxri- ptum sit debitum , & non scripta proferatur solutionis Ä litigantibus per testes probatio: tunc fufceptibilem eam apud judices esse, dum ad hoc ipsum assumantur 8 testes, ut pro facienda iolutione aut memoria factae aPcui jam solutiosiis , & confessione ejus, qui pecunias accepit, testimonium perhibeant viri fide digni constituti: aut etiam causam testimonii forte faciant manifestam. Hac amem inania & ex transitu perhibita testimonia, nulla modis omnibus valere ratione, & hujusmodi quxdam fingere testimonia , ut propter aliud quoddam opus adinveniens, audiat aliquos dicentes ac- cepifle ab aliquo aurum , aut debere alicui. Ilxc namque aperte nobis siispect. sunt, & nulla digna ratione , dum quando & tale aliquid in judicando invenimus, eo quod cum multx pecunia: dicantur solui2 , tabularii duo tantummodo boc dixerunt, audiffese, (t. /. g. C. eod. .,(2. Fac. A T ov. 73. c. 8- i- uit. §. 2. C. de jure de libtrundi. (3. i. 3. ff. h. t. (4. v. L 3. I. 5. /. (:■ l. 8. I. 12. V. eod. (3. I. II. § s.js l. 13. C. eod. (f>. Rir.hent. Rogati. C. eod. (7- L 18 . C. eoi , (,8. c. 3. infr. hic. (9. i. 51. § '-ff. qui testam. teste fmsentt nullo , U debitum in scriptis conßitutum , & fatente scribere ex hoc sciente , & valente per proprias literas hxc manifesta facere, quod ex illo odio habentes occasionem prxsentis accepimus legis. Et iterum adductus est aliquis alius similis calumnian- ti, & prxsentibus testibus ad hoc, & coram tabulario deposuit apud semetipsum debita ese , & is quidem , qui mercede hoc egit, decessit, alius autem exactus est debitum, quod ab alio quodam tanquam ab eo scilicet confessum est, Deo hujusmodi omnino non iudulgente occultari. C A P. III. Ut testimonia scriptis'vedigantur , U quorsum. ■MEqne igitur hujusmodi credimus testimoniis, aut tabulariorum (sicut prodiximus) depositionibus, eo quod literis eruditi sint, qui confiteri volunt apud quem, & scribere, aut in judicio confiteri , & dare rei fidem indubiam : neque manere eas veracibus pestiferas concedimus: neque si tale aliquid factum est, recipimus : sed exigimus, quod deprecatum est ab eo, qui deduxit testes in hoc ipsum: & hoc per testationes demonstrare neceffe est eos (hoc quod in 9 testamentis) rogatos 10, & bonx opinionis constitutos, & ita cautam suscipere ab eis probationem, & neque attestationem deinceps, neque testium habentem prxsentiam , & depositionem, & subscriptionem, tenere. Si vero non hujusmodi constituti testes sint, quales pridem ediximus, & suppliciis subdi eos prxeipimus. Si vero quidam aperte contraria 11 dicant sibi, aut alterutris testisicentur, maxime judices hoc animadvertere : & si veraciora testificatis adversitates invenerint, ejiciant quidem ejusmodi testationes: ea autem, qux a dignioribus ii fide & plurimis dicta fuerint, considerent. Si vero astu 13 apparuerint malignantes, & ex hoc incidentes in con- trarietatem : neque immunes eos derelinqui, nisi fecundum aliquem errorem fortuitum, & non astu contraria dicentes demonstrentur. C A P. IV. Ut cognitis testimoniis quartre productioni testium loctts nott Jit: vel, quot est quomodo testes producuntur. Q Uia 14 vero multi sxpe testes producunt, & tertio hoc agentes , ■ postea mox ut concluserint, & excepta fuerint testimonia, ten- tantes interpellationibus nobis importuni esse, & velle etiam quarto deducere testes: sancimus, nostros judices hoc maxime considerare: & si tertio producti jam sint testes: & ab eo , qui testes deduxit, concludente L editum accipiente, iterum petantur testes: hos omnino noti adesse: utpote suspicione habita, ne forte relictis quidem prioribus, & duduin manifestis propter eorum testimonia factis , ille non productionem testium , sed de procedentibus aut non testificatis additamentum , aut eorum depositionibus emendationem desideret. Si vero deducens quidem testes, editionem nondum acceperit, neque perlegerit testationes , neque ipse, neque alius Advocatorum ejus: adversarius autem ejus acceperit solus, & fecerit disputationem, non tamen eam dederit ei, qui tertio ducum fecit testium productionem , neque per dispositionem edoctus sit is , qui eos produxerat, qute testimoniis desunt, hxc adjici: tunc dandam este & quartam productittnem testium ei, qui hoc petierit, primitus sacramento dando ab eo, quod neque subtraxit , neque percutictatus est testationes, neque ipse, neque aliquis Advocatorum ejus, aut omnino pro eo agens: neque per aliquem dolum aut machinationem vel artem , quartam productionem petit fieri testium: sed propterea quod non valuit primitus uti denuntiatis testimoniis. Et fi hoc factum fuerit: neque jussione pro talibus imperiali egere, sicut pridem erat: sed ex hac lege sufficiant eis nxc, qux permissa sunt: & usque ad quartam testium productionem licentiam esse testimoniis uti, non tamen per longum intervallum : ut non ex hoc protrahantur lites : sed'oportere omnino velocitatem eis imponere, fecundum quod judex existimaverit hoc fieri. §. 1. Illud tamen indubium est, quia etsi semel producens testes, aut bis, aut testificationes tractaverit, aut adversato hoc faciente, ipse disputationem acceperit, & ex hoc didicerit testificata, non habebit omnino licentiam ullam ulte- face it pojsimt. adde Nov. 117. c. 13. t. q ff. de divort. (10. c. 1. i'upr. hii. vide tamen L 1 t.ff. b. t, (11. /. a. /. 16. ff eod. (ia. v. (, 3. §. i.ff. eod. (13. v. I. i(>.ff. eod. L I. §. i.ff ad leg. Cornei, de falsis. (14. /bith. At quisen.el. C. de probationib. rius '1071 Avfch. Collat. VII. Tit. II. III. Novell, XC. XCL rius uti testium productione, negue si divina hoc juffio prxee- perit - GAP. V. Ut tcfl.es in propria Provincia examinentur : £st qua cx loco trahantur. pT i quoniam scimus ihuhun factam legem r, ut fi quis hic litem exerceat, oporteat autem in Provinciae parte aliqua approbari : licentiam habere, judice hoc decernente, & sufficiens spatium temporis definiente , deducere intra Provinciam testes , & huc transmittere litem gestis perlatis : & ab eodem judicari judice. Multae autem hujusmodi interpellationes nobis fiunt, volentibus aliquibus, qui in Provinciis quidem litigant, hic vero testes habent, ut teneantur hujusmodi lege : & licentiam esse in Provinciam judicanti dirigere huc, ut praesententur testes , aut testificationes omnino dentur, & iterum ad eum referri lites. Et ii de Ptnvinciain Provinciam haec petantur fieri : sancimus propter probationum abundantiam & hoc valere, & posse etiam a Provincia huc ab eo, qui judex est in Provincia, destinari: & ab uno, (qui ä nobis definitus fuerit) eloquentiffimorum judicum, interlocutione de eoä judice Facta , testationes dari: & ä Provincia alia , UUJU AFPIONE V. C. CONS. T I T. IV. DE IMMENSIS 7 DONATIONIBUS IN FILIOS FACTIS. NOVELLA CONSTITUT. XCJI. Imperator Justinianus Augustus Joanni gloriojijs. per Orientett! Irato,'iorum Profecto , iterum Exconsuli ordinario (st Patricio. PRALFATIO. TAUdum g de Faloidia & illius parte decrevimus , augentes eam non ignobili incremento: quod enim nimis inaequale est, non valde placet nobis, sed oportere quidem praeponi filios, quos pater voluerit, non tamen in tantum minui aliis , ut importabilis sit eis imminutio. C A P. I. pOsita 9 igitur ä nobis lege in sua virtute manente, illud volumus: Ut si quis donationem immensam in aliquem aut aliquos filiorum fecerit, necessarium habeat in distributione creditatis, tantam unicuique siliorum servare ex lege partem, quanta fuit, priusquam donationem pater in filium aut filios , quos ea honoravit, faceret. Sic enim nihil ulterius in donationibus querentur , qui habent quidem in omni substantia patris, quod legitimum est: in tantum autem aucta quantitate, quantum habuit substantia patris, antequam donationibus exhauriretur: non valentibus filiis, qui donationibus honorati sunt, dicere, contentos se quidem elfe immensis his donationibus, videri autem abstinere paterna hereditate : sed neque cogendis quidem si contenti sunt donationibus , suscipere hereditatem: necessitatem autem habentibus omnibus modis complere fratribus, quod hic defert secundum quam scripsimus mensuram , ut non minus habeant illi, quam quod ex legibus eis debetur, propter factam in donationibus immensitatem : dum liceat patri mediocriter sapienti circa omnem prolem, etiam iis , qui ab eo potius diliguntur, donare aliquid amplius, & non caeteros filios per immensitatem in illos factam laedere, & nostram transcendere intentionem. Et haec quidem nostra ab initio cogitatio fuit. Differentes autem illud dudum, & humanarum experti animarum , quoniam videbamus eos in hujusmodi paffionibus labefactari , atque descendere : propterea nunc augmentum fili legi hoc facimus. §. 1. Hic itaque dicimus de filiis gratis existentibus eis, non de ingratis, & quibus pater justam & legitimam ingratitudinem infert, nam si hoc ita se habere apparuerit, & approbentur ingratitudinis causae, sint ea , qui in lege de ingratis posita sunt, rata : nihil hac nostra legislatione minuenda. EPILÖGUS. t Quae igitur placuerunt nobis , & per hanc sacram nostram declarata sunt legem, tua Celsitudo operi effectuique tradere festinet. T I T. V. DE APPELLATIONIBUS. NOVELLA CONSTITUT. XC 1 II. Ut fi mota apud appellationis judicem causa litigatores ad arbitro« deveniant, intereaquetemporis biennium decurrat, & contingat denuo causam ad appellationis redire judicem, ne biennii decursus objiciatur. Imperator Justinianus August. Joanni gloriqfijs. per Orientem Pratoriorum Prosecto , iterum Excotsuli ordinario U Patricio. PRiEFATIO. CUbjectornm nostrorum interpellationes legum nobis praebent occasiones pro salute subditorum conscribendarum. Aditionem namque nobis quidam [patronus] Fecit: quia lege volente appellantem , est per biennium tacentem , aut certe exercentem quidem , non tamen perexequentem , appcHutionum cadere certaminibus , est confirmata sententia , non posse ulterius procedere , sed ratam 10 fieri utrique sententiam. Hesychium autem & adversarium ejus exercuisse quidem litem apud pedaneum judicem : addictum autem eunde» Aug. Anno 13. j Hesychium appellasse: & causam contigit recurrere ad tuam cognitionem : & dum Iis in judicio tua Celsitudinis exerceretur, receisiffe (1. I. tilt. C. qui potior, in pign. (2. Authent. Si quid. C. d.t. (z. I. 30. C. de jure dotium. (4. I. Il.js. qui potiores. (5. Authent. Des data. C. ds donutionib. ante nupt. (6. Nov. i. c. 5. T 0 H. II. (7. lib. 3. inojfic. testam. (10 v. i. ult C. 29. §- 4 - (8- Nov. 18. (9. Authent. Unde. C. de U reparat. C. de tempor. Yyy quidem 1075 Ävth. Coll at. VII. iTit. V. c. sqq. Novell. XCI1I. c. sqq. arbitros antem elegisse IO76 ciuidem ä certaminibus apud te geilis , communes «conscripto, & apud ilio» concurrisse , & quadam coercuisse : postea vero neglexisse quidem electos aibitros , non autem persecutos apud eos motam litem, sed transacto biennio uti adversarios ejus, quia non possit a condemnato exerceri 111 tuo judicio talis lis, sed oportet eam confirmari semel biennio trantacto: illum vero propterea non persecutum apud tuam gloriam, eo quod litem apud electos diceret arbitros. C A P. I. O Ancimus 1 igitur memoratum quidem negotium, ex quo hxc o nobis sunt nunciata , nihil laedi ex cursu temporis , neque ratam esse judicis sententiam semel appellatione data : sed & exerceri apud tuam Gloriam, & terminum legitimum suscipere: etiamsi decies millies plus quam biennii tempus excesserit aut excedat. Deinceps autem in omni negotio, in quo tale aliquid agitur , & in medio mota causa apud judicem appellationis, aut non mota, fi aliqui eligantur alii, & propterea biennium transeat, intra quod scriptionem non formidare : sed ita super bis esse , ac fi nec ab initio contigisset legem in hoc scribi. Quapropter sive dotes, sive sponsalitia largitates exiguntur, fi ve alia debita habeant, live matres ad minores, sive minores ad matres , ex paternis forsan Occasionibus , aut etiam ex propriis: (multa namque quilibet cogitans & considerans ndinveniet) sint hac integra utrique, fecundum priores Constitutiones judicanda & tractanda , five legitimorutrf sive naturalium mater filiorum tutelam gerat. ' c a p. n. Q Uia vero multam habemus Formidinem , ne facile jusjurandum - per magnum Deum detur, & hoc prxvaricetur: propterea credimus oportere & hanc emendare legem 4, qux vult matres j 11 dum filorum filiorum curam gesturae sunt, jusjurandum jurare' quod ad secundas nuptias non venient: & toties scimus prxvarka- tam legem & jusjurandum perjurum datum , quoties pene datum est '. ut peccatum apertissimum esset, quia hoc intulimus jusjurandum ad praevaricandum : non enim eo quod aliqua: servaverunt oporteat appellationis judices litem decidc-re: & per quamlibet j jusjurandum , propterea oportet & eas, quie exhonorant eum, ha- eirumstantiam rursus revertatur ad judices appellationis causa : aliis quidem omnibus liceat uti partibus, tanquamlieos non contigisset deserere quidem appellationis judicium, ad electos autem venisse : non tamen posse uti, quod biennium prxteriit. Nam qui semel judices alios elegit, non est justum, ut taciturnitatem culpet ejus, qui propterea Issus est, quia iis, qux gesta sunt, de electione judicum credidit: & ideo non est exeeutus, neque complevit litem illic, eo quod apud judices illos fit exercitum negotium. EPILOGUS. f Hxc igitur in omni negotio servari apud tuum Forum volumus, & in omni alio, ubi secundum appellationis judicatur schema : quatenus nihil injuste circa nostros subjectos agatur. Si vero etiam, postquam deseruerint electos judices, biennii transeat tempus ; tunc confirmari volumus sententiam fecundum Constitutiones de hoc factas a nobis, quod etiam deinceps in omnibus futuris Fecundum hos modos negotiis valere volumus, aliis omnibus, qux de appellativis certaminibus priscis dicta sunt legibus , & ä nobis in legum conscripta sunt codicibus , in propria virtute manentibus. TIT. VI. UT SINE PROHIBITIONE MATRES ET DEBITRICES creditrices tutelam gerant minorum , neque jusjurandum prxitent, quod non venient ad fecunda vota. NOVELLA CONSTITUTIO XCIV. Imper. Justin. Anguß. Joanni gloriq/ijs.stcroriim per Orientem Pnotoriorum Prosecto , iterum Exconsuli cf Patricio. PR 1 EFATI 0 . ATUper 4 scripsimus legem super cura minorum (malignitates, 1 qux circa eos fiunt ex frequen,tibns litibus , qux apud nos agitantur , invenientes) quatenus nullus obligatus existens minoribus, aut obligatos eos habere se dicens, curam exerceat: ne forsan in potestate rerum factus, agat aliquid circa minorem malignitatis-: & lex ipsa rata nolis sit, & ex prxsenti firmata. C A P. I. Q Uia vero matribus volentibus ctiram habere minorum, S peten- - tibiss fecundum veteres & nostras leges curam subire , objecta est contra nostram intentionem ab aliquibus non reste hujusmodi Constitutio: ^volumus in legem hoc dicentem , matrum excipi personas. Primum quidem causam introductam pro minoribus sem- per prohibere, nunc ineptifliinum existimamus: deinde nullus eandem Constitutionem objiciat matri L aliis: cum illam namque naturx amor pius circa filios, fine suspicione faciat quampluri- mum , illis nullam habentibus ad filios favoris necessitatem : recte here occasionem impietatis in Deum. Nam quod 6 raro fit (sicut etiam vetus sapientia docet) non observant legislatores: sed quod fit plerumque, & respiciunt & medentur. Propterea 7 igitur sancimus aliam quidem observationem, quam in matribus observamus , valere fecundum schema, & abrenunciare eas & Vellejano SC. & omni auxilio ; & omnia agere , qux prius decreta sunt: Jusjurandum vero non 8 prxiieri, sed sufficereabrenunciationem ftlam Vellejani, & aliorum omnium: & de secundis nuptiis nullo 9 jurejurando de hoc dando : mox tamen nt fecundas contraxerit nuptias, repente expelli ä tutela, & ea agi, qux si eam jurate contigisset, perferret, semel in judicium mentita, & prxponens proprix confeffioni & depositioni secundas concupiscentias. EPILOGUS. f Hxc igitur lex super pietate sit polita : ut enim non injurietur in aliquo honor in Deum , hxc ä nobis sancita sunt: ut ex nunc valeant, tua Celsitudine manifestam faciente hanc legem in Provinciis omnibus. Hinc enim gloriosissimo Prxfecto hujus felicifli- mx Civitatis, eu' hxc cura sunt, de his transmisimus legem: ut providentia ejus, & viri clarissimi Prxtoris, cui hujus pattis cun est omni tempore servari, & ex nunc teneat: quaternis in omni pupillari substantia omnis cautela fiat circa res minorum custodii, & prxoipne, nt cum subtilitate'descriptiones fiant, präsente 10 quoque clarissimo scriba, cui de talibus cura commissa est, & aliis, qui consuete talibus interveniunt: subtiliter & fidejussionibus dandis & omnibus agendis, sicut nostris decernitur legibus, providentia clarissimi Prxtoris, cui hujus partis cura est : proponatque eam ipse in hac regia Civitate , ut omnibus sit manifesta, & nullum lateant , qux ä nobis sancita sunt. De hoc enim legem sicut oportet in Provinciis servari , gloriosissimis Prxfectis sacrorum nostrorum Prxtoriorum destiiuvimus. Dat. 5. Idus Octobr. DN. JUSTIN. PP. A. Anno iz. APPI ONE V. C. C O N S. TIT. VII. DE ADMINISTR ATIONIBUS. NOVELLA CONSTITUT. XCV. Imp. Just. Aug. Joanni glorisiß'. per Orientem Protoricrum Pros Alo , iterum Exconsuli ordinario & Patricio. PRfEFATIO. J Am quidem novimus positam legem volentem eos, qui in cingulis fuerint, sive civilibus, five militaribus, neque si removeantur ab administratione, discedere inde nen posse, antequam dies quinquaginta 11 in Metropolibus commorentur, publice apparentes , & convenire Volentibus satisfacientes: ut nec per occasionem hinc evocationis, possint 3 Provincia discedere : &, vel si quid egerint tale, rursus eos ad Provinciam destinari. Invenimus _ . autem aliquos sic existentes audaces, ut etiam hac posita lege, an- non est matribus derogandum 5 ideoque licentia fit matribus fecun-! tequam discingerentur , prxsuinerent derelinquere Provincias, L dum antiquam 3 oWcrvationem abrenunciantibus & obligantibus: ad hanc felicissimam Civitatem venire, timore ä se gestorum, L msa les , iicuti prius schema fuit, & tueri filios, & talem.prx-j ne justa perferrent horum , qux deliquerunt. (1. Anthent. ,Si tamen. C. d. t. \si c . ( s . Abrogat. Nov. Hg. c. (*.^0^.72. c.i. 2. 3. £?4. (3./.S. C. quando mulier tut. offic. I. 24. C. de admin. tut. 4. it. I. 2. Adde Autb. Matri & avia. C. d t. (6. v. I. 64. j (7. Authent. Sacramentum. C. quando mulier tut, of- [ f. de reg. jur. / (9. Derogatur d. I. s. (10. Fac. ’win. tut. (u. c. I. pr. infr. hic. Nov. z. c. 9. 1. unie. C. ut omnes judices. C A P. 1077 De executoribus, & de iis, qui conveniuntur &c. 1078 CAP, I. CAncimns igitur, nulli penitus licentiam esse cujuscunque Pro- ° vinci» judici, & Orientalium , & Occidentalium , & ex utroque, eam relinquere, antequam deponat cingulum: sed etiam postea (renovamus enim vetustatem) quinquaginta i commorari dies, publice apparentem in Provincia, in qua administravit: gesta quoque monumentorum conficere, secundum qux advenit Provincia: ut sit palam, sive fiduciam habeat in suis actibus, sive etiam non. §. I. Si quis autem administrationem administrans aliquam militarem, vel civilem, aut'etiam remotus ab ea, relinquat Provinciam : administrans quidem adhuc eam dum relinquit citra nostram juffionem , ipse quidem Majestatis 2 reus sit: in Provinciam vero denuo destinatus, postquam accusantibus satisfecerit, tunc majestatis noviffimas sustineat poenas. Si vero deponens cingulum, deinde non moretur, tunc legitimis diebus publice cunctis semet- ipsum ostendens , & fugiat de Provincia: qua dudum a nobis de hoc sancita sunt, valere. §. 2. Illud autem omnibus praedicimus, ut dum aliqui acceperint cingulum , tueantur illud : successores autem eis cinguli factos, solere non ultra terminos mittere, qua vocantur interdicta 3 , neque removere quidem Prxsides, ipsos autem aut morose iter agere : aut hic degere : aut [ad] aliquas alias prius ire Provincias patriam visuros: & quacunque Fortuitis & blandien tibus hominibus consueta sunt: sed velociter ad administrationem ire, cujus regimina susceperunt, ut non alii quidem removeantur, alii vero non sint, & Provincia sine judice maneat: sed ante duos solum dies, quam ad Provinciam accedant, in qua , qui cingulum habet, est: mittere ad eum amicabilem epistolam volentem officium 4 destinari ad occursionem ejus: & usque tunc annonas accipere in cingulo existentem & gubernantem eum : & non ex codicillis cinguli-.judicare tempus , neque prxeeptis tu» sedis: sed ex quo (Scuti dictum est) in Provinciam ipsam accesserint, illius accipere Reipublicx emolumenta 5 : usque tunc eum , qui in rebus extitit, ea percipere , & alium omnium nullum. Non enim possibile neque portabile est omnino, sine 6 judice relinqui Provinciam, statuto quidem quasi aliquo ab eo , qui a nobis ordinatus est , ut ejus impleat locum , homine forsan rerum non habente experimentum : illo vero, qui in ipsis operibus est, & discedente de Provincia, antequam adveniat tempifs, & fraudando emolumentis, qu» cum accipere oportet, donec deponat cingulum. Deponet autem id, dum successor accesserit in Provinciam, ante duos solum dies, quam Provinciam ille ingrediatur. EP1L0GUS. f Qua omnia custodiri a sede tu* Celsitudinis in perpetuum volumus : & mox, nt cognoveris adstitisse eum Provincia , ex illo transponere emolumenta in successorem: alioqui ministrare ea priori , secundum quod a nobis dispositum est , donec in Provinciam successor veniens semetipsum subjectis ostendat. Qua igitur pia- C A P. I. De in jus ‘vocanda : vel ut allor caveat de conteftandu lite intra duos menses, l^E 7 igitur hxc jugiter committantur : sancimus non aliter actores libellos dirigere & damni occasionem prabere conventis , antequam cautionem exponant &in Fugientem , & in negotii exe- cutorc-m, quia intra duos menses omnibus modis litis contejlationem facient apud judicem : autJi hoc non egerint , omne 8 damnum eveniens convento restituent duplum , non transcendente cautione triginta & sex aureos. CAP. II. De his , qui conveniuntur U reconveniuntur. 9 ILlud quoque promereri competentem correctionem decet. Adiit L nos quidam docens , quia in conventionem fecit obligatum sibi apud qucndain gloriosiffimorum nostrorum judicum: deinde qui factus est in conventione tanquam & ipse actorem obligatum habens , eum apud alium traxit judicem : & aliquid inopinabile fiebat: quia eniir. uterque seorsum actoris obtinet officium , miserandum quiddam & risibile inde veniebat: mox enim cum voluisset aliquis propriam movere litem : repente is, qui ex diverso convenerat, apud alium judicem irahebat eum , apud quem ipse sortitu* fuerat judicem: & alterutros protrahentes, immortaliter permanserunt litigantes. §. 1. Sancimus 10 igitur, fi quis obnoxium arbitratur habere eum, qui contra se conventionem exposuit, non apud alium judicem, sed apud eum mox a principio convenire: & eundem u esse judicem in utroque negotio. Si vero forsan displicuerit, apud quem litem sortitus est judex, licet ei etiam hoc emendare , viginti >2 enim dierum inducias dantibus nobis post libelli transmiliionem, postquam oportet litem contestari: licet intra prx- dictam suspensionem refutare quidem illum : alium vero mereri , apud quem iterum similiter utramque exerceri competit litem : & ejusmodi artes in nullo fieri , sed unumquemque proprio jure uti. Si itaque tacuerit, deinde postea voluerit causam apud alium judicem movere: necessitatem eum habere sustinere terminum ejus litis illatx sibi ab eo, qui eum in judicium traxit: & dum finem lis acceperit, tunc eum suam causam apud alium judicem proponere : ut ita tales eorum auferamus artes, & in alterutros calumnias. EP1L0GUS. f Qu» igitur placuerunt nobis, & per hanc sacram declarat* sunt legem , tua Celsitudo operi effecttiique tradere festinet. Dat Cal. Novembr. CP. Imp. DN. JUSTIN. PP. Aug. Anno 12. APPIONEV. C. CONSULE. IX. T I T. , DE AEQUALITATE 13 DOTIS , ET PROPTER NUPTIAS secundum quod ä nobis dispositum est, donec in Provinciam' donationis : & augmento dotis , & a-nte nuptias donationis: & de - ‘ - - - - ) privilegio dotis, quia aliis praeponetur privilegiis: & ut exci- cuerunt nobis, & per hanc sacram insinuata sunt legem , tua Celsitudo operi effectuique tradere festinet. Dat. Cal. Novembr. CP. Imp. DN. JUSTIN. PP. Aug. Anno 14. APPIONE V. C. CONS. T I T. VIII. DE EXECUTORIBUS , ET DE IIS, QUI conveniuntur & reconveniuntur. NOVELLA CONSTITUT. XCVI. Imp. Just. Aug. Jounnigloriojijf OrientaiiumPrietoriorumPrteseBo, Herum Exconsuli ordinario & Patricio. P R AE F A T I O. Q Uoniam calumniam odimus, & omnem tergiversationem aversamur, propterea hujusmodi actus egere legitimis medelis existimavimus. Didicimus enim , quia quidam non habentes ullam ebligationem, sed unam statuentes voluntatem cum iis, qui causas exequuntur , conveniunt quosdam : deinde libellos dirigunt , & dum damnum pertulerint Fugientes, deserunt eos , & proficiscuntur: incurabile eis dantes dispendium : & hoc adhuc amplius in Provinciis committitur , communione lucrorum ipsis convenientibus, & causarum executoribus proficiente. piantur hoc privilegio creditores in emptione militi»: L de dote remeante ad patrem , & rursus data pro eadem filia secundo viro : & de dotis collatione , inope marito moriente. NOVELLA CONSTITUT. XCVII. Imp. Justin. August. Joanni glorioßjs. per Orientem Pnetoriorüm Prosecto , iterum Exconsuli ordinario cs Patricio. PRAEFATIO. Q Uoniam plurimas in legibus quxstiones videmus & circa primas • nostras nativitates , (id est, nuptias , & filiorum procreationes) motas, & circa novissima , quale est aliquid voluntatum & testamentorum : cogitatio facta est nobis nuper perscrutari & agnoscere , quid volens nobis antiqua lex super dotis instrumentis, mensuram quidem pactionum nuptialium inter alterutros »quam esse & masculos & feminas vult, & »qualitatem pensat eorum, qui ad invicem copulantur: non alii quidem mediam forte dat stipulari partem, alteri vero tertiam , aut quartam: sed cx medio trahens, »quale utrinque exigit fieri pactum, aut mediam , dicimus , in (1. In pr.supr. hic. (2. Vide tamen l. \q.ff. de offic.prafid. (3. Abrog. /. 4. §. 3. js. de oßc. procans. (4. Fac. I. 34-/- ‘te reb. ereiitis. (5. Fac. I. 11. C. de annonis U trib. (6. Adde/. 1;. jf. (7. Authent. Libellum. C. de litis contest. (z. Nov. 112. c. 2. (9. Adde l. 1. /. 2. jj. de quib. reb. ad eiiud. judic. (10. Auth. Et consequenter. C. desentent. & interlocut. (11. Nov. 123. c. 25. I. 22. ß'. de oßc. pr-ejid. I. 10. ß. de oßc. procans. I. unie. js. de oßc. pries, j de judiciis. 1 . 14. C. desentent. U interlocut. (12. Nov. 53. c. 3. §. x. 4ug, | (13. Adde Nov. Leon. 20. Y y y * ntroque 1079 Avth. Collat. VTL Tit. IX. Novell. XCVH. iogo utroque constituens , aut tertiam , aut quartam , aut quanta,n- cunque contrahentes voluerint: hoc autem non multo prius qu»u- vit, ut & ipsorum , quae dantur, »qu» sint mensurae: sed aliis quidem permisit in mille Fortan, airt in duohus millibus aureis facere rationem , aut in qnautumcunque voluerint: aliis autem aon [in] tantum , sed in mimis : ut »qualitas in verbis solis, & literis puris, sed non in rebus ipsis quereretur. C A P. I. De exaequatione dotis & propter nuptias donationis. UCc i igitur ante alia universa corrigimus 2, tequalia in dotibus esse & propter nuptias donationibus, & ea , quse offeruntur, &ea, quse in stipulationem deducuntur pacta; & tantam quidem quantitatem conscribere virum , quantam & mulierem : tantum quoque lucrum stipulari, & ex tanta parte, ex quanta voluerit, squalis tamen mensuris. Non enim aliter justitise & aequitatis servabitur ratio, si negotiative alterutros circumveniant Z, & videantur quidem aequas facere stipulationes, pro vero autem imequa- lis maneat effectus , non prius quantitate datorum eadem consistente. Irrideri videatur undique lex, si ille quidem conscribat i 110 millia aureos : mulierantem fex millia forte in dotem offerat: & stipulentur alterutros quartam conscriptae in lucro percipere. Proinde illo eveniente lucro, illa quidem nihil aliud lucrabitur, nisi quingentos aureos ex quarta: ille autem quingentos & mille ex eadem quarta : & tanquam in »nigmate multo videbitur quarta unius alterius quarta minor: ex suspecta namque vel »qualitate , quanta inaequalitas ex hoc ipso procedit. Quas igitur prius exposita sunt dotalia, secundum quem constituta sunt modum habeantur: quod enim factum 4 est, infectum manere impoffibile est. De cetero autem, in omni datione sancimus sequas quidem esse oblationes : ipsos autem mediocria lucra pacisci: ut per omnia justitiam »quitntemque honoremus. Si enim aliquis amplius alio dives est , licet ei per alium modum , legitimum tamen & agnitum nostris legibus, dementiam praebere alii: non per inaequalitatem redigens ad aequalitatem, lucrum majus alteri acquirere : & haec quidem de hoc lex ita quodammodo habeat, suam justitiam universis ostendens. c a p. rr. De augmento dotis U donationis propter nuptias. 1$ quoque , quod circa nuptiales oblationes fit , inspeximus atque consideravimus: dicimus autem de augmento. Quia enim & ab ante nos legislatoribus 6, & ä nobis ipsis , de augmentis dictum est: plurima autem ä nobis & non facile ennmerand 1,etiam in his super antiquitate philosophata sunt, adinventas ab aliquibus circumscriptiones perimentes , & puram justitiam servari volentes, etiam illud corrigimus. Privilegium enim dedimus dotibus, ut contra 7 antiquiores hypothecas habeant honorabiliora jura, nt- pote dum contrahentes sum viris eorum credant substantiis , & r.on mulierum : & quae forte tunc neque competebant iis , qui prius contraxerunt. Dedimus autem licentiam (hoc videlicet, quod antiquitus) & augmenta facere permittentes & viro L mulieri, ßve'arnbo voluerint, sive etiam horum alter celebrare augmentum. Primum quidem illud sancimus , ne aiiqua fiat circumscriptio: sive angere voluerit dotem , aut propter nuptias donationem , non Heere alii quidem facere , alii autem in prioribus manere: sed utrumque 8 celebrare omnino augmentum : L non in electione , iicuti prius , sed in necessitate causam consistere, omnino tamen quantitate aequali: hoe quod etiam nostri Patris dicit Constitutio. 9 Et ne contingafaugir.entum non ipsa fieri veritate : sed schematicum , & maxime in parte mulieris, L ne viri creditores circumscribat, privilegio utens : siquidem habuerit uterque immobiles res, melius est in immobilibus fieri oblationem : quatenus sit palam L indubitatum , quod quidem ab initio fuit, quod autem postea additum est. Si autem non titrinque immobiles res fuerint: mulierem omnino per immobiles res celebrare augmentum , ut & dos & augmentum similiter habeat adversus antiquiores creditores privilegium, undique indubitato augmento existente: vir autem etiam in rebus mobilibus faciat augmentum : nulla enim hinc orietur laesio: si autem mulier immobilium habens rerum sub. stantiam, in rebus mobilibus scribat augmentum: sciat privile* giuin non habituram, nisi in antiqua sola dote, non in figurato existente augmento. Quod enim ab initio Factum est , in toto sine suspicione est: quod autem postea machinatum est contra creditores, hoc ipsa introducit meditationem : & laedi homines ex dato a nobis dotibus privilegio, nullo volumus modo. Sivero non fuerit debitum contra virum ullum , neque suspicio contra creditores circumventionis, tunc & in pecuniis , & ut volunt augmentum fiat ab eis: utriqne tamen augmento sic Faciendo & »qualitatem habente, ut aequitatem servemus. Quae enim eriteir- cumventionis suspicio , viro obligato nulli existente , & praterea augmentis sine tergiversatione factis ? C A P. III. De privilegio dotis, & creditorum ex causa militia empta. J-JIs 10 consequens est illud decernere, quod in casibus hujusmodi A dubitatum est. Novimus & antiquioribus creditoribus aliquas hypothecas praeponere 11 juniores existentes, ex privilegiis ä legibus datis: quale est, quando aliquis propriis pecuniis procuraverit navem comparare, aut fabricare, aut reparare, aut domum forsan aedificare, aut etiam emi agrum, aut aliquid horum: in bis enim omnibus priores existunt posteriores creditores, quorum pecuniis empta aut renovata res est, iis, qui etiam multo anti- quiores sunt. Quaesitum est igitur, si mulier praetendens privilegium luper antiqua dote, & augmentum , in quo etiam hoc fer. vatur privilegium , (sicuti praedictum est) prioribus voluerit praeponi creditoribus: veniat autem & alter creditor posterior qui, dem , praetendens autem pecuniis suis emptam aut reparatam nv vem , aut domum, aut agrum , aut competere, eum in his rebus, quae eius pecuniis emptae aut reparat» fu ut, habere praedictum pri. ^Liud ' (1. Authent. Mqualitas. C. de pallis conventis. (2. I. 9. C. d. t. Nov. 22. c. 20. inpr.c. 23. 24. 2;. 26. (z. Vide tamen /. 8. C. de rescind. ver.d. (4. y. I. unie, iidpr. C. de raptu virginum. (;. Au tbent. Sed jam neccjse. Authent. Nunc inhibetur. C. de donationib mitinupt. (H. i. iij, C. d. t. (7. /. uli. C. qui potiam in pign. vitegiuin, utrum oporteat dotem etiam talibus prxponi: in aliis quulem praevalere creditoribus, quicmiqne non talia praetendunt: bis autem cedere, quoniam ex eorum subftintia res acquisita est. Plurimum igitur fu - er his cogitantes, non invenim-s mulierem juste existentem cedere alicui tali privilegio. Videbamus enim (quse causae absurdiras est), quia aliquis quidem fornicantibus mulieribus ex proprio corpore advenit quaestus, & vivunt ex hoc quaestu : adversantibus autem , & quae semetipsas atque substantiam ad virum introducunt, non solum nullus sit quaestus i viris male degentibus, sed etiam minuantur, & spes eis nulla sit Volumus igitur secundum hoc , ut si quis domum renovaflet, aut etiam agrum emisset, n>n polsit talia privilegia mulieribus opponere : infirmitatem namque muliebris natur» fatis novimus; & quh facile circumventiones fiunt adversus eas. minui autem eis dotem nullo sinimus modo: sufficit enim, q-od i luerisca- dunt, si priora antenuptiali donatione inveniantur, & sufficiens quoddam extet eis ex hoc damnum : non etiam eas volumus & circa ipsam dotem periculum sustinere. C A P. I V. Ut 15 excipiantur hoc privilegio creditores in emptione militia. QUia vero & hujusmodi quaedam aditiones nobis factae sunt, et '"»-quod quidam aliorum militant pecuniis, &ooorteteos, qui in has crediderunt causas praeponi: sancimus, ii quis crediderit an- rum occasione militi», sive statutum fieri, vel pro aliis quibusdam talibus caulis : & expreffim 13 hoc ipsum scribatur in instrumento : & in hoc fiat pactum , ut cufn proveniente , priorßt scius, qui ad hoc credidit: [&] huic solo 14 casui cedere mulierem: neque facile credendum , neque per testes, sed negotio ex scripto gesto, & testium habente subscriptiones, & ipso opere procedente: tunc enim, si per omnem hujusmodi viam causa procedat, suspicionem non habeat, & competit contrahentes propriis non privari : aliis omnibus praevalere mulierem , secundum quod jam ä nobis cis datum est privilegium. (8 Abrogaturd. I . 19. C. de donat, ante nupt. (9. d.l. 19. (1 o. Authent. .Qitojure. C. qui potiores. (ii. I. ;. I. 6. js. L 7 - V I- (12. Nov. $3. c. ;. §. 1. (13. d. c. 5. Nov. >36. c. 3. /. 17. C. de pignorib, l. 7. C. qui potiores. (14. i. Z. C. de primipilo. C A P. io8i_Neque virum quod ex dote est, &c. rv 82 c a p. v. De dote remeante ad patrem, £ff rursus data pro eadem filia secundo viro. Q Uia i vero jam legem scripsimtis , ut patres semel offerentes -dotem pro filia sub potestate, aut sns quidem potestaris, reversionem autem in seinetipsos Facientes, taeitara e:; stipulatu actionem haberent: quaesitum est apud aliquos , si competens est mo- riente genero , & remeante ad patrem dote, q um ab eo data est , hanc patrem semel offerentem , poste ad secundas veniente nuptias filia, minuere , aut hoc non facere , cogitantem, quia semel alienata est ab ejus substantia : led ipsa mensura ei nubenti rursus dare, tanquam si nec contigisset viduatam : hoc enim nobis nunciatum est , quia triginta librarum auri quidam pater existens obtulit dotem » deinde filia viduata, & ad fecundas veniente nuptias , non jam triginta libras ipse obtulit , sed quinque & decem solas : quoniam contigerat mulierem , iucratsm mediam antenuptialis donationis partem , in quinque & decem auri libras existentem : & pater nequaquam de suo obtulit triginta auri libras , sed quinque quidem & decem ipsequindecim vero ex lucro mulieris. Non justum igitur existimavimus hoc este s sed similiter in divisione habere quidem eam praxipuum antenuptialis donationis lucrum , ex paternis nutem quinque & decem percipere reliquas: tanquam studuerit pater lxdere filiam. Quid enim egisset , si non contigisset secundis cani nuptiis copulari, sed manere eundem generum vivum ? Aut quomodo futurus erat minuere dotem jam a se datam , »ut proprium illius lucrum , suum facere, & in dotem secundi viri deducere ? cum utique oporteret eam in paraphernis haec habere, & fortan propter hanc causam ditiori nubere viro : non solum triginta librarum auri dominam sactrm, scilicet quindecim antenu- ptialis donationis , & quindecim a patre oblatis : sed quadraginta & quinque, lucrum quidem in paraphernis ei constitutum , fortuna ei datum : quod autem ex largitate paterna oblatuin est , manente integro. H»c autem sancimus , si & patris substantia manserit in ipsa figura , in qua prius fuit. Sin autem fortuita quaedam clades imminuerit ejus substantiam , ut neque volenti sit possibile xqoie mensura:, qua prius dare rursus dotem , & probetur ä patre fortuita deminutio patris substanti» v tunc non amplius cogi patrem nare secundo filiam jungentem , nisi in quantum substanti», virtus est : sed lucrum quidem prioris antenuptialis donationis habere imegrum, tantam vero percipere.! patre in fecundo ordine dotem , quantum substanti» ejus mensura sus.eperit. Palam ea m est, quia fioc lucrum, quod ex antenuptiali dicimus donatione , (cujus solum ei nium damus) ex omni necessitate moriens restituet fib» - proprietatis antenuptialis donationis dominae omnibus modis factae. C A P. VI. De collatione 2 dotis inope moriente marita. lLlud 3 quoque sancire necessarium existimavimus, in plurimis 1 videlicet & innumeris rebus quaesitum. Obtulit enim pater dotem , aut forte mater pro filia sua , hanc autem illa obtulit marito : & defunctus est vir inops, deinde patre & matre mortuis exigitur, qu» nupsit, conferre suam dotem , aut minus 4 tanto accipere. Si quidem vir idoneus est : causa undique absoluta ess Si vero nullius alterius domina consistit illa, nisi actionum, quae contra maritum sunt, at 111» minus silone» sunt: & objiciatur mulieri: quod jam»data fit dos pro ea: illa vero actionem conferat, nullum habentem penitus effectum legis : causa nobis digna putata est. Et novimus quidem jam in plurimis judiciis duritiam postea fic judicatam , & mulierem coactam conferre dotem : aut certe reputate prose datam , ex qua nullum ei omnino contigit effectum in ipsis rebus recipere. Nos autem ex aliis nostris legibus juvamus causam. Quia enim dedimus 5 mulieribus electionem etiana constante matrimonio , si male res maritus gubernet, & accipere eas, & gubernare, & fecundum decentem modum , & sicuti nostra Con- ftitutio 6 dicit: fi quidem fu» otestatis , & perfect» »tatis mulier est , fibimet culpam inferat, cur mox viro inchoante male substantia uti non percepit, & non auxiliata est sibi : (sic enim habitura erat in collationis ratione proprias res undique & sine deminutione, (1. Autbent. Sed quamvis. C. de rei uxor. aci. (2. Nov. 18. c. 6. (z. Autbent. donationem. C. de jure dotium. Authent. Quod locum, C- de caliationib. (4. I. 5. C. d, t. decoliutionib. (5. I. 29. 1 . 30. L in ea minus tanto collationem facere.) §. 1. Sin autem sub potestate est, & sine patris voluntate hoc agere non poterat, si quidem adiens patrem hoc dixit, & contestata est, nt consentiret ei, & res percipere etiam constante adhuc matrimonio , & iecundis temporibus eas servare, & hoc egit pater: etiam rursus hic integra habebit sua jura, rebus ei suis servatis : cum etiam antenuptia- iis donationis res vindicare etiam constante matrimonio dederimus ei, & posteriori periculo omni liberari. Sin autem illa quidem h»c contestata est patrem , ille autem neque movit, neque consensit , & neque dedit licentiam fili» hoc agere , non eam periculum pati, sed & conferri nudam actionem contra inopis mariti res^V& fortunam esse communem , & ipsi , & ejus fratribus: non tamen ex collatione damnificari: sed competentem ei partem dari ex paternis rebus: actionem illa quidem conferente : ab omnibus antem movendam fratribus , & hoc proficiendo universis ipsis, quod fortunae eventus dederit. Sed si quidem pater in talibus casibus obtulerit dotem , & de eius substantia sperari futura est collatio, hoc valere. Si vero major ferte oblatio fuerit, & collatio circa illam vertitur spem 7 ex patris inobedientia neque movere volentis, neque permittentis ei movere: tunc etiam per femetipsam filiam movere, Se non habere occasionem , eo quod non potuerit movere, & fibimet auxiliari, & futur» lxfionis ex inopia viri adimere metum. Et novimus Ulpianum z sapientiffimum taliaquxfisse : & inope viro comperto, juvisse mulierem , & in quantum vir idoneus est, collationem ei fieri volmsse. §. 2. Sed quoniam in multitudine leguor existentium , antequam eas constitueremus, & ad conspicuum perduceremus ordinem, plurima & necessaria ignorabantur: & decreta, qu* contraria vellent, ä judicibus posita sunt: ne ulla seductio circa hoc fiat, propterea necessarium putavimus: proinde etiam in medio nostr» positx Constitutionis 9, que etiam constantibus matrimoniis mulieri auxiliatur, ad meliorem & magis consequentem viam venientes prxsentem ponere legem. Ut autem noa per partes enumeremus personas, in quibus valere eam oportet, generali sermone decernimus. Quapropter, in quibus est collationis ratio , in his & Constitutionem valere, sive pater, sive avus, sive mater, sive avia, a»t ascendentium aliqua sit persona. EPILOGUS. f Qu» igitur placuerunt nobis, & per hanc sacram insinuata sunt Legem , tua Celsitudo per Programmata propria, manifesta facere universis solennster procuret, & in perpetuum servare Festinet. Dat. 15. Calend. Dec. CP. DN. JUSTIN. PP. Aug. Anno 13. ARIONE V. C. C 0 N S. T I T. X. NEQUE VIRUM QUOD EX DOTE EST , NEQUE mulierem ex sponfalitia largitate lucrum proprium habere: sed servare dominium filis filiis, vel si ad secundas nuptias non veniant , usu solo in lucro consistente: & ut ex repudio transigentes nuptias, luctantes aut dotem, aut ante nuptias donationem, & ipsis similiter dominium servent filiis: usmn habente persona cogenda filios alere. Si vero bona gratia solvantur nupti» : & videantur occasione damni detineri quxdam : & hac arte perimenda, qu» detinentur, & filiis ferventur. NOVELLA CONSTITUT. XCVIII. Imperator Jufiinianus Augustus Joanni gloriofijfimo sacrorum Orientalium Preetor iorum Prtefecio , -iterum Exconsuli ordinario is Patricio. PR/EFATIO. PA quidem , qu» semperidem se habent, legibus non egent va- ■*' riis , simplicitatem , & quod sine ullius diversitatis mixtura est, continue possidentia, & utentia legibus sempiternis ac sacris, nulla correctione egentibus. Quod autem fecundum nos est in redundationis comprehensum tumultu , gubernativa indiget sapientia , ex legibus superveniente negotiis. Unde quoniam nos neque ad indi. in sin. C. de jure dot. adde/. 24. JT- soluto matrim. (6. d. I. 29. /. 30. in sin. (7. v. I. I. §. 21. jj'. de collatione. (8 l. I. §. 6 .ff. de dot. collat. (9. d.J. S9. C. de jure dotium. Y y y 3 «ia 168 ; Avth. Collat. VII. Tit. X. XI. Novell. XCVI1I. XCIX, iog 4 ciasegncs, multis interpellantium causis, singulis quidem mede- lTiur- comprehendentes autem unamquamque quxltionem dubitatam k nobis & judicibus nostris , per legislationem , qua oporteat aei Generaliter in unaquaque qmestione exponimus. Itaque illud ante omnia visum quidem est forsan esse priscis legislatoribus nor. fine" quadam divisione: nob : s autem putatum est bene se habere temperata lege ad simplicitatem causam transponere, & nunc inchoante, & nihil perscrutante horum , quae prius terminata sunt: quoniam & nobis ipsis pridem non displicentibus de hoc ipso legibus, visa sunt meliora secunda. Nuptialibus namque lucris, si quidem aliquis conjunctorum servaverit pudicitiam manentibus apud ipsos valide; & eorum substantiis infixis : fi vero veniat ad alterius personae conjunctionem , ex prioribus nuptiis filiis servandis, simplici quadam & meliori lege duplicem hanc placuit interimere. Si enim secundis mixta nuptiis mulier, aut etiam vir forte ad fecundam respiciens conjugem : quae ex morte lucrata fnnt, aut etiam ex repudio forte fervat filiis, (cum utique forsan & alii erunt eis filii cx nuptiis sequentibus) quomodo justum est eos, qui in solis filiis legitimis moriuntur, non servare cis lucra ex mortuis eorum parentibus, sed aliis ea transmittere ? Scilicet quid erit pretiosius filiis parentibus non ingratis? matrimonio ,& recedere quidem antenuptialcm donationem ad eum qui conscripsit, dotem vero ad eam, quae obtulit: tamen occasione quasi damni, & aliarum causarum, auri quantitas non mediocris utri que data est parti, ut nor. videretur hoc nuptiale hierum neque servaretur filiis secundum de hoc Leges: sed extrinsecus aace- dens quasi ex alia causa lucrum, fieret ejus, qui accipere hoc erit ideoque ex hae arte factam curantes- Iasionem, sancimus, ut vei si quid taie fiat, & adveniat alteri aliquod lucrum : & hoc similiter servari filiis: proprietate quidem mox veniente ad eos, usu vero solo apud lucrantem constituto. Sic abstinebunt omni vitio sic omni desiderio irrationabili: sic nec inviti, nec sponte, suis' nocebunt filiis: sed erunt temperati, maxime quidem circa suam castitatem : deinde etiam circa matrimonii affectum, quem competens est, habere eos, qui semel conjuncti sunt alterutris. Res enim est & castitate plena, & bonis moribus congrua, & paterno maternoque affectu plena, ut quod eis parentes sponte non servant' hoc post Deum (qui est communis omnibus pater, dicimus autem' qui imperium habet) per Legem iis, qui a parentibus Issi sunt) servet: ut hic quoque ea, qua* de lucris & successionibus pridem disposita sunt, teneant: nihil enim eorum innovamus, prxter illa sola, quse expreffim in hac Lege conscripsimiis. E P I L 0 G ü S. Ut proprietas dotis & propter nuptias donationis servetur filiis. pRopterea i igitur sancimus, si mulier moriatur, & eveniat lu- erum fieri yiro, dotem hanc omnino servare 2 filiis, sive ad fecundas veniat nuptias , sive etiam non. Et ex diverso, fi mortuus fuerit vir, mulierem nntennptialis donationis lucra propriis filiis servare : usum quidem lucrorum ex nuptiis apud eos constitutum , proprietatem vero eorum filiis omnino lersmndam : his, qux super parentibus ad fecundas venientibus nuptias sancita sunt, in suo ordine servandis: & hoc valere, matrimoniis quocunque modo solutis, ab hodierna die, & in omne, quod sequitur: L his matrimoniis, qua: jam soluta sunt quidem live morte, sive quolibet alio modo, adhuc autem pendente, eo quod nnus superstes sit. Nam 11 ambo defuncti sint, hoc heredibus non damus: sed tan- quam semel terminatum , veteribus relinquimus legibus : illud certum est, quia dum semel Fuerit filiorum , & proprietatem lex deferens eis praestiterit: tunc in successionibus & aliis accessionibus , ita & in his erit, sicut & in prioribus sancitum est filiis, qui propter secundas nuptias parentum, lucrum aliquod ex legibus sunt potiti. e Ä p . ii. Ut repudio vel bona gratia soluto matrimonio , id, quod alterutri persona cautum eft , filio suo conservet: U de alendis liberis a parentibus. TLlud quoque ex quadam causa denunciatum nobis, ad legislatio- A nem deducere existimavimus oportere. Quia enim transegerunt quidem inter alterutros & vir & uxor, filios autem , qui eis erant ex matrimonio , despexerunt eos ambo, & circumibant mendicantes: propterea judicavimus vehementiori quidem Forte, sed convertenti ad melius se habens, uti lege: ut timore scilicet poenarum quiescant, aut lucrorum causa injustorum matrimonia dilacerare , aut etiam proprios negligere filios. §. t. Si enim omnino aut per transactionem , aut per modum alium separetur matrimonium : si quidem non sunt filii, maneant priora in suo ordine. Si vero filiis existentibus fiat hoc: & neque filios erubescentes, dent tamen occasionem spontaneam & transactionis, L per consensum factae, aut etiam invita, forsan peccante viro, aut committente digna amissione antenuptialis donationis, a ut muliere digna casu dotis: neque vir dotem lucretur, neque mulier antenuptialem donationem : sed repente casu procedente aut dotis , aut antenuptialis donationis, proprietatis lucrum mox ad communes veniat filios, & eorum fiat: usu solo apud transigentes manente : cogendo tamen eo, qui usum lucretur, filios ex eo matrimonio & alere 3 , & alia omr.ia ministrare eis fecundum lucrata: substantis mensuram. §. 2. Novimus autem aliquid etiam tale factum , & quia bona gratia viso diflolvi f Qtis igitur placuerunt nobis, & per hanc sacram declarata sunt Legem , tua Celsitudo operi effectuique tradere festinet. Dat. 1;. Cal. Jan. Conftantinopoli , Imp. DN. JUSTINIAN. PP. Aue. Anno 13. JUSTIN. V. C. CONS. 4 T I T. XI. DE REIS 4 PROMITTENDI. NOVELLA CONSTITUT. XCIX. Imp. Justin. August. Joanni gloriofis. per' Orientem Prosariorum Prafeelo , iterum Exconsuli ordinario & Patricio. P R 1 E F A T I O. ^Ovimus pridem ponentes Legem 5 de electione mandatorum, & fidejussorum, & sponsorum , multas habentem & in commune utiles nostris subjectis legislationes. In praesenti vero & aliud nobis visiun est egere quadam explanatione & incremento, non ex genere, neque ulu imperfecto & inutili consistente. C A P. I. jsjl quis 6 enim alterna fidejussione obligatos fumat aliquos: fi 7 quidem non adjecerit oportere & imum horum in solidum teneri: omnes ex aequo conventionem sustinere. Si vero aliquid etiam tale adjiciatur, servari quidem pactum: non 8 tamen mox ab initio unumquemque in solidum exigi: sed interim secundum partem, qua unusquisque obligatus eft: cedere autem eum & contra reliquos bctionem , si & idonei sunt, & in eo loco, & si hoc ita se habere videatur: fi quidem idonei sint, & präsentes inveniantur, illos periclitari complere, ( singulos in propria 9 parte) quod sub alterna promissione creditum est, aut ex quo omnino-obligatisunt, & non commune debitum , proprium cujuspiam fieri onus. Si vero minus idonei so habere reliqui videantur, sive omnes, sive quidam: live in partem , sive in solidum , sive absentes forte: in illud tenere, quod accipere ab aliis non potuit. Sic enim & illis servabitur pactionis modus, & nullum sustinebit damnum astor, licet aliquid inter ie illi pepigerint, ignorante isto, qui habet eos obligatos: & unusquisque tenebitur in id, quod ab initio scripserit , artibus aut dolis, aut transactionibus praevaricari, qus constituta sunt, non sinendus. §. 1. Sin autem in iisdem commorentur , utrique aut omnes locis: sancimus , negotii judicem deducere illos mox, & communiter examinare negotium, communiter autem inferre sententiam. Sic enim & rei omnes obligabuntur: & substantia eorum qualitas examinabitur: & debitum similiter quidem fecundum justi ti», similiter autem secundum Legum ordinem procedet. §. 2. Si autem non administrator sit causae judex, sed alter aliquis, damus licentiam aut hic competenti judici interpella- (1. Authent. Uxore. C. desecund. nupt. (2. Ab rogatur Nov. 22. C. so. §. 1. 1 . 5. infin. I. 6. in sin. I. 8-'§. I. £7* seqq. C. desecund. nupt. viae tamen Afov» 127» c. 3. (3. 2?qv, 117. c, 7. (4. Lib. 3. I„st. 17. Lib. 45. D. s. Lib. 8. C. 40. (;. Nov. 4. t.6. Authent. Hoc ita. C. de duob. reis. (7. /. 11 . infits.js. d. t. (8. I.26. 1 . 2$.f. I. io. §. 1. C. de fide jussor ib. abrogatur /. 47. infin. st. locati. 1.2.1. 3. §. i.jf. I. 2. 1 . 3. C. de duob. reis■ (9. V. I. ult. C. de constituta pecun. 1 .26. js. §. 4. Inst. de fidejuß’orib. tionem iog6 io85 _ De tempore non solutas pecunias super dote.' tionem su.ripionti , aut in provinciis his denunciatis clarissimo FrxGiii, aut competenti judici cogere per suum officium , & illos intercise liti, ia partem ejus fieri: ut nullum impedimentum huic nostras Legi fiat. His omnibus incipientibus in contractibus sequentis temporis, & ab hujus Legis dispositione: quod autem ante eam prxteriit, positis pro his relinquimus legibus. EPILOGUS. f Qux igitur placuerunt nobis, & per hanc sacram declarata sunt Legem , tua quoque Celsitudo operi effectuique contradere festinet. Dat. i;. Cal. Jan. CP. Dom. JUSTIN. PP. August. Anno 13. ARIONE V. C. CONS. COLLATIO OCTAVA. T I T. I. DE x TEMPORE NON SOLUTiE PECUNIiE SUPER DOTE. 2 NOVELLA CONSTIT. C. Imper. Julii». Augustus Joanni gioriostjjimo fer , Orientem Pnetoriorum Prafccto , iterum Exconsuli ordinario £jf Patricio, PR/EFATIO. Mnes pecnnix non numerat» replicationes subjectas in aliquibus casibus , non examinatas nostrse reliquerunt Leges: sed prolixitatem earum & effusionem abbreviavi- mus,ne sua negligentia aut callididateforsan negotiis fruan- tur homines causas prabeant aliis : non enim sub squalitate femper probationes erunt eas exhibere volentibus, multa quoque tempus refutat. Quapropter benefacientes abbreviavimus in quibusdam casibus pecunia non numerata querelas, quas licet ex iis, qua a nobis jam sancita sunt, colligere. Quia enim omne tempus matrimonii dabatur viris , donec matrimonium constaret , queri de non data dote : interpositio quoque major facta est etiam post mortem virorum , ut & post repudium intra annum daretur querela : ideo existimavimus brevi & compendiosa Lege velocem facere & pecunia non numerata luper dote querelam, & liberare a probatione mulieres in talibus ex longo tempore. C A P. I. De dote non numeratu. CI ergo annis duobus solummodo habeat aliquis uxorem , aut 0 etiam bis temporibus minus, & non accipiat dotem : nihil ex tacitura"-’*? vir labatur : neque heredes viri, licet tacuerit ille, sed intras annum alium querela moveatur, brevitas enim matrimonii ad hanc nos legislationem vocat. Si vero majus biennio tempus, minus autem decennio matrimonium protendatur : damus marito queri, & dicere non illatam libi dotem aut iri partem , aut in solidum : & si hoc fecerit, transmittere querelam , semel marito quercine, & muliere quia dedit non probante. §. 1. Si autem neque intra decennium queratur, taciturnitate mariti auferimus querelam ; neque ei post decennium hoc agere Unemus, nec annum dantes ulterius heredibus ejus, sitqueinhoc non nostra adversus aliquos poena , sed libertatis subjectorum diligentia. Ubi enim licet in prolixo sic tempore (decennii dicimus) proponere querelam : si tacere elegerit, palam est voluisse , relsinon accepit dotem , omnino eum , aut suos reddere heredes: bis valentibus & si repudio solvi contingat matrimonium : in nullo discernentibus nobis , sive mulier tanquam dotem offerens conscribat . sive pater , sive alter quispiam pro ea : tempore in omni casu tali, sieuti pnediximus, extendente suos effectus, & dante vel perimente querelam. Contestationem 4 vero dicimus non in sermonibus solum : (saepe enim indignationis, aut alterius incidens occasio, talia-quaedam virum praeparat dicere : aut etiam ille quidem dixit nihil, testes autem redempti hoc mentiuntur) sed oportet contestationem ; in literis esse. Si autem etiam in judicio eam aliquis forte facere voluerit, oportet omnino innotescere mulieri aut ei, qui dotem omnino efferre conscripsit. Nam nihil est, quod prohibeat maritum in semetipsum hoc agere , & queri, & quasi partem Pridem mulieris quod agitur , ignorare : providentiam vero fui etiam ponere nullo valere modo : & quia vel ab eo querela Facta est , nescire. (1. Nov. 2. c. ;. (2. Adde Lib. ;. C. 15. (3. I. ult-. C. de fote cauta. (4. Authent. Hanc autem. C. de non numerata pe- tun. (;. I. 14. §. ult. C. d. t. (6. Authent. Si minor. C. de C A P. II. riEneraliter 6 igitur dicendum est , intra biennium quidem ^ matrimonio soluto sive morte, sive repudio, & ipsi marito, de non numerata pecunia licere queri, & heredi ejus intra alium annum. Si vero ultra biennium usque ad decem annos matrimonium extendatur : marito damus querelam, & heredi ejus intra menses tres. Sivero transcurrerit decennium: tunc neque marito, neque heredibus ejus querela erit, tempore ad omnia sufficiente mulieri. Et si quidem intra aetatem maritus sit, & non queratur, tantum ad in integrum restitutionem ei damus tempus, ut non transcendat duodecim annos a tempore nuptiarum. Novimus enim eos, qui vehementer citius contrahunt nuptias, non 7 minus quindecim annorum ad hoc procedentes, qua de re transit quintum & vicesimum annum : & erit possibile intra vicesimum septimum annum queri de non numerata pecunia dotis: moriente quoque eo intra praedictum tempus, heredes habere annum ad querelam.. §. 1. Si autem minores sint non querentis heredes, sive majoris, sive minoris : quinquennium habeant solummodo ad movendam querelam non numeratse pecuniae, sufficiente tempore, & non expestante exitum omnium minorum temporum : quod nos ad präsentem Legem movit, muliere namque conjuncta quarto & decimo anno post vicesimum annum mortis patris, abutens minori »täte , movebat quidem contra matrem non numerat» pectini» objiciens rationem post quartum & vicesimum nuptiarum annum, quod nos judicantes curavimus: & propter has circumstantias , & xtatem minorum in quinquennium in prxsentl decernimus Lege, illo videlicet non numeratam pecuniam objiciente, qui scriptus fuerit dotem suscepisse , & secundum sua tempora, sive perfectx »tatis sit, sive minoris, causa judicanda. Valente hac Lege super iis , qu» postea futurx sunt nuptiis: super iis enim , qu» constant, fi quidem residuum est decennium , aut non minus biennio , hoc habeat tempus in non numerata pecunia, quod ei etiam post trnnsiniffionem dabit. Si vero aut minus ei biennio reliquum est tempus , aut etiam excessit totum decennii tempus : tunc ipsis quidem biennium damus ad querelam non numerat» pecunix: eorum autem heredibus , & post solutionem matrimonii intra tres menses; ut per omnia eis justitiam servemus. EPILOGUS. f Qu» igitur placuerunt nobis , & per hanc sacram declarata sunt Legem , tna Celsitudo effectui & fini contradere festinet. Dat. 13. Cal. Jan. CP. Donn JUSTIN. PP. Aug. Anno 13. ARIONE V. C. CONS. T I T. II. ~ DE DONATIONIBUS A CURIALIBUS 8 FACTIS , SIVE AB INTESTATO VEL TESTAMENTO, EORUM SUCCESSORIBUS. NOVELLA CONSTIT. CI. Imf. Justin. Aug. Joanni glorioßjs. per Orientem Pnetoriorum Pntseclo , iterum Exconsuli ordinario cs Patricio. PIUEFATIO. POn» nobis sanctionis occasionem interpellatio quorundam curia- u lium dedit. Et hanc Legem Facimus non ad quosdam curiales, tempor. in integr. restitut. Authent. Jhwd locum. C, de dole cauta non nu.mcr, (7. Nov. Leon. 74. in stn. (g. Adde Nov. 89. c. 3. 4. sed ieS7 Avth. Collat. VIII. Tit. II. Novell. CI. 1088 fed a( j omnes, qui nobis obediunt: dicimus autem quantum qm- d-m ad Orientem est, & quantum Occidens lol respicit, & quantum cx utrisque lateribus est. Quoniam enim solicitudo ruit eis, qui ante nos fuerunt, de curialibus & de collationibus in curias, quidam autem sunt, qui trahuntur ad curiam , quidam vero liberantur , illud sancimus, licentiam este curialibus non solum ejusdem civitatis .uriales heredes instituere, (hoc enim hactenus licitum fuit) sed etiam quosdam liberos a curia , si voluerint instituere heredes, hoc agere, sub hac videlicet conditione, ut offerat modis omnibus (e heres, sive heredes conditioni curi* defuncti, id est, cx qua ille progressus est , & curialis sit particeps functionis, & hereditatem nullo impediente percipiat. Scientes enim, quia h*c res erit in praesenti correctio; quoniam nunc quidem adjicitur curiae ex istis modis in pecunia utilitas , ex futura vero legislatione , & curialis , L substantia prosiciet, & florebit curia corporibus pluribus , & substantias habebit eorum. C A P. I. pRopterea sancimus , licentiam elfe eis, qui curiales sunt, dum testamenta condent, uti heredibus sive curialibus ejusdem civitatis voluerint (hoc Lege permittentes) sive quibusvis ex suo genere , sive extraneis : sive curiales fuerint, sive non, live in portionem non minus novem unciarum, vel certe in integrum, dantibus fe tamen curi*, & unitis ejus corpori, .& explentibus inculpabiliter functiones. Hoc valente circa ipsos filios, & nepotes, & residuos successores, non tamen fecundum modum , secundum quem ante paululum Constitutio promulgata circa eos , qui fe cu- ' rix offerunt, praeceperat, prolem eorum , qui se obtulerunt ad conditionem non trahens, sed tanquam si ab initio fuissent csnsti- tuti curiales , ita & ipsi cum propria prole curi* uniti & albo & corpori. Neque enim quicquam differt, aut eum, qui est curialis ejusdem civitatis , scribere heredem , aut eum , qui mox erit. C A P. II. Cffid & fi quis consanguineus curialis existens, vel alifer ab eadem ^ conditione liber ad successionem curialis defuncti fuerit vocatus, tanquam ejus, qui non scripserit testamentum, voluerit autem & ille feipfum dare curi*, licere ipsi hoc agere, & soain voluntatem in actis indicare intra menses fex : & pariter curialem cum suis fuccefloribus atque substantia pariter, & fieri heredem : nihil omnino ex eadem substantia expetendo occasione quarta portionis &u novem unciarum , semel eo , qui successerit in hereditatem aut curiali existente, aut mox extituro, & re ac substantia rursus ad curiam veniente. Sed & si quis donaverit res propri* facultatis, aut multas, aut omnino non minus novem unciarum , vel curiali ejusdem civitatis existent! , vel alii cuidam , offerens tamen se & propriam substantiam atque prolem sive, qu* est, sive qu* erit, & residual ■ successionem curi*, cujus est, qui donationem fecit, sancimus valere factam sub hac conditione largitatem. Omnimodo enim nobis studii dignum est videre, utnullo modo substanti* curialium alienentur a curia illius civitatis, cujus sunt curiales. U Ti descriptionem fieri rerum, präsente etiam eo, qui ad h*c vocatur & res tradi curi* sub facto signaculo tam defensoris , quam Deo amatoris Episcopi , & dum prxdicta actio gestorum ficta fuerit apud judicem provincia , & data fuerit curi*, secundum quod frequenter dictum est, cum substantia, & prole, qu* est & qu* fuerit, tunc eum ,& res percipere, & eile eum dominum , fecundum quod & prior ille curialis fuit, nihil ab eo differre visos. His gestis sine dubio apud judicem provincix habitis prster omne lucrum & dispendium. Neque enim ad illusionem vel ad difpendsom cuci*, sed ad utilitatem haue proferimus sanctionem, ut in perpetuum valeat, augens & corporibus & pecuniis curialium facultates, atque substantias. Si vero is, qui ab intestato vocatur curialis heres , non tamen existens & ipse curialis , noluerit adire & ie dare euri*, curia quidem teneat novem uncias, tantummodo autem ipse dominus efficietur trium unciarum, quas ei dat & anterior Lex ve! Ii non fuerit curialis. Quod si plures fuerint ejusdem gradus, qui vocantur ad curialis hereditatem , & quidam dederint se , quidam recusaverint, novem quidem uncias accipere eum vel eos, qui fe dederint curi* ; tres autem uncias residuos, qui ex lege vocantur, accipere heredes. Studium enim nobis est omnimodo novem uncias ad curiales ejusdem civitatis pervenire. C A P. IV. gl autem defunctus fuerit quidam superstite filia, si nupta quidem fuerit curiali ejusdem civitatis, dubium nou est, quia prster calumniam habebit paternas res , aut in integro , aut omnimo. do novem uncias, si forte ad aiium quendam pater voluerit tres uncias pervenire ; sed & si non ab initio existent! curiali nupta fuerit, acceilerit autem quidam ad ejus nuptias , volens eam ad hoe accipere , ut sit curialis & dare se curi*, & stabiles ei nupti* fuerint : etiam sic habere novem uncias sine calumnia occasicne bon* circa curtam voluntatis : & qui curialis offertur rebus & guberni« bit eas, propter quod & omnimodo mulieri dari eas volumus. Quod si plures fuerint fili*, & quxdam ex his nupt* fuerint curialibus aut existontibus, aut per oblationem factis, novem unci* quidem inter eas dividends sunt: ad residuas autem tres unci* quidem venient: illi autem , qui uxores eas acceperint, usuri sunt rebus ipsis ad curiales caulas, lieetin dominio sint uxoris, propreren enim eis dedimus res patris, ut exinde conjuges earum impleant curis functiones. Quod fi contigerit deficere eam, ws nupta fuerit iili, qui fe curi* tradidit, si quidem filios masculos de eo habuerit, apud filios erunt res , & ipsi erunt iit curia, & nulla tergiversatione res indigebit. §. i. Quod si foemins fuerint, qu* natselunt, & ii ipsx quibusdam nupt* fuerint, aut curialibus ejuidem civitatis, aut qui fe ipsos dederint curi*ejusdem civitatis, similiter & ipsa eas habebunt line ulla molestia, subjectas curi* functionibus per proprios viros. Quod fi non nupr* fuerint curialibus, aut qui sunt, aut fuerint, tunc fecundum datam olim diviiicmem, nupt* quidem curialibus novem uncias habebunt, propter quas functiones curis compleantur, residuis autem sufficient tres unci*. Quod si neque masculi neque foemin® eis erunt, quousque virsupereit, habeat earum usum , explens in eis curi* functiones. Et si quidem ad secundas venerit nuptias, & filiorum fuerit effectus pater masculorum seu foeminarum, & has conjunxerit curialibus , rursus similiter curi® servabuntur corpori: quod si mortuus fuerit, aut ad secundas nuptias non venerit, aut filias non procreans, eas non sociaverit curialibus vel qui sunt, ve 1 qui fuerint, tunc recto ordine curia has res accipiet: neque enim unquam hanc partem curialium copiarum & functionum alienari concedimus: vel fi ad plurimos redactum fuerit genus succeffionis, quatenus per omn.es, hac linea descendentes, sive per masculos liberos curialium, sive per generos dantes fe curiis, novem unci* curis salvs sint. Quam Legem valere volumus in omni deinde tempore , & in causis adhuc etiam nunc pendentibus: & qu* coniecutx non sunt judiciali sententia aut amicabili interventu absolutionem. EPILOGUS. f Qu* igitur visa nobis sunt, & hac sacra Lege declarata, tua Excellentia custodire festinet, maxime omnium utilitatis public* _7 , .... - . i r.n rvvT T 1 ICTIN. GAP. III. 1 autem non ad collusionem h*c fieri videantur, & quidam domini effecti hereditatum curialium aut per donationes, aut per testamentum , (secundum quod prxdiximus) aut ah intestato deferantur, & propter hanc oblationem, & rebus quidem frui velint, oblationem autem suam non faciant: Sancimus, si quidem per donationem, hoc quod prsdictum est, dederit, non prius traditionem fieri rerum, sed hoc manere apud donatorem , donec is, qui donationem accepit, inter gesta confecta apud judicem provincix, gratis & citra omnem dationem fecundum prsdictum modum , datus fuerit curi® , & mox conscriptus albo, tunc enim etiam res ei dari volumus. Quod fi donator tradiderit res , & necdum confessione facta, qu® accipientem societ curi*, etiam sic defendi, qu* donata sunt curi*, usque ad novem uncias, in quibus omnino vocari curiam censemus. §. i. Quod si ex testamento, aut pen vocationem Legis, qui non est curialis, ad successionem perveniat curialis tunc mox a morte curialis concurrere curiam, Luna pröVid^l^ömnem^ cum defensore civitatis, prxter lsfionem futuram rerum defuncti,'PP. Aug. ARIONE V C CONS iö 89 De Moderatore Arabias, 1090 T I T. III. DE MODERATORE ARABI®. NOVELLA CONSTiTUT. CII. hnp. Jtiftin. Aug. Joanni gioriq/ijs, sacrorum Orientalium Puetoriorum Prxfeilo , iterum Exconsuli ordinario sf Putrido. PRiEFATIO. r*Um plerosque alios provinciarum Magistratus ad meliorem jam ^ formam traduximus , qui humiles abjectique prius existentes , neque ulli rei convenienter agenda idonei, postquam in ampliorem constituimus ordinem, & valentiorcs per omnia facti sunt, & ita rerum administrationem capessere cceperunt, ut universa in melius commutarentur: tum vero a nobis etiam Proconsules, & Prstores, & Moderatores, & veterum horum nominum amplitudo inventa est, auctaque iniis annona , & summa potestas data, & ante.omnia interdictum illis fuit, ne perniciem inferant subditis , & multis ad ipsos diripiendos utantur manibus, juramentis quoque rem munivimus omnium horreudiffimis: neque aliter eis officia tradimus, quam praestitis juramentis, ita codicillis Magistratus digni sunt habiti. Convertimus igitur & ad Arabum regionem oculos, & requisita causa, quamobrem & publicum laborat inopia, quamquam regio florentisfima sit, & tam magnus nos interpellantium numerus iis locis excedat, & omnes lamententur, alii furta & rapinas , alii injurias , alii alia damna in querelam deferentes: occasionem L causam hujus mali ex imbecillitate & impotentia eorum , qui Magistratum ibi gerunt, provenire deprehendimus. Erat enim ita tenui potestate praditus is, qui civili Magistratu defungebatur, ut ei, qui praesset armis, servili propemodum more manciparetur, & in illius arbitrio hujus salus esset posita, aut ut ne esset quidem omnino hic Magistratus. Inde adeo & longum tempus est, ex quo is desierit, & militaris ea, quae civilem Magistratum concernunt, peragat. Cum turnen nequeJibi, neque ipsi pei omnia sufficiat. In hoc enim est, non ut utilitatem alii fiam subditis ais erat, sed ut utrinque lucrum capiat. C A P. I. U/Ec nos ad suscipiendum praesens consilium excitarunt, Sc pra- senti utentes Lege, Magistratum ad pulchriorem formam transponimus , benigneque & ipsi Moderatoris appellationem largimur, (id quod etiam in Ponto I fecimus) & spectabilium Magistra- tnum jus concedimus, ut in nullo sit Duciano inferior. Sed & poblicis exactionibus cum summa vehementia adhaerescito; adhaerescito etiam privatorum utilitati, neque committito, ut vel spe- ftabilis Dux, vel tribunus, vel aliqua potentiorum domuum , vel etiam sacrum patrimonium , vel sacrae nostrae res privatae, vel ipsa sacra nostra domus, qualecunque subditis nostris damnum irroget: «eque Facile succumbito , neque formidinem contrahito : sed viriliter subditis praito, & ante omnia Deo pariter ac nobis, L Legi auras conservato manus, si quidem iisdem juramentis 2 & hunc submitti volumus , quibus & cateros Magistratus submisimus. Deinde cum codicillis percipito etiam Imperialia mandata: qui tam ante nos legumlatores, quam vetus illa Reipublica Forma «ovi*, & nos, eum pene obsolevissent, denuo reparavimus, & in Rempnblicam reduximus : ut ea setnper adhibeat veluti in «alloquium, & jussiones nostras custodiat. Nam si illas sane se- retus fuerit, non est causa, quamobrem non omnia illi praeclare & ex animi sententia occurrant, & Legum beneficio ad summam ipse in rebus gerendis facilitatem & justam facultatem perveniat. C A P. II. pRincipie igitur (ut diximus) studio fit illi publicorum tribnto- ' rnm exactio , devotis quidem humano paternoque fe assectu exhibens, indevotis vero vehementem & severum. Deinde curam geret etiam Reipublica, & ut recte in ea atque ordine omnia fiant, neve tumultibus & ne seditionibus dediti sint vel Bostreni, vel alii, & quae ä vetustate permissa sunt ad delectationem, ea convertant in furorem & eades. Habebit item secundum mandata nostra dicto suo audientes milites ( siquidem & hoc inde licebit desumere) neque ullam omnino rem negliget, quae commoditatem aliquam in fe habeat. Quemadmodum enim is Ponto cum Moderatore egimus,ita & ipsum per eadem ejus Magistratus vestigia ingredi facimus. Eritque & ipse spectabilis, & consimiliter cum alia multa, tum etiam ea, qua: appellationes concernunt, administrabit. Sed neque ad modum prioris duntaxat folati! resistemus. Volumus enim, ut ipse quidem per causam annonarum & reliqui solatii percipiat quindecim auri libras, adsessor vero ejtw Magistratus duas libras, & cohors ejus novem auri libras habeat. Et quanquam (ut diximus) ex Imperialibus mandatis, jam etiam militibus praest: erit tamen nobis curse, ut nonnullos illic stativa agentes militares numeros & ei subdamus, qui in hos Magistratum gerit, ut illi soli obediant, ejusque formulis ac praescriptis cedant & obtemperent. Non igitur communionem habebit aliquam spectabilis Dux, neque cum militibus, quos expresse huic assignabimus, neque cum pagano aliquo, neque eum illorum litibus, si quas inter fe habent, neque si paganorum aliqui«! in jus producatur. Nullum denique habeat cum paganicis causis commercium: quandoquidem magnum in medio intervallum eft inter civilem & militarem administrationem: discernuntorque e* inter se, quemadmodum patres nostri in Republica ista ordinarunt & instituerunt, scituro spectabili Duce, quod si rebus fe civilibus immittere ausit: neque militaria retinebit, sed & illis, spoliatus privatum aget, & hujus Magistratus imperio subditus erit. C A P. III. ^Tque hac nobis item de Magistratu regionis Arabicae sancit* sunto. Persuasum enim habemus voluntate Dei, quod ea res ad melius profectura sit. Ex quo enim neque pecuniis pepercimus, & annonas illi auximus, inde adeo certo scimus j quod & is, qui hunc Magistratum gerit, talem fe circa vere publicorum tributorum exactiones praebere studebit, ut non damnum exinde., sed justum lucrum fisco adducat. Illud sane fieri obtinereque volumus, ut spectabilis Dux inde annonas suas percipiat, unde provincire Praeses j usserit, cum manifestarium sit, non cum tanta eum ignavia his rebus admoturum animum, ut suas ipse annonas exigere nequeat: sciens , quod si quid hac contra fecerit, quindecim librarum auri poena multabitur. Dat. 6. Lai. Jun. CP DN. BELIS. V. C. CONS. _______ DE PROCONSULE PALJESTIN®. NOVELLA CONSTITUT. CIII. Scripta Joanni glorinjijf. sacrorum per Orientem Prato- riorum Prrefeclo , iterum Exconsuli ordinario ,. cfi Patricio. P E £ F A T I O. J Am quidem & alios gentium prasidatus majores reddidimus, qui prius humiles pariter erant, & ad aliquid fortiter agendum impotentes : & tam inter spectabiles ipsos constituimus, quam etiam annonas ipsis, adsessoribufque & cohorti auximus: & inter alia omnia, qua benigne illis elargiti fumus, ut item de appellationibus cognoscerent, prabuimns, aliofque honore Proconsulum exornavimus, alios (ut appellant) Comitum, alios Praetorum, alios denique Moderatorum: & semper praeclaro aliquo adinve- niendo, novum veluti florem nostrae addimus Reipublicae. Venit autem nobis in mentem & Metropolis Caesarea 3 , qu® in prima Palaestina principatum tenet, quam pra cateris majore etiam honore perfrui oportebat: propterea quod & quondam Proconsul ipsam tenuit, & praefectus illi talis Magistratus fuit, licet postea ab ampliore dignitate ad minorem transierit: nimirum cum una prius tota Palastina esset, ea deinde in tres divisa partes, & neque Proconsulatum retinente, sed ad Magistratum bunc ( ut appellant) ordinarium delata. Quanquam sane & vetusta urbs sit, & semper ampli nominis Fuerit, tam cum Strato primus eam in formam urbis redegit, qui mutatis sedibus excedens Oracla hujus conditor extitit: quam quum diva memoria Vespasianus celebratissimus ille Imperator, qui pia memoria Titi pater fuit, quod illi ad summam gloriam vel solum potuit sufficere, ipsorum Casarum appellatione eam nominavit, cum antea Stratonis turris vocaretur: hoe illi honore impenso, eo quod in ea post Judaicas victorias inter Imperatores adseriptus esset. §. I. Cernimus autem , quod &. (1. Nov. 28. (*. Nov. J. tit. %, T 0 it. II. (3. 1 . 1. §. 6. 1 . ult. §. j.js. de cenfib, Z z e magna io9» Avth. Collat. VITI. Tit. IV. c. sgg. Novell. CITI. c. sgq. 1092 »nagn* admirandxque regionis Imperium habeat ea provincia , & quam maximam Reipubiic* nostr* gratiam & sensum exhibeat, tam tributorum magnitudine, quam devotionis exuperamtia , pr*- beatque ampli nominis civitates, ac bonos Cives enutriat, & omni doctrinarum genere refertos , neque non inter Sacerdotes celebres , & (quod omnium maximum est) quia universa conditor dominus noster Jesus Christus , verbum illud Dei, & totius humani generis salus , in ea comparuerit, dignatulque sit assumere nostra. C A P. I. TJAnc igitur quomodo non honore afficiamus , & provehamus ad H formam Proconsularem , eoncedamufque illi, qui in ea depungitur Magistratu , ut Proconsul pariter sit & vocetur? id quod facimus per hanc pragmaticam formam. Appellari autem eam volumus & Caesariensium privilegium. Et qui eum Magistratum gerit, Proconsulem efficimus: prsbemusqne ei, ut inter spectabiles adferibatur : & omnia habeat, quae ejusmodi Magistratus sunt propria: audiat etiam provocatione suspensas lites usque ad decem auri libras, quae ex utraque ad ipsum Palsstina devolvuntur: valeatque omnino talis existere , ut jussiones nostras praeclarius & majoribus cum viribus queat ad effectum deducere. litetur autem & veneranda illa atque antiqua Veneta , (de purpurea plane stola loquimur) in sacris eam mensium festis induens, venustum que se praebeto tanto redimitus honore , & multis imperato militibus ac tantis : & quicquid denique vel publico, vel nostris utile est subjectis, facito. Caeterum per occasionem annonarum praebemus illi viginti libras auri , quas tam inter se , quam adses- forem suum & obtemperantem sibi cohortem dividat, quo ipse voluerit modo, per suggestionem nos de iis certiores reddens, ut sacra pragmatica forma eam divisionem corroboremus. Neque enim sustinuerimus videre , aut ut ipse adsessorque ejus sub pristina tenuitate annonas percipiant, aut ut cohortem ejus, quan- quam circa tot tributorum il.ationes laborantem periclitantemque , omni destitutam auxilio non sublevemus ; quo majore cum benevolentia, & illi appareant, & publica tributa exigant, & injustis rapinis abstineant. C A P. II. sunt , ab illo abstrahendi, ne quis exinde in civitatibus oriatur motus ac turba: id quod nunquam eventurum est, Ii ille & c j v ;_ lern Magistratum gubernet, & inter publicorum tributorum coli latores reste difeiplinue providentiam accommodet, tam in auxi, liuni paratos habens milites, quam liquid indecore vel ab ipsis" vel ab aliis per ipsos geratur, corripiens. §. i. Eruntque omnil no inter se distincti officiis spectabilis locorum Dux, & is, qui Proconsularem gerit Magistratum. Nam ille quidem militibus & limitaneis, ac foederatis, & quicquid omnino in provincia armat* militi* adseriptum est, praeibit, exceptis his militibus, qui Pro- consuli deputati sunt: hic vero tam pro civilibus personis, quam rebus , & praesidiis militum illi adherentibus providentiam adhibebit & custodiam. Certe publicorum tributorum nomine, aut per causam mota in populo seditionis nemo prorsus i spectabilis Proconsulis jurisdictione eximetur. Sed omnibus imperabit, omni- bus praecipiet, neque quisquam ejus resistet formulis ac dispositionibus , aut ullum habebit praetextum vel defraudandi publicum vel civibus inferendae injuri*, public* seditionis auctor factus: aut etiam utetur vel cinguli, vel dignitatis, vel sacerdotii, vel' cnjuslibet alterius caus* praerogativa : sed eo solo seipsum noxa liberabit & supplicio, si nullam noxam contrahat. §. >. Hsec igitur (ut diximus) & huic Magistratui concedimus, & conservare perpetuo per hanc sacram pragmaticam Legem volumus. Sed & ut Excellentia tua perpetuo ipsam conservet, & eo modo particularibus thronorum tuorum dispositionibus ac formulis adseribat, sancimus : neque normt omnes Palxstini, qui in sequenti futuri sunt tempore, cognoscant, quod denuo Proconsulare ipsis jus restitutum sit, snmmusque in prima 3 Palastina Magistratus Proconsul rursum sit, ut olim, qui liberatus pristino fastu, nunc in honore, quam qui civitati debeatur, futurus sit majore, & priore liberata supercilio, in majore nunc honore erit, nempe civitati debito. EPILOGUS. f Qua igitur placuerunt nobis, & per hanc sacram declarantur Legem , ea studeto Excellentia tua effectui & fini tradere. Novell. 104. (jiute Latina fuit) Epitome partim ex Haloandro, partim ex Juliano. INsuper nullam omnino cum civilibus causis publicorum que tributorum profligationibus communionem habebit pro tempore spectabilis eorum locorum Dux : sed ipse omnes publicas privatas- que causas (prout dictum est) disceptabit, & maxime omnium providebit, ut publica tributa sine retardatione detrimentoqve inferantur, & puris ipse utatur manibus. Qua quidem re diligentes - observata, cum & spectabilis vir Stephanus, qui nunc primus in ea versatur, magnam laudem consecutus sit: prorsus in eam- opinionem venimus, sumpta videlicet ex antecedentibus conjectura , quod rursus hoc Faciet. Maxime omnium vero curam geret, utquxquesuo ordine fiant in civitatibus , neque popularis aliquis tumultus excitetur in urbibus. Si quidem & hoc ejus, cum in Magistratu esset, proprium fuit: qui cum provinciam tum ex aliis occasionibus , tum vero maxime ex diversitate i religionum seditionibus laborantem suscepisset: evidenter pacatam eam reddidit, 8c omni motu ac turba liberavit: quod sane nunc illi quoque, ut Faciat, injungimus. Et si quando res ita Ferat, ut etiam in fecundam 2 Palxstinam excurrat, & ibi tumultus sedet, neque committat , ut incommode aliquid in illa geratur , & prxsertim in illa quandoquidem & multos illic tumultus existere cernimus, neque leves horum eventus. C A P. III. QUod si etiam militibus indigeat, qui in provincia stationes ha- bent: adjungimus & hos illi, ex quo militarium numerorum strenuitatem compertam habemus, tam in tuenda dignitate urbium , quam conservanda moderatione in iis, qui ruri habitant. & exigendis tributis publicis. Sacra pragmatica Forma , qu* ad eam illi rem prius data est, nunc quoque rata manente, qu* non vult, ut vel spectabilis Dux , vel gloriofiffimus Magister militum licentiam habeat, militum prxsidia, qu* apud illum constituta TIT. V. DE PK/ETORE 4 SICILI®. NOVELLA CONSTITUTIO. CIV. J-JAbeto Sicilia Prxtorem , qui & res civiles tractet , & curam gerat militaris impens*. §. 2. Publica tributa Sicili* non pertinent ad solicitudinem Praetoris, sed censentur snb Comite ■patrimonii Itali*. §. 3. Provocationes ä Sicilia in hanc civita- terrt venientes apud excellentissimum Quxstorem ventilentur. Et li defensorum civitatis vel patrum creandorum decreta opiis sit celebrari, apud eundem illustriffimum virum celebrentur. T I T. VI. DE CONSULIBUS. 5 NOVELLA CONSTI I UT. CV. Idem Auguflus Strategia Comiti sacrarum largitionum , Exconsuli Patricio. PR/EFATIO. QOnsutatus nomen & causa priscis quidem Romanis adversus 6 hostium adinventum est utilitatem: & in decretis, qu* eis ordin-'tio communis dabat Reip. figura , sortiebantur repente provincias , in quibus Romani bellum habebant : & fecundum has sortiebantur fasces , sequens vero tempus in 7 Imperatorum piistirmirum transponens bellandi & pacificandi potestatem , ad largitatem solam causam Consulibus mutavit, & hanc temperatam & ordinatam , mensuramque non excedentem , paulatim vero quidam ita sumptuose causam aggressi sunt , ut suam quidem ederent .magnanimitatem , non tamen cogitarent , quia exemplum aliud non haberent. Non enim ad plurimos venit substanti* magnitudo , tran- (1. Adde Nov. 17. c. 11. Edici. Justin. 2. e. t. (r. Nov. ’■ Ca' hi' TeP' d ' c - IS ' 6 - §- r- §. 3 *. C„ 4 * Adde Nov. 75,. (•?. Lib. t. D. 10. Lib. 12. C. 3. Nov. Leon. 94. (6. v. /. t. § 16 ß'. de orig. jur. (7. V. §. 6. Ittst, de jure naturali. I. 2. §. n. ff. de orig. jur. Nov. 47. in tr. „ , * fcendenj i°9? De Consulibus. Jogi scendens eti:’in magnificentiam animae, nnn mensura rei, sed propria magnitudine proveniens. Quia igitur videmus periclitari Consulum nomen, quod ex temporibus ita prolixis, & ad millesimum prope annum veniens, cm'n Romanorum Kepublica pullulavit: propterea credimus oportere causam comprehendere, & immensitatem ejus recidentes, ad beneplacitas Consulares statuere expensas, quatenus continua sit Romanis, omnibus autem bonis viris existatr accessibilis. quoscunque hujusmodi nos dignos esse honore decrevimus. Cuncta siquidem perscrutantes, perspeximus, quantum esse conveniat, quod datui. A-Marciano i itaque Imperatore eximio scripta Lex est, qux volebat, non spargere pecunias Consules , & ipsa ejus Constitutionum prima suit. Igitur & post pradictam Constitutionem, quoniam invenimus, quod quidam hanc sequentes, nihil spargere populo passi sunt, alii autem & ultra legem agere hoec petentes: & promerentes, quae petiverunt, deinde ad fui animi respicientes mansuram , circa aspersionem largitatem ultra terminum celebraverunt: quidam vero medium bene eligentes mediocribus pro plurimis contenti fuerunt: quoniam etiam nos praecedentibus, quod medium est, optimum visum est esse, tanquam ex utroque smnmis periclitantibus, mox ad immensitatem procedere: propterea existimavimus & nos de hoc definire quod decet: ut nihil nec immensum nec inordinatum iit, neque nostrorum temporum indignum. C A P. I. De septem processionibus Consulum. QUantumcunque ergo competens est dari ab eo, qui ä nobis eli- gitur per annum Consul, occasione sportularum omnium , & distributionum & expensarum : haec omnia competenti scriptione huic nostrae interponi sacrae juffimus Legi. In Legis enim hoc ponimus schemate, ut transcendenti etiam poena quaedam inferatur competens. Proceffiones i autem eorum esse volumus septem. Si enim ad hoc adinventum est, ut spectacula ad animi voluptatem agantur populo, haec autem a nobis determinantur in Circensibus, & bestiarum spectaculis, & thymeles 3 delectatione, nullo horum noster privabitur populus: sed erit quidem ei processus primus, quo suscipiet Consulatum, & hujus possidebit codicillos, Cal. 4. Januariis. Post illum vero fecundum aget spectaculum certantium equorum (quam mappam vocant.) Et tertium, qui theatroqui negium dicitur,.non bis, sed semel exhibendum : & post illud, quod dicitur totius diei, multa delectatione implebit populum : hoc quod vocatur Graece orxyxixTtov , & cum bestiis pugnantes homines , & vincentes audacia, insuper & interemptie bestiae. Quintum quoque faciet processum , qui ad theatrum ducit, quem Adorna vocant: ubi in scena ridiculorum est locus tragoedis & thymelicis choris, & spectaculis universis, & audibilibus apertum est theatrum. Rursus quidem spectaculum equorum certantium edit, seu quae vocatur hippomachia. Sextum agens hunc conventum. Ex hoc deponit annalem hunc honorem, in depositione agens solennem editionem. Et ita septem noctium & processuum complebitur cursus : nullam specierum antiquitus statutarum derelinquens. Unam fi quidem aliam adinvenire mappam, duoque continuare, quae vocantur tbeatroquinegia, & non priorum horum contentos esse: palam est, quia nihil novi ultra id, quod prius igitur, habet. Sufficere itaque rite causa putabitur: & singuke dantur dare & non in tantum, ut jam populo etiam odibile sit: in iis enim , quae raro fiunt, miraculum est. Haec itaque de consularibus a nobis scripta & determinata siuit expensis. C A P. II. De uxore U matre Consulis. OI autem etiam uxorem Consul habeat: definita est a nobis & circa 0 illam expensarum mensura, decet enim frui ; eas & conjugis claritate. Si vero non copulatus est uxori, his fatis est, nili mater ejus consistat jam consulatu digna & prius honorata , & velit eam una frui fecum schemate, & hoc in sola matre praebemus : »lia vero non decorabitur mulier penitus, praeter conjugem & matrem, & ite quidem omnibus modis i quoniam uxores 6 coruscant radiis maritorum, hoc lege dante: matres vero, si Consul hoc voluerit, nam neque filia, neque soror forte, neque uxer filii: & (1. l.i.C.h t. (2. Fac. /. 26. §. 2. C. de episc. aud. (3. Fac. I. lo.ff. de poSicitationib. (4. I. 36. pr.ff de condit, es demonftr. l.l.infin.jf, it senatorii. (6, l. %.jf. d, 1. 1 . 10. C. de nuptiis. multo magis, fi nec pertinens ad genus fit: hoc enim , uie ...ici- tnm existebat. §. i. Quid autem oporteat spargere 7 in septem bis proceffionibus populo Consulem, melius nos designavimus, quam sicut Marciani div» memoriae Constituiiu q dicit. Illa quidem abnegavit omnino munificentiam: nos autem corrigimus eam causam, voluntate ejus, qui Consulatus habet honorem, disponentes. sive enim nihil voluerit spargere, non cogimus: sive rursus venire ad hoc voluerit, & ex argento muneribus honorare populum , nec hoc interdicimus. Non tamen aurum spargere sinimus, non minoris alicujus, non majoris omnino, non medii characteris aut ponderis: sed argentum, sicut praediximus. Soli enimUurum spargere, damus Imperio, cui soli etiam aurum contemnere praestat fortunas fastigium: argentum vero, quod mox post aurum pre- tiosiflimum fiet, & aliis Consulibus largimur decens: & hiec sinimus eos spargere in his, quas vocantur missilia, thymelicis, & caveis, & in quadrangulis & talibus. Quanto enim minora sunt, quas sparguntur, tanto plures suscipientes erunt, fitque rei mensura dantis virtus, & voluntas, sive nihil, sive mediocre, aut transcendens populo erogandi; hoc enim in Consulatu definimus, neque invites spargere cogentes, neque volentes prohibentes. Sed de argento quidem spargendo ita a nobis sancitum sit, & si omnino ad hoc accesserit > licentiam habeat distribuendi argenti munificentiam in suis proceffionibus , sicut ipse recte se habere putaverit: solo prohibito aurum omnino jaculari: quod Imperatori tantum tributum est contingere. §. 2. Aliorum autem, qux ä nobis decreta sunt & conscripta in descriptione, qua hac continetur lege, transcendi aliquid omnino aut addi, nos nullo permittimus modo. Quod itaque infinitum est (dicimus autem spargere) in dantis ponimus voluntate, omnino propria potestatis hoc ejus, qui dat, Facientes: quod vero d nobis definitum est semel & ordinatum, transcendi hoc nostra Lex prohibet. Sed si quis praesumpserit, quod definitum est, egredi, centum fibrarum auri persolvet posnam, utpote nostra pravaricatus praeopta, & omnem hujus legis corrumpens , quantum in se est, intentionem. Si enim pro hac tantummodo polita est iex occasione, ne dandorum immensitate Consulatus desint, & propterea nos superfluas illas donationes & expensas abbreviavimus, & in populum effusas processiones , & spectacula ad bene se habentem deduximus mensuram: rite aliquid decentius de numeris considerantes, id est, spargere argentum, L neque quicquam dare, eorundem Consulum dimittentes voluntatibus , ut nobis sint amplius, & semper ex suo vocabulo 9 tempus adornent: qui quod dispositum est, transcendit, rite, utpote nostram prxvaricatus legem , dignus est poena: sic enim nobis erunt jugiter Consules, causie immensitatem non formidantes, nec tanquam certissimum periculum consulatum refugientes & averfantes, & propterea sancimus legem hanc sub firmitate servari. §. 3. Nullus igitur eam egredi praesumat, nec si vehementer idoneus fit, nec si nostrorum sit judicum, nec si maxima curia, aut nulli administrationi prallt. Hae enim omnia nos considerantes, omnibus proposuimus super donationibus aqualitatem, nulli penitus licentiam dantes exire mensuram , qua hac continetur lege, nisi in solo argento in pro- cesnonibus spargendo, aut neque hoc faciendo: quod in eorundem consulum posuimus (sicut stepe diximus) voluntatibus. Ipsis quoque, qui hoc accipere consueverunt, maxima gratia in hac nostra reposita sunt lege: si enim periculum erat deficientibus Consulibus neque quicquam accipere, nunc autem accipient mediocriter, multam habebunt rite huic legi gratiam , quod sufficiat pro nihil offerente: & hoc enim ipsum non permittere nos gloriosiffimis Consulibus aut aurum spargere, aut vasa majora, sed in miliaresiis, & melis & caveis 10 & quadrangulis mediocribus & hujusmodi facere donationem : sanctio ad humanitatem ä nobis adinventa est, & populo medelam praebens. Si enim hoc egerint, qui consularem edent munificentiam, & his solis concilient populares, nequaquam de maximis lucris decertantes seditiones exercebunt adinvicem, & ve>- nient usque ad alternas plagas, quas per fustes, & gladios, & lapides egerant frequenter; rem omnino nobis odibilem. Videbamus enim eos contendentes quidem, & malis innumeris implentes alterutros occasione sparsorum, & ab eis arreptorum, domum vero re- l. ult. C. de incolis, vide tamen Nov. 22. e. Z6. (7. Fac. §. 46. Inst. derer. divis. (8. L 2. C. b.t. (9. §. 3. in sin. infr. hic. (10. §. 1. supr. e ai, Zzi 2 ferente» T09* Ävtli. Collat. VIII. Tit. VI. c. fqq. Novell CV c, fqq. 1096 ferentes omnino nihil : sed ea die ,n ebrietatibus & potationibus omnia expendentes. Si vero Forlitan spe lucri majoris etiam prx. expendisse contigerit, postea vero aut nihil aut minus accipiat: etiam damnum & debitum habebit, & plagis & vulneribus & ex hoc malis incurrere cogetur. Si autem mediocre Ct, quod ipar- gitur, nec vehementer contendent; nec quxstus expectantes , abundantia vulnera aut plagas alterutris ultra mensuram dabunt.! Ideoque communem providentiam introduximus ex hac lege & communi Reipnblicx fignrx , quatenus tempus habeat post imperium , & Consulis jugem memoriam 1, atque vocabulum in gloriosissimis nostris judicibus , & qui ex maxima curia sunt ( eo quod honorare nobis placet dignos non expendentes immense) decentem damus consolationem &: nostro popnio , & aliis omnibus , licet desperantibus jam causam: propterea quod superfluum est auferentes , ut consulatum immortalem Reipubficx statuamus. §. 4. Subjaceat igitur (iicuti praediximus) nostra dispohtio huic legi: cujus exemplaria recondentur in foro tus Celiitudinis cum hac lege, quam ad eam direximus. Per tempora tamen gloriosissimos Consules sancimus ex solo tuo foro exemplar descriptionis accipere huic subdita: legi, ut fecundum eam omnia dentur. Descriptionem navnque ideo ä sede tua dari volumus, ut nec ipsis liceat prxvaricari, nec his, qui vocantur breviatores, adulterari aliquid horum, quxä nojbis disposita sunt: sed periculo custodientium hanc descriptionem insono tua: Gloriae, dari exemplar ejus cum subscriptione cingulum habentis hoc, cui nunc ipse prxsides : ut per omnia inadultcrata maneant, qux ä nobis disposita sunt. Difficultatem vero nullus habebit horum, qui ad consulatus veniunt honorem, si mediocrem ita faciens expensam in omni tempore fiet: Etenim omne, quicquid hactenus consulatus habentes honorem , & ex foro tua: Celsitudinis, & ex gtoriofiffimis Prxfestis nostris, aut etiam aliunde per munificentiam nostram percipiebant, & nunc eis dabimus: ah eis quidem Faciendas expensas abbreviantes : ä nobis autem largitatem non minorantes. Omnibus autem ä nobis dictis , Imperatoris excipiatur Fortuna : cui Ö” ipsus Deus legessubjecit 1, legem an insitum eum mittens hominibus , eo quod Imperatori quidem jugis & indesinens consulatus omnibus civitatibus, & populis, & gentibus, in singulis, qux placent distribuenti , advenit: aut cum ipse annuerit trabea : ideoque & Imperii consulatus per omnia sit sequens sceptra. EPILOGUS. -j- Tua igitur Celsitudo hanc nostram suscipiens Legem perpetuo eam in sua manere fortitudine procuret secundum omnem, qux in ea continetur, virtutem Legis. Scriptum exemplum Joanni gl<> riosiffimo sacrorum Prxtoriorum Prxfecto , iterum Exconsuli & Patricio. Scriptum exemplar Longino prudentissimo & gloriosissimo Prxfecto hujus almx urbis. Dat. $. Calend. Jul. Constmitinog. post Conf. BELIS. V. C. T I T. VII. DE 3 USURIS NAUTICIS. 4 NOVELLA CONSTITUT. CVI. Imperator Justinianus Augustus -Petro gloriosjs. PrafeHo sacrorum Pmetorierum. PRiEFATIO. MUntium audivimus ä tua Celsitudine, cni occasionem nos ipsi prxbuimus. Duos enim istos , Petrum & Eulogium supplicasse nostrx saune potestati, & per se explanasse dicentes , quod consueverunt nancieris seu negotiatoribus mutuare, & maxime in mari negotia facientibus , & hanc vitx habere occasionem. Ipsa vero marina credita vocare nostra consuevit lex trajectitia, & meruere eos, ntpote dubitationibus hinc eis exortis, oportere propterea fieri manifestum, qncevaleat super his consuetudo , ut & sacra nostra in haec procederet jussio, qux consuetudinem ad certissimam duceret formam. Itaque nos delegantes tibi dubitationis naturam cognoscere, & hanc ad nos deducere: quatenus manifesta nobis facta, q uod videretur, lege comprehenderetur perpetua , (l. §. et.sufr. eoil, Nov. 47. c. I. (2. Fac. §.6. Inst. de jure ■mituruh. i. 31. äe iegib. I. 3. C. de testam. I. 34, C. deionationib. vide tarnen l. 4. C. de legit, I. 33 .Js, de legat. 3. tuamque Gloriam hoe a nobis agere jussam, convocasse naucleros quibus hxc mutua riirx sunt, & interrogasse , qux aliquando anti! qua consuetudo fuit. Illos au|em L jusjurandum adjicientes testil monio , perhibuisse medos esse darios talium mutuorum : & fi quii dem placuerit creditoribus in lingulis solidis pecuniarum, quas dei derint, unum tritici modium aut hordei imponere, qui mercedeni publicis praberent teloniariis, sed quantum ad ipsos fine telonio navigare naves, & hunc habere fructum & harum, quas credide. rint, pecuniarum, & insuper etiam pro 5 decem aureis unum peri cipere solidum pro usuris : in ipsos autem creditores respicere ei eventibus periculum. Si vero non erumpant hanc viam creditores - octavam partem percipere pro singulis solidis nomine usurarum ' non in tempus aliquod certum numerandum, sed donec naves revertantur salvx. Secundum hoc autem schema contingit forsan & in annum extendi tempus, si tantum foris moretur navis, ut annum aut terminos suos fumat, aut etiam transcendat: citius autem ea remeante, tempus in unum solum aut duos trahi menses: &ex tribus siliquis utilitatem habere: vel fi ita breve sit tempus, vel si apud alterum extra debitorem maneat debitum , hoc idem valere: aliam rursus negotiatoribus profectionem assumentibus, L per unumquodque onus definiri schema, secundum quod competit mu- tuum aut manere aut permutare secundum pactum , quod ob hoc convenerit partibus. Si tamen pest reversionem navis salvx, ne. quaquam navigare propter tempus valentes, revertantur: triginta solum dierum inducias dari ä creditoribus debitoribus, & nihil pro debitis usurarum causa exigere , donec vendi ccntingat onus parcentes apud alium esse debitum non reddendum, duas partes centesimae dominis pecuniarum dare usuras, & mutuare, & mox mutuum in terrenum transponere modum : nequaquam maritimi» periculis creditoribus molestandis: & hxc omnes dixisse cum jurejurando perhibentes testimonium , qux ad nos nunciasti, ut no» sanciremus, quod nobis videretur, & super his dicebas haec n». lirae nunciare potestati. C A P. I. ^Os igitur & ipsa legentes gesta, & causam edocti, sancimw fecundum quod testatum est coram tua Celsitudine, ita nunc & deinceps in omne tempus tenere , eo quod neque jam positis repugnet legibus, ut oporteat nunc & de extero secundum quandam propriam legem in naucleris aut negotiatoribus super talium causarum hxc servari litibus, & secundum dictum modum prxdiftarum pactionum ita fieri etiam eventus , & alia omnia, quxcuHque in prioribus testata sunt apud sedem tuam , unde secundum propriam ' legem teneant in naucleris aut negotiatoribus. Quod enim longis ita servatum est temporibus, & tenuit immutabiliter, sicut testimonia apud tuam Gloriam definierunt: quomodo non est justum & in aliis omnibus valere, qux postea erunt, & esse hanc eis rerum transactionem ex propria lege valentem, L altera quadam dispolitione non egentem: sed in naucle iis seu negotiatoriis occalionibns in omne tempus valentem , ut puta generalem existentem legislationem , & naucleris seu negotiatoribus & eorum contractibus expositam? Qux debet etiam pars fieri jam ä nobis positarum legum , & judicantes ad hanc respicientes proferre seu. tentiam. EPILOGUS. t Qux igitur placuerunt nobis , tua Celsitudo jugiter fervar» festinet. T I T. VIII. DE TESTAMENTIS IMPERFECTIS A 6 PARENTIBUS in filios factis : & de divisione rerum a filiis coram parente , & de ejus facultatibus facta & subscripta. NOVELLA CONSTIT. CVII. Imperator Justinianus Augustus Bajso wugnisccntijjimo Comiti devotis. Donnslicon m locum obtinenti Joann ; • gloriosis. Pnetot iorum st a secti , iterum Exconsuli est Patricio. a PRiEFATIO, *1 Constantino 7 divx memorix lex scripta est per antiq ua con- . (4. Abrogat, per 2Iev.no. (3. Lib. 22. D. 2. Lib. 4. C. 33 (?- v. /. 26. §. i. C. de usuris. (6. v. I. 31 . §. I. C. diMefiamut. (7. L 36. C'./amil. träfe'. v jestar* 1097 De restitutionibus. 109S N °s jectura simplicitatem : porro causarum varietas L natura eas Frequenter mutans, egere leges illas emendatione nostra praeparavit. Dicit itaque lex , oportere morientium voluntates, quando lunt parentes, omnibus modis inter filios tenere , L tamen eos erubescit parentes existentes , quia cis 81 claram rerum con. edit significationem , dicens , & fi non manifestae sint eorum dispositiones , apparuerint autem ex quibusdam indiciis & conjecturis , & qualibet scriptura; & sic eas valere. & Iroc in suis & emancipatis filiis. Insuper & Theodosius x decrevit non in patetbus fotum hoc disponens , sed etiam in matribus & ascendentibus utriusque natura. Hanc apprehendentes licentiam homines in tantam ingressi sunt obscuritatem, ut divinantibus magis, quam interpretantibus hac egerent. Itaque neque personas scribentes, neque rerum dicentes notitiam , & Forte nec quantitatem , tamen dignantur conjecturis, & verisimilium ratione talia permittere. e a p. l De voluntatibus parentum in distributione patrimonii facienda. 3 s 2 igitur omnia clara & aperta consistere volentes , (quid enim sic proprium est legum , sicut claritas, maxime super defunstorum dispositionibus) volumus, fi quis literas sciens, inter Fuos filios voluerit facere dispositionem, primum quidem ejus subscriptione tempus declaret: deinde quoque filiorum nomina propria manu 3 : ad hoc uncias, in quibus scripsit eos heredes, non signis 4 numerorum significandas, sed per totas 5 literas declarandas : ut undique clara & indubitata consistant. Si vero etiam rerum voluerit facere divisionem , aut in quibusdam rebus certis aut omnes aut quasdam institutiones statuere , & harum inscribat significationes : ut ejus literis omnia declarata, nullam ulterius contentionem filiis derelinquant. Si tamen aut uxori aut extraneis personis aliquibus voluerit relinquere legata , aut fideicommissa , aut libertates , & hsec propria scripta manu , dictaque ä testatoribus coram testibus , quoniam omnia consequenter in dispositione posita ipsi & scripserunt, & volunt valere , sint firma: nihilo minuenda eo, quod videantur in charta scripta, reliquam observationem testamentorum non suscipientia : sed hoc solum immutetur , quod ejus manus & lingua habet omnem virtutem chartae prsbitam. C A P. II. TT 6 si quidem usque ad mortem maneat hoc schema , nullus ^ postea deducet testes, quia voluit forte talem voluntatem commutare , aut convertere, aut aliquid tale facere , cui licuit rumpere, quod factum est, & aliam facere voluntatem, declarantem perfectam ejus sententiam, quam competit valere, hoc enim concedimus ei agere, hoc ipsum expressim significantem sub praesentia testium septem, quia & si fecerit quandam talem voluntatem, non tamen eam valere ulterius vult, sed rursus vult aliam facere: & hanc aut in testamento perfecto faciat, omnia testamentorum habente signa, aut in non f ripta perfecta voluntate: videri eum defunctum esse prioribus infirmis factis ex sedunda ejus , fecundum perfectum testamentum , awc voluntatem, dispositione. C A P. Ii I. flUia vero,novimus aliquos divisiones facientes inter proprios fi- V. sios, & praparanteseos his subscribere: & hoc schema suscepimus. Si quis enim dividat proprias res, & ipsos filios evocans faciat 7 subscribere divisionibus ipsis, & ratas eas judicare , & profiteri fiiVs hoc secundum hunc habere modum : sit & hoe firmum in hujusmodi rerum divisione secundum nostram Constitutionem , quam ob hoc posuimus : quam in omnibus, qua: in ea continentur , firmam esse per hanc legem sancimus. Si autem & in divisione ipse subscripserit, & clara omnia per subscriptionem suam fecerit, sit & hoc ratum : quoniam & hoc jam nostra legislatione continetur. Palam vero est, quia in talibus caiibus valebit haec lex, quoscunque postea moveri contigerit. M EPILOGUS. ■f Qua: igitur placuerunt nobis, & per hang sacram declarata sunt Legem , tua Gloria cognoscens, omnibus faciat manifesta: (1. d. I. ii. §. 1 . (2. Authent. Qitod fitie. C. de testam. (3. V. Nov. 66. c. x.tz. 4 Nov 1:9.0. 9 - (4. V. I. 6. in sin. ff. de bon. pof (5. Adde Nov.Bnjitii c. i. (6. Authent. Iloc tnter. C. de tiftttm. (7. Nov. 18. c. 7 - ut nullum lateant, qnas recte & providenter pro nostris subjectis sancita sunt. Dat. Cal. Jan. C'onflantinop. Dom. JUSTIN. PP. Aug. Imperii Anno 13. BASILIO , V. C. CONS. T 1 T. IX. DE RESTITUTIONIBUS. 8 NOVELLA CONTITUT. CVIII. Litt. Justin. Aug. Baffo magnisicentijs. Comiti devotis. Domeflleq- rum , locum tenenti Joannis gloriosiffl sacrorum Prattriorum Prafetti, PRIFATIO. jVJEgotium audivimus pro testamento dubitato , quod etiam interpretari justum existimavimus , & lege comprehendere certissima: hoc , quod nostra consuetudinis est , in negotiis motis , ex legibus optimis accipere occasiones. §. 1. Filios enim quidam suos instituens heredes, deinde alterutris cos , filiis non existentibus , substituere volens , jussit, Ji contigerit aliquem ejus siliorum, Qf heredemfuturmn,sine filiis humanam solvere vitam post exceptionem horum, qua: ex lege debentur ei, ex iis, qua ab eo relinquebantur ei, rebus, reliquas omnes res, U jura, quacunque apud eum in tempore mortis invenirentur , venire ist restitui ex hissuperstiti, aut ejus si- liis, Jt etiam ipse moreretur t omni cejsante inter eos propter memoratam substitutionem cautione stdejujstone in his. Eo moriente , 8c uno quidem ejus filiorum & heredum filios habente , alio vero manente line filiis, prohibet eum, qui sine filiis est,is, qui filios habet, uti rebus , utpote eas deterentem. At ille utens verbis testamenti, quia quidquid inveniretur in tempore mortis apud eum , hoc eum restituere jussit: secundum hoc vult schema licentiam habere uti rebus sicut voluerit, nulla prohibitione de eorum gubernatione illata ei. §. 2. Nos igitur sumentes ex hoc occasionem, existimavimus oportere & antiquam definitionem, & deinceps discretionem hanc quidem definire, hanc autem puram hominibus repone- re, & propterea lege causam comprehendere, ut discant homines omnem legis ordinem, cum quo competit talia & discere & judica- re. Novimus igitur apud Papinianum 9 sapientissimum dictum in decimo nono libro ejus Questionum , ubi permittit alienationes in tali calu: illud solum velut ex studio in aenigmate proponens , ut tunc oporteret prohiberi alienationes, cum ad solvendum fidei- commisium , ex studio qui hoc oneratus est , ad alienationem venit. Et tanquam philosophatus inter Imperatores Marcus, tali quodam proposito casu, viri boni arbitratum videri inesse talibus verbis disposuit. C A P. I. XfObis 10 ergo recte visum est, hanc ita disponere legislationem, & ii quidem universaliter aliquis dicat restitutionem fidefcom- miffi : hxc :enere, qus in talibus decreta sunt, & a nobis jam sancita. Sin vero tale Iit fideicommissum, quale subjacet: & ea, qus inveniuntur seu remanent in tempore mortis, testator submittat sola in fideicommissum : tunc indefinite dictum prioribus, sub quadam legitima deducere divisione & ordine. Si quis enim haic, aut etiam aliquid aliud tale dixerit: sancimus usque ad Falcidiam solum sua: institutionis necessitatem habere servare eum, qui oneratus est fideicommissi restitutione, & non posse aliquid penitus ex illa minuere sufficiens existens: sed heredi quidem supersint tres partes, illi autem quartas solius relinquatur ratio. Non enim concedimus ei, qui gravatus eft , etiam donationibus uti aliquibus, & fortan ex studio (quod Papinianus 11 dicebat) intervertendi fideicommissi causa, ut etiam quarta minuatur institutionis ejus : sed hoc omnino relinquere fideicommissum : aliis omnibus in ejus positis potestate? & li entiam habere eum his , sicut voluerit, uti, quemadmodum perfectis dominis competit. Si vero & ipsam quartam is, qui gravatus est, contingat, necessarium est perscrutari causam , secundum quam hoc egit: & fi quidem aut dotem 13 voluerit dare, aut sponsalitiam largitatem, aliam non habens substantiam : oportet ei hoc permitti agere , hoc videlicet, quod nostra continetur jam lege, in qua ei omnino non negavimus talem (8- Adde Nov. 39. (9. I. 54. ff. ad SC. Trebell. I. 3. §. 2. ff. de usuris. (10. Authent. Contra. C. «1 hSC. Trebell. (11. d. i. 3. §. 2. ff, de usuris, adde l. 25. §. 16. ff. de hered. petit. I. 14, insit1.1. 15. I , li.ff. ad SC, Trebell. (12. ‘Nov. 39, c. 1. Zzz 3 1099 Avth. Collat. VIII. Tit. IX. c. fqq. Novell. CVIII. c. sg q. hqq concorditer sanctissimi Episcopi, & totius orbis terrarum Patriarch® & Hefpcrix , & Rom® , & hujus regi® Civitatis, & Alexandri®, & Theopoleos , & Hierosolymorum, & omnes, qui s,b eis constituti sunt, sanctiffiini Episcopi , Apostolicam pradicant (idem, atque traditionem. Igitur sacram communionem in Catholica Ecclesia non percipientes a Deo amabilibus Sacerdotibus hxreticos 8 juste vocamus. ^ Nam iicet nomen Christb.uorum fibil met imposuerint: attamen ü Christianorum se fide & communione separant, Dei judicio senietipsos subdi agnoscentes. C A P. I. Q U® igitur de hsreticis prolata sunt lege , omnibus sunt manife- - sta. Nos autem volentes orthodoxam amplectentes fidem & eam defendentes, habere aliquod amplius privilegium iis, qui deminutionem. Si vero & in captivorum redemptionem (hanc enim excipimus , & dicamus Deo cautam) & hoc licentiam eum habere Facere, & minuere etiam quartam pietatis ratione : quod omnium nobis pretiosius videtur. C A P. II. CI vero contigerit neque ipsum habere ex aliquibus causis unde ö faciat expensas , ex tali restitutione etiam lias Facere damus ei licentiam (hoc quod & testator permisit) quod relinquetur , omnino hoc volens ad restitutionem trahi, & quasi aliquis dicat, ex hoc, quod remaneret, ei restitutionem fieri. Si autem nulla talis subjacet occasio, necessitatem habere omnino quartam partem pro- prix institutionis servare , & tali & aliis restitutionem donare. Si tamen aliquid expenderit, habens unde supplementum faciat: ex ilio suppleri quartam , & per nullam causam hanc minui. Sivero contigerit quartam , & non habeat ad supplementum aliam substantiam : tunc damus ei & contra emptores, aut aliter accipien- alienant lemetipsos a Dei ovili (quoniam neque 9 justum est -equilibus eum orthodoxis hxreticos dignos sieti privilegiis) propterea & nunc ad präsentem respeximus legem. Quia 10 enim dedimus 11 creditori. tesres, in rem & hypothecas ex authoritate hujus legis, ut liceat privilegium mulieribus dotium , ut etiam prioribus sarius dabit 1 non minus quartam servare : nisi & ipsam testator , j ti facimus manifestum per hanc sacram nostram legem, quia&hoe sicut in pronunciatq nobis facto, prohibuit. Cum enim ipse testator omnem non sidejuffionem solum, sed etiam cautionem relaxaverit, nos aliter disponere, non est morientis conjicere voluntatem. EPILOGUS. f H®c igitur sit causis decisio ipsi , qu® prxbuit quxstionem , & aliis omnibus, in quibus pendere contigerit cafi.s testamentorum quidem factorum, & testatorum quippe defunctorum: nondum autem tali locum accipiente fideicommisso, sed adhuc eo, qui gravatus est , superstite. Et hxc dicimus non in filiis solum , sed etiam in aliis cognatis & extraneis agere, in quibus omnino tale fideicommissum relinqui contigerit. Tua igitur Gloria omnibus h®c manifesta faciat nostris subjectis, ut sciant, quemadmodum competat' & vivere eos , & mori, & testari , & fideicommissa relinquere, & alia agere, qux in talibus sunt sancita. Dat. Calend. Febr. CP. Dom. JUSTIN. PP. Aug. Anno 14. BA- SIL. V. C. CONSULE. TIT. X. DE PRIVILEGIIS DOTIS 2 H/ERETICIS MULIERIBUS NON FRÄSTANDIS. NOVELLA CONSTITUT. CIX. Jttfp. Justin. August. Joanni gltrriosijs. Orientalium Praetoriorum Prxfeclo , iterum Exconsuli ordinario fcf Patricio. PRÄFATIO. TTNam nobis esse in omni nostrx Reipublicx L Imperii vita , in ^ Deo spem credimus , scientes, quia hxc nobis & animx & imperii dat salutem : unde & legislationes nostras inde pendere competit & ineam respicere: & hoc eis principium esse, & medium, & terminum. Sicut igitur universi, qui ante nos imperantes, & maxime Leo 3 pix memoria , & Justinus 4 pi® memori® noster Pater in suis Constitutionibus, hxreticis omnibus interdixerunt, nt neque ulla ipsi participarentur militia ; , neque quodlibet in publicis curis participium haberent, uti ne occasione militarium & publicorum Collegiorum sanct® Dei Catholic® & Apostolicx Ec- clesix membra viderentur vastare: ita & nos ipsi hoc egimus , nostris Constitutionibus hoc roborantes. Hxreticos 6 vero & illi dixerunt, & nas dicimus eos, qui diversarum sunt hxresium: quibus conjungimus & connumeramus , & qui Nestorii Judaicam sequuntur vesaniam, & Euthycbianiftas, & Acephalos, qui Dio- scori 7 & Severi mala secta languent, L Manichxi & Apollinaris renovantium impietatem : & ad hoc tempus, qui non sunt mem- hrum sanct® Dei Catholic® & A postolicx Ecclesi®, in qua omnes (1. 1. 54. in sin. si. ad SC. Trebeli. immo vide l. 6. §. r. C. d. t. , (*• -£'*;• 7- C. 74. (3. /. 9. C. de divers, offic. (4. Fac. I. 12. C. 4e ««reficis, adde. I. so. C. de e pise. aud. ($. d. I. 20. d. I. is. in sin. C. de basreticis. (7. v. /. 8- in sin. pr. C. d. t. §. 1. I. is. C. 4. t. (9. I. 1, C. 4 . t. Nov. 4(. { privilegium & tacitas hypothecas , & omnia alia , qua mulieribas omnibus in diversis privilegiis a nostris legibus data sunt, iliis dj. mus solis, quatenus his fruantur, & utantur, qua ■Vligentiam habent rectam , & adorandam nostram fidem tenere : Catholica dicimus & Apostolicx Ecclesi®) & participare in ejus salutari com- munione. Qu® enim separant se ä lar.cta Dei Catholica & Apollo, lica Ecclesia , & sacrosanctam in ea communionem percipere non patiuntur ä Deo amabilibus Sacerdotibus, nolumus omnino talibus frui privilegiis. Si enim ie separant a Dei muneribus, L a sacra communione alienas faciunt : multo potius & nos non eas dignas fieri privilegiis ,_ neque ex nostris legibus frui per- mittimus continentia: sed sint eis inaggressibilia omnino ex leri- bus beneficia: & omni privilegio ex nostris Constitutionibus eis dato privabuntur. C A P. II. J^Icebit autem eis melioris 12 sententix fastis, & testam veram- que amplectentibus fidem, & hac semper contentas talibus perfrui muneribus & privilegiis: his in omni ditione valentibus, atque servandis , principaliter quidem a Deo amabilibus Episcopis & sacerdotibus, deinde ä nostris Adidinistrationibus ßt Judicibus, sive sint majores , sive minores: & insuper i tua Celsitudine, apud quam & prxsentem facimus legem. Unde competens est, & judices , apud quos aliqu® movebuntur contra mulieres cause, aut a mulieribus quxdam privilegia tibi vindicare volentibus, respicere ad prxfentis nostrx legis subtilitatem : & si non invenerint eas orthodox® fidei existentes , & percipientes sacrosanctam & adorabilem communionem in sanctissima Catholica Ecclesia & Apostolica ä venerandissimis ejus Sacerdotibus, non permittere frui ex nostris Constitutionibus privilegiis. E P I L 0 G U S. t Qu® igitur placuerunt nobis, & per hanc sacram declarata sunt Legem , tua Celsitudo cognoscens , causis apud eam motis servare, & operi effectuique tradere curet, L per solennia edicta L pnecepta propria omnibus faciat manifesta, & in hae felicissima Civitate, & in Provinciis , ut cognoscant omnes, quanta & qu® nobis cun est, & ver® circa Dominum Christum verum Deum fidei, & nostrorum subjectorum salutis. Dat. 2. Calend. Maji, Constantmp. Dom. JUSTIN. PP. Aug. Anno 14 BASILIO , V. C. CONS. (6. v. I. 2. (S. d. I. T I T. XI. DE NAUTICIS USURIS. 13 NOVELLA CONSTITUT. CX. Imp. Justin. Aug Joanni gloriosissimo sacrorum OrientalifUf Praetoriorum Prafeclo , iterum Exconsuli ordinario & Patricio. (i«. Autbent. Item privilegium. C. de hareticis. (11. Nov. 97. C. Z. I. 12. C. qui potiores. 1. 30. C. de jure dot. vide tamen d. Nov. 97- c. 4 - (12. I. ult. in sin. C. de summa Trinit. (13. Abrogatur Nov. 106. PRÄ- IIOI no2 Hsec Constitutio innovat Constitutionem, tkc. P.R 1 FATIO, ^Ovinius ex denuntiatione tuae Celiicudinis, Legem fecisse jam i ^ nos de trajectitiis pecuniis', quae manifesta Facta est Foro. C A P. I. CEd quoniam postea aditionibus nobis factis, percepimus, Legem illam non valere, rescindi eam sperantes ex foro tuo: cognovimus autem eam & in quibuslibet Provinciis jam insinuatam : pro- pterea sancimus talem legem omnino vacare, & si contigerit etiam per Provincias eam destinari, nec ibi valere, sed invalidam esse. Sicque non volumus causam procedere , tanquam fi nec scripta fuisset memorata lex : sed secundum de talibus positas leges ä nobis negotia & Kstimatione & sententia potiantur. E P I L O G ü S. + Qux igitur placuerunt nobis, & per hanc sacram declarata sunt Legem, tua Celsitudo operi essestuique tradere festinet- Dat. 6. Calend. Maji, CP. Dom. JUSTIN. PP. Aug. BELI- SARIO, V. C. CONS. T I T. XII. MIC CONSTITUTIO INNOVAT CONSTITUTIONEM s, QU-* PB-ffiSCRIPTIONEM CENTUM ANNO- HM VENERABILIBUS LOCIS DEDERAT. NOVELLA CONSTITUT. CXI. Imperator Justin. August. Theodoto Orientalium Pratoriorum Prrefeilo. PRAEFATIO. QUod medicamenta Z mortis , hoc exhibent jura negotiis. Unde ^wconfequitur, ut nonnunquam ä judicio discordet effectus, & quod credebat conjectura prodesse, experimento inveniatur inutile. Probat igitur hoc pnesentis etiam necessitas sanctionis, in qua privilegium ex religioso proposito sacrosanctis Ecclesiis Dei, & monasteriis, aliisque religiosis locis Constitutione nostra nuper indultum , necessaria correctione distinguimus. Dudum 4 siquidem julTeramus ad centum illis annos exceptionis propagari curricula, per cujus licentiam sanctionis negotia quidem multa commota sunt, & velut antiquorum vulnerum obductat patuerunt iterum cicatrices: sed eorum sanitas provenire non potuit, probationum scilicet difficultatibus impedita: quoniam per tantum/tculi magis, quam temporis spatium , nec documentis integritas, nec aliis fiits, nec atas valet testibus suffragari. C A P. I. TTNde quia largitati nostrae causarum non occurrit angustia: cum ratione simul ac religione tractantes praedictum privilegium, usque ad possibilem modum deducere experimento retraximus, & jubemus in negotiis, qite antehac triginta annorum removebat exceptio, nunc venerabilibus Ecclesiis, Monasteriis, & Xenodochiis , nec non Orphanotrophiis , & Brephotroplriis , & Ptochotrophiis quadraginta 5 annorum protelatio conferatur: salva scilicet circa alias personas & cautas virtute, quam semper tricennalis fibi praescriptio vindicabat: quoniam hanc decem annorum adjectionem solis (ut dictum est) religiosis locis , eorumque juti vel contractibus indulgemus: ut sopitae hoc temporis spatio tam personales, quam hypothecariae actiones in perpetuum conquiescant: nihil penitus aliis exceptionibus derogantes: sed tam in aliis, quam 1 rien- nio vim roburque tenentibus. In illis namque (ut dictum est) negotiis religiosos contractus memorato quadraginta annorum privilegio volumus perfrui, in quibus eis centum annorum praerogativam Constitutio 6 nostra contulerat. Si quas plane causas ante hanc nostram Constitutionem ab Ecclesiis caeterisque sacris locis ubicunque commotas, judicialis sententia, aut transactionum conventio terminavit, nolumus refricari, sed in reliquum illis hanc objici sanctionem, quas antehac sopitas, octo lustrorum silentio moveri hactenus, aut motas terminari non contigit. E P I L O G U S. t Illustris igitur & magnifica Auctoritas tua, quae per hani ge- I neralem Legem nostra statuit iEternitas, edictis propositis ad I omnium notitiam faciat pervenire. Dat. Calend. Jun. CP. Im- per. DN. JUSTIN, perpetuo Aug. Anno 1;. BASILIO, V. C« CONS. DE T I T. XIII. ET DE DECIMA 8 PARTE II- ; (l. d. Nov. 106. (r. Nov. 9. i. 23. C. de sacros eccles. (3. v. Procem. Nov. Leon. 4. d. Nov.)j. (5. Nov. 131. c. 6. 1. ult. C. de fttndis patrirn. 6. d. Nov. 9. (7. Lih. 44. jD. 6. Lib. 8. C. 37. (8. c. a. in/r. bit. (s. I, Z. LITIßlOSIS 7 T1S AB ACTORE CAUTELA PROSTANDA. NOVELLA CONSTITUT. CXII. Imperat. Justin. August. Theodoto Orientalium Pratoriorus» Prafecto. PRiEFATIO. MUIta quidem de litigiosis tam antiqua 9 legislatorum prudentia, quam Imperialis dispositio promulgavit, sed in praesenti quidem judices ä nostra Clementia petierunt, ut dubietatem discernamus , qux adhuc pro hujusmodi causis in judiciis commovetur , & Leges, neo non Constitutiones super his positas apertius explanemus ; ut jam manifestissimum sit, quas res vocari litigiosas oporteat. C A P. I. Qiite res litigiosa Jit. TDeoque 10 sancimus litigiosam 11 dici & intelligi rem mobilem, & immobilem, seseque moventem, de cujus dominio causa inter petitorem & poffidentem movetur, aut per judiciariam conventionem , aut per preces Principi oblatas, & insinuatas judici, ac per eum adversario interpellatoris cognitas: in his enim casibus etiam praeteritam Constitutionem mansuetudinis nostra per hanc volumus obtinere: in qua scientes & ignorantes emptores discrevimus. Et hoc adjiciendum esse perspeximus, ut, si lite de re litigiosa pendente, pulsatum contigerit ab hac luce recedere, heredes autem ejus velle divisionem 12 rerum facere, sine aliquo obstaculo liceat eis hoc agere. Quando enim res litigiosae per succeffionem ad heredes perveniunt, non debet alienatio intelligi earum inter coheredes divisio. Et 13 hoc autem praesenti nostra lege decernimus , ut, si contigerit unum pro tali causa litigantem, ab humano consortio recedentem, per ultimam voluntatem res aliquas, de quibus dominii dubitatio vertitur, i^egati nomine cuicunque relinquere: si quidem heres judiciali sententia dominus earum fuerit demonstratus, tunc legatarius, quod ei elictum est, modis omnibus consequatur. Si vero heres in judicio victus ext: terit, non habeat legatarius licentiam aliam rem pro eodem legato heredem exigere : qm-niam sciens testator rem litigiosam esse, litis eventum legatario dereliquit. Unde damus licentiam legatario (fi hoc prodesse sibi putaverit) litis participem fieri: ut ne aliquam forte negligentiam ien proditionem heredi pi ffit objicere. Ab 14 boe autem litigiosi vocabulo hypothecas separari decernimus, & in his hanc distinctionem tenere: ut si quidem speciales resjnobiles, vel immobiles, aut se moventes nominarim fuerint hypothecae supposite, liceat 15 quidem debitori eas, cui & quando voluerit vendere: sic tamen ut ex pretio earum usque ad debiti quantitatem satisfaciat creditori. Si autem hoc debitor non fecerit: damus licentiam creditori, qui rem venditam suppositam habet, eandem rem vindicare, donec ei satis pro debito fiat. Hoe autem praecipimus observari, si 16 non forte ante, aut per generalem , aut per specialem nominarim hypothecam eadem res aliis Fuerit creditoribus obligata. Tunc enim secundum sacrarum nostrarum legum tenorem , temporum 17 privilegia unicuique creditorum servari decernimus. Ex quo jam claret, quod generales hypothecas multo magis litigiosi vocabulo nolumus contineri: sed earum actiones secundum veterum legum constituta examinari, & inde vim pracipimus obtinere. Et haec quidem de litigiosis, & speciali, nec non generali hypotheca disposuimus, ut jam nulla de his in judiciis dubitatio generetur , sed secundum distinctionem hujusmodi certamina terminentur. ff.l. 4. C.h.t. (10. Authent. Litigiosa C. eod. (11. Fac. /. I. st’ I: 1. C. eod. (12. I. 4. in sin. C. eod. (13. Authent. Nunc st i heres. C. eod. (14. Authent. Hoc ita. C. de pignorib. (15. I. (,. pr. \ff. de pignerat, (16. Fac. /. t.ff. t. 6 . C. qui patieres, (17. I, a. I C. d. t. C A P. , , 0? Avth. Collat. VIII. Tit. XIII XTV. Novell. CXTT. CXIII. 1,04 ’ C A P. II. De tautione , qux ante reorum citationem fräst ari debet ab altore. AD excludendas autem calumniose moventium intentiones, & A executorum fraudes , aliud invenit Providentia nostra remedium. Sancimus 1 enim , omnes judices , si quando aliquos teneri vel amoveri voluerint, hanc conditionem in suis interlocutionibus adjicere , ut non aliter conventionales libelli pulsatis porrigantur, aut sportuhe executoribus dentur , n iß prius est in bello altor fer se, aut per tabularios subscripserit: & altis intervenientibus fide- juß'orem 2 idoneum periculo competentis officii prostiterit , consiten- tem quod usque ad finem litis permaneat , est suas intentiones aut per se , aut fer legitimum procuratorem exerceat i est fi postea fuerit ap- frobutus injuste litem movijje, sumptuum est expensarum nomine decimam partem ejus quantitatis , qua in liheilo continetur , pulsato restituat. z Si autem dixerit non valere fidejussorem dare : tunc apud judicem ä quo causa examinanda esi, sanctis propositis Evangeliis, per sacramentum hoc ipsum affirmet, & sic juratoriam 4 cautionem exponat, & per eam h;cc, qu® superius dicta sunt, profiteatur. §. 1. Si vero non h®c omnia, qux prxdiximus , secundum ante latum modum processerint, nullatenus pulsatum responsum facere exeeutori concedimus. Nam si citra memoratam dispositionem, aut aliquis judicum , aut officium ejus, vel quilibet exeeutor negotii aliquem convenire prxsumpserit: judex quidem & officium ejus denarum librarum auri p®nam sustinebit: ipse autem exeeutor negotii & confiscationem sua substantia patietur, & exitio quinquennali damnabitur: pcena videlicet ex hac lege competente, periculo Viri magnifici pro tempore Comitis rerum privatarum exigenda , & nostri fisci juribus inferenda. Omne autem dispendium quod pulsatus ex hac conventione praeter tenorem nostra legis Factum , perpessus fuerit, ex petitoris substantia pulsato resarciatur periculo judicis, cujus ab exeeutore detentus est, necnon & officii, quod ejus julsionibus obsecundat , ut undique nostro imperio superna Majestate ac divinitate crediti, pro sua indemnitate latentur. Causas vero, quae ex consensu utriusque partis in judicio moventur, a poena hujus Constitutionis liberas esse decernimus, &, sicut aliis nostris continetur Constitutionibus, terminari. > C A P. III. Ut post annum U tria edilla in allorem contumacem sententia feratur. ; QMnem 6 vero causarum finem volentes celeriter pervenire, illorum malignitatibus obviamus, qui tantummodo proponunt actiones, nolunt autem usque ad finem exercere judicium , dicentes legem 7esse, qua decernit neminem 8 alliones suas exercere nolentem compelli. Et hanc igitur pravitatem extinguere festinantes , jubemus memoratae legis a,uxilio non eos uti, qui contra aliquem suas proposuerint actiones , sive per judiciariam conventionem , live per preces Principi oblatas, & judici insinuatas, & per eum ad scientiam adverihrii deductas , vel sub legitimi judicis emptas examine. Injuste enim agere recusat, qui paratus adversarium suum ad judicium vocavit: cum excusatio hac pulsato magis, quam actori conveniat. Quamobrem sancimus altorem captum negotium usque ad finem litis exercere. Si vero causam prosequi distulerit : damus pulsato licentiam, judicem , apud quem lis coepta est, postulandi: ut ab eodem judice actor ad judicium aut per se, aut per legitimum procuratorem venire moneatur : & si hoc minime fecerit, propositis tribus vocetur edictis : unaquaque cautione non minus, quam triginta 9 dierum spatio concludenda. Jubemus enim ordinarios judices non solum prxeonum 10 vocibus , sed etiam edictis propositis quamcunque litigatorum partem absentem in judicium vocare. Vocem enim prsconum pauci possunt, qui präsentes inveniuntur, audire : edicta vero per multos dies sic posita, possunt pene omnes agnoscere. Aliis autem omnibus judicibus, qui per Imperialem juflionem causas examinant, exprssen- ti lege permittimu s partes, qux in judicio non permanent, propo- (r. Authent. Generaliter. C. de episc. est cler. (c. Nov. 53. c. 2. §. 2. In/lit. de satisdat, (3. v. §. i, Jnft. de peena temere litig. j?’ 53. c. 1. Nov. 96. c. 1. (4. v. Nov. 22. c. 44. §. 5. i. ^av.e, 3. C.4. Nov. IZ4. c. 9. (;. Nov. Leon. 108. (6. Au- tntnt. jJut semel. C. quomodo ^st quando judex. (7.1. unie. C ut ntmo tnvitus agere, (z. Vide tamen §. nlt. in fin. infr.hic. I. 5. si h mgenuts munumif. (9. /. 69. ffi l. ,3. §. s . C. de /usticiis. litis edictis vocare, ne caufx insinitx permaneant. §. 1. Sivero apud judicem initium lis non acceperit, sed tantum conventionali libello quicunque pulsatus est, aut precibus nostr® oblatis Clementi® : juffio nostra super hoc prolata, live scriptis, sive per mandata judici fuerit intimata , & ea adversario per eum cognita : etiam sic licebit pulsato ire ad competentem judicem , & per eum suum adversarium simili modo vocare : ut, si quidem sui prxsentiam actor fecerit, causa secundum legum ordinem examinata, finem legitimum sortiatur. §. 2. Si vero propositis edictis vocatus ad judicium venire , & suas intentiones aut per se, aut per legitimum (sicut dictum est) procuratorem proponere noluerit: tunc & aliud unius anni spatium ei concedimus: intra quod , nisi suam intentionem Fuerit prosecutus , damus licentiam judici, & absente adversario , partis permanentis allegationes fecundum nostras leges examinare: & veritate subtilius requisita, legitimam proferre se n. tentiam. Si vero intra prxdictum anni spatium venerit: & suas intentiones exercere voluerit: jubemus judicem modis omnibus expensas vel sumptus, quos propter litem pulsa us permanens in judicio sustinuerit, ante omnia exigere actorem, & pulsato dare: & sic actorem permanere : donec causa finem secundum leges accipiat. Nam fi tantummodo venerit, & expensis sive sumptibus datis solum annale tempus interrumpere voluerit, & iterum a judicio recedens, usque ad exitum caus® non permanserit: jubemus eum post pr®dictas edictorum & annalis spatii observatione ab omni cadere actione , quam sibi competere contra pulsatum existimabat. Deterior namque dolus ejus agnoscitur , qui interruptam iterum litem deseruit , quam qui semel acceptum dereliquit. Legis autem privilegio , qu® nolentibus non imponit necestitatem proprias actiones movere: illis 11 tantummodo uti concedimus, qui nullam secua- dum pr®dictos modos adversario moverint quxstiouem. EPILOGUS. f H®c autem omnia obtinere decernimus in causis, qusnecdum vel judiciali sententia , vel amicabili conventione , vel alii juri cognita decisione finit® sunt, Theodote parens chariffimeatque amantiflime. Illustris itaque & magnifica Auctoritas tuapra- ientein nostri Numinis Legem in perpetuo valituram edictis in liai regia urbe propositis, & pr®ceptionibus in universis Provinciis sub tua constitutis jurisdictione directis faciat manifestam : ut omnes ea, qu®'pro utilitate eorum sancimus, a se custodienda cognoscant. Dat. 4. Idus Sept. CP. Imp. DN. JUSTIN. PP. Aug. Anno i{. B A S I L I O , V. C. C 0 N S. T I T. XIV. IN MEDIO 12 LITIS NON FIERI SACRAS FORMAS, AUT SACK.AS JUSSIONES : SED SECUNDUM ANTIQUAS LEGES GENERALES UTES DECIDI. NOVELLA CONSTITUT. CXIII. Imper. Justin. August. Tbeodoto sacrarum Fretarioru» Frofcllo. PRAEFATIO. QMnia fecundum 13 nostras leges agi volentes, & hiram virtutem servari studentes, perspeximus präsentem scribere legem , ad ipsarum legum observationem. Agnovimus enim, quoniam quidam judicum volentes eis , qui causas dicunt, tergiversari , & celare suas festinantes dilationes , excusant se frequenter , dicentes , quod sacr® form® aut sacr® jussiones aut dispositiones spectabilium nostrorum Referendariorum insinuat® eis sunt, tanquam disponentes, quemadmodum oporteat negotiam examinari aut judicari. C A P. I. £T propterca sancimus , ut dum lis examinatur, sive in pecuniariis , sive in criminalibus , aut aliis quibuscunque emergentibus causis apud judices , sive hic, sive in Provinciis, neque pragmaticum typum , neque aliam praescriptionem , neque sacram no- (10. Fac. I. 42. § t.js. de jure fisci. I. I. §. 2. js. de requirendis, /.4. §. 6 .js. dedamno infieit. I. 2. C. de annali except. 1 ^. 6 . C. de remij. pign. (u. In pr. supr. b. c. (12. Lib. 1. C. ri. Nov. 82. c. 13. L 13. C. de appeSationtb. (13 Nov. 15. c. 1. in sin. d. Nov. 82. c. 13. L qo.ff. dtjudiciis, fr. Inst. dt offic. jud. stram nc> Ut divina juffiones subs npfionem &c, ito5 str.i n quamlibet ex scripto aut non scripto juffionetn aut dispositio- nem in liae regia Civitate sperabilium nostrorum Referenda! iorniji, aut alterius cujuslibet, disponentem eos, quomodo decet inchoatum examinare aut judicare negotium : insinuare judicantibus, aut insinuatam valere: sei! fecundum generales i nostras leges causas examinari & decidi. Quod 2 enim in legum positum est potestate, non egebit aliqua extrinsecus dispositione. Si quod enim ad nos negotium, apud judicem jam dictum, aut antequam hoc principium fumat, perspeximus nos hoc per proprium nostrum judicium disponere & dicere : hoc nequaquam alterius judicis egebit judicio. Sicut enim a nobis per sacrum, (sicut dictum est) judicium disposita aut decisa, non egebunt aliorum examinatione , aut judicio", aut retractatione aliqua : sic nos (quibus Deus sanciendi potestatem donavit) si aliquod judicium in qu*libet negotio protulerimus, non alii judici hoc committimus sive per formas, sive per dispositiones spectabilium nostrorum Referendariorum, aut alterius cujuslibee, quomodo convenit hoc negotium examinari aut judicari: utpote quia ä nobis semel judicatum est , quod retractari ä nullo valeat: his videlicet tenentibus, quando scripta talis aliqua nostra procedit sententia. Si 3 vero aliqua dubitatio judici de aliqua fiat lege : nunciet ad nostram potestatem , & a nobis ex pectet ea u sie scriptam declarationem aut interpretationem , & secundum eam decidat litem. §. t- Sivero, dum causa dicitur, pragmatica nostra forma, aut difpölitio spectabilium nostrorum ReferendandVffih , aut alterius cnjuslibet, aut aliud aliquid horum , qute dicta sunt, omnium, judicantibus insinuetur, ordinans in his examinationem, aut sententiam : jubemus judicem quidem omnino non respicere: sed his vacantibus, & nullam penitus habentibus virtutem, fecundum generales nostras leges causam examinare, & legitimo fini contradere. Si autem hoc non custodierit judex decem librarum auri eum subjacere pceniE : ut etiam aliam nostram majorem indignationem experiatur: eidem poenae subjecto & eo, qui prxsumet talem aliquam distare forma 111, & ministrantibus ei, & talem aliquam dispositionem facientibus spectabilibus nostris Referendariis. Et hxc dicimus sive ex sacra nostra sanctione judicare quispiam deputatus est, sive ex prscepto iudiciali, sive secundum arbitrium, aut compromissariorum schema quaestionem audit: sive scripto, sive fine literis. Sed vel si quis judicum propriam despiciens salutem ex aliquo tali prtesumpserit sententiam proferre: hanc ita infirmam cfse volumus, ut neque appellatione indigeat, neque ex compromisso inferatur pcena. Nos enim omnes judices, secundum generales nostras leges. examinationes & sententias ferre volumus. Illud quoque indubitatum erit, quia neque judicialis qualibet valebit juffio, extra quod ordinatum est hac nostra lege. C A P. II. CUpet hoc autem & illud judices nosse opus est, quia competens o est eos, & quae adhuc & nunc moventur quaestiones, fecundum generales-determinare leges, vel si quispiam pneceffit impetrans sanctionem , disponentem judicantis examinationem , ant sententiam. Ei enim, qui tale aliquid impetravit jam, sententiamque definitivam nondum promeruit, nihil ex iis , quae impetravit, prodesse volumus. Si enim semel pervenit sententia definitiva data: nequaquam hanc ex nostra hac perscrutari lege jubemus: licet apoellatio subsecuta sit, aut retractationis est aliqua species contra sententiam. Eam autem jussionem , quae non disponit quidem judicantem , aut judicare futurum , quomodo oporteat quae- ilionem fieri, aut judicium inferri: causam vero fini 4 studiose tradi legitimo vult: aut actorum imponet editionem , aut judicem coget legitimam proferre sententiam, aut simul alium judicem secundum nostras praestitutas leges & fieri, & valere, & scripto & sine scriptura non prohibemus. C A P. III. TTT autem omnes nostri subjecti, & maxime, qui litibus atte- ^ rruitur, nostram pro se noverint providentiam , & nullus hanc sacram nostram circumveniat legem, neque ignorantiam in ea proponat: sancimus in unoquoque negotio initium apud judicem accipere ex prooemiis mox , & ante ipsam personarum firmationem ; inscribi cam , & monumentorum fieri partem: sic enim gestis prae- (1. i. Nov. 82. c. 13./. ult. C.fi contra jus vel utilitat. (r. l.i. §.4./. -1! SC. Turpili. (3. Abrogat. Nov. 12;. c. 1. (4. I. ult. C. ie mandat, princip. I. 3 . C. ut lite pendente. (;. Fac. §. z. Jnft. de sutijdut. Tom. II. fulgens prohibebit ea, quae prster ejus virtutem tentantur circa eam , & circa ipsam forsan personarum firmationem : & praevaricari eam nitentibus per multa interminata refrenabit a talibus eos praesumptionibus, & propriis tempus non sinet fieri poenis. Ut enim iniquitatem simul & injustitiam per omnia expellamus, pro- pterea prssontem posuimus legem , undique eam, & per eam alias cautas & incircumveniendas custodientes ReipuMicte leges, secundum quas & nos i; li imperium, quod Dea dante suscepimus, custodire, nostramque Rempublicam ab his legibus muniri sempex optamus. E P I L O G U S. f Quae igitur placuerunt nobis, & per hanc sacram declarata sunt Legem, tua Celsitudo servare quidem studeat, omnibus autem palam faciat, proponens quidem eam in hac felicissima Civitate, praeceptis autem folennibus utens ad Provinciarum.Praesides, ut omnes homines sciant eam , quam super eos habemus, providentiam. Dat. 10. Caiend. Becembr. CP. DN. JUSTIN. PP. Aug. Anno 15. BASiLlO, V. C. CONS. T I T. XV. UT DIVINAE JUSSIONES SUBSCRIPTIONEM 6 habeant gloriosissimi Quaestoris. NOVELLA CONSTITUTIO CXIV. Imper. Justin. August. Thctdoto sacrorum Prtetoriorw* Praefecto. P R fi F A T I O. JJOstrx Serenitatis solicitudo remediis invigilat subjectorum, nes cessamus inquirere , si quid sit in nostra Republica corrigendum. Ideo namque voluntarios labores appetimus, ut quietem aliis praeparemus. Unde ad universorum utilitatem pertinere perspeximus, si sacras etiam jussiones cum competenti jubeamus cautela procedere, ne aliquibus liceat eas pro sua voluntate profiteri. C A P. I. N^Arn 7 praesenti lege decernimus, nullam divinam jussionem ne- *■ que per Viri magnifici Quaestoris adjutores, neque per aliam cnjuslibet militis aut dignitatis aut officii personam , cuicunque judici confectam , a quolibet suscipi cognitore , cui magnifici Viri Quaestoris annotatio subjecta non fuerit, qua.contineatur, inter quos , est ad quem judicem , vel per quam fuerit directa personam; quatenus omni posthac ambiguitate submota, nulla cuilibet excusationis relinquatur occasio : scientibus Judicibus vel Administratoribus universis, quod si in quolibet negotio sacram susceperint jussionem , nisi cui Quxstoris Viri magnificentissimi fuerit subjecta annotatio, mnicta viginti librarum auri, & officium eorum limili pcena plectetur: quibus jubemus, si qua talis juffio ad eos pervenerit, mox ad praedictum Virum magnificum Quaestorem referre, aut cum illo, qui hsc ingerit, destinare: ut in eum vindicta procedat, quam in falsarios jura nostra constituerunt, The«- dote, parens charissime, atque amantissime. EPIL'OGÜS. f Quam Legem perpetuo valituram Celsitud« tua ad universorum faciat pervenire notitiam. Ejusdem breve argumentum. Omnis sacra juffio Quxstoris subscriptionem habeto : & quibus de rebus publicetur, qualemque judicem det, manifestator. Non repugnat, quod jubetur, omne Principis rescriptum Principis manu omnino subsignari debere. Nam praesens Constitutio non toliit & abrogat, quod in Cod. 8. dictum est, sed addit, quod hic statuitur, videlicet, quae ä Principe subsignari non oporteret. T I T. XVI. UT, CUM DE APPELLATIONE COGNOSCITUR, SECUN- dum illas leges debeat judicari, qu» tempore 9 lata: sententiae obtinebant: non fecundum eas, quae postea promulgate sunt: & de aliis capitulis. NOVELLA CONSTITUTIO CXV. I. Ut cum de appellationibus, & retractationibus, & relationibus judicum cognoscitur, secundum illas leges controversis dscissi. v. Conßit. Justini de filiis liberarum, in sin. infr, (7. Authent. GlcriofiJ/imi. C. de divers, rescript. (8. /. 3. 1. pen. C. d. t. (9. Vide tamen L i.J'. deptenis. A a a a dantur, iio7 Avth. Collat. VITI. Tit. XVI. Novell. CXV. dantur nux tempore latae sententia & suggestionis obtinebant, non «uae postea promulgatae sunt. Si altera litigantium pars renuntiet se allegationibus contentam fore, altera vero disterat, quali non contenta; judex dato unius, & item alterius , & tertii menbs dilationem, his autem proteritis non amplius expectato , sed ro ferto sententiam. 3. Qtixeausx ingratitudinis rationabiliter filiis objici poilint ä parentibus. 4. Qux rursum causae ingratitudinis rationah liter poffint parentibus objici a filiis. 5. Ut lugentes, & qui genere illis proximi sunt, nulla de causa intra nonum diem prehendantur vncenttirque in jus. 6. De constitutx pecuniae obligatione &s onsionibiis , fi quis ita pecuniam constitua: aut spondeat, satis tibi fac io, aut fatis tibi fiet ä me, & hoc, & illo: aut fatis tibi fiet ä me, aut hoc, aut illo. Jmp. Just. Aug. Theodoto Orientalium sacrorum Pratoriorum Prafccio. PRA 5 FATI 0 . "pErvenit ad scientiam nostra Serenitatis, quod cum inter Eusta- ^ thium , Virum reverendiffi num 1 h.dona civitatis Episcopum, & Piftum , Diaconum Ecclesia Thelmissensis fuitset causa commota, procellit ä Reclore Provincia definitiva sententia, contra quam appellatio est porrecta Judices igitur, apud quos appellatio ventilabatur, dubitantes, ad nostram Clementiam retulerunt, an secundum leges , qua obtinebant, quando procellit definitiva sententia , an secundum tenorem illius legis , qua post definitivam sententiam a nobis promulgata est, eandem causam examinare deberent. Nos iraque justum esse perspeximus , secundum leges, qua obtinebant tempore lata sententia , prodictam appellationis causam examinari, & terminum secundum ipsas accipere. Providimus autem & post hanc, si quandocunque dubitatio talis emerserit, eam simili ordine terminare. C A P. I. Ut causte appellationum dirimantur ex iis legibus , qute tempore lutee Jcntentite obtinebant. 1 Deoque sancimus, si quando de aliqua causa processerit definitiva A sententia , & provocatio fuerit subsequuta 1 appellationis examinatores secundum leges, qux tempore definitivae sententiae obtinebant, terminum dare negotio : hoc eodem videlicet observando & in retractandis ampUffimx praetorianae sententiis, & in suggestionibus judicum , quando utroque partes omnibus allegationibus suis rotundaverint, 81 judices per suas relationes, quid disponi debeat, interrogaverint. In omnibus enim prodictis casibus illas leges ä cognitoribus servari decernimus, qux > tempore sententiae, aut certe relationis obtinebunt: tametsi contigerit postea legem promulgari novi aliquid disponentem , & tenorem suum ad praeterita 2 quoque negotia referentem. C A P. 11 . Pe bis , qui pofl renuntiationem adversariorum se allegationes habere dicunt. CEd 3 & hoc praesenti addimus sanctioni. Quia inter litigatores aliquando contingit unam quidem partem luis allegationibus re- nunciare, aliam vero scientem se malas causas habere, post cognitionalia certamina, & dilationes, quas probationum causa leges concedunt, nolle confiteri allegationes sibi sufficere, necitoeau- fx qualitas agnoscatur : jubemus, ut quando una pars allegationibus renundaverit v alia vero pars dixerit, se habere aliquid , quod ■proponat: judex negotii modis omnibus eamlpartem , qux utitur dilatione 4, compellat intra triginta dies , postquam altera pars renuntiaverit,quidquid velit,fine aliqua intermissio :cproponere: quod fi non. fecerit, tunc ad eius malitiam convincendam alius unus mensis induigeatur ä judice. Sivero & sic distulerit, alterius unius mensis ei dilatio probeatur: ita ut si usque ad prodictos tres menses, quos litigatoribus protrahentibus onoelsimus, suas non (1. Nov. 73. c. 9. infht. I. 7. C. de legib. I. 27. pr. C. deusuris. (2. I. 21. §. I. C. de sacros, ecclcs. l.ttn. in sin. C de contrucl.judic. (3. Authent. Jubemus. 0 . de judidis. (4. Fac. I. 99 insinjs.de ve>b. signis. ($. L 9. 0 . de judiciis. (Y>. A«thent. Non licet. Authent. Ex causa, C. de liber, pr teter. (7. I. %a.st\ de liberis & pafl- hmitis, l.st.ff. de injusto , rupto, pr. Tnfl. de exhered. liber » ( g. §. 6. Infl.de inostic, testam. (9. I. 1. §. 2.st', de obfiqn. (10. d.l.t.in pn. 2, Fetid. 24. §. 3. vers porro, (11. v. Nov. rr. c, 15. §. i. TI08 proposuerit allegationes : tunc cognitor causae non 5 amplius ex- pectans, modis omnibus proferat sententiam legibus consonantem " vel si voluerit, referat, ne litigatoribus male certantibus liceat causarum exitum ultra protrahere. ’ C A P. III. Qiue suntjuftte exheredationis liberorum taufte. ^Luid 6 quoque capitulum protenti legi addendum esse perspeximus. Sancimus igitur non 7 licere penitus patri vel matri avo vel aviae, proavo vel proaviae suum filium vel filiam, vel cxl teros i,Veros praeterire , aut exheredes in Ino facere testamento" nec 8 h per quamlibet donationem , vel legatum, vel fideicommis’. fum , vel alium qiiemcunque modum eis dederit legiMis debitam portionem : nisi forsan probabuntur ingrati: & ipsas nominarim ingratitudinis causas parentes suo inseruerint testamento. Sed quia causas , ex quibus ingrati liberi debeant jinbcari, in divertis legibus dispersas , & non a, erte declaratas inveniri us: quarum aliqua nec digna nobis ad ingratitudinem visa sunt: aliqua vero, cum essent digna, prxtermissx sunt: ideo necessarium eile perspeximus eas nominatim prosenti lege comprehendere: ut prateripsas nulli liceat ex alia lege ingratitudinis causas opponere, nili qua in hujus Constiturionis serie continentur. Causas autem justas ingra- titudi nis has esse decerr.imns. §. 1. Si'qWrtSr.-nrihus' suis'ma- us0 mtnlcrit^ 2. St gravem & inhonestan igelterit. V 3. Si eos in criminalibus Caulis'a. non sunt adversus Principem , sive kempublicam. maleficis hominibus ut 11 maleficus conversatur. rof2 parentum tuorum per venenUm , aut alio modo insidiari teutavent. S- b. 81 noverca n litxT aut concubina uliatris. iniuriam 10 eis acciraveiir , qua 4. §i cum *■ Velji- finu s lele i mmiscuerit. f>. 7. Si delator contra parentes filius exti- tent, a: ferinam delationem gravia eos dispendia fecerit sustinere. §. 8- Si quemlibet de prodictis parentibus inclusum esse contige- rit, liberi, qui possunt ab intestato ad ejus succeffionem venire, petiti ab eo vel unus ex his in sua eum noluerit fidejussrone suscipere , vel pro persona, vel pro debito, in quantum esse, qui petitur, probatur idoneus, hoc tamen, quod de fidejuffione censuimus, ad masculos tantummodo liberos volumus pertinere. §. 9. Si convictus fuerit aliquis liberorum ex eo, quia prohibuerit 15 parentes suus condere testamentum : ut, si quidem postea facere potuerint testamentum , sit eis pro tali causa filium exheredandi licentia. Si autein in ipsa prohibitione , fine testamento aliquis ex parentibus decesserit, & alii, sive qui ab intestato aci hereditatem defuncti, aureum ipso filio, qui testamentum fieri prohibuit, aut post illum vocantur, live illi, quos heredes , aut legatarios habere volebat, vel qui Ixsionem aliquam ex prohibitione testamenti sustinuerunt, hoe ipsum approbaverint: secundum alias leges super hoc positas talia negotia terminentur. §. 10. Si prater voluntatem parentum inter arenarios 16 vel mimos s cie filius sociaverit, &inhacpro- retliqne permanserit: niir töriitan etiam parentes ejusdem professionis fuerint. §. 11. Si alicui ex prodictis parentibus volenti sus filix vel nepti maritum dare, & dotem fecundum vires substantix fux pro ea prostare, illa non 17 csnsenferit, sed luxuriosam degere vitam elegerit. Si 18 vero usque ad viginti quiUque^Snuorum xtateiii pervenerit filia , & parentes dfstuierint eam marito copulare, & forsitan ex htc contigerit in stnnn corpus eam peccare, aut line conlcnsu parentum marito se, libero tamen, conjungere: hocnd ingratitudinem filix nolumus imputari : quia non sua culpa, sed parentum id commisuse cognoscitur. §. 12. Si 19 quis deprx- dictis parentibus Furiosus fuerit, & ejus liberi 20 vel quidam ex his, aut liberis ei non existentii us, alii ejus cognati, qui ab intestato 2i ad ejus hereditatem vocantur, obsequium ei & curam competentem non probuerint: siquidem a tali sanatus fuerit infirmitate , erit ei potestas, utrum velit negligentem filium vel filios, aut cognatos, ingratum vel ingratos in suo scribere testamento. Si autem aliquo furoris morbo eum detentum extraneus aliquis vident Ö” 2. /. 39. §. q.ff. ad leg. Jttl. de adulteriis, (rr. v. tit.st. delige Pompeja de purricid. (13. I. 17. C. de nuptiis. (14. /.4 .C.i.si (15. I. 23. C. de inostic. testam. I. 2. C.Ji quis aliquem testariprobib. (16. I. 11. C. de inostic. testam. (17. I. 19. C. d. t. (18- Authent. SedstpoJl.C. d.t. (19. Authent. Liberi. C. deepife. aud. (20. v. /. 1 §.i./. 2. 1 .4 .jf. de curat. furios. (21. Adde l. 3 •ff- i ua ut indign „ 1 suis II IO 1109 Ut, cum de appellatione cognoscitur, &c. * suis neglectum liberis vel cognatis, aut aliis ab ed scriptis heredibus , & pro misericordia voluerit eum procurare : damus ei licentiam attestationem eis,. qui ab intestato, vel ex testamento jam facto ad furiosi hereditatem vocantur, scriptis dirigere, ut eum pro curare festinent. Si autem post hujusmodi attestationem neglexerint , & extraneus in luam domum furiosum susceptum sumptibus propriis usque ad finem vitx ipsius procurasse monstratus fuerit, eum, qui obsequium ac diligentiam furioso exhibuit, licet extraneus sit, ad ejus successionem pervenire decernimus, evacuata institutione «orum , utpote indignorum , qui furioso (sicut diximus) curam prxbere neglexerint: ita tamen , ut extera testamenti capitula in sua maneant firmitate. §, 13. Si 1 unum de prxdictis parentibus in captivitate detineri contigerit , & ejus liberi , sive omnes, sive unus, non festinaverint eum redimere : siquidem valuerit calamitatem captivitatis evadere, in ejus sit potestate, utrum hanc causam ingratitudinis testamento suo velit adscribere. Si au tem per liberorum negligentiam vel contemptum non fuerit liberatus, & in captivitate decesserit, illos ad siieceilicnem ejus venire non patimur, quia non festinaverunt ejus redemptionem citius procurare : sed omnibus liberis in hoc uegligentibus res universas ab eodem relictas, Ecclelix Civitatis , ex qua oritur, applicari, inventario scilicet sub publica attestatione celebrando , ne quid ex ejus facultatibus pereat: ita, ut quicquidexinde ad Ecclesiam pervenerit , captivorum redemptioni proficiat. Sed hac quidem , quantum ad pertonas, dicta sunt, quas exheredare non licet, nisi ingratitudinis caulas ubique approbari contigerit. Occasionem autem nobis ad generalem Legem promulgandam hac praeiens causa not itur obtulisse. Sed universaliter jubemus , ut si ille , qui in captivitate detentus suent, liberos non habuerit, & aliis , qui ad ejus hereditatem vocati sunt, eum redimere non festinantibus, in captivitate defunctus fuerit: nullus exiis, qui neglexerit, ad hereditatem ejus perveniat, licet ante captivitatem testamentum forsan ab eo fuisset conscriptum , in quo memoratas personas scripsit heredes: sed hac quoque institutione heredum infirmata , & exteris testamenti capituüs in suo robore permanentibus, substantix talium perioiiarum simili modo Eccieiiis Civitatum , ex quibus orti sunt, ap, luentur , & nullis aliis causis, quam in captivorum redemptionibus expend-uuur: ut unde illi ä luis non sunt redempti, aliorum redemptio procuretur, & piorum quoque animx ex hac caula pnilima subleventur. Hoc eodem observando, & fi aliam extraneam perlonain ante captivitatem icripiit heredem ; & illa sciens le ab eo heredem Icriptam, eum redimere a captivitate neglexerit. Hanc autem pennam contra illos valere jubemus, qui octavum &. aeumiiiu lux xtatis annum compleverint. In hujusmodi vero causis, quando- pro captivorum redemptione necessarium fuerit dare pecunias , si quis proprias pecunias non habuerit , licentia cru ei , n meine. ratx Iit xtasis, mutuandi pecunias, & res muoilex vel ltn.i oliile- supponendi , live proprixiphus sint, sive illius , qui ir. captivitate detinetur ; quoniam in prxdictis omnibus, qus pro 1 captivorum redemptione data vel expensa probabuntur, contractus hujulmodi tanquam a persona si.x oteita.is & legitimx itatis tactos , ita nrmos ehe decernimus : nullo eis, qui cutn hujusmodi personis in memoratis caulis, quo prxdictuni est modo contraxerint, prxjudieio generando; neeelhtatem scilicet habente eo, qui ex captivitate redierit, tales contractus ratos habere, & eis tanqnam luis deint.s obligari. §. 14. Si quis de prx.lictis parentibus orthodoxos constitutus senierit suum filium p.r liberos non elfe Latin. i.cx hdei, nec in sacrosancta Ecclesia communicare, in qua omnes beautlimi Patriarch* una conipiratione & concordia fidem rectissimam prxmcant, & sanctas quatuor 3 Synodos, Nicaenam, oonitaiuinupolicanam , Ephesinam primam, & Chalce- donensem ampltctt Itu recitare noicuntur: lneutiam habeant pro hac maxime caula mg.ati.s eos L exheredes in luo Icrinere testamento. Et hxc quidem pro ingratitudinis caula decernimus. Ge neralem 4 autem providentiam liberis Catoolicis deferentes , jubemus irtivis legibus , qux jam de aliis hxreticis iunt prolata- &. circa Neltorimos & Acephah.s , hxe observari, ut, si quando parentes inventi fuerint live Judaico Nestorii furori dediti, sive Acephalo- rum amplectentes insaniam , & ideo ab Ecclelix Catholicx comma, mone separati, non liceat eis alios heredes sibi instituere, nisi liberos orthodoxos ; & Ecclesix Catholicx communicantes, vel liberis non existentibus agnatos, vel cognatos , qui scilicet Catholici sint. Quod si forte ex filiis alii quidem sunt orthodoxi, & Ec- olesix Catholica communicantes , alii vero ab ea separati , omnem, parentum substantiam ad filios tantum Catholicos pervenire sancimus : licet ultimas voluntates hujusmodi personx fecerint contra tenorem hujus nostra Constitutionis aliquid disponentes. Sivero posthac fratres ab Ecclesia separati, adeam conversi Fuerint, pare eis competens , in statu, in quo inventa fuerit tempore , quo redditur , eis prabeatur, ut nullam de fructibus aut gubernatione medii temporis inquietudinem vel molestiam Catholici patiantur , qui ante prxdictas res detinebant: quoniam hujusmodi rerum, quas ex Fratrum parte non communicantium , Catholici possidebant , fient alienationem vetamus , ita prxteritorum temporum. Fructus aut gubernationem nullatenus ab his, i quibus detenti sunt, exigi vel retractari permittimus. Si autem usque ad finem, vitx sux in eodem errore suo non communicantes permanserint - tunc Catholicos fratres, vel heredes ipsorum, plenissime jure dominii easdem res possidere decernimus: quod si filii quidem omnes perversi, & ab Ecclesix Catholicx communione alieni inventi fuerint , alii autem propinqui agnati vel cognati, religionem Catholicam colentes, L communicatores esse fuerint approbati: eos liberis hxreticis anteponi, & eorum hereditati succedere. Si vere liberi & propinqui agnati vel cognati ab orthodnxx religionis communione sunt extranei: tunc siquidem schema Clericorum parentes eorum habuerint: ad Ecclesiam Civitatis, ubi domicilium habebant, res eorum volumus pertinere : ita, ut si Ecclesiastici intra annale spatium hujusmodi personarum vindicare res neglexerint: earum dominium nostri fisci juribus vindicetur. Si autem Laici sunt, sine aliqua distinctione substantias eorum ad res privatas nostras similiter pervenire sancimus. Qux obtinere decernimus , etiamsi testamento non facto tales personx decesserint: omnibus, qux contra exteros hxreticos in aliis Constitutionibus disposita sunt, & contra Nestorianos & Acephalos , & alios omnes , qui Catholicae Ecclelix , (in qua prxdictx quatuor Synodi, & Patriarcha recitantur) non communicant, & successiones eorum, similiter observandis. Si enim pro causis corporalibus cogitamus : quanto 6 magis pro animarum salute providentia est nostrx solicitudi- nis adhibenda? Sive igitur omnes memoratas ingratitudinis causas , sive certas exilis, live unam quamlibet parentes in testamento suo inseruerint, & scripti heredes nominatam, vel nominatas causas, vel unam ex his veram esse monstraverint, testamentum suam habere firmitatem decernimus. Si autem hxc observata non fuerint, nullum exheredatis w liberis prxjudicium generari: sed quantum 7 ad institutionem heredum pertinet, testamento evacuato, ad parentum hereditatem liberos tanquam ab intestato ex xqua parte pervenire , ne liberi falsis 8 accufa-.ionibus condemnentur , vel aliquam circumscriptionem in parentum substantiis patiantur. Si vero contigerit in quibusdam talibus testamentis quxdam legata 9, vel fidcicom mssa , aut libertates, aut tutorum dationes relinqui, vel quxlibet alia capitula concessa legibus nominari : ea omnia jubemus adimpleri , & dari illis , quibus fuerint derelicta , & tanquam in hoc non rescissum obtineat testamentum. Et hxc quidem de parentum ordinavimus testamentis. C A P. IV. Qua stnt justa causa parentum exheredationis. Ustum autem perspeximus , & e contrario de liberorum testamentis hxc eadem cum aliqua distin itione disponere. Sancimus 10 itaque non 11 licere liberis paientes suos prxterire , aut quolibet modo a rebus propriis, in quibus habent testandi licentiam , eos omnino alienare: nisi causas , quas enumeravimus, in suis testamentis specialiter nominaverint. Has autem esse decernimus. §. t. Si parentes ad interitum 12 vitx liberos suos tradiderint: (1. Authent. Si captivi. C. de epi/c. der. (2. Adde Njv. i io. causa. C. de liber, prater. (8 l. d-ff de inojstc testam. (9 V. I. 8. C. io, /. 21. in Jm. C. dejacroj.eccles. (3. /. 7. §- 4. C'. de jumma § (si i d. t. (10 Authent. Lt testamento. C. ad SC. Tertutt. Tritnt .4. Authent. Idem est. C. ae haretins. (;. tVov. 118. c. si. , (11. Mov. J. in pr. §. 2. adue /. 1 5 /» ,ff. de inojst,. testam. I. 7. §. 1. Nov. 144. c. 1. i. 18. L 19 C. deharet. vide tamen A.thcm. Gaza js, Ji tabula testam, nuüa ex,ab. (12. Fac. I. 4 -Js. dc agnosceud. est tos. C.eod. (si. L. si. in Jm. C. de Jncros. ecciej', (7. Authent. Exlalend. liber. Aaaa 2 citra IIII Avth. Collat. VIII. Tit. XVI. c. sg. Novell CXV. c. sg. m 2 •itra causam tamen , qux ad i Majestatem pertinere cognoscitur. §. i. Si venenis r aut maleficiis , aut alio modo parentes filiorum vitne infidiati probabuntur. §. 3* Si pater nurui 3 suas, aut concubinae filii sui fele immiscuerit. §. 4. Si parentes filios-suos testamentum 4 condere prohibuerint in rebus, in quibus habent testandi licentiam : omnibus videlicet in hujusmodi testamentorum prohibitione servandis, quae in parentum persona distinximus. ; §. ;. Si contigerit autem virum uxori suae ad interitum , aut alienationem mentis dare venenum , aut uxorem marito, vel alio modo alterum vitae alterius insidiari: tale quidem uipote publicum crimen constitutum , secundum leges examinari, & vindictam legitimam promereri decernimus: liberis autem este licentiam, nihil in suis testamentis de facultatibus suis illi personae relinquere, qme tale scelus noscitur commisisse. §. 6. Si liberis, vel uno ex his in furore 6 constituto, parentes eos curare neglexerint: omnia & hic observari praecipimus , quae de parentibus furiosis superius disposuimus. 7 §. 7. His casibus etiam cladem captivitatis 8 adjungimus : in qua si liberos detineri, & per parentum contemptum vel negligentiam non redemptos ab hac luce transire contigerit, nullatenus eorum parentes ad facultates perveniant liberorum, de quibus filii testari potuerant: sed omnia in hoc quoque capitulo ferventur, qux de parentibus vel cognatis atque agnatis , qui ab intestato ad talium personarum jura vocantur , aut de extraneis scriptis heredibus supra censiiimus. y §. 8- Si quis de prodictis liberis orthodoxus constitutus senserit suum parentem vel parentes non este Catholicae fidei: haec in eorum persona tenere , quae supra de parentibus jussimus. 10 §. 9. Si tales igitur causas , vei certas , aut unam ex his liberi suis testamentis inscripserint, & scripti ab eisdem heredes , aut omnes, autcertas, aut unam ex his probaverint: testamentum in sii a firmitate manere prscipimus. Si autem bxc omnia non suerint observata, nullam vim hujusmodi testamentum, quantum ad institutionem heredum, habere sancimus: sed rescisso testamento , eis , qui ab intestato ad hereditatem defuncti vocantur, res ejus dari disponimus: legatis videlicet vel tideicommiflis & linertatibus & tutorum dationibus, seu aliis capitulis, sicut superius n dictum est , suam obtinentibus firmitatem. Si quid autem pro legatis, sive fideicommislis, & libertatibus , & tutorum dationibus, aut quibuslibet aliis capitulis, in aliis legibus inventum fuerit huic Constitutioni contrarium: hoc nullo modo volumus obtinere. Et hae quidem exheredationis aut pneteritionis' poenae, quantum ad ingratitudinis causas, contra praedictas personas statuendae sunt: si quae autem ex bis inter crimina reputantur , earum authores etiam alias poenas sentiant legibus definitas. C A P. V. Ut non 12 liceat creditori heredes iefimSii pro debito molestare ante novem dies. j-IAJc autem disposuimus, ut& parentes, & filios ä testamentorum injuria liberes reddamus. Cxterum , si qui heredes fuerint nominati : etiam si certis 13 rebus justi fuerint este contenti, hoc casu testamentum quidem nullatenus solvi prxeipimus : quic- quid autem minus eis legitima portione relictum est, hoc secundum nostras alias leges ab heredibus impleri. 14 Sola enim est nostrx Serenitatis intentio, a parentibus & liberis injuriam pneteritionis, & exheredationis auferre. Considerare namque debent parentes, quia (si ipsi filiifuerunt, (si eadem a suis parentibusJperavenmt. Etß- militer, qui nunc filii sunt, debent /ludere parentum animos sanare : quia (si ipsi purentes fieri desiderant, (si d suis filiis optant honorari.' linde & constat ad utriufque partis utilitatem atque cautelam praesentem legem fuisse prolatam: quam ex hac occasione promulgandam este perspeximus. In aliquo autem negotio disceptantes , invenimus Pulcheriam filiam gratam quidem ä siia genitrice fuisse dictam, exhacedatam autc-m testamento nominatam tam in paternis , quam in maternis facultatibus : & talem quidem scripturam , quia dolo eam , & machinatione quorundam compositam fuisse comperimus, nullo modo permisimus obtinere: filiam autem he- redein patris ac matris jussimus fieri : sicut & in scriptis prolatum , (i-Adde c. 3. §. 3 .supr. hic. I. 3$. jji de religiosi. (2. d. c. 3. 1' V. ( -r S- 6 ‘ , (4. -1. e. 3- §. y. (5. ‘i. §. 9. (6. d. c. 3. x7-d. §. 12. (8. d. c. 3. §. 13. (9. d. §. 13. (10. d. c. V 1 0 ! - d. §. 14. infin. (12. Nov. 60. c. I. (13. I. 13. C. ie hertdtb. infiit. (14. j, 30. C. de inojsic. testam. (i$. Authent. super hac causa nostrum manifestat arbitrium. §. 1. Meminimus i; insuper, legem 16 a nobis fuisse prolatam , per quam jussimus , nulli penitus ejfe licentiam corpora defunSlormn debiti gra- 'tia detinere , aut impedimentum eorum facere sepultura. Sed in praesenti quendam cognovimus cujufdam mortui genitorem a sepultura sui filii redeuntem nomine debiti tenuisse: ideoque pium & humanum esse perspeximus talem crudelitatem hac lege piiffima coercere. Sancimus itaque nulli penitus esse licentiam , aut heredes, aut parentes, aut liberos, aut conjugem, aut agnatos, vel cognatos , aut alios affines ejus, aut fidejussores, ante novem v dierum spatium, in quibus videntur lugere, conveniendi, aut quocunque modo inquietandi, aut aliquam admonitionem eis offerendi, aut in judicium 18 eos vocandi, live debiti gratia, quod k defuncto descendit, sive alterius cujuscunque causa» nomine ad memoratas personas specialiter pertinentis. Si vero intra novem dierum spatium aliquis ausus Fuerit quamlibet de prxdictis personis prehendere aut adoriri , aut aliquam cautionem seu promissionem vel sidejuffionem exigere ab ea: hac omnia invalida este decernimus. Post novem autem dierum excursum, fi quis contra tales personas aliquas habere putaverit actiones, eas secundum leges exerceat, nullo videlicet prxjudicio actoribus ex hoc intervallo circa temporalem vrxscriptionem , aut in alia quacunque legitima allegatione penitus generando. C A P. VI. De 19 constituta pecunia. AD 20 hoc , aliud capitulum ad pecunix constitutionem seu promissionem respiciens, hac lege prxvidimus definire. Sancimus igitur, si quando aliquis aut pro se , aut pro alia persona pecuniam constituerit, vel spoponderit, dicens Forte cuicunque; Satis tibi facio: eum in quantitatem, quam dixit, modis omnibus obligari, atque promiffionem seu sponsionem suam adimplere , & debitum «ompelli persolvere. Si quis autem dixerit; Fiet tibi fatis ä me, (si ub illo, (si illo: illis quidem, quos nominaverit, non consentientibus , nullum ex tali voce fieri prxjudi- cium : sed nec ipsum, qui hoc dixerit, pro illis personis, quas nominavit, aliquam exactionem sustinere: pro se autem, quod secundum leges dobere monstratus fuerit, pro rata tantum portione persolvere. Si autem dixerit; Fiet tibi fatis aut ä me, aut ab illo (si illo : tunc nominatis quidem simili modo non con- sentientitms nullum fieri prxjudicium : ipsum autem, qui hoc promiserit, integrum quidem debitum cogi persolvere. Si quis autem dixerit; Fiet tibi fatis: eum tali verbo, ut impersonaliter dicto , tanquam ii nihil promiserit, ita ab omni exactione liberum servari. Si quam autem contra nominatas personas putaverit sibi actionem competere : eam fecundum leges adversus eos proponere, & legis auxilio perpotiri. EPILOGUS. t Hxc autem obtinere sancimus in caulis omnibus, quxnondum judiciali sententia , vel amicabili conventione sopitx sunt, parens chariffime atque amantissime. Celsitudo itaque tua präsentem nostri numinis generalem Constitutionem edictis quidem in hac regia Civitate more solito proponendis , prx eptionibus autem ad Provinciarum Rectores dirigendis, ad omnium notitiam Faciat pervenire. Dat. Calend. Februar. Conjlantinop. hnp- DN. JUSTIN. PP. Aug. Anno i S . BASIL. V. C. CONSULE. T 1 T. XVII. UT NEQUE MILES, NEQUE FOEDERATUS observetur domui privatae, aut possessioni alicujus. NOVELLA CONSTITUT. CXVI. Imp. Jusi. Aug. Theodoto Orientalium Fratoriorutn Frafecio. PR/EFATIO. fMJm Domini Dei benevolentia ad custodiam nostrorum subjectorum militarium rerum incipit ordinatio. His enim providen- Sed neque. C. de fipnlchro violato. (16. Nov. 60. c. I. adde /• ait. C. defepulchro violatu. I. i.ß'. de in jus vocundo. I. %6-ff. de judiciis. (17. Fac. Nov. 133. c. 3. infin. (>8. d. I. 2. 1. 3 .ß dein jus vocando. '19. V. §. 9. Inst. de aäionib. (20. Authent. Si quando. C. de constitutu pevun. III? Ut liceat matri & aviae, & aliis parentibus &c. ii 14 tia Dei dispositis , Barbarorum quidem incontinentia refrenatur, Reipublic« vero res augetur. Et quoniam aliqui propris salutis pro nihilo facientes rationem , milites & foederatos , qui debent pro libertate Keipublicx contra inimicos certare , prxsu- munt subtrahere, & in privatas suas occupare utilitates : praevidimus per praesentem legem nostram omnibus interdicere , ut nullum de extero prxlutnant militem in quocunque relatum numero , aut foederatum subtrahere , & in sua domo , aut in propriis habere pcllefliunibus , pro quibus nos multos sustinemus labores : exercentur enim & militant, ut communibus utiles sint rebus. C A P. I. CInt igitur omnes scientes , qui milites aut foederatos aliquos in suis habent domibus aut poifetsionibus, aut qualitercunque observantes . & quasdam eis proprias implentes utilitates x: quod nisi intra triginta dierum dilationem , computandorum ab insinuatione per loca prxientis nostrx dispositionis , eos expulerint: substantiae quidem habentium eos, aut retinentium, publicationi subjectae, fisco applicabuntur : ipsi vero & dignitatibus & militiis , quas habent, expellentur: milites vera & fmderati, qui eos post dilationem observaverint ; non solum militia spoliabuntur , sed etiam ultima sustinebunt supplicia : scientibus etiam uniuscujusque Provincia: judicibus , quia ii aliqui inveniantur in locis, quxlub his sunt exactoribus , aut convictoribus , aut personis aliquibus , jut dominiis, aut possessionibus, aut quibuslibet propriis utilitatibus permanentes , & non celeriter istos comprehenderint, & suppliciis subdiderint, & milites quidem ad numeros suos transmittant , in quibus militant, fce.ieratos 2 vero ad proprias optiones : ipsi decem librarum auri p cenam exigentur, & insuper exilio tradentur , utpote nostras jussiones prxlumentcs negligere. Nemo igitur neque divino quodam typo de hoc forsan facto , neque praeceptis judicum utatur, neque aliquis nostrorum judicum hujus - morti aliquos typos aut praeceptiones judicum suscipiat, sed cum omni celeritate militantes quidem ad proprios numeros, foederati vero ad luas optiones revertantur , & pro communibus certent rebus: nullo enim modo de extero concedimus nostros milites aut fosderatos in quibusdam omnino privatis utilitatibus occupari. EP 1 LOGUS. j- Qux igitur placuerunt nobis, & per praesentem manifestata sunt Legem , tua Eminentia praecognoscens, in hac quidem felicissima Civitate edictis fecundum morem propositis , in Provinciis vero prxeeptiunibus destinatis, omnibus manifesta constituere' festinet. Dat. Id. April. Constantinop. smp. DN. JUSTIN. PP. August. Anno 1;. BAS 1 L. V. C. CONSULE. T I T. XV 1 I 1 . UT LICEAT MATRI ET AVlL, ET ALIIS PARENTIBUS post legitimam partem liberis derelictam , quomodo voluerint residuam facultatem suam disponere ; & alia capitula plura. NOVELLA CONST 1 TUT. CXVII. Jmp. Just. Aug. Toeodoto Orientalium Praetoriorum Profecto. PRiEFATiO. TVIversis capitulis ad nos relatis , necessarium esse perspeximus ^ generali hac Lege disponere. C A P. I. Si quis filiumfamilius heredem inflitnerit , ut pater ipsius ufumfruclum hereditatis non habeat. OAncimus 3 igitur licentiam esse & matri & a vix , aliisque pa- O rentibus , postquam reliquerint filiis partem , qux lege debetur: quod reliquum est sux subftantix, sive in solidum voluerint, sive in partem, filio vel filix, nepoti vel nepti, &de.n- ceps descendentibus donare , aut etiam per ultimam relinquere Voluntatem, sub hac definitione atque conditione, Ii voluerint, ut sater , aut qui ommno eos habent in potestate , in his rebus neque ufumfruclum , neque quodlibet penitus habeant participium. (l. v. I. 31. C. de locuto. (2. I. ult. C. d. t. (3. Authcnt. Excipitur. C. de bonis que Uberis. (4. /. Z. §. 3 Js. it usuris. I. 4. C. de confient, tut. t. 32. versi similis, ff. de excusat. (5. v. tit.js, de tutorie, datis. i. 6. Aufbeut. Si quit liberos. C. de natu- Hxc enim & extraneis relinquere poterant, unde nulla parentibus utilitas nasceretur. Hoc itaque non solum parentibus, sed etiam omni personX licere prxeipimus. §. 1. Res autem ita relictas sive donatas positis sub potestate personis , si quidem perfectx sint xtatis: licet sub potestate sint, licentiam habeant, quo volunt modo disponere. Si vero state minores sint: per quem perspexerit testator, aut donator, hxc gubernentur , donec illi, quibus donata sunt aut relicta , ad perfectam xtatem veniant: licentiam 4 habente testatore, vel donatore, & matri & avix horum , quibus res collatx sunt, ipsarum rerum si voluerint gubernationem committere, licet maritis junctx sint memoratx mulieres : ita tamen , si & ipsx hujusmodi gubernationem suscipere voluerint. Si vero forsan is, qui relinquit, aut donat, nullum his dispensatorem ordinaverit, aut ab eo datus hujusmodi gubernationem subire noluerit, aut non potuerit, aut moriatur, antequam illi perfectx siant xtatis: tunc jubemus judicem 5. competentem curatorem fide dignum cum legitima fidejussione rebus talibus ordinare , qui debeat relictam talibus personis substantiam gubernare atque custodire, donec illi ad perfectam (sicut dictum est) xtatem perveniant. In illis enim casibus legem , qux usum parentibus prxbet, volumus custodiri, quibus non inest specialiter hujusmodi conditio. C A P. II. De eo , qui in aliquo instrumento nominatus est filius. 6 hoc autem & illud sancire perspeximus: ut si quis lilium aut filiam habens delibera muliere , cum qua nuptix consistere possunt, dicat in instrumento, sive publica, sive propria manu conscripto , & habente subscriptionem trium testium fide dignorum , sive in testamento, sive in gestis monumentorum , hunc aut hanc filium suum ejse 7 , aut filiam , & non adjecerit naturalem : hujusmodi filios esse legitimos, & nullam aliam pro-, bationem ab iis quxri, sed omni frni eos jure, quod legitimis filiis nostrx conferunt leges : utpote ipso patre (sicut dictum est) filios proprios eos vocante : ex hoc enim & cum eorum matre monstratur legitimum habuisse matrimonium : ut neque ab ea pro nuptiarum fide alia probatio requiratur. Si autem pater ex ipsa'muliere multos filios habens, uni ex eis testimonium quolibet ex prxdictis prxbuerit modis : sufficere ex eadem muliere natis , ad legitimorum jura patris testimonium uni datum. C A P. HI. De muliere , que fine dotalibus instrumentis nupsit. TJOc quoque prxscnti Constitutioni perspeximus adjiciendum : ut ii quis ex non scripto per affectum nuptialem uxorem acceperit , & ex ea filios procreaverit: soluto autem matrimonio contingat eum etiam aliam ducere conjugem cum dotalibus instrumentis, & ex ea similiter filios procreare : nullum circa paternam hereditatem aliis filiis ex indotata conjuge natis prxjudi- cium fieri : sed cum aliis filus ex secunda natis uxore, qux cum dotalibus instrumentis copulata est, ad patris etiam illos hereditatem vocari , cum etiam ex solo affectu poffit consistere matrimonium. Quod similiter valere volumus , etiam fi prius quidem cum dotalibus instrumentis jungatur aliquis uxori, post illam vero alteram ducat solo nuptiali affectu. C A P. IV. De nuptiis Illustrium , ut cum dotalibus instrumentis siant. L'lUia 8 vero legem 9 dudum protulimus jubentem , aut dotalia fieri documenta , aut alias probationes procedere factas apud Ktclesix defensores , per quas nuptias competat confirmari, aut certe sacramenta prxberi: in prxscnti perspeximus melius disponere ea , qux de bis pridem sancita sunt. Et propterea jubemus eos, qui maximis dignitatibus decorati sunt, usque ad illustres , non ilitet nuptias celebrare , nisi dotalia scribantur iostrumenta : nisi tamen aliquis, antequam mereretur hujusmodi dignitates , ex affectu so '10 duxit uxorem. Tales enim nuptias ante dignitates factas , & post dignitates, legitimas manere prxeipimus, & ex ral. libor. (7. v. Nov. 8Y. c, 1 r. §. 2. adde /. 6. 1. 7. C. dc nuturul. liber, (8- Authcnt. Maximis. C. de nuptiis. Authcnt. Sed novo jure. C. de nuturul. liber. (9. Nov. 74. e. 4. §. 1. ßj 2. c. A a a a 3 his 1115 Avth. Collat. VIII. Tit. XVIII. Novell. CXVII. 11 t6 !hic natos leeitimos esse filios. Postquam vero honorati fuerint, tanter alendi. Et fi i; quidem pater occasionem separationis aliuui huiusinodi dignitatibus : non aliter ducere uxores, nisi j praebeat, & mater ad secundas non venerit nuptias: apud 16 m,- cum dotalibus instrumentis. Hanc autem legis subtilitatem con- trem nutriantur, expensas patre praebente. Si vero per causam ma- ted.mus subjectis nostrae Reiputilicx Barbaris , licet dignitatibus j tris ostendatur solutum matrimonium : tunc apud patrem maneant hujusmodi decorati sint, ut etiam sub assessu pofiint ipsi volen-! filii, & alantur. Si autem contigerit patrem quidem minus idoneum tes contrahere nuptias. Refiquos autem omnes praeter eos, qui I esse , matrem vero locupletem : apud eam pauperes filios manere, maximis i lient dictum est) dignitatibus decorati sunt, cujuslibetj &ab ea nutriri jubemus. Quemadmodum enim filii 17 locupletes sint dignitatis , aut militiae , aut studii , si quidem voluerint, aut potuerint, non prohibemus eos cum dotalibus instrumentis ducere uxores. Si autem etiam hoc non custodierint, & ex solo 1 affectu celebratas nuptias firmas esse sancimus , & ex eis natos, legitimos esse filios jubemus. C A P. V. QS Ut CUM matrimonism rfi sine dote , ist conjux superstes inops, mortui quartam 2 partem accipiat. )Via Z vero legem 4 dudum posuimus praecipientem, ut , fi quis ■ uxorem aliquando fine dotalibus acceperit , cum affectu solum nuptiali, N haue fine causa legibus agnita proiecerit: accipere eam quartam ; partem substantia eius : & aliam 6 post hanc fecimus legem decernentem : fi quis indotatum uxorem per uffeclustt solum acceperit, ist usque ad mortem cum ea vivens , pramoriatu • , accipere fimi liter est eam quartam illiussukstantia portionem : ita tamen ut coguntur matrem egentem alere : ita justum elfe decernimus, & J matre locuplete filios pasci. Quod autem de alenda matre, L filiis indigentibus definivimus, hoc quoque in omnibus ascendentibus descendentibusque personis utriusque naturae valere praecipimus. C A P. VIII. De justis divortiorum causis marito permissis, ig FAUia 19 vero plurimas in veteribus & nostris legibus invenimus causas , ex quibus facile nuptiarum solutiones fiunt: ea causa perspeximus ex his ablcindere aliquas , quae nobis indignae ad solvendas nuptias viste sunt: & eas solummodo nominatim prxsenti inserere legi, pro quibus rationabiliter potest sive vir, sive mulier repudium mittere. Nunc autem causas , ex quibus maritus repudium mittere line periculo potest, & dotem uxoris lucrari, servato in ea dominio ex eodem matrimonio filiis aut filiabus, quibus non extantibus , frui etiam proprietate : lias esse decernimus §. 1. Si non transcendat hoc centum 7 librarum auri quantitatem. In prae-1 contra Imi erium 10 cogitantibus aliquibus conscia est mulier, aut senti melius utramque legem disponentes, sancimus in utroque casu ex talibus matrimoniis natos filios, legitimos elfe , & ad paternam vocari hereditatem : uxorem autem ex utroque horum casuum , fi quidem usque ad tres habuerit filios ejus vir Gve ex ea , sive ex alio matrimonio, quartam partem ex substantia viri accipere. Si autem amplius fuerint filii : tantum in utroque similiter casu accipere jubemus mulie em , quantum uni competit filiorum : ita quippe, ut usum solum 8 in talibus rebus mulier habeat. dominium autem illis filiis fervetur, quos ex ipsis nuptiis habuerit. Si vero talis mulier filios ex eo non habuerit: jubemus etiam dominii jure habere eam res , quas ex viri.facultatibus ad eam venire per praesentem jussimus legem. Quae tamen irrationabiliter exclusa est: in ipso tempore expulsionis partem jubemus accipere , qux continetur hac lege. Virum enim in talibus casibus quartam , secundum priorem nostram legem, ex substantia mulieris accipere, modis omnibus prohibemus. C A P. VI. De Lconiuna est Constantiniana Conßitutione. I Lio indu'itanrer observando , ut Leonis pix memoriae Constitu- -*• tio 9 in omnibus aliis casibus, qui non continentur prxsenti lege, propriam habeat fortitudinem. Constantini vero pix memoris legem 10 ad Gregovium scriptam , & super ea factam interpretationem a Martiano pix memorix , per quam mulierum «onjunctiones (quas Constantini lex 11 abjectas vocavit) ad quosdam dignitatibus decoraros prohibentur, nullo penitus modo valere permittimus : sed licentiam 11 volentibus prxbemus, etfi quibuslibet magnis dignitatibus decorentur, hujusmodi mulieres cum dotalibus instrumentis sibimet copulare. Reliqui vero citra eos , qui majoribus dignitatibus decorati sunt , licentiam habeant hujusmodi mulieres accipere , sive scripto voluerint, sive solo affectu nuptiali : fi tamen liberx sint, & cum quibus liceat nuptias celebrare. C A P. VII. Soluto per repudium matrimonio quomodo est IZ apud quem liberi alantur. lLlud 14 quoque disponendum esse perspeximus, ut, si quando inter maritum & uxorem nuptias solvi contigerit: ex hujusmo- dinati filii, nullo modo sedantur ex separatione nuptiarum , sed ad parentum hereditatem vocentur, ex patris substantia indubi- (1. Nov. 22 .c. 3. d. Nov. 74. c. 4. (2. Nov. 53. c. 6. Nov. Leon. 106. (3. Zutheilt. Praterca. C. unde vir ist uxor. (4 d. Nov. 53. c. 6. (5. Nov. 22. c. >8. Nov. 74. c. 5. Nov. 134. in fin. I 11. de repudiis. (<>. d. Nov. 74. c. ;. (7. d Nov. 22. e. 18. (8 Abrogatur Nov. Leon. 106. 9. I. 9. C. de puelis con- vtnt. (10 l. 1. C. de naturalih. liber. (11. /. 7. C de incest. ist inutit. rtupt. (12. Nov. 78. c. 3. abroga ur /. 16. pr. I. 23. 1. 42. in fit’ 1. 44 ff. deritu nupt. d. I. 7. (13. Nov. 98. c. 2. (14. Authent. Si pater. C. divortio fußo apud quem liberi morari. (i$. v. /. unie. etiam viro suo non indicet. 21 Si autem vir hoc a muliere denun- ciatum tacuerit, liceat mulieri per quamcunque personam hoc declarare Imperio : ut vir mellam ex hac causa repudii inveniat occationem. §. 2. Si de adulterio maritus putaverit posse suam uxorem convinci: oportet virum prius iisscnbvre 2: mulierem , autetiam adulterum : & si hujusmodi accusatio verax esse ostenditur, tunc repudio misto habere virum super ame nuptias donationem , etiam dotem: & ad hoc, si filios n n habeat, tantum accipere ex alia .uxoris substantia , quantum dotis tertia pars esse cognoscitur: ut ejus proprietati & dos, &a nobis definita pcena applicetur. Si enim filios habuerit ex eodem matrimonio: jubemus etiam dotem (fecundum quod de hoc censent leges aliamque mulieris substantiam hilis conservari: & ita adulterum legitime convictum, una cum uxore puniri: & fi quidem habeat uxorem adulter, accipere eam & dotem propriam, & propter nuptias donationem ; & si filios habeat, solo usu mulier fruatur donationis, proprietate fecundum leges filiis servanda; aliam vero mariti substantiam ejus filiis ex nostra largitate donamus : filiis autem non existentihus, antenu- ptialis quidem donationis proprietatem mulieri c001 petere sancimus: aliam vero mariti substantiam omnem fisco secundum 23 antiquas applicamus leges. §. 3. Si quolibet modo mulier vitx viri Fuerit insidiata : aut aliis hoc facientibus consentiens, viro non indicaverit. §. 4. Si cum viris extraneis nolente marito convivatur, aut cum eis lavat. 24 §. $. Si nolente viro foris 25 domum manserit: nisi forsan apud proprios parentes. § 6. Si Circensibus, aut theatris, aut amphitheatris interfuerit ad spectandum , ignorante aut prohibente viro. §. 7. Si vero contigerit, alique.' citra :6 unam prxdictarutn causarum uxorem suam a domo propria expellere, & tila non haliens parentes, apud quos postit manere, ex necessitate foris habitet nocte : jubemus nullam esse marito licentiam, propter causam hanc repudium mittere uxori, eo quod ipse hujus rei auctor existat. C A P. IX. De justis divortii cau/is mulieri 27 concessis. QAusas 28 autem , pro quibus rationabiliter , otest viro ä muliere mitti repudium, ex quibus potest & dotem rec pere , & propter nuptias donationem exigere , similiter filiis servanda donationis prorrietate , aut, filiis non extantibus, habere etiam hujusmodi dominium , has esse solas disponimus. §. 1. Si contra Im- C. d. t. (16. Fac. I. 1. §. 3 ff. de liber, exbib. (> 7 - f- 5 - §■ ‘ss/' de agnosc. ist al nd. liber. (>8- Nov. 22. c. 15 adde Nov. Lee«. 111. 112. (19. Authent. Sed novo jure. C. ad leg. Jul. de adulteriis- (20. c. 9. §. 1. infr. hic. (21. Fac./, l.ff. adleg Pompcj. deparri- c id. I. 1. C. de falsa moneta. I. ult. C. de maleficis. (22. Abrogatur pars /. 30. C. adleg. Jul.de adult. (23. Nov. 134 c. ult. (24. Nov. 22. c. 1$. §. 2. c. 16. §. i. (25. Nov. Leon. 31. in fin. (26. Immo vide Nov. Leon. 30. ist 31. (27. Nov. si. c. 15. §• i. (28. Au- thent. Scd novo. C. de repudiis. IH7 Ut liceat matri & avias , & aliis parentibus &c. ni8 perium ant ipse cogitaverit aliquid , aut cogitantibus conscius non i indicaverit Imperio , aut per se , aut per quamcunque personam. §r. Si quolibet modo vir insidiatus fuerit vita mulieris, aut aliis hoc volentibus sciens non manifestaverit uxori, & studuerit fecundum leges ulcisci, 2 §. z. Si maritus uxoris castitati insidiatus, aliis etiam eam adulterandam tentaverit tradere. §. 4 Si vir de adulterio inscripserit uxorem, & adulterium non probaverit, licere mulieri volenti, etiam pro hac causa repudium destinare viro , & reeipere quidem propriam dotem, lucrari autem & antenuptialem donationem : & pro hujusmodi calumnia, si filios non habuerit ex eodem matrimonio , tantum secundum proprietatem accipere mulierem ex alia viri substantia, quantum ante- nuptialis donationis tertia pars e sie cognoscitur Si autem filios habuerit, jubemus omnem viri substantiam filiis conservari: fir-i mis manentibus , qux de antenuptiali donatione aliis legibus con tinentur: ita tamen , nt etiam propter illatam adulterii accusatio-, nem , & non probatam , illis quoque maritus subdatur suppliciis , | qui esset passura mulier, fi hujusmodi fuisset accusatio compro-| bata. §. ;. Si quis in ea domo, in qua cum sua conjuge commanet, contemnens eam, cum alia inveniatur in ea domo manens: aut in eadem civitate degens , in alia domo cum alia muliere frequenter manere convincitur , & semel & secundo culpatus , aut per suos , aut per mulieris parentes : aut per alias aliquas fide dignas personas hujusmodi luxuria non abstinuerit: li. ere mulieri pro hac causa solvere matrimonium , & rocipere datam dotem , & antenuptialem donationem, & pro tali injuria tertiam partem ittimationis , quam antenuptiaiis facit donatio , ex ejus substantia percipere : ita tamen , ut, si filios habuerit, ulu solo mulier potiatur rerum, quas ex antenuptiali donatione & poena tertiae portionis mariti substantiae acceperit, dominio communibus filiis conlervando. Si autem filios non habuerit ex eodem matrimonio, habere eam talium rerum etiam proprietatem praecipimus. C A P. X. Ut non liceat consensu matrimonium dissolvere , nisi ex causa probabili. (AUia3 vero ex consensu 4 aliqui usque ad praesens alterna ma- trimonia solvebant, hoc de extero fieri nullo sinimus modo, nisi forte quidam castitatis concupiscentia hoc fecerint. Si autem hujusmodi personx filios habuerint: tam dotem, quam antenuptialem donationem eorum filiis conservari disponimus. Si quis autem horum aut maritus forsan , aut uxor , postquam propter castitatem ex consensu solverit matrimonium , inveniatur alias contrahens nuptias, aut luxuriose vivens : jubjemus , si quidem (ficuti dictum est) filii fuerint ex memorato conjugio , super dotem & propter nuptias donationem , eis tradi & proprietatem pene sub- stantix illius, qux convincitur deliquisse personx. Si vero filii minoris sint xtatis : gubernari eos & pasci ab ille parente praecipimus , qui nihil prxsenti legi contrarium egerit. Si autem ambo parentes in hujusmodi vitium incidant, tunc utriusque parentis substantiam filiis applicari: dispensatorem autem eis, qui in minori sunt xtate constituti , ordinari providentia competentis judicis , & aliorum, quibus hxc ex nostris legibus sunt commissa. Si autem filii non sint, utriusque personx substantiam fisci rationibus appli ari, & eos, qui talia deliquerunt, legitimis subdi suppliciis. Aliter enim separationem matrimoniorum fieri ex consensu, nulla ratione permittimus. C A P. XI. j QitoA tempus cxpeclare maritum in expeditione degentem debeat mulier. ("YUod s autem a nobis sancitum 6 elide iis, qui in expeditioni- bns sunt , & in militiis constituti, live milites sint, sive fce- clerati 7 , ii ve scholares, sive alii quidam sub aliqua quacunque militia armata constituti x melius ordinare perspeximus, & jubemus, quantoscunque annos in expeditione manserint, sustinere torum uxores , licet nec iiteras, nec responsum aliquod a suis maritis susceperint. Si qua vero ex hujusmodi mulieribus suum ma- c. 8- §• l-supr. hic. (2 . V. §. S. in sin. bist. de injuriis. (3. Authcnt. shto.l hodie. C. de repudiis. (4. Abrogatur Nov. 22. c. 4. I. 9. C. de repudiis, sed reducitur per Nov. 140. 1(5. Authent. Hodie. C. de repudiis. (6. Nov. 2:. c. 14. (7. v. Nov. 116. t. i. (8. Nov. Leon. 33. (9. Nov. r». e. 6 . 1 , 10. C. Aere- ritum audierit esse mortuum , neque tunc ad alias eam venire nuptias finimus, nisi prius accesserit mulier aut per se, aut per suos parentes, aut per aliam quamcunque personam , ad priores numeri chartularios, in quo hujusmodi maritus militabat: & eos, seu Tribunum (si tamen adest) interrogaverit, fi pro veritate mortuus est ejus coniux : ut illi sacris Evangeliis propositis sub gestis monumentorum deponant, si pro veritate vir mortuus est. Et postquam hxc gesta monumentorum confecta mulier pro suo testimonio perceperit, etiam post hoc jubemus manere eam per unius anni spatium, ut etiam post hunc decursum liceat legitimas contrahere nuptias. Si autem prxterhanc observationem mulier prxsumpserit ad aliud venire matrimonium : & ipsa, & qui ducit eam uxorem, velut adulteri puniantur. Si autem qui sub gestis monumentorum mim jurejurando testati sunt, convincantur etiam falsum postea deposuisse testimonium: ipsi quidem militia denudati, decem auri librarum poenam compellantur exsolvere illi, quem mentiti sunt mortuum esse : ipse vero licentiam habeat, si voluerit, suam 8 uxorem recipere. Si vero scholaris fuerit ille, de cujus morte dubitatio est, ä primis scholx & actuario: fi autem foederatus, ab optione ejus memoratam depositionem accipere ejus uxorem : his observandis & circa alios omnes, qui in armata militia referuntur. C A P. XII. Ex quibus causis matrimonium sine pttna solvatur. pRxdictis itaque causis prospeximus etiam has nominarim adjicere, ex quibus matrimonia sine poena licet transigere: hos est , de iis, qui 9 non potuerunt ab initio nuptiarum misceri suis uxoribus, & qux per naturam viris concessa sunt , agere: insuper de iis viris ac fccminis , qui consistente matrimonio sanctimonialem 10 conversationem & monasterii habitationem elegerint, & de iis personis , qux in captivitate 11 aliquanto tempore detinentur : in his enim tribus casibus , qux de eis prioribus nostris continentur, firma esse sancimus. Memoratas igitur omnes causas , qux in prxsenti nostra lege continentur , solas sufficere jubemus ad transactionem legitimorum matrimoniorum. Reliquas autem omnes vacare prxeipimus, nullamque aliam causam citra eas, qux nominarim iniertx sunt huic legi, posse solvere legitimum matrimonium, sive nostris, sive veteribus legibus continentur. C A P. XIII. Si 12 mulier sine justa causa marito suo repudium miserit. Q Uia vero quxdam mulieres inhoneste volentes vi ver», festinant -propria matrimonia solvere: sancimus, si quando mulier citra aliquam prxdictarum a nobis causarum voluerit matrimonium solvere , licentiam quidem eam non habere hoc agere : si vero permanserit in hujusmodi impia voluntate, & repudium marito transmiserit: jubemus dotem quidem viro dari, communibus filiis secundum legem servandam : si autem filios non habuerit, lircrum fieri marito, mulierem vero periculo judicis negotium audientis tradi Episcopo civitatis, in qua communiter domicilium habuerint, quatenus illius providentia in 13 Monasterium ipsa mittatur , ut quoad vixerit, debeat ibi consistere: & si quidem filios habuerit hujusmodi mulier , duas partes proprix ejus substantix dare tiliis : tertiam vero Monasterio in quod mittitur, applicare jure proprietatis. Sivero filios non habuerit, sint autem ei parentes: duas partes quidem ipsius substantix Monasterio prxberi, ubi mittitur , tertiam vero partem illius parentibus dari: nisi tamen sub potestate eam habentes, irrationabili repudio consenserunt: in hoc enim consentientes , nihil eos penitus ex substantia filix habere permittimus: sed hxc omnia venerabili Monasterio volumus applicari. Porro neque filiis , neque parentibus exstentibus ei, omnem similiter ejus substantiam competere Monasterio. Si vero judex, qui negotium examinat, hoc non fecerit, id est, tradiderit in hoc deprehensam civitatis Episcopo, ut debeat in Monasterium mitti: siquidem in hac felicissima Civitate sit judex, ipse quidem viginti pudiis. (10. d. Nov. 22. c. 5. Nov. 123. c. 39. I. 60. §. 1. ß'. dc danat, inter vir. uxor. I. 53. in sin. I. 56. pr. C. de episcopis. (u. d. Nov. 22. c. 7. (12. Nov. 22. c. 1;. in sin. c. 18 in sin. Nov. 134. c. 11. I. 8- §. 4. /.li. §. i. C. Ac repuA. (13. Adde . C. de bonis qua lib. §. 2. Inst. fer quas personas cuique. (3 tz. 6. Inst. de here ditat, qua ab inteji. I. 2. C. desuis. (4. Nov. 18. c. 4. 1 . uit. C. de suis, abrog. 1 . 9. C. d. t. §. 15. Just. dc bered, qua ab inteji. ($. Autb. Defuncto. C. «d .S’C. TertuU. (6. Eae. I. $.js. de legit, tut. (7. Authent. Item hereditas. C. de bonis qua liber. (8- Abrogatur >'. 13. C. de legit, hered. I. ult. in fin. C. comimm. desiiccejs. (9. Anthun. Cejsunte. C. de legit, heredib. (10. Fac. titt.fi". unde legitim, unie cognati. (11. Kov. 84. e. I. §. I. is 2. (12. c. i.sufr. hic. h ult. C.commun. dtsuccej. d. Nov. 84. c. I. §. 2. (13, Authent. Tom. II. C A P. V. De legitima tutela liberorum , fg’ de matre N avia. PX 2i his autem, qua de hereditate diximus & disposuimus: & qua de tutela sunt, manifesta consistunt. San.itnus enim, unumquemque secundum 22 gradum L ordinem, quo ad hereditatem vocatur, aut solum, aut cum aliis, etiam functionem tutela suscipere: nulla neque in hac parte disterentia introducenda de agnatorum seu cognatorum jure: sed omnibus similiter ad tutelam vocandis, quique ex masculorum, quique ex feminarum prole descenduHt minori conjuncti. Hac autem dicimus , fi masculi 23 & perfecta 24 atatisiinr, & nulla lege prohibeantur tutelam suscipere, neque excusatione competente libimet utantur. Mulieribus enim etiam nos interdicimus tutela subire officium, nisi mater aut avia fuerit. His enim solis secundum hereditatis ordinem L Post fratres autem. C. de legit, heredib. (14. Abrog. I. 3. 1 . 14. §. , C. de legitim, heredib. (15. Abrogat. Nov. 127. c. 1. (isi. Au- ihent. Pest fratres C. de legit, hered. (17. I. n. C.fumil ereife. (18. 1. z. §. z.ff. desuis is legit. I. 14. in fin. I. ult. §. 3. C. delegit heredib. (19. Nov. 18. c. 4. (20. Abrog. L ;. C. delegit hered. (21. Authent. Sicut hereditas. C. dc legit, tui. Authent. Matri. C. quando mulier tut. oßc. (22. Fac. I. 73. pr.fi. dereg.jur. (23'. y. tit. Inst. de legit, patron. tut. iit fin. I. ult.st. de tutelis. I. 3. §. , 'fi de legit, tut. ' (24. I. ult. C. de legit, tut. §. IZ. in sin. Inst. dt excusat, lrst. de siduciar. tut. in sin. B bbb tutelam 112 - Avth. Collat. IX. Tit. I. II. Novell. CXVIII. CX\X. 1124 tutelam subire permittimus, fi 1 inter gesta & nuptiis 2 aliis, & auxilio Vellejani Senatusconsulti renunciant. Hxc enim servantes omnibus a latere cognatis quoad tutelam prsponuntur, testamentariis solis tutoribus praecedentibus eas. defuncti namque voluntatem & electionem praeponi volumus. Si autem plurimi eundem cognationis gradum habentes ad tutelam vocantur: jubemus communiter convenientibus apiul judicem, cui 3 hujus partis •lolieitudo est, unum 4autplures, quanti ad gubernationem substantiae suifieiant , ex ipsis eligi, L den undari, L eum vel eos minoris res gubernare : tutete periculo ; omnibus imminente, qui ad tutelam vocantur , & substantiis eorum minori retate tacite 6 subjacentibus pro hujusmodi gubernatione. C A p . VI. De vi & potestate hujus Constitutionis in personis in rebus. TJjEc autem omnia , qua de succestionibus generis sancivimns , obtinere in illis volumus, qui catholica fidei sunt: in hxre- ticis 7 autem jam a nobis politas leges firmas esse p recipimus, nullam novitatem aut immutationem ex präsent! introducentes lege. Qua igitur per hanc Constitutionem in perpetuum observandam saneivit nostra Tranquillitas, in illis volumus obtinere casibus, qui ä principiis Julii mensis prasentis sexta indictionis seu evenerunt, seu posthac emerserint. Prxcedentes namque casus, qui usque ad memoratum tempus pertranfierunt, secundum veteres leges decidi pracipimus. EPILOGUS. -j- Tua igitur Gloria , per präsentem Legem ä nobis disposita , ad omnium cognitionem venire procuret; in hac quidem regia Civitate edictis consuete propositis : in provinciis autem praceptis dirigendis ad clarissimos Prelides earum : ut nulli nostri Imperii subjectorum iit ignota nostra circa eos mansuetudinis providentia: ita tamen , ut sine omni dispendio civium , aut provincialium , in omni loco prasentis Legis fiat insinuatio. Dat. 7. Cal. August. Septimi- liario in novo palatio DN. JUSTIN. PP. Aug. Imperii ejus anno 13. post Consulatum B A SIL II, V. C. anno tertio. T I T. II. UT SPONS ALITIA LARGITAS SPECIALIS SIT CON- tractus: & de diversis capitulis. NOVELLA CONSTITUI. CXIK. Imperator Justinianus Augustus Petro gloriofijfimn Orientalium Frotoriorum P rufulo. C A P. I. Donatio propter nuptias insinuanda non est. CjjPonsalitiam z largitatem contractum specialem 9 esse , & judicari, & non aliis donationibus eam connumerari, per präsentem sancimus Legem: quoniam pro ea »qualitas dotis offertur. Sive igitur fiat sub gestis monumentorum ejus insinuatio, sive etiam non jubemus eam per omnia suum robur habere tain apud mulierem , quam 10 apud virum , live ab ipso viro , live ab altero aliquo mulieri detur seu conscribatur , vel in viri personam donatio fiat, quatenus ipsas res m nuptialem donationem conscribat. Et hoc valere prscipirnus cujuscnnque sit donatio quantitatis, vel fi non (licuti dictum est; insinuetur. C A P. II. Minor bi testamento servos manumittere potest. ]?T 11 hoc quoque presenti Constitutione sancimus: ut licentia fit minoribus m ipsotemport, in quo 12 licet eis testari de alia substantia , etiam suos servos in/ultimis voluntatibus manumittere, nullo eis impedimento »tatis 13 faciendo : sed vacante lege , qu» hoc primitus prohibebat. C A P. III. Ut non aliter credatur instrumento de altero instrumento facienti mentionem , jam» ß idipßun. probetur. £T 14 hoc insuper jubemus : ut fi quis in aliquo documento alterius faciat 1; mentionem documenti: nullam 16 ex hac memoria fieri exactionem, nisi 17 aliud documentum , cujus memoria in secundo facta est, proferatur: aut alia secundum lege* probatio exhibeatur, quia & quantitas , cujus memoria facta est, pro veritate debetur: hoc enim etiam in veteribus legibus-invenitur C A P. IV. De appellationibus. WOc 18 quoque sancimus : ut siquando appellatione sequuta in novissima induciarum die, aut pars utraque, aut iulus, qui appellatione usus est , occurrerit, & suam prafentiam manifestaverit Judici futuro appellationis examinare judicium, aut Consiliariis ejus, aut qui lites intromittunt, & Judex eum in definitis diebus suscipere differat: milium pi»judicium partibus aut uni earum ex hoc penitus fieri, sed & post hoc examinari appellatione» hujusmodi, & sententia legitima terminari. U A P. V. De retractationibus sententiarum P. Pnetorio. ^Liud 19 ad noc capitulum nostra indigens providentia prospexi- mus emendare. Quia enim nustrse Leges decernunt, fiquando gloriojijsimi Profecti sacrorum P,cetariorum sententiam protulerint uutlum 20 appellationem adversus eam ofierri: sancimus , quoties sententiagiorioliflimorum Praefectorum cujuscunque regionis proferatur , & imus forsan litigantium putaverit se gravari, habere eum licentiam petitionem offerreglorioiiffimis Prsfectis, qui sententiam protulerunt, aut eorum Consiliariis, aut caulas introducentibus, intra decem dierum inducias post prolatam sententiam: ut hoc subleeuto , non aliter exeeutioni sententia contradatur, nili prius fidejutsiones dignas praebuerit victrix pars , tanto quantitatis , quanta; fuit condemnatio : ut ß post hanc retractationem molo legitimo procedente sententia resolvatur 2 1, res ei cum augmentis legi - tiniis restituatur. Si vero intra memoratas decem dierum inducias post prolatam sententiam non obtulerit libellum is, qui putat se lxsum : jubemus eatis» exeeutionem sine fidejuffore procedere, retractationis jure servando illi, qui se gravatum putaverit. C A P. VI. Si minor viginti quinque annis restitutionem adversus aditionem hereditatis petere voluerit. 22 lr.ee quoque sancimus: u> li contigerit minores velleseabs- tinere 23 ab Hereditate in se devoluta , & .1 se suscepta : si quidem omnes creditores prisentes fuerint inilli- locis, in quibus in integrum restitutio postulatur, vocentur ä judice creditores: & prxientibus omnibus, ab hujusmodi hereditate se minores abstineant. Si vero omnes aut aliqui creditorum absentes fuerint: jubemus minores volentes hoc agere, locorum judicem, in quibus ipsi degunt, adire: illum vero per consuetas citationes vocare creditores : &, ii intra spatium trium mensium nusquam appareant creditores, licet minoribus fine periculo ab hujusmodi hereditate abscedere: judice providente, apud quem agitur in integrum restitutio, ubi debeant hereditär!» res inobiles & immobiles custodiri: quantitate quippe harum, publica descriptione sub gesti» monumentorum manifestanda. C A P. VII. De proscriptionibus , alias , de mala fide possessoris res alienantis. j^Ursns 24 sancimus : ut si quis mala fide rem possidens, aut pei venditionem , aut per donationem , aut aliter hanc rem alie- (I. I. 2. 1 . 3. C. quando mulier tut. ofiic. Nov. 22. c. 40. (2 Nov. I5S- abrogatur Nov. 94. c. 2. (3. v. 1 . 1. in fin. I. 27. fi', de tutorib. dat. (4. Adde 1 . 3. §. 8- fi' de admin. &peric. tut. (;. v. tit. C. deperic. tut. (6. I. 20. C. de admin. tut. (7. v. Nov. 115. c. 3. §• 14- (8. Autbent. Eo decursum. C. de donat, ante nupt. (9. Adde Nov. 61. c. 1. 1 . 20. C : de donat, ante nupt. §. 3. vers.sed nos. Inst. de dona- iionih. (io. Mutat. Nov. 127. c. 2. (i 1. Authent. Sed hodie. C. qui manumittere. (t2. Abrogatur §. 7. versfcdcum. Inst. quib. ex caufis manum. Q13. Adde/, ici.ff. de legat. 1. i. 4, C. qui manumittere. (14. Authcnt. Si quis in aliquo. C. de edendo. (15. Fac. /. 5. j f. somit. ercisc. I. 2. fi. de fide instrum. L 7. C. de edendo. (16. Immo vide /- 37- §• fi . detegat. 3. (17. I. nit. fi. de probaiionib. (18. Aufbeut. Si appeiiatione. C. de tempor. gfi reparat, appcli. (19. Autbent. silice supplicatio. C. de prccib. Imperat, offerend. (20. /. unie. §. I. fi. de ojfic. preef. preet. I. 17.fi. deminorib. I. unie. C. de sent. prcef. preet. (21, l. 11. fi. de appellat. (22. Autbent. Si omnes. C. fi minor ubferedit. (23. I. 7. §. 5. /. 29. §. ult.fi'. de minorib. I. $7. §. 1. fi. de acquir. vel omitt. hertdit. (24. Autbent. Malo fidei. C. de profer, longi tewp. net 1125 De alienatione, & emnhytevsi, & locatione, &c. 112 ‘nj net: qui vero putat easdem res competere sibi, hoc agnoscens, ir- tra decem annos inter prssentes, & viginti inter absentes, non contestatus fuerit secundum leges emptorem , aut donationem accipientem , aut ilhrm , ad quem res alio quolibet modo transht® sunt: eum, qui tales res habet, firme eas habere, post decennii videlicet inter prxlentes , & vicennii inter absentes decursum: Si autem ignorat verus alienatarum rerum dominus, & quia res ei competunt, & quia alienatio facta est: non aliter hunc excludi, nifi per tricennalem prxfcriptinnem : non valente dicere eo, qui res hoc modo possidet, quia ipse bona fide possidet, quando ipse a mala fide polfidente hoc accepit. C A P. VIII. De absentibus U pratentibus iit decennii proscriptione. F)E I praescriptione vero decennii hoc ordinare prospeximus: ut siquando quispiam in pnedicta decennii temporali proscriptione in quibusdam quidem annis prsiens sit, in quibusdam vero absens: alios tantos ei annos super decennium adjici, quantos ex ipso decennio absens fuit Hac autem omnia, qua de temporali proscriptione decrevimus, non in proteritis, sed in futuris , & tantum post präsentem legem negotiis atque causis valere prscipimus. C A P. IX. De testatore non cogendo propria manu nomina heredum scribere. Q Uia 2 vero ante Z hanc legem protulimus, ut testator aut manu - propria , aut per testes , nomina heredum scribat in testamento : agnovimus autem ex hujusmodi subtilitate plurima testamenta destructa, testatoribus non valentibus 4 hujusmodi custodire subtilitatem , aut forsan nolentibus scire aliquos suam voluntatem : jubemus licentiam quidem este volentibus hoc servare in propriis testamentis : si enim hoc non observant, sed secundum priscam consuetudinem restentur, etiam lie firmum testamentum esse sancimus, Lvs per se aliquis, live per 5 alterius personam nomen heredis inscripserit: fi omnino reliquam legitimam observationem in testamento testator observaverit. C A P. X. De rebus immobilibus , quo locis venerabilibus pertinent. T Egem 6 vero , per quam sanximus non transferri ad alias res, qua ad nostram domum ex venerabili Ecclesia pervenerunt, vacare sancimus tam in iis, qua jam ad nostram domum legitime pervenerunt, quam qua postea pervenire futura sunt. C A P. XI. De Lege Falcidia in rebus alienari prohibitis cejsunte. 7 CI 8 quando autem aliquis testamentum faciat, & aliquam rem o immobilem sua familia aut alteri cuicunque persona nomine legati reliquerit, & specialiter dixerit, nullo tempore hanc rem alienari, sed aut apud heredes, aut apud successores illius, cui relicta est, permanere : in hoc legato jubemus Falcidiam Legem locum penitus non habere : quoniam alienationem ejus testator ipse prohibuit. Hac autem obtinere pracipimns in illis casibus, qui nondum judiciali decreto, aut per amicabilem conventum, aut quolibet modo legitimo decisi sunt. E P I L 0 G U S. t Eminentia igitur tua, qua per präsentem Legem in perpetuum valituram nostra sanxit Tranquillitas, edictis quidem in hac regia Civitate propositis, praceptis autem ad omnium provinciarum judices destinatis, ad omnium notitiam venire procuret. Dat. 13. Cal. Februar. CP. Dom. JUSTIN. PP. Aug. Anno * BA- SIL. CONS. T I T. III. DE ALIENATIONE, ET' FMPHYTEVSI, ET LOCA- tione, & hypothecis, & aliis diveisis contractibus in universis locis rerum sacrarum. 9 NOVELLA CONSTITUT. CXX. hnp. Justin. Aug. Petro glorioßjf. Orientalium Praterie- rum 1’rastcio. P R /E F A T I 0 . ^JUltis & diversis legibus super alienationibus, & eRiphytevsibni, & locationibus , & reliquis adminilirationibus ecclesiasticarum rerum plantantibus, pravidimus omnes präsent i comprehendere Lege. C A P. I. De alienatione es empbytevfi rerum Ecclesia. CJAncimus itaque nullam habere licentiam ordinatores rerum hujus regi® Civitatis, sanctiffim® majoris Ecdeli®, aut Orphanotrophii, aut Nosocomii, aut Xenodochii, aut Ptochotrophii, aut alterius venerabilis domus in hac regia Civitate, sive in ejus finibus constitutae, exceptis venerabilibus Monasteriis, aut vendere, aut donare, aut commutare , aut subalterno dono dare, aut alio quolibet modo alienare rem immobilem, aut civilem annonam, aiirrusticum mancipium : nisi 10 ad imperialem domum commutatio lola tacta est: Sed neque (de 11 colonis juste) dari quidem concedimus. Emphytevses 12 vero a prxdicta sanctissima majore Ecclesia regia: Civitatis, & commemoratorum locorum fieri jubemus in personam ejus, qui accepit, & aliis duobus deinceps heredibus, & non amplius de sexta parte instantis canonis dimittimus ei, qui emphytevsis jure accdperit. De competentibus vero proastiis ipsi sanctitlimx majori Ecclesia:, & nominatis venerabilibus domibirs i.i hac regia Civitate, aut in ejus regione aut mansione constitutis: jubemus, liquidem haec reditus habeant integro canone, ab iis Ordinatoribus, qui regunt ipsa venerabilia loca, In empbytevfim secundum pratdictum modum accipienti, & aliis duabus successionibus dari, & nullam omnino relevationem, sed augmentum fieri. Si vero non habeant ipsa proastia aliquos omnino reditus: licentiam prxbemus Ordinatoribus venerabilium locorum in alia quantitate hoc (sicut pnedictum est) in emphytevsim dare. §. i. Si vero contigerit quamlibet rem ex aliquo praedictorum locorum venerabilium emphytevtico jure datam, aut in imperialem domum, aut in sacrumnostrum aerarium, aut in civitatem aliquam , aut in curiam, aut in aliquam venerabilem aliam domum pervenire: licentiam praebemus Ordinatoribus venerabilium locorum, ä quibus a principio emphytevsis facta est, mox ut pervenerit in unam prodictarum personarum ipsa emphytevsis, manifestare suam voluntatem intra biennium , & aut äb iis derelinqui eandem rem, ad quos pervenit, & annuam pensionem, quae pacto continetur, inferri, aut hoc recipere empbytevfi soluta, eo quod hoc sibi prodeste existimant. §. 2. Si 13 vero quxdam sunt loca aut ipsi sanctissima: Eccleli® majori, aut alicui venerabilium domorum competentia, in quibus antiqua: habitationes depositae sunt, & ex quibus 14 nullus praebetur reditus: praedictae vero venerabiles domus, quibus competunt haec loca, reaedificare non possunt, licentiam damus ipsis Ordinatoribus earum in emphytevses perpetuo jure tradere ipsa loca: ita tamen, ut emphytevsis in tertia parte pensionum , quae ex habitationibus adhuc stantibus colligebantur, ex principiis temporis empliytevseos procedat: ant si emphytevta maluerit, magis sub isto pacto accipiat loca, ut primitus aedificet, & ex adjectis illic per sstimationem pensionibus medietatem partis dari venerabili domui, a qua ipsa loca accepit: & hoc fieri concedimus: utatur ergo hujusmodi emphytevta & illic inventa de depositis habitationibus materia. C A P. II. Si quis usus nomine rem Ecclesia habere voluerit. CI 1; vero aliquis voluerit quamlibet rem immobilem nomine 16 0 usus accipere k sanctissima majore Ecclesia regi® Civitatis, aut (i. Autber.t. Qy.odfiquis. C. d. t. (2. Authent. Et non observato. C. de testa-,nent. (3. I. 29 l. 30. C. de testament. Nov. 66. c. I. §. I. Nov. 107. c. 1. §. 4. litjl. de testament. (4. Fac. Nov. Leon. 69. (5. Abrogatur d. I. 29. /. 30. d. Nov. 66. c. 1. §. 1. §. 4. Infl. de testam. (6. Nov. 55. c. 1. (7. Adde /. ult. C. de rebus alienis non tlienand. (z. Authent. Sed is in ea. C. ad leg. Falcid. (9. I. 14. C. de sacros, tcclcs Nov. 7. (10. d. Nov. 7. c. 2. (u. I. 24. §. t. C. de sacros, eccles. d. Nov. 7. in pro/. §. 1. (12. d. Nov. 7. c. 3. (13. Authent. Si quus. C. de sacros, eccles. (14. d. Nov. 7. c. 3. §. 2. (15. Authent. Hac usus. C. de sacros, ecchs. (16. d. Nov. 7. c. 4. Bbbb 2 unius. i 127 Avtli. Collat. IX. Tit III. Novell. CXX. 1128 unius memoratarum venerabilium dumorum , non aliter hoc accipiat nisi aliam rem mox dormnn jure prieouerit, ex quo eandem rem 'accepit, tantum habentem reditum, quantum habeat res qum ei datur : & non majoribus fiici praelationibus praegravatam : ut post ejus mortem , aut post tempus, in quo datio ulus convenit, non transcendentem videlicet accipientis vitam, utra que res integra & in dominium & in usum in eandem venerabilem domum perveniat. C A P. IIT. Ut liceat usque ad XXX. annos res eccleßafticas locare. T Ocationes vero ab ipsis venerabilibus domibus fieri concedimus in quantolcunque contrahentibus annos placuerit, non tran- ieendentibus videlicet XXX. annorum temporibus. C A P. IV. Ut liceat res Ecclesa immobiles pignori obligare. Cl vero contigerit aliquam praedictarum venerabilium domorum " nomine fiscalium tributorum, aut alterius cujuslibet supervenientis necessitatis venerabili domui, pecuniis egere: liceat ejus ordinatoribus immobilem rem aut supponere aut dare in speciale pignus, & creditor pnflideat eandem rem, & ejus fructus colligat, & reputet sibi tam in his creditis pecuniis, quam in usuris, non autem majoribus quam quartam partem centesima;. Si vero persolverint debitum propositi ejusdem venerabilis domus , aut ex fructibus adimpleatur creditum : redeat iterum res ad venerabilem domum , ex qua data est. C A P. V. De empbytevji tif hypotheca rerum Ecclejite. ■pMphytevses vero hypothecas, & ultra quinquennium volu- mus i fieri ä sanctissima majore Ecclesia regia: Civitatis conscientia & consensu beatissimi hujus Civitatis Episcopi & Patriar- «hae: jurantibus praesentibus Deo amabilibus Oeconomis & Chartulariis ejusdem sanctiffimie majoris Ecclesiae, quod non ad praescriptionem juris ejus contractus efficiatur. In aliis vero venerabilibus domibus, si quidem sint Chartularii, ipsos aequali modo jurare prassen te eo, qui praeii venerabili domui. Si vero non sint Chartularii , ab his , qui praesunt venerabilibus domibus , propositis sanctis Evangcliis contractum fieri in scriptis cum jurejurando addito hujusmodi instrumentis, quod non ad Iasionem aut praescriptionem venerabilis domus contractus efficitur. §. i. Oeconomis z vero & Orphanotrophis, & reliquis venerabilium domorum Ordinatoribus, nec non omnibus Chartulariis, & parentibus eo lum , & filiis, & aliis, qui per genus eis, vel nuptiarum jure conjuncti sunt, interdicimus einph.ytevfim & locationes sive hypothecas rerum ipsis venerabilibus domibus competentium, aut per femetipsos, ani per interpositam personam accipere: scientibus «is, quod si tale aliquid siat, & hoc invalidum erit: & omnem substantiam tam eorum, qui accipiunt, quam Oeconomorum & Chartulariorum & Ordinatorum , quibus secundum prodictum modum conjuncti sunt, in venerabilem domum , de qua rem ucipiuat,. poli obitum eorum pervenire jubemus. C A P. Vi. De rebus aliarum Ecclejiarum extra Civitatem Canstantinopoli fanant. ■pThoe quidem super iis , qui majoris Ecclesias sunt, &prodicta- Aj rum venerabilium domorum , quae sunt in hac regia Civitate, vel ejus circuitu adhaerentium disposuimus. In aliis vero sanctiffi- inis Ecclesiis, &Monasteriis, & Xenodochiis, & Nosocomiis, seu reliquis venerabilibus domibus, qua: in omnibus provinciis nostrae Reipublic* politae sunt, verum etiam Monasteriis in hac regia Civitate ,. & ejus circuitu adhaerentibus, consequenter definire praevidimus. §. i. Licentiam z igitur damus praedictis venerabilibus domibus non,solum ad tempus emphytevsim facere immobilium rerum sibi competentium , sed & perpetue h*c eis emphytevtico jure volentibus dari. Etsi quidem fanctiffim* Ecclesiae sint, vel aliae Venerabiles domus, quarum gubernationem loci fanstiffimus Episcopus aut per fe, aut per venerabilem chorum Clericorum faceret, cum voluntate eorum & consensu fieri hujusmodi contractum, jurantibus praesentibus: Oeconomis & Administratoribus , & Char- C 1 - V. Nov. 67. c. 4. (2. Autheni. shnbuscunque. C. de sacros. eccles (z. dutkent. Perpetua. C. d. t.. (4. Authent. Hoc jus. C.de sacros cccles. v. Nov. 4*,. c. I. Nov. 54. c. 2. A T ov. 67. c. 4. (6. Adde U 7. infin.Js, de paelis. I. 3 .js. quod cujuscunque univers tulariis ipsius venerabilis domus , quod cx hac emphytevsi nullum damnum eidem venerabili domui infertur. Si vero Ptoehia aut Xenones, aut Nosocomia, aut reliquae venerabiles domus sint propriam administrationem habentes: Ii quidem venerabilia oratoria esse contigerit, cum voluntate majoris partis ibidem ordinantium Clericorum , necnon & Oeconomi. Si vero Xenones, aut Ptochium , aut Nosocomium , aut alia lit venerabilis domus, apud prepositum ipsius fieri contractum , jurantibus Ordinatoribus ea- rundem venerabilium domorum in prosentia Deo amabilis Episcopi, a quo proponuntur aut ordinantur, quod nihil ad laesionem aut proscriptionem ipsarum venerabilium domorum de hujusmodi contractu efficitur. §. z. In venerabilibus vero Monasteriis Primates eorum cum ampliore & majore parte ibidem deservientium Monachorum contractum efficiant, in praedictis vero omnibus jubemus inscribi instrumentum cum jurejurando, quod non ad lssionem aut proscriptionem earundem res agitur. Hac vero observatione hujusmodi procedente, relevationem non amplius fieri i sexta parte reditus, quem habet res, qus in emphytevsim datur. Quiecun- que vero de lapsis domibus competentibus venerabilibus domibus, qua in regia sunt positx Civitate, superius disposuimus: hae in his venerabilibus .domibus valere proripimus. Huc 4 etiam super ipsis \ encrabilibus domibus definire providimus, ut ii quiedairt ex eis sive pro publicis collationibus, live pro alia necessaria causa ejusdem domus debitis obnoxia fiant, & non est possibile de rebus mobilibus eadem persolvi debita: primo 5 quidem ordine in speciali pignore dari rem immobilem creditori, ut ejus fructus colli- gens, reputet libi tam in ipsis debitis mutuis pecuniis, quam in usuris non amplius quarta parte centesima. Si vero noluerit isto modo debitum transigere, jubemus per eos quidem, qui a sanctiffi. mo Patriarcha ordinantur, live Metropolitae, sive alii Episcopi sint, sive Archiinandritae, sive Orphanotrophi, aut Nosocomi, ! aut Xenodochi, aut aliarum venerabilium domorum Ordinatores, apud sanstiffimos Patriarchas , a quibus ordinantur, aut proponuntur, monumenta fieri, & cum jurejurando Ordinatorum, & consensu amplioris 6 partis in eis deseivientium debitum manifestari: & quia non est potlibile de rebus mobilibus istud persolvi: per eos vero, qui a Metropolitis ordinantur, sive Episcopi sint, live Archimandritae, sive Orphanotrophi, sive Ptochotrophi, aut aliorum venerabilium locorum Ordinatores, apud eos similiter Metropolitas Episcopos hujusmodi monumenta conscribi} ab illis vero Episcopis , qui aut ä Patriarchis , aut a -Metropolitis Episcopis ordinantur, & habent sub propria jurisdictione aut Monasteria, aut Ptoehia, aut Xenones, aut Nosocomia, aut alias venerabiles domos, sub similem modum fieri gesta: ita tamen, ut sive apud Patriarchas, iiv« .pud Metropolitas, live apud Episcopos alios hujusmodi gesta fiant, nullum pro his dispendium aut expensam venerabiles domos sustinere. Propterea enim volumus de cieteroapud judices provinciarum, aut defensores locorum hujusmodi monumenta a memoratis personis sive domibus agi, ut nullum dispendium sentiant. Postquam vero ista subsecuta fuerint apud memoratos fanctiffimos Patriarchas , apud Metropolitas, aut alios Episcopos , tunc per prodictos Ordinatores debitricis domus venerabilis in scriptis in publico civitatis loco proponantur per viginti dies: & isto modo hortentur eos, qui emere voluerint immobilem rem: ut qui plus probet, aliis proponatur. His vero omnibus procedentibus, venditionem fieri, pretio modis omnibus pro debito dando : ut non aliter habeat emptor munitionem, nisi pretium pro ipso debito persolvatur, & hoc evidenter inscribatur, quod nihil ad Iasionem aut proscriptionem ejusdem venerabilis domus efficitur. Si vero fecundum prodictum modum emptor hujusmodi rei non inveniatur: jubemus creditorem ex jure prodictarum venerabilium domorum, quod pro soluto dicitur, eandem accipere possessionem, justa & districta aestimatione facta: & addita in pretio decima parte univers* aestimationis, in ipsa quantitate accipere rem creditorem pro solutione, certo dominio possessurum: ita tamen, ut Ordinatores debitricis venerabilis domus, & amplior pars deservientium, hujusmodi venditionibus consentiant. Quod autem probetur in hoc immobilis res, non per electionem creditoris detur, sed secnn- J- 14 -Js depositi, l. 3. §. i.js. de admin. & petic. tut. I. li-js- isc reb. auth. jud. pojs. I, 2 .js. de curat, hon. I. %.Jf. de decretis ab ord. 1. 45 * C. de decurionib. §. 1, laß. desatisd, tut , dum 1129 De alienatione , & emphyfcevsi , & locatione, &c.' dam xquitatem : aliud quidem fructiferarum , aliud vero possessionum Herilium ejusdem venerabilis domus, & in reditu earum , & in fiscali solutione & reliquis ordinationis. §. 3. Si vero quis aut Episcopo , aut Oeconomo , aut Ordinatori cujuslibet venerabilis domus, fi ve in regia Civitate , sive in provinciis constituta pecunias credidit, aut posthac crediderit: jubemus neque eis hoc reputari 1 pro venerabili domo , nisi primitus ostenderint, quod in utilitates pradicta venerabilis domus ista profecerunt, neque ipsum creditorem , aut heredes ejus contra venerabilem domum ,habere aliquam pro ipsis actionem, nisi monstraverint, quod in utilitatibus venerabilis domus competentibus pecunias profecerunt: sed contra mutuas accipientem pecunias, aut heredes ejus, proprias moveant actiones. C A P. VII. De permutatione rerum ecclejiaflicarum. IJOc 2 vero jubemus, ut excepta sanctissima majore Ecclesia re- A giaCivitatis, & venerabilibus Orphanotrophiis, Xenonibus, &Ptochiis, qua sunt in regia Civitate,' sub ejus constitutis ordinatione, licentiam esse omnibus sanctissimis Ecclesiis, & venerabilibus domibus , necnon & Monasteriis , tam in hac regia Civitate , quam in diversis provinciis constitutis, permutationes z adinvicem facere, quando utrique venerabili domui servatur indemnitas, consentientibus in scriptis aut per depositiones hujusmodi contractui non solum Ordinatoribus utriusque venerabilis domus, sed etiam ampliore parte in eis deservientium. Ea vero,qua ab imperiali domo in quamlibet venerabilem domum pervenerunt, aut postea pervenerint, nullo modo vendi , aut pignori supponi, aut permutari, aut omnino alienari concedimus, neque si ad alteras venerabiles domos tale aliquid egerint. §. 1. Et 4 quoniam cognovimus ab aliquibus fieri alienationes 5 monasteriorum, ut hac a sacra figura in privatorum conservationem transferantur: & hoc omnibus medis prohibemus. Si vero tale aliquid factum deprehendatur: licentiam praebemus sanctissimo loci Episcopo hoc Monasteriis vindicare, & in antiquam figuram reducere. Si 6 vero quis de prxdictis venerabilibus domibus, qua in hac regia Civitate , sive in aliis provinciis sunt , (excepta sanctissima majore Ecclesia regiae Civitatis) praedium habeat plurimis fiscalibus tributis gravarem , cx quo nullus inferatur reditus venerabili domui: licentiam praebemus ejusdem venerabilis domus Ordinatoribus tale praedium alienare quolibet modo voluerint: ad perfectam securitatem ejusdem venerabilis domus, gestis monumentorum videlicet in hujusmodi alienatione conficiendis ab illis, a quibus Ordinatores talium locorum praeponuntur sive ordinantur , & jurantibus in sanctis scripturis praesente Antistite ejusdem venerabilis domus, & ampliore parte in ea deservientium, quod neque per proditionem, neque per gratiam , aut quamlibet praescriptionem alienatio fiat, sed ut servetur immunitas eidem venerabili domui. Oeconomis vero & Ordinatoribus Clericorum , & Chartulariis ubicunque venerabilium domorum constitutarum, aut parentibus eorum & filiis, & quibus facundum genus aut secundum matrimonii jura conjunguntur, locationes, aut emphytevseis, aut emptiones, aut hypothecas rerum immobilium ipsis venerabilibus domibus competentium subire aut per le, aut per interpositam personam , fecundum quod & iis , qui in regia Civitate sunt, prohibemus. C A P. VIII. Si emplytevta Eccleßee per biennium in solvendo canone cejsaverit. [7 vero quis aut locator, aut emph^tevta alieujus rei competentis aut sanctissima majori Ecclesia, aut alteri venerabili domui in quolibet loco nostra Reipublica constituta, aut deteriorem faciat rem, quam quidem aut accepit, aut post hoc acceperit, aut per biennium 8 non intulerit, quod ab eo promissum est , em- phytevticum aut locationis canonem : damus licentiam venerabili domui, ex qua locatio aut emphytevfis facta est, & qua debentur solum pro pracedente tempore,’ & antiquum statum locata sive imphytevtica exigere , & ejicere de emphytevsi ,- sive de loca- S 1 ' (2. Authent. Hoc jus. C. desacras. _ rizo tione non 9 valentem de emponematis actionem aliquam contra venerabiles domos movere. Sivero noluerint pradicti Ordinatores expellere eum, exigi quidem eum pnecipimus, qua pro locatione sive emphytevsi debere agnoscitur: usque ad'definitum vero tempus completum, sibi datam rem tenere eum-, &, quae placita sunt, dare. Si vero refugiat, licentiam praebemus prepositis eorundem venerabilium locorum indemnitatem venerabilibus domibus de ejusdem rebus fieri, non valente neque his de emponematis aliquid praetendere. C A P. IX. Ut liceat pro redemptione captivorum res immobiles Ecclesiis alienare. ^Anctiffimas vero Ecclesias [omnes seu Oeconomos] civitatun* praecipimus alienare res immobiles pro captivorum 10 redemptione: nisi sub hac conditione possessiones aliqui eis dederint: ut nullo modo has alienent. Hoc autem concedimus, ut Hierosolymorum 11 sanctissima Eclesia licentiam habeat domos competentes ei non positas in eadem sancta Civitate vendere, non minori pretio, quam de pensionibus ejus in quinquaginta annis colligitur: ut ex earum pretio reditus meliores emat. Si vero quidam cuilibet venerabili domui, sive in hac regia Civitate, sive in provinciis posita steriles posseffiones donaverint, aut vendiderint, aut ali» modo concesserint, aut dereliquerint: jubemus pro talibus rebus nullam Iasionem sustinere venerabilem domum , in quam hujusmodi posseffiones pervenerunt: aut fiscalium nomine, aut alterius cujuslibet causie gratia praegravari: sed omne hujusmodi' onus i« dantes & eorum heredes recurrere : necessitatem habentibus recipere datas hujusmodi posseffiones , & restituere de propria facultate venerabili domui omne damnum, quod ex hujusmodi occasione ei contigerit. Si vero 12 etiam talis dolus in re subsecutus est, ut aliquae pecuniae pro hoc venerabili domui darentur, & eas jubemus in proprium lucrum venerabilem domum habere , steriles vero res ei, qui dedit & heredibus ejus omnino restitui. §. 1. Ad, hac jubemus, ut nulla necessitas sanctissimis Ecclesiis, vel aliis venerabilibus locis tam in regia Civitate , quam in omnibus Reipublica nostra provinciis positis inferatur, posseffiones steriles aut frugiferas ubilibet constitutas emere : ut non inveniantur per haue occasionem , & quas habent perdere , aut debitis obnoxiare. Sivero quis voluerit rem immobilem nomine usus accipere ah aliqua pradictarum venerabilium domorum (secundum quod superius de venerabilibus domibus , qua in regia Civitate sunt posita,, disposuimus) non aliter hoc accipiat, nisi aliam mox rem dominii jure prastiterit venerabili domui, a qua eandem rem acceperit, tantum habentem reditum, quantum habet res,, iqua ei datur, & non majoribus tributis gravatam : quatenus post ejus transitum , aut tempus, in quo datio usus est placita, non transcendens scilicet ejus, qui acceperit vita tempus: utramque rem integro jure , & fecundum- dominium & secundum usum in ipsam venerabilem domum pervenire. Et hoc quidem de immobilibus rebus jubemus. GAP. K. De fueris visis cujusque Ecclesiis vel oratorii. r\E sacris autem vasis iz competentibus sanctissima majori Ec» clefia regia Civitatis, aut aliis venerabilibus oratorii domibus,- in qualicunque loco nostra Reipublica positis, generaliter constituimus, ut non aliter hac vendantur, aut supponantur,- nisi pro captivorum redemptione. Si 14 vero sunt plura vasa in aliqua memoratarum venerabilium domorum, nullum necessarium usum facientia, & contigerit hujusmodi venerabilem locum debitis aggravari , & non sint alia manifesta res immobiles , de quibus debeant debita reddi: licentiam ei damus, gestis monumentorum (ficuti superius dictum est) constitutis pradicta superflua vasa aut aliis venerabilibus locis necessaria [non] habentibus vendere, aut conflare, & similiter vendere, & eorum pretium- in debitum pr*t bere: ut non immobiles res alienentur. de jure emphyteut'. (9, fi. Nov. 123-, c. 6 . infin. v . ..... ecflef (3. Nov. 54. c. 2. (4. Jhitbsnt. Multo magis. C. de sa- (11. Nov. 40. (12. Nov. 7. c. ult-.. crosscoies. (;. Nov. 7. c. 11. (6. Authent. stem pnedimn. C. 1(14. Authent. DrteUrea, C. i.t,- issaerqf.. eecles. (7. Authent. Qui rem £*. d, t. (8- v. l. i. C, j' Sb bb Nov. y. c. 3. §. 2. (10. Nov. (13, /. 2i- C. de sacros, etcles, 6 & F, Avth. Collat. IX Tit. III. c. sgg. Novell. CXX. c. fgq. 1,92 C A P. xi. Quibus panis I subjiciantur , qui präsentem Constitutionem violaverint. OI * vero praster hac, qua inserta sunt praesenti legi, contractus ö g a( . f U p er competentibus rebus mobilibus & immobilibus uni memoratarum venerabilium domorum, reddi quidem eidem sanctissima; Ecclesia sive venerabili domui rem , super quam tale aliquid subsecutum est, cum medii temporis fructibus: maneat autem apud eam & pretium aut antidorum 3 , aut quod pro permutatione , aut alia qualibet occasione datum est ei. Si vero emphytcvsis agatur praeter huc , qua disposita sunt a nobis, reddi fanctilsims Ecclesiae, sive venerabilibus domibus vel locis eandem rem jubemus, & em- phytevticum, secundum quod placitum est, dare, & pactum finiri secundum virtutem emphytevticalium instrumentorum. Si vero donetur res ecclesiastica , aut alterius venerabilis domus , & hanc reddi sanctissima majori Ecclesia, aut aliis venerabilibus domibus cum medii temporis fructibus, & tantum aliud, quantum valebat ipsa res. Si vero hypotheca contra haec dentur, creditor, quod ci debetur, perdat, & res venerabili loco reddatur: tabellionibus prafumentibus praeter hanc nostram legem talibus ministrare instrumentis, perpetuo exilio condemnandis. Si vero aliquid ante hanc nostram legem secundum antiquas Constitutiones factum est : hoc jubemus omnibus modis propriam virtutem habere. Omnia vero, quae contra antiquas leges facta sunt , revocari sancimus, & res, quae contra virtutem earum data est , venerabilibus domibus reddatur, & de extero secundum präsentem legem omnia fieri disponimus : vacantibus posthac aliis omnibus Constitutionibus, quae super talibus casibus du dum loquebantur. EPILOGUS. f Eminentia igitur tua , quae per praesentem Legem in perpetuum valituram nostra sanxit Tranquillitas , inconvulsa observare festinet: edicto in solennibns & legitimis locis per decem dies proposito: & nullo pro tali occasione in provincias destinando. Nos enim providemus, quali modo sine collatorum lusione omnibus prasens nostra generalis Constitutio manifesta fiat. Dat. 7. Id. Maji, Constantinop. DN. JUSTIN. PP. August. BAS1LIO , V. C. CONS. T I T. IV. ” UT PARTICULARES USURARUM SOLUTIONES IN 4 DUPLUM COMPUTENTUR. NOVELLA CONSTIT. CXXI. Itnp. Justin. August. Basilio Prasidi Tarst. PR/EFATIO. pUm Decuriones videamus nobis instare precibus , & libenter iis indulgeamus : merito sane legibus contrarias artes , & per fraudem excogitatas confessiones valere non concedimus. C A P. I. TjOcuerunt enim Potentiam nostram Eusebius, L Aphthonius.qui ■ Lj ' Demetrio nepotes extiterunt, nati ex Palladio Demetrii filio : quod is Demetrius Artemidoro per causam mutui quingentos aureos debuerit, in quam summam etiam usuras stipulatus sit. Nupere vero sacram prodiisse formam , qua voluerit, Ji duplum debiti solvatur, ut nulla contra ipsos secundum Leges nojtrus supersit exactio. Artemidori autem creditoris successores Epimachum , & Artemonem dixisse , mentitos 6 ipsos in precibus, neque ncftro dignandos auxilio : cum debito plene fati sfnilum non fuerit, sed so 'i nongenti quadraginta novem aurei persoluti sint. Ajunt enim supplices, patrem suum Palladium una cum Demetrio patre ejus & Paulo octingentos fexaginta septem solvisse aureos. Sed Artemonem & Prifcia- nam Artemidori filios, qui Epimachi & Artemonis illius alterius avus fuit , dixisse: particularem se solutionem sorti non adjungere, sed omnia velle reputari in usuras ; hac item innuere sententiam provincia Prasidis , esi propterea cxegijfe Palladium pro priore quingen- (r. Adde Nov. 7. c. 5. 6 . £si 7. (2. Authent. Qui res. C. de sacros, tccles (z. Nov. 7. inpr . /. 14. §. 1. C. de sacros, eccles C4. Adde Psov. 138. Nov. 160. in pr. I. xo. I. pen. §. i. C. de usuris. I, *6, §. t.js. de condiil. indeb, l, 4, in sin. st', de nautico fetorum aureorum fteneratitia syngrapha alteram aureorum sexingen. torum. Solvisse autem ipsi (inquiunt diversis temporibus, & Pali ladium aureos septuaginta duos, & Eufebium atoue Aphthonmni decem , ut inde colligatur nongentorum quadraginta novem aureorum summa. Eum vero, qui controversis audientiam 1 rubuerat' cum in animo non revolveret, quod totius accusationis eadem causa esset: non admisisse ipsos, sed voluisse in fexingentos eos aureos sortis condemnare. Petieruntque , ut hae neeeffitate eximerentur: & collecto universo debito quingentorum aureorum " si quinquaginta unum adhuc solverent, qui reliqui essent ad mille solidorum quantitatem, tam universo debito liberarentur quam fceneratitiam sexingentorum aureorum syngrapham reoi- perent. C A P. II. QUm igitur leges7 nostra nihil ultra duplum solvi velint: & nos in hoc tantum differentiam habeamus cum prioribus, quod illa quidem debita constituant usque ad duplum, si nulla particularis facta fuisset solutio: nos vero recipiamus, ut particulares etiam solutiones debita dissolvant, si usque ad duplum pertingant: sancimus, ut secundum hoc fiat computatio: & si tantum hi peri solverint, quantum adhuc ad mille aureos deest, recuperent etiam fceneratitiam sexingentorum aureorum syngrapham , ne debitum ex hac causa multipliciter exigi deprehendatur. EPILOGUS. f Qua itaque nobis placuerunt, & per hanc sacram pragmaticam declarantur formam : ea studeto Magnificentia tua eifesttii & fini tradere, tam ea interpretatione, qua de hac causa in sententiis, quorum supplices meminerunt, facta est, abolita, quam omnibus , qua per obreptionem L ex una tantum parte confecta sunt, aut conficientur, vacantibus. Divinitas te servet per mnl- tosannos, frater juciindillime. Dat. 17. Lai. Maji, Conflammo, BEL1S. V. C. CONS. T I T. v! EDICTUM 8 PIENTISStMl DOMINI NOSTRI JUSTINIANI DE FORMULA ARTIFICUM. NOVELLA CONSTIT. CXXII. P R rE F A TI 0. QOgnovimus , quomodo post castigationem Domini Dei benignitate immissam , qui negotiationes & ludos litorarios exercent, diversi etiam generis artifices , & agricola, insuper & nauta:, cum potius meliores fieri deberent, lucri cupiditati le dediderint, & duplicia tripliciaque pretia ac mercedes prater veterem consuetudinem requirant. C A P. I. ■y Istim igitur est per sacrum Edictum omnibus interdicere detestandam istiusmodi avaritiam , & ne quis in posterum cujus- cunque disciplinae aut artis Magister, qualiscunque etiam negotiationis negotiator, qualiscunque demum agricnlturx agricola, quam vetus consuetudo ferat, plus pretii mercedisve nomine exigat; jubemus vero etiam , ut adisicioriim , & colenda terra, aliorumque operum mensores nihil amplius operariis imputent, & illis antiquam consuetudinem confervent. Hac autem observare jubemus & eos, qui quaiiacunque opera demandant, & eos, qui aliqua redimunt. Si quidem ncc ipsis amplius, quam mote constitutum sit , dare concedimus. Sciant vero, qui quicquam amplius, quam pro veteri consuetudine requirunt, quod triplicem quantitatem in fiscum inferre cogentur , si supra id, quod ab initio constitutum fuerit, cepisse illos quicquam aut dedisse ostensum sit. EPILOGUS. f Hac porro inquiri ac vindicari jubemus & ab Excellentia tua, & ä gloriosilfimo felicis hujus urbis Prafecto. Volumus enim per vos ab huius nostri Edicti transgressoribus constitutam multam exigi, pcenifque illos subdi: ita, ut quae vobis parent cohortibus, quinque librarum auri multa incubitura sit, si quid ex iis, qui a nore Ediil. Jußin. 9. c. g. d. I. pen. §. I. C. de usuris. (6. v. I. 7. C. de divers, rcscript, (7. v. d. I. penult. §. I. C.dt usuris. (8- Edici. Justin. 6. nobis ii?4 1 J 33 _De fanftiffimis Episcopis & Deo amabilibus &c. nobis constituta sunt, neglectum Fuerit. Dat. r. Calemi. April DN. j USTIN. PP. Aug. post BELISVa T I T. VI. DE SANCTISSIMIS EPISCOPIS i ET DEO AMA- B 1 L 1 BUS ET REVERENDISSIMIS CLERICIS , ET MONACHIS. NOVELLA CONSTITUT. CXXIII. Imperator Justinianus Augustus Fetro gloriofißmo Magistro sacrorum nostrorum officiorum. PESFATIO. nE gubernatione Sc privilegiis , aliisque diversis capitulis ad Fanctiisimas Ecclesias , «sc alias venerabiles domos pertinentibus, jam quadam disposuimus 2: super sanctissimis autem Episcopis, & Clericis, & Monachis diuiiun in diversis Constitutionibus disposita , cum competenti correctione hac comprehendere Lege prospeximus. In editionibus Ualoandrinis dtue hic pagina: infarciuntur , qua nec in Scrimgericma editione , nec in meis rnanu- Jcriptis referiuntur. Contius. C A P. I. De ordinatione Episcoporum. 3 ^Ancimus igitur, quoties opus fuerit Episcopum ordinari , Clericos ct Primates Civitatis, cujus futurus eit Episcopus ordinari, mox in tribus 4periunis decreta facere , propositis eis sacrosanctis Evangelist , periculo suarum animarum di.entes in ipsis decretis . quia neque propter aliquam donationem , neque propter aliquam pro- mijjtonan , aut amicitiam , aut aliam quamlibet causam , sed scientes cos recta (st Catholica fidei , (st honesta 5 ejse vita , & Uterus 6 nosti , hos elegerunt 1 (st quia neque uxorem , neque pilos 7 aliqui eorum habent , neque concubinum aut filios naturales cognoscant eos babuistc , aut hubere t sed & si prius uxorem aliquis ex eis habuit , ipjum est unam g , (st pr.mum, (st neque viduam , neque viro conjunctam , neque legibus 9 aut sacris Constitutionibus interdictum; sed (st, quod neque curialem to aut officialem hunc este cognoscunt j aut fi curiati vej officiali subjacet fortuna, sciunt , eum in momtsterio non minus quindecim 11 annis monasticam converjationem implevisti. h. 1. Hoc quoque decretis oportet inferi, quia non minus quam triginta quinque 1 r atatts annos habet is , qui eligitur ub eis , qui co- pwjcunt personum: &. ex trium personarum, pro quibus talia decreta facta lunt, melior ordinetur electione & periculo ordinantis. Curialem vero vei officialem , qui, sicut dictum est, quindecim 13 ann.s in monasterio conversatus est, & ad Episcopatum provocatus, linctum esse propria fortuna: ita tamen , ut liberatus ä curia, quartam partem ime iubstantiie sibi retineat: reliquis ejus rebus fecundum nostram legem curiae & fisco vindicandis. §. 2. Damus autem licentiam decreta facientibus, si quempiam laicorum praeter curialem & officialem , dignum memorata electione esse putent : hunccum aliisduobus Clericis aut Monachis eligere: ut fi laicus hoc modo ad Episcopatum eligatur, non repente Episcopus ordinetur, sed prinio Clericis non minus tribus mensibus connumeretur, & ita sanctas regulas & quotidianum Ecclesiae ministerium edoctus, Episcopus ordinetur, qui enim alios debet docere , post ordinationem ab aliis doceri non debet. Si vero (ut evenit in quibusdam locis) non inveniantur tres persanae ad talem electionem opportuna, liceat decreta facientibus in duabus & in una persona decretum facere : eos tamen omnes jam dictas a nobis habentes testationes. Sivero, qui debent Episcopum eligere, citius ipsa decreta intra sex menses non faciant : tunc periculo propria anima ille, quem competit ordinare Episcopum , ordinet, omnibus aliis, quat diximus, observandis. Si quis autem citra memoratam observationem Episcopus ordinetur, jubemus hunc omnibus modis Episcopatu depelli. Sed etiam illum , qui praeter hoc praesumpserit ordinare, segregari uno aiino ä sacro ministerio, & omnem ejus substantiam , quae quolibet tempore aut modo in ejus dominium deducta est, propter culpam , quam fecit, dominio Ecclesias, cujus Episcopus est, vindicari. C A P. II. De accusatoribus Episcoporum. 14 Cjl quis autem electum ad ordinationem Episcopatus accusaverit ia qualibet causa, quae possit secundum leges aut canones ejus impedire ordinationem , differatur hujusmodi ordinatio : & prius contra eum propositam causam sive praesente accusatore i; , & ab eo propositam causam exequente, live etiam deficiente per tres menses suam accusationem implere : diligenter examinari ab illo , ä quo futurus erat Episcopus ordinari: & si quidem obnoxium eum accusator invenerit, prohibeatur ordinatio. Si vero obnoxius npn ostendatur, ordinatio quidem non impediatur: accusator autem, sive non probaverit, sive etiam fugit propositam a se accusationem, a Provincia, in qua habitat, abjiciatur. Si quis autem ante examinationem accusatum ordinaverit, ordinatus quidem ä Sacerdotio repellatur: qui vero talem ordinare festinaverit, superius dictae subjaceat poena, tam annali prohibitioni sacri ministerii, quam etiam ut omnes ejus res Ecclesia! vindicentur. §. 1. Prae omnibus illud servari sancimus, ut nullus per suffragium 16 auri, aut aliarum rerum , Episcopus ordinetur. Si quid autem t.nle committatur: ipsi semetipfos, & 17 dantes, & accipientes, & mediatores eorum, fecundum sacras Scripturas & sanctas regulas damnationi subjiciunt: & propterea qui dat, & qui accipit, & mediator ejus factus, Sacerdotii aut Cleri honore removeatur: quod 18 autem pro hac causa datum est , Ecclesia illi vindicetur , cujus voluit Sacerdotium comparare. Si vero laicus forte pro hac causa aliquid accipiat, aut mediator rerum factus est: datas res in duplum eum exigi jubemus , Ecclesia vindicandas. Non solum autem , qua secundum hiinc modum dantur, vindicari pracipimus: sed etiam omnem cautionem pro hoc quolibet modo expositam , & pignorum vel fidejulsorum dationem, vel oblationem , & omnem quamlibet aliam cautionem vacare sancimus. Et qui super hoo promiffionem accepit, non solum profeffionem reddat: sed etiam aliud tantum, quantum professio continet, exigatur, quod debet Ecclesia dari. C A P. III. Si quis Episcopus ante ordinationem vel poßea Ecclefiee res obtulerit I (st quid pro cathedratico dari conveniat. CI quis autem Episcoporum sive ante suam ordinationem, vel post 0 ordinationem voluerit proprias res, aut partem earum Ecclesia offerre 19 , cujus Sacerdotium accepit: non prohibemus ; & omni condemnatione & poena prascntis legis liberum eum effe sancimus : sed etiam omni laude dignum judicamus: quoniam hoc non est emptio , sed oblatio. Pro consuetudinibus autem illa sola permittimus praberi ab ordinatis Episcopis , qua subsequenter präsent! legi inserta sunt. Jubemus igitur beatissimos Archicpifcopos & Patriarchas, hoc est , senioris Roma , & Constantinopoleos, & Alexandria, & Theopoleos, & Hierosolymorum , siquidem consuetudo habet Episcopis & Clericis in eorum ordinatione, non minus quam viginti auri libras dari, ipsa solummodo praberi, qu» consuetudo recognoscit: plus autem ab hac quantitate nihil supra viginti auri libras praberi: Metropolitas autem a propria Synodo, aut a beatissimis Patriarchis ordinatos, & alios omnes Episcopos , qui ant ä Patriarchis, aut a Metropolitis ordinantur , dare pro inthronisticis quidem solidos centum: notariis autem ordinantis, & aliis ministrantibus ei, & solennster accipientibus, solidos trecentos. Si vero Ecclesia reditus minus quidem quam triginta auri libras per annum reddant, non minus autem quam decem: dari pro inthronisticis solidos centmn: aliis autem omnibus , qui ex more capiunt, solidos CC. Si vero minus quidem quam decem , non minus autem quinque auri libras Ecclesia reditus effe contigerit: pro inthronisticis quidem dari solidos quinquaginta : omnibus (i. Lib. 1. C. 3. (2. Nov. 6. (3. Nov. 137. c. 2. (4. /. 42. m pr, C. de episcopis. (5. Nov. 6. c. 1. pr. (6. d. Nov. 6. r. I. §- 2. tz. 5. (7. d. c. i. §. 4. (8. d. c. I. §. 3. (9. v. tit. C. de inceft. (st inutil. nv.pt. (io l. 4. I. 12. I. ;z. C. de episcopis. (u. §. i. infr. h. c. (st c. 15. («. Nov. 137. c. 2. (13. in sin. pr.supr. h. c. (14. 1 i. Nov. 137. c. 3. (1;. Nov. 6. c. 1. §, io. (16. d. c. 1. §. 5. §. 9. c. 16. in/r. hic. (17. v. /. ult. in fin. C. ad leg. Jul repetund. (18. Authent. sffiodpro. C. de episcopis. (19. c. 16. in fin. infr. hic. autem H35 Avth. Collat. IX. Tit. VI. Novell. CXXIII. autem aliis ex consuetudine percipientibus solidos ducentos. Ii autem minus quam quinque, non minus autem duas aun libras Eccleli® reditus habeat, pro inthromsticis solidos decem & octo - omnibus autem aliis ex consuetudine percipientibus lo- lidos xxiv. Si autem minus tres, non autem quam duas auri libras quantitas redituum Eccleli® comperiatur, dare pro inthronst, 'eis quidem solidos duodecim , pro omni vero alia consuetudine solidos sex. Episcopum enim Ecclesiae minus duas auri libras reditus habentem , neque pro intbronisticis, neque pro alia qualibet consuetudine dare aliquid permittimus. Haec autem, qua: praberi disposuimus i, primus Presbyter ordinantis Episcopi & Archidiaconus suscipientes , ex consuetudine percipientibus dividant h®c. Igitur jubemus haec omnibus modis observari : ut non ex talibus occasionibus Ecclesiae debitis praegraventur , & Sacerdotia venalia 2 fiant. Si quis autem ultra quantitatem ä nobis definitam pro inthronisticis aut consuetudinibus quolibet modo pnesumat accipere : jubemus quicquid plus acceperit , triplum ex rebus ejus vindicare Ecclesiae dantis. Sed liaec quidem pro Episcoporum ordinatione dicta sint. C A P. IV. Ut Episcopatus a servili , est alscriptitia fortuna hominem liheret. pOst 3 ordinationem vero servili & adscriptitia fortuna Episco- pos liberos esse praecipimus , nili curiales aut officiales citra praedictam observationem ordinentur : tales enim Episcopatu remotos , curiae aut officio restitui jubemus: ut non ex tali fortuna Sacerdotio fiat injuria. Illos autem , qui ante hanc nostram Legem ex curiali fortuna inveniuntur Episcopi ordinati, hujusmodi quidem fortuna liberos esse sancimus : legitimam vero partem ex propriis rebus curiae, & fisco dare: sic tamen , ut «ullam immunitionem ecclesiastica jura sustineant in rebus, quas in Episcopatu acquisitas , Ecclesiae eorum competere disposuimus. Si vero contigerit ordinatum Episcopum sub proprii parentis potestate esse: ex ipsa ordinatione suae 4 potestatis C A P. V. De Presbyteris , £st Diaconis , est Subiiaconis cognutienis jure ad tutelam vel curam vocatis. ■p\Eo $ autem amabiles Episcopos & Monachos, ex nulla Lege tutores , aut curatores cujuscunque person® fieri permittimus: Presbyteros autem , & Diaconos , & Subdiaconos jure & lege cognationis tutelam aut curam suscipere hereditatis permittimus, proprio & solo gradu cognationis ad tutelam & curam vocatis, hujusmodi suscipere administrationem permittimus : si tamen intra guatuor menses, ex quo vocati sunt, apud competentem judicem scripto declarent, talem administrationem propria 6 voluntate suscepisse. Et si quis eorum forsan hoc fecerit, nullum ex hoc in alia tutela aut cura praejudicium patiatur. C A P. VI. Ut Clerici ä muneribus personalibus fst negotiis fecularibus 7 abstineant. CEd neque fieri susceptorem aut exactorem fiscalium functio 0 num , aut conductorem publicarum aut alienarum possessionum , aut curatorem domus, aut procuratorem litis-, aut fidejussorem 8 pro talibus causis Episcopum, aut Oeconomum , aut alium Clericum cujuslibet gradus, aut Monachum proprio nomine , aut Ecclesiae, aut Monasterii sinimus : ut non per hanc occasionem & sanctis domibus damnum fiat, & sacra ministeria impediantur. 9 Si autem Ecclesiis aut Monasteriis possessio- nes quadam adjacentes inveniantur, & voluerint dispensatores ipsarum venerabilium domorum in conductionem aut emphytev- fim has accipere: tunc omnibus Clericis & Monachis pro his causis in ipso instrumento sub gestis monumentorum consentientibus & manifestantibus pro utilitate venerabilium domorum hoc fieri: talem conductionem &emphytevfim procedere sinimus. Sed etiam ipsis sanctissimis Ecclesiis & aliis venerabilibus domibus nz6 (1. Adde 'Nov. ;6. (1. v. §. S . Inftit. ie rer. divis. §. 2. Infl. de inutil.flipul. I. (>. in pr.st'. de contrah. empt. I. 83. §. 5. js. de verb. cblig. A i, §. I. jj\ de lege Jul. ambitus. (3. Authent. Episcopalis. C. de episcopis. (4. Nov. 81. c. 3, (;. Authent. Presbyteros, post leg. 52. C. de episcopis (6. v. I. 52. pr. C. d. t. (7. 1 . »7. in pr, C. d. t. adde -Vor 1 . Leon. 68. (8. A T ov. Leon. 86. Canon, damus licentiam conductiones & emphytevses facere adinvicem: L Clericis similiter propriarum Ecclesiarum possessiones conducere & gubernare , cum voluntate tamen Episcopi & Oeconomi permittimus: exceptis personis, quas per aliam Legem hoc facere prohibuimus. Si quis autem contra ea, qu® dicta sunt aliquid fecerit, si quidem Episcopus fuerit, omnes ejus res, ex qualibet causa vel persona , sive ante Episcopatum , sive post hoc fuerint ad eum venientes, ejus Eccleli® vindicari sancimus. SI autem Oeconomi , aut alii Clerici fuerint hoc delinquentes: pecuniariam eos pinnam, qualem Episcopus eorum probaverit exigi Ecclesiae vindicandam : cum etiam conductionem teionio* rum , aut cujuslibet possessionis , aut publicarum collationum perceptionem , aut exactionem , aut folicitudinem domus eis credentes, aut fidejussores eos pro memoratis causis suscipientes : nullam contra Ecclesiam, aut Monasterium, aut res ejus aut gubernantium, aut contra illas personas , quibus crcdide' rint, aut contra facultates, aut fidejussores eorum habeant astio. nem. Illi vero, qui publicarum collationum , aut tributorum susceptionem , aut conductionem , aut exactionem memoratis personis crediderint, aut fidejussores eos acceperint: fi quod publico damnum contingat, hoc ex propria facultate restituere compellentur. C A P. VII. Ise Episcopus dicendi testimonii causa evocetur. ■MUtli vero judicum 10 licebit, Deo amabiles Episcopos cogere ad judicium venire pro exhibendo testimonio 11: sed judex mittat 12 ad eos quosdam ex personis ministrantium sibi: ut propositis sanctis Evangeliis, secundum quod decet Sacerdotes, dicant, quae noverint. C A P. VIII. Ne propter quamlibet causam Episcopus ad secularent judicem trahatur. CEd 13 neque pro qualibet pecuniaria causa, vel criminali Episcopum ad judicem civilem , aut militarem , invitum producere aut exhibere citra imperialem juffionem permittimus: sed judicem, qui tale aliquid , sive exscripto, sive ex non scripto prasumpierit imperare , post cinguli privationem, viginti libratum auri pcenam exsolvere jubemus Ecclesi® , cujus Episcopus produci aut exhiberi jussus est: exeeutorem similiter post cinguli privationem, & verberibus subdenduns, & in exilium deportandum. C' A P. IX. Ne Episcopi proprias Ecclestas relinquant. 14 Interdicimus autem Deo amabilibus Episcopis proprias relinquere Ecclesias, & ad alias regiones venire. Si vero necessitas faciendi hoc contigerit: non aliter, nisi cum literis beatiffimorum Patriarch® aut Metropolit®, aut per imperialem videlicetjuflionem hoc faciant: ita tamen, ut nec illis Episcopis, qui sub beatiffimo Arcbiepifcopo Coadkantinopoleos & Patriarcha fuerint, liceat citra permiffionem ejus, aut noftr® jussionis, ad regiam Civitatem venire. Si vero etiam secundum hunc modum Episcopus cujiiscun- que loci profectus fuerit, non amplius uno 15 anno suam relinquat Ecclesiam. Episcopos autem in regiam Civitatem, sicut ditium est , venientes, cujuslibet fuerint Dioecesis, pr® omnibus ire ad beatiffimum Archiepifcopmn Constantinopoleos , & ad Patriarcham , & ita per 16 eum ad nostram introire Tranquillitatem. Citra autem hanc nostram dispositionem aut proficiscentibus, aut ultra definitum unius anui tempus extra suam Ecclesiam facientibus moram, primum quidem 11011 ministrari ab Oeconomis propria Ecclesi® expensas : deinde admonere cos per literas Sacerdotum, sub quibus agunt, ut revertantur ad luas Ecclesias: differentes autem reverti, fecundum sanctas revocari regulas: & nisi intra definitum ä sacris canonibus tempus revertantur ad luas Ecclesias, ipsos quidem ab Episcopatu expelli, alios autem pro eis meliore« ordinari secundum praesentis Legis virtutem : hoc ipio & super Clericis valituro cujuscunque ordinis fuerint aut ministerii. Apost. 19. (9. Fac./. 37. §. 4 .ff. de receptis. I. 52. §. I. in st». C.it episcopis. (10. Authent. Sed judex. C. d. t. (11. Adde /. 7 - /• 8- C. d.t. (12. v. I. 2. §. 1. C. de jurejur. propter calumn. (1 3 ■ tbent. Nullus episcopus. C. de episcopis. (14. Adde Nov. 6. c. IZ- (1;. d. Nov. 6 . c. 3. addeA^v. 67. c. 3. (16. d. Nov. (<■ c. 3. C A P. U3 7 De sanctiffimis Episcopis Sc Deo amabilibus &c. . CA P. X. Ist Archiepiscopi & Patriarch >- §• 3 C. de epife. aud. Nov. Leon. 87. (4 i. 30. C. de episcopis. (5. Authent. Si quis episcopum. C d.t. (6. Nov. 6. r. 4: Nov. 137 c. 1. (7. Authent. Presbyterum. C■ de episcopis. (8- Mutat. Nov. Leon, 16. 75- (9 . Authent. Diae onißm C. de episcopis. (10. I. 9. C. d. t. Nov . 6. c. 6. (n. Nov, Leon 3. Tom. II. pro examinatione, quam pro multis causis, quas in Episcoporum ordinationibus sancivimus. Si vero futurus ordinari Diaconus non habuerit uxorem (sicut prius dictum est) conjunctam sibi: non aliter ordinetur , nisi prius ab ordinante eum interrogatus promiserit , pojfe paß ordinationem offne legitima uxore honefte vivere : non valente eo , qui ordinat, in tempore ordinationis permittere Diaconum aut SubJiaconum post ordinationem uxorem accipere. Is autem , qui permittit 11, Episcopus, expellatur ab Episcopatu. Si vero post ordinationem Presbyter, aut Diaconus, aut Subdia- conus uxorem duxerit: expellatur 12 a Clero , & curias civitatis illius, in qua Clericus erat, cum propriis rebus tradatur. Si vero Lector secundam 13 ducat uxorem , aut primam quidem viduam, aut separatam 4 viro , aut Legibus vel sacris Canonibus interdictam , nequaquam ad alium ecclesiasticum ordinem provehatur.: sed & si quolibet modo ad majorem ordinem perducatur, expellatur eo, & priori restituatur. C A P. XV. Quibus casbtis curiales Clerici ordinari possunt. ^JEd 14 neque curialem 15 aut officialem Clericum fieri permittimus : ut non ex hoc venerabili Clero injuria fiat. Si vero tales personx in Clero constituantur, tanquam nec ad ordinem perducti, propris fortuns restituantur, nili forsan monasticam vitam aliquis eorum non minus quindecim 16 annis implevit; taks enim ordinari prseipimus, legitima videlicet parte curis L fisco danda, si in Clero constituti, Monacho condecentem vitam impleverint. Si vero post Clericatus honorem aliquis eorum uxorem duxerit , aut concubinam habuerit, curis & officio , cujus fortuns subjacebat , reddatur : etiam fi Maxime tali ecclesiastico gradu tenebatur, in quo quis constitutus non prohibetur sacris Canonibus & Legibus uxorem accipere. Hoc autem & super aliis omnibus Monachis tenere sancimus, qui de Monasteriis ad quemlibet eccIesialJicum transferuntur gradum , etiamsi nulli Fortuns subjecti fuerint. Et generaliter sancimus, nulli 17 licere in quolibet ecclesiastico gradu constituto , discedere ab eo , L secularem fieri: scientibus tale aliquid facientibus , quia & quasi apposito sibi cingulo aut dignitate , aut militia nudabuntur, & curiali fortuns propris Civitatis tradentur. Qui autem ante nostram Legem Clerici ordinati sunt ex 18 curiali fortuna : per substitutas personas pecuniaria munera complere , a corporalibus autem liberos servari. C A P. XVI. Ut ordinationes gratis 19 fiant. CEd neque Clericum cujuscunque gradus dare aliquid ei, 4 qu# ordinatur; aut alii cuilibet perfons permittimus: solas autem prsbere eum consuetudines 20 iis , qui ordinantium ministrantes sunt , ex consuetudine accipientibus , unius anni emolumenta non transcendentem. In sancta vero Ecclesia, in qua constituitur, sacrum complere ministerium , & nulla penitus propriis Clericis dare pro sua insinuatione: nec ob hanc causam propriis emolumentis aut aliis portionibus hunc privari. Sed neque Xenodochum, aut Nosocomum , aut Ptochotrophum , aut alium quemlibet venerabilis domus gubernatorem , aut qugmeunque ecclesiasticam seli- citudinem agentem , dare aliquid ei , 4 quo constituitur, aut alii cuicunque perfons pro commissa sibi gubernatione. Qui vero prx- terhxc, qus disposuimus, aut dat, aut accipit. aut mediator 21 fit, Sacerdotio aut Clero hujusmodi commissx sibi cujuscunque gubernationis nudabitur : iis , qus accipiuntur, vindicandis venerabili loco, cujus talis persona ordinationem aut solicitudineni aut gubernationem accipit. Si autem secularis fit, qui accipit’ aut mediator factus est : quod datum est, dnnium repetitur, & venerabili loco, in. quo talis persona ordinationem aut gubernationem , aut solicitudinem susceperit, prsbeatur. Si quis autem Clericus cujuslibet gradus, sive gubernator cujuslibet venerabilis domus , aut ante ordinationem commissam sibi cujuscunque guber- ■ nationis aut solicitudiuis , aut postea aliquid voluerit suarum rerum jofferre 22 Eccleiis , in qua ordinatur, aut loco, cujus gnhernn- | (12. Nov. 22.c. 42. (13.1Lc.42. (14 Authent SedneqneC.de ! episiopis. (15. Nov. 6. c. 4. t. 53. pr. C. de episcopis. (16. c. 1. j i» pr./upr. hic. (17. Nov. 6. c. 7. (18. v. /. 21. C. dc episcopis. (\. c. 42. infr. hic. Nov. 6. c. 2. -Vov/24. c. 4. Nov. 25. c, 1. in fin. Nov. 133. c. 4. c. 5. 1. 29. C. de episcopis. (2. Nov. 96.C. 2.§. i. (3. v. I. 2. §. Z.^- de/tt.irc. (4. Nov. 134, c. 9 .in M. (5. Autheni. Sed hodie, C, de episcopis. (6> Nov. 137. c. 1. cuniaria causa, cnjuscunque sanctitatis sit , sive a Clerico, five a quolibet in militia constituto admonitionem suscipiant, aut in regia Civitate, aut in Provinciis, quibus degunt: nec amplius qua- tuor siliquis dare permittimus. Si vero ex nostra juilione aut ad judicem , aut ad beatissimum Patriarcham missus exeeutor in alias Provincias, admonitionem offerat alicui memoratarum personarum : non ultra unum solidum accipiat. Si vero pro una eadem- que causa multas ex memoratis personis admoneri contingat, unam & solam personam pro omnibus sportulas dare sancimus. Episcopus vero pro rebus Ecclesia: fu* nullam exactionem molestiamque sustineat sportularum , si pro talibus causis admoveatur exactio t actiones videlicet contra Ecclesiam propositas Oeconomis suscipientibus, aut illis, qui in eam causam ordinati iunt. Qui ver* contra hxc exigere sportulas praeiumpserit: in duplum quod accepit, exactae persons reddere compellatur: &, si quidem militat, cingulum perdat: si vero Clericus fuerit ,1a Clero removeatur. C A P. XXIX. Ne Clerici mulieres supcrinduBas 6 in propriis domibus habeant , Episcopi vero r.uilas. pResbyteris autem & Diaconis , & Subdiaconis , & omnibus i« L Clero conscriptis, non 7 habentibus uxores fecundum sacros Canones , interdicimus etiam nos fecundum sanctarum regularum virtutem , mulierem aliquam in propria domo superinductam habere: tamen citra matrem , aut sororem 8, aut filiam , & alia« personas, qua omnem suspicionem effugiunt. Si quis autem absque hac observatione mulierem in sua domo habet, quae potest ei suspicionem inferre , & semel, & secundo ä suo Episcopo , aut i suis Clericis admonitus, ne cum tali muliere habitaret, ejicere eam de sua domo noluerit: aut accusatore apparente approbetur inhoneste cum muliere conversari: tunc Episcopus ejus fecundum ecclesiasticos Canones de Clero eum amoveat, curi* civitatis, cujus Clericus erat, tradendo. Episcopum vero nullam penitus mulierem habere , aut cum ea habitare permittimus. Si autem probetur nequaquam hoc custodiens, Episcopatu projiciatur, ipse enim se ostendit indignum Sacerdotio. C A P. XXX. De Diaconissis. sjlaconissam vero nullo modo cum viro , ex quo potest inhonesta: vit» emergere suspicio , habitare permittimus.- Si vero hxc non observet: Sacerdos, sub quo subjacet, admoneat eam , ut omnibus modis talem virum ejiciat e iiia domo: si vero hos distulerit agere , ecclesiastico ministerio, & propriis emolumentis alienata, Monasterio tradatur , & ibi omni fu* vitx tempore degat : rebus ejus, fi quidem filios habeat, inter fe & illos fecundum numerum personarum dividendis : ut competentem ipii mulieri partem Monasterium accipiens , eam alat & regat. Si autem non habuerit filios, omnis ejus substantia inter Monasterium , ubi mittitur, & Ecclesiam , in qua prius erat constituta, squa portione dividatur. C A P. XXXI. De his , qui in Ecclcjia Episcopo aut aliis Clericis injuriam inferunt. CI 9 quis cum sacra ministeria celebrantur, in sanctam Ecclesiam 0 Ingrediens , Episcopo aut Clericis, aut Ministris aliis Eccle- fix 10 injuriam aliquam inferat: jubemus hunc verbera sustinere, & in exilium mitti. Si vero hxc sacra ministeria conturbaverit , aut celebrare prohibuerit: capitaliter puniatur : hoc ipsa & in litaniis , in quibus Episcopi aut Clerici reperiantur, custodiendo. Et si quidem injuriam solum fecerit, is verberibus exilioque tradatur. Si vero etiam litaniam concusserit, capitale periculum sustinebit: & vindicare jubemus non solum civiles , sed etiam militares judices. C A P. XXXII. Ne laici faciant litanias fine Episcopo tsf Clericis, bfi crucibus. QMnibus autem laicis interdicimus litanias facere sine sanctis Epi- scopis, & qui sub eis sunt reverendissimis Clericis. Qualis in fin. (7. Nov. 5. c. z. (8- l, 19- C. de episcopis. (9. Authcnt. Sed novo jure. C. d. t. (io. I. 10. C. d. t. i. 5. C. de his qui ai ecclesias confug. C c c c t enim 1143 Avth. Collat. IX. Tit. VI. Novell. CXXIIl. 1144 est litania , in qua Sacerdotes non inveniuntur , & solennes Orationes faciunt? Sed & ipsas honorandas cruces (cum quibus L 'in litaniis ingrediuntur) non alibi, nisi m venerabilibus locis renoni: & ii quando opus vocaverit ad litanias celebrandas, tunc solum ipsas sanctas cruces accipere eos, qui consuete eas portare solent, & cum Episcopo & Clericis litanias celebrare : hoc cufto- Jieiitihus sanctissimis locorum Episcopis , aut etiam eorum Clericis, & per loca judicibus. Si quis autem in hoc capitulo prxsentis nostrs Legis virtutem aut transcenderit, aut non vindicaverit: praedictas pcenas patietur, Monasteriorum & reverendissimorum Monachorum dispositione. C A P. XXXIII. T?Eliquum nobis est & de venerabilibus Monasteriis & reveren- diifimis Monachis formam dare. Illud igitur ante extera dicendum , &c. Transcribitur hic in Grteco totum primum caput Novella quinta. v. supra. C A P. XXXIV. Ut Abbas non tam antiquitate , quam bona existimatione censendus Jit est eligendus. J Ubemus igitur Abbatem aut Archimandritam in unoquoque Monasterio ordinari, non 1 omnino fecundum gradu» Monachorum : sed omnes Monachi melioris opinionis existentes eum eligant propositis sacrosanctis Evangeliis : dicentes, quia neque propter amicitiam , aut aliam quamlibet causam , sed scientes eum & side rectum , & vita castum , & gubernatione dignum, & qui pos sit Monachorum disciplinam , & omnem Monasterii statum utiliter custodire, eum elegerunt: & sanctissimum Episcopum, sub quo Monasterium constitutum est, eum, qui ita electus est, modis omnibus Abbatem ordinare. Hsc autem omnia , quie a nobis disposita sunt pro ordinatione Abbatum , valere praecipimus & in venerabilibus feminarum Monasteriis & Asceteriis. C A P. XXXV. De Monachis non r stutim 'vestiendis. CI quis autem ad Monasticam vitam venire voluerit: jubemus , si 0 quidem notus est, quia nulli fortunae subjacet, Abbas Monasterii, fi perspexerit, Schema ei praebeat. Si vero non cognoscitur, aut cuilibet fortunae subjaceat; intra tres 3 annos non accipere eum Schema Monasticum : ut intra memoratum tempus experiatur hujus bominis^on versationem Monasterii Praesul. Et si intra triennium aliquis emerserit, dicens, aut servum, aut colonum , aut adseriptitium suum hunc esse, aut etiam tanquam fugientem agriculturam , aut quasi aliquid rapientem , aut propter aliquam culpam in Monasterium eum ingressum: proprio domino hunc restitui cum rebus , quas probatur in Monasterium introduxisse : jurando primum , quia 4 nihil patietur ä suo domino percipiente. Si autem intra triennium nullus convenerit, aut inquietaverit, aut contra aliquam memoratarum personarum quastionem fecerit, Abbas Monasterii post transcursionem triennalis temporis, Ii talem virum dignum judicaverit: tunc det ei Schema, & nullus sit ei postea molestus propter Fortunam, donec tamen deget in Monasterio. Res autem, quas in Monasterium introduxisse videtur, illssie domino reddamur. Si quis autem memoratarum personarum reliquerit Monasterium , & ad secularem venerit vitam , aut in civitatibus, aut In agris circumiens , propriae fortunae reddatur. C A P. XXXVI. Ut Monachi in uno conclavi habitent. 5 omnibus autem Monasteriis, qnx coenobia dicuntur, jubemus fecundum Canones Monachos in uno habitaculo omnes separarim dormire, ut mutuum alterutris testimonium casta: conversationis praebeant: nisi quidam tamen ex eis aut propter longaevam in Monasterio conversationem quiete volentes vivere , aut senectutis atque corporis infirmitatis causa in remotis cellulis intra Monasterium constitutis degant: Si fiapcum conscientia & voluntate Abbatis fieri. Haec omnia in Monasteriis & Asceteriis feminarum servantibus, in nullo ioco nostras Reipublicx esse Monasteria permittimus aliter. Ubi autem Monasterium invenitur, omnibus modis jubemus 6 viros a feminis separari , & feminas quidem in qno sunt Monasterio remanere : viros autem aliud Monasterium sibimet facere.^Si vero plura sunt Monasteria , ut neceffe non sit nova Monasteria aedificare : locorum sanctissimus Episcopus Monachos cum Monachis, & feminas cum feminis separare, & in aliis Monasteriis congregare procuret, qnaecunque vero habentur communia , inter eos fecundum competens eis jus dividere. Fceminis autem quemcunque ipsas elegerint sive Presbyterum , sive Diaconum, ad faciendum eis responsum, aut sanctam eis communionem portandam: sanctissimus Episcopus, sub quo sunt, deputet, quem rectx fidei, & vitae bonae esse cognoverit. Sivero, qui ab eis electus est, non fit Presbyter , aut Diaconus, dignum tamen eum hujus- modi ministerio Episcopus judicaverit: ordinationem ei imponat qui dignus esse videbitur , ut responsa (sicut dictum est) Monasteriis distribuat: ita tamen , ut neque sic electus atl responsa feminarum, in Monasterio maneat. C A P. XXXVII. Conditionem nuptiarum vel liberorum non extare, st quis Monaßerium ingrediatur. CI quis sub7 conditione nuptiarum sive liberorum, sive desis 0 causa, sive antenuptialis donationis donaverit , sive reliquerit suis liberis , sive alii cilicunque personx hereditatem , sive legatum, aut ab initio pure relinquens eis , oneret eos substitutione, aut restitutione, aut sub una praedictarum conditionum reliquerit, vel donaverit: substitutiones vero vel restitutiones eis fecerit, ad-> jectis conditionibus quibuscunque ex iis, quae superius enumerat* sunt: sancimus, 11 personae talibus conditionibus subjectae, sive masculi, sive feminae, Monasteria ingrediantur, aut Clerici, aut Dia nonissie, aut Ascetriae fiant: tales conditiones invalidas & pro non scriptis esse : hoc autem solario & Clerici & Diaconiflse Ee- clesiaruin fruantur, si usque ad suam vitam in his perseveraverint, utres sub tali conditione donatas aut relictas, ad pia opera expendant, aut relinquant. In personis enim, quae in Monasterium vel Asceterium ingrediuntur, & relinquunt hujusmodi conversationem castam: Monasterio aut Asceterio, ubi a principi« ingrediuntur, res sub tali conditione donatas aut relictas, cum alia eorum substantia competere volumus. Si tamen in redemptionem 8 captivorum , aut egentium alimenta sub prxdictis conditionibus substitutio aut restitutio fiat: ex nullo memoratorum modo eam excludi permittimus, C A P. XXXVIII. Ut, qui Monasteria ingrediuntur, se suaque dedicent Monaßerio. ^19 qtia mulier aut vir monasticam elegerit vitam, & intraverit Monasterium : filiis non extantibus , Monasterio, quod ingreditur , res ejus competere 10 jubemus. Si vero talis persona filios habeat, & non antequam 11 intret Monasterium, desuis rebus fecerit dispositionem, & legitimam partem filiis deputaverit: etiam iz sie liceat ei, postquam Monasterium ingreditur, suam facultatem in proprios dividere filios: ita tamen , ut nulli filiorum suorum minuat legitimam partem ; quam vero non dederit filiis partem , Monasterio competat. Si vero omnem substantiam inter filios dividere voluerit, propria sua persona filiis connumerata, nuam sibi partem omnibus modis retineat, qux debeat juri Monasterii competere. Si vero in Monasterio degens moriatur , antequam inter filios suos proprias distribuat res, legitimam partem filii percipiant: reliqua vero substantiae pars Monasterio competat. C AP. XXXIX. Ui solutis sponsalibus per Monaflerii ingressum stmpla tantum drehte reddantur. 13 gPonfalibus quoque secundum leges factis inter aliquos, sive sponsus Monasterium ingrediatur, recipiat, qux pro sponsalibus arrharum nomine sunt data: sive sponsa monasticam vitam elegerit, illa solummodo reddat, quae similiter arrharqja nomine accepit : poena utrique parti concedenda. (1. Nov.q. c. 9. /. 47. C. de episcopis. (2. Nov. e. c. 2. (3 . d. e. *. (4. d. c. r. §. 1. infin. I. 6. §. 5. infin. C. de his qui ad eccles (6. 1. 44, C. de episcopis, (7. Authent, Nifi.C, (st d. Nov. st C.Z.' ad AC. Trebell. (8. I. 49. C. de episcopis. (9. Authent. Si qua. C. desacras, eccles. (10. Nov. 5. c. ;. Nov. 76. (11. d. c.st (tr. Adde Nov. Leon, j. (13. I, ;S. in Pr. C. de episcopis . C A P. 1145 Ut litigantes jurent in exordio litis, &c. r 146 , C A P. XL. Si vir , aut uxor ingrediatur Alo nasteriuni, CI vero constante 1 adhim matrimonio, ant vir solus-, aut uxor 0 sola intraverit Monasterium , solvatur matrimonium , & citra repudium, postquam tamen persona pergens ad Monasterium Schema perceperit. Et si quidem vir elegerit monasticam vitam : restituat prius mulieri dotem , & fi quid aliud ab ea receperit, & itiper hoc ex nuptiali donatione tantam partem , quanta ex morte viri competebat mulieri, secundum pactum dotalibus instrumentis insertum. Si vero mulier fuerit Monasterium ingressa , simili modo retineat vir nuptialem donationem, & casum dotis ex morte mulieris placitum : reliquum vero dotis mulieri restitui prsecipimus , & fi quid aliud ex rebus mulieris apud eum inveniatur. Ambobus autem monasticam vitam eligentibus, ju bemus vacantibus dotalibus placitis, virum retinere donationem antenuptialeai , & mulierem propriam accipere dotem , & quic- qtsid aliud viro dedisse probetur : ut unusquisque circa damnum suis fruatur rebus: nisi forte sponsus sponsae, aut sponsa sponso , aut maritus uxori , aut uxor marito aliquid donare aut cedere voluerit: quoniam neque ex pactis nuptialibus viro aut mulieri lucrari aliquid conceditur. C A P. XLI. Ne liceat furentibus exheredare filios , qui ingrediuntur Alonafieria , velat ingratos. \TUllum vero licentiam damus aut parentibus filios, aut filiis parentes, secutarem vitam sectantes & relinquentes, velut ingratos 2 a sua excludere hereditate, Monasterium aut monasticam vitam subsequutos. Interdicimus autem parentibus filios suos monasticam vitam eligentes , ex venerabilibus Monasteriis abstrahere. C A P. XL1I. De Alonacho Alanafterium deferente. CIMonachus reliquerit suum Monasterium , & in aliud 3 ingrediatur: quascunque res tempore, quo Monasterium dereliquerit, habere videbitur: rropria.Monasterio , in quo ab initio ingressus est, eas competere jubemus. Providere autem sancti firmos locorum Episcopos , ut neque Monachi, neque Monachae circumeant civitates, sed si quod necessarium responsum habuerint, per proprios Responsarios hoc agant insuis manentes Monasteriis. Si Monachus reliquerit Monasterium , & ad 4 secularem vitam migraverit: hunc militia, & honore, si quem habet, prius spoliatum , ab Episcopo locorum & Provinciae judice in Monasterium mitti, & res, quas postea habuifle probatus fuerit, Monasterio, in quod mittitur, competere. Si vero rursus reliquerit Monasterium: tunc eum judex Provinciae, in qua inventus fuerit, teneat, & subdito sibi officio commoneat. 5 C A P. XLIII. De raptoribus sanctimonialium. CI quis rapuerit 6 aut solicitaverit, aut corruperit Afcetriam , o aut Diaconissam, aut Monastriam , aut quamlibet aliam foemi- nam venerabilem habitum habentem , hujus res ex talis sceleris participio jubemus venerabili loco , in quo talis fcemina habitat, per locorum sanctissimos Episcopos & Oeconomos eorum, r.ec non etiam cujuslibet Provincis judices & eorum officia vindicari. Eos autem , qui talia deliquerint, & participes eorum sceleris fuerint, capitale periculum sustinere : talem vero mulierem ubicunque est, cum propriis rebus in Monasterio recondi, in quo cautius custodiri possit, ut non rursus in eodem crimine reperiatur. Si vero Diaconissa fuerit, & filios habuerit legitimos: legitimam partem dari filiis. Si autem intra unum annum, postquam cognoscitur tale faeinus commisisse, tales res juri venerabilium domorum non vindicentur : jubemus omnibus modis Comitem 7 privatarum fisco nostro has assignare , locorum judice, qui neglexerit easdem res vindicare , cingulo privando , & mulctam quinque librarum auri a Comite privatarum exigendo. C A P. XL IV. Ne liceat luicis sccnicis uti Alonachi Schemate. (JMnibus itaque generaliter in seculari vita conversantibus, & ^ maxime theatralia exercentibus viris ao mulieribus, nec non & prostantibus interdicimus uti 8 Schemate Monachi, aut Mona stri» , aut Ascetriae, aut cujuscunque personae hujusmodi imitari Schema: scientibus universis praesumentibus aut uti tali Schemate, aut imitari, aut illudere in quacunque ecclesiastica disciplina : quia & corporalia supplicia sustinebunt, & exilio tradentur: providentibus huic rei non solum locorum Episcopis , &, qui lub eis sunt, Clericis, sed etiam militaribus civilibusque judicibus, & quae sub eis sunt officiis, & locorum Defensoribus. Poenas autem praesenti Legi insertas , quae etiam ex prioribus Legibus sunt notae, non solum insuturis, sed etiam in praecedentibus casibus seu delictis valere , & omnibus modis vindicari sancimus. Per praesentem enim Legem nuper dispositas videlicet poenas in solis Futuris temporibus servari jubemus. EP1LOGÜS. f Tua igitur Gloria, quae per praesentem Legem in perpetuum valituram nostra sanxit Tranquillitas, per omnia custodiri provideat. Dat. Cai. Maji, Constantinop. JUSTIN. PP. Aug.BASIL. V. C. CONS. missa Petro Praefecto Praetorio. _ T I T. VLL UT LITIGANTES JURENT IN EXORDIO LITIS, QUIA neque promiserunt dare judicibus, neque dabunt: & de sportulis , &ut, quae jubentur, Referendarii compleant, & non misceant semetipsos causae, & per se exequantur. NOVELLA CONSTIT. CXXIV. Imp. Justin. Aug. Petro gloriofijf. sacrorum PrailorioYum Priefeclo. P R fE F A T I 0. PRaesentem Legem proferimus , ut & judicum puritas appareat r & non valeat litigantium suffragium circumvenire Leges. C A P. I. J Ubemus 9 igitur, quoties apud quoscunque judicantes aut administratores, lites aut appellationes examinantur : prae omnibus principales litigantium personas, aut illos, ad quos iii medium negotium forte migraverit, in praesentia judicum tangentes sancta Evangelia, jurare, quod nihil penitus judicibus, aut patrocinii causa ipsis, vel alii cuicunque personae pro haccaula quolibet modo dederunt, aut promiserunt, aut postea dabunt, vel per se, vel per aliam quamcunque mediam personam : exceptis iis , qua propriis Advocatis pro patrocinio praestant, sliisque personis , quibus nostra Leges dari disposuerunt. Hac autem servari praecipimus & in sacro nostro Consistorio , quando consultationes intromittuntur, ut sub prafentia sacri Senatus memorata sacramenta prastentur. Si autem (ut contingit) aliqui litigantium nequeunt ad judices venire, tunc jubemus präsentes quidem jurare praedictum jusjurandum r ad absentes autem dirigi ex officiis ministrantibus aliquos cum adversa parte, ut eis praesentibus memorata sacramenta similiter praebeantur. Si vero mulier fuerit, quae propter honestatem vitae extraneis viris se monstrare non consuevit: tunc & absente adversario, ex officio missos 10 memorata suscipere sacramenta. Si autem abesse partes in aliis locis contingat 11, aut unam earum: praecipimus absentem in Provincia, in qua degit, jusjurandum mo.io a nobis dicto sub gestis monumentorum apud Judicem Provinciae r aut apud locorum Defensorem praebere, illo videlicet generaliter observando, ut fi quis litigantium absens vel praesens hujusmodi' jusjurandum praebere noluerit, & hoc manifestetur judici: per sententiam ejus actor quidem casum actionis, reus autem condemnationem sustineat. (1. Nov. 5. c. 5:. in fin. I. ;z. §. ult. C. de episcopis. (r. I . c$. 1 .56.§. 1. C. d. t. (3. Nov. 5. c. 7. (4.' d. Nov. S .c. 4. U 6. (5. Abrog. Nov. Leon. z. (6. 1. 54. C. de episcopis. (7. v. tit. C. de ojjfic. comit . rer. privat, (z. I. 4. C. de epifc, aud. (9. Authent. Principales. C. de jurejur. propter calimrn. (10. Adde/. i$.js. de jurejurando. Nov. J23. c. 7. (l 1. /. j. §. 3. C. dc jurejur. propter calumn. Ce cc K C A P. 1147 Avth. Collat. c a p. n. Si ptenitentia duHus litigator personam , cui aliquid dedit , proferat. CI i quis autem ex litigatoribus dixerit se dedisse alicui aut pro- ö , & personam declaraverit, & hoc probaverit: ipse quidem in eventu litis veniam mereatur: qui vero accepit, aut promissionem suscepit, aut ei probetur : siquidem pecuniaria sit causa , qnicquid datur , triplum : quod vero promittitur , duplum a Comite rerum privatarum exigatur , & dignitatem seu cingulum quod habet, in utroque casu amittat. Si autem criminalis fit accusatio , confiscationem proprii substantiae patiatur , & mittatur in exilium, qui propter acceptionem alienum crimen in se transponi festinavit. Si autem datum aut promissum litigator probare nequiverit: juret persona, quae datum aut promissum dicitur suscepisse, quia neque per se, neque per aliam personam aut accepit, aut pro- miflionem habuit: & hoc praebito sacramento, ipse quidem liber sit, litigator autem, qui non potuit ostendere, in pecuniariis quidem causis xstimationem litis a Comite rerum privatarum exigatur: lite quippe eventum proprium sustinente: in criminalibus autem causis confiscationem suarum rerum sustineat, & causae apud competentes judices secundum ordinem Legum terminentur. Si autem a litigatore manifestetur persona, quae memoratum refutaverit jusjurandum, tam in criminalibus , quam in pecuniariis caulis, memoratis subjaceat poenis. Si jjpis autem litigantium juraverit non dedisse, aut non promisisse, intra decem vero menses post prolatam sententiam numerandos ostendatur dedisse : memoratas pcenx & contra dantes i , & contra accipientes habeant locum. In causis autem, quae per tutores aut curatores aguntur, sacramenta 3 quidem tutores aut curatores praestent. Si qua vero memoratarum poenarum locum habuerit per talia sacramenta, hanc tutores aut curatores sustineant, nullo ex hoc praejudicio generando iis, qui sub tutela aut cura esse noscuntur. C A P. III. De 4 illicitis sportulis prohibendis. hoc quoque praecipimus ab omnibus judicibus, tam militaribus , quam civilibus in omni loco nostrae Keipublicae custodiri , ut neque magisterianis , neque praefectianis , neque alii cuicunque exeeutori concedant aliquid amplius a quacunque persona sportularum nomine percipere , quam nostris Legibus declaratum est , nec fi sacram nostrae Tranquillitatis proferant jussionem. Sed fi quidem invenerint aliquid amplius exigentem: licentiam habeant & comprehendere hunc, & includere, & quadruplum exigere, quod plus acceperit: ut simplum quidem damnum passo reddatur, triplum vero inferatur aerario. Si autem civilis aut militaris judex sive interpelletur, seu quolibet modo neglexerit Iasum (sicut diximus) vindicare: ex tua substantia quadruplum secundum pridi- ctum exigetur modum. Ipsam vero poenam exigi jubemus per Comitem ; nostrarum rerum privatarum. Et competentes judices fi cognoverint aliquos ex suis officiis exeeutores sportularum nomine contra nostras Leges aliquid exigere , & hoc neglexerint vindicare : damus licentiam exactis nihil amplius exigentibus, quam ex nostra Constitutione definitum est , dare: & fi quid amplius exigere cos voluerint, licentiam habeant cis resistendi. 6 C A P. IV. Ne judex aliquos ad transigendum compellat. )Uiavero Lex tam pia memoria Patris nostri, quam etiam no- stra 7 Tranquillitatis disposuit, nullo modo judices suis sententiis inscribere, tanquam ex imperiali verbo ex non scripto procedente jussum sit aliquos adhiberi, ant prasentari, sed etiam spectabiles Referendarios nostras juffiones secundum quod competit, facere manifestas, easdem Leges firmantes, jubemus spectabiles Referendarios 8 in caulis, quas docent, seu referunt ad nostram Tranquillitatem, nullam habere licentiam eos, aut adjutores eorum , vel per se, vel per aliam quamcunque personam tenere aliquem, autsub fidejufloribus facere, aut aliquid exigere, aut coIX. Tit VII. c. fqq. Novell. CXXTV. c. sqq. H48 EV. Q- U f , C 1 - Aufbeut. Novo jure. C. de ptenajudicis qui male jud. (r. /.31. infin. C. de episcopis. (3. I. 2. §. 2. C. de jurejur. propter calumn. U- Adde Nov. 3. c. 6. Nov. 17. c. 3. Nov. 86. c. ult. (9. v. tit. de ostte. comit. rer. privat. (6. I. 5. C. de exccut. tj exacl. I tionib. s 7 - l.l. C .demandatis princip. (8, v. Nov, io. Nov. 113. c. i.j gere transactiones , aut pasta quidam cum suis adversariis exponere , aut- quolibet modo in quacunque causa se permiscere. Nihil enim aliud facere eos concedimus , nisi solas nostras julsiones in quocunque negotio, aut ex scripto, aut non scripto prolatas, competentibus aut deputatis insinuare judicibus. Si qiiid autem prs- ienti Legi contrarium aliquis eorum praesumpserit agere: is quidem , qui damnum aliquod auteiremnventionem in suis rebus pertulerit, nullum praejudicium penitus circa jus proprium sustinebit. Qui vero tale aliquid egerit, ex sua substantia damnum Las* personi delatum , per competentem judicem restituere compelletur super hoc cinguli L dignitatis sustinebit amiffionem. H.ec autem omnia jubemus non solum in futuris causis, sed etiam inhis, qui jam inchoata, nondum tamen sunt terminati, servari. KPILOGUS. f Tua igitur Eminentia präsentem Legem in perpetuum valituram Edictis solennibus in regia Civitate propositis, ad omnium notitiam venire procuret: ut omnes agnoscant, qui pro communi eorum beneficio a nobis disposita sunt. Datum * BAS 1 LI 0 CONS. T I T. VHL ' UT JUDICES NON EXPECTENT SACRAS JUSSIONES, SED QUJE VIDENTUR EIS , DECERNANT. NOVELLA CONSTITUTIO CXXV. Imp. Justin. August. Gab rieh gloriostj'. P netor iorum Profecto. PRAEFATIO. QUoniam quidam judicantium, post multa litis certamina, & plurima a litigantibus facta dispendia in negotiis apud eos motis, suggestionibus utuntur ad nostram Tranquillitatem : prs- . senti generali Lege hoc perspeximus emendare , ne dilationes negotiis ex hoc fiant , & aliud rursus principium examinationis accipiant. C A P. I. j Ubemus 9 igitur nulli 10 judicantium quolibet modo vel tempore pro caulis apud sc propositis nuntiare ad nostram Tranquillitatem , sed examinare perfecte causam : & quod eis justum iegiti- mumque videtur, decernere: L , si quidem partes cessaverint in iis , qui decreta sunt, exeeutioni tradi sententiam secundum Legum virtutem. Si autem aliquis putaverit ex prolata novissima sententia se lxfum, appellatione utatur legitima : & hoc secundum ordinem Legibus definitum examinetur, & perfectum suscipiat terminum. Si autem duo vel amplius fuerint cognitores, & aliqua inter eos emergat dissonantia, etiam lic jubemus unumquemque eorum secundum quod videtur ei, dare suam sententiam. EPILOGUS. t Qui igitur p et präsentem Legem in perpetuum valituram nostra Tranquillitas definivit, tam tua Celsitudo , quam omnes alii judices majores & minores custodire Festinent: ut nullus penitus ignoret, qui pro utilitate nostrorum collatorum a nobis disposita sunt: ita tamen, ut universis interdicatis proprio pnecepto, quatenus sine ullo injusto dispendio nostris collatoribus insinuatio Legis praesentis fiat. Dat. Id. Octobr. Constantinop. DN. JUSTIN. PP. Aug. BASILIO , V. C. CONS. T I T. IX. EXEMPLUM SACP.iE FORM/E DE APPELLATIONIBUS.il NOVELLA CONTITUT. CXXVI. Imperat. Justin. August. Petro gloriofijstmo Pnetoriorutn Praefecto. PRiEFATIO. MAnifeste Theodosius & Valentinianus, sacratissimi Principes, x A Lege 12 expresserunt, ut causas appellationum Quaestor facti Palatii una cum Prxfecto Orientalium Praetoriorum, qui pro tem- (9. Aufbeut. Novo jure. C. de relationih. (10. Abrogantur Nov. 82. c. 14. Nov. iiz. c. 1. pr. (11. Adde Nov. 20. Nov. 23. c. t. (12. I. 32. C. de appella • por< H49 _ Ut fratrum filii succedant pariter &c. ~ nzs potethroni, m regat Excellenti® tute , fecundum formam sacrarum consulta tumum examinaret. Invenimus autem in hujusmodi examinationibus aliquid evenire , quod & Reipubl. & nostro indignum ... fit imperio. Litigatores enim & Procuratores , & horum Advocati, & omnes , qui in hujusmodi causis ministerium sumn adhibent: quali nobis ipsis prasidentibns & audientiam prabentibus, tam veste, quam calceamentis, & verbis apud nostros .Magistratus utuntur , quibus solummodo uti convenit eos , qui ad Majestatem ingrediuntur imperatoriam. Quin & ipsi judices non ex propria persona , sed quasi nobis ipsis prssentibus & interloquentibus , i ita suas proferunt sententias. C A P. I. Q Uod de CKtero in qnocunque judicio fieri prohibemus , sancien- ■ tes, ut sacri quidem nostri Palatii pro tempore Quadror qufdem una cum tua Excellentia , live pro tempore sacrorum Prrctoriorum Prsfecto hujusmodi causas examinet: non autem ex nostra, sed ex propriis personis interlocutorias proferant, & Legibus cognitam edant sententiam : solitis videlicet scriniis in hujusmodi cognitio- nibussnum adhibentibus mjjiiltcrfum: scientibus quoque Magistratibus, qui id genus caui\s dijudicant, quod si qaid haec contra quacunque modo de cstero delicti fuerit admissum , crimini perduellionis subjacebunt. C A P. II. jN omnibus prseterea appellationibus hoc valere jubemus, ut quo- A tiescunque appellatione interposita , intra prtesinitum tempus utraque pars fatalem diem observaverit, absque omni dilatione judices tum acta causie , tum judicata examinare studeant, & Legi ac Juri consentaneam depromere sententiam. Si vero solus is, qui provocavit, fatali die ingressus fuerit: jubemus, ut judices extremum fatalem diem , si vel requisitus victor non inventus fuerit, examinatis actis caufe legitimum adsignent terminum. Si solus is, qui victricem retulit sententiam, ingrediatur: qui vero provocavit , requisitus inventus non fuerit: prastolentur judices non solum ad extremum usque fatalem diem , sed etiam per tempus reparationis., hoc est, tres menses. Quod ii ne tunc quidem inventus fuerit, qui provocavit: non amplius decursu temporis corroboretur sententia , sed vel una tantum parte präsente judices actitata in causa , & judicata examinent. Et si quidem reste prolatam sententiam invenerint, eam confirment. Si quid in ea per negli- gentiam omissum est: id corrigant, & legitimam edant sententiam. Simulatque vero semel appellationis causa intra eos dies , qui dilationis causa praeliniti sunt, sive ab utraque parte , sive ab lina tantum introducta fuerit: non amplius biennii dectirsu firmitatem de coetero capiat sententia , sed attentis oculis veritate ac jure considerato, terminum hujusmodi causis legitimum adhibeant, sive una, live utraque parte prresente. Acpropterea jubemus, ut in hoc genere causarum non amplius, quemadmodum in präsentem usque diem obtinuit, in primam appellationem omnes cognitiones conferantur, sed unaquaeque cognitio suum diem prsscriptum habeat. C A P. III. AD haec sancimus, ut omnes judices appellationem quidem , qme a intra deputatos dies offertur, neque interdicta est Legibus, omnibus modis suscipiant. I Intra triginta vero dies, quam oblata fuit appellatio , actitata i in causa cum propria subscriptione prxbeant litigatoribus, ut illi pro silo haec auxilio competenti possint insinuare Magistratui. Quod si quis judicum hoc facere supersederit: sententia quidem temporis decursu confirmabitur , ipse vero judex , qui ista non observavit, quique huic apparent, omne damnum , quod per causam non editorum actorum litigator sustinuerit, ex propriis facultatibus ei resarcire compellentur , & denarum librarum auri poenam nostris inferendam rebus privatis -persolvent. E P I L 0 G U S. t Gloriosa igitur , & magnis rebus gerendis nata Auctoritas tua prsfentem Legem & in regia Urbe proponere studeto, fis alibi ma- nifejliim facere procurato, ut omnes cognoscant, quid observare debeant. (i. Nov. 8l. c. rg. (2. N:v. 134. c. 3. L 24. C, de appellat. (3. Abrogantur /. g. /. 14. in sin. C. Ac legitimis beredib. (4. Nov. M. c. 3. (5. Authent. Cessante. Ce de legit, beredib. (6. Abrog. iNov. ii g, c* 3. versi.Ji autem cum fratribus, cisca.fin.pr. (7. v. T I T. X. UT FRATRUM FILII SUCCEDANT 3 PARITER AD imitationem fratrum etiam ascendentibus extantibus. Et ut mulieres non iniimiata antenuptinli donatione non fodantur: non insinuans autem vir, vel ii competat nuptiale lucrum, eo non fruatur. Et rursus , ut mulieres non fecundo nubentes, dominae sint partis sponlalitice largitatis, quantum pars facit unius filii. Et ut similes sint prenx utriusque sexus, dum sine causa rationabili repudium mittitur. NOVELLA CONSTITUT. CXXVII. Idem August. Basso Prtefeclo Praitoriorum. PR/EFATIO. JQ'Ostras leges emendare nos non piget, ubique utilitatem subjectis invenije volentes. Meminimus igitur scripsisse Legem 4, per quam jussimus, ut si quis moriatur relinquens fratres, & alterius fratris filios praemortui: ad similitudinem fratriim , & pne- 'mortui fratris filii ad hereditatem vocentur, paternum adingre- dientes gradum, & illius ferentes portionem. Si vero r.ioriens relinquat ascendentium aliquos , L fratres ex utrisque parentibus oonjuii-ctos sibi, & filios ex praemortuo fratre : fratres quidem jussimus per ipiarn Legem cum parentibus vocari: fratris vero filios exclusimus. C A P. I. Ut fratrum filii succedant etiam ascendentibus primi gradus extantibus. I JOc ; itaque juste corrigentes 6 sancimus, ut fi quis moriens relinquat ascendentium aliquem , & fratres , qui possint cum parentibus vocari , & alterius praemortui fratris filios : sitiin ascendentibus & fratribus vocentur etiam praemortui fratris filii : & tantam accipiant portionem , quantam eorum futurus erat pater accipere , si vixisset. Hoc vero sancimus de illis filiis fratris, quorum pater ex utroque parente jungebatur defuncto, & absolute dicimus : ordinem , quando cum solis vocantur , fratribus , eundem eos habere jubemus, & quando cum fratribus vocantur aliqui ascendentium ad hereditatem , [hoc jubentes ex Lai. Jan. pneleniis indictionis undecim®.] C A P. II. Quando donatio propter nuptias isifinuationi subjaceat. 7 JLlm! 8 quoque dignum correctione aliqua esse judicantes, partem hoc prxsentis facimus Legis: ex ipib enim rerum invenientes experimento , necessarium esse mulieribus , actis monumentorum antenuptiales donationes insinuari , ut vel si principalia instrumenta 9 pereant, ( quod facile est , ) per monumenta matrimonii ejus probatio maneat: sancimus necessitatem habere viros ipsos, aiu etiam qui pro eis antenuptiales donationes scribunt, si quingentorum solidorum transcendit quantitatem , insinuare eam in actis monumentorum , in regia quidem Civitate apud Magistrum census : in Provinciis autem apud uniuscujusque civitatis defensorem , aut apud qnr.s omnino talia documenta confici possunt. Si vero non insinuent eas : quantum quidem ad partem mulieris, etiam sic eas valere jubemus, & si tempus fiat exactionis, donationis, & partis ejus : non opponi mulieri non insinuatam fuisse donationem. Si vero dotalium pacta & horum eventus parti 10 viri concedunt actionem dotis, aut etiam ejus partis: nullam eum habere jubemus actionem, si non donationem insinuavit in actis monumentorum, fient dictum est ; viris autem habentibus potestatem insinuare donationes, pro non insinuatis periculum mulieribus imminere, ineptum nobis esse videtur. C A P. III. Ut mulier , qua ad fecundas sion transiit nuptias , tantum habeat , quantum unus filiorum. I. all. C. deiuredot. I. 34. C. de donat, (s. Autbent. Eo decursum. C. de donat, untenupt. (9. L 6. in sin. I. p.js. de edendo, (ro. Abrogatur Nov. HA. c. I. (11. Authent. Si tamen. C. desiecund. nupt. filiorum. Q Uia 11 vero mulieres art iecunrfas nuptias non venientes, portione aliqua dignas ultra eas, qu® secundo nubunt, esse putamus : si qua UZI Avth. Coli. IX. Tlt X. XI. Novell. CXXVII. CXXVTII. habere qviidem eam s, ana amisso viro . alterius abstineat nuntiis . . . Ä antenuptialis donationis , licut prius sancivunus : habere vero eam & proprietatis I tantum, quantum filiorum quantitas faciat- ut fecundum proprietatis rationem unius & tpia hlu oersonam'obtinere videatur. Hmc vero valere non m matribus solis jubemus, sed etiam in patribus , & aliis ascendentibus volumus . ad secundas nuptias non venientibus. C A P. IV. Matrimonium sine causa dijsolvemlum non ejse. Q Uia vero interdiximus diidnm per nostram Legem & viris - & mulieribus repudia & mittere, & transigere matrimonia, (nisi tamen qusdam fit causa nostrs Legi cognita) & p cenas hoc facientibus viris & mulieribus imposuimus : mutationem quan- dam circa poenas viri ac mulieris facientes , & ad melius iioc transformantes, sancimus nullam esse differentiam quantum adi virum & mulierem hoc prmsumentes ; sed iisdem j poenam inter vi C A P. II. ’ J Ubemus vero specicrum quidem illationem mox ex principiis' uniusciijusque indictionis incipere: argenti vero illationis titulum secundum definita tempora. C A P. HI. pRo fiscalibus autem collationibus desuscepta sive securitates 1 particulafos aut plenarias > omnibus ab iis, qui fiscalia fusci, piunt, fieri definivimus, manifestantes L solidorum qualitatem & specierum , nec non & jugorum, sive villarum , sive centuriarum , & nomina poffeffionuin , pro quibus functiones suscipiunt. Si vero secundum prodictum modum desuscepta sive securitates non fecerint: jubemus eos L poenam x. librarum auri exigi, & tormentis subdi: similiter judicem provincias decem librarum auri exigi pouiam, side hoc interpellatus non judicaverit, & compulerit desuscepta sive securitates, fecundum quem definivimus ordinem scribi. C A P. IV. I: $ poenis 2, qux contra mulieres 4 notiis definita: sunt, si sine cau sa nostra: Legi cognita matrimonia distrahant, etiam viros subd hoc prtesumentes , & similes poenas esse in viro, & in muliere : in delicto enim «quali similes eis imminere poenas, justum elfe putamus. . I UOc autem jubemus observari, ii quis Forsan collatorum dubitat It J-^ ,| a «Allaninnii «m onn ii! aaIia ouimmfiiv oni _ — _ _ItP. EPILOGUS. t Gloria tatem Praesentem igitur generalem Legem nostram manifestam tua ia Faciat per Edicta folennia & iis, qui hanc maximam Civi- J & qui Provincias habitant : ut nullus hominum , quie ad salutem communem sancita sunt a nobis , ignoret. Dat. 5. Ca- lend. Sept. Ccnstantinop. DN. JUSTIN. PP. Aug. Anno 2:. post Cons. B A S 1 L I I , V. C. Anno 7. T I T. DE COLLATORIBUS ALIIS CAPI- XI. , ET TUIIS. NOVELLA CONSTITUT. CXXVIIL Jmp. Juft. Aug. Petro gloriojijj. sacrorum Prretoriorum Profecto. C A P. I. {'VUtfcunque ad utilitatem nostrorum collatorum respiciunt, vLstudentes adimplere, & haue präsentem ponimus Legem; per quam sancimus: per Julium vel Augustum mensem uniuscujusque indictionis, particulares dispositiones collationum Fu- tur« indictionis in foro riiiinscnjiifqrie Dicecesis gloriosisiimorum nostrorum Pr«Fectorum sub confectione monumentorum nianise- ftari: declarantes quantum unicuique provincix sive civitati pro unoquoque jugo 3, aut villis, aut centuriis , aut alio quolibet, tam in specie, quam in auro, fiscalium causa imminet: indicantes quoque specierum «stimationem secundum mensuram in unoquoque loco tenentem , & quiequid ex his in arcam inferri , aut in unaquaque dari aut expendi oportet. Sic igitur compositas tales dispositiones provinciarum judicibus mox destinari in prooemiis uniuscuiusque indictionis, & per eos proponi in civitatibus sub eis constitutis intra Septembrem ant Octobrem menses. Sed & volumus exemplaria eorum ex foro gloriosissimorum Prss- fectorum sine dilatione dari : ut collatores cognoscant quemadmodum debent collationes inferre. Si vero ante insinuationem in alios titulos, praeter eos, qui continentur particulari dispositione anni, coll-tores fiscalia exsolvant, aut in provincia expendant : jubemus eis in ejusdem indictionis collationes hoc reputari : ut nullum ipsi patiantur damnum. Si vero fecundum a nobis definitum tempus non dirigantur hujusmodi particulares dispositiones: qui quidem per tempus gubernant noftrnm Pistorium: triginta librarum auri poenam persolvant: uniuscujusque vero provincia? contract« quinque & viginti librarum auri poenam de poffellione , pro qua fiscalia exiguntur , aut pro qua tisca- liura quantitate : omnibus modis fiscalium descriptionum custodes cogi a provinci-e judice, ant illo negligente , 4 locorum sanctiff. Episcopo eas proferre, & fiscalium ostendere quantitatem , L servitutem publicx descriptionis exigi passelsorem. C A P. V. ••jt pT in hoc quoque adjuvare nostros collatores perspeximus, ut non necessitas inferatur poflefibribus sub hypothecis decimationes nominare in auro collationis , ut non aliquam ex hoc ipsi patiantur schönem, sed eos , quibus in unaquaque provincia aut Civitate - Q! a:i ai ckjace: J ftal lilieti ..Hias periculum fiscalium exactionum imminet, sive vindices 4 sint, live curiales, sive exactores , aut canonicarii 5 , aut alii quidam: proprio periculo & suscipere pecunias & transmittere, & expendere, in quibus deputat« sunt utilitatibus. C A P. VI. L'T hoc custodiri jubemus, canoniearium talem in provinciam v »t, t destinari, qui postit periculo ordinantium eum exigere fifca- *,®ne. lia tributa , & per nullam 4 oecafionem impulsorem post eum mitti, & damnum subjectis inferri impulfionis: & ipsum vo.abu-Gsfflta ium de cstero perimimus. Si vero non opportunus inveniatur .!' non canonicarius: non impulsor mittatur, sed ilio remoto alter diri- .wntes gatur canonicariiis. Ipsum quoque canoniearium eontentum elfe 'Uleilhi jubemus deputatis consuetudinibus , & nullam subjectis inferre a:«da lcelionem. C A P. VII. N[In autem aliquando contigerit superindictionem cujuslibet possessionis conserv« aut eontributarix fieri: ex illo tempore jubemus superindictum suscipientem , exigi pro ea fiscalia, ex quo tradita est ei superindicta poffellhi. Non aliter autem superindictum fieri: nisi ex rescripto de hoc examinatio fiat apud provincia? judicem , & sententia ejus procedat, definiens eum. qui debet superindictum suscipere. Si quis autem putaverit se ledi, liceat ei provocare: ut in foro gloriosiss. Praesectorum appellatio examinetur , & secundum Leges terminum suscipiat. C A P. VIII. CI vero aliquando contigerit dominum cujuscnnque possessionis °aut non apparere, aut ad fiscalium solutionem non sufficere, ut ex hoc superindictionis necessitas suscipiatur : jubemus hanc repente tradi iis , qui conserva aut contributaria prsdia poffi- dent, cum omnibus, qui in ea inveniuntur agricolis, &pe:u---.s liis eorum, & enthecis p, & fructibus, & animalibus , & omni alio instrumenti ibi invento. Si vero aut persona, quae debeat -«j» eam secundum Legem suscipere, non inveniatur, aut alio quo- ---11 cunque modo differri superindictum contigerit, jubemus gesta j-rilii confici apud provinoi« judicem , significantia & qualitatem & ::tuai i ■ Mira inctiffir ■a txpi ■tlBffll statum ejus posseffionis, & omnia in ea inventa , ut fic eam curiales aut exactores aut officiales suscipiant: & fi postea juvenia- . _ a' I'. -_ _.llsav sii»rl . exigan- tur. Si autem judex missas easdem particulares dispositiones, in tur, qui debeat eam fecundum Leges suscipere, non aliter fieri, provinciis non proposuerit, decem librarum auri poena damnahi- nisi ut quod per occasionem exactorum, aut curialium, aut judi- , tur, & spobtationen) cinguli sustinebit: ejus quoque officium quin cum , aut officialium ejus pejus aut minus factum est, ei, qm qtie libras auri exigetur. suscipit, restituatur. __ (1. bilde Nov. 22. tamen Nov. Leon. 22. (2. N (3. Nov. 17. c. 8- (4. v. 20. §. i. abrogatur Nov. 58. c. 1. vide Nov. 134. c. ii. Nov. 38 . in fr. Nov. rZq. c. j. ] U. v. (7. K c. 6. infr. hic. (6. Abrogatur l.~ult. C. de cxaH. trlbut. stC* . I. 34. §. i.js. de legat. 2. I. 2. §. I -js> de instructo. Ii-1 C A P. H 53 De collatoribus , & aliis capitulis. 1154 C A P. IX. tJOc quoque? jubemus , ut pro pecuniis aut speciebus in pro- " vinciis expensis non exigantur collatores ea, quae dicuntur transinissoria : pro iis autem, quae transmittuntur, non amplius praeberi horum, quae ex initio in unaquaque provincia deputata sunt. C A P. X. pOs autem, qui in provincias pro quibuscunque publicis exactio- ■ L ' nibus diriguntur, non aliter inchoare exactionem , nisi prius provinciali judicio insinuaverint i impositas sibi de hoc jussiones: ut exsolventes silcalia tributa, nulli pro his periculo aut damno subjiciantur: hoc ipso & super privatis negotiis observando. C A P. XI. UOc quoque jubemus eis , quibus fiscalium exactio injungitur , nullam privatarum causarum executionem committi: sed & si quid eis tale injungatur, nullo modo praesumere eos hoc agere : ne occasione publicarum functionum nostri subjecti laedantur. C A P. XII. CI autem aliquis pro veritate publica debens tributa , dicat execu- tori elfe sibi alium debitorem : non licere executori molestiam aliquam denominato inferre, nisi 2 prius debitor probetur , nullo omnino modo posse publica tributa persolvere. Hoc tamen prius requiri apud judicem provincis, si pro veritate debitor est is, qui denominatus est, & ita fiat exactio : in utroque vero casu , fi quis autexequi, aut exigere citra ea, quas ä nobis disposita sunt , pra- sumplerit: & cingulo nudabitur & confiscabitur , & exilio tradetur. Qui autem injunxerit aut praeceperit judex : decem librarum auri exigatur poenam , & officium ejus quinque librarum auri subjaceat poenae. C A P. XIII. ■^Ulli vero penitus liceat publica tributa exigentium , neque cen- suasibus, aut rationum scriptoribus , aut aliis quibusdam publice ministrantibus, excusatione uti, quod in % sacro loco reß- dcant , contra eos, qui dicunt, se laesos ab eis in fiscalium exactione. C A P. XIV. ■^Ullus autem penitus molestetur pro 4 tributis terrarum, quas non possidet; sed etiam li contingat , agricultores alicui competentes , aut adscriptitios propriam habere possessionem, illos 5 molestiam sustinere, nisi forte propria voluntate tali functione se fecit obnoxium. C A P. XV. pOs autem, qui publica tributa exigunt, justis 6 ponderibus & mensuris uti praecipimus : ut neque in hoc nostros tributarios laedant. Si autem collatores putant gravari ie sive in mensuris, sive in ponderibus : habeant licentiam specierum quidem mensuras & pondera ä gloriosissimis Praefectis : auri vero & argenti & reliquorum metallorum pondera a gloriosissimo per tempora Comite sacrarum largitionum accipere : & has mensuras & pondera in sanctissima uniuscujusque civitatis Ecclesia servari , ut secundum ea & gravamen collatorum, & fiscalium illatio, & militares & aliae expensae fiant. C A P. XVI. plvitatum vero nostra Reipublicse & habitantium eas perfecte ^ prospicientes, jubemus nullam omnino este licentiam fiscalium exactoribus communicare pecuniis, quae operibus & frumentis civitatum, & aqtneductibus , aut aliis quibuslibet lolennitatibus , aut salariis deputata sunt: aut retinere aliquid ex iis , aut ad proprium lucrum redigere, sed fine 7 aliqua dilatione aut imminutione has prabere , ut proficiant ab initio in quibus deputatas sunt operibus: sed neque possessores aut habitatores civitatum pra:sumere quolibet modo auferre aliquid ex ipsis pecuniis, aut nomine descriptionum , aut pro sportulis dare aliquid ex his, aut expendere. Si quis autem dare aut accipere ex his prasumpserit: jubemus eum de suo in duplici quantitate hoc civitati reddere. Sed neque provinciarum judices , aut eorum officia, aut alium quemlibet omnino participium.habere aliquod ad pradictas pecunias , aut eorum dispensationi semetipfum miscere , sed civitatis sanctissimum Episcopum & Primates 8 , necnon & ejus possessores constituere quidem Patrem civitatis, & frumentarios , & alios hujusmodi dispensatores. Singulis autem annis impletis, fanctiflimutm Episcopum cum quinque Primatibus civitatis rationes exigere eos, qui ab ipsis ordinati sunt: & si quid ex talibus ratiociniis apparuerit debitum, aut remansisse: exigi hujusmodi dispensatores periculo cos constituentium : & utilitatibus , quibus deputata sunt, reservari. Si quis autem ex praedictis dispensatoribus inefficax inveniatur : repente hunc removeri jubemus , aliuaiqtie pr» eo ä sanctiifimo civitatis Episcopo, & reliquis possessoribus (sicut pradictum est) ordinari : scientibus iis , qui denominant eos , quia si quod damnum civitati contigerit, ex propriis substantiis ho* medebuntur. C A P. XVII. pJUlli vero liceat eorum, qui in officio sunt gloriofifSmorum Prafectorum , aut in alio officio, aut in schola constitutorum, talia ratiocinia committi, neque ex pracepto cwjusdam administratoris, autalterius judicis scriptis, nec si pragmaticam, aut aliam sanctionem, aut sacrum commonitorium accipiat , praecipiens ei aliquid tale. Sed si quid fiat hujusmodi, licentiam habere uniuscujusque civitatis sanctissimum Episcopum, & ejus Primates, non respondere pro memoratis capitulis talibus personis : referre autem ad nos, ut hoc agnoscentes, & illatum civitatibus damnum ex eorum substantia restitui jubeamus, & competentem vindicta« talibus referamus. C A P. XVIil. CUper hoc jubemus , scriniarios operum sub Frafecto sacrorum Praetoriorum constitutos, nullum participium ad talia ratiocinia omnino habere: vacantibus omnibus , per quae eis sive generaliter , sive specialiter aliquid tale pridem concessum est, aut postea impetretur: pro praedictis enim causis rationes nulli committi volumus , nisi nos prodesse civitatibus existimantes , virum opinionis bonae, & dignitate ornatum elegerimus, qui debeat ä nobis in scriptura divinam jussionem percipere continentem nostram piam subscriptionem , & illius nomen & dignitatem , & caulas & tempora , quorum ei ratiocinia committimus. Eos autem , quii talibus personis rationes exiguntur, omnem habere tutelam jubemus , aliquam quaestionem nullatenus sustinentes.' C A P. XIX. AD haec sancimus in nullo nostra Reipublicae loco eundem Epifc#- pum & judicem esse, & loci servatorem gloriofiffitnornni Prafectorum aut Magistrorum militaris cinguli: sed nec aliquam exactionem fiscalium tributorum agentem lori servatorem esse gloriosissimorum Praesectorum aut Magistrorum militum ; & simpliciter dicendum est , nullum in provinciis fieri loci servatorem Praefectarum , nisi per nostram jnifionem in expeditionibus, uti utilitas exigit loci servatorem mitti ejusdem Praefectura, qui debeat providere militaribus expensis. Si quid autem extra hoc delinquatur & committatur : qui quidem loci servatorem suum fecit, triginta librarum auri poenam exigetur, restituturus omne damnum, quod per eum , qui abeo directus est , aliquis pertulerit: qui vero fieri praesumpserit, proprio cingulo & dignitate & militia privabitur , & decem librarum auri pcena multabitur. C A P. XX. A D haec prohibemus & in provinciis existentes judices civiles & militares, in civitatibus aut castris loci servatores 9 in com- miffis sibi provinciis facere, ex quo videlicet in provinciam accesserint , & in quantum in ea administrant: quinque auri librarum pcena imminente tam facienti lori servatorem judici, quam fieri praesumenti. Antequam vero in provinciis veniant judices , damus eis licentiam vices agentes suos instituere, qui debeant omnia usque ad fui prasentiam agere, quae possunt ipii judices facere: citra tamen noviffimum supplicium , aut membri incisionem. Sed si quis ex judicibus iecundum juffionem nostram in aliam regionem mittatur, liceat ei per similem modum loci servatorem suum facere. (1. I. ult. C. de execulorib. exa£i. (2. /. Z. §. $.ff. de jure fisci. 1. 4. C. quando fiscus vel privatus, (z. V. Nov. 17. c. 6. U 7. §. 1. (4. i. 4. C. de execulorib. cs exactorib. I. ult. C. de omni agro. Nov. 52. (5. I. 4. C. de agrie. cfi cenjitis. (6. 1 . 5, C. desusceptorib. Tom. IL 1. pen. pr. C.de defensorib. civitat. fac. i. 52. §. 22. Jf. de furtis. I. pe- nult. in sin.ff. de lege Corn. de falsis. (7. I. ult. C..publicie Ut it. (z. v. 1. ult. C. ut nemini liceat in empt. (9. Nov. 8. e. 4. D d dd C A P. II5S Avth. Collat. IX Tit. XI. XII Novell CXXVIII CXXIX. , 156 c A P. XXI. übennis autem omnes judices tam militares, quam civiles per fe requirere eos, qui latrocinia, aut violentias, aut rapinas rerum, aut fceminarum , aut alia quaelibet in provinciis illicita tommittunt, & supplicia eis legitima inferre, neque pro his causis accipere aliquid consuetudinis nomine : ut omnes undique nostri collatores illaesi serventur : non enim permittimus cuilibet majori aut minori militari judici, aut latronum insecutores i , aut violentiarum inhibitores, aut Tribunos pro talibus causis in provinciis ordinare , aut qui debeant aliquos examinare : ut non per tales occasiones ampliores violentiae inferantur provincialibus. Si quis autem judicum hoc non custodierit: cognoscat non solum se commisso sibi cingulo spoliandum , sed decem librarum auri poenam exsolvere, eo quod praesumpserit talem causam assumere: post tormenta vero & confiscationem substantia in exilium redigendum & relegandum. C A P. XXII. A D hoc jubemus provinciarum judices, & officia eorum , si quan- ** do de civitate ad civitatem veniunt, neque 2 angariis , neque descriptionibus , aut aliis expensis collatores gravare : sed ex deputatis sibi de fisco aanonis expensas facere. C A P. XXIII. OUper hoc sancimus provinciarum judices omnibus modis post depositionem cinguli quinquaginta Z dies in provinciis commo- an', & conventiones aliquas contra fe moventibus respondere. A vero contigerit aliquem ex eis ante completos quinquaginta dies deserere provinciam : jubemus omnes ab eo damnum aliquod .fissos simul ingredi apud sanctiffimum Metropoleos Episcopum ejusdem provincite, & sub gestis monumentorum unumquemque tangentem sancta Evangelia palam facere illata dispendia : & ex illius substantia , contra quem talia facta sunt monumenta , omne damnum Iasis restitui providentia & periculo per tempus Praefectorum ejusdem provinciae: scientibus quia si hoc complere neglexerint , ipsi de propriis facultatibus omnia damna laesis restituere compellentur. e a p. xxiv. CI quis autem ex judicibus provinciarum aut evocetur ad aliam administrationem , aut opus ad aliam provinciam ei credatur: jubemus eum legitimo procuratore constituto, conventiones pro damnis proponentibus respondere : quod nisi fecerit, sancimus monumenta apud fanctiflirr.nm Episcopum (sicut superius dictum est) agi, & pro damnis illatis eis jurantibus fecundum gestarum virtutem omne damnum reddi : providentia similiter & periculo per tempus Frsfectorum & uniuscujusque provincia: tractatorum. C A P. XXV. QMnes autem pecuniarias poenas , quo prafenti Lege continentur , ä Comite per tempus privatarum exigi eos, qui praesentem Legem non servant, & nostro fisco vindicari sancimus: qui nisi eas vindicaverit, ipse cum ministrante sibi schola ex propria fecultate hujusmodi quantitatem solvere cogatur. EPILOGUS. t Qute igitur per praesentem Legem nostram salutarem , in perpetuum valituram , pro utilitate & statu nostrorum collatorum disposuimus , tua Gloria inviolata & immota per omnia servare festinet, & ari omnium notitiam pervenire faciat: Edictis quidem in hac regia Civitate solennster propositis: Praeceptis autem ad clarissimos Provinciarum Judices directis , ut per eos omnibus collatoribus manifesta fiant. Dat. Id. Jun. Dom. JUSTIN. PP. Aug. * BASIL. V. C. CONS. T I T. XII. DE SAMARITIS. 4 NOVELLA CONSTITUT. CXXIX. Mein: Augustus Areohindo P. P. PRAEFATIO. NJUllum ila magmim subjectorum nostrorum delictum est , quod non nostra Clementia medeatur. Licet enim eorum facta odio haben. es ad vindictam pro eis insurgamus , tamen tempus medentes & commonentes modis competentibus delinquentes , rursus ad nostram Clementiam remeamus , justitiam iracundi» , benignitatis reconciliantes rationibus, quale quiddam & prosens nostra celebrat Lex. Samaritas enim pridem atroces & elatos contra Christianos , & in omnium velut novilfimam superbiam excedentes plurimis quidem poenis affliximus , una 5 vero maxime, que,l neque testamenta ipstpojjunt conscribere , neque hi defmcli ubique te- Jlamento cognatis , qui ab intefiato vocantur , hereditatem transmittere , nisi ad hereditat. m ex utraque causa vocatos recht Christiune- rumfidei ese contingeret. Interdiximus autem eis N legata dare est donationes scribere , aut aliquas omnino alienationes in suis ponere rebus , nist forsan orthodoxa fide percipiens persona ejset, Licet autem Lege generali hoc comprehendentes tunc meminerimus, tamen non eandem in operibus, quam in 1 teris subtilitatem reservavimus. Nam neque nostrum fiscum , nec aliquam publici partem ex bis quicquam accipere paffi sumus , licet hoc expreffim Lex daret. C A P. I. J^Unc itaque ad moderationem reductos videntes eos, L nobi« ' ipsis indignum esse putantes in eisdem permanere terminis, contra eos, qui non similia prioribus languent, prostantes maxime omnium Sergii sanctiss. Cosariensium MetropoLs Episcopi justis petitionibus , quas pro eis facit, testimonium quidem perhibentis, meliores eos factos: quietem vero eorum futuro tempore promittentis, ad präsentem sacram nostram venimus Legem, perquam sancimus, licentiam 6 esse Samaritis jam scribere testamenta , & suas proprias dispensare substantias, sicut & alia probent Leges, & per präsentem nos decernimus , & sine testamentis morientes, ab intestato vocatos, fecundum imitationem aliorum hominum, heredes habere eos , prater ea, quo per präsentem nostram transponimus Legem. Sed & donationes eis permittimus scribere, & legata dare & accipere , & hujusmodi contractus facere cum omni licentia. Qui enim testari dedimus eis, & omnem dispensate sub-' stantiam, quomodo de particulari dispensatione negabimus, C A P. II. CEri tamen non eundem reddimus ordinem & Christianis successoribus & Samaritis. Iterum vero & merito , meliora 7 sectantibus privilegium prostamus. Unde, si quis eorum sine testamentis moriatur, & filios ad Deum discretos reliquerit, soli vocabuntur ad hujusmodi hereditatem , qui rectam Christianorum allegant fidem, aliis exclusis , quicunque ipso detinentur, quo defunctus errore. Hoc autem dicimus non super filiis solis, sed etiam aliis cognatis ex quacunque fint linea, ut recta sectantes, illis, qui non proxima colunt, proponantur; tamen si eundem, qui vocantur, omnes gradum accipiant, aut unam ad hereditatem habeant vocationem. Non enim his, qui ex longiore gradu sont, & a vicinioribus excluduntur, licet meliora sectantibus, proximorum damus prolationem aut privilegium. C A P. III. MEc tamen poenitentia locum in causa exclusis, auferimus & ex hoc. Nam si voluerint & postea ad rectam fidem Christianorum reverti, qui pro hoc hereditate exclusi sunt, suas recipient portiones, ita vocandi ad hereditatem, tanquam si recto hujus religionis extirissent, solis fraudati medii temporis fructibus. Si vero & testamenta scripserit aliquis eorum, valere quidem ea, quantum ad religionem, jubemus. Si autem pater, aut etiam aliquis descendentium [aut etiam ascendentium] sit, qui testamenta conscribit, si quidem omnes ex ordine , qui ad hereditatem vocantur, ejusdem, quo pater erroris sint, his non relinquat ultra duas substanti» uncias, reliquis ad eos, qui recte colunt, deferendis. Tamen nisi aliquis forte Christianis ex ipsis reliquerit legata, servanda etiam hic poenitendi loco volentibus, utpolsint »qualitate frui cum eis, qui ab initio Christiani fuerint, sicut ab intestato decrevimus. Ad hunc itaque ordinem & partem , & sta (1. d. Nov. 8. c. 13. (2. Nov. 17. c. 9. (3. Nov. 8. c. 9. Nov. 95. Nove, l6l. c. r... I. unie.. C. ut omnes judices. I. 3. C. de adsejfarib. (4, Adde Afau.. 144. 1.. 12. U 17. 1. 21. C.,de hareticis. L ult. C. ne Christ, mancip. Edici. Juft. 9. c. 2. §. I. (;. d. I. 17. C. de lueret. (6. Abrogatur d. I. 1%.. vide tamen Nov. 144. c. 1. ( 7 - Nov. n$. e - a- §, 14, . « inora- ii57 _' Quomodo oporteat milites transitum &c.__ 1 i58 inofficioso damus ascendentibus & descendentibus & recta sectantibus dogmata , & fort» laesis per celebratas in testamentis rerum divisiones. C A P. IV. POncedimus autem eis & donationes dare, & accipere, & legata ^ relinquere , & libertatibus servos honorare , contrahere quoque ad invicem, nihil ea , qua d nobis pridem i posita est, prohibente Lege: nostrum enim fiscum, & aliam omnem publici partem excludimus z omnino , nullum ex illa Lege ad eorum hereditates , eorumque substantias aut documenta participium habere valentibus. Haec autem dicimus non in futuris solum, sed etiam 3 in praeteritis, ut neque pro his , quae tunc facta sunt, aut noster fiscus, aut alter omnium, substantias perscrutetur eorum. Qui enim in4 futuris clementiam dedimus, quomodo de proteritis subtilem tractatum haberemus ? ut omni modo praesentem nostram clementiam promerentes , gratias Deo profiteantur, & nobis & Sergio 5 sanctiffimo ad hanc nos quam maxime circa eos provocanti clementiam. EP 1 LOGUS. t Tua igitur Gloria nostram in eis declaratam humanitatem per praesentem nostram Legem cognoscens, manifesta per provincias solennibus Edictis, qtue nunc nobis placuerunt, Faciat, ut perpetuo hoc ipfi fruantur auxilio. Datum 17. Calend. Jul. Conflan- tinep. DN. JUSTIN. PP. A. Anno 25. BASILIO, V. C. CONS. T I T. xm. QUOMODO OPORTEAT MILITES TRANSITUM IN civitatibus facere : L de introitu. NOVELLA CONSTITUT. CXXX. Idem Aug. Petro PYeetoriorum Preefecto. PR/EFATIO. pRimum & maximum arbitramur statum esse nostrae Reipublicae, ut inculpabiliter noster exercitus in itineribus conversetur, & innoxietas atque indemnitas nostris collatoribus custodiatur. C A P. I. J Ubemusigitur, quoties transitus fit nostrorum judicum & exercituum , delegatores simul esse cum eis^ qui curam habeant eorum alimenti , & singularum provinciarum judices , per quas transitus fit, praeparationem facere expensarum , ut nostri exercitus in unamquamque provinciam adseendentes, inculpabiliter conversentur , & uniuscujusque numeri optiones suscipere species, fine qualibet tergiversatione, & erogare Magistris militum & militibus in specie praebitas annonas: habere 6 autem eosdem optiones deputatam ipsis occasione emolumenti quintam decimam por-i tionem. Ex consuetudine autem & recanta 7 fieri abnptionibus, collatoribus pro his, quae ab his expenduntur, periculo eorum , qui cum eis sunt, Judicum & Tribunorum , & Comitum &Dia- sostarum & Delegatorum & uniuscujusque numeri primatum , & nullo modo gratis expendere milites ä collatoribus , aut occasione non Factae forsan praeparationis , aut introitorum nomine , quorum etiam ipsum vocabulum omnino perimimus , ut undique illaesi & indemnes custodiantur nostri subjecti. C A P. II. CPecies autem , quae inveniuntur in unoquoque loco , ipsos acci- 0 pere milites, & non alias quaerere, qua in ipsa regione non inveniuntur, & propter hoc tergiversationem aut damnum inferri »ostris collatoribus. C A P. III. P Am vero, quaesit ä nostris possessoribus , expensam , & decla- ^ ratur per recauta 8 , jubemus reputari eis ä sede tuae Celsitudinis, sine qualibet tergiversatione, aut damno, aut injunctione in collationem eam, quam ab eis fiscus capit-pro indictione’illa, in qua expensa fit. Si vero amplius, quam profejjiones sunt ab bis , qui dant species, inveniantur expensae, jubemus ex omnicorpore fiscalium ejusdem provinciae compleri eos , qui ultra functiones suas exhibuerunt. Si vero non habeat ipsa provincia sufficientia ad expensam factam, compleri eos, qui hanc expensam fecerunt, ex generali mensa, quae tegitur a tua Gloria , aut retinere haec eos ex his, quae ah his inferenda sunt secundum sequentem indictionem, & haec reputari eis ex omni modo ah his, qni fiscalia exigunt: his omnibus admittendis & observandis periculo tuae Gloriae, & singularum provinciarum tractatorum & judicum & obsequentium eis officiorum , & susceptorum , & curialium, & omnium fiscalia tractantium. C A P. IV. tJOc quoque jubemus servari, nullum judicum aut militum oc- " cafione transitus, aut ä civitatibus , aut praediis in minimo aliquid accipere. Si autem inventus fuerit quis pro transitu annonam accipere, jubemus tale aliquid agentem exigi duplum totum , quod accipere pro hoc praesumpserit. C A P. V. CI quis vero nostrorum judicum , aut militum , ant optionum 0 ipsorum non recauta fecerit sactx ab iis expensae, jubemus expensas facientes collatores gesta monumentorum conficere, si quidem inveniatur judex in illis locis, apud eum & fanctiffimum civitatis Episcopum. Sivero non inveniatur judex in locis illis, apud fanctiffimum civitatis Episcopum , aut defensores locorum, sub quibus possessio jacet, ex qua facta est expensa , & per talia gesta palam facere, qui nostrorum judicum & cum quali exercitu transitum facientes non fecerunt recauta, & quantam quantitatem expenderunt, & talia gesta mitti ad tuam Gloriam : tuamjvero Celsitudinem , utpote recautis factis , collatoribus quidem praebere, aut etiam reputare, quae ab eis facta expensa, sicut! superius diximus : retinere autem hanc quantitatem, quae ex gestis declaratur, ex his, quse delegata sunt de fisco principalibus militiae, & militibus, qui expensam fecerunt. C A P. VI. A D haec jubemus Principes militis nostros, sive eos, qui dedu - n eunt exercitum , & Delegatores, in transitibus pnemittere ad illum locum, in quo futurus est noster exercitus applicare, & praeparationem facere expensarum , & non mittere ad alias eivita- tes aut posseliiones, aut praedia , quasi debeat exercitus ibi manere, & ex hoc pecunias accipere de potTeffionibus & villis. Si autem accipere aliquid pro hoc prssumpserit , jubemus etiam sic quidem gesta fieri, significantia & unde & cui datum est , & reputari damnificatis a tua-Gloria , aut prxberi secundum prx- dictum modum omnia: quae extalibus gestis significantur 5 Principes autem miiitix, & quocunque modo Dialostas nostri exercitus , & Delegatores, & in duplici quantitate dare, qme accipere praesumpserint: Prometatores vero etiam supplicium L exilium sustinere. C A P. VII. CI qui vero judicum provinciarum colludentes forte cum Diaso- o stis nostri exercitus, non praeparaverint expensas , & ex hoe per diversas civitates & villas eos perducant, jubemus eos cingulo remotos confiscationi & exilio cum obedientibus eis officiis subdi: nostros autem collatores L ita indemnes servari ex recau- torum datione, aut ex gestis, quse fecundum praedictum modu» debent fieri. C A P. VIII. LliEc autem ipsa servari praecipimus non solum in transitibus no- 11 strorum judicum & militum , sed etiam aliorum , qui ex qualibet gente in auxilium nostra Reipublicae nobis mittuntur. C A P. IX. {"IT autem non occasione Metatorum damnationis injurietur no- strorum collatorum libertas , jubemus milii penitus licere • nostrorum militum in authenticas 9 habitationes, in quibus domini domuum inveniuntur manentes , accipere sibi metata, sed illas quidem sine molestia servare propriis dominis , accipere autem milites in aliis diaetis metata. EPILOGUS. f Quae igitur placuerunt nobis, & per praesentem declarata sunt Legem , tua Gloria in regia Civitate & per loca sanctissimis Episcopis, clariffimisque Judicibus & omnibus nostris subjectis in una- (1. d.l. 17. C. de haeret, (z. Abrog. d. Nov. 144. c. l. (z. v. i.q.C.delegib. (4. v. I. ZZ..8'. d. t. (;, c. i.fupr.hic. (6. Fac. /. 9. C. desusceptorik. (f. c. 3. c. 5. infr, hic. i. 4. C. de coUat. funi, pairim. (8. c. i.supr. hic. (9. Fac. I. z. C. de metat, adde /. 6. §. 3. ff. de offic. prajid. Dd dd 2 quaque ii59 Avth- Collat. IX. Tit. XIV. Novell. CXXXI. 1160 quaque Provincia & civitate palam Faciet, ut sciant nostri subjecti, Qux a nobis pro eorum indemnitate diCpofita sunt, & 3gnof. /. 39. §. i.js. decondit. N demonstr, l, 49. C- d« episcopis. (17. d. i. ari/, in fin. d. 1 . 49. §. 5. qnam- jiöi De ecclesiasticis titulis, &c. 1162 quamlibet venerabilem domum a testatore dispositam fieri: jubemus eos domum aut comparare aut locare, ubi possint qua jussa sunt adimplere, donec hujusmodi domus venerabilis expleatur. Et si quidem ipse testator decreverit, qui debeant Xenodochi fieri, autPtochotrophi, aut alteri tales gubernatores, sive suis heredibus hujusmodi electionem commiserit: jubemus modis omnibus heredes ejus, qua: ab eo definita sunt, adimplere ; locorum beatissimis Episcopis inspicientibus, fi gubernatio recte procedit: & fi invenerint non utiles existentes Rectores, licentiam habentibus fine damno alios pro eis opportunos efficere. C A P. XI. Ut ligeta pro redemptione captivorum r elici a , pr astentur ab Episcopis , sfc. CI quis autem pro i redemptione captivorum , aut alimentis pauperum hereditatem , aut legatum reliquerit in rebus mobilibus, aut immobilibus, sive semel, sive annale: & hoc modis omnibus fecundum testatoris voluntatem ab iis, quibus jussum est bocfacere, compleri. Si autem specialiter dixerit, quomodo pauperibus hoc reliquit: pracipimus , sanctissimum Episcopum civitatis, in qua testator habuit domicilium, percipere easdem res, L ejus civitatis pauperibus erogare. Si autem pro redemptione captivorum aliquid relinquatur, & non nominatim testator dixerit, per quem oporteat fieri redemptionem captivorum : etiam sic jubemus res ad hoc relictas , locorum Episcopum & ejus Oeconomos accipere , & hujusmodi pium opus implere : in omnibus enim talibus piis voluntatibus sanctissimos locorum Episcopos volumus providere , ut secundum defuncti voluntatem, universa procedant : licet 2 pracipue a testatoribus aut donatoribus interdictum sit eis habere ad hoc aliquod participium. Si autem qui hoc facere jussi sunt, semel & secundo ä beatissimo locorum Episcopo, aut Oeconomis per publicas personas admoniti distulerint, qua disposita sunt, adimplere: jubemus eos omne lucrum 3 relictum eis ab eo , qui hoc praceperit, amittere : & locorum Episcopos omnes res cunctis (sicut dictum est) piis causis distributas, cum 4 fructibus & augmentis medii temporis & memorato lucro vindicare : & quP 'bnal ;:e c : iit ce confabulari cum quibus non convenit, sed venire quidem tempore sacri Ministerii, cum Abbate suisque Prioribus & senibus, sacrificioque completo omnes Monachi rursus ad Coenobium revertantur, ibique sedeant, magiiumque Deum honorent, & sacris Scripturis incumbant. Plurimus itaque est horum librorum chorus, & possibili est unicuique animum corrigere, atque rigare sacris Scripturis i quas si frequenter legent, nunquam decipientur, nec ad humanas descendent solicitudines. Quatuor autem vel quinque seniores ex ipso Monasterio esse in constituta Ecclesia, quibus jam omnis exercitatio est expleta in continentia, & qui ordinationem habere meruerunt in Clero Presbyterorum forsan ant Diaconorum, aut deinceps habentium schema. Dicti enim & supervenientes al- loquentur , & de divinis eloquiis disputabunt, & putari omnes este tales procurabunt, & custodient sacram domum : juventutem autem exardescentem , & suos terminos exilire volentem in continentia detinebunt. C A P. III. n ingredientur autem neque mulieres in 6 virile Monasterium, neque viri in foetnineunt, occasione mortui, & ibi sepulti memoriam , vel per aliam causam. Et maxime si quis fratrem forte, vel sororem , aut aliquem ex genere habere in Monasterio dicat: cognatio enim Monachis in terra non est, coelestem zelantibus vitam : quid enim volentes tales ingressus faciant, nisi volue- ■'StU .tmj ifidl .! hiij Cr • jnii -am { wdj di Aio itiie -'Sto (4. Adde /. 3. ff. de ojfic. praf. vigil. (5. Nov. ;. c. 3 - dVc». 123. c. 36. ( 6 . Nov. 123. c. 29. 1 . 19. 1 . 44. C. de episcopis. fini H k N6Z Quomodo oporteat Monachos vivere. 1166 lint aliquid agere jnterdictorum ? Cum liceat & viris convenientia in Monasteriis virilibus celebrare, & mulieribus limiliter distributa muliebribus Monasteriis facere mulieres, nullo permixto alterutri, neque li Forte Frater esse dicatur, aut soror, aut cognatus alter. Neque enim per hanc occalionem ingredi sinemus aliquem. Si enim ipsa principia abscindamus, & per ipsum aspectum insitam animabus delinitionem, &exhoclaplum prohibeamus, erit multo possibilis ac facilior sacris decertatoribus melioris vitae status. Omnes ergo huic Legi obediant, & neque viri recondant in muliebri Monasterio sepulchra, neque mulieres in virilibus Asceteriis fodiant. Neque enim viros mulierum fliedia decent , neque rursus vi~ rilia mulierum collegiis conveniunt. Neque ex hoc propter defunctos turpes & mali principii tales permixtiones agi volumus, ut non iter ex hoc liat natura: apud se inhoneste grassari, & lutlere, & divinas confundere caulas, & pietatis quasi velamine, & cognationis schemate haec agere, qua: neque dicere, neque cogitare lingularem vitam eligentibus est bonum. Illo existente manifesto , quia necessarium est sepultura ministrantes & maxime lectis , & fodientes non ingredi Monasteria, sed in virilibus quidem Monasteriis causa facilis est: in muliebribus autem non ita, propter memoratam interdictionem. §. 1. Sancimus igitur, si quando aliquid futurum sit tale fieri, & sepeliri mulier in muliebri Monasterio, (virum namque non sinimus) reverendissimas quidem Fieminas in suo manere habitaculo, solam vero Ostiariam 1 & Abbatissam forte ipsam, si voluerit, intercise his, qiue aguntur: & ipsos celerius illa agentes , qux circa funus solennia sunt, & sepulchrum fodientes , & corpus obvelantes repente discedere, neque videntes aliquas reve- rendilsimarum mulierum , neque ab aliqua earum visos. Sed neque aliquam excogitent occasionem aut viri ad muliebria Monasteria ingrediendi, aut mulieres viris deputata , occasione horum , quat circa funus aguntur (quas utique memorias vocant) in tertiam & nonam r convenientes diem, aut dum quadraginta compleantur, aut etiam annus, cum liceat, si quidem muliebre sit Monasterium, mulieres omnia agere : si vero virorum , viros : & non occasione talium observationum inhonestatem quandam venerabilibus Monasteriis imponere. C A P. IV. Jia vero nihil, quod sancitur, nisi custodiam habeat competentem, poterit servari decenter, sancimus per tempus uniuscujusque Monasterii Praesulem frequenter inspicere & perscrutari uniuscujusque conversationem & disciplinam: & sieubi aliquid pravum fiat contra, quam decet, hoc repente corrigere, & non sinere majus fieri lapsum , & perire animam ad salutem conversationis confugientem. Monasteriorum autem Exarchus, si quis Fuerit per loca, sicut in hac felicissima Civitate , haec solicite curet, & mittat eos, qui appellantur Responsarii 3 ejus per Monasteria, & requirat etiam vicinos, ne forte aliquid nequam in aliquo Monasteriorum proximo fiat, & haec universa castiget, & competenti digna faciat providentia. Sed etiam uniuscujusque civitatis Episcopus hujus rei providentiam habeat sive Patriarcha, sive Metro- polita, sive singuli sunt Episcoporum , & reverendissimos Defensores, qui & mittant haec requirentes & servantes, & non sinentes quicquam fieri extra , quam decet : sed & si quid fiat, velociter hoc emendare. Sancti siimus autem Patriarcha feliciffimae hujus Urbis de Monasteriis hic positis similiter examinet, & custodes rei Deo amabiles Ecclesiae Defensores sanctissimae majoris Ecclesia , & quos putaverit perfectos & honestissimos esse, constituat, ut per plures custodia facta , adhuc amplior observatio & super pectatis vindicta fiat. C A P. V. QPortet autem unumquodque Monasterium sub Abbate constitn- w tum habere , (sicut praediximus) eos , qui vocantur Responsa- rii 4, viros senes & monachicum certamen superantes, L non facile corporales injurias passuros, qui eorum rebus & eorum occupentur utilitatibus , & non solum fi virorum fit Monasterium, sed etiam fi mulierum contingant, esse duos aut tres viros, aut vel eunuchos, si possibile est, esse, aut senes & castitatis testimonium habentes, qui causas agant, & ineffabilem eis praebeant commu- , nionem ; , eum hujus tempus fuerit. Si vero de alia Monasterii 0 Ui ’ ^ te (1. c. ;. infr.hic. (r. Fac . Nov. 11;. C. q. §. I. (3. V. c. ;. i «fr.hic. (4. c. 4. supr. hic. Nov. I2Z. c. 25. (5. 1 . 44. inpr. C. it episcopis, d. Nov. 1*3. c- 36- (6. c. 3. §. l.supr. hic - (7. c. 6. utilitate, aut ad unam reverendissimarum Ascetriarum pertinente, dicere aliquid necessariorum voluerint: sequentur Abbatissa , & alteri penitus nulli feminarum , qua in Monasterio sunt, hac per reverendissimas Ostiarias 6 agentes. Oportet enim tales aliquas, ad januas ordinari, qua similiter ingressus & egressus in Monasterium inspieiant, & egressus prohibeant, & inaccessibiles viris ingressus , praterquam Apocriliariis, constituant. Illi vero ad Ostiariam sequentur , & dicent suum adventum: Abbatissa vero per eas agnoscentes & descendentes his sequentur, & illi referent ad illas de earum gubernatione aut utilitate, pro qua venerint: &ita & qua humana sunt, agentur bene , & castitas permanebit undique a nullo tentata malo. Si quis autem deliquerit, (nam multa sunt humana : & nullus potest naturam sic retinere, ut non peccet nihil, hoc enim proprium est solum Dei) hunc , si quidem mediocre peccatum est , & monere & suspendere & poenitentia ei dare tempus, nt meliorem ordinem sumens mox revertatur ad semet- ipsum , & non qnos jam posuit, amittat labores. Si vero major culpa sit modus, fecundum commissum & medelam correctionis esse, & rursus admonitionem vehementiorem & poenitentiam fortem exigere : & si quidem valuerit istis modis amovere lapsum, & corrumpi eceptum , (hoc autem & in mulieribus conversis & viris dicimus,) grates agere magno Deo, cum & in coelo fiat magnum gaudium angelicis Virtutibus , quando aliquis salvus kf peccatorum. Si vero potiores ultra medicinam causa fiant, tunc etiam expelli 7 enm a Monasterio, quatenus dans semetipsum ex melioribus ad pejora, ipse suis malis potiatur solus, & non per ejus malum etiam alii violentur, sicut morbosorum & inexcusabiliter languentium jumentorum. Neque enim imperium despiciet hos negligi, neque retinebit indignationem adversus Abbatem , neque contra loei Episcopum & sub eo positos Defensores Ecclesia, si non hac observaverint; tanquam necessaria sit etiam Imperio rei diligentia. Si 8 enim illi puris manibus & nudis animabus pro Re- publica supplicent Deo , manifestum, quod & exercitus habebunt bene, & civitates bene disponentur. Deo quoque placato & propitio existente , quomodo non universa plena totius pacis & devotionis? sed & terra nobis feret fructus , & mare , qua sua sunt, dabit, illorum Oratione propitiationem Dei ad omnem Reinpubli- cam deducente. Sed & ipsum commune Schema hominum reverentius erit, & vivet melius , illorum erubescens perdurationem ; ideoque una pariter conspiratio erit, omnibus simul ad hoc concurrentibus , & in exilium missa, quantum possibile est, malitia omni, & melioribus & sanctioribus studiis introductis, & rebus ipsis decentibus. Quod nos requirentes , causam agimus, ut putamus,, utilem. C A P. VI. 1 Liud quoque omnibus servari volumus modis. Si visus fuerit ali— A quis reverendissimorum Monachorum &in aliqua tabernarum 9 conversari, hunc repente dari locorum Defensoribus, authieg/o- riojijjimis Prafcilis sacrorum Pratoriorum, & castigari convictum,. & nuncisri hoc Abbati , quatenus eum expellat io Monasterio, qui talia deliquit, utpote in confusionem vitee angelicam hanc conversationem mutantem. Oportet enim duplex 11 hoc opus Monachis esse, aut divinis vacare Scripturis , aut qua Monachos decent (qua vocant manuum opera) meditari & operari. Mens enim frustra vacans nihil bonorum parit. Pro his hanc ponimus Legem & in hac regia Civitate valentem, & in gentibus omnibus. Utique- ad singulos Patriarcharum dirigimus eam , ad cautelam observatio- nemque competentem : illi vero sub se constitutis Metropolitis mittent. Illi quoque aliis omnibus innotescent Episcopis , & per Episcopos omnia hac reverendissimis Monachis & Abbatibus eorum fient manifesta. Damus autem causie observationem non solum Abbatibus Monasteriorum singulorum , nec solum Deo amabilibus- Episcopis, nec sanctissimis Metropolitanis, neque sanctiflxinis Patriarchis, sed hic quidem tuse 12 Excellentia, ut si .cujus causa, egeat vehementioris correctionis , discentes a Deo amabilibus viris exequantur. In Provinciis autem earum judicibus, primitus ä Deo amabilibus Episcopis quod agitur agnoscentibus, L ut sint per omnia & personis sacratis & Magistratibus innoxia ea, quae ad infr. eod. (8- V. I. 42. C de episcopis. (9. Fac. i. 4. §. 2 .jf. de his qui not. insum. I. 43. §. <)■]}’. de ritu nupt. (10. c. q.supr. htc. (r 1. c. 2.supr. hie. 1 . 34, C. it epijt. and. (13. 1 . 44. §. 3. de episcopis Deum. Avfch. Colla t. IX. Tit XVI. XVII . Novell. CXXXIII. CXXXIV. n6g ----nihil Iit sanctius custodiri tatcs habitant, nullum contra präsentem nostram dispositionem Deum & prx cmKtis im ’ , ‘ ■ nnstri T( , ru christi ciemeii- suscipere biocolytam ? , aut latronum persecutores: omnino enim Bempublicam''magni Dei, & Salvatoris nostri Jesu Christi Ciemeii- - - reverendiilimorum virorum puritatem.. quam culto* - « m a I. 1 D_ T? ^ 1 Jrr w irtCi. d*enKtoque cVericT," &'Monachi, & Episcopi majores & minores sacrorum memores Canonum , sacrarumque Legum & Constitutionum de hoc scriptarum ; quas & valere , & ratas elfe etiam ner präsentem sancimus Legem. * 1 EP1LOGUS. f Tua igitur Beatitudo, qux placuerunt nobis , & per hanc sacram declarata sunt Legem cognoscens , operi effectuique tradere Festinet. Dat. 17. Cal. April. Conftantinop. ARIONE, V. C. CONS. UT T I T. XVII. JUDICUM LICEAT LOCI NULLI JUDICUM LICEAT HABERE SERVATOREM I , NISI CERTIS EX CAUSIS DIVINA CONCESSERIT JUSSIO. NOVELLA CONSTITUT. CXXXIV. De Vicariis. In nomine Domini Jesu Christi Dei nostri , Imperator Casar , Flavius , Justinianus , Alemanicus, Gotthicus, Francicus, Germanicus , felix , pius , gloriosus , Vilior , Triumphator , nunquam non colendus , Augustus , Musonio Pr.tfeclo Urbis. P R S F A T I O. fjUscunque ad utilitatem nostrorum subjectorum intentionem >4 habentes semper, invenimus diversas laesiones nostris subjectis inferri ab smistis Vicariis in Provincias ab aliquibus civilibus & militaribus judicibus: & de hoc dudum Legem scripsimus, par ticularem aliquam facientes rei emendationem. CAP. 1. Ne ulli Magistrutuum liceat constituere Vicarios. ■MUnc vero perfecte juvare nostros subjectos studentes, sancimus, nullam licentiam habere pro tempore Praefectos tam Orientis , quam Illyrici Praetoriorum aut Comitem largitionum, aut Comitem privatarum , locorum servatores destinare in Provincias, aut ipsos Provinciarum judices facere , & proprii cinguli loci servatores emittere. Sed neque vicaneos judices in creditis eis Provinciis loci servatores emittere in qualibet civitate. Solum vero jubemus este loci servatores Profecturae in Hofdruma , .& in Mesopotamia, & , si neceflitas vocaverit, in aliis locis tempore expeditionis pro nutrimento eis destinato; & hoc quidem per nostram juffionem. His insuper jubemus , ut neque Magistri militum, neque Duces in Provinciis, in quibus administrare justi sunt , loci servatores , alit biocolytas 2 , aut latronum expulsores habeant. Si vero contigerit, necessitate faciente, sive Magistros militum , sive Duces destinari per nostram jnstionem in aliis locis, tunc fieri loci servatores absentis, & hoc fecundum nostram praeceptionem. Nulli vero liceat civili, aut militari judici circumire Provinciam fine causa necessaria. Si vero aliqua necestitas vocaverit tale aliquid fieri: expensis propriis hoc facere jubemus tam judices, quam competens & obediens eis officium. Neque vero angariis 3 , aut iis , quae vocantur epidemiticis 4 , aut alio quolibet dispendio gravare nostros subjectos: neque consuetudines nominare aut quaerere, quas forsitan aliqui prsdictorum in proprium lucrum injuste »dinvenerunt. Male enim adinventa , malaqne consuetudines , neque ex longo tempore , neque ex longa consuetudine confirmantur : scientibus omnibus praedictis judicibus civilibus & militaribus , quod fi aliquid praeter hoc fiat, & qui facit, si loci servator elt, viginti librarum auri inferat poenam , & cingulo spoliabitur : & qui fieri se acquievit, cadens propria substantia exilio subjicietur. CAP. II. Jj^D majorem autem nostrae dispositionis cautelam, jubemus per loca Episcopos, & Provinciarum Rectores, & eos, qui civi suscipere biocolytam 5 , am mronuui pcnecutores: omnmoenim nullum judicum civilium aut militarium constitutum ia Provincia habere loci servatorem concedimus. Priecipue quidem jubemus Provinciarum Rectores sic reste conversari, autres gubernare, ut non necestitas fiat, de qualibet re debente quaeri, aut gubernari ad Provincias aliquem destinari. Si vero opus fuerit transmitti alii quos in Provincias occasione publicarum exactionum, aut quarumlibet emergentium querelarum , neque ordinem, neque nomen habere loci servatoris. Destinatus vero in Provinciam nullum subjectis inferatdispendium : creditum vero sibi opus adimpleat, judice Provincia eum & ejus officium adjuvante. Si vero contra ipsum judicem forte accusatum transmittatur: tunc jubemus & provinciale officium obedire ei. Quemadmodum enim prohibemus loci 6 servatores fieri: ita omne periculum jubemus habere judices Provinciarum , & eorum officium : ut folicitudinem faciant tam publicarum exactionum, quam locorum quietem : & ut omnis injustitia & hesio suspendatur. I11 quibus vero Provinciis aut judices 7, aut exactores sunt fiscalium , & opus habuerint aliquo adjutorio: jubemus judices Provinciarum L officia eorum omne solatiuin & studium eis conferre , ut sine impedimento fiscalium exactio procedat. Et omnes, quae motx Fuerint sive civiles, sive criminales causae , & competentes Provinciarum Judices ipsos jubemus inquirere , ut illi proprio periculo has discutiant, & legitimum finem eis imponant. Super hoc autem jubemus Provincia, rum judices mox , qui futuri sunt cingula suscipere , sive präsentes , sive absentes sint, cautelam impendere, tam Prifestune, quam nostris largitionibus , & Comiti privatarum pro inferendis pecuniis unicuique praedictarum dignitatum : cum etsi 11011 caveant, tanquam facientes cautelam , ita jubemus eos & eorum officia subjacere praedictis dignitatibus. In illis vero civitatibus & Provinciis volumus judices periclitare pro fiscalibus, & exigi, in quibus neque scriniarii, neque judices, neque alii quidam proprio periculo exactionem faciunt. CAP. III. C'T hoc pervenit ad nos, quod quidam Provinciarum judices ita inique agunt, occasione vilium lucrorum, ut neque testamenta concedant facere, neque facta insinuare , neque nupHas aliquas facere , aut super nuptialibus donationibus 8 monumenta componere , neque defunctorum 9 corpora sepulturs tradi: neque rerum descriptionem concedunt fieri, au( aliud quid hujusmodi agi aut ex gestis , aut ex testimoniis. Propterea interdicimus omnibus judicibus tam civilibus , quam militaribus & eorum officiis, aut alii cuilibet tale aliquid praesumere. Si vero quidam hujusmodi odibilem rem in quojibet loco nostr* Reipubiiciepne- sumpserit agere , aut ministrare ei, qui hoc praesumpserit facere: jubemus hujusmodi extra cingulum factos in exilium destinari: & de substantia eveniens dispendium, Iasis in duplum restitui; non sublato ab eis, neque alio quidem ex Legibus adjutorio. Omnem vero damus licentiam locorum sanctiffimis Episcopis, & Primatibus civitatum, hujusmodi praesumptiones prohibere: & studere, ut haec omnia sine impedimento & sine dispendio secundum Legem virtutem procedant, & de his nobis nunciare. Illas vero, qum secundum Leges offeruntur, appellationes 10 suscipere volumus omnino judices, & eos, qui fecundum nostram juffionem specialiter (quia & h divinis licet appellare judicibus)audiunt, live majores, sive minores sint: L edere gesta sine aliqua dilatione II litigantibus, ut quaestio legitima de his procedat. Super hoc jubemus appellatione porrecta 12 secundum Leges, neque exactionem fieri, neque poffeffiones rerum transferri, usque ad definitum super ea judicium. CAP. IV. (TUoniam vero contingit adulteria, aut raptus mulierum, aut homicidia , aut alia quaelibet crimina in Provinciis committi: jubemus Provinciarum judices omnia secundum Leges vindicare, & peccantes tenere , & non alios pro aliis, aut ex quibus nati sunt vicis, qui crimina praesumpserunt, alium pro 13 alio com- (r. Nov. z. c. 4. (2. c. 2. infr. hic. Nov. 8- c. 13. (3. Nov. 17. e. 9. (4. I. ult. C. de metatis U epidemiticis. (5. c. i.supr. hic. (6. d. Nov. 8- c. 4. (7. v. Nov. 128. c. 3. (8. Fac. Nov. 127- c. 2. (9. v. Nov. 60. (10. Nov. 82. c. 13. (11. /. 1. C. de relationib. I. H. j » fi n . C. de uppellationib. vide tamen Nov. :::u nt bo ite 7boc ::ati: 1 au: cit re mt lui S3S. I :! vc 126. c. 3. /. 24. C. de appellat. (12. I. unic.Js. nihil innovari. /.7. in fin.ss. dc muner. U hott. I. 3. C. de appellat. I. 3. C. quando provocare non est necejse. adde l. unie. C. in integr. reft, fostul. (iZ- Fac. I. a». C. de fanis. Nov. %i. Nov. 12$. c. 14. prehendere, ii) 1169 Ut nulli judicum liceat habere loci servatorem, &c. 1170 prehendere, aut damnum eorum inferre vicis, sed neque ^ignorationes facete propter peccantem, aut -criminis vindictam proprii lucri eauia inferre , aut delinquentium res proprium lu erum cere. Nos enim reos quidem ex Legibus pcenas sustinere volumus: damno vero subjectis nostris , aut lucrum ex hoc judicibus aut eorum hominibus sive officialibus fteri nullatenus concedimus, ut ne propter rerum desiderium inveniantur injuste aliquos castigantes , aut peccantes vendere. Si enim prxter hxc fiat: ipse Provinci* judex omne ex hoc accidens damnum Iasis medebitur& suppliciis subjectus, exilio tradetur : & consilia rius ejus simile sustinebit.luppiicuim , ii fastis a judice contra Leges, in scriptis consentiat. Officium vero ejus, L alii , qui circa hoc propter lucrum proprium ei obsecundant: non solum damna laciis compellentur restituere : sed culpabiliores eorum legalibus suppliciis subjecti, exilio tradentur. C A P. V. Ut rei criminum Edistis legitimis evocentur. £JI I vero quis comprehensorum criminum latuerit, aut reliquerit Provinciam illam z , in qua crimina deliquit: jubemus legitimis Edictis 3 a judice evocari 4 eum : & si non obediat, illa in eum procedere , quas nostris Legibus definita sunt. Si vero cognoscatur, quod in alia Provincia degit, jubemus Provincis illius judicem , in qua peccari quid hujusmodi contigerit , epistola publica 5 uti ad Provincix illius judicem; in qua delinquens persona degit-; illum vero , qui poblicas susceperit literas , & periculo suo & officii sui comprehendere hujusmodi, & ad judicem Provincix transmittere , in qua peccavit, suppliciis legitimis subjiciendum. Sivero, qui publicam epistolam susceperit, neglexerit hoc Facere, aut officium ejus tradere, aut imperata neglexerit: tunc & ipsum judicem tres auri libras, & officium ejus alias tres pro pcena inferre jubemus. Si. vero judex aut aliquis officii ejus propter lucrum hujusmodi personam non comprehendat , aut comprehendens non transmittat, & hoc agens convincatur : spoliatus cingulo, exilio tradatur. C A P. VI. Ut judex compleat , quod decejsori mandatum est. ET hoc vero jubemus observari ab omni administratore , ut, si “ contigerit in scriptis nostram juffionem fieri ad aliquem judicem , & interea iste quiescat ab administratione : is , qui post illum susceperit dignitatem , accipiat 6 eam , & insinuet. & si quidem privata est causa: & implere eam, & assequi, quemadmodum ad eum promeruit rescriptum. Si vero hujusmodi in scriptis juffio publicum respicit, inquirat eam : & si quidem non fodatur fiscus . qux in ea comprehensa sunt, adimpleat. Sivero sd Iasionem est fisci, nihil super ea omnino agi: nunciare vero nobis primum, ut secunda nostra fiat de hoc juffio. Si vero & prxeepta cujuslibet judicis sint, & priusquam insinuentur hac, autpracipientem , ant-, ad quem praecepta facta sunt, contigerit removeri de cingulo : sic, qui factus fuerit judex , hac suscipiat & exigat, si legitime facta sunt: si vero contra Legem , aut contra publicum facta sunt, hac pro non scriptis esse jubemus. C A P. VII. Ne quis creditor filium 7 debitoris pro debito retinere prasumat. AUia 8 vero & hujusmodi iniquitatem in diversis locis nostra 'i Reipublica cognovimus admitti, quia creditores filios debitorum prasumunt retinere aut in pignus , aut in servile 9 ministerium , aut in conductionem: hoc modis omnibus prohibemus, & jubemus: ut, si quis hujusmodi aliquid deliquerit, non ro solum debito cadat, sed tantam aliam quantitatem adjiciat dandam ei, qui retentus est ab eo , aut parentibus ejus , & post hoc etiam corporalibus poenis ipsum subdi ä loci judice: quia personam liberam pro debito prasumpseritretinere , aut locare, aut pigno- rare. C A P. VIII. De intcrcejfionibus mulierum. ET illud vero praevidimus pro subjectorum utilitate corrigere, ut, si n qua mulier crediti instrumento consentiat proprio viro , aut scribat, & propriam substantiam aut seipsam obligatam faciat: jubemus nullatenus re luiiusmndi valere aut tenere , sive semel, iive multoties iz hujusmodi aliquid pro eadem re fiat: sive privatum, sive publicum sit debitum : sed ita esse, ac fi neque scriptum esset: nisi manifeste probetur, quia pecunia: in propriam ipsius mulieris utilitatem expensa sunt. C A P. IX. Ne mulieres in cxrceribus includantur. pctEcessarium 14 vero credimus & illud competenti adjutoris emendare i; , ut nulla mulier de qualibet re includatur 16 , aut custodiatur: sed siquidem pro fiscalibus debitis aut privatis pulsetur, secundum Legem mulier aut per virum suum , aut per te, aut per quam voluerit personam legitime respondeat, & transigat rem. Si vero vidua fit, aut non ä principio viro conjuncta: liceat similiter mulieri aut per se, aut per quos voluerit, propria juva proponere fecundum Legem. Eum veto, qui proeter ha* praesumpserit agere aliquid prasdictorum, jubemus, si quidem majores judices sint, viginti auri librarum : si vero minores sint, decem librarum auri poeme subjacere: obedientes autem eis in praedictis causis, spoliatos cingulo , poenis subjici, & in exilium destinari. Si vero mulier post legitimam adnjonitionem noluerit instituere aliquem , qui pro ea respondeat, aut litigans addicta sit, ne* sic includi aut custodiri eam , sed legitima jura in competentibus ei rebus procedere. Si vero crimen sit, quod infertur mulieri, ia quo necessarium est ipsam custodiri: si quidem fidejussorem personae praestare potest , ipsi credatur. Si vero juraverit, non pojsc se dare fidejufforem , juratoriam 17 cautionem faciat, de observatione judicii. Si vero graviffimum inveniatur crimen , in quo accusatur, in Monasterium , aut in Asceterium mittatur, aut mulieribus tradatur, per quas potest publice L libere custodiri, donec causa ejus manifestetur: tunc autem illa procedant in eam , qua Legibus definita sunt. Nullam enim mulierem pro pecunia fiscali, sive privata causa , aut pro criminali quolibet modo, aut in carcerem mitti concedimus, autä viris custodiri: ut non per hujusmodi occasiones inveniantur circa castitatem injuriatos. Monastriam ; quidem aut Ascetriam per nullam actionem trahi concedimus de propriis Monasteriis aut Asceteriis. C A P. X. Qiia fit mulieris adultera ptena. C^I 18 quando vero adulterii crimen probetur; jubemus illas pce- nas peccantibus inferri, quas Constantinus divas memori* disposuit 19 : & illis similibus subjiciendis poenis , qui medii 20 ministri hujusmodi impio crimini facti sunt. De substantia vero adulteri, si habeat uxorem , dotem & propter nuptias donationem ei salvari : aut partem i nostiaLege datam, fi dotalia instrumenta non subsequuta sunt: residuam vero ejus substantiam , si quidem sint ascendentes , aut descendentes usque ad tertium gradum , accipiant hi secundum ordines & gradus. Si vero non sunt hujusmodi aliqui, fisco applicari hxc jubemus. Adulteram vero mulierem competentibus vulneribus subactam , in Monasterium 21 mitti: & si quidem intra biennium recipere 22 eam vir suus voluerit, potestatem ei damus hoc facere , & copulari ei, nullum periculum ex hoc metuens : & nullatenus propter ea , quas in me. (1. Auihent. Si vero. C. ad leg. JuU dc adulter. (2. Nov.6<). c. 1. 1.1. C. ubi de criminib. (z. I. 10 fi', de pubi, judic. I. 1. §. 2.ff. de requir. vel abjent. damn. (4. V. I. 6. C. de accusat. Nov. 17. c. 14. Edici. Justin, iz. c. 23. (6. Fac. I. 10. inpr.fi. deofiic. procons. I. 76. fi. de judiciis. (7. Nov. 52. adde tit. C. ne filius pro patre, (z. Authent. Imo a debito. C. de oblig. (9. I. 12. C. d. t. , (10. ti. Authent. Imo u debito. (11. Authent. Si qua mulier. C. ad SC. Vellej. (12. I. 2. ff. d. t. (13. Vide tamen Nov. 61. c. I. Z. I. & scq. (14. Authent. Hodie. C. de cufiod. reor. Authent. Sed Tom. II. hodie C. de ojfic. divers, judicum. (15. Abrogatur l. 3. C. de cuftod. reor. (16. I. I. C. deofiic. divers, judic. (17. Nov. 112. c. 2. in fin. pr. (ig. Authent. Sed hodie. C. ad leg. Jul. de adv.lt. (19. /. 30. C. d. t. (20. Fac. I. 16.fi. de ptenis. I. 2. L 6. I. 7. ff. de lege Pompej. de parricid. I. l$.ff. ad leg. Coni, de ficariis l. 33. /. po. I. 52. i. 54. §. 4. JT. de furtis. I. 6. §. 2. ff. de lege Fab. de plagiariis. I. I .ff. de receptatorih. I. 6. §. 2.ff. ad leg. Jul. peculat. I. 5. §.9 .1. 15. §. S.ff. de injur. I. 5. C. deaccus. Nov. 14. §. (21 .Nov. Leon. 32. (22. v. I. 37. in fin. ff. de minor. E e e e . dio 117 ? Ävth. Collat IX. Tit. XVII. XVIII. Novell. CXXXTV. CXXXV. 1172 dio tempore facta sunt . nuptias lxdi. Si vero pndistum tempus transierit aut vir . priusquam recipiat mulierem , moriatur , tonderi eam & monachicum habitum accipere, & habitare jn ipso Monasterio in omni propria vite tempore: & fi quidem habeat descendentes , duas I partes accipere eos substantia , fecundum Legum ordinem divisas , reliquam- vero tertiam partem Monasterio , in quod mittitur , dari. 'Si vero descendentes non suerint , sed ascendentes inveniantur non consentientes hujusmodi iniquitati : quatuor uncias eos fecundam Leges divisas accipere: octo vero uncias dari Monasterio , in quo includitur hujusmodi mulier. Si vero neque descendentes, neque ascendentes habeat, aut ascendentes consenserint hujusmodi iniquitati: omnem ejus substantiam accipere Monasterium illi conservandam, ut per omnes casus-viro pacta dotalibus illata instrumentis ferventur. C A P. XI. Plena r injusti repudii. Q Uia 3 vero aliqui nostram Legem 4 transcendere student, in -qua evidenter causas enumeravimus, ex quibus solum repudia possunt transmitti aut ä viro , aut a muliere: jubemus prx- ter illas causas nullo modo repudia fieri , aut per consensum 5 nuptias solvi ,'& concedere invicem delictis. Si vero prxter ä nobis definitas causas prxsumpserlnt. aliqui solvere matrimonium : jubemus , si quidem descendentes habuerint sive ex ipso, sive ex alio matrimonio, sn 1 siantiam eorum iliis dari fecundum Legum ordinem , & tam 6 virum , quam mulierem in Monasterium mitti in omnibus vite sux temporibus, & de singulorum facultatibus quaternas uncias M-. nasteriis, in quibus mittuntur , separari: viro nihilominus neque 7 usum habente date partis filiis : quoniam pater, rerum filii in potestate positi, non habet usumfru- ctum. Si vero descendentes non habeant, sed ascendentes inveniantur : tertiam partem suhstantix accipere eos, fi non iniquitati solutionis matrimonii consenserint: duas vero partes Monasteriis, in quibus unusquisque mittitur, separari. Si vero neque descendentes, neque ascendentes inveniantur , & ascendentes consenserint facto: jubemus omnem substantiam Monasteriis, in quibus misti sunt, dari: ut non propter hunc contemptum, & Dei judicium contemnatur, & nostra Lex transgrediatur. Sed & ministros talis solutionis nuptiarum , aut qui hujusmodi infanda instrumenta composuerint, corporalibus poenis subjici jubemus, & in exilium destinari. Si vero ii, qui matrimonium solvere prxsumpsernnt, voluerint iterum libi conjungi, priusquam mittantur in Monasterium : licentiam eis damus hoc facere, & prsdictas pcenas concedimus eis, & proprias habere substantias, & ita adinvicem vivere, tanquam fi nihil delictum fuisset. U110 vero volente matrimonium revocare , fi non consentiat alia persona : contra eum ,, qui noluerit , teneant pcenx. Hxi. vero omnia servari jubemus tam in regia hac Civitate, quam in Provinciis, tam a Comite privatarum , quam ä Palatinorum schola , & Provinciarum judicibus & officiis eorum; scientibus, quod si neglexerint hujusmodi alicujus delicti, & non omnia hxc custodierint, & exilium & proscriptionem bonorum sustinebunt. Hxc vero jubemus servare locorum sanctissimos Episcopos, ut providentia eorum tradite persona in Monasteriis mittantur : & de rebus earum , quod i nobis definitum est, Monasteriis vindicetur. C A P. XII. CI quis vero accusatus de adulterio,. per proditionem judicum , O aut alio quolibet modo a Legibus p cenas effugerit , & post hoc inveniatur cum muliere, de qua accusatus est , turpiter conserva tus,. aut in 8 matrimonium accipere eam , & hoc fiat vivente marito, aut post ejus mortem : neque matrimonium valere jubemus: sed eum,, qui hoc delinquere prxsumpserit: & si prius profugerit ,. attamen licentiam damus omni judici, & comprehendere eum , & post tormenta ultimis suppliciis subjicere : nulla alia ex dilatione aut probatione facienda :• & mulierem castigatam, & de trusam Monasterio immitti jubemus: & ibi manere in omne tempus proprix vite: utriusque vero substantiam secundum prxdi- ctum ordinem dividi periculo (sicut prxdiximus) tam Comitis privatarum , quam judicis Icci. C A P. XIII. Pe sanarunt omnium moderatione. (AUia 9 vero nos oportet humani generis infirmitatem protegere’• ^ corporales poenas fecundum aliquas partes imminuentes, interdicimus alterutras manus aut pedes 10 abscindi, aut hujusmodi quxdam inferri supplicia , per qux articuli dissolvuntur: quia membrorum dissolutio gravior est utriusque manus abfeiffione. Propter quod jubemus , fi quidem tale aliquid delinquatur, unde Leges mortem delinquentibus inferunt, secundum Legum virtutem sustinere eum p cenas. Si vero tale fuerit crimen , quod morte dignum non sit, ipse aut castigetur, aut in exilium transmittatur. Sivero criminis qualitas membri abscifficnem exigat fieri: unam solam manum 11 abscindi. Pro furto autem nolumus omnino quodlibet membrum abscindi, aut mori , sed aliter eum castigari. Fures autem vocamus, qui occulte & sine armis hujusmodi delinquunt. Eos vero , qui violenter aggrediuntur aut cum armis, aut sine armis, in domibus aut itineribus 12 , aut in mari, poenis eos legalibus subdi jubemus. Ut 13 autem non solum corporales poenx, sed etiam pecuniarix mediocres fiant, sancimus eos, qui in criminibus accusantur, in quibus Leges mortem aut proscriptionem definiunt: Ii convincantur , aut condemnentur , eorum sub. stantias non fieri lucrum judicibus aut eorum officiis, sed neque secundum veteres Leges fisco eas applicari: sed si quidem habeant descendentes & ascendentes usque ad tertium gradum , eos habere. 14 Si vero mulieres ij habeant, qui condemnati sunt: omnibus modis jubemus istas & dotem & antenuptialem donationem accipere. Si vero line dote talibus personis conjunstx fuerint: a Legibus definitam 16 partem de tota substantia condemnati eas accipere: sive filios habeant, sive non. Si vero neminem praedi-- ctorum habeat, qui deliquit: tunc fisco sociari ejus substantiam. In Majestatis 17 vero crimine condemnatis, veteres Leges servari jubemus. E P I L 0 G U S. f Providentiam igitur adhibeto Gloria tua, ut praesentem sacram Legem nostram & in alma hac Urbe proponat, & per Provincias mittat insinuetque harum Prxiidibus , quo magis omnes subditi intelligant , quantam pro ipsis geramus providentiam. Datum Lai. Maji, Constuntinop. Dom. JUSTIN. PP. Augusi. * B A S I L. V. C. C 0 N S. (l.v. Nov. 117. c. 13;. (2. ii. Nov. 117. c. 13. Nov 127. c. 4. (g. Authent. Idem est. C. de hon. qiuz lihcr. (4. d. Nov. II7. c. 8. 9.10. (q. Abrogatur ATo-u. 22: c. 4. (fi., d. Nov.. 127. c. ult. (7. Authent. Idem est. C,.debon. qiue liber. (8. I, II. §. II. Fi L- 27. I. 34. C. ad- leg'. Jul. de adult. (9. Authent. Sed novo jure. C. de servis fugitiv. (10. Fac. L. 3. C. d. t. (11. Fac.. Nov. 17. *• 8 ,pr,..Nov. 4g, c. i, §, a,, in st».. Nov. Leon. 3;. a. Esui, 37. NE T I T. XVIII. QUIS COGATUR BONIS 18 CEDERE. NOVELLA CONSTITUT. CXXXV. PRfEFATIO. Q Uibus maxime rebus divinum ä nobis Numen placari perhibe- - tur, ea sane inter subditos jugiter incrementum accipere j atque elucescere contendimus. Zosarius quispiam ex Myiis oriundus cum lacrymis porrectis precibus nos edocuit, quod cum pecuniarum publicarum pariter & privatarum nomine conveniretur! clarissimo Provincix Prxside per contumeliam, & quidem solam. Neque enim credidit de iis pecuniis propriarum rerum suarum persecutionis libellos oblatum iri; id quod injustiffimum habetur, & inter ea capitula , qux cum primis adfernnt molestiam. Ubi enim locorum justum est, ut is, qui in universum ex accidenti, non supina negligentia res suas amisisse traditus esset, denuo per vim fß sapii "3 ei. .! ritte ai JSS. ss:H: : «ile> n«»: it, * 'mt. i»r m artu au icti i (itis :rsa aal in pr. vers.fi quis alium £f $q. in pr. versscriba vero, (is- v. I. 28 . §. IO. jj. de panis. Nov. Leon. 70, (13. Authent, Bona damna, torum. C. de bon. proscript. (14. Nov. 17. c. 12. abrog. I. I.JT- hon. damit. I. 4. C. de bon. proscript. vide tamen l. f. C. ad leg. Jia. majest. Nov. 12. c. 1. Nov. 117. c. 10. (1;. I. y. C. de bon. proscript. (16. Nov. 117. c. 5. (17. v. d. I. ;. C. ad leg. Jul. majest. 08 » Fac. Lib. 43. P, 3, Lib. 7. C. ?!• 117 ? De argentariorum contractibus. 1174 ad ignominiosam 1 vitam transponatur, & ad quotidiani victus, neque non (ut licet conjicere) amictus corporis inopiam adigatur i C A P. I. r\E his edocti, alacriterque cupientes id , quod deterius est , per melius corrigere, quo magis ea re omnium optimus Deus concilietur, neque calamitosi aliquid nostris geratur, inque usu habeatur temporibus: sancimus, ut nemini gloriosissimorum , aut magnificentilfimorum Magistratuum liceat rei causa cessionis honorum necessitatem alicui eorum inferre, qui de prsedictis causis propter pecunias publicas forte , aut etiam privatas judicium sustinent, aut hujusmodi contumeliis uti , ac pratextibus , perinde quasi dum corporis 2 supplicium ipsi remittitur, maluerit rerum suarum amiffionem capessere potius, quam cum inopiae jugo itidem ad mortem usque premi opprobrio ignominiae. Jusjurandum tamen per adoranda praebeat eloquia, quoi nullum rerum causa occa- ßo nem , aut aurum reliquum tabeat, unde teris alieni supplementum faciat. Prieterea, si qua ipsi jura Lex vel ex hereditate , ve! cognatorum donatione in rebus mobilibus pnestet, in quarum possessione nondum constitutus fit, competere tamen ipsi videantur, possmtque creditores vel partem ex iis , vel etiam totum colligere, extra tamen res uxoris , siquidem revera ad illam pertineant , hoc fiat, creditoribusque hujusmodi actionum vindicandi, & in personam ejus , qui aliquando jurium futurus sit dominus , actiones instituendi, sive praesens debitor est , sive non , & (nt simpliciter dicamus) quod adactionem & vindicationem rerum consistendi in persona ejus , qui ita fuerit obnoxius, licentia sit. EP 1 LOGUS. f Diligens itaque & virtutis amans Magnificentia tua, ea , quse tam pie nobis placuerunt, observato : decem librarum auri multam ei, qui ex iis aliquid, qua de his a nobis sancita sunt, transgredi prsesumpserit, irrogans. Neque enim absque periculo erit, sed & vita periculum inferetur iis , qui vel sola cogitatione tenus ea , qua juste ä nobis per hanc sacram exprimuntur Legem, transilire attentaverint. Dat. Calend. Jun. Constuntinop. BELIS. V. C. CONS. T I T. XIX. DE ARGENTARIORUM 3 CONTRACTIBUS. 4 NOVELLA CONTITUT. CXXXVI. FRiEFATIO. QUi in corpore ac collegio consistunt argentariorum hujus alma v> ~-Urbis, hi supplices apud potentiam nostram facti, de multis nos capitulis petierunt, potiri cupientes auxilio, ut qui in multis I- .1--1- t -J„ si.,.,«- - - -rf . i...’ -i/."-.,,., 1 « se utiles prabeant, unde sponsiones U mutui obligationes periculo flsnee accedunt. Nam cum sacra nostra existat Constituti oq , qua vult, ut exaclior.es ordine fiant , ac primum quidem principales rei U res eorum excutiantur, deinde vero &sidejujfores U mandatores, reque non constituta pecunic.rei : ab hac legislatione ipsorum eximi consortium, & pati omnium gravissima, si ipsi quidem Constitutionis auxilio uti nequeant, sed protinus exigantur: cum vero •onftitut» pecunia obligationes ab aliis percipiant , non item ipsis satisfaciant, qui pecuniam constituerint, mandatorefve in eam rem aut fidejussores extiterint, & convenire, ut ipsi, communium Legum participes sint, aut sibi Constitutio nostra non adversetur. C A P. I. CAncimus igitur , ut cum aliqui ex his, qui argentaria mensa prapositi sunt, mutuam alicui pecuniam dederint, & vel constituta pecunia reos, vel fidejussores, vel mandatores in eam rem acceperint, opponaturque ipsis Constitutio, & ordo per eam introductus: nihilominus & in ipsis Constitutio obtineat, nisi speciale pactum fecerint, ut creditori lic entia fit, tam principalem debito- (1. Nov. 4. c. 3. circa sin. pr. vide tamen l. 11. C. exquib. cauf. infam. 2. In. U l. ult. in pr. C. qui bon. cedere. (3. Adde Nov. 4. in fn. 1.2. in fin. C. de conflituta pecunia. (4. Edici. Justin. 9. (4. d. Nov. 4. c. z. in fin. (6. I. 29. C. de patiis. (7. d. Nov. 4. (jj. 1 . 1. §.6.JT. depositi. L52.Fi de verb. oblig. rem, quam mandatorem atque fidejussorem , pst constitut/e pecunite reum conveniendi non expoliato Constitutionis gradu. Propter ingens enim illud studium, quod argentarii circa publicos contractus adhibent , hujusmodi pacta conventa admittimus : cum non videantur contra Legem esse, propterea quod unicuique integrum eft his , qtus ipß a Lege datapy concessu sunt , renunciare. 6 Proinde ficui» tale pactum fiat: licitum ipsis esto , tam principalem debitorem, quam mandatorem & fidejussorem , atque alias porro personas convenire. Ut quidem fi nullum pactum adseriptum sit , penitus & in ipsis valeat Constitutio. 7 Si pacta vero adseripta sint: simul formam ac regulam 8 addant contractui, fimul exinde inferatur- exactio. C A P. II. CEcundnm vero ipsis capitulum de altera illa exceptione erat, quara pridem 9 fecimus, cum quis argentaria mensis praposi- tus militet, aut filios suos militare faciat, ut nequeant eo militantes ipsorum filii uti , quasi non ex paternis , aut aliunde quaesitis pecuniis militent, sed creditorum : .& petierunt, iit aut neque in ipsis hujusmodi locum haberet praesumptio, aut ipsis quoque eadem suppeterent, ut si quis mutuo ab ipsis sumpto militet, aut etiam ejus filii, neque debitum possit aliunde dissolvi, v esi ex istius- modi militiae ejus, aut filiorum venditione , fatis ipsis fiat. Nos igitur cum neque fimpiiciter Legem 10 proposuerimus, sed cum convenienti observatione, neque facile subverti ipsam sustineamus : sancimus, nt sacra Constitutione valente , neque hac praesumptione, quae fecundum sacram Constitutionem centra ipsos protenditur, sublata: quandoquidem multi, cum contrahunt, non suis omnia pecuniis facere videantur : habeant & ipsi hoc privilegii, ut si quis militet, aut ejus filii, ipsius quidem militia omnibus modis obnoxia teneatur, si de numero earum fit, qure vendi solent. Consimiliter autem & filiorum , nisi manifestissime ab ipsis comprobetur, quod vel ex maternis filiorum bonis, vel ex principali largitate militia ipsis laccesserit. Nam fi debitum aliunde dissolvere nequeant: tunc argentaria mensis prxpositis etiam ex filiorum militia satisfiat : siquidem ipsorum gratia hanc Legem proponimus, opponentes eam praesumptioni, qua ex Constitutione nata est. Et quemadmodum 11 illa praedictam contra ipsos prasiimptionem effecit: ita & nos contrarium ipsi remedium addentes, his solummodo, qui de praedicto consortio sunt, liberalitatem nostram explicamus propter communem ir ipsorum utilitatem, quam in contractibus exhibent, dum multis se periculis immiscent, ut ingruentibus aliorum necessitatibus medeantur. C A P. III. pOrro neque illud abs re dicere visi sunt, fi cuipiam mutuentur , aut etiam praeterito tempore mutuati sint ad nonnullarum mobilium aut immobilium rerum emptionem, & certam auri summam dederunt, & mutuata pecunia res empta sit, ut prorsus ipsi ea in re potiora 13 jura habeant, neque distorsione aliqua tententur: sed simul ac ostenderint suis pecuniis eam iem comparatam esse , neque possint debitores pecunia ipsis numerata satisfacere: res istiusmodi pecuniis emptaperir.de ipsis addicatur, quasi revera ab ipsis emptio celebrata foret, & nuda emptoris appellatio fuisset apposua. Neque enim justum est, ut qui tam largiter pecuniassuas profundunt, non item primum & extra omnem controversiam positum ordinem in rebus sua pecunia comparatis teneant: duntaxat si in contractibus scriptura interveniente celebratis , hypotheca aliqua facta sit mentio, hoc namque fi observaverint: totum habituri sunt, quod ä nobis petierunt: imo vero etiam amplius, quam petierunt; siquidem omnibus prastantiora ipiis jura in iis rebus concedimus , qua ipsorum pecuniis empta probantur. Si tamen contractus factus lit, aut fiat, nulla scriptura interveniente, ipsique vel pecuniam numeratam dederint, vel (quod maxime apud argentaria mensa prapositos fieri consuevit) species aliquot mundi forte muliebris, aut argenti , quod ob ejusinodi datur venditimve, pro qu» tamen pretium nondum perceperint: tunc 14 liceat ipsis hac tan- (q. I. ult.C. de pignorib. (1 o.d.l.iilt. (n.Eae. i. 3. §. q.F.qrmd 'quisque juris. L 3. insin.ff. mandati. L 7. C. dere/ciml. vend. (12. /, 10. §. 1 ■ ff- de edendo. L 8- f- depositi. (13. Nov. 97. c. 3. I. 7. C. qui potiores. (14. V. I. IZ- §- S-J'. de all. empt. I, ZQ §. 8 -side tedilitio edillo. E e e e s quam ,t 75 Avth. Coliat-IX. Tit X?X. XX. Novell CXXXVI. CXXXVII. 117g quam sua vindicare , etsi hypothecarum jus in us non habeant. Neque enim illi possidebunt aliena: & cum aurum pro pretio non solverint, frustra detinebunt ea, quae iplis ab aliis tradita sunt: sed live ad heredes transmiserint, heredes eorum pro ipsis,' vel ipsa data reddent: sive ad heredes non pervenerint, licebit bxc iplis vindicare, nul!a contra ipsos hypotheca in eorum rebus , qux per alios forte quxsita sunt, valitura. ! C A P. IV. r")Uia vero Legem tui,mus, 11 e argentarix mensse prepositi ultra Ni besses usuras fcenerarentur, docuerunt autem nos, quod cum »ne scripto fcenerari soleant : hi deinde illiberales se circa usuras prxbeant, propterea quod & mutuum sine scripto contractum , neque stipulatio interposita fit: scilicet juxta illud, quod vulgo dicitur : non convenire, ut usuris circa I interpositam currant ftipulatio- nem: quamquam multi 2 casus sint, in quibus vel line stipulatione & ex pacto nascatur usurarum obligatio: lioununquam etiam hx , tametsi non ex pactis , sed suapte sponte 3 introducantur, tamen exigantur: propterea sancimus, ut usura ipsis non solum ex stipulatione , sed etiam absque scripto prxbeantur, nimirum tales , quales ipsos Lex stipulari permittit, hoc est, usque ad bessern 4 centesimet. Nam qui omnibus propemodiu.1 indigentibus opem Ferre parati sunt, bos utique per hujusmodi minutias injuriam perpeti , justum non fuerit. C A P. V, pserit, aut etiam confessionem de hoc aliquam sive sub specte mu- tui, sive ex acceptilatione , sive etiam aliter 11011 confecerit: nequeat amplius ab eo, qui hoc fecit, singularum causarum particu- latim probationes exigere: nisi forte ex abundanti velit, vel ipsi vel creditoris heredibus jusjurandum 6 deferre. Hoc enim solum ei concedimus : intra tamen ea tempora 7 , qnx exceptioni non solutx pccunix attributa fune. Nam si id quoque tempus praeterire contigerit, neque jurejurando ipsos gravamus: id quod etiam in generalibus Legibus descripsimus, quanquam r,c hoc quidem ex usu erat: nam eum, qui propria manu vel scripsit, vel tradidit ratiocinia, quomodo justum fuerit putare ita dissolutum extitisie ut qiuedata non essent, pro datis scriberet? EPILOGUS. t Qnx igitur nobis placuerunt, & per hanc sacram pragmaticam declarantur Legem , ea tam Gloria tua, quam quicunque prxterea Keipublicx nostrx Magistratus, inviolata custodire in perpetuum studeto : decem librarum auri pcena imminente his, qui haec ve! transgrediuntur , vel transgredi patiuntur. Datum Lai Aprilis. Constantinopoli, DN. JUSTINIANO, PP. August. BASILIO V. C. CONS. ■jNluper de hoc quoque nos instruxerunt, quod hi, qui cum ipsis 1 contrahunt, cum instrumenta contractus & ratiocinia conficiunt, partim publice cain foro componunt, partim ipsi propria manu conscribunt, partim ab aliis conscriptis subscribunt: petic- runtque, ut fi quid ejus generis conscribant , ii , qui cum iplis contrahunt,-teneantur obnoxii, L iplis satisfaciant, neque pos fuit hoc in usum assumere & dicere , quod tametsi instrumenta, sive eonseflioiies , sive ratiocinia omnia manu sua conscripserint, aut aliis scribentibus his sist fignarint, aurum tamen , quod in iis comprehenditur, datum non fit: ut & exinde hypothecas habeant, & bestes usuras, quamvis scripti? 110,1 sint tamen percipiant. Nos itaque, quoniam ejusmodi communia ac publica sunt, & majore consideratione indigent: respondemus ad tixe , uti conveniens est. Et quidem si quis publicum instrumentum confecerit, aut totum propria manu conscripserit, aut etiam instrumentis , vel ratiociniis ab aliis conscriptis subscripserit: ut omnibus modis tam ipse , quam heredes ejus personalibus scilicet actionibus teneantur obnoxii , sancimus. Neque enim temere hypothecam dederimus his , qui de ca pactum non Fecerint, nili omnino-in scriptura eorum , quxin bonis sint, comprobetur facta esse mentio , aut ipsi bona sua pignori opposuerint; aut saltem hoc simpliciter adjecerint, pe riculo eorum , quxin bonis habeant ; aut denique aliquid prolo- quuti fuerint, aut conscripserint ejusmodi, quod intellectum quen- dam hypothecx adferat. Tunc enim ipsis etiam hypothecam prx- bemus, ut neque Legum nostrarum in universum naturam perturbemus , neque ipsos tolerabili defraudemus auxilio. Usurxlane. si quidem certas pepigerint, pactx prxstcntnr. Si vero dnntaxat scriptum fuit, quod fceneratitiuin creditum extiterit, nequeant contrahentes dicere, quod, ex quo usura finitx non sunt, prn- pterea & debitum sterile haberi debeat: sed ex prxsnmptione ita celebretur exactio, quasi besses usura expreffis verbis nominatx fint. Atque hoc quidem de extero observetur : in ratiociniis vero, qux jam confecta sunt, & si nulla usurarum habita sic mentio : tarne» quia manifestarium est, quod apud argentarix menix prxpo- fitum solummodo contractus sub usuris ineatur , cum non possit, qui ipse usuras dependit, sine usuris dare impendia: liceat ipsis besses usuras expetere, ut tamen de extero observent ea, qux p rasen s iplis sacra Lex largitur. C A P. VI. IN illo utique casu nimis quam ipsis opem ferimus, ut si ratiocinia proferantur , qux expresse quamque causam 5 habeant adseri- ptam, in quam aurum datum est, atque hic ratiociniis ipsis subscripserit: & si singulas in iplis caulas propria manu non scri- (l. I. 3. i. ca. C. de ujkris. (2, V. i. 30. L' d. t. i. 24. in sin. I. 26. 5 - !• in sin Jf. depositi. I. 5. in sin. I. 7. Fi de nuut.fcen. (3. Fac. /. 3. §. 2. insit:, jf. de usuris. I. «It. §. 2. C. de jure dotium. (4. I. 26. §. I. vtrf jfies vero, C, ds esuris. I. 4 ,jf. de pignorib. I, 4. T I T. XX. DE ORDINATIONE EPISCOPORUM ET CLERICORUM. NOVELLA CONSTITUTIO CXXXVII. Antonio Contio interprete. Imperator Justinianus Augustus Fetro Magistro ojstciorum. ' P R fi F A T I O. ; Cf civiles Leges, quarum potestatem nobis Deus pro sua in homines benignitate credidit, lirmas ab omnibus custodiri ad obe- dientium securitatem studemus , quanto plus studii adhibere debemus circa sacrorum Canonum & divinarum Legum custodiam , qux super salute nostrarum animarum definitx sunt ? Qjii enim sacros Camines custodiunt, Domini Dei adjutorio digni sunt: qui anten; eos transgrediuntur, ipsi semetiufos judicio reddunt obnoxios. Majori igitur condemnationi subjacent sanctissimi Episcopi, quibus concreditum & commissum est, & Canones inquirere, & conservare, si quod eorum prxtermissum fuerit, indemnatum atque impunitum reliquerint. Sane cum hactenus Canones observati non - recte suerint, diversas ex eo pasti fumus interi ellationes contra Clericos & Monachos, & quosdam Episcopos, ut qui fecundum divinos Canones non vivere.it: & quidam etiam inter eos invenirentur, qui nec ipsam quidem vel ti-nctx oblationis, vel sancti Baptismatis orationem tenerent aut scirent. C A P. I. . -U,I /- 5 I 0 , sibiat biin nem justi -aus . an en ice procedere. • Si enim 'illa , qux a ians peccantur, generales Leges non concedunt ex-ra inquisitionem & vindictam manere : quomodo a fanetis Apostolis L Patribus super omnium hominum sainte canonice statuta despici patiemur? Sane multos ex eo maxime dc-prehendimus in peccata fuisse prolapsos, quod non sunt sanctx Synodi 8 sanctissimorum Mcerdotum, juxta ea, qux i sanctis Apostolis & Patribus definita sunt. Si enim huc fuisset observatum , quilibet metuens gravem in Synodo accusationem , studuisset utique , esi jaeras edi/ccre liturgins , est tonfmuter vivere , ne condemnationi divinorum Canonum subjaceret. Illud quoque nihilominus quibusdam peccandi occasio fuit, quod absque examinatione , & rectx fidei atque honestatis vitx tcst'mo- nio ordinantur Episcopi, Presbyteri, Diaconi, & exteri Clerici. Nam ii ad orandum pro populo destinati, indigni divino Ministerio inveniantur, quomodo pro tranfgreffionibus & delictis po.uli Deum propitiare poterunt ? Plane ordinationes Sacerdotum cm omni diligentia est rigore fieri oportere , docet nos, & qui inter sanctos censetur Gregorius Theologus , sequutus sanctos Apostolos & divinos Canones. Sic enim in magno Apologetico : jQuis autem jf. de side inftrum. (Ü. v. I. 14. §. 3. C. de non numcr.pee. (7- ih /. 14. pr. (8. V. sisov. 123. e. IO. Canon. Apost. 36. jijiE “ fa isieri! '.iatis iis Ii ■jjar I \Ei igitur intelligentes & animo infigentes judicium, Gngnlo- rum, qux nobis delata sunt, inquisitionem simul & correctio. LJ.TJL-/ Ui -=wni 1 _ '-2 i : ‘Vip, (inquit) De ordinatione Episcoporum & Clericorum. ii77 __ ^inquit) lecundum Pauli Canones & definitiones sciplum dirigens, quas de Episcopis L Presbyteris constituit, ut licci sive sobrii sint, Eiodeiti, non vinolenti, non percriisores. ad docendum idonei, irreprehensibiles in omnibus, non conversantes malis : non multum aberrare se inveniet ab illa Canonum rectitudine? Idemque rursum loquitur in hxc verba : Mundari (inquit) oportet primum , ec deinde mundare : supere , ac deinde sapientiam docere : lucem fieri , (s postea illuminare: propinquari Deo, tum alios adducere: sanctificari, tum sanctificare: manu ducere cum manibus , consultare cum consilio. Et rursus idem Sanctis connumeratus Gregorius , de iisdem in eadem oratione istud scribit: Quis instar singuli uno ipso Aie fictilia sua tornantis , ita repente fingat veri cultus antistitem, cum Angelisstantem , cum Arckangelis laudes canentem , & Christo consaciIsicantem. Et per hac quidem indicat ille Theologus, qualesnam oporteat ad Sacerdotium promoveri. De his autem ', qui ordinantur indigni , idem hxc dicit in eadem oratione. Qui cum nihil (innuit) ad I aerum Dei altare & Sacerdotium attulerint, nec in virtute (fi pulchro prius infudarini esi elaborarim, simul discipuli cs praccptores pietatis ostenduntur U priusquam purgatisint , p.-c>-- gant: heri i sacrilegi, hodie Sacerdotes: heri extra sacra, hodie Frasttles mysteriorum : veteratores malitia, novitii pietate, quisunt opus atque fabrica humanis gratia , non Spiritus functi. Quod autem divini Canones prohibent Clericos ejsc , qui secundam 2 uxorem duxerunt, & inter Sanctos Basiiius docens , sic ait: Digamos Canon Ministerio exclusit (inquit) & ex iis progenitos. Et hxc quidem fandius Basilius. In tantum autem patribus Sacerdotum cura fuit, ut qui Nicex convenerunt, Canonem ediderint ita habentem : interdixit per omnia magna Synodus, non Episcopo , non Presbytero , non Diacono , nec alicui omnino , qui in Clero est , licere subintroductam 3 habere mulierem, nisi forte aut matrem, aut sororem, aut amitam, vel eas tantum personas, qux suspiciones effugiunt. CLP. II 1178 C A P. III. CI quis autem acansationem 14. instituet contra ordinandos in Epi- o scopum, vel Presbyterum, vel Diaconum, vel alium Clericum , vel etiam Abbatem ex quacunque causa : differatur talis ordinatio , & fiat prius inquisitio accusationis präsente etiam accusatore , & ea, qux ab ipso delata sunt, usque ad finem prosequente. Si vero desistat & comperendinet accusator, nihilominus is , qui ordinationem facturus est , inquisitionem diligentiffimam faciat intra tres menses: & si quidem obnoxium invenerit eum , qui accusationem sustinet, sive contra divinos Canones, sive secundum nostras Leges, prohibeatur ordinatio: si vero accusator aut praesens non probaverit, aut se absentaverit, siquidem Clericus sit, proprio gradu depellitor ; si vero laiens, competentem coercitionem sustineat. Si autem quis ante examinationem causx ordinaverit accusatum’i’tam ordinator, quam ordinatus Sacerdotio exuuntor, C A P. IV. TJIs igitur , quae sacris Canonibus definita sunt, insistentes, prx- 1 sentem sancimus Legem, per quam sancimus, ut quoties usu venerit Episcopum ordinari 4 , conveniant Clerici & Primores Civitatis , cni ordinandus est Episcopus, & propositis sanctis Evan- geliis super tribus ? personis psephismata fieri, & quemque ipsorum jurare secundum divina eloquia, & ipsis psephismatibus inscribi : quod neque per dationem , neque promissionem vel amicitiam, vel gratiam , vet aliam qualemcunque ujjectionem , sed quod, scientes ipsos rtccx cis Catholica fidei, cfi honesta vita, gfi excedere trigesimum A tetaiis annum , ipsos elegerint, gy quod neque uxorem , neque liberos 7 sisiunt aliquem ex ipjis habere , nec pellicem 8 uut filios naturales sciunt ipsos habere vel bahuije i sedfi quis eorum prius uxorem habuit , illam solani , (S? neque 9 viduam , neque ä viro separatam , neque sacris Canonibus aut Legibus inter licium, sed nec muneribus 10 publicis addictum , aut curialem , uut taxeotam , sive cohortalem aliquem eurum, qui electi sunt, este cognoscunt, prxtetquam fi in Monasterio non minus quindecim annis monachicam vitam line ulla calumnia exegerit: ea sane observatione , qux antea a nobis dicta est, .& in talibus personis earumque electione obtervanda , ut ex tribus ita electis personis melior u eligatur electione & judicio ordinantis. Exigi etiam ante omnia ab eo , qui ordinandus est , libellum ejus proppia subscriptione, complectentem , qux ad re tom ejus fidem pertinent. Enunciari etiam ab iplb & sanctam oblationis Formulam , qux in sancta Communione fit, & eam , qux sit in Baptismate, precationem, & reliquas deprecationes. Jusjurandum autem suscipere eum. qui ordinatur , per divinas Scripturas, quod neque I2 per seipsim , neque per alium personam dedit quid, aut promisit, neque posthac dabit vel ordinanti ipsum , vel his, qui sacra pro en suffragia fecerunt , vel alii cuiqaam ordinationis de ipso facienda nomine. Si quis autem prxter memoratam observationem Episcopus ordinetur, jubemus & ipium omnibus modis Episcopatu dejici 13, & eum, qui contra talem observationem eum ordinare ausus fuerit. Q Dando autem , quod in Canonibus cautum est de Synodis san- -ctiffimorum Episcoporum per lingulas Provincias congregandis, hucusque minime observatum est: illud in primis corrigere cstne- ceffarium. Sancti igitur Apostoli & Patres definierunt , bis 15 in unoquoque anno feri debereSynodes smiliJsmorumSacerdotum in unaquaque Provincia , pfi emergentes causas excuti, § 9 ° competentem ac - I cipere correctionem, hoc est, unam qu idem in quarta septimanafian- cta Pentecofies , alteram vero Octobri mense. Nos autem invenientes , quod ex hujusmodi negligeatia multi diversis peccatis impliciti sunt, jubemus, omnibus modis unam Synodum 16 fieri singulis annis in singulis Provinciis mense vel Junio, vel Septembri: & convenire quidem apud beatissimos Patriarchas , illos, qui ab ipsis ordinati sunt, & qui non habent jus alios Episcopos ordinandi: at apud sanctiilimos Metropolitas cu usque Provincia, eos, qui ab eis sunt ordinati. Quo in loco motas lites & interpellationes vel pro 17 fide, vel canonicis quxstionibus , vel administratione rerum ecclesiasticarum, vel de Episcopis & Presbyteris, vel Diaconis aut aliis Clericis , vel de Abbatibus , vel Monachis, vel de accusata vita , vel de aliarum rerum correctione , moveri quidem & agitari , & convenienter examinari, & eorum correctionem secundum sacros Canones procedere , & secundum nostras Leges. C A P. V. ■MOn solum autem in anniversariis Synodis ista quxri volumus, sed etiam, quoties quidam Sacerdotum vel Clericorum, vel Abbatum, vel Monachorum accusabuntur, vel de fide, aut turpi vita, aut oh aliquid aliud contra sacros Canones admistum. Et si quidem Episcopus est is, qui accusatus est, ejus Metropolitanus examinet ea , qux dicta sunt: si vero Metropolitanus sit, ejus beatissimus Archiepiscopus, sub quo degit. Si vero Presbyter vel Diaconus, vel aiius Clericus, vel Abbas, vel Monachus, tunc sanctissimus Episcopus , cui subsunt, examinet delatas hujusmodi querelas : L cum veritas probata fuerit, unusquisque pro qualitate delicti canonicis p cenis subdatur examinantis arbitrio. Hxc autem omnia obtinere volumus non scium in ordinandis pofthacEpiscopis, & Clericis , & Abbatibus , sed etiam in bis , qui nunc sunt, & qui tx quibiiscunque causis per Canones , & nostras Leges interdictis accusantur. Si eni.11 hxc ita observata fuerint, & laici maximum hinc & ad rectam fidem, & ad vitx honestatem profectum promerebuntur & percipient. C A P. VI. A D hxc jubemus omnes Episcopos & Presbyteros non in secreto, sed ^ cum ea voce , qua u fidelijfimo populo exaudiatur , divinam oblationem sf precationem , qua fit in sancto Baptismate , facere , ut inde audientium animi in majorem devotionem & Dei laudationem & benedictionem efferantur. Sic enitn & divinus Apostolus docet, licens in priore ad Corinthios epistola : Caterurn (inquit) fi solum benedicis spiritu, is, qui idiota locum implet , quomodo tua gratiarum ultioni subjiciet Deo sanctum illud Amen ? si quidem quid dicas , non noz>it: tu autem pulchre gratias agis , sed alius non adificatur. Et rursus in ea , qux est ad Romanos , sic dicit : Corde quidem crcdi- C. de i. C. de episcopis, j (t6. d. Nov. irZ. c. 10. (17. Adde c. 5. ir.fr. hic. E e e e 3 t (1. Nov. 6. c. 1. §. 2. I. 53. in pr. C. Apofi. 16. (3. I. ,9. C. de episcopis. N t. 3. (4. d. Nov. 123. c. 1. (; d. c. 1. pr. (6. .obrogatur ii. H13. ii. stov. 123, N°v. 123. c. I, Z, i, (7. d, c. 1. pr. I. 42. §. i. C. de episcopis. j(i6. d, Nov. irZ ii7Q Avth. Collat. IX. Tit. XX. c. sqq. Novell. CXXXVII. c. sqq. ugo "iur ad i'u'ßTtiam ore autem confeßo fit ad salutem. Idcirco igitur j jorilla poena remittatur, & tam uxores, quam qui exinde nati sunt, convenit ut ea’precatio , qux in san S a oblatione dicitur, & aliae & (ut potest fieri; postea nascentur, successores habeant, neque orationes’cum voce ä sanctissimis Episcopis & Presbyteris proferan-j id ä nobis in exemplum 6 aliis sancitum intelligatur: sed quocun. tur Domino nostro Jesu Christo , Deo nostro, cum Patre & Spiritu I que alio scituro, quod si quid tale petierit: ultra hoc, quod petitis sancto scituris resigiosiffimis Sacerdotibus, quod si quid horum; contempserint, & horrendo Dei & Salvatoris nostri Jesu Christi judicio rationem reddituri sint, & nos ista cognoscentes non relinquemus quieta, & inulta. K. i. Jubemus autem & Provinciarum Prxfides, si quid neglectum ex his, qux statuimus, invenerint, primum quidem cogant Metropolitas & alios Episcopos distas 8y-' nodos congregare , & omnia implere, quxeunque de Synodis per präsentem Legem jussimus. Si vero eos morantes noverint & remissos, tunc nobis indicent, ut ad competentem protinus correctionem procedamus contra detrectantes Synodos celebrare : scituris vero ipsis Prxfidibus, & obedientibus ipsis officiis, quod si quidem ista non servaverint, extremis subjicientur suppliciis. Confirmamus autem & per praesentem Legem omnia ä nobis diversis Legibus sancita de Episcopis & Presbyteris & caeteris Clericis, ad haec & Xenodochis & Orphanotrophis, & exteris, quicunque venerabilibus locis prxsunt. EPILOGUS. f Qux igitur nobis placuerunt, & per praesentem manifestata sunt Legem , tua Claritudo per prothemata in consuetis locis regix Civitatis affixa in cognitionem omnium perducere Festinet, & manifesta facere omnibus, qui Provinciis prxsunt. Dat. io. Calend. Mart. Constantinop. DN. JUSTIN. PP. August. BASIL. V. C. CONS. _ T I T. XXI. DE USURIS SUPRA i DUPLUM NON COMPUTANDIS. NOVELLA CONSTITUT. CXXXVIII. Imper. Justin. PP. Aug. Hermogeni Magistra officiorum. TVT Anifestiffima est nostri Numinis Constitutio i, qux usque ad du- pii quantitatem & actionem debiti concludit. Si igitur creditores tui quidam in duplum acceperunt , alii adhuc minus consecuti sunt: hi quidem , qui in duplum ex usurarum quantitate per diversa tempora consecuti sunt, nullam adversus te inquietudinem proponere concedantur: alii autem si simili modo repleti fuerint, eo modo silere compelluntur. Et si debita subsecuti fuerint, fameratitias cautiones recuperare, vel si remanserint, suis viribus vacare, si Z preces verx sunt, prxfentis oraculi sanctione decernimus. non potietur, etiam facultates amittet, atque insuper corporalibus pcenis exceptus, perpetuum incolet exilium. Nemo autem his, quia nobis nostra dignati sunt indulgentia , aut eorum uxoribus existentibusve vel futuris filiis, aut bonis , sive cx judiciaria sententia, sive alio quoennque modo inquietudinem inferat. EPILOGUS. f Qux igitur nobis placuerunt, & per hanc sacram nostram declarantur Legem, qux & vigorem habet specialis nostri indulti: ea studeto Gloria tua effectui & fini tradere. T I T. XXII. INDULGENTIA ILLICITE CONTRACTARUM NÜPTIA- RUM. NOVELLA CONSTITUTIO CXXXIX. Jn nomine Domini Jesu Christi Dei nostri Imp. Cafar Flavius, Justin. Aug. Floro. PRAEFATIO. T?Etulit ad nos Gloria tua, incolas Syndios pagi, neque non He- brxos in Tyro insula, illicitis contractis nuptiis in sacram nostram incidiffe Constitutionem 4 , nec secundum ea , qux de hoc constituta sunt, quartam bonorum suorum partem inferre : jam- que ; ex iis nonnullos in tertia xtate consistere, & filiorum Patres esse, ac propterea cum lacrymis supplicasse, ne nunc tandem uxores a se dimittere compellantur: sed ut tam ipsas retineant, quam qui ex ipsis procreati sunt silii, aut procreabuntur , successores eorum existant; neque ullam exinde revereantur poenam. C A P. I. OAncimus igitur, ut pro hujusmodi indulgentia propter prxfatas 0 causas singuli denas auri libras prxbeant, ipfisque vel solis ma- T I T. XXI11. UT CONSENSU MATRIMONIUM SOLVI POSSIT. 7 NOVELLA CONSTIT. CXL. P RLE ATIO. Mlhil in rebus mortalium perinde venerandum est , atque matri- ■*" monium: quippe ex quo liberi, omnisque deinceps sobolis series existat, quod regiones atque civitates frequentes reddat, unde denique optimx Reipublicx coagmentatio liat. Quocirca con- jugibus matrimonia adeo fortunata optamus, ut nunquam adverso Numine inita esse videri queant, neque illi citra justam dissolvendi matrimonii causam k se invicem recedant. Verum, quoniam ut in omnibus hoc servetur, perquam id difficile est, (ut enim in tanta multitudine non aliqux atroces irrecouciliabilesque inimicitiae incidant, prorsus impossibile est) par esse putavimus, ut hujus rei remedium aliquod comminisceremur : prxeipue vero, ubi pusillanimitas eo progressa fit, ut, quod odium inter conjuges obortum fuerit, mitigari L componi nequeat. Pro veteri sane juris ratione fas atque licitum Fuit.ut istiusmodi a se invicem recederent, dummodo id communi voluntate atque consensu facerent. Adeo vero, ut multx Leges essent, qux hac de re & agerent & constituerent : tum etiam talem matrimonii dissolutionem bona 8 gratia fieri patria lingua dicerent. Atpostmodumä Patre nostro sacratissimo Principe , (qui pietate atque sapientia omnes, quotque unquam imperarunt, superavit,) dum ad benignum suum atque firmum propositum respiceret, necnon ad aliorum etiam miserum & pusillanime consilium oculos converteret, scripta Lex 9 est, qux consensu matrimonia solvi vetat. Quam sane nos etiam obtinere, atque in suo vigore manere magnopere velimus. Verum permulti nos adierunt, qui matrimonium, quo inter se nexi essent, mutuo odissent atque aversarentur, &, (id, quod delendum valde, ac alioqui molestia moeroreque plenum est) propterea belligeratum domi pugnatumque este per criminationem exponerent, ideoque matrimonium solvi peterent, tametsi causas, ob quas tuto id ilis facere Lex concederet, nullas afferre possent: nos vero alias monendo, alias minis terrendo, ut a mutuo inter se, coque citra causam suscepto odio desisterent, & ad concordiam proclinarent, animisque inter se pacatis essent, illorum in his desiderium festinationemque ad tempus suspendimus. Sed nihil profecimus. Ees stquuiem, qui violento affieclu odioque semel correpti fuerint, perquam est difficile reconciliare. Contigit enim , ut ex bis nonnulli admu- tuas insidias procederent, venenisque, & aliis quibusdam, qua lethalia essent, uterentur: in tantum, ut sxpe neque liberi, qui ipsis communiter nati essent, illos in unam eandemque voluntatem conjungere potuerint. C A P. I. Q Uum itaque hxc ä nostris temporibus aliena judicaremus, ad -prxsentem sacram Legem respeximus, perquam statuimus,ut prout olim juris Fuit, matrimoniorum solutiones ex consensu fieri liceat, & ne amplius Patris nostri sanctione in eos, qui consensu matrimonia dirimunt, constitute pcenxin usu sint. Si 10 namque mutua affectio matrimonia conficit, merito 11 diversa voluntas ea- (t. Adde Nov. 1*1. (a. d. Nov. iit. (z. v. l.ult.C.de divers. rescript. (4. Nov. 12. c. 1.. (;. Adde/. $7. §. i.js. de ritu nupt. Nov. 154. c. 1. (6. Fac. 1. 1, infin.ffi. de const. frincip. (7- 60. 1. 61. /. 62.J. de donat, inter vir. uxor. I. 9 .C. de repui. Nov. 22. c. 4. abrogatur Nov. 117. c. 10. (8- d. Nov. ti. e. 4. (9. d. Nov. 117. c. 10, (10. 1. 35-jT. de reg.jur. (11. Icimovide /. 8. C, de repudiis, dem n8i Edictum de his, qui luxuriantur &cr. n8r dem per consensum dirimit, modo hanc miffi repudii libelli satis declarent. Caterum illud manifestum sit, quod alia omnia, quse Legibus , & praecipue sacris Patris nostri Constitutionibus de matrimoniis liberis, & cansis, per quas dirimere matrimonium permistum est, aut de iis etiam, qui nulla de causa (non tamen ex communi voluntate & consensu, quomodo prasens nostra Lex constituit) matrimonium solvunt, & de constitutis in illos pcenis cauta sunt, ex prasenti etiam nostra Lege obtinebunt, suamque per omnia vim habebunt. E P I L 0 G U S. t Proinde qua- ä nobis in publicum usum producta sunt, & per präsentem sacram declarantur Legem, Gloria tua consueto modo per regiam hanc Urbem omnibus manifesta reddi jubeto. Dat. 17. Calend. Octobr. Conftantinop. Imp. DN. JUSTIN. PP. August. Anno 1. rei inquisitione ac correctione quidquam relaxabitur, negligentius- ve tractabitur contra eos, qui intra sanctum festum se non detulerint, aut in tam impia actione perstiterint: ne, si omisso circa id animo simus, Deum contra nos irritemus, quod caecutientibus oculis transmiserimus actionem tam impiam, ac prohibitam, & quae maxime idonea fit, ut bonum illum Deum in omnium perniciem ad iram provocet. Proponatur Constantinopolitanis civibus nostris. Dat. Id. Martii, ctor-y?mrri-rop. DN. JUST. PP. August. Anno zr. post LA8IL. V. C. Cons. Anno 18. T I T. XXV. DE HIS, QUI EUNUCHOS FACIUNT. 5 NOVELLA CONSTITUTIO CXLIL T I T. XXIV. EDICTUM DE HIS, MI LUXURIANTUR CON- TfiA I NATURAM. NOVELLA CONSTITUTIO CXLI. Imp. Justin. Aug. Conftuntinopolitanis. P R iE F Ä T I O. PUm semper omnes benignitate, ac bonitate Dei indigeamus: tum vero maxime hoc tempore , cum propter peccatorum nostrorum multitudinem variis ipsum modis'ad iracundiam provocavimus. Et quanquam minitatus est, & clare ostendit, quibus secundum peccata nostra digni essemus: tamen clementer nobis- cum egit, iramque luam in aliud tempus rejecit, nostram ex- pectans poenitentiam, ut qui noiit 2 mortem neflrum peccatorum , Jed conversionem & vitam. Quapropter justum non fuerit, ut omnes nos opulentiam bonitatis, ac toleranti«, & longanimitatis benigni Dei contemnamus, ne in obduratum & poenitentiam refugiens cor nostrum , iram nobis in die ira accumulemus : sed cum omnes improbis studiis , & actionibus abstineamus, tum vero maxime, qui abominabili illa, & merito Deo exosa atque impia actione computruerunt. Loquimur autem de stupro masculorum , quod nonnulli mares sacrilego & impio ausu prasumunt, cum masculis perpetrantes turpitudinem. C A P. I. CCimus etenim sacris Scripturis edocti, quam justum Deus suppli- 0 cium his, qui olim in Sodomis 3 habitabant, propter hunc ipsum in commistione furorem intulerit, ut in hunc usque diem ea terra igni conflagret inextinguibili: Deo per hoc nos erudiente, utLegibus contrariam hanc actionem aversemur. Rursum scimus, qualia de hujusmodi divus dicat Apostolus, qualiaque Reipubli- ca nostra Leges promulgent. Unde omnes, qui timori Dei intenti sunt, convenit, ut ä tam impia & scelesta actione abstineant, quam ne in brutis quidem animantibus admissam reperire est. Et qui quidem nihil tale sibi conscii sunt, hi & in posterum eo se pasto conservent. Qui vero hoc morbi genere contabuerunt: illi non solum de catero peccare delinant, sed etiam rite agant poenitentiam , & coram Deo procidant, & morbum beatiffimo Patriarcha renuncient, rationemque curationis percipiant, & (prout scriptum est) fructus producant poenitentia, ut benignus Deus pro opulentia miserationum suarum dignetur nos queque benignitate: & omnes illi agamus gratias de pcenitentium falu f e, quos modo jussimus, ut etiam Magistratus persequerentur, conciliantes sibi Deum , qui merito nobis irascitur. Et quidem scientes pru- dentesque ad sanctorum dierum reverentiam benignum Deum obsecramus , ut ita hi, qui impia hujus actionis cmio coinquinati sunt, poenitentiam capessant, ne alia nobis persequendi ejus stagi- tii praebeatur occasio. Praedicimus autem omnibus deinceps, qui hujusmodi alicujus sibi peccati conscii sunt, nisi peccare desierint, & seipsos renuntiantes beatissimo Patriarcha, salutis sua curam gesserint, pro tam impiis actionibus Deum intra sanctum festum placantes: quod acerbiora 4 sibi acoerfent supplicia, nimirum qui nulla de catero venia digni habebuntur. Neque enim de ejus Imp. Just. Aug. Jlfarthana. PRfiFATIO. ^jUpplicia, qua ab aliquot retro 6 Principibus contra eos, qui eunuchos Facere auderent, constituta sunt, omnia sane manifesta existunt. Ex quo enim nonnulli rationem salutis sus nost habentes, ante parvum admodum tempus ausi sunt impium in se delictum admittere: propterea & nonnulli meritas de se dederunt potnas , alii post irrogata supplicia etiam in exilium miffi sunt. Verum enim vero quia ne sic quidem a tam impia actione temperatur, sed in tantam multitudinem hocflagitii genus excurrit, ut siepenumero e multis vix pauci evadant incolumes, usque adeo» ut quidam ex his, qui servati suerunt, sub nostro aspectu deposuerint, e nonaginta agre tres servatos esse, quis obsecro in tantum salutis sus contemptor existit, ut hac despiciat, & inulta relinquat? Nam si Leges nostra eos etiam, qui gladium contra aliquem distringunt, suppliciis subdunt? quomodo impune conni- ventibus praterire oculis poffimus tot perpetratas cades, & factum contra Deum pariter, & Leges nostras prasumptum? Inde adeo necessarium duximus eos, qui hujusmodi facere auiint, exquisitius per hanc Legem persequi. c a p. r. CAncimus igitur, ut, qui in quocunque Reipubl. nostra loco» quamcunque personarum castrare prasumunt, aut etiam pra- sumpserint, si quidem viri sint, qui hoc facere prasumpserint, auh etiam prasumunt: idem7_hoc, quod aliis fecerunt, & ipsi patiantur: &, si incolumes evaserint, tam bona eorum addicantur sisco per eum, qui pro tempore Magistratum obit Gloria tua; quam ipsi mittantur in Gypsum z , ubi locorum per omne vita sua tempus esse debebunt. Sin vero mulieres sint, qua id egerint: afficiantur & ipsa supplicio, & bona earum ner eum , qui pro tempore gerit Magistratum tuum, addicantur fisco, mittanturque in exilium ; ut, ex quo putaverint, aut putant impium se luerum assecuturas , ex eo supplicia simul & bonorum suorum amiffionem sustineant. Porro & eos, qui ad hoc mandatum 9 dederint, obtu- lerintve personas, aut etiam domos 10, vel locum aliqu m ad hoc prabuerint, aut prabent, sive viri sint, sive mulieres, eadem subire supplicia jubemus, utpote qui injusta hujus actionis teste* facti sunt. C A P. II. V/Erum ipso castratos, tametsi a vetustioribus temporibus liberos esse oportebat: jubemus tamen , ut, qui jam inde a decima indictione nunc ineuntis mensis per quemcunque in locs nostra Rei- publica castrati fuerint, liberi sint, neque ullo modo aut quovis genere contractus in servitutem retrahantur: neque item instrumentum de ipsis vel publicum, vel privata msnu conscriptum, quocunque tandem modo aut per fraudem factum, aut fiendum, valeat. Sed neque inquirendi illorum status causa cognitiones, qua anacri- ses u dicuntur, de istiusmodi personis interponantur, aut interposita valeant. Sed & omnes eos, qui tali contractui in posterum ministerium prabent, superius traditas subire poanas jubemus. Pia- terea si usu veniat, ut servus propter morbum castretur: jubemus, ut & ille libertatem nanciscatur. Qui enim initio liberi erant, eos (t. Nov. 77.§.4. Inft. de pubi, judic. i.Z!. C.adleg. Jul. dr adulter. (2. d. Isov.77.inpr. (3. d. Nov. 77. c.i.inpr. (4. v. d. §. 4. Inft. de pubi. jud. i l. 31. C. ad leg. Jul. de adult. (;. Lib. 4. C. 42. Nov. Leon. 60. (6. I. 3. §. 4. I. 4. §. 2. t, 5. i. 6.JF. «d leg. Cornei, dejicuriis. (7. Abrogat, d, Nov. Leon, 60. (8- v. Nov. 22. c. 8- (9. Fac. t. ad leg. Cdrn. deficariis. I. 24, fi. de jure fisci. (10. v. I. 1. C. de eunuchis, fac. I. 8. 1 . 9 .ff. ad leg. Jul. de adult. Nov. 14. §. 1. Nov. 42. c.ult,§. 2. Nov. $&. (u, V.- I. 6, cirtafin.fi', de eufied. & sxhib. reor* probabile ii 8^ Avth. Coli. IX. Tit. XXV. c nrnbabile est ctim in hoc genus morbi inciderint, fui potestatem gahniffe, ut, quod vellent, sibi remedium adbiberent. Jube- ritiir ut in nostra Republica castrati jam inde a memorato tempore, apud quamcunque personam sint, liberali causa adleran- ' L, -.- --- "i servitutem retraban- sqq. Novell. CXLTT. c. sqq. ng^, turmanu, & liberi sint, neque unquam in tur. Cceterum, si qui eorum post praesentem noitram Legem ali- quos detinere apud se castratos prssumpserint : damus etiam ipsis castratis licentiam , nimirum qui semel ex praesente nostra Lege libertatem promeruerint: ut hic quidem Majestatem Imperatoriam, & sanctissimum pro tempore Patriarcham adeant, neque non apud gloriosissimos Imperii nostri Proceres relationem ea de re instituant i in Provinciis vero apud religiosissimos locorum Episcopos & harum Prxsides: quo magis providentia omnium nostrorum Magistratuum. L uericulo obtemperantium ipsis cohortium (sive Constanti- tuum, & periculo obtemperantium ipsi nopoli, sive alibicunque locorum nostrx Reipublicx) his fecundum libertatem dentur vindicias, libertasque ex prxsente nostra Lege ipsis largita conservetur. Nam tot cades conniventibus oculis accipere per causam eorum , qui talia in nostra prxsumunt Republica, neutiquam sustinuerimus. Si enim Barbari , simulatque nostra de hoc audierunt mandata, hac custodierunt: quomodo tandem permittemus , ut post tot retro Principum sanctiones tale quid denuo delinquatur, & inultum relinquatur in nostra Republica. EPILOGES. f Qua igitur nobis placuerunt, & per hanc sacram generalem declarantur Legem, ea tam hic, quam in Provinciis Gloria tua manssesta pariter faciet & conservabit. Dat. Lai. Decembr. Domino JUST. PP. Aug. BASIL. V. C. CONS. T 1 DE MULIERE T. XXVI. RAPTUM i PASSA. NOVELLA CONSTITUT. CXLI1I. Jtnp. Justin. Augustus Areobindo e lorioßjstmo Pratoriorum Pra- fccio , Exprtefeclo abtue Urbis , oj Exmugistro militum. P E JE F A T I 0. T Egis interpretationem 2 Culmini tantum Principali competere, nemini venit in dubium : cum promulganda: quoque Legis auctoritatem fortuna: sibi vindicet eminentia. Meminimus itaque pro raptu mulierum , sive jam desponsatae Fuerint, vel maritis conjunctae, sive non , vel etiamsi vidua sint, Legem antea posuisse: & capitis 3 subjecisse supplicio non tantum raptores, verum etiam comites eorum : nec non alios, qui eis auxilium tempore invasionis contulisse noscuntur: & non tantum parentibus mulierum, verum etiam consanguineis, & tutoribus & curatoribus hujusmodi dedisse per eandem Legem vindictam, & praescriptis poenis locum dedisse, si jam nupts vel desponsatae mulieres rapiantur: cum non solum raptus mulieris, verum etiam adulterium per hujusmodi temeritatem committitur. Et supei alias poenas raptoris etiam , nec- non aliorum, qui cum eo fuerint, patrimonium raptae mulieri vindicari , per eandem Legem prxeipimus, ut dotis etiam marito le- gitin.o dandx copia per raptoris ei ministretur substantiam. Illo quoque specialiter adjecto : Ut nulla Iit mulieri vel virgini raptx licentia, raptoris eligere matrimonium, sed, cui parentes voluerint (excepto raptore) legitimo matrimonio copulari: nullo modo, milio tempore licentia mulieri raptae permissa, raptoris se conjungere matrimonio. Sed parentes etiam, si tali consenserint matrimonio , deportari praecipimus. Sed mirati fumus, quod conati sunt aliqui dicere, raptam mulierem sive volentem, sive nolentem, & si raptoris matrimonium contra nostrx Constitutionis tenorem amplexa sit, debere tamen eam raptoris habere substantiam , vel quasi Legis praemium , vel ex testamento forte , si hoc etiam factum esse contigerit. Qui enim talia dicere praesumpserunt, hi praedictae Legis seriem intelligere non potuerunt. Qui enim tale stare matrimonium, etsi rapta voluerit, prohibuimus, & ob hoc parentes rapte mulieris deportationis subjecimus poenx, si hujusmodi consenserint matrimonio : quomodo 4 raptas mulieres, raptorum eligentes connubium, praemiis honorassemus raptae datis mulieri? Superfluam igitur eorum dubitationem vel in posterum relecantes, priorem per praesentem Legem interpretari cenfnimiis. (i. Nov. 150. /. unie. C. dc raptu. Nov. Leon. 35. (2. l.i.C.de kgib. (3. d. I. unie. §. 2. (4. v. I. 6. C. de incefl. est inutil, nupt. (5. v. d. I. unie. §. 1. (6. Eae. I. uit. C. de statuis. Sancimus itaque , si rapta mulier, eujufcunque fit conditionis vel xtatis, raptoris nu; tias eligendas esse consuerit, parentibus.prx- sertim non consentientibus: nec ex beneficio Legis, nec ex testamento raptoris hereditatem suscipere, vel quocunque modo substantiam vindicare: sed praemium , quod per Legem nostram raptae mulieri datum est, ut raptoris, & eorum , qui ei auxilium tempore invasionis praebuerint, bona ; vindicet: hoc ad parentes, fi ambo vel unus supersit, qui nuptiis specialiter non probantur consensisse, ex tempore raptus ipso jure transferri, .& patrimonium raptoris non raptam jam habere «uberem, qux conjugio se rapto, ris inquinare non piguit, sed in personas transferri, quas superius nominavimus, ei non consentientes conjugio. Nam nefarios hujusmodi coitus poenis corrigi, non 6 prxmiis honorari convenit. Quod si parentes jam decesserunt, vel hujusmodi sceleri consenserunt: substantia raptoris, necnon fi aliorum, qui facinoris fuerint participes, fisci juribus vindicetur. Quam interpretationem non in futuris tantummodo casibus, verum in prxteritis edam valere sancimus, tanquam si nostra Lex ab initio cum interpretatione tali a nobis promulgata fuisset, Ftxfecte clariflime atque amantissime. §. 1. Qux igitur per hanc Legem nostra statuit jEternitas, tua Celsitudo effectui mancipari, observarique p«. cipiat. T I T. XXVII. -3 DE SAMARITANIS. 7 ^ NOVELLA CONSTITUT. CXLIV. ^ Justinus Imperator Diomedi P. P. ?,, 3I P R JE F A T !■ 0 . riwjt TJT impiam Samaritanorum hxresim, & omni ratjane carentem txiir horum vesaniam ad meliorem frugem perduceremus, neque non ipsorum animas, quo detinentur morbo, liberaremus: fepe- '::n numero tam pientiflimus Princeps, Paternoster, quam etiam nas .berat ipsi studio habuimus. Sed in plerilque horum non potuimus id, in quod longo studio incubuimus , effectui tradere. Evaserunt t Q' enim in tantam nonnulli eorum vesaniam, ut vel salutari Baptismo e;ea dignati denuo ad id mali, unde discesserant, redierint, & eadem :atrad cum Samaritanis habere in pretio, eodem cum ipsis agitari furore dignoscantur. Praeclarum igitur nobis visum est, veterem illam & prius contra ipsos propositam Patris nostri Legem renovare. rj C A P. I. ^C propterea sancimus, ut ipsi neque 8 ex testamenti tabulis, neque absque iis heredes fiant, legatave capiant, aut donationis titulo rem aliquam nanciscantur. Sed neque Samaritani, aut in universum hxretici, quive rectam se Christianorum fidem amplecti simulant, cum revera neque ita sentiant, neque huic consentanea Faciant: ad hereditatem ab intestato vocati, succeffio- nem habeant. Item neque 9 testamenta conscribant, neque le- gata relinquant, ant donent: nisi qui ea percepturi sunt, &reäe ra de fide sentiant, & fideles sint operibus. Nam si nemo horum fit: twsi jubemus, ut post ipsorum mortem horum bona ad sacratissimum --":s pertineant xrariiim. Unde & sacra illa forma, per indulgentiam ipsis ä Patre nostro concessa, qux Legis vicem obtinens, largitur ipsis, ut 10 hereditatem pariter adire & transmittere, item lega- "■'A tis honorari & legata relinquere polsint: in posterum vacabit, ’-alj neque prorsus ullam firmitatem habebit. Nam si hujus se cie- u. 5 : mentia indignos esse perhibuerint, qui Samaritanorum agitantur vesania: neminem alium, quam seipsos accusabunt, cum a beni- sP; gnitateDei, & Servatoris nostri Jesu Christi alieui sint: libera- :::: litates autem ab Imperatoria olim Majestate ipsis concessas arait- a:: tuntinhoc, ut ad meliorem mentem redeant, non ut perpetu* in perversa hac opinione sua permaneant. C A P. II. , hj pXcipimus autem ä prxsente Lege rusticos , qui Samaritanorum J opinionibus honorem habent: idque 11011 ipsorum gratia, sed propter constitutionem prxdiornm, qux ab ipsis coluntur, pro- -tfa pterque reditus & tributa, qux eximie inferuntur publico, ut (7. Nov. t 29. (8'. I. 3. C. de apostatis. (9. 1 . 17 . C. de bareti- cis. abrogatur Nov. 129. c, 1. (10. d. c. I. qni lr< I n 86 ii85 Ut de extero nullam licentiam 8cc. qui i rusticitate seducantur. His etenim permittimus, ut tam ascendentes , quam deseendtntes, & ex transverse cognatos suos heredes legatariolve scribant, tametsi Samariauorum errore detineantur : ut tamen functos recte colant, quo magis & uberior exinde proventus ad pnediorum dominos deferatur , & per ipsos ad fiscum. Sed & sine testamentis prsedicti alter ad alterius hereditatem pervenient propter eandem causam. Quandoquidem L si nemo horum inveniatur : nihilominus tamen volumus , ut praedii dominus, in quo rusticus defunctus est, ab illo relicta capiat, & fisci locum teneat, utpote qui L pro ilio publicis i satisfacit tributis. Prx.terea Samaritanum omnino neque militiam 3 capessere concedimus, neque ad civilem adminiftrationem accedere, neque postulare 4 in judicio, neque postremo in consortium disertissimorum assumi Rhetorum , neque adolescentes instituere. Sed & si qui ex iis salutari dignati Baptismo , ad pristinum denuo errorem reversi, observare Sabbata , aut etiam alia quadam agere, videantur , qua coarguant per simuiationem ipsos sanctum Baptisma assum siste : eos proscribi jubemus , & in perpetuum tradi exilium. Iisdem quoque poenis eos subdimus, qui contra rectam Christianorum fidem impium istis patrocinium praestiterint^ Perpulchrum vero nobis videtur , ut ad incontaminatum accurrentes Baptisma non temere suscipiantur, sed cum quadam observatione, & instructione , qua initiationis tempore fieri solet. Dicimus autem , ut qui osinino sensu aliquo bona doctrin» tangi possunt, per duos primum annos in fide instituantur, & pro viribus Scripturas ediscant: tuneque demum sacro redemptionis offerantur Baptismati, tam longi temporis poenitentia prorsus redemptionis fructum assecuti. Pueros autem admodum , qui per setarem doctrinas intelligere nequeunt, etiam absque hac observatione sacro dignari Baptismate admittimus. Porro nullus Samaritanus Christianum 5 habebit mancipium: sed fimulatque emptum fuerit, protinus in libertatem rapiatur. Quod si seque perversa opinione mancipium, ut ipse dominus, fuerit: licitum ei esto, si Christianorum de fide sententiam exosculetur , illico & Romana ipsum Ubertate potiri. E P I L 0 G U S. f Qu» igitur nobis placuerunt, & per präsentem declarantur Legem : ea proponens Gloria tua solennibus locis, effectui & fini contradi pro-cipito._ T I T. XXVIII. UT DE CJETERO NULLAM LICENTIAM HABEAT Dux, aut Biocolyta Lydi» & Lycaoniae in Phrygiam utramque & Pisidiam advenire. NOVELLA CONSTIT. CXLV. Idem Augustus Areobindo gloriofijstmo P. P. PRJEFATIO. Uls , qute semper incidunt, competentem singulis medicinam in- 1 venientes, postquam, qute utilitatis sunt, praeterierint, iterum prioris efficimur ordinis usque ad solum dolentem medicinam sustinentes , quod tale aliud praesens nostra sacra vult Lex. Modice enim prius aliud quiddam indisciplinationes populares , aliud vero latronum incursus in Phrygiam atque Pisidiam fieri discentes eo quod civilem gubernationem scindat rei solicitudo , tam his , quam Lycaoni» & Lydi» militarem administrationem proposuimus, Ducem seu Biocolytam nominantes eum, qui super hanc ordinatus est partem : sed nunc adiere nos, qui Phrygiam utramque & Pisidiam habitant, ut ea, quo pridem commissa sunt in eis, compescantur , dicentes neque latrocinia in lp cis illis com- pescita: neque enim in hominibus enutriri Provincias, bonus vero non ferri a nobis inventi cinguli, quod ministrantes ei continuo, invadant Provincias, & comprehendant aliquos &„damnis afficiant, & quod turbis militaribus impleta sint loca illa, & omnino inhabitabiles esse eis Provincias , etenim & ipsis per se civilibus judicibus copiosis ad rei correctionem constitutis , & eorum , qui Provincias habitant, multos aliorum quietem inventum facientes, quo cinguli hujus abutantur & comprehendant innocentes , & quae non sunt justa in eis agi'. (1. Adde 2sov. 154. c. 1. (r. I. 4. C. de agrie. N cenßt. (3. Nov. 109, (4. /. z. C. dc fostul. (5. i. 2. C. ni Christianum mancipum. T 0 M IL C A P. I. JJJEcsepius dicentes eos miserti ad präsentem nostram sacram ve- H nimus Legem, per quam sancimus, auferri de caetero , quae dictae sunt a nobis Provincis (dicimus Phrygiam Salutarem Phrygiam Facatianam & Pisidiam) de cingulo ilio , quod tam ipsis, quam Lycaonis, & Lydis imposuimus olim , & nullam licentiam ex praesenti esse eis, qui eam habent administrationem , ita in eis fieri Provinciis tanquam dignitates , habentes aliquod cum eis participium , aut transmittere aliquem de officio suo, aut aliter eis competentibus , & comprehendere aliquos. Sed neque eis licentiam esse, eis, qui ex illis Provinciis sunt, confugere ad unumquemque hanc habentem [dignitatem] & querelam insinuare adversus invicem , sive pro pecuniariis, sive pro criminalibus Fuerit, quod movetur , p cenam metuentibus triginta librarum auri , utpote nobis omnem transitum ad dictas nobis Provincias excludentibus his , qui per tempus habuerint dignitatem , aut his omnino, qui in eorum ordinem relati fuerint, utneque prscepta in illis Provinciis aut contra eos, qui in eis habitant, faciant, neque aliter sibi aliquid vindicabunt eorum , qu» in his feruntur, sed contenti sint tam Lycaoniorum , quam Lydorum [Provincia] in ipsis jubentes solis, tanquam si in principio istis duabus Provinciis conclusissemus dignitatem eorum, nullum participium in Phrygiam utramque aut Pisidiam dantes ei. Omni enim ex hoc difficultate Provincias liberamus , illas civilium judicum dignas in omnibus, tam pecuniariis, quam criminalibus refpicienriuin , scientibus his, quod si quodlibet factum latrocinium , aut invasionem in illis locis, - aut. ablationem rerum persequantur , & ablatum vindicent, ex ipsis suis facultatibus ex hoc datum dispendium curare, necessitatem habebunt, tam in cingulo constituti, quam etiam post depositum illud. Itaque fi vel tentaverit post praesens tempus, qui Lycaoni» & Lydi» militarem habet dignitatem, aut ipse ire ad praedictas nobis Provincias, aut dirigere aliquos de suo officio, fiduciam damus Episcopis Civitatum prohibere eum aut eos , qui ab eo destinati fuerunt irruere volentes, & expellere de locis eos, utpote semel per präsentem sacram prohibitos Legem , super quod & poenam xxx. librarum auri impositam tam ei, qui pro tempore habet cingulum, quam his, qui ei obedire deputati sunt, sive tale aliquid jubeat, aut ipsi praesumpserint ministrare: & super hoe cinguli amissione periclitabunt & ipsius substanti». EPILOGUS. f Tua igitur Gloria, qu» per praesentem nobis divinam Legem sancita sunt, cognoscens , faciet quidem decreta consequentia ipsis, Edictis vero utetur & prsceptis ad eos , qui Provincias moderantur, & Civitatum-Episcopos , ut & hanc per Civitates proponant Legem , & omnibus manifesta faciant, qu» per cara nobis placuerunt occupationem. Dat. 6. Id. Febr. Conftar.tinop. DN. JUSTIN. PP. Aug. Anno ry. post Consulatum B A SIL. V. C. Anno 12. T I T. XXIX. UT 6 LICEAT HEBR1EIS SECUNDUM TRADITAM LE- gem sacras Scripturas Latine vel Gr»ce vel alia 7 lingua [legere] & ut de locis suis expellantur non credentes judicium vel ’ resurrectionem 8 , aut dicentes Angelos 9 subsistere creaturam Dei. NOVELLA CONSTITUT. CXLVI- Idem Augustus Areobindo P. P. P R JE F A T I O. ^Ecessarium quidem erat Hebneos sacros audientes libros non solis litetis adhsrere , sed ad reconditas eis prophetias respicere , per quas magnum Deum & Salvatorem generis humani Jesum Christum annunciant. Sed etiam si insensatis semetipsos interpretationibus tradentes, ä recta usque nunc aberraverunt gloria , tamen certare adinvicem discentes ipsos, non sustinuimus sine judicio eis relinquere tumultum. Per has enim ipsorum , qu» nobis (6. Abrogat. Nov. Leon. 55. (7. v. c. I. e. Z. ittfir. hic. (z. v. c. 2. inft. hic. (9. V. d. c. r. ' ' Fkkk adducta IIg7 Avth. Oll. IX. Tit. XXIX. XXX. Novell. CXLVI. CXs.VII. , lM addiict, sunt , qiiod i[tiide.n f.il.n. h.btn- tes Hebraicam vocem, & ipsa uti in sacrorum librorum lectione volunt, nec Gnecam tradere dignantur , & inultum dudum tempus pro hoc adinvicem commoventur. Nos igitur liujiismoiti discentes meliores judicavimus esse, & Gruecam vocem ad sacrorum librorum lectionem tiadcre volentes, ii vocem omnem (impliciter , quam locus aptiorem & magis cognitam audientibus facit. C A P. I. CAncimus igitur, licentiam esse volentibus Hebraeis per Synago- o gnssuas, in quocunque Hebraei omnino loco sunt, per Graecam vocem sacros libros legere convenientibus , vel etiam patria forte (.'Italica hac dicimus, lingua , vel etiam aliorum simpliciter, una scilicet cum 1 cis etiam lingua commutata , & per ipsorum lectionem, per quam clara snnt, quae dicuntur, convenientibus omnibus deince.s, & fecundum hac vivere & conversari, neque fiduciam elfe bis, qui apud eos sunt expositoribus , solam Hebraicam tradentibus , malignari hanc, quemadmodum voluerint, multorum ignorantia suam ipsorum abscondentes malam consuetudinem. Verurntamen hi, qui per Graecam legunt, Septuaginta utantur traditione', quae omnibus certior est, & prae aliis melior judicata, pneeipue propter quod circa interpretationem contigit, quia L per duos divisi , & per diversa interpretantes loca, tamen unam,tradi- deruntomnes compositionem. §. i. Ad haec vero quis non horum virorum & illud admiretur , quia multo antiquiores salutari apparitione magni Dei & Salvatoris nostri Jesu Chrifii constituti, tamen illam futuram, tanquam videnres, sacrorum librorum traditionem fecerunt, tanjuam prophetiae gratia circumfulgente eos? & hac quidem utuntur praecipue omnes. Sed , non tamen tanquam eis reliduas excludere fan iverimus interpretationes , licentiam damus & Aeuila uti, etsi alienae tribus ille, & non competentem in aliquibus sermonibus habet cum Septuaginta interpretatione dissonantiam. Eam vero, quae ab eis Amiaesecunda editio, interdicimus omnimodo., ,utpote sacris non conjunctam libris, neque desuper traditam de Prophetis, sed inventionem constitutam virorum ex sola loquentium terra , & divinum in ipsis habentium nihil. Et ipsas ergo sacras voces legant, Codices ipsos respuentes, sed non abscondentes quidem , quae per eos dicta sunt: exterioribus vero traditis sine scriptis vanae vocis utentes, ad simpliciorum per ipsos excogitatis perditionem. Ut hac data a nobis licentia, neque damnis aliquibus subjiciantur omnino , qui Graecam vocem & alias tradunt, neque ab alio quovis prohibeantur. Neque licentiam habebunt hi , qui ab eis majores omnibus Archipberecitte aut Presbyteri, forsitan vel Magistri appellantur , perinais aliquibus aut anathematifmis hoc prohibere , nisi velint propter nos castigari corporis panis, & insuper privationem facultatum nolentes sustinere, meliora vero & Deo amabiliora, volentibus nobis & jubentibus. GAP. II. CI quidam vero apud eos atheos vanae novae vocis eloquia inferre ° praesumpserint, aut resurrectionem & judicium negare , aut sali urum Dei , & creaturam Angelos subjijtere: hos & expelli volumus loco omni, & non relinqui vocem blasphemiae, 8t ita a Dei simui lapsam notitia: praesumentes enim eos effari aliquid hujusmodi, ultimis subdentur suppliciis, illato errore ex hoc Judaeo rum emendantes gentem. C A P. III. QRamus vero eos, aut per istam aut per illam linguam sacros ^ libros audientes, servare quidem interpretantium maiignita tem , non solas vero considerare literas , sed rebus refici , & divinum veraciter intellectum excipere, ut & redoceri , quod melius est, & quiescere aliquando errantes, & in hoc ipso, quod est omnium xxqu-raroi , peccantes, in Deum spem dicimus. Pro- pterea enim omnem eis vocem aperimus ad sacrorum librorum lectionem , v.t omnes de cmtero eorum accipientes scientiam , dottio- res ad melius fiant, re confessa c< nftitnta paratiorem multo- ad discretionem eile , & ad melioris intentionem ,. sacris innutritum libris, & parum , quod desit, habentem ad emendationem, quam scientem quidem horum nihil, solo vero cultus inchoatum nomine, & tanquam anchora retentum, fecra* & doctrinam piam , harelis appellationem esse putantem. E P I L 0 G U S. - + Quae igitur nobis placuerunt , & per hanc präsentem pia m Legem declarata sunt, custodiet quidem tua Gloria, & quod tibi ubtemperatofficinm. Servabit & pro tempore, qui in eodem cingulo ordinabitur, & non permittet omnino Hebraeos pneter hiec facere, sed insistentes & prohioere omnino nitentes, corporalibus primum panis fu jiciens , exilium incolere compellet, auferens & bona , ut non simul ipsi contra Deum , sed & Imperium auda- citer insurgant. Utetur autem & prsceptionibus ad Provincia- rum Praesides, pra-.ipiens ipsis nostram Legem, ut & ipsi hanc discentes , pr pponant per civitatem unamquamque : scientes quod haec observari utile erit bis, qui nostram "indignationem veriti fuerint Dat. 6. Id. Febr. Corstantinop. J U S T ( N. PP, August. Anno 2;. post BASI L. V.C. Consulatum, Anno 12. T I T. XXX. DE RELIQUIS i PUCLICIS NON EXIGENDIS: ET DE DISCUSSIONE DIVEKSAB.UM ACTIONUM. NOVELLA CONSTITUT. CXLVIL liem Augustus Areobinio P. P. P R /E F A T I O. rTf2 expensam multam nunc supra, quam aliquando Reipublic* esse oportet, tantam magnitudinis prabitionem benignitate accipienti Dei, & ad augmenti rationem insuper impositos expugnanti barbaros: omnem tamen providemus viam, ut & expensarum non prohibita fiant, & nulla misericordia species circa subjectos nostros relinquatur. Quanta igitur lingulis interpellantibus nobis & debita pratendentibus publica & inopiam redditionis, praeparare remuneramus , & qualiter nullus misericordiam petens fine actu a nostra recessit facie, hoc dicere non nostrum est, his, qua pro his scripta sunt, & ipsis, qui remunerationes acceperunt, attestantibus nobis. Sed quia modicum & Imperio indignum est, de singulis interpellantibus proprias aliquorum munerationes facere , aut etiam usque ad villas, aut civitates solas, aut in solas Provincias nostram extendere misericordiam , L non magnum aliquid & commune de omnibus subjectis facere. C A P. I. pRopter hoc ad präsentes nostras venimus donationes, per quas sancimus: dimitti omnibus nostris subjectis reliqua omnino debita, a praeterito circulo primae indictionis & ejus, & inquam praecedentes nostras conclusimus donationes , usque adhuc currentem septimam indictionem & ipsam ; ut sint viginci duo anni continui in nostros subjecto« a nobis factae largitatis, Cc nulla reliqua exigi ex illo relata tempore. Haec vero dicimus non in his, quae in auro solum . sed etiam si argentum aut tricieum , aut quidam alia species debita sit, & hoc quidem sive quod a subjectis debitum sit, sive ab Illyrica Praefectura aut sacrorum nostrorum thesaurorum , sive pro fructibus , sive pro residuis titulis quomudo- cunqtie inferendis ab eis. In commune enim omnibus nostris subjectis baue nostram largitatem consedimus, ut nemo pro temporibus illis super eos reliquum inducat, qualemcunque faciens reliquorum exactionem , sive ab ipsis destinatus cingulis, aut qualiter- cunque publicam personam sibi vindicans, sive aliqua inferens praecepta aut deputationes 2 : quoniam quidem & his , qui hujusmodi quid acceperint - & tanto continue non exigere tempore, contra subjectos nostros auferimus exactionem. Insuper & contra ipsum publicum ; qui enim debet continue tantum , vel negligens, vel sportulis magis & non principalibus factus, L neque ab eis, neque ä publico accipiens , non in tempore deinde memoratui de- putationum , aut exinde exactionem inferre tentat. E contrario autem eum , qui hujusmodi aliqtiid facere pnesumpseric, tanquam nostris pestiferum repellimus donationibus, ut omnem de catero repetitionis occasionem aut perinaam auferri,. tam contra subjectos , quam contra publicum , & majorem praevaler e , & ex hoc (1. Adde Nov. 148. Nov. 163. 1. 6. C: de jure fisci. (2. v. I. IZ. ■C. it annonis & tribut ► /, 7- l, z. C. te exstÜerih. trümt. »STfCO-MS* n89 De indulgentia reliquorum publicorum. 1190 alirixy.u.iryvry nailris subjestis. Quoniam autem & his perfruen- tur donationibus, & qux sacris nostris privatis aut divino nostro patrimonio competunt possessiones , & neque contra colonos, ne que contra locatores aut emphytevtas exactio fiscalium , pro prx- dictis d nobis fiet temporibus, aut ab his, qui publicam exigunt, »ut palatinis ipiis, manifestum est. Hac vero dicimus de his, qnx debentur adhuc, & apud nostros sunt subjectos. Si enim aliquid contigerit illis dare, & hoc apud Curiales forsan aut officiales, aut hypodectas aut delegatores, aut apud hos, qui Provinciarum sunt numerarii, remaniit: hoc non comprehendimus, neque partem facimus prxsentis nostrx donationis, ted servabitur publico. Inutilissimo constituto , ut quod ä subjectis datum est, non fiscus accipiat, sed proprium aliorum lucrum fiat. C A P. II. UAc vero nostra largitate excludimus, & quae cauta sunt forsitan , aut fidejussa publico d numerariis, aut arcariis 1, aut scrinia- riis; nihil enim neque his de »qua conferimus donatione, quia semel propria fecit, & pene habet hxc accipiens fiscus. Desacra vero hac largitate excipimus tam militares, quam fcederaticas 2 discussiones; ipsa; enim non contingunt quidem nostros subjectos ; justam vero exactionem contra illos inferunt, qui non competenter de publico accipiunt; quanquam si occasione militaris vel fcedera- ticx expense contigerunt accipientes, tamen proprium hoc lucrum facientium: & multo magis hac nostra excepimus donatione civilium pecuniarum inquisitiones , & insuper operum discussiones , tam qnx in hac felicisiima Civitate , quam in aliis Provinciis , quoniam non est justum, tanto ä nobis emisso auro p.-v occasione munitionis Reipublicx, administrantes quidem lucrum injustum habere, fraudari vero loca nostra largitate, aut debita eis munitione , aut civitates pecuniis , quae ad ornatum earum divise sunt, defraudari. Quia vera etsi malignantes omnino odimus, sed nostras tamen humanitates oblivisci nullo possumus modo : propterea sancimus , qux ä nobis in quibusdam capitulis fasta exceptio est , locum habete super bis, qux iruper transiit, primx indictionis temporibus: hanc vero dicimus sedecim pridem annis factam. De his enim, qux prxcedunt temporibus, simplicem & generalem omnibus continue nostram humanitatem concedimus, nullam exceptionem in ea facientes, ut communem omnes homines perfruantur securitatem , & nullam reliquorum exactionem ex qualibet occasione ex illis procedere temporibus. Hanc nos quidem subjectis humanitatem concedentes Deo magno offerre actum existimavimus oportere, ut omnes his perfruentes bonis, gratias pro Imperio confiteantur magno Deo , qui & hunc nobis ia mentem actum immiserit. EPILOGUS. f Qux igitur placuerunt nobis , & per hanc sacram declarantur Legem : ea studeto tua Excellentia ad opus adduci, & servari festinet. Dat. prid. Lai. Confiantinop. DN. JUSTIN. PP. Aug. Anno 58. post Consulatum BAS 1 L. V. C. Anno 3. T I T. XXXI. DE INDULGENTIA z RELIQUORUM PUBLICORUM. NOVELLA CONST 1 T. CXLVIII. Antonio Contio interprete. PRiEFATIQ. nUantam circa communia rerum statim ex prooemiis nostri Imperii '•c fecimus providentiam & studium , traditx nobis ä Deo Reipu- blicaecuram gerentes ex his , qux jam fecimus, manifestum fecimus universis. Nam"publicum debitis multis praegravatum invenientes, Lad ultimam pennriam repulsum, in nofmctipfos suscepimus debitum , onere simul & diffi iiltate multa sublevantes illud, L rem militarem diffluentem jam necessariorum penuria, ita ut Respublica barbarorum insultibus & incursibus immensis pes- sumdaretur , fecundum quod nobis fuit possibile , competenti correctione fumus dignati: quin nec usque ad hxc & sola oportere existimavimus circa subjectos stare auxilium , sed L cujusdam alterius participes facere humanioris sententix subditos, Lege julsimiis opus elfe, liberos ipsos his, qux ab ipsis debeantur, debitis publicis facientes. C A P. I. pOmmunem igitur & hanc nostram beneficentiam in omnes subjectos extendentes, indulgentiis superioris temporis usque ad octavam indictionem , & ipsam prxsentis cycli, debita ä subjectis publico : & sancimus nullam exactionem fieri eorum , qux in reliquis debentur, usque ad dictam indictionem, sive generalem, sive specialem mensam tuse Gloria hxc respiciant, sive cingulum sacrorum apud Illyricos Prxtoriorum, sive gloriosissimi Justiniani Prx- fecti eorum , qui in Mysia & Scythia sunt militares numeri , sive sacrorum nostrorum thesaurorum , sive sacratissimi nostri xrarii, sive sacri patrimonii, sive magnificentiflimi curatoris domorum. Sed omne, quicquid tam in auro, quam argento & exteris spe- ciebus debitum sit, id omnibus dehentibus indulgeatur, ita ut neque coloni, neque conductores, neque emphytevtx, neque etiam possessores exigantur debita publico reliqua eorum, quxäprxdicta indictione fluxerunt & ipsa temporum. C A P. II. j^Xcipimus autem ab hac nostra largitate militares & fcederaticas 4 discussiones. Ipsas enim subjectos neque omnino contingere accidit, prxtereos L quidem solos, qui libi ex publico pecunias erogatas, in lucrum proprium conferunt. Item ea, qux militaribus ordinibus vel foederatiois deputata sunt ä publico, & qux apud dictos Hypodectas & Exactores aut Delegatores, sive in auro live in argento & in aliis, qux in specie conferuntur , inveniantur I subjectis soluta , exigentur & ipsa, & solventur quibus competens est prxdictormn nostrorum cingulorum. Ad eundem vero modum & alios omnes , qui acceperunt a nostris subjectis aurum vel aliud quid ex dictis ä nobis indictionibus, & boo non deposuerunt in publicum, (IIdeponi competens erat) excipimus aprxfen- ti nostra donatione, ut illud in publicum aut his, quibus congruit, solvatur. Subjectorum enim miserescentes, prxsenti eos dignati sumus humanitate. Sed neque eos , qui apud se publicas stiice- perunt pecunias, privare vero publicum volunt, sive illos, ad quos destinati erant. Perspicuum autem est, quod fi quidam ban? nostram prwsentientes munificentiam super induitis reliquis , per aliquam rrifhuxv , id est, machinationem, ä subjectis cautiones aut fidejuffiones acceperint, aut in propria transtulerint debita , vel aliud aliquid in fraudem hujusmodi meditati esse aut fecisse deprehendantur, nihil ex his utilitatis habebunt, reddent vero cautiones his , ä quibus receperunt ipsas. Omnes autem gratias Deo & nobis confitebuntur: alii quidem, quia debentes reliqua, indulgentia & humanitate dignati sunt; alii vero, quia nihil reliquorum nomine debentes, liberati sunt solicitudine, susceptorum gratia custodi», ne hi, quibus accidit sepe, pro iisdem inquietari temporibus, rursus tanquam, quibus furto propria jugatio interciderit, ad solvendum prxsto esse debeant, usque ad octavam indictionem habentes securitatem, ut in omnes revera prxsens nostra distribuatur donatio. EPILOGUS. f Qux igitur sancita sunt ä nobis & per hanc nostram pragmaticam Legem manifestata: tua Gloria literis usa per hanc regiam Urbem omnibus manifesta constitue:. Dat. Confiunt. DN. JUSTIN. PP. Aug. Anno 19. post Consulatum BASIL. V. C. Anno 4. T I T. XXXII. UT DEI AMANTISS. EPISCOPI CUM PROVINCIARUM indigenis & incolis , quos sibi Prxsides esse velint, eos sibi ä sacratissimo Principe concedi petant, iisque gratis Prxsides fiant: uc tamen, qui in Prxsidem petitur, idonee fisco caveat: Si vero Prxfidem petere distulerint, ut tum adversus eum, qui ipsis Frxses missus fuerit, quodcunque etiam occasione publicorum tributorum fecerit, querelam instiniere nequeant. NOVELLA CONSTITUTIO CXLIX. PRiEFATIO. I VUm Reipublicx a Deo nobis datx curam gerimus , simulque , ut subditi nostri in omnibus justitiae bono fruantur , operam da- (1. v. tit. C. desusceptorib.{r ° jubemus hoc irritum esse: sancientes, ut quaevis de caetero sa- cne formae pragmaticae, sive ad Augustalem, sive ad Ducem, sive ad reliquos Provinciarum Praesides conficiantur, occasione (ut dictum est) causarum publicarum : omnino insinuentur judicio Excellenti» tu», coque pacto (uti dictum est) cum jussionibus Excellentiae tuae mittantur in Provinciam : ut quae quidem sacra forma ad detrimentum Reipubiic» factae non sunt; hae & suscipiantur , conjicianturque in praceptiones, & ab Excellentia tua mittantur in Provincias , quatenus certo fini tradantur, quae vero ad detrimentum Reipublic» per obreptionem 2 fiunt: has quidem sacras formas tua suscipiat Excellentia: non tamen prius, quae inibi sunt reposita, faciat, quam ad nos relationem ea de re pertulerit : quo magis , si quid (ut potest fieri) ad detrimentum factum est Reipu- blies, id corrigamus. Quacunque enim sacra pragmatica forma publicarum causarum nomine facta , throno Excellenti» tuse infi- miata non fuerit, hanc nullo valere tempore volumus. T 1 T. XXXVI. DE INFANTIBUS EXPOSITIS, 3 NOVELLA CONSTITUTIO CLUI. Imperator Jtestinianns Augustus Mcnna gloriojijpmo Profecto Pratfcclorionmt Illyrici. PR®FATIO. (Mlimen ä sensu humano al-enum , & quod ne ab ullis quidem ^ barbaris admitti credibile est, Dei amantiffimus Thessalonicensis Ecclesiae Apocrisiarius 4 Andreas ad nos rptulit, quod quidam vix . x utero progressos infantes abjiciant, inque sanctis eos relinquant Ecclesiis : & postquam educationem atque alimoniam ab hominibus pietatis studia exercentibus promeruerint, hos vindicent , & servos 5 suos esse pronuncient, cupientes crudelitati fu» hoc etiam apponere, ut, qmsin ipsis vit» primordiis ad mortem exposuerint, eos, postquam adoleverint, defraudent libertate. Ex (1. Fac tit. C. ubi de ratiociniis. (2. v. /. 29. st' ad leg. Corn. de Jalsis. (3. Lib. is. C. 52. (4 V. Nov. 123. c. r;. (;. Adde l. 2. C. de infantil*. expof. I. unie. §. 3. C, de Latina libeyt. teil. (6. /. 4. Js. de agnoscend. est alend. lib. (7. Fac. I. 5- /■ 3°> C. de transuet. _ II94 quo igitur hujus generis factum multa simul in se absurda complectitur, eadem 6 videlicet ac calumniam , & quacunque aliquis in tali actione facile enumeraverit: »quum sane erat, ut, qui talia perpetrarent, vindictam , qu» profiscicitur ex Legibus, non effugerent, sed quo magis alii exemplo horum temperatiores fierent, extremis posnis subjicerentur: ut qui per actionis impudentiam sua 7 detulerint fiagitia. Id quod in posterum custodiri jubemus. C A P. I. QUi itaque ad eum modmn in Ecclesia , aut vicis publicis, aut v '>- aliis locis projecti fuisse comprobati erunt: hos omnibus modis liberos esse pr»cipimus, licet ei, qui praejudicio contendit ad hoc, manifesta ex istat probatio, & possit ejusmodi personam ad suum pertinere dominium ostendere. Nam si nostris pr»cipitur Legibus, ut »grotantes 8 fervi a dominis suis pro derelicto 9 habiti, & quasi desperata jam valetudine, cura dominica non dignati, prorsus ad libertatem rapiantur: quanto magis eos, qui in ipso vit» principio aliorum hominum pietati relicti, & ab ipsis enutriti fuerunt, non sustinebimus in injustam servitutem pertrahi ? Quin sancimus, ut tam religiosissimus Thessalonicensium Archiepiscopus, quam sancta Dei sub ipso constituta Ecclesia , & Gloria tua his opem ferat: neutiquam illis, qui h»c patrant, Legibus nostris constitutas poenas effugientibus: nimirum, qui omni inhumanitate & crudelitate referti sint, tanto-deteriores homicidio pollutis , quanto calamitosioribus id inferunt. EPILOGUS. f Qu» igitur nobis placuerunt, & per hanc sacram nostram declarantur Legem : ea tam Gloria tua , quam qui eundem pro tempore Magistratum suscepturi sunt, & obtemperans vobis cohors, effectui ac fini tradere & observare studento. Quinque etenim librarum auri poena imminebit tam his, qui h»c transgredi pertentaverint, quam qui alios transgredi permiserint. C A P. XXXVII. DE HIS , QUI IN OSDRCENA 10 ILLICITAS 11 CON- TRAHUNT NUPTIAS. NOVELLA CONSTITUT. CLIV. Imperator Justin. August. Floro Comiti sacrarum rerum privatarum. P R ® F A T I O. pRster opinionem incertus ad nos rumor pervenit: quod hi, qui Mesopotamiam & Osdroenam Provincias incolunt, illicitis se jungere au sint nuptiis: & Romanas Leges , neque non interminatas in iis poenas veteres simul L novas transgrediantur, in illicitas ac prohibitas incidentes nuptias, dum vicinis & adjacentibus populis morem gerunt. Caterum nos nihil quicquam horum credidimus. Neque enim arbitramur homines esse , qui quidem, cum portio sint nostr» Reipublic», tale quid facere audeant, quo facto & progeniem suam dehonestent, & confundant 12 nomina. C A P. I. JJNde & pervestigare ea volumus, & fi omnino hujus generis aliquid factum iit, extremum delinquentibus inferre supplicium. Sed quia & longum tempus est, neque credimus hujusmodi aliquid delicti admissum esse, aut maxime hujusmodi quid contigerit, tamen, qnod praeteriit, quoeunque se modo habeat, his , qui Osdroenam & Mesopotamiam Provincias incolunt, propter diversas hostium irruptiones , qu» quotidie in ipsis fiunt, indulgemus 13, maxime vero, quia agrestis 14 ut plurimum multitudo hac fertur delinquere: sir.imusqueea manere sub präsente forma, haud scrupulosius niznisque anxie hac inquirentes , qu» usque ad Novellam sacram de hoc nostram (ut potuit fieri) Constitutionem perperam admissa fuerunt: sed omnem hujusmodi de hoc inquisitionem contra personas, & res ad earum Provinciarum incolas pertinentes pro- l. 5. C. defervopign. datomanumifo. ' (z. L 2. f. quiJinC mammiif. I. 4. §. 5. C. debon. lihert. i. unie. §. 3. C. de Latina libert. toK. (9. Adde /. 8. st. pro derelicto. (10. Nov. Justini 3. (11. Fac. Nov. 139. (12. Nov. 12. c. I. (13. Fac. /. 57.Fl de ritu tiupt. (14. Adde Nov. 144. c. t. ^ k ff z hiberi IT9> Avth. Collat. IX. Tit. XXXVII. c. sqq. Novell. CLIV. c. sqq. 1196 hiberi sancientes. Post 1 nostram vero Legem , qua; nuper 2 de hoc fuit proposita, si quis praesumpsit, aut etiam praffumpserit tale quid facere: volumus, ut is extremis subdatur poenis, sciturus, quod non intra pecuniarias poenas resistemus, sed tam ipsum, quam uxorem , & liberos ex illicitis procreatos nuptiis post nostram Constitutionem digna animadversione persequemur, & periculum 3 capitis simul atque bonorum ademptionem irrogabimus: nulli parcentes, sive majoris, sive minoris status, aut conditionis, aut (quod multo etiam difficilius est) Sacerdotii fit, sed omnibus plectendis solennem & Romanis Legibus decentem ordinem conservabimus, non tantummodo partem bonorum ablaturi , sed & cum toto patrimonio partem corporis: & si importunius illicitas contractas nuptias deprehenderimus, ne ipsam etiam vitam quoquam salvare queunte: ut per omnia poena consectanee sint delictis. Oportet enim recta pariter ac convenientia sapere, & alios ad earundem rerum aemulationem excitare : non vero ipsos perpetrare Legibus contraria, & ex mutua vitiorum imitatione refugium querere. Hac igitur conservari in praedictis Provinciis volumus : tam civilibus, quam militaribus Magistratibus idipsum custodientibus , & ut poenae delinquentibus imponantur , procurantibus. Atque hoc mandato tuo volumus ibi locorum programmatis per proprios Magistratus manifestum fieri: nisi & ipsi extremis subdi velint suppliciis, simul & Magistratuum ac bonorum amissionibus, si quid horum per negligentiam emiserint. EPILOGUS. f Quae igitur nobis placuerunt, & per hanc sacram pragmaticam declarantur formam : ea studeto Gloria tua effectui & fini tradere. T I T. XXXVIII. UT MATRES ETIAM TUTELfE RATIONIBUS OBNO- XIL 4 SINT. NOVELLA CONST 1 TUT. CLV. Imperator Justin. August. Belisario. P R I F A T 1 O. pOrrexit Potentiae nostrae suppljcationem Martha, clariffima foe- mina , qua continebatur , quod magnifice memoriae Sergius , qui pater ejus fuit, cum obiisset mortem , tenera admodum aetate ipsim reliquerit: quodque clariffima mater ejus Auxentia, testatione apud actorum monumenta deposita , non 5 se ad secundas perventuram nuptias , tutelam ejus subierit; & Legibus nostris de hoc definito jurejurando i> praestito res administraverit. His ita ab ea gestis , quasi neque jusjurandum ab ipsa prtestitum , & despicabile patrimonium relictum esset : paucula quaedam in inventario ab ea confecto designasse: postea etiam secundas elegisse nuptias, cum tutorem ipsi nominasset Petrum. Item e secundo matrimonio duos habuisse filios ; & cum recte erga ipsam affecta non esset: institutum quidem ab ea tutorem administratione destitisse , cum ipsa vix decimum tertium apprehendisset annum : petiisseque , ut secunda atatis curatorem quareret; mox etiam persuasisse , ut pro se acceptilationes conscriberet, & omni actioni , que secundum Leges ipsi posset competere, per causam tutelarium rationum, in hujusmodi acceptilationibusrenunciaret: cum in cubiculo per id tempus esset, neque quicquam sciret eorum, qu» gererentur. Neque enim possibile fuit, ut ea, quae apud illam educaretur, neque in ullo contradicere posset his, que adversus ipsam gererentur, ut maxime inferri sibi detrimentum sensisset: aliquid ageret eorum, que prohibere potuissent ad ipsius attentata jacturam. Postquam vero tempus effecerit, ut, quae adversus ipsam agitata essent consilia, persentisceret: se quidem apud matrem usam exhortationibus , ne his, que in fraudem suam gesta essent, perperam uteretur : sed uti matrem deceret, se ostenderet: & quas primum res in bonis habuisse nosceretur , sibi restitueret. Ipsam vero, cum se totam filiis ex secundo matrimonio procreatis exposuisset 7, neutiquam ifiiusmodi rationes edidisse , quin e contrario sacram nostram praetendisse sanctionem , qua continetur, non posse restitutionis con- tra ipsam jura in usum assumi: tametsi ea nihil ejus generis de matribus , que filiorum tutelam suscepissent, & secundas exoscul late e fient nuptias, sanciret. Atque ea de causa supplicationem nobis porrexit; quo magis & mentem sacre Constitutionis redderemus manifestam , & extra controversiam positam : neque fi perperam in ea contentis uteretur Auxentia mater ejus, res a patre relictas in lucrum proprium converteret. > C A P. I. QUm igitur haec in se contineret supplicatio: merito ad sacram hanc pragmaticam formam respeximus. Per quam sancimus ut, quoniam sacra*nostra Sanctio nullam mentionem facit earum mulierum , que suscepta filiorum suorum tutela , secundas amplexe sunt nuptias : non liceat Auxentia: clarissime fcemine eam sacram nostram Sanctionem perperam in usum desumere. Propter causas autem praedictas, & quia monumenta actorum , sub quibus Martha: filiae sux tutelam suscepit, ostendunt Legibus definitum ipsam jusjurandum 8 prafftitisse, non se ad secundas perventuram nuptias , & quod jusjurandum aspernata , in matrimonium secundo se marito junxit: & susceptis ex eo liberis, effecit, ut clariffima filia ejus Martha pro rerum restitutione acceptilationes in ipsam exponeret: summam utique licentiam habereMartham clarissimam foeminam posse sancimus, ut restitutionis in integrum jure utatur, prxsertim cnm nondum se vicesimum quintum etatis sue annum excessisse profiteatur, sacra Sanctione ä nobis proposita , qux sanci, ne 9 filii contra parentes suos, aut liberti contra patronos suos possint restitutionis in integrum jure uti: neutiquam ipsi objicienda, propreren quod nihil Lex de his disputet, qua filiorum suorum tutelam susceperunt, quin contra, eo quod altera 10 post hac sacra nostra processerit Sanctio , que sancit: Ne, qui tutores constituuntur , aliter filiorum suorum tutelam suscipiant , quam si designationis sum tempore apud acta deposuerint , quod pupillos indefensos non relinquent: efi fi contingat etiam matrem fidiorum suorum tutelam suscipere: ut & ipsa hoc faciat , tutelarilusquc rationibus obnoxia fit : & Ji alium prose designare tutorem velit , ut suo efisuhfißen- tium ilii rerum fericulo id faciat. Unde omnibus modis hoc etiam casti convenit, ut si Martha clariffima fcemina comprobaverit, non praeteri isse ea 11 tempora, in quibus restitutoris ipsi actiones competunt: tam restitutione in integrum utatur, quam omnibus aliis, per quae Leges nostrae minoribus aetate opem L auxilium praebent. Sancit etenim nostra Potentia , ut omnis reverentia 12, quae parentibus debetur ä liberis , item honor, atque obsequium parentibus conservetur : dum tamen nihil ab ipsis in illorum detrimentum fiat. Ut vero ex prioribus nuptiis filios despiciamus, neque religioni putamus consentaneum: neque alioqui convenire, ut res, que ex paterna ad ipsos pervenerunt substantia, hujus- modi matres possint vel sibi , vel his , qui secunda vice insas habent in matrimonio, vel ex istiusmodi matrimonio procreatis liberis , lucrifacere. EPILOGUS. + Quae igitur nobis placuerunt & per sacram hanc pragmaticam declarantur formam : ea studeto Gloria, tua una cum heatiffimo Archiepiscopo Theopolitans Ecclesiae, effectui & fini tradere. Dat. Calend. Februar. Confiantinop. DN. JUSTIN. PP, Aug. V. C. CONS. T I T. XXXIX. DE PROLE PARTIENDA INTER RUSTICOS. 13 NOVELLA CONSTITUT. CLVI. PRÄFATIO. rTOcuerunt nos, qui sacrosancte Apamiensis Ecclesia negotia gerunt , quod ad alios quosdam pertinentes rustici cum rusticanis mulieribus suis se conjunxerint, exindeque procreaverint filios : petieruntque, ut & rusticos ipsis adfignarent, & horum fi- (1. v. I. iz.js. de legib. Nov. 129. c. 4. (2. Nov. 139. (3. v. i. 6 . C. de incefl. inutil. nupt. (4. MAeNov. 22. c. 40. (4. Nov. 118. c. (6. d. Nov. 22. t. 40. I- 2. C. quando mulier tut. offic. (7. v. Nov. 2. (8. I. 2. C. quando mul. tut. oßc. Nov. 118. c. ;. (9. I. 2. C. quilss ad- vers. quos inintegr. reft. nonpojf. I. 11. § i.ff. de dolo. I. 27. in fit. fi', de minorib. (10. /. ult. §. 2. C. de adthin. tut. (n. v.tit.C. de temporib. in integr. reft. (12. v. I. I.ff. de obfeq. parentib. & patron. prtefl. (13. Nsv. 162. c. ult. liot 1197 De rusticis, qui in alienis pr&diis &c. nyT I lios maternum i sequentes uterum. Sed, qui hac petunt, hi sane Constitutionem nostram, qua nuper prodiit, intelligere non videntur , quid ea ubi velit. C A P. I. sl ii ber . i abc l’ 1 ' ndscriptitiisconjungant: secundum rationes Constitutione comprehensas, infantes matr m sequentur, unde ad Übeltätern non perveniunt. Sivero rustici sint, non amplius Constitutioni illi per omnia locus sit: sed , quemadmodum nuper : decrevimus, & Lege cavimus, proles dividitur in partes. Et, si quidem squalis sit natorum numerus : in duas partes dividitur ; si insqualis, aut etiam unus tantum natus sit: tunc, quod redundat, venter habet, propterea quod & amplius laboravit : & unus quidem fi sit, matrem sequetur, si vero tres nati fuerint: duo quidem dusve matrem sequentur, unus autem ad proprietatem paterni dominii perventurus est: atque ita semper (ut praediximus) id ,: quod impar est, habebit venter. Et secundum hxc Apamienses quoque prolem partiendam esse cognoscunto : ut, quod multis retro temporibus in controversia fuit positum, intelligant denuo sub nostram redactum Sanctionem. T I T. XL. DE RUSTICIS, QUI IN ALIENIS PRLDII8 NUPTIAS CONTRAHUNT. NOVELLA CONSTITUT. CLVII. Imperator Jujlinianus August. Lazaro Comiti Orientis. PRrEFATiO. rX his, qus diverso modo ad nos relata sunt, didicimus, in Me- ■ Lj fopotamia & Osdroena Provinciis quidquam delinqui, nostris plane temporibus indignum. Consuetudinem etenim apud ipsos esse, ut, qui ex diversis originem trahant praediis, nuptias inter se contrahant. Inde sane conari dominos , de Fasto jam contractas nuptias dissolvere, aut procreatos filios a parentibus abstrahere , exindeque totum illum locum misere afiigi, dum & rusticani viri & mulieres ex una parte distrahuntur, & proles his adimitur, qui in lucem produxerunt, & sola nostra opus esse providentia. C A P. I. CAncimus igitur, ut praediorum domini de extero rusticos suos, prout voluerint, conservent: neque quisquam eos, qui jam conjuncti sunt, possit secundum consuetudinem prius obtinentem divellere, aut compellere , ut terram ad ipsos pertinentem colant, abstrahere ä parentibus filios praetextu conditionis colonarias. Sed & , si quid hujusmodi forte jam factum est : corrigi hoc simul, & restitui efficies, sive filios abstrahi contigerit, sive etiam mulieres , nempe vel ä parentibus, vel contubernii consortibus : eo, qui reliquo deinceus tempore, hujusmodi aliquid facere praesumpserit, etiam de ipso praedio in periculum vocando. Quare libera sunto contubernia metu , qui dudum ipsis immittitur, & parentes habento ex hac jussione filios suos: nequeuntibus praediorum dominis subtilibus contendere rationibus, & vel nuptias contrahentes, vel filios abstrahere. Qui enim tale quid facere praesumpserit: etiam de ipso praedio in periculum veniet , cui eos vindicare rusticos attentat. EPILOGUS. Quae igitur nobis placuerunt, & per sacram hanc pragmaticam declarantur formam: ea providentiam habeto Magnificentia tua, tibique obtemperans cohors, L qui pro tempore eundem Magistratum geret, ut ad effectum deducantur conserventnrque : trium librarum auri ptena in,minente ei , qui ullo unquam tempore hsc transgredi attentaverit. Dat. Calend. Maji, Conftantinop. DN. JUSTINIANO, PP. August. BELISAR. V. C. CONS. T 1 T. XLI. UT DELIBERANDI JUS ETIAM AD IMPUBERES TRANSMITTATUR. NOVELLA CONSTITUT. CLVIII. P R * F A T I O. rVBlatse nobis L Thecla , qus & Manno appellatur, preces sunt , w qus declarant, Theclam quandam e vita decessisse, relicta Sergia filia impuberem aetatem agente : cumque vix sedecim dies matri supervixisset filia, obiisse & ipsam mortem in contagione illa, (i. v. i. 19. ß\ de statu hominum. (2. d. Nov. 162. c. ult. (Ä- 1. 18- C. de jure deliberandi. (4. d. i. iL. §. «si. (;. 1. 19. qu» nuperrime homines invaserat. Eam vero, qua» nobis preces; porrexerit, inquit, Sergiae patri sororem exstitisse. Cosmam autem Thecis fratrem Sergis hereditatem vindicasse, dictasseque eo nomine judicium. Rursum hanc, ne non recte contentiones sereret,, abiisse ad Joannem provincialis fori Advocatum, percontatum de Legibus, qus hanc causiam concernerent. IUumque responsum in scriptis edidisse, eo ipso significantem, quod Sergisad ipsam delata esset hereditas. Atque ea sane de causa controversis judicem delegisse ipsum Joannem , Cosms partes agente iEsculapio quodam Scriniario per Orientem magisterii militum. Sed Joannem contrariam edidisse sententiam his, qus in scriptis responderat, usurpata ad hoc in sententia Lege z justissimi Principis Theodosii » qus dicit, non posse eum, qui nondum septem annorum natus fit, maternam vindicare hereditatem , nisi tutorem habeat: sed ut ad illos ea deferatur , quibus competitura esset, & si defunctus impubes ad hereditatem Legibus vocatus non esset. Neque hsc tantum protulisse in sententia , sed & effecisse, ut, qus nobis supplicaret, consequenter secundum sententiam pacta iniret, & eadem denuo dictaret /Esculapio , qui pro Cosma causam egerat. Petiit— que nos , ut ipsam tam misere affectam injuria respiceremus : & maxime, cum Lex 4 in Codice, qui de nostro nomine cognomen accepit, posita sit, qus innuat, recte maternam hsreditatem vindicare eum , qui fari possit: & rursus alia ; a nobis Lege proposita, qus vult, ut, si quis hereditate ad ipsum delata, antequam eam vindicet, aut contrariam ea in re sententiam suam ostendat, ex hac vita emigret: super ea hereditate deliberandi jus ad heredes suos transmittat. Porro eam Legem , qus nuper 6 ä nobis proposita sit, qua idem in hereditatibus ordo adgnatis pariter & cognatis tribuitur, locum in hac controversia non habere, cum antiquior sit nostra, cujus occasione Lex illa valere jussa est- C A P. I. CAncimus igitur, ut Gloria tua, si 7 hsc ita se habere compere- rit: opem ferat supplicanti, & Legem nostram illi confervet, qus deliberandi jus ei tribuit, nimirum Sergia ante excessum anni post matrem suam demortua, volentique maternam Sergis hereditatem vindicare , ejus agendi copiam prsbeat. Neque enim pugnare inter se aliquis Theodosii 8 pientislimi Principis & nostram 9 Legem dixerit: cum in eodem utraque volumine sit posita, & nos - per Constitutionem, quam pro eo posuimus, obfinnavimus, nihil in eo residere contrarii. Sed obtineto qividem Lex nostra in prs- senti controversia , & omnibus casibus in qusstionem deducto afli- milibus: obtineto autem Theodosii sacratissimi Principis Lex , in quibus annum prsterire contigit, & deliberandi tempus elapsum est. Pacta enim post sententiam conscripta cum altero inita , qui obligationemadquirere non potuit; manifestum est, quod nullam actionem Cosms de his, qus inibi confessa fuerunt, dederint- Dat. Prid. Id. Jul. Confiantinop. DN. JU ST. PP. Aug. T I T. XLII. * UT RESTITUTIONES FIDEICOMMISSI USQUE AD' UNUM GRADUM CONSISTANT. NOVELLA CONSTITUT. CLIX. Imperator Justinianus Augustus Petro gloriostjs. sacrorum Praetoriorum Prxfecio , istrum Exconsuli (st Patricio. PRJEFATTO.. 'J’Antunr nobis benignitatis adest , ut ne privatas quidem causas , qus judicum nobis inquisitionem superare videntur,. Legibus, nostris definire indignum putemus, ne, ii quando privata causa, audientiam in judicium deferri solitam excedat, longa mora eos,, qui in jure controverso lisrcnt, atterat. Aliquoties igitur gloriosissimus vir Alexander ad nos retulit, gloriose memoris patrem suumHierium , cum testamenti tabulas conscriberet, hisce verbis: usum esse : Volo ac juheo , ut heredes mei , Constantinus quidem clarissimus vir deputatamJihi domum ' cum omnibus (ut pneferip-uni c(f) C. d. t. (6. Nov. ng, c. 4. (7. V. I. 7. C. de diversis rejcnpt. (8. ii. I. 18 . C. de jure deliberandi. (9, d. L 19. C. it. t. coha- ii99 Avth. Collat. IX Tit. XLII. Novell. CLIX, 1209 cokarcntibus illi juribus , & suburbium in Copariis appellatum , item cum omnibus (ut pr&scriptum estjjuribus a.l ipsum pertinentibus , U domum Antiochüefitam emptam ab Ammiano: Antbemius vero dulcissimus suburbium in Blachernis dictum , redemptum ä gloriose memoria viris Eugenio U Juliano , & suburbium in promontoriojinus Softbenii, quod olirn in dominio Ardaburii gloriose memoria fuit : Callipius autem clarissimus vir suburhiumBythariumßvcFkilotei nuncupatum: (fi Alexander clarissimus vir suburbium in Venetis, neque' per venditionem, neque donationem, neque permutationem, neque quocunque tandem titulo in alium transferant, rejiciant ve , aut eant domum seu proscripta quinque suburbia i meo nomine is mea familia alienent: sedfi quidem (quod Deusfaxitj nascantur filii, es reliUis pofi se filiis aut nepotibus, fi ve legitimis , fi ve etiam naturalibus moriantur : ut pro se quisque deputatumfibisuburbium aut domos tam in hac regia Erbe , quam Antiochia; positas filiis ac nepotibus legitimis, aut etiam naturalibus suis relinquant. Persuasum etenim habeo, quod neque in naturalibus liberis ac nepotibus dispositionem voluntatemque hanc meam negligcr.t. Si vero in universum omnes aut aliqui, aut unus ex iis (quod abominor) fine liberis decedat: volo (fi jubeo , ut , qui liberis orbi, aut orbus mortem obierit, superstitibus aut superstiti ex ipfis fratri praescriptas domos , tam qua in hac Urbe, quam qua Antiochia est, (fi item prius declarata quinque suburbia cum omnibus eorum juribus , U omnibus denique rebus ac personis , qua iis continentur , citra ullam exceptionem restituat: cessante i videlicet inter eos fideicommissorum seu legatorum servandorum causa satisdatione. Voloetcnimac jubeo, ne quisquam ah alio hujus generis satisdationem expetat : iis vel eo, qui prater paternam (fi pietatis erga ipsos plenissimam intentionem meam ä fratribus suis satisdationem in rebus ubclie- nari prohibitis expetere pertentaverint vel pertentaverit: omni modo ejus fideicommissi amissionem sustinentibus , vel sustinente. Atque heee quidem ipsum protulisse in testamento: conscripsisse autem & codicillum , in quo talibus propemodum verbis usus sit: Manifestum plane facio , quod pridem testamentum per scripturam fecerim, (fi , qua in eo conscripta sunt, ex animi meisententiu composuerim : voloque ac jubeo, ut omnia, qua in eo testamento continentur, omnimodo firmitatem obtineant: bis solis exceptis , per qua forte in hoc meo codi- cisto vel aliquid mutavero , velreliHa alicui legata ademero. 2 Volo igitur ac jubeo, ut suburbium illud meum, quod Coparia appellitant, quoiin proposito testamento magnificentissimo filio meo Constantino reliqui , detur (fi pleno proprietatis atque pojsejjionis jure mi clarissimum pariter (s gloriofijsimum nepotem meum, Constantini magnificentissimi filii mei filimnllieriumsimul universum pertineat, cum omnibus Prce- toriis, qua in eo sunt, U omnibus scalis 3 , (fi qua vel intra urbem , vel extra urbem pro pensione elocantur , adibas atque o fficinis, (fi balneo (fi hortis , tam intra , quam extra muros existentibus , (fi hippodromo , neque non horto , qui in ipso est , (fi cisterna , atque omni denique jure , quod ullo modo in eo mihi suburbio competit. Id- ipsum vero suburbium tunc demum piradicto clarissimo nepoti meoliie- rio dari volo , cum 4 primum post meam mortem patris fui potestate solutus , per emancipationemsui juris facitis erit: nulla iicentia eidem genero/jjimo nepoti meo concedenda, ut prafinitum rei terminum ex ce dat: aut iis, qui vel ex hoc meo , vel ejusdem clarissimi nepotis testamento in eadem jurcisuccesserint, ut idem suburbium, vel partem ejus aliquam, vel jus divendant, permutentve , aut alicui donent, aut quocunque titulo denique abalienent: propterea quod hoc ipsum suburbium, (fi eeiesjitumjitasvc intra portam muri ficulnei, qua via ducit ad sacrosanctum Martyreium sancite ThecLe , per omnia (fi perpetuo velim permanere in familia mea , neque unquam de meo nomine egredi. Volo autem cfi jubeo, fi quidem eveniat, ut gloriofijsimtts nepos meus Hierius vel intra pubertatem, vel etiam post pubertatem, fine liberis tamen legitimo matrimonio procreatis moriatur: ut ejus suburbii sive adium possejjiostmul cfi proprietas perveniat, cfi deferatur, aut restituatur magnificentissimo patri ejus Constantino sub eadem conditione , ne 5 unquam de familia mea meoque nomine abalienetur. His ita confectis, ipsum quidem e rebus humanis abiisse ; Hierium vero gloriosae memoriae domum quidem Theopoli sitam , quae succellio- ne paterna ad ipsum pervenerat, aliis personis vendidisse : ipsam autem domum, quae in hac alma Urbe est, & insuper suburbium , quod illi codicillo datum erat, in quibus omnibus interdicta fuerat alienatio, ad Constantem gloriosae memoria filium suum transmisisse. Iliumquerursus, prägnante uxore relicta, vitam finiisse: scripto prius testamento , in quo disposuerit , ut, fi puer vel natus non ejset , vel natus ante pubertatem mortuus ejstt: tam gloriojijfima ejus mater Maria , quam inclyta etiam uxor ejus, altera Maria ai successionem ejus vocarentur. Postea vero quam nata filia in ipsa in. fantia & teneram adhuc xtatem agens, humanis rebus excessit: cum reliquam substantiae partem , tum etiam domum in ampla hac Urbe, & insuper suburbjum , quod expretlis verbis Hieriogloriosae memori» in codicillo relictum fuit, ad inclytas mulieres devoluta esse: mentoque tam ex testamento , quam ex verbis codicilli, domum juxta & suburbium vindicandi sibi locum datum, utpote qui solus hoc tempore ex Hi eri i gloriosis memoris liberis superstes permanserit, & primum gradum in nomine familia obtineat. Verum , qui pro Maria & Maria gloriosissimis ftsminis faciebant verba , hi ajebant, neque testamenti verbis ullum locum fastum esse. Neque enim Constantem gloriosis memori» absque liberis ex rebus humanis abiisse, ut utrarumque »dium restitutioni locus sit. Sed neque suburbii nomine rite , secundumque Leges Alexandrum gloriosissimum virum hasce adoriri : cum & ipse suburbium , quod ipsi relictum fuerat, in quo communis pater »que, ut in exteris, alienationem illi prohibuit, ante id tempus alienaverit: sed & alios fratres idem hoc fecisse. Et Leges nostras, siquidem i omnes ordine , in quibus hujusmodi aliquid definitum Iit, defuncti voluntatem transgrediantur: ex »quo oir,nibusrestitutionem adimere: ne si vieissim alter alterum mutua petitione in jus vocent, multis in una causa subdantur judiciis , Legesque de hoc propoli- tas nobis revocarunt in memoriam. Alexander autem gloriofiisi- mus vir , recte se actionem intentare ajebat, & maxime de utris- que »dibus: defunctum enim fatis manifeste suam in codicille sententiam de iis rebus declarasse , cum res familiae conservari voluerit: sed multo justioribus fe rationibus inniti in suburbio. Neque enim reste illas sibi alienationem exprobrare , cirt ex Imperiali jitflione hoc facere indultum fuerit. Ac prolixis in ea causa disputationibus utraque pars usa est , nunc testatoris interpretando voluntatem , nunc nostras usurpando Leges, quasinrem quaeque luam facere arbitrabatur. C A P. I. MOs igitur cum & Legem , & testamenti interpretationem perspectam haberemus: non nuda sententia, sed Lege ejus causa decisionem complectendam duximus, simul ut präsentem dirimeremus controversiam , simul ut c»teris movend» de his contentionis ansam prxriperemus. Unde subtilius pariter & exactius testamenti verbis iryiixi, deprehendimus. ipsis quidem filiis hereditatem capessentibus ulienatienem interdictam , fi fine liberis vitas uncturi ejfcnt, non ulterius vero his etiam, qui eis filiis succederent: sed contentum fuisse defunctum , fi inter filios duntaxat alienationis terdiHum constitueret: neque enim , si & ipsi relictis filiis decederent, majore ipsum cura perquisiisse, cui aut quomodo res relinqueretur : nec voluisse alienationis interdictum ultra filiorum vitam extendere. Enim vero codicillum , qui de suburbio duntaxat factus fuit, interdixisse his etiam , qui ex testamento gloriosa memori» Hierii (de juniore loquimur) res per successionem cepissent, ne suburbium alienarent, & quod consequenter inducitur, in his quoque defunctum voluisse , ut id perpetuo in familia permaneret. Et quidem , qux in controvsrliam deducta sunt, ejusmodi fuerunt. C A P. II. WOs vero, cum totam causam cum diligentia , qua decet, peist- tius intueremur : in aliis quidem rebus , quarum sane Constantinus gloriose memoris , Hierii senioris filius, ex paterni testamenti tabulis dominus factus fuit, prsclare nullam quaestionem excitandam rati fumus, arcendumque in his actione, non solum Alexandrum gloriosiffimum virum, sed etiam omnem reliquam familiam : cum & testamenti verba prohibitionem inter solos constituant filios, & ipsi gloriose memoris Hierii filii, per quos, qui post eos illius familis portio exstiterunt, Hierii sibi jura vindicant, nonnullas apud fe constitutas res alienaverint, perinde quasi ex una voluntate substitutionem interdixerit: quod autem ad suburbium attinet, cujus dominum codicillus ostendit esse gloriose memori» Hierium , prster modum scrupulosa nobis diligentia ple- (l. Fac. 1.2. C. ut in pojsest'. (2. v. tit. Inft. de ademptione legator. in pr. (3. v. I. 7. C. de aquteduft. (4. Fac. I. 46. Js. de hered. inft. (;. Fac. I. 77. §. 27. 1 . 88- §- if. js- de legat. 2. Nov. 119. c. ii. Nov. 120. c. §. num 1201 Exemplum sacra: pragmatica: Formas cie usuris. 1202 num visum est, si post quatuor demum generationes hujusmodi Iqui aurum s quastionem produceremus in medium. Nunc certe, cum Maria creditoribus & Maria gioriosiffim« fcemins etiamnum supersunt , quas alicubi' ; “ r ~ & ipsas nostra; Leges in Familiam reponunt, ut quae sponsas quoque hac appellatione dignentur: neque recte, neque ordine Alexan-j der gloriolifiimus vir litem ä se prstensam instituit. Quin ut maxime h« decessissent: tamen quod quatuor jam generationes! prreteriisTe viderentur, haud sustineremus tam obsoletam causam denuo tradi judiciis, & maxime cum Constantis filia in pupillari adhuc letate vitam finierit. Unde, tametsi testamentum ille non consevisset, suburbium tamen ad matrem ejus pervenilVet: non ipsa pupilla, sed ipsa quodammodo Lege horum causa existente : quamvis nemo successorum gloriosa memoria Hierii circa voluntatem ejus deliquisset. Licet enim Constans, cum testamenti tabulas conscriberet, substitutiones quasdam Fecerit, filia intra pubertatem mortua: nihil tamen inde excellens introducitur : cum & ipsa Lex pupilla substantiam matri , quasi ea fine testamenti tabulis dqces- sifiet, per se prabitura esset- C A P. II. CAncimus igitur, ut neque gloriosiffimus vir Alexander, aut ejus ^ filii, neque reliqui senioris Hierii glorios« memori« liberi , neque alius quisquam omnium , qui genus suum in eorum familiam referunt, vel Mariam & Mariam glorioliffimas fccminas occasione rerum apud ipsas consistentium , vel alios , apud quos aut hoc tempore res existent , aut ad quos sequente tempore perventura sint, in i quibus alienationem Forte Hierius gloriosa memoria prohibuit, adoriamur judicio , aut omnino mentionem de ea tero prohibitionis & Familia nominis faciant, & aliquod sibi exinde jus adquirant: utpote cum & alii Hierii gloriosa memoria filii res suas abalienaverint, & reliquorum quodammodo alienationibus consenserint:, ac per has , neque non alias, quas prxdiximus rationes, qua ad htijusmodi judicationem & legislationem abunde nobis sufficiunt, sibi pariter, & successoribus suis actiones, qua ipsis potuissent competere, sustulerint. Atque hac non tantum pratentis causa decisio esto, sed & reliquarum , in quibus hujusmodi prohibitione facta , tot successiones praterierint, & ultimus heredum per intervenientem aliquem in medio impuberem hereditatem capessat. Tunc enim his etiam, qui sunt extra familiam ejus, qui primus prohibuit, per präsentem nostram Legem trans-1 mittendarum rerum licentiam habebit. Si quidem in commune hanc Legem , tam de pratenti casu , quam de omnibus posthac futuris ad eum modum prohibitionibus protulimus, simul contentionem componentes, qua hoe tempore evenerat, simul (ut probabile est) futuras pracidentes. EPILOGUS. f Qua igitur nobis placuerunt, L per hanc sacram declarantur Leiern : ea proponere Gloria tua in alma hac Urbe, & effectui ac fin? tradere studeto , atque observari pracipito. susceperunt, postquam Constitutionem protulimus, ne permittatur , debitum ultra 4 duplum exigere , sed hoc ipso duplo contenti sint, sane legatum civitati deperire, & tam calefactiones balnearum publicarum , qua exinde fieri soleant, injuria affici, quam opera publica per Legem nostram labefactari, L illorum interpretationem vitium adserre Reipubl. C A P. I. TJT igitur omnia hac d nostra expellamus Republica, sancimus, u ut qui id auri perceperunt in hoc , ut pensionem aliquam pro eo persolvant Reipublica singulis annis, quoad illud penes se aurum habuerint, inferre compellantur id , quod pro eo se illaturos constituerint, haudquaquam sacra nostra ad hoc Constitutione usurpata. Illam etenim de creditoribus conscripsimus, &, qui in ea comprehenduntur , casibus. Prsfens vero species illam noa attingit: siquidem hoc magis annuo reditui, quam usurarum praestationi simile videtur. Nos autem ex Equo Civitatum curam gerere oportet, ut rerum fiscalium. Quod fi quis post hanc präsentem nostram formam aliter ea, quae ä nobis Lege promulgata sunt, acceperit, & defraudare civitatem dato auro voluerit; & pro universo tempore, quantum debet, civitati persolvet, & praeterea reddet duplum: ut malitiosae interpretationis justam retributionem percipiat: propterea quod cum in manu illi esset, ut bonum se perhiberet civem, ita improbus est, ut, qux illum in lucem protulerit , eam non dubitet afficere injuria. T I T. XLIIL EXEMPLUM SACRA PRAGMATICA FORMA DE VSUR1S. NOVELLA CONSTITUT. CLX. Imperator Justin. August. Papio. PRAFATJO ARistocrates prudentiffimus Aphrodisiensis Reipublica pater, quique immobilia in ea possident, supplices nobis facti sunt, ajen- tes praedictam civitatem, &c. Ac principio quidem illud cognoscimus, quod plerique Leges nostras ita accipiant atque intelligant, ut unde minime conveniat, inde injustarum ipsis actionum ansas praebeant. Siquidem ä patre Reipubl. edocti fuimus, quod cum bene magna auri summa Aphrodisiensium Reipubl. ex legatis a nonnullis civitati relictis collecta esset, ne quando ea deperiret: quidam eorum , qui in Republica cum potestate erant, eam auri summam collocaverint, ut, quamdiu id auri apud ipsum relideret, tamdiu, qui suscepisset, quoque anno pro eo civitati dependeret (sive quis id pactum, sive reditum, sive etiam usuram 3 appellare velit) quantum ferre civitatem «quum esset. Eos vero > (1. Adde l. 62. js, de adquir. rer. dotuin. (2. v. I. 77. §. 27.Js. ■de legat, r. I. u. C. de fideuommiff. (3. v. /. 24. J'. de prascript. verb. I. 30. pr. Js. de adimend. -vel transfer, tegat. (4. Nov. 121. Nov. tZ8- Tom. II. T I T. XLIV. DE 5 PROVINCIARUM PRASIDIBUS. NOVELLA CONSTITUT. CLXI. PRAFATIO. 'M’On tantum decenter Leges Ferre summo bono est, sed etiam ^ sancita accurate custodire 6 , & ad effectum deducere, trans- gressorefque competentibus poenis subjicere. Qua enim Legum erit utilitas, si in literis duntaxat consistant, non etiam . er ipsa facta atque opera subditis utilitatem de feprsbeant? Ac scimus quidem, quam vehementer Majestas Imperatoria collatorum curam gesserit, cum aliquoties definierit, ut Provinciarum Prssides officia gratis 7 suscipiant : quo magis & ipsi , cum pure his utuntur , «quum L bonum subditis impertiantur, & ex collatorum incolumitate omnium rerum copia abundet Respublica. Sed h«c quidem per immodicam avaritiam eorum, qui officia redimunt potius, quam suscipiunt, devicta paulatim in oblivionem devenerunt. C A P. I. VTOs autem, de his propositas Leges renovantes, sancimus, ut illi Magistratum gerant, qtii & bona existimatione noti sunt, & in exercenda justitia plurimum reposuerunt folicitudinis. Sed & ut citra ullum munus & largitionem Magistratus suscipiant. Item , ut tam collatores incolumes indemuesque conservent, quam publica 8 tributa diligenter expediant. Pr«terea ut neque per se, neque per adsessores suos, aut cancellarios 9, domesticosve aut quempiam eorum , qui ad ipsos pertineant , quidquam a subditis accipiant , nisi in quadruplum velint , (ut Leges loquuntur) quod ab ipsis acceptum est, dependere: sed contenti his sint, qu« Lege ipsis deputata sunt d publico. Simulatque Magistratu abierint, ut per solennes quinquaginta ro dies in Provincia aisideant, sub publico versantes conspectu, & omnibus actionem intentare volentibus respondeant. Lite vero intra quinquaginta dies non finita, fi quidem pecuniaria sit, procuratorem dato: sin vero criminalis , ad terminum usque caufe permaneto ; his, qui in causa dijudicant (sive Magistratus sint, sive ä Pnefectis dati) nisi intra XX. dies , quam initium coeperit, eam litem finierint , decem libris auri mnictandis: lite nihilominus secundum pr«dicta pro- (;. Adde Nov. 94. Nov. 128. (6 Nov. 133. e.4. 1. 2. §. 13 .js. deorig.jur. (7. iV| Imperialibus inserebantur rationibus , & magnum reddebant pecuniarum cumulum; quo magis hac causa & Respublica meliore successu potiatur , & locupletior redeat, aliquot retro temporibus a nonnullis excogitatis prtestationibus liberata. Una enim hoec res Potentia 1 nostrae studio est, ut Provincite bonis gubernentur Legibus , & tuto inhabitentur , neque non ex Prajidum justitia fruclum capiunt, tributa publica Jine querela inferantur. Neque enim aliter conservare licet Rempublicam , nili $ pientiffimac praestationes importentur in publicum, ex quibus & militares nutriuntur copite , ut reliftatur hostibus , & per agros ac urbes agantur excubiae : perfluuntur itera reliqui ordines adtributis sibi salariis , reparantur quoque nuiri L urbes, denique omnia alia proveniunt, quae communem subditorum utilitatem concernunt. EP) LOGUS. f Quae igitur nobis placuerunt, & per hanc sacrant declarantur Legem : ea Gloria tua in alma hac Urbe consuetis locis proponet, sed & solitis uso jusiionibus mittet > er Provincias : ut omnes intel- ligant, quantum nobis Respublica fimul & subditorum nostrorum incolumitas curte sit. T I T. XLV. SACRA FORMA TRANSMISSA DOMINICO GLO- riosiisimo Pra secto, de diversis capitulis. NOVELLA CONSTITUTIO CLXII. Antonio Contio interprete. JpErcontata nos est tua Gloria , de quibusdam controversiis apud disertiffimos ejus, quod apud Illyrios est, fori causarum certatores , qute quidem dixisti nostra dijudicatione egere , ut non perpetuo dissentiant. C A P. I. De Amationibus. pRimum igitur capitulum tale erat: Mulier quadam super bis , qua ei a conjuge donata Fuerant rebus , non tamen tradita, volebat mortuo viro, & qui silentium egerat super donatione , res persequi, ut domina harum tam donatione, quam silentio viri Facta. Opponebatur ä detentoribus , exceptionem ipsam solam habere conventam, fi detineret, non tamen & ab alio posse ipso vindicare. Quod igitur controversum fuit, tale erat. Nos vero recordati fumus Constitutionis 6 nostra, dicentis, donantem, & st non sit ftipiilatus traditionem, necessitatem habere tradere donatum. N«n enim ad defraudationem , neque ut litera sint noda, interpositum convenit conficere instrumentum. Animum quoque advt rtir.ms & ad Cintia Legis veteris legislationem (qnan! bene fa-iens ä sua legislatione removit dudum Respublica) talia Lege includentem seu tractantem , qualia in praesenti controversia ruerunt. §. 1. Et sancimus: Si quemadmodum prius ä nobis dictum est, perfecte omnia se habeant ea, qute ad talem donationem pertinent: tam fecundum mensuram, quam leeandum Insinuationen! , valere ipsom ex modo omni , per viri silentium illico ab initio, (secundum nostram Constitutionem) ex quo facta fuit, ita 7 quamvis postea vir in hypothecam dederit rem: vel in pignus tradiderit, non tamen prx- nlienasse videri ipsum , quam di 11 superstes erat, Cientem, & traditionem ipsam (sive intervenit) dare ipsi exceptionem , sive non intervenit, prabere & exactionem , si 8 quidem stipulatio intervenit, per ex stipulato : sin minus , per ex Lege condicti- tiam ad consequendum id, quod donatum est. §. 2. Et illud etiam constituere justum duximus: Ut si quidem insinuat» fuerint ab initio donationes in gestis, omnibus modis ipsos silentio confirmari. Si vero minime insinuat» manserint, excesserint autem mensuram indigentem insinuatione . usque 9 ad tantum duntaxat ipsas valere, usque ad quantum & non insinuatas donationes validas esse a nobis constitutum est. Hoc enim in extremo constituentes , obtinere idem volumus , & non propter adjectionem quantitatis, excidere & id, quod recte se habere poterat. Quod quidem & super universitatis donationibus jam Lex 10 nostra dicit. His obtinentibus non solum in viro & uxore , sed etiam in aliis personis, inter quas, qux in matrimonio fiunt donationes, prohibentur. C A P. II. CEcundum etiam insuper capitulum a tua Excellentia interrogati sumus: An post Constitutionem 11 nostram volentem ex libera & inscriptitio natos quospiam postea liberos propter matris conditionem existentes, oportere existimare, tametsi nec adtcri- ptitii facti sint secundum [jusj antiquum , tamen omnino colonos factos esse : propterea quod alia nostra Constitutio etiam colonorum liberos non permittit relinquere terram , sed manere colonos, & multo magis hoc esse oporteat, quandoquidem est in his personis prorsus inlcriptitiorum prosapia. Haec igitur in interrogatione erant tua , & hoc erat dictum capitulum. Oportet enim, nostram considerantes mentem , nosse , quia nunquam nos liberum ventrem parere inscriptitium concessimus, sed symbolum sane & hoc lignum superponi oportet genito , post statim positam Legem , hoc ipsum scilicet, nempe libertatem convenire ex libera natis matre. Si igitur ex 12 libera quis & inscriptitio nascatur : manet quidem liber , & maternam nort abjicit ullo modo ingenuitatem. Indicat autem a nobis polita Constitutio 13, qua» vult tales habitatores regionum manere, •§: agrorum cultores , tanquam ibi natos. Hoc enim coloni vult appellatio. Non concedimus igitur ipsis licentiam, relin piere quidem regionem, ad alia vero se recipere: sed si quidem omnino nati fuerint quidam in aliquo pnedio , si quidem ex adseriptitia matre, manifestum est, eos omnino infer ptitios fore : Ii veto ex libera, manent quidem liberi : & , qua ab his adquifita sunt, sub illis erunt, neque peculium fient dominorum; jvjn egredientur vero ex eo praec.io, sed illud colent; neque ent eis licentia hoc quidem relinquere, alia vero circumire aliena , nisi fi donum fiant posses- sionjs c.ijuldam propria, sufficientis eos ibi occupatos alere circa leiplam , & non concedentis, & alia colere, & in ea migrare: quandoquidem omnibus modis iosos numere soncioius in prr.lio , Iliberos quidem constitutos, habitatione tamen detentos: & hoc j quidem hactenus constitutum esto. I C A P. III. j gEd neque extra modum visum est nobis, & illud quaesitum no- I stra dijudicatione dignari. Si enim inscrjptitia mulier ad 14 : inscriptitium alicujus praedii ad alium pertinentem venerit conju- ; gium , quaesitum est de prole , si liberi ex his nascantur , utrum ! deceat ad dominum viri , an dominum mulieri 1 pertinere prolem. ! Sancimus igitur , si quid taie fiat, & conveniant adinvicem hiver- j surum dominorum adseriptitii, qnandoqui em ea. quae ad fortu- : nam eorum pertinent, non lint in controversia pi lita, ventre non j libero existente, sint quidem progeniti, adscrip'ihi : non tamen j omne dabimus matri neque ejus domfsto, sed si quidem unus ge- ■ nitus Fuerit silius , venter femini prassertor . fitq' e domini matris id, quod erit progenuum. Sin duo Forte c ntiger.nt filii, dividan- (1 V. Nov. 5 J. c. 4. 1 . 19. t* de probationib. aiide l. Ci-ff. de SC. Silan. (2. Fac Nov. 17. e. 7 Nov. 12S. c. 13. (3. d. Nov. 128. (4. v. I . 1. I . 2 N tot. tit.st de leg. Julia repetund. (5. Nov. 8. c. SO-. §. 1. Ncv. 1.19, c. 1. (6. i. 35- C. tz. s. Inft. de denatienib. (7, Abrogatur /. 13, C. I . 32. H. S - ff . de donat, inter vir. cj uxor. (g. /. 3;. §. ult. C . de donationi b . (9. I . 21. infin.js. I . 34. C. d. t. (10. d. I . 39. (11. I. ult. C. de agricolis & ceifit. (12 . d.l. ult. Nov. 22. c. 17. Nov. 94. Nov. Justini de filiis liberarum in Africa. (13. d. L ult. (14. Nov. r;L. tut 1205 De relevatione tributorum publicorum._ 1206 turambo, electione per sortem i dirimenda.' Sin impar sit liberorum numerus: nlajorem obtineat matris sinus, ita, ut Ii tribus existentibus, duo quidem sint matris, unus vero patris: & rursum si qui ii'] 11 e , tres quidem ex genitis sint domini matris , duo vero patris; & fecundum hoc incrementum, numerus progrediatur , id quidem, quod in aequalitatem dividi potest, dividens ex squo : quod vero exhiperat , tanquam gratiosius illud distribuens matri. Oportet enim ipsam dignari majore studio , ut qua; & parturierit 2 & peperent, & nutrierit, tupraeum, qui voluptatis superfluum, pueri fecerit originem. EPILOGUS. t Quae igitur hac sacra pragmatica Forma comprehensa sunt, tua Gloria in similibus casibus custodire festinet. Etenim & communem de hoc scribimus Legem, ipsa quidem & alia quaedam reformantes , quae quidem necessaria: Legislationis esse credimus, liat. 5. IdusSeptembr. ConJUntinop. DN. JUSTIN. PP. Aug. ARIONE, V. C. CONS. " T I T. XLVI. DE RELEVATIONE TRIBUTORUM PUBLICORUM. NOVELLA CONSTITUT. CLXJ1I. PRiEFATLO. pR estantiffima inter homines bona sunt justitia Sc benignitas : quarum altera tequabiliter suum cuique tribuit, neque appetit aliena : altera ad misericordiam decurrit, & debitorum incommoditate egentes liberat. Hkc ornare firmareque Imperium , hsc conservare Rempubiicam, haec pulchre humanam noverunt gubernare vitam. Unde & nebis, ex quo diviuitus Imperii sceptra suscepimus, magno assectatum est studio , ut undique tam bonis actionibus conspicui simus; quo magis , fi utiles non ptxbeamus subditis, ex virtute & gloria renumerationem habeamus. Ac scimus quidem mutua illa, & omnimoda hominum exitia ad tantam inopiam poflelfiones redegisse, ut neque reditus poilint suis producere possessoribus, neque fatis idonee publica inferre tributa. Atque b^c militari & alio necessario sumptu imminente , vehemen- terque nos impellente, dum mulsis undequaque bellis alluimur, ut crebriores pecuniarum collationes faciamus. Inde adeo non se- mel curas in eam rem impendimus, quanam ratione fieri postit, ut & necessitati faceremus fatis, & subditorum egestati afferremus remedium: cumque in multas nostra circa h;ec distraheretur sententia , magis tamen obtinuit, ut ad benignitatem respiceremus, & Deo placentem collatoribus impertiremur medelam, &, quod communibus deesset sumptibus, hoc in ejus vicem introduceretur ex thesauris Principalibus. GAP. I. A Ceeptam igitur & hanc nostram curam ferentes Domino Christo " & salutaris passionis, neque non sancta: resurrectionis ejus praesentibus magni festi diebus condigna Facientes, merito & ipsi in praesentia hanc pro Republicalargitionem offerimus, perquam concedimus in universum omnibus agricolis pariter & collatoribus, (idem autem dicere licet & de praediorum dominis; integrum unum canonem publicorum tributorum, in quadriennium partiendum : hoc est, quartam quidem ejus portionem pro nona indictione^ proxima initura , tandem vero alteram & pro decima, qite hanc secutura est, consimiliter & pro undecima & duodecima, unicuique quartam portionem , una eademque opera diminuentes & consuetudines, quae quocunque modo aliquibus hoc nomine praebentur. C A P. II. P Emittimus autem his & praeteriti temporis reliquationes , usque ad finem proxime prsteritae quintae indictionis. Ac sancimus, ne qua fiat exactio pientiffimarum a nobis condonatarum prxstatio- num, fixe maximam Praefecturam refpiciant sacrorum orientalium Praetoriorum, sive Praefecturam Illyricianam , sive Praesidatum insularum, atque Praefecturam militarium in Scythia & Mysia ordinum, aut sacras nostras largitiones, aut denique alium Magistratum: interdicentes Decurionibus, & exceptoribus scriniariis , & cohortalibus palatinis, & exactoribus, neque non susceptoribus , & quicunque vel exactionem , vel susceptionem publicorum expedivit, aut expedit tributorum , ne per vafritiem excogitatis contra agricolas & collatores utantur artibus : alit etiam praediorum dominos, ut diversos ex reliquis induitis pro se instituant, aut constitute pecuniae obligationes , aut fidejussiones , aut confessi mes dolo malo suscipiant. Constituimus etenim omnem contra munificentiam nostram factam , aut futuram circumscriptionem irritam : cum illud constet, quod si qui nostram antevertentes largitionem ex reliquationibus jam inde ä quinta indictione factis aliquid exegerint, neque id persolvisse videbuntur: omnibus modis publicis id rationibus inferent. Nam ut collatores benefici« afficeremus, präsentem ipsis benignitatem impartiti sumus, non autem his, qui publica tributa suscipiunt, & in suum lucrum conferre ea voluerint, praesentis ad tempus canonis indulgentiam instituimus: nullo modo embola3 (hoc est, annua specierum ttansmiffione, ut incondito & ad militares sumptus habeantur) diminuenda. Oportet enim universum frumenti aliarumque specierum modum consueto ac solito more & contribui , & importari: pretiis quarte partis per singulos annos a nobis usque in quadriennium collatoribus induite ad mensam publicam cum aliis, quae in auro ab ipsis contribuuntur, aestimandis solvendisque e publico, ldemque hoc in Osdrcena & Mesopotamia peragetur eorum gratia, quae pro reconditis & militari sumptu in speciebus conferuntur. Consimiliter & in speciebus, quae ploimae, quasi navibus transportanda dicuntur, qua proveniunt in Lazica & Bofphoro, L Chersoneso ; percipient enim harum pretia ex publico, prout in mensis Prafectorum ordinatum fuerit, unde ha importantur, ut & ipsi nostra in hoc perfruantur benignitate. Earum enim specierum illationem negligere, haudquaquatn tutum est: cum & inevitabilis ex i stat impensa, & publicas (ut ita dicamus) res in unum conciliet. Credimus autem & ex hac nostra largitione magna Reipu- blicaincrementa futura, Deo omnia nobis fausta per hujusmodi actiones prabente : ea, qua pro subditorum utilitate ä nobis disposita sunt, transcendere prassumeutibus , tam de substantia , quam de ipsa periclitandis salute. EPILOGUS. f Quae igitur nobis placuerunt, & per praesentem sacram declarantur Legem : ea programmatibus usa Gloria tua , tam in alma Urbe, quam etiam per Provincias .omnibus manifesta faciet, ut neminem nostra lateat munificentia. T I T. XL VII. ~ DE HEREDIBUS. NOVELLA CONSTITUTIO CLXIT. PRiEFATIO. jyEoßmul & justitia 4 nihil majus exiftit: absque bis enim nihil unquam commode geri potest , U pnecipue nostra in bac Republi - ca. Exinde enim N recte regnare , U subditos ad benevolentiam , neque non ad summam licet attrahere devotionem. Ea propter cum & nos divinitus, perque justitiam Imperii sceptra susceperimus , tametsi multis undique curis implicamur, quo magis & Romani quotidie virtutibus reddantur auctiores, & Barbari devicti succumbant: non tamen penitus ä solicitudine nostra-secludimus, ne non in his , qua privatim usui esse possint subditis, competens accommodetur providentia. Ac cum multa, quse prius confusa erant, ad meliorem statum erexerimus : conveniens esse putavimus & id, quod longo jam tempore in successionibus neglectui fuit habitum , ad actionem Deo placentem reducere. Cognovimus enim, quod quidam oberrantes defunctorum perturbant patrimonia, sed; neque testamenta valere sinunt, neque item ab intestato successiones locum capere, mobilibus quidem rebus immittentes signacula, immobilibus vero imponentes titulos: ut hac ratione ipsis illorum successio adcrescat, inque ea decentem aliquem ordinem oecupent. Quoniam vero impossibile est in tanta multitudine exacte ea, quae (z. I. 10. C. de sacros, eccles. (4. v, Nov. 463. in pr. (;. Nov. 134. e. 3. G s SS * fingu» (1. Fac. I. ult. pr. C. commutt. de legat. I. 4. C. quando -fis quib. quarta pars. I. lq.fi. de judiciis. I. 44. §. 17.fi de fideicommijs. Ubertat. §. 43. in sin. Inst. de legat. (2. i. ult. §. i.C.qui potior, inpign. 1207 Avth. Collat IX. Tit. XLVTI. c. sqq. Novell. CLXIV. c. sqq. !2O?r fingulatim in talibus eveniunt perdiscere : perpulchrum nobis vi- suin est, si generali haec Lege ad certam redigeremus formulam. C ä P. 1 . pKopterea' sancimus , ut universi citra invidiam & rebus juribus- V q U e suis perfruantur, & ad suos ista transmittant heredes. Penitus autem nemo omnium illorum invadat patrimonia, aut horum succeiTores damnis implicet, aut titulos i sive signacula rebus praeter Legum nostrarum placitum imponat. Nam & succefliones ab intestato i quo quisque vocatur ordine . confirmamus: & ultimas horum voluntates legitime consistentes non subvertimus. Si enim sedulo advigilamus, fumusque soliciti, ut collatores bonis gubernentur Legibus i & de eorum incolumitate multo maximam Potentia nostra curam sustinet: quomodo non in hanc quoque partem providentiam ipsis accommodaverimus, & alacriter nostrum ipsis impertiamur beneficium ? haec etenim placere Deo persuasiffimum habemus, & hoc justitiae munus esse afferimus : persuasiffimum quoque est, Imperium per haec nobis undique munitum & quietum Futurum. Connumerator itaque & haec nostra Lex caeteris praedatis nostris facinoribus : & subditi pristinis liberati molestiis , & tanta a Potentia nostra dignati providentia , Deo simul & post illum nobis gratias agant: divinum Numen placantes precibus, ut devictis hostibus, aliam insuper & majorem ipsis securitatem impertiamur.. EPiLOGUS. •f Que igitur nobis placuerunt, & per hanc sacram declarantur Legem: ea conservanto tam gloriosiffimi sacrarum domuum Curatores , quam quibus vel maximorum, vel etiam minorum gerendorum Magistratuum cura , sive in alma hac Urbe , sive item in Provinciis commista est, publicationem bonorum juxta & supplicium formidantes capitis , si sancita nostra transgressi fuerint. Praesentem itaque sacram nostram Legem Gloria tua in insigniori ons r locis hujusalnue Urbis proponet, sed & visa ad hocjuffio- nibus transmittet in Provincias. extraneis heredibus reliquerit, qui ex eis similiter prsdia quodam alienaverint, ex quibus poffidente emptore aliquod forte postea defecerit, ita ut locus fit In 6, quam prsdia sustinent, qua sunt ex eadem substantia & origine, l. 10 12. C. de omni agro deserto , ut ne defecti vel deserti prodii onus irrogetur simul ejusdem substantis prodiis omnibus, sed coteris primum prodiis, qus possidet is, qui ea emit a liberis vel extraneis heredibus defuncti • vel, fi hic idoneus non fit, heredibus defuncti, id est, prodiis* quo poffident heredes defuncti ex eadem substantia: aut, si forte hoc etiam non sufficiant publico collationi, tum ut onus transferatur ad alia defuncti bona, quoad alios, quam ad heredes pervenerunt. Ad eum igitur, qui fundum aut composseffionem a defuncto emit, ut posuimus initio. Idemque dicendum est , C ea prodia per plures successiones transierint. Quamdiu enim proximiores sive posteriores possessores idonei sunt, imCos antiquioribus non irrogatur, id est , defecta prodia eorumque tributa antiquiores possessores non agnoscunt: quod si ejusdem gradus & ordinis plures sint possessores, quibus injungi tnst-.hm oporteat, ut inter eos oneris divisio non fiat exaequo, sed pro rata fertilium bonorum , quo possident ex eadem substantia. Forma PP. vicesima quarta. TIT. L. GENERALIS FORMA DE POSSESSIONE, QUOMODO oporteat mitti in eam , Biffi gloriosiffimi Profecti. NOVELLA CONSTITUT. CLXVII. Hac est hujus Constitutionis sententia. ■pX sententia judicis non recte apprehenditur nisi possessio vacua, & quam in urbe quidem vacuam esse exequutorum testimonia adfeverent, in Provinciis acta defensorum plebis vicinorum testimonio confirmata. Et similiter ex contractu in Provinciis quoties quis ingredi possessionem desiderat, acta apud defensores civitatum fieri debent tradito possessionis, simulae consentientium voluntati tradentis, novoque domino colonorum, vel actorum possessionis. Si non sit copia defensoris, apud Prssidem: vel etiam, fi hic longe absit ab eo loco , quo traditio fit, apud Episcopum. T 1 T. XLVI 11 . GENERALIS FORMA DE PROSPECTU z IN MARE scripta Dominico , gloriosissimo Praetoriorum Praefecto. NOVELLA CONSTITUT. CLXV. TVOcuit nos mater, &c. Prospectus in mare, qui intra centum esse pedes solet, non solum per directum, sed ne per transversum quidem , impediri novo debet opere : hoc enim praesens forma adjicit, tum Zenonis Constitutionem custodiens, tum No vellam interpretans. Haclenus edita Novella extant , aut apud veterem interpretem , aut Haloand. aut Scrimg. aut Julianum. Trium sequentium titulos ex Haloandro , aut Augustino : verba vero , ac quid Jibifingu.la breviter velint , quando a nullo adhuc conversas certum est , ex ioclijstmo Cujacio hic excudi curavimus. Forma PP. secunda. TIT. LI. DE HOMINIBUS » QUI EIDEM DOMINO SUBJECTA praedia poffident. NOVELLA CONSTITUT. CLXVIII. j^JASc est nisi GMcSaXiiv, id est, de praediis hominihusve pntdio- * rum ratione eidem domino servientibus. His solent accrescere invitis defecta desertave praedia ejusdem substantiae, ut diximus Nov. 128 js 166. denique entsteh*, onus est cuecs.c.t r :u:xr.7xy, & irrogatur rusticis praediis tantum. Nam & haic sola referuntur in censum, non annonae civiles, non aedes. Et ideo in tit. Dig. de cenfibus , agrorum tantum censenriorum mentio fit: ac quod est de fervis, l. 4. §. in servis , id de rusticis tantum accipio, qui pars agrorum sunt, ut dixi supra Nov. 7. Sed & quod dicitur de tributo capitis l. 3. id in agris tantum locum habet, non in urbibus aut Metrocomiis, /. 1. C. de cap. civ. 1 . 8. C. de exaci. trib. Praediis igitur urbanis , aut annonis civilibus non irrogatur agrorum tntßohn, quia nec funft »,«.eV.> posnisque illos subdi: itant, qu* nobis parent, cohortibus, quinque librarum auri mulcta incubitura sit, si quid ex iis, quas ä nobis constituta sunt, neglectum fuerit. Dat. 2. Lai. April. Conflantinop. DN. J U S T. I>P. Aug. post BELIS. V C. Conf. _ EDICTUM VII. FORMA PRAGMATICA DE ARGENTARIORUM CON- TRACTUHJS. I In nomine Domini Jesu Christi Dei nostri. Imperator Cnsar Flavius Justinianus , Alcmanicus, Gotthicus , Francicus, Germanicus , Anticus , Alanicus , IVandalicus , Africanus , pius, felix , inclytus , Vicior , Triumphator , omni avo adorabilis, Augustus. PR/EFATIO. Q Uemadmodum virtutis vis in rebus adversis semper elucet, ita etiam Imperatoria cura & gubernatio iu subditorum controversiis manifesta fit. Et obtandum quidem nobis est, ne quid unquam Reipublic* nostr* adversi eveniat: verum si aut rerum humanarum mutabilitas, aut commota ad id divina voluntas mortalibus mala immittat, desuper benigne inducta castigatio Imperatoris cur* benignitatisque occasio fit. Quod sane hoc tempore ita evidenter accidit, ut opus expositione non sit. Cum enim mortis accultus & periculum omnia loca pervagata sint, quod quisque sensit, nemini audire necesse est. Quando itaque multa ex improviso inciderunt , qua non temere tempus aliud induxisset, qui in corpore 1C collegio argentariorum recensentur, nos accesserunt, dicentes: heredes nonnullos ac successores quorundam , qui scriptura non interveniente ab argentariis aurum , aut argentum etiam , aut alias species accepissent, ad perfidiam improbitatemque spectare : quod videlicet neque qui ceperunt, superessent, neque ipsi heredes sive successores , cum contractus conscripti non sint, convinci potlint. C A P. I. UUic igitur rei mederi conantes, statuimus, ut qui ad hunc mo- H dum judicium subeunt: oculis in conscientiam defixis, expresse ac plene qu* illis, in quorum bona & jus successerunt, ab argentariis data sint, confiteantur: ut etiam, r/ui adhuc superstites sunt , ejus collegii , quod ipsis actionem intendit, argentariis id ipsum faciant. Idem etiam ä servis , qui ab iisdem judicibus examinantur, fieri jubemus. Sciat vero utraque pars , si ministrorum testimonio, aut, qu* cum jurejurando fiat, diariorum productione, aut alia etiam aliqua sufficienti probatione res convincetur, quod qui improbe egerint, qu* fraudulenter, & per improbitatem negaverint, in duplum dependent, sive rei vefitatem occultaverint, sive illam cognoscere neglexerint. C A P. 11 . ALterumad nosabejusdem orporisargentariis relatum caput est, ut ne teneantur, qu* ab illis, eam quibus contraxerunt, confessiones, tabui* , aut ratiocinia ipsorum manu conscripta , sibi exhibita sunt, posteaque in dubium devocantur , ista ipsi per publicorum instrumentorum collationem probare: pro;terea quod ipsorum collegium multis , & prsciptie nobilibus credat, qui contractus suos publicari 2 , aut st-tum 3 rerum suarum manifestum fieri non sustinent, maluntque (ut consentaneum est) divites, quam obeerati aliis videri: sed utpropr-a manu (u, dictu .0 csty in se Concept* liter* eandem cum publicis mltruinentis vio. obtineant. §. 1. Et in hoc mediam 4 quamiam nos viam ingrefli , qua & argentarios adversus eos, qui de talibus capitulis litem movebunt, & rursus hos adversus illos uti v dumus , statuimus: ut si istiuimodi illorum , qui contraxerunt, propria manu 'criptas literas argentarii proferant, quasautiple, cujus esse dicuntur, autipsius herede ratam pecuniam 5 non esse opponi nequeat. Insuper vero si argentarius ex 6 publico instrumento propri* manus scripturam confirmare postit, aut ipse quidem id negiigat, adversarius vero ex alterius publici scripti comparatione scripturam illam , ut Falsam, redarguere nequeat: tunc ex instrumentis, qu* illorum sianu , de quibus agitur, conscripta esse certo constat, & testium subscriptione stabilita sunt, ad ea eorundem scripta, qu* ab argentariis, aut adversus eos ab iis , qui contraxerunt, proferuntur , comparatio fiat, firmaque sint, nec minorem, quam publica instrumenta vim aut authoritatem habeant, non ex firmitate & vigore , qui illis insit, sed ex sola forma. Nihil etiam praejudicii in hoc supplicibus sit, quod in scripto ab iis, qui contraxerunt, ipsis dato, hypothec*, aut heredum successorumve nomina non insint. C A P. III. CJusdem porro corporis argentarii , similiter etiam, qui cum illis contrahunt, dummodo similes adversus illos actiones moveant, facultatem habebunt, ut, fi qui defuncti propter inopiam heredes non habuerint, debitores vero reliquerint, aut res aliqlt* , qu* ad ipsos pertineant, apud aliquos depolit* oppignoratsve inveniantur: adversus illos competentes actiones moveant, & ex illis satisfactionem sibi parent. Idem etiam ipsis in bonis illorum, qui cum ipsis contraxerunt, & debent, dum illi adhuc vivunt, servabitur, ut ipsis , sive actores, sive rei sint, fi velint, tametsi in instrumentis hypotheca nulla mentio iniit, hypothecarias tamen actiones movere liceat : quasi c* naturaliter argentariorum, eorumque , qui cum ipsis contrahunt , contractus comitentur. Habebunt vero id etiam , ut tempore posterioribus creditoribus praferantur. Non aquum enim est , ä nsstrorumque temporum justitia alienum , eos , qui bene de aliis merentur , rebus filis privari : qui vero debent, superbire de alieno. C A P. IV. J^Llud sane etiam in illorum subsidium adjicimus. Quoniam enim, qu* ab ipsis ineuntur contractibus, vehementer novella nostra 7 Lex repugnat, qu* jubet, ne creditores adversus eos, qui aliquid a debitoribus emerint, prius judicio agant, quam principales debitores per cessionem bonorum non solvendo esse constet, (id quod admodum illis grave & molestum fuit, propterea qyod, qui emunt, vehit ex consuetudine quadam & ob evictionem 8 fidejussores qu*- rant, & aliam sibi omnem securitatem parent: ipsis vero id neque consuetudo , neque in conficiendis contractibus celeritas permittat) per praesentem sacram pragmaticam formam , eam speciali munificentia ipsis elargimur, qusqite alteri person*, collegio, "corpori, aut officio nullo modo competat, statuimus , ut & ipsi, &qui cum ipsis contrahunt, quamlo adversus ipsos actiones instituunt, 111 inquirendis perfequendifque rebus, in quibus ipsis tempus prs- rugativam praebet, tali privilegio 9 utantur, quale ante legis nostr* lationem habuerunt; ut probatione debitores bonis cessisse non gravati, siquidem satisfactionem ä principalibus consequi nequeant, adverlus res ab illis abalienatas & ex speciali generalive hypotheca ipsis obnoxias, in quibus (ut dictum est) antiquius , quam alii creditores jus habent, actionem movere poisint. Existimamus enim , qu* praedicto argentariorum corpori , &, qui cum ipsis contrahunt, conceduntur, in communem 10 se beneficentiam extendere : ideo quod illi non paucis quibuspiam , sed omnibus ferme , qu* in universa Republica fiunt, contractibus ministerium praestent. C A P. V. J^Oc quoque illis ad petitionem ipsorum concedere visum est: Ut, quando dicam aliquibus impingunt, & ad promiffionem decimae 11 partis adiguntur, ne ab illis fidejussiones exigantur, sed sufficiat ipsorum hac de re factum promi'lum : quippe qui digni sint, quibus per se credatur, cum ipsorum sides & pro aliis sufficere existimetur. Illud manifestum sit, quod si Legi succubuerint, nihil illis proderit fidejussorem non dedisse : sed nihilominus deei- mx'partis p cenam depensuri sunt , quemadmodum & qui illos in jus vocant , ipsis. Insuper & qui ab illis in jus vocantur , fimiii- Hoc unum discrimen in hoc capite fuerit successoresve non possunt cum jurej- rarus, .ibnegire, tanquam pro- tui dubio ab illo, cujus pr* l"e nomen ferunt, ferior* sint, -mime- j bu s panis lubjicientnr. (1. Edici. 9. Nov. 136. (2. V. I . $ § q . st . de auctor. Sfcon-j(6. Nov. 49; c. 2. Nov. 73. (7. Nov. 4. (8. V. I . 4. pr. I . 37. pr. sensu tutor, t.pen. C. de contrub est commi tt. stiput. (3. V. I. 2. C.\js. de evittiomb. (9. V. Nov. 136. c. 2. (io. I. io. §. :.js. de ciende miment. tmpilio p -edand. (4 v. /. 3. fs.fi pars hereiitat. §. 25. | do. d. Nov. 136. in pr. (11, §..1 . verf. hac autem. Inst. de ptena mrf. istpost multa. Inst. dt rer. divis. ($. Adde Nov. 136. c. b. [temere litigant. Nov. iis. c, 3. in pr. 121 ? Edictum VII. VIII. 1216 «..öd fauemadmodum jamjam dictum est) qui e collegio argenta-1 teras, sive per alium quemcunque consuetum modum, fervat» _fi Hhhh r I2l9 Edictum IX. 1220 rum, qui argentariae mensie prapositi sunt, sponsum esse constiterit : & neque ipsis, neque ipsorum heredibus , aut quibus cessae ab ipsis sunt vel ceduntur actiones, istiusmodi quiddam opponi queat: sed illud obtineat, quod mandati ostenderit tenor : qui quidem , si literis comprehensus sit , literas judex sequetur : sin in literas contractus relatus non fit, probationibus ea de re secundum Leges prolatis insistet. Atque hsc quidem teneant & in jam factis ad Imnc modum, & in faciendis etiamnum sponsionibus. GAP. II. OI quis vero ipsis interveniente scriptura, aut sine ea famulatus ° promissus fuerit, aut promittatur , probatio vero aut ex scripto , aut ex testium fide sufficiens & legitima producatur , hunc suam vim obtinere volumus , & ut quod pacto convenerit, exigi possit, ita ut nulla prorsus Lex obsistere queat , quasi id gratis & non pro mercede fieri oporteat: propterea quod omnis illis ex eo vivendi facultas pendeat, quod usuras pendant, quod mercedem pro habitatione dent, & velut propugnaculum communis utilitatis sint: ut ne damnum sentiant, neque alimonia destituantur, sed hanc habeant suorum laborum consolationem. §. i. Sane si vel rationes, vel mutuas syngraphas, vel propri* manus scripta quapiam ediderint, edantve, aut ipsi illis, qui cum ipsis contrahunt, aut illi ipsis, in quibus pecuniarum illatio & solutio descripta sunt, quaeque ipsius mensa: praepositi, ipsius etiam amanuensis, (quos Samaritanos i vocant) & eorum rursum, qui cum ipsis contraxerunt, literas praeferunt, aut per omnia illius, qui cum ipsis contraxit , manu f ripta sunt, subscriptionemve habent: non poterunt, qui cum ipsis contraxerunt, pecuniarum quidem illationem, quam argentarii in commentariis ant a se scriptis brevibus descripserunt , agnoscere , atque inde in ipsos exactionem constituere : expeditionis vero solutionisque, tanquam facta non sit, descriptionem refellere : neque rursum poterunt argentaria? mensa: praepositi solutionem quidem exigere, illationem vero non agnoscere. §.2. Verum si autex antisyngraphis, aut ex ratiociniis, ant ex propria: manos scriptis probetur, & de illatione & de solutione , literarum veritas, utrumque omnino firmum & ratum erit: neque unum quidem adversus ipsos obtinebit: alterum vero pro ipsis irritum fuerit, exigetur autem quantum ratiocinia perhibebunt : nisi altera aut utraque pars in calculo 2 se errasse, aut in usuris 3 dispendium sustinuisse demonstret Si enim tale quiddam evidenter commonstretur, id, quo quisque justitia & aqu^ate fruatur, correctione dignandum esse statuimus. C A P. III. XJOc vero etiam nos docuerunt, quomodo quidam illorum, post- A quam ä pluribus aut vice mutua inter se fidejubentibus , aut aliis pro aliis mandantibus-, obligationis confessiones abstulissent, deinde debiti longe maximam partem percepissent, ut reliqua perquam jam exigua essent, reliquorum nomine extrinsecus ab uno aut duobus illorum obligatione capta , quod intra certum tempus istlrae persolvent, apochas forte aut liberationis confessiones omnibus ediderint : & quum aut unum , aut piures eorum, qui reliquorum obligationem subii,sent, mori contigisset, heredes , qiuc ab illo aut ab illis pecuniae pacto promissae essent , eas exsolvere noluerint. Statuimus igitur, ut, si haec ita sese habeant, quae pecunia: in obligationibus comprehensae sunt, & quas defunctus aut defuncti scripto pacti fuerint, hae ab heredibus 4 eum pactis usuris exigantur. GAP. IV. Q Uod si qui datis pignoribus ab illis mutuati fuerint, aut mu- • tuentur , deinde etiam in mutui syngraphis permiserint aut permittant, ut pignoribus pro ipsorum bona fide divenditis , eorum pretium in debiti solutionem imputaretur 5 : ipsi vero hoc fecerint : ne molestiis illi implicentur , neque propter hoc negotia snstincant: sed juratis quanti pignora vendiderint, credatur: id- qii-. ipfi- ad omnis improbitatis abolitionem suppeditet. At si quis non interveniente scriptura mutuatus , pignora obsignata aut non obsignata det, neeesse habebir qui mutuatus est, ut aut pignora recipiat , agnoscens sigilla : vel ipsa etiam pignora non obsignata, & adimpie ;t sortem pactesqne usuras : ant si pecunias non habet, ad (1. v. I. 12. 1 . 17. i. 18. I. !<-. /. 21. C. de hitreticis. Ncv. 129. Nov. 144. N ov Justini 5, (2. 1 . unie. C. de errore calculi. (3, V. i, 26. §. 1. I. 27. C de usuris. (4. Fac. I. 6. pr.js. de usuris. ($. v. I. 2. C, de fartu signor. (6. I. 8. C.Ji certum fetatur. I, 28. Js. justam aestimationem illa relinquat, L reliqua expleat. Neque dicere poterit, pignoribus , quanquam minus 6 valeant, creditorem contentum esse oportere: sed omne debitum, quod cum pal ctis usuris in rationem deductum fuerit, omnibus modis adimplebit. Si vero datis pignoribus, sive obsignatis , sive non obsignatis mutuationi tempus praefinitum sit, ac intra id non satisfiat, tantumque elabatur alterum : liceat ipsis, praesentibus 7 tabulariis" sacrisque eloquiis in medium propositis, & aestimatoribus adhibi.’ tis , diligenti aestimatione facta illorum pretium constituere ac sive ad plenum debitum , sive ad ejus aliquam partem sufficiant libi imputare atque assignare. ’ C A P. V. TJUic sane etiam medicinam adhiberi cupierunt, ut quoniam mu- A tuo & dando & accipiendo , pro aliis etiam spondendo , & d e . nique usuras pendendo vitam tolerent, ne ipsis in mutuationibus nostra opponatur Gonstitutio 8 , qua nemini ultra duplum accinere quicquam permittimus , si quidem , quantum fors & usura faciant persolutum sit. Nos igitur in posterum eam Legem omnino violari nolumus : quod vero prxeessit, quia nondum insidiis obnoxium sit huic ipsi medentes sancimus , ut in contractibus, qui revera argentariorum sunt, ad hodiernum diem factis , facultas ipsis sit, ut licet in iis debitis usurae supra duplum dat« sint, nihilominus tal men quae debentur cum constitutis utuns exigant: ita ut neque in usuras , neque in primitivum debitum , quae supra sortem jam soluta sunt, imputare compellantur: & ne ipsis in hac specie L quidem soia nostra de duplo Constitutio obstet, quo minus fecundum contractuum naturam haec exigant. Verum neque ipsi adversus eos, qui cum ipsis jam contraxerunt, nostra Constitutione abuti neque imputare poterunt solutas jam usuras aut duplo usurarum ' aut primitivo delito. * 1 C A P. VI. QUandoquidem vero postquam argentaria mensa prapositis, ex- ^ cepta armata militia, cum omnibus aliis militiis in hac alma Urbe commercium instituere permisimus: iliique deinde quum mutuum dedissent, aut etiam darent, Bessales usuras (quantas 9 argentariis coiiceffimus) stipulati sint: hi illiberaliter hoc ipsis opponant, quod dicant, ipsos non qua argentariis, sed qua militanti- bus conveniant, usuras capere oportere : hanc eorum iniquam & improbiffimam objectionem vacare , nulliusque momenti esse, & qua pacto convenerint, ant etiam conveniant, obtinere volumus. §. I. Neque vero id nobis placet, quod de argentariorum contractibus nonnulli petunt, ut omnino non dentur aut sortes, aut usura, vel (id quod iis etiam pejus est) ut qua legitima usura dantur , sorti imputentur. Etenim hoc quoque in contractibus, qui cum argentariis initi sunt aut ineuntur, obtinere volumus. GAP. VII. TTNum certe & hoc eorum est, qua illi inter supplicandum proposuerunt, quod persape nonnulli, qui ipsis obnoxii sunt, quum illi alios obnoxios habeant, ab istis sibi non satisfaciant: sed id suis uxoribus 10 solvendum pratextu dotis, eorumve, qua prater dotem data essent, aut aliorum etiam debitorum, ab iisque apochas sive solutionis probationes ferendas curent: & quod quum illi ad inopiam devenerint, aut deveniant, vel mortui sint etiam, aut pottmodum moriantur: ipsi vero cum debitum accipere velint, uxores, licet latenter illa acceperint, aut postea acceptura sint, integra tamen ipsis debita opponant, ut ipsorum prorsus omnis spes concidat: petierunt autem , ut si quid istiusmodi factum iit, aut posthac (ut consentaneum est) fiat, necesse habeant, gui apochas liberationemve ä mulieribus acceperint, aut etiam si quis contractus fastus sit, aut omnino faciendus est , heredibus ad probationem eorum , quae gesta sunt, devocatis, easeamve proferant, ne uxores , quibus nihil debetur ,' emolumentum sentiant: ipsi vero quibus debetur, defraudentur. Statuimus nos vero, ut si tale quidpiam factum sit, aut fiet, necessario illi instrumenta proferant : attamen absque omni suo incommodo , & ut nullum damnum ex prolatione sustineant : (memores enim fumus nostra 11 Constitutionis , qus adactas literarum , ex quibus quis jus quodpiam suum tueatur , prolationes innoxias iis, qui proferunt, esse vult) dercb. cred. (7. Conjunge I. I. §. 36. js. deposti. (9. d. Nov. 138. c. 4. I. 26. §. 1. C. de usur. (10. (11. I. ult. C. deßde Instrument. (8 .Nov. IZ8. Editi, 7. c. 7. sed 1221 sed proferant illi quidem instrumenta, & recipiant. Et si quidem inde aliquam utilitatem , qui adversus mulieres prolationem fieri coegerint, habere polfint, hanc secundum Legem ex ipsis sentiant, nulloque prorsus damno, qui protulerint, ob prolationem afficiantur. §. I. Quod si mutuis syngraphis cum aliquo pacta, liberationes, aut etiam qualescunque conventiones instituerint, aut posthac etiam instituant, & que apud ipsos manserint modo aliquo (quod facile est) perierint: volumus, ut qui adversarias syngraphas habent, eas proferre; aut se nihil istiusmodi habere vel proferre posse, jusjurandum dare cogantur. Quod jusjurandum ubi apud acta monumentorum praestitum fuerit, non ulterius illos molestia affici oportet. Nemo vero in exigendis sportulis i , judicia- libusque expensis, poenam , quae talia committentibus imminet, reveritus, Constitutionis nostra; modum transcendat. C A P. VIII. QUoniam deinceps quando.petere semel c cepissent, hoc etiam pe- tierunt, ut tua Excellentia curam ipsorum suscipiat, quibusque ipsi controversiis impetuntur, eas audiat: &, fi quos obligatos habeant, aut alii ipsos, his velut peculiaris 2 judex audientiam prxbeat (propterea quod exacta cura, qus ad Leges pertinent, tractes, ac cuique suum jus tribuas , & facile rationem invenias, qua qua; valde difficilia videntur, quasque alii non assequuntur, nec inteliigunt, dissolvi queant) sancimus , ut fecundum ea, qua a nobis constituta sunt, & ipsos, sive actores, sive reos, in peculiaris judicis modum audias, & prsterita fecundum hanc Legem componas, & quomodo aequum esse videbitur, futuris curam adhibeas: ut legitimum quoddam ipsis ac decens ä nobis accedat auxilium. Convenit enim , ut qui pro omnibus fe obstringunt, ac cuique utiles fe exhibere student, eximio etiam aliquo fruan- tur auxilio. Et certe quxeunque & lioc tempore & olim, aut ex nostris Legibua, aut ex sacris pragmaticis formis concessa ipsis sunt, illaesa rataque conservantor: ac in speciebus rerum jam gestarum atque etiam gerendarum , locum habento. EPILOGUS. f Qus igitur nobis placuerunt, ac per hanc sacram pragmati- sam declaraptur Legem , ea Gloria tua, & quicunque alius Rei- publics nostra; judex , firma servato. De apparitoribus Ffassidum. 1222 EDICTUM X. DE APPARITORIBUS PRiESIDUM. PRIEFATIO. PUjufmodi insidias provinciales apparitores seu cohortales fisco ^ struant , persaepe ex ipsis rebus didicimus. C A P. I. pOsteaquam autem & hoc unum ipsorum audaciae caput esse edo- 1 cti sumus, quod fiscalia involent, ac deinde in sacris locis fe occultent, hac ratione meritas pcenas fe effugituros existimantes: statuimus (id quod & Dei amantiffimis Provinciarum Episcopis scripsimus) ut si qui illorum in sacra septa confugiant, in potestate tus Excellentis sit, ut hos ex illa Provincia exire , & in quocunque velis loco, esse jubeas : hoc adjecta, ut Dei amantiffi- miEpiscopi neceffe habeant, ut illos ex sacris"locis producant 3 : ubi tamen fidem 4 publicam acceperint, fe ex illis locis, unde discedunt, sine aliqua distorsione a publicis Ministris ad constituta loca ducendos esse. Ad hunc igitur modum in Cohortales Excellentia tua imperio utitor. Illud sane etiam Dei amantiffimis Episcopis ce" religiojijstmis ipsorum Clericis interminati fumus, ni e Provincia data side publica illos eji ere , & in constituta loca cum fide publica ducere velint: ob sacrorum autem fortasse locorum privilegium r'//or illie morari Jinant: ipsos de suo , minime vero de ecclesiasticis proventibus fisco indemnitatem prsstituros, neque a Sacerdotii ademptione liberos Futuros. EPILOGUS. t Tua igitur Excellentia, qus nobis placuerunt, qusque per (1. v. I. I. Luit. C. de sportulis. (2. Edici. ~.c.(. (3. Fac. Nov. 17. c. 7. §. 1. Nov. 128- c. 13. /. 6. §. 4. C. de his fui ad ecclesias. (4. Fac. Edici, r. hanc sacram pragmaticam exprimuntur formam, effectiii fimul & fini tradere studeto. EDICTUM XL UT PONDERATORES; ET MONETARII APUD LGV- ptios quicquam pro obryzo 6 exigendi, nullam de reliquo facultatem habeant : sed, quemadmodum in magna hac Urbe, ita illie quoque signatum aurum sstimetur : & ilii signa pro pondere , quod in signatura servatum est, imponant. Idem Impercitor Petro gloriosissimo sacrorum Orientalium Prai- toriorum iterum Prrefeclo , iterum etiam sacrarum largitionum Comiti , £7’ Exconsuli. PRiEFATIO. Q Uod obryzum apud iEgyptios sermone hominum celebre est, quod idem , superioriinis seculis, cum prorsus incognitum fuisset, admodum nuper in Aegypto contractus involvere & turbare ccepit: ad tantamque abfurditatem processit, ut in unamquamque libram noveni aurei dentur, in posterum reprimi , as ex communi usu tolli oportere putavimus. Ideo id autem , ne Rempublicam oblsdat, neu subditorum contractus obturbet, ac involvat: prscipue vero , quod hujus absurditatis longe maxima pars (quantum cognoscere potuimus) in ipsa Alexandria solum consederit, neque similiter per /Egyptum aut illius tractus alias civitates in publicum usum pervenerit. C A P. I. CAncimus itaque, ut secundum id, quod olim obtinuit, tametsi' mediis postmodum temporibus in signatura, qus apud Alexandrinos absoluta dicitur , vitiatum sit, in AEgyptiaco tractu de auri tractatione , & valore statuatur : ita ut non possit a quoquam pro male adinvento atque excogitato obryzo quicquam exigi. §. 1. Item, ut quod aurum per AEgyptum ratum & receptum est, sic in contractibus computetur, quomodo quod in hae magna lignatum est Urbe: idque periculo pro tempore Prafecti apud Alexandrinos Augustalis, & qus ipsi parent cohortium , servetur. C A P. II.. QUoniam vero fraudulenti hujus facinoris ponderatores moneta- riique authores sunt, injunximus illi, qui illos Magistratus nunc obtinet, ut ad dandam idoneam cautionem fe per absolutam signaturam contractibus ministraturos, &, si quando signare oporteat, tantum solummodo se inscripturos, quantum revera quod signaverint aurum pendeat, ipsos adigat: ut pro eo more, qui perperam hactenus obtinuit, non liceat iliis amplius, quam revera signati auri pondus sit, signaturs inscribere. Si namque tale quippiam ausi fuerint, & bona illorum publicamus, & corporalibus poenis ipsos subjicimus, ut qui secundum jussa nostra ab usitato sibi & consueto scelere non destiterint. Sed & necesse omnino habebunt , ut tum Prsfecto apud Alexandrinos Augustali, quique pro tempore eum Magistratum habebunt, in consuetis frumenti emissionibus, tum vero etiam Alabarchs 7 , qui nunc est, quique pro tempore futurus est, & sacrorum nostrorum thesaurorum Prs- posito , nullo prorsus accepto lucro aurum suppeditent. C A P. III. [Ta vero illi hujus rei curam injunximus, iisque, qui Magistra- A tum post ipsum suscepturi sunt, & cohortibus , qus ipsis parent, ut sciant, si pro obryzo aut a sacrarum nostrarum Alabar- chiarum Prsfectis, aut a sacrarum nostrarum largitionum Preposito quicquam exactum esse manifestum fiat , libi id de suorum ex suppeditatis ipsis , & cohortibus annonis , tum etiam ex facultati- bms siris dependendum fore : idque non solum donec in Magistratu fuerint, verum etiam postquam Magistratum deposuerint: deinde etiam , sive initis ab initio pactis (vetus enim illud de obryzo non est, ccepitque temporibus admodum nuperis & recentibus) participes istius lucri fuerint, sive etiam nihil istiusmodi pacti sint. §. i. Aliis porro, qui mercaturam faciunt, & hactenus lucri aliquid capere consueverunt, interdicto similiter denunciabis, quod si quid in contractibus capere proooryzo, aut in computationem deducere comperiantur, & bonis excasiiri, & corporales p ornas fubi- (5. v. i. ult. C. de ponderutorib. ( 6 . v. /. 2. C. ut nemini iiceat in empt. I. ult. C. de veter, numism. poteß. I. unie. C. de oblatione votor. (7. V. I. 9. C. de vebiigalib. & commijs. H h h h % utt ; 122 ? Edictum XI. XII. XIII. I2“»4 turi sunt. Rem perverse emptam , tantoque progressu Facto universam F.empublicam dispendiis involventem , per präsentem Legem in reliquum tempus tolli jubemus , ne de esetero contractus afficiat & obturbet: idque ita observari periculo Pr»fecti apud Alexandrinos Augustalis , quique pro tempore eundem Magistratum "esturi sunt, & utrorumque cohortium. Adeo autem ii ju- cam nostram continent, & conservant, pro derelicto habere, aut neglecta ompetentique ornatu vidua esse debemus linere: praesertim cum tua Excellentia ministerio nobis sit, cur per omnia nostra incolumitas, rerum ublicarum incrementum & subditorum nostrorum gubernaculum curae est. Considerantesitaque , quomodo i superioribus temporibus, tametsi aliis locis publicae exactiones sie iemus, ut vel ejus memoriam aboleri velimus, quo a tanto in-isatis constitutae viderentur , in TEgyptiaco tamen tractu adeo con- commodo vel damno per iEgyptiacum tractum contractus aliquando liberi fiant. EPILOGUS. f Ane igitur nobis placuerunt, & per hanc sacram exprimuntur Legem : Gloria tua effectui finique tradi & observari jubeto. Dat. 6. Lai. Jan. Conflant . Imp. DN. JUST. PP. Aug. Anno 17. post BASIL. V. C. Cons. Anno 18. EDICTUM XII. DE HELLESPONTO. PRLFATIO. tDocta nostra est Potentia, quomodo Joannesfcriniarins perHel- "" lespontum, ut cui nomine ratiociniorum civilium , sive (ut rvocantur) solennium proventuum commissae formae essent, quum in regionem illam venisset, a nulla re , quae ad summam depraedationem spectaret, abstinuerit, civitates populatus fit, & reversus in almam hanc Urbem , ipse quidem auro abundaverit, Hellespontiorum vero regioni omnem summamque paupertatem reliquerit. Ac sane quomodo idcirco cum illo agi oporteat, & injuria mffectis resarciri damnum possit, jam ä nobis definitum est. C A P. I. ' quoniam fusae fuerint , ut, quid in Provincia ageretur, hic cognosci no» posset: ejus rei conturbatum modum atque ordinem, qui hucusque duravit, valde admirati fumus. Sed Deus hoc etiam ternioribus nostris , tuoque officio servarum voluit. Ut enim nobis frumentum inde adjiciebant, sie nihil aliud contribuere volebant. Verum subditi omnia plene a se exigi omnino affirmabant: pagorum 3 autem Prjrfecti, & Reipublic» Administratores, publici Exactores etiam , & pracipue pro tempore Prasides hactenus eam rem ita administrarunt, ut nemini innotescere posset, ac ipsis solis lucrosa esset. Quoniam igitur , si rem in genere ac promiscue administrari sinamns , haud unquam illam perpurgare decenterque constituere possimus: ideo Magistratum , qui TEgyptirebusprsesi ('Profectum 4 Auguflahuni) nempe moderatioribus curis prsficerc visum est. Non temere enim unius hominis industria tantis curis par sit, nec ita rem administrare valeat, ut inde cujuspiam Ioni sensus ad nos resultet. C A P. DRopterea igitur statuimus, ut Excellentia tua hanc nostram ea 1 de re Legem ad se receptam sic formet atque ordinet, ut illam nos tulisse, tuam vero Excellentiam ministerium habuisse dignum sit. In primis autem spectabilem Prsefecium Augustalem ipsi Alexandri» pr»csse, & omnium ejus rerum curam habere volumus, & insuper duabus iEgyptis, «c iis solis, excepto oppido Menelaita De illis dicto , quod JE gy to praejacet, & prieterea Mareota • 1 ' AI Senim, qu» videbuntur, constituturi sumps. §• 1. Volumus au- i quoniam , propter eorum, quibus istiusmodi demandantur , tem ipsum (ut dictum est) non uni Alexandri», verum etiamdua- L insatiabilem avaritiam , generali 1 Legis forma universale isti | bus TEgyptis, dictis Mareota Menelaitaque exceptis, itaprarife, ! 1.., -.-i ct.l 1 m ci /U, donuro utifoTri m ne lonoi rvt ne nb ii stnic ' % A . * it . . n .. ! . * 1 * .iZ fi - J __ ..., 1 .. ^ rei remedium adhiberi debere putavimus, sancimus, ut, fi quis istiusmodi rei causa in Provinciam quampiam live Hellespontio tum, sive aliam quamlibet profectus , Pr»lidale jussum habeat, ne quisquam illi obtemperet, citraque periculum ipsius exactio propulsetur: fi vero cum sacra pragmatica forma venerit, & quod ut Migistratus Provincialis dictarum duarum rovincianitn (quomodo etiam hucusque obtinuit) ipsi soli subsit. Et(qdod in idem recidit) volumus spectabilem Profectum Augustalem propter dici* maxim» Urbis populositatem , Magistratus militaris jus habere: non, u. res dividatur, in duosve Magistratus distrahatur, (id - -- . - - - --^ i. ! mju , u. iu tuttimiui , iw nutiivt ma^uuaiua tiiuianoiui } profert, commonitorium sit, aut liter» de hoc concept» , neque : enim conducibile esse ou.nino non putamus :) sed ut unrs homo iis obtemperetur , uti qu» ad depr»datiunem , pr»terque nostram j d-sto folio praeiit , & in omnes , qui illic sunt, milites , sive in ■pAcultatem vero etiam Episcopis t damus, 1 pragmaticam formam inhibere negligat, 1 ost , concedat & eonniveat, eam rem nobis significent. Ac si hoc didicerimus, illum tanquam criminis socium, de Magistratu dejiciemus, cingulo quoque & facultatibus privabimus, & qui quacunque in re injuriam pasii fuerint, iis indemnitatem recuperabimus. EPILOGUS. f Tua igitur Excellentia, qu» nobis placuerunt, ex pr»senti sacra pragmatica forma discens, effectui ffnui! & fini tradere studeto. Dat. i?. Lai. Sept. Cotiflcmtinop. BELIS. V. C. CONS. EDICTUM XIII. LEX DE. ALEXANDRINIS ET &GYPTIACIS PROVINCIIS PR/EFATIO. C) 17 tun vel minirna quaque nostra cura dignemur, certe multo -mimis qu» maximi ponderis & momenti sunt, acRempubli- (1. v. /. .3,. C. de legib., (r. Fac. I. j6. C. de epjc. twd» C A P. II. s^Urare enim etiam te oportet. ut decorum in civitate servetur, neque tumultus quispiam in dicto populo oboriatur: ct quem jiotitiam&voluntatem prodierint: sin quod ostenditur, pragmati-! ipsa magna Alexandrinorum Urbe, sive in duabus (ut dict um est) ca forma sit, ut ne sic quidem ex eo cor.festim aliquid fiat i sed ta -1 .Egyptis stationes habeant, jus & potestatem habeat, lern pragmaticam formam Proviuci» Prsfes apprehendat, de eaque \ ad nos referat, & alteram 3 nobis jussionem expectet: ut si illam, cuique talis forma commissa est, agnoscamus, altera nostra prag matica forma, qu» exactionem fieri demandet, procedat: sinant rem, aut personam reprobemus, nihil istinc fiat, sed sacra forma ä Provinci» Prassule remittatur. Qui sciat,. quod si hanc rem neglexerit, ,iiuleque damnum aliquod subditis nostris proveniat, istud ipse de suo resarciet. C A P. II. , ut si Provinci» Prases cuique illa demandata neque tumultus quispiam m diito popul i ohonatnr: L quem dicti Magistratus Prsfecttis , & civilis Magistratus vim &• rriiitun robur in subsidium habeat, (quod quantum ad ipsos milites, tum qui in Alexandria, tum qui in utraque TEgypto snnt, Vcario- fit) ille Deo duce & auspice, dicti decori per civitatem serva nili curam gerat: illique gloriofiffimus generosissnnufque Dux prxsen- talium , Orientalis etiam* & ad responsum prssto sint, & qu» is jubeat, in iis obsequiosi sint. Est autem ipsi cohors & Aiigu- staliana & Ducalis, militum plus minus sexcentorum: non ut (st. V. I. i. C. de sujceptorib. (4. 3tl seorsum Ducales sint', seorsum etiam Augustaliani : sed, ut una cohors , unaque recensio sit, in qua centum primates sint, quinquaginta in Augustaliana cohbrte , totidem inter Ducales: quorum inter ipsos ordo alternet, ut priores partes AuguRalianus, alteras Ducalis habeat, quam centum inter ipsos primanim formam deinceps conservari volumus. C»tera, ut ei, qui Magistratum obtinet, videbitur, constituantur: ut tamen cohortis mixtim ex Aiigustalianis & Ducalibus constantis numerum sexcentorum militum scilicet,. non excedet. c a p. iir. (JMnia vero , qu» sub illo fiunt, & ad tuum solium , & per Excellentiam tuam ad nos referuntur: ut, quod a vobis fit, fi rectum & bonum sit, authoritatem accipiat: & ubi cohors constituta fuerit, absque probatoriis, quibus nostra manu subicriptmn tihjs. Ö* C. deoßc.fresf. Angui, 1225 Lex de Alexandrinis & Aegyptiacis Provinciis.’ 1226 fit» ut hactenas obtinuit, nemo Augustalianus fiat. Ipsa autem universa cohors Augustaliana appellabitur. Enimvero qni ab Imperatore dehgnatns, Imperatorioque judicio dignus habitus , Magistratum assumet, & puras i manus conservabit, & se in omnibus Imperatorio judicio dignum exhibebit. Neque enim nos tantam solummodo consolationem , quantam usque ad hunc diem spectabilis Augustalis habet (quinquaginta annonas , & quinquaginta capita videlicet) ex publico illi dabimus : sed magno auctario adjecto, quadraginta auri libras pro annonis , consuetudinibus, & calandicis quotannis ipsum accipere volumus: idque a vindice * , & ex subjectis huic forma locis & causis. C A P. IV. ADsessores autem ejus ex iisdem quinque libras auri accipiant, quaque ipsis apparet cohors, mille solidos : quanquam antehac tertiam ejus summa partem solummodo habere solet. Ita res ista per se splendida erit, proque nostrorum temporum dignitate administrabitur. §. i. Ut porro solennis stataque frumenti illatio recte procedat, id ejus, qui istiusmodi Magistratum tenebit, primam curam esse volumus : ut ipse spectabilis Priese cius Augustalis, & qua illi cohors apparet, suo bonorumque suorum , quainpra- sentia habet, quaque aliquando habiturus est periculo: cohortis j vero etiam tanto periculo, ut non de his modoverum etiam de j fallite & vita judicium subitura fit, omnem curam & diligentiam j subire debeat, ut dictum felicis foleimifque illationis z frumen- j tum & exigatur, & consuetis temporibus emitt itur. §(r. Atque ‘ hoc quidem, quod ex utraque iEgypto contribui debet, exiget: aliud vero citra dilationem suscipiet, aut etiam navibus injiciet: quantumque Canon ejusdem solennis illationis, qua in hanc almam Urbem advehi solet, postulat, huc emittendum curabit. §, z. Volumus insuper, ut limiliter, quod ä nobis magna Alexandrinorum Urbi donatum est, quantum quidem ex utraque Aigypto pendi debet, exigat suo cohortisque suxpericulo: quantum vero ex utrilque locis provenit, suscipiat: quod tradatur modo , quam qui hactenus obtinuit , longe explicatiore , qui in sequentibus declarabitur; & (quomodo consuevit) in ejusdem Urbis alimoniam expendat, quo illi Deo propitio per omnia satisfit. Quo autem huic rei nullum omnino impedimentum adFeratur, cum ipso spectabili rtuguilali eidem periculo subjici p saccat, quotcunque in militum sub ipso conltitutorum, clariflimi-rum etiam Tribunorum, & cujuscunque civisis publicique auxiiii officium atque numerum adseripti sunt. C A P. V. P.Eterum quod frumentum ex locis ipsius jurisdictioni non i ctu exportatur, id eatenus inducere ipsi periculum & n i subje- necefli ta-e--. volumus, ut postquam exportatum sit, ipse sine ulla mora id suscipere, & qua ipsi paret cohors ad hanc almam Urbem Iu» periculo devehere‘debeat. Summa etiam cum diligentia curabit , ne ex iubjestis ipsi civitatibus, Provinciis , quibusciinque locis, puituims etiam aut ostiis . prius frumenti quicquam exportetur , quini stata illatio Alexandria solverit: ac vero, ut ne tum quidem, extra quam si id a nobis per sacras nostras formas , aut fiiiorum tuorum juiia permissum fuerit aut permittendum fit. In omnibus aute.n cohortales , qua ipsis injunxerit (quomodo pnus dictum est) ipsi ministerium prastent: navicularii vero frumentum fusci piant, navibusque imponant, atque Deo duce ad hanc almam Urbem navigent. C A P. VI. OAne, si ex utraque ffigypto frumentum non exegerit, neque o illud huc mittenda feli-is solitaque illationis Alexandriani importandum , neque ante finem mensis Augusti ad almam hanc regiamque Urbem vehendum eurarit: si etiam frumentum Alexandrinis a nobis in alimoniam elargitum, mense Septembri ir, ipsorum Urbem non importarit: sciat, quod quantum illationis ali- Bioniave frumento, pro eo modo , qui ex utraque /Egvpto inferri consuevit, deest, internas artabas 4 pro singulis solidis a lolio tuo & ipse, sive Magistratum adhuc obtineat, sive privatus factus fit, & heredes fuccessoresque ipsius exigentur: nulloque modo (1. Nov. 17. c. 1. (2. v.- Nov. 38. inpr. Nov. 128. c. 5- (3. v. 1 , 10, C,-de fuere/, ecclef. l, ult. Ckik navib. non excuf, Nov. bona ipsius libera erunt, antequam quicquid inde debet, ad ternas aestimatum artabas tuis mensis intulerit. Interim convenit omnino , ut ad praedicta tempora ipse ex utraque ALgypto plenariam etiam exigat. C A P. VII. (AUandoqnidem vero de folenni illatione tractatus connexum & V '‘— inseparabilem habet portoriorum titulum, volumus etiam, qu* ad ipsum pertinent, (quo isti negotio plene convenienterque pro- fpiciatur,) certa juris forma comprehendere. Volumus igitur, ne in posterum portoriorum susceptor Facultatem habeat, ut se quibuscunque publicis vectigalibus immisceat, ac nonnullis solvendo vectigali obnoxiis illud remittat: itaque qua hlvucu-rixx 5 nuncupantur , (qua fer indulgentiam N gratuito data dixeris, ) accipiat, & publica inde negligat: ab aliis vero plus quam par iit, exigat, & plures ut violentius & supra consuetos, ac hinc confundenda rei occasionem initiumque capiat, portoria quidem recusari non posse pratendens, ex rei vero confusione suum commodum captans: & mensas quidem tui tribunalis despiciens : simul autem lucri cauf* cuncta ad fe trahere conans. C A P. VIII. QUoniam etiam tua Excellentia vigilanter cuncta gubernans, nos docuit, quantum portoriorum canon, qui ex Alexandria suppeditatur, subducta ratione conficiat, solidorum -videlicet ocloginta, millia (quippe quum , quod frumentum transmittitur, in octogies centena millia exsurgat) volumus, ex subjectis Provinciis, iocis & proventibus portoriorum susceptori octoginta hxc solidorum millia dari. Quam largam liberalitatem ideo fecimus, ut ne quid omnino ex dilatione defectuve solennis frumenti transmissionis conficeretur. Spectabilis autem Prafeästs Augustalis, & qux ipsi cohors ex Augustalianis, prioribusque Ducalibus (ut dictmn est) in unam coitionem conjunctionemque constata paret, portoriorum susceptori per civitates atque loca , & ab hominibus ex Alexandria & utraque /Egyptoin hoc delectis exactiones facient, lujul’modi exactionem ipse etiam portoriorum susceptor similiter Faciet. Ut suo periculo (quomodo dictum est) Priefecius Augustalis ac ipsius cohors, 1111 a cum portoriorum susceptore hxc exigant. Ipsi ver» harum rerum exactionis periculum etiam incumbit, ut irrepre- hensihiliter aurum exigat, & in dictum usum expendat, & prout hactenus inoris fuit, naviculariis distribuat: una cum ipso portoriorum susceptore in omnibus labores & pericula sustinente spectabili Profecto .Augustali. cum ipsi parente cohorte, &'sir- tiflimis per ilia loca * onstitutis cohortibus cum suis tribunis : quippe quia conveniens sit. ut omnibus modis portoriorum ratio per contributi; nem suppleatur, hxcqne susceptori dentur, qui convenienri e» Tcetoque modo illa dispenset, ac pro omni folenni illatione naviculariis praebeat. Atque hxc quidem prima illi cura administratioque applicanda est solennis illationis & portoriorum- C A P. IX. CEenndo deinde loco,Excellentiam tuam & pro tempore hujus Magistratus Prxfectum, scriniarios etiam & tractatores, & duos ex /Egypto & Alexandria curam habere volumus exactionis publicorum tributorum, in tribunalis tux Excellentiae utiamque mensam , & privatam & publicam inferendorum, ex illic scilicet civitatibus, ct ab illis personis horumque fidejussoribus, A e locis , qux in hocTelc-sta sunt, & sacrae huic legislationi subjecta: aut nullo modo neque spectabilis Frist cius Augustalis, neque qux ipsi paret cohors, neque Dei amantiffimus Alexandrinus Episcopus cujuspiam publicae exactionis rationem reddere vel exigere, aut etiam- per qnaleuicunque causam indicta exactione, qux ad Excellentiae tu® insnsas , aut ad homines ab illa delectos pertinet,, communionem habere possit: praeterquam si tractatores, quique; in Provincia illorum locum supplent, auxilii causa id fieri petierint. §. 1. Si enim hoc petant, aut si Gloria tua, quique pro tempore eundem Magistratum obtinebunt, id jubeant, necesse habebit Prttfelitts pro tempore Augustalis , quique sub ipso sacramento obstricti milites sunt, & horum tribuni, cohors etiam r qux eidem magnificentissimo Augustali apparet, & quodcunque • 63. c. 2. (4. c. 22. insin. c. 23. in sin. infr. hic. (5. I. ult. §. r. C . ite exuttorib. tribut. fac. Nov. 30. c. 3. Nov. 134, c. I- Uh hh civile' 1227 Edictum XIII. 122 $ civile publicumque auxilium , nt scriniariis tuis suppetias veniat: & ut omnes istiuimodi illationibus utrique Excellenti» tribunalis tuse mense competentibus obnoxii, citra omnem dilationem imposita sibi publica tributa inferant, neque contradicere audeant, faciat. §■ 2. Si enim qui in utraque Aigypto , (excepta Mareota I & Menelaita Urbe, de quibus in sequentibus convenientia statuemus,) aut Alexandri» habitant, iltiusquemodi illationibus obnoxii sunt, ad dationem vultum obvertere, in aliquoque adversari audeant: & spectabilis Praescitus Augustalis militarem simul & civilem Magistratum obtinens, cohortiumque primores & tribuni illum , aut illos , qui debent, inferre, atque in fiscum benevolos elfe non coegerint: sciant, & ipse magnificentissimus Prte- feilus Augustalis, & quodcunque auxilium, cujus paulo ante mentionem fecimus, se in cingulis fisco in partem eorum , qux debentur adjudicandis periclitaturos: qui vero contradicere ausi fuerint, bona sua publicanda, seque e Provincia ejiciendos elfe. Manifestum vero sit, quod in omnibus, qux ab Excellentia tua decernentur, Prtefeiius pro tempore Augustalis tu» Excellenti» potestati ac imperio, prout hactenus moris fuit, subfuturus est. C A P. X. /'■'iEterum si Gloria tua , aut scriniarii, aut tractatores, aut qui illorum locum supplent, in Provincia fidem publicam nonnullis dari voluerint, pro illis ipsi periclitabuntur. Dabit tamen illam Dei amantiss. Patriarcha in tot dies atque in hunc modum , in quem ab Excellenti» tu» Magistratu julsum, aut ä tractatoribus petitum fuerit. Etsi prxter hxc publica 2 fides detur, erit illa omnino irrita. Non enim quemquam prster hxc hominibus in quamcunque causam delectis fidem publicam dare concedimus , prxterquam , fi quis in hoc fidem publicam capiat, ut in publico versetur, & intra certos dies quicquid debet, omnino fisco persolvat, aut sufficientem tractatoribus scriniariisve cautionem prx- stet. Ad hoc, qui prxter hxc fidem publicam quocunque modo ceperit, »qualis cum iis, qui non acceperunt conditionis sit, in- traque sacra etiam septa exactionem sustineat. §. i. Verum fi Dei amantilfimus Archiepiscopus extra dictum modum fidem publicam dederit, necessario Dei amantiflimj Oeconomi, & sanctiffim» Ec- clesix Defensores, quod damnum fisco hinc obortum fuerit, id agnitum de suo & de facultatibus suis resarciant. Qui si sat divites non fuerint, ex z sanctiffim» Eci'hsix peeuniis & rebus fisco satisfiet. §. 2. Quod si prxter notitiajjrSfr voluntatem Dei aman- tiffivni Episcopi fidem publicam ipsi dare auffi fuerint, non modo ea omnino irrita erit, verum etiam ipsi fisco damnum rependent, & beatiffimus Patriarcha , si quid prster voluntatem ipsius fecerint, omnino ipsos & ab officiis, qnx hab-c^t, removebit, & e Sacerdotio ejiciet. §. 3. Si vero Magistratus quispiam contra vetita , cuipiam , qui publica tributa tuis mensis assignata debeat, fidem publicam dederit, Rve Profectus Augustalis, sive clariffimi tribuni, qui cohortibus prssunt, sint, & ä dignitate Magistratuque removebitur, & fisco privatus factus damnum resarciet: idque non modo quum adhuc supererit, verum etiam 4 ubi mortuus fuerit. Obnoxii enim ipsi heredesque & facultates ipsorum hujusmodi exactionibus erunt; ut •videlicet poenarum metu istiuimodi nihil conimittatur, neque quispiam , priusquam omne debitum persolutum fit, pmnam effugiat. §. 4. Item, fi quis ex iisdem civitatibus locisve in jus vocatum exemerit 5 , aut exactioni impedimento Ut, oportet & hunc ,/ in quantum exemptus tenebatur, obnoxium esse, e jusque exactionem cum heredibus, successoribusque suis & in bonis sustinere. Cxterum quibus (ut di ctum est) omne periculum incumbit, (tractatoribus nempe & scriniariis) omnem ipsi potestatem procurationemque huius rei habeant, totumque canonem, qui ex dictis civitatibus, Provinciis, aique locis mensis tuis infertur , ad mensas tu» Excellenti», tum publicam , tum privatam emittant, & quibus tu dari constitueris , tradant. C A P. XI. gTatuimus porro, ut spectabilis Praefectus Augustalis iis , qui a solio tuo in hoc mittuntur, live tractatoribus, sive scriniariis, sive qui ipsorum locum supplent, in exactionibus ipsos respicienti- (1. c. 17. c. 18. §. l. c. 19. & fcqq. infr. hic. (2. V. Ediil. 2. (3. c. vXt, §. 4, infr. hic. fac. L 10. infin. C. de sacros, ecclef. bus, & in publicam privatamque mensam inferendis, necessario opem ferant. §. 1. Et si quem ex dictis locis in fiscum improbum esse, atque, ut exactionem effugiat, tumultum ciere contingat: volumus tractatori , sive seriniario, sive qui illorum locum obtinet, facultatem esse, ut hoc magnificentiffimo Prafeclo Augustali manifestum faciat : qui suo cohortisque sibi apparentis periculo milites succurrere rei, inhibereque improbos , & qus mensis debentur , exigere cogat: ut dum hxc per civilem militaremque manum perficiuntur , citra dilationem exigi, & in magnam han* Urbem importari poffint. Sciant autem clariffimi Tribuni fortifli- mique milites , & maxime qui inter illos principatum obtinent, quod si hoc neglexerint, neque, utilia omnia, qnx.diximus, fal cerent, curarint, de annonis etiam periclitabuntur. Retinebuntur enim ilis a Prosecia pro tempore Augustali, ipsiusqne periculo mensis tuis inferentur. Tum & bonorum publicationem sustinebunt clariffimi ipsorum Tribuni, quique inter ipsos primas tenent, qui sane & capitale supplicium metuant: & universum agmen e Provincia motum ultra Istrum flumen , sive Danubium transferetur , ut in illorum locorum limitibus custodi» causa perseveret. §. 2. Illi vero, qui in fiscum improbi fuerint, atque istiusmodi neecffitatem expectarint , publicationem ac perpetuum exilium Sebastian, & in Pityusam , (qux in extremis »Euxini Ponti sinibus est,) deportati sustinebunt. Eandem vero similemque curam & occasione largitionalium titulorum, omniumque, qux ad sacras nostras largitiones pertinent, spectabili Profecto Augustali impo- „imus, qux quidem ab ipso atque etiam ejus cohorte & Alexandri» & per utramque JEgyptum debeant expediri. Etenim harum rerum hxc a nobis constituta procuratio est. Et conveniens est, nt ipse , ejusque cohors suo periculo largitionalium tributorum , omniumque causarum , ad sacras nostras largitiones pertinentium, exactionem curet: ut hujusmodi public» illationes, qux sacris nostris thesauris applicantur, omni periculo spectabilem Prose- ctum Augustalem, ipsique obsecundantem cohortem concernente, & exigantur, & sacris nostris largitionibus inferantur. Si enim horum quicquam neglectum fuerit, periculum illi , & de Magistratu, & de bonis imminebit: idque non solum dum in Magistratu erit, sed postmodum etiam , quando Magistratum deposuerit, adeo ut illud periculum ad successores quoque ejus. L heredes transiturum fit. Donec enim, quxeunque ex locis ipsi subjectis sacris nostris largitionibus debentur, expleta fuerint: non ipse tantum hujusmodi exactionibus obstrictus erit, verum heredes 6 etiam ejus & successores. §. 3. Sed neque asylum dabit quisquam iis, qui ipsius jurisdictioni subsunt, prxterquam ii, qui exactionis periculum (ut dictum est) fußinent, qux fit periculo spectabilis pro tempore Prsfecti Augustalis, & obsecundantis ipsi cohortis. Pecunix autem devotis sacrarum largitionum palatinis transfun- dendx sunt, quorum hxc res curx incumbit, aut, qui alioqui ad hoc a glariosiffimo Prxfccto , inclyto huic Magistratui prxposito emittuntur. Neque contra ea, qux ante excepta sunt, fidem publicam dare quisquam , aut in exactionibus impedimento esse poterit. §. 4. Devoti autem milites , & qui in agris, &. qui in urbibus iliis sunt, passuri eadem sunt, nisi ipsi quoque opem tulerint: omnibusque modis largitionales pecunix coiiestx, ac iis, qui in hoc miffi fuerint, transfuse sint, & denique tanta cum alacritate exactionem exercuerint, quantum in ea ab arcariis exhiberi prxeipimus. C A P. XII. JLlud itenvfpectabili Prxfesto Augustali tribuimus, ut ipfi, & militibus, & regionis primoribus, & rerum fiscalium sub ipsius jurisdictione & potestate constitutarum exactoribus, in omnibus imperare licitum sit: ut tamen regionis primores , si aut circa frumentum , aut circa portoria, aut alias fiscales res, qux vel distas causas, vel sumptus per Provinciam faciendos concernant, improbuli atque refractarii sint, pro imperio removere non possit. Si quid autem mali fecerint, non removebit quidem illos, sed in custodia constituet: delectifque circumspecte aliis, qui recte in negotio versentur, omnia huc solio tuo , & per hoc porro Imperatori nunciabit: quo nos omnia cognoscentes, & de illorum , qui reste in negotio versati non sunt, ejectione, & delectorum regio- (4. Fac. I. 20. ß’. de accusationih. (5. tit.js. ne quis eum qui in ius vocat. Nov. 30. e. 11. inßn. pine. (6. Fac. 1. 14. C. de rei vindic. nis sä» 11 kVs! nifc "■rfi z:4 ■%S 'tum ::is 1 ita ■ i ■•st Lex de Alexandrinis & iEgyptiacis Provinciis. 1229 _ uis primorum ( 6 videbitur) insitione , eorum que , quse ad regionis primatum ac primorum bona pertinent, traditione, quod aequum & conveniens sit, statuamus. §. 1. Sed & qui Alexandri® & perutramque sEgyptumRempublicam administrant, omnes- 'que etiam , qui tributa ipsius exactionibus aflignata in locis ipsi subjectis tractant, ipsius imperio suberunt. Quin & in alias quascnnque Provincias ipsi no*n subjectas, & ut debitores ad se adducat, & siscaua exigat concedere: & si qui, quum Alexandri», aut in duabus stSgyptis pofsefliones habeant, alibi degant, aut in Provinciis ipsi non subjectis habitent, hos in Provinciam, quam deseruerunt (quo rebus fiscalibus ipsi subjectis nihil impedimenti obveniat) reducere illi liberum fuerit. Quod idem faciet, si qui ad mensas tuas pertinentia debeant, & tractatores, quive illorum locum supplent, aut qui exactionibus publicis priva- tisve tuis mensis inferendis incumbunt, tale quippiam ipsi figni- fiurint. Nam & tunc ad eundem modum & emittere & adducere hos debebit, ut ä tractatoribus tuis exactionem sustineant. Non poterunt autem debitores, quum in aliis locis sunt, in fiscalium rerum causa Praefectum Augustalem exceptione submovere, quasi competens ipsorum judex non sit: quod sane & in largitionalibus exactionibus sieri volumus. C A P. XIII. PEstat ea exactionum cura, quam spectabilis Pnefectus Augustalis , ipsi que obsecundans cohors militaribus impensurus est sumptit-us , iis , qui Aiexandris , quique in duabus subibimtur Avgypss , tum etiam civilibus solennibusque magnae Alexandrinorum urbis & utrlusque /Egypti tributis. .Erit igitur spectabilis Pr a’secti Augustalis, ipsique obsecundantis cohortis , ut haec suo periculo & exigant, & tradant, neque eam rem amplius tuae Excellentiae scriniarius exequetur; quem, quod res militares administret, .-ansto I iEgyptii nuncupant. Atque hic quidem in universum desinet: spectabilis autem Praefectus Augustalis, ipsi- que ' bseeundans cohors , qirbuscunque voluerit modis , suo periculo exactionem faciet, omnibusque devotis militibus, qui Alexandri® stationem habent, sumptus suppeditabit, eos suo periculo a subjectis iocis ei & civitatibus exigens. C A P. XIV. POges porro pro tempore Alexandrinum vindicem, ut, quos ^ sumptus facit, eos omnes in accendendis calefaciendisque publicis balneis , ae aliis omnibus civilibus solennibus faciat: qui quidem sumptus sacrae huic nostrae Legi expresse omnes subjecti sunt: qux descriptio hoc quoque evidenter declarabit, ex cujus- modi locis, atque titulis sive causis, & personis hi colligantur, deinde quanti sint, quemque ad modum dispensari debeant : solennes sumptus videlicet, & quotquot in duabus iEgyptis civiles sunt, qui- civitatibus periculo peculiaris bannn Provincia- 1230 publicam, quum vindicis in modum Potamon fiscalibus Alexan-i drinis prsesset, qua in tabula 3 descriptus esset rerum exportandarum titulus, qui diversis causis mille * aureos ita expensos ferret: quadringentos nonaginta duos publicis ejusdem civitatis balneis ; quadringentos item & undeviginti anticantharo 4, ut vocant; quingentos postremo & quinquaginta octo cum dimidio, portoriorum susceptori, ut descripta summa in mille quadringentos sexaginta novem aureos exurgat. Deinde vero ab iis, qui Rempublicam administrant, in eandem rerum exportandarum causam aureos centum perceptos esse. PrxFectum autem pro tempore Augustalem pro triginta fex pullis equinis trecen- tos & viginti aureos accepisse. Similiter prxbere dict® Alexandri» civitatis equestribus ludis. Atque hanc quidem formam esse non solum Magistratus illustrissimi Strategi!, verum etiam usque 'ad secundam indictionem praeteriti circuli (qua fuit ante annos quindecim ) durasse. Ex eo autem tempore quorundam negligen- tia .aliorum autem dolo malo, plurimorum vero etiam furto eanrhem paulatim imminutam , & publicas balneas illas quadringentorum nonaginta duorum aureorum summa, portoria autem quingentorum quinquaginta octo, & semiffis aureorum illatione defraudata esse: idque occasione illis data, quod nonnulli partim ex Principis aula, partim ex soliis tuis facultatem sibi pararent, ut gratis e dicta civitate Alexandria tegulas aliasque species , qu® istiusmodi tributo obnoxiae sunt, exportarent. Atque ita quidem memoratam civitatem paulatim esse depauperatam. C A P. XVI. JJXcellentiam itaque tuam & in his animum intendentem amplexati , statuimus, ne aliquibus istiusmodi sacra Principalis forma data quicquam utilitatis adferat, sed omnes agnoscant, quod usque ad iilustriffimi illius Strategi! tempora dare consueverunt: ne etiam spectabilis Prxfectus Augustalis majores sum- Pti| S faciat, quam antea & temporibus iilustriffimi Strategi! fieri soliti lunt: neque novo aliquo commento tributa illa attingat, sibique vindicet: sed vetus forma, qua: usque ad Strategium illustrissimum illum & ipsum obtinuit, custodiatur. Neque denique pro tempore Augustali contentionis occasio detur, ut hic, quod nihil ceperit: illevero, quod minus ceperit, dicat: sed ex universa summa mille octingentorum & undenonaginta aureorum aurei trecenti & undeseptuaginta leventur & demantur. Aliquanto enim benignius, quam pro exactiore jure agere, & ob copias Prxfecto pro tempore Augustali colligendas, alios mille quingentos & -viginti aureos solos ex titulo inferri volumus : quibus ex aureis trecentos illos & viginti aureos occasione triginta fex pullorum, quos ex antiqua consuetudine Alexandrinis equestribus ludis suppeditare tenetur, spectabilis Priefectus Augustalis sibi imputabit. Reliquos vero mille ducentos aureos, eidem lum Magistratus porriguntur. In iis vero, qui a spectabili Prx-iin annonas ipsius annumerari volumus. Atque ita quidem ea res secto Augustali ipsius cohortisque periculo dispensabuntur, fidem non difficilis solutu fuerit, & pristinam rationem servabit, ne- publicam dandi, & quacunque negotio conducere putaverit, faciendi facultatem habebit: quippe cum periculum in ipsum. ejusque cohortem omne concedat; ut tamen, qui sumptus Alexandri® fiunt, per illos, qui hactenus eos faciunt, servata consuetudine fiant. §. 1. Nullus autem hoc pratextu , quod spectabili Prxsecto Augustali non subsit, neque vero etiam ipse spect% bilis Augustalis, neque ejus cohors improbitatem aliquam' inceptent, fraudemve quampiam aut in illationibus , aut in frumenti solennster illati transvectionibus committant: sed pure rem tractent , coque modo , quo quam maxime Reipublic® & prospi- ciant, & commodent: expendentes, quam ea res necessario atque inevitabilis sit: & scientes etiam , quod extremo 2 supplicio obnoxii erunt, si quid hac in re non solum maleficiofe perpe- trarint, verum etiam vafre quicquam & per commentum egerint. C A P. XV. DNimvero illud etiam, quod ab Excellentia tua ad nos relatum est, 1-1 in hac Lege inscribendum esse duximus. Gloria enim tua, in dicta civitate Alexandria omnia perscrutata invenit in tabula, quae temporibus Anaitasii pientiffimi Principis confecta fuit, quando Marianus vir inclytus sub ipso res administrabat, extitisse tabulam que ulli prorsus ad dolum malum fenestra aperietur, f De publicarum autem balnearum calefactione, & anticantharo?, & publicis portoriis , ex aliis causis descriptio in hac sacra Lege adhuc instituetur. C A P. XVII. QUoniam vero Mareotam 6 Libyco tractui subjecimus, & non- ^nullos Alexandrinos in popularibus seditionibus deprehensos, quo sibi inferendas a spectabili Prxsecto Augustali poenas effugiant, illuc profugere constat: statuimus, ut pro tempore spectabili Augustali facultas sit, ut ob hanc causam , & quidem solam , Commentariensem illuc mittat, qui ad eum , qui clariffimi Provinciae Libyx Prasidis locum obtinebit, cum publicis literis proficiscatur: quo illos & comprehendat, & per cohortes militesque, qui sub ipso sunt, tradat: ut nemo, qui Alexandri® publicos tumultus moverit, illuc confugiat, & spectabilis Prxfecti Augustalis pcenas evitet. Insuper & illi ipsi , qui istis partibus praefuerit, facultas erit, ut, fi quos tales inveniat, eos & comprehendat, & castiget, atque etiam ** publice manu emittat, & liberet. In his itaque dictum Magistratum circumscribimus : quaeque in hac Lege explicavimus , hsc illi facienda injungimus. Sic enim cura ipsi rei facile par, contracta etiam undique neque confusa fuerit, nullam- (1. c. 15. c. is), infr. hic. (2. Eae. I. si. ff. de fanis. (3. v. tit. C. qua res experturi non dehent. (4. c. 16. infin. infr. hic. (;. c. i? -fnpr. eod. (6. c. 1. c. A. §. t.supr. eoi. *(iie 1251 Edictum XTTT. 1252 que ad confusionem furtumque propensis maleficii prxbebit. H Ti C A P. XVIII. nc nos cura Libycorum limitum vocat, quos ad Paratonium constituimus, collocata inibi militari manu, quae in illis locis barbaros compescat. Spectabilem enim Libyae Ducem (ut dictum est) per Paratonium, & per subjectas illi civitates (in quibus, qui sub ipso sunt milites, ipsius justis qbsequentur) velut stativa castra obtinere volumus. Percipiet autem ipse attributas sibi annonas, ut pro annonis, qus in fpeciebus sunt, nonaginta, proque capitibus centum & viginti aureos consequatur supra mille quinque & quadrantem: pro annonis autem, quas in auro consistunt, quinquaginta : ac pro totidem capitibus, aureos quadringentos. Ipsi item obsecundas cohors habebit aureos centum octoginta septem. Et milites, qui videlicet ex his Libybus Justininneis, quinque apud aliquam Justinianearum cohortium dictis locis assignatarum sunt, suas annonas, quemadmodum Respublica ipsis constituit, percepturi sunt. Manifestum inierim fit , quod & omnia solennia, qus civitatibus ipsis assignatis Aarisolent , quo modo hactenus data sunt, deinceps ipjis dabuntur. Similiter vero & Provincialis Magistratus. obsecundansque ipsi cohors, suas annonas habebit. §. 1. Verum quoniam , si quis omnes hosee sumptus supputet, non paria, neque sufficientia futura sint, qua ex locis ipsi subjectis , sive ex Libyum Provincia inferuntur : idcirco necessarium este duximus: ut Mareotam (quomodo dicitur) & Menelaitam Urbem 1 (quas ante lEgyptiacam Provinciam lita est) ipsi adjiceremus. Efficere enim alioqui nequeat, ut e publico militibus sub ipso constitutis salarium suppeditetur , fi quae danda sunt aliunde pendeant, ac sub alio Magistratu contribuantur : tum etiam hinc ex diversitate Magistratuum innumere solicitudines j atque tumultus essent exoritnri. Atque ille quidem dictis locis ' 1 praeerit, tu vero tuo periculo, tibique obsecundans cohors, & civilis Magistratus, una cum cohorte, exactionem perficietis, & quod collegeritis, militibus vobisque ipsis distribuetis, ut ipsorum L sumptus, & annonshinc conficiantur, proprio periculo exactione illorum facienda. C A P. XIX. XTE vero hic cuiquam excogitandi, quomodo aut majores sum- ptus faciat, aut minorem illationem colligat, occasionem demus: hac etiam re decenter constituta, per subjectam huic saers Legi descriptionem manifestum fecimus , quantus iit Canon , qui & ex dictis Provinciis locisque , & ex Libya ipsa, Mareota etiam, Menelaitaque Urbe illatus, ad tribunal tu* Excellenti* defertur : tum etiam quanti sint sumptus, quos circa Magistratus, cohortes, folennia, & devotorum militum alimoniam fieri conveniret. Spectabilis autem Prxfectus Augustalis, ipsiusque cohors, aut quicunque alius Provincialis Magistratus cum dicto Duce in subjectis ipsi Provinciis, civitatibus & locis nullam omnino cujus- quam rei communitatem habebit. Verum ipse spectabilis Dux & civilis Libya: Magistratus in dictis locis, tum in pecuniariis & criminalibus causis, tum etiam in publicis exactionibus omnem potestatem obtinebit, utquscunque in Libya sunt, L omnes, qni illa loca possident, in suis quisque poffeffionibus, & qui incola sunt, etiam spectabili Duci subjecti iint. Adeo ut, tametsi qui sub dictis civitatibus, aut locis, quibus spectabilis Dux praeit, polseffiones habent, in aliis Provinciis habitent, similiter tamen in publicis exactionibus ipsi subjici velimus: ut potestatem habeat, ut ad ipsos exactores emittat, omniaque, qua exactionis ratio postulat, faciat. C A P. XX. pOrro, quia etiam sacra nostra largitiones ex his Provinciis atque locis, qua dicto Libycorum limitum Duci parent, nonnulla recipiunt, nofque aqualem atque similem illis curam impendimus : sancimus, ut dictus Libya, & Mareota, Menelaitaque Urbis (hac enim ilii adjecimus) spectabilis Dux, & Provincia Präses cum obsecundante ipsi cohorte suo periculo largitionalium pecuniarum, qua ex omnibus dictis debentur locis, exactionem faciat: ita ut plena illa, citraque ullum defectum quotannis exigantur, & ab ipsis Alexandriani emittantur: porroque cui pro tempore ex devotis palatinis, ut illic prapositi officium adimpleat, occasionem|commistum fuerit, tradantur: qui ipsis auxilium ferre debebit, 1 scietis, quod nisi has res omnibus modis curaverit, in :dem cum 'Duce, Prafule, & obsecundantibus ipsis cohortibus periculum incidet. In hoc etiam milites suppetias venient: & nisiid fecerint in periculo erunt, ne easdem poenas sabeant, quas Alexandri»’, & in utraque JEgypto constitutis militibus , nisi & ipii eam rem aquali cura dignarentur, imposuimus. Neque vero praeter causas superius exceptas, j rsterque devotorum dicti Magistratus palatinorum voluntatem , qui d suo pro tempore Prsfccto ad exactionem publicorum largitionalium omnino emittuntur, aliqua: securitatis promissiones 11 largitionalibus caulis dari poterunt: sed e diverso , iniis etiam locis, quae asyla appellantur, exactioexer- cebitur, omniaque alia similiter per Libyam , Mareotam, Menelai tamque iEgyptiacain civitatem in largitionalibus exactionibus exigentur, quemadmodum Alexandri* atque in utraque Asgypto arcariarum exactionum occasione fieri oportere diximus. C A P. XXI. (1. A. c. i. PiEterum neque portoriorum, neque privata publiesve tribunalis ^ Excellentis tus menis rationes cum dicto Libycorum limitum Magistratu & exactione (eo autem Magistratu , enqu.e exactione , qui quaque hactenus fuit, & qui quaeque jam adjicitur, Mareota nempe, ct Menelaits civitatis , qua .-Egyptia:» Provincis sunt) nihil prorsus commune habeant, propterea quod jam ante coniti- tuimus, ut universus anon, qui ex Libya, Mareota, Mcnelai- taque Urbe quocunque modo, & ex quocunque eorum , qua ad Excellentia tus Magistratum referuntur , titulo contribuitur, ad hos sumptus , quos supra diximus, procedat, nempe ad alimoniam Magistratuum, cohortium & militum, ac denique ad solen- nia. Quacunque autem occasione largitionalium illationum dicta, nobis sunt, omnibus modis observentur. §. !. Quoniam vero hoc etiam in curam nostram suscipimus, ne subditi nostri ex magnis locorum intervallis collisionem subeant, itaque injuria afficiantur, sed ut quia Mareota Alexandri* vicina sit, &ponnulli, qui illic turbant, veniant, necesse est facere adimplentem Magistratus officium *, tradentur autem ipsi consolationis causa aurei centum. ” Atque hic quidem etiam , qux ä nobis de Libys administratione constituta sunt, finem habento. C A P. XXII. CEquitur dehinc, ut transeamus ad limites Thebaidos, iiopest, duas Thebaidas, quibus prsest spectabilis Dux, .qui ä nobis hanc administrationem accipit: cui etiam harum Provinciarum peculiares Magistratus obeaient, quique in eodem honore, in quo Prsfectus Augustalis est , tau quam si is ipse esset, futurus est: ac per omnia tus Excellentis statutis tribunalique Orientali suberit, quemadmodum nunc etiam spectabilis Prsfectus Augustalis subest. §. 1. Damus enim illi omnem jurisdictionem & potestatem, quam spectabilis Augustalis habet' jam olim ipsi attributis, hoc est, duabus Thebaidis. Hoc ipsius curs suo periculo incumbit, ut primum summa diligentia frumentum solennis illationis exigat: dein emittat,'tradatque spectabili Alexandrino Augustali: & omne frumentum , quod in ipsius Provinciam , civitates atque loca pertinet, quodque etiam ail illationem felicis hujus Urbis, & ad alimoniam a nobis Alexandri» benigne donatam refertur, ut ad jam dictas constitutas dies citra defectum & cum effectu paratum sit, suo periculo operam det: ita ut nulla in bis dilatio fiat: quippe cum omne * etiam obsecundantem ipsi cohortem. ' Periclitabuntur etiam milites, qui in illis locis sunt, & Tribuni, omneque civile atque publicum auxilium, nisi in his suppetias ferant. Oportebit autem soiennis illationis, qus huc emittitur, mensuram ante diem-nonum mensis Augusti ah ipso cum effectu fluvialibus navibus imponi, & qus sub ipso est, plenariam ab ipso exigi: deinde idem frumentum ante decimum mensis Septembris Alexandriani deportari , atque spectabili PrsFecto Augustali, aut qui ab ilio in hoc designati sunt, tradi: alimoniam autem ä nobis per liberalitatem magns Urbi Alexandris donatam , ante decimum quintum mensis Octobris. §. 2. Illud enim in confeffo est, quod, nisi ad dictas dies omne solennis illationis huc mittendae, atque Alexandrinis in alimoniam datum frumentum Alexandriani emissum , spectabilique Praefecto Augustali traditum fuerit, ipse, quod frumenti 1253 De Alexandrinis & iE^yptiacis Provinciis. 1234 frumenti mensura; deest , quodque traditum non est, id omne in ternas artabas 1 lingulis solidis apponere debebit. Hoc autem periculum , non ad vitam , neque ad Magistratum ipsius modo durabit, verum etiam privatus factus, & mortuus productiorem vita sua exactionem lentiet. Heredes li quidem & res ipsius istinsmodi difficultatibus obnoxi* erunt; cum negligentia illius continenter adversus ipsos periculum, curam, & exactionem dabit, quoad omnis debiti ad dictum modum dissolutio fiat. CAP. XXIII. MEque vero eorum quicquam, quae hactenus facta sunt, con- ^ quisitis aliis innovamus. Scimus enim, quomodo Joannes gloriosissimus Comes illius magnific* memori* filius, ante completum eundem mensem prim* indictionis jam nunc prsterit*, omne Frumentum Alexandriam intulerit, eique , qui eo tempore Augustalem Magistratum obtinebat, tradiderit Mareot*. Ne autem spectabilis Alexandrinus Augustalis amplius metuat, statuimus, ut clariffimus pro tempore Libyae civilis Magistratus suo periculo hominem industrium eligat, atque emittat huic Vicarium, qui Mareot* & Menelait* residebit, pecuniariasque atque criminales causas , necnon alia omnia , qu* in vicinis circa Mareotam &Menelaitam civitatem locis aguntur, audiet, ae, qu*deceant, faciet: tum etiam si qui Alexandrini seditiosi fugerint, hos comprehendet, & ,ut eorum, qu* ita committuntur, nihil inultum relinquatur , ad spectabilem Prrefectum Augustalem , scriptis ad illum publicis ligeris, mittet. Sane si , quum seditiosi aliqui Mareotam fugerint, hos spectabilis Prxfectus Augustalis prehendere velit, Facultatem habebit, ut unum aliquem ex commentariensibus suis cum publicis 2 literis ad eum , qui clariss. Libye* Pro- vincix Pnesidis locum supplet, emittat: quo ipsius cura & periculo ordinis honestatisque turbatores comprehendantur ( tradantur, & Alexandriam emittantur. Assignamus enim dicto Vicario viginti cohortales , ex ea cohorte , qu* Provinciali Liby* Prsiidi paret: & milites ex illis , qui illic stativa habent, numero ad quinquaginta , ut, & qui pareant, & ministrent habeat, & ad exigenda ea, qu® competunt, par fit. §. 1. Ministerium autem ipsi prx- bebunt dicti cohortales & milites, cum in conservatione ordinis, tum in aliis omnibus, qu* illorum officii essent, qui ab ipso in hoc, quod jam constituimus , designari solent. Exiget etiam plenariam 3, prout quondam ä nobis constitutum est. Deinde tari: pnesertim quum majorem potentibremque illum fecerimus , & Augustalis dignitatem atque jurisdictionem ipsi dederimus. Et profecto tolerabiie non efiet, si qui majorem potestatem indeptus sitsuperioribus fe inferiorem exhibeat, univerfamqus Rem- publicam periculo subjiciat : se vero perpetuo exitio implicet. dum Magistratu excidit, atque in judicium protrahitur: ilurq/m privata vita, & post mortem per suos heredes debitum diffbf.ytt^ donec in ternas artabas 6 frumenti omnis mensura, qu* eApvV- tata non fuerit, per solium Excellenti* tu* exacta, fisco plena admensa sit. C A P. XXIV. IMperium vero habebit & in milites, & in paganos : fit illos qui - dem pro jure militaris Magistratus : in hos autem , pro rationO jurisiiictiosus Augustalis: insuper in subjectos ipil {quemadmodum antea diximus) Provinciales Magistratus , quibus c/ctx Pro- vinci* cur* sunt, atque in obsecundantes illis cohortes rh omne item civile publicumque auxilium, & in omnem Magistratum , quique Rempublicam tractat: breviter, in omnes., y*! in illi* Provinciis aut simt, aut habitent, aut pagos gubetäant, aut quoquo modo Rempublicam administrant. Quos facultatem habebit, ut ad fe adducat, quanquam ia aliis Provinciis ipsi non subjectis habitent, in solis tamen publicis exactionibus. Quod faciet , tametsi, qui in ipsius locis sunt, .aufugerint. Ita enim in publicorum tributorum exactione undique excusationes atque pr*- textus excludentur. §. 1. Quod si quos illorum, qui pagos gu-. bernant (pro quibus etiam periclitatur) circa solennem frumenti transmiffionem , aut circa ea , qua portoriorum Provincialiumque sumptuum nomine dantur, refractarios experiatur , non hos removebit, sed in custodia constituet, aliofque ad eam rem idoneos quaret, atque ii*s tu* Excellenti*folio indicabit: quo res per te , & qui in posterum eundem , quem tu , Magistratum obtinebunt, ad aulam Imperatoriam relata, inde dispositionem dijudicationemque suscipiat: ita ut improbitatis accusati, si sic nobis videbitur, repellantur: qui vero in horum locum delecti sunt, ii idoneos esse judicabimus , sufficiantur , & divina sacraque nostra atque solii tui de hoc jussione facta, in illorum pagarchias atque bona subeant. §. 2. Ante omnia itaque curare ipsum volumus solennem illationem atque alimoniam Alexandrinorum , ut suo Provincialiumque Magistratuum & obsecundantium ipsius cohor- quod hilic rei annexum est, (de portoriis loquimur) omnino tium periculo iiiam Alexandriam emittat, quatenus sub ipso con- ipsius provincialiumque Magistratuum , & obsecundantium ipsi stitut* Provinci* & Civitates, periclitaturis etiam clarissimis Tri- cohortium cur* atque periculo subjacebit: ut quotcunque civica- bunis cum omni civili pnblicoque auxilio circa cingulum, bona & nulioque prorsus illa transgressus: ne videlicet portoriorum ra tioni impedimentum inferat, quod rursum solennem illationem impediat. Certe enim ita ipsum hujus rei periculum respiciet, ut quodcunque portoriorum susceptori ad diem persolutum non fuerit, hujus duplum ab ipso ejusque cohorte deposcendum sit. §. i. Quacunque vero ex Provincia ipsi a nobis tradita Excellenti* tu* mensis inferuntur, h*c per Excellenti* tu* cohortem &scriniarios , dictarumque Provinciarum tractatores ä locis, civitatibus, & personis huic sacr* nostr* Legi subjectis, evidentio- temque exactionis facilitatem facientibus, proprio ipsius periculo exigi volumus. Illi enim hsc exigent, atque huc transmittent. Neque securitatis 4 promiffiones dabit quisquam , sive Magistratum gerat, live civitatis Episcopus sit, ne spectabilis quidem Alexandrinus Augustalis, nisi jussio ä folio tuo procedat, qu* id velit, aut etiam ipsi tractatores. Hoc ipsum etiam fecit, qui in prssentia eundem Magistratum obtinet, Orion videlicet gloriosiss. urbicas plenarias 5 , qu*sub Joanne, & qu* sub Orione collecta emissa est , tua Excellentia nosque inspeximus. Socordi* igitur solummodo fuerit & proditionis, eos, qui tanti fuerint, nolle imi- (t. c. 6 .supr. eo.i, (r- Nov. 17. c. 14. Nov. 134. c. 5. (3. §. a. infr. hic. Nov. IS8. c. 3. (4. V. EliU. r. (;. §. I. supr. tic. (6. c. 6. supr. eoi. (7. c. 21. §. I. supr. eoi. (8. /. 6 To M II. tam autem a nobis Alexandrin* Urbi alimoniam usque ad decimum quintum mensis Octobris mittet, tradetque spectabili Pr*fe- cto Augustali aut scriniarii, aut qui ipsorum leCum obtinent, si hoc petierint, verumtamen ad eandem diem , in hos terminos, quos solium tuum pr*stituerit, si & ipsi h*c fieri velint: extta quam si nonnullis in hoc fidem publicam dent, ut e sacris locis egressi res suas inspiciant, omnibusque modis explendum fiscum, illive satisfaciendum curent: quo hoc tribunalis tui scriniarii, qui hujus rei periculum in fe receperunt, accipiant. Nam qu* pr*ter h*c fides publica datur , eam nullam esse; atque ubicunque 8 , in sacris etiam locis , eum , qui eo modo frustra fidem publicam acceperit , exactionem sustinere volumus. . Insuper & , qui ita fidem dederit, qu* hinc exactiones & damna obvenient, iis ipse & heredes ipsius atque successores & bona subjacebunt. §. 4. Quod si quis Dei amantiffimorum Episcoporum contra jam dicta fidem publicam dederit, necesse habebunt Dei amantiffimi Ecclesi* ipsi subject* Oeconomi & Defensores, ut inde proveniens damnum sileo resarciant: ac primum quidem de suo & ex bonis suis : deinde vero , si inopes sint , ex 9 ipsis etiam fanctissimx Ec- §. 4. C. de his qui ai ecclejius. Nov. 17. c. 7. §. 1. (9, c. 10. §. 1 supr. hic. Iiii elesi» I 23 S Novellae Constitutiones. eXesix rebus.. Verum si prxter voluntatem Dei nmantiisinii Episcopi aliquo modo ipsi dare fidem publicam ausi fuerint, non modo quod factu;nv est , omnino irritum eritverum etiam ipsi damnum fisco resarcient, Art hoc etiam, si tale qtiippiam pne- ter,Episcopi sili voluntatem fecerint, & ab officiis , qux habent, removebuntur , & i Sacerdotio ejicientur, tz. 5. Ac fi Präses contra vetitum modum cuipiam, qui publica tributa tuis mensis asiignata debeat, fctem publicam dederit, aut Tribuni, aut ari. mares. *** ^ FINIS EDICTORUM. JUSTINI I M R A ü G U S T I Hernico Agylaco interprete. NOVELLiE CONSTITUTIONES CONSTIT. I. DE INDULGENTIA i TRIBUTARIORUM RELI- QUORUM. Q Uantum studii & providentia jam inde ab Imperii nostri primordiis in commoda publica contulerimus: & qua; sequuntur. CONSTIT. II. UT CONSENSU 2 MATRIMONIUM SOLVI fossi r. JJIhil in rebus mortalium perinde venerandum est, atque matrimonium : quippe, ex quo liberi, omnisqiic deinceps sobolis series exi stat : & qiue sequuntur. coNSTif - nr! DE IIS , QUI IN OSDROENA 3 ET MESOFO- XAMIA: II-LICITAS NUPriAS CONTKA- 1 X ERUNT, hiem Imperator Pciro sacri terarii Comiti', PR.EFATIO. TEgum severitati interdum Imperatoriam Clementiam immisceri convenit, pra-cipue vero , quando subditos multis damnis atque incommodis ea res eximit: quale prosecto quiddam in prslentia nostr® Potentia; facere visum est. A Patre enim nostro, qui una eum aliis virtutibus pudicitiam mirifice amplexatus est, conscripta Lex 4 est-, quae eos, qui illicita matrimonia ineunt, & punit, & mulctat, & ad honestatem reducit, ut ne qus, extra ipsius natur®'fines posita sunt, concupiscant. Ac sane perpulchra ea Lex est, miruinque in modum nobis placet: adeo ut eam & ratam habeamus, & omnibus modis vigorem suum obtinere jubeSmus. Verum multi ex Mesopotamia, Os- droena quoque & Euphratica Provincia nos adierunt, qui docerent, quomodo nonnulli., dum consuetudinem cum Persis (a .quibus lipe Provinei® non multum distant) & qui inter illos fiant, Saracenis habent, partim per ignorantiam Legis, partim amoris affectu victi, illorum imitatione illegitimis matrimoniis conjuncti fuerint, ita ut nonnullis horum liberi atque nepotes nati,sint: quomodo item nonnulli, hac cupiditatis fu® occasione capta, quod: paululum quiddam pro acceptis jussionibus, qu® istiuscnodi investigari atque vindicari velint,. Glori® tua? Magistratui^ quotannis depensuri sint, post hujus rei faciend® commissionem. turpis, lucri causa per calumniam multos injuria afficiant,. vexent ,i aa innocentibus negotium faoeflant: adeo ut siepe mortuis illis, quii illicite inter se juncti fuerant , ab ho-i rum-fiiiis-,. nepotibus ,, & ulterioris seriei liberis , qui nihil deliquerint , quod parentes majoresque ipsorum iilicite in matrimonium coierint, pcenas exigant. Atque hxc quidem quum dicerent , simul ä Potentia nostra Clementiam petierunt. C A P. I. >JOs igitur horum precibus admistis , statuimus, ut nullus omni- 110 eoriun in tribus illis Provinciis, qui ante eum diem, que Deus nobis Romanorum Imperium est largitus , in illicitas nuptias inciderit, ob id negotiis irretiatur, vel difficultatibus ac dispendiis subdatur. Quamquam enim sacratissimum nostrum srarium ita damno afficiatur , & iis, qu® ex Lege per hanc occasionem ipsi dabantur, privetur; nihilominus tamen quod pneteriit, ex speciali beneficio usque ad id tempus condonamus. Quod profecto'facimus , non quasi pudicitiam , aut qutc de hac lata Lex est, negliga- mus : sed quo iis, qui parvo redempta talia ex fisco subtrahunt, inultormnque facultates ac substantias in dictis Provinciis quassant, & communes calamitates cient, omnem quastus occasionem succidamus. Qpocirca sane Legem illam , & qnx in illa adversus eos, qui iilicite nuptias contrahunt, pcenie constituta:sunt, ubique per nostram Rempubiicam , & in paulo ante dictis Provinciis inde ab initio Imperii nostri vim & anthorisatem habere jubemus. Provinciis autem istis ideo benignitatem simul & veniam elargiti fumus, quod , qui in illis habitant, Persis, & qui selb ipsis agunt, barbaris Saracenis finitimi & vicini sint, itaque humanis affectibus tacti, illos imitati sint, neque natur® motum atque vim superare valuerint. EPILOGUS. t Proinde quod nobis visum est, & per hanc sacram pragmaticam declaratur formam : Gloria tua, quique pro tempore eidem Magistratui prxerit, effectui atque fini tradere & observare studeto. Dat Lai. Jan. Conßantinop. Imp. DN. JUSTINO, PP. A. Anno t. CONSTI 1 . IV. UT 5 DEI AMANTISS. EPISCOPI GUM PROVINCIARUM INDIGENIS : ET QUL SEQUUNTUR. P\Um Reipnblic® ä Deo nobis dat® curam gerimus , simulquc ut subditi nostri in omnibus justiti® bonofruantur , operam damus : & qu® sequuntur._ CONSTIT. V. DE SAMARITANIS. 6 Tdcm Imper. Diomedi sacrorum Pratoriorum Brafeclo. TJT impiam Samaritanorum hsresim , L omni ratione carentem horum vesaniam, ad meliorem frugem perduceremus : & qu* sequuntur; (t. Nov. Justiniani 148. (2 .Nov. 22. c. 4. Nov. 140. (3. Novi l$4- (4, d. tfov. 154. (5. Nov. 149.. (6. Nov. 144,. I TIB& 1237 De divinis domibus. 1.238: TIBERII IMF. DE DIVINIS DOMIBUS CONSTITUTIO. Henrico Agylseo interprete. In nomine Domini Jesu Christi Dei nostri. Imperator Casar flavius Tiberius Constantinus , fidelis in Christo, clementiff. benestcentijs. pacificus, Alamanicus , Gothicus, Fran- cicus, Germaniens, Alanicus , Wandc.licus , Afidcanus , pius, felix, inclytus , Fidior , Triumphator , semper colendus, Aug. Sacratijf. Senatui. PRiEFATIO. C Um opera sint, qnx Deo conveniant, fimnlque eundem cum humaro genere ortum habeant , in supplices beneficum esse , maleficia extirpare, & quacunque subditis utilia sunt, ea & meditari, & facere : tum ea ipsa nos prx. cipuum Imperatoria; Majestatis insigne eile arbitrati , ex quo Deus nobis Reipublicx Imperium atque gubernacula dedit, nulla (ut ita loqui liceat) neque die, neque nocte quicquam earum rerum studio antiquius cari usque habuimus. Hinc certe quum permulti, qui partim in inclyta hac Urbe habitarent, partim ex omnibus ferme subditorum nostrorum Provinciis, alii aliunde prodirent, diversimode nos adierint: qui Udem, quum prope possessiones domusque quaspiam Imperatorias prxdia & bona sua haberent, aliisque rebus & controversiis involuti essent, variis injuriarum modis a procuratoribus, chartulariis, conductoribus , & qui alioqui ad Imperatorias domus attinent, in se peccari annnncia- rent , atque res mobiles, interdum etiam possessiones, agros & agricolas sibi ereptos lamentaremur: ea autem ratione, quod illi aliquid faciendum conducere ab ipsis alienis prxdiis & agris defensionem , quae illis non competat, tribuant, tabulafqne Imperatorias ac signacula 1 affigant, & (ut uno verbo dicamus) qux ad ipsos non pertinent, suo dominio subjiciant: quod aliorum adversus alios nulla ratione nitentes lites suscipiant: itaque & actores rebus sibi debitis potiri non sinant, & reis citra judicium indictaque causa debiti exactionem vi inducant : ad extremum vero , quod ut nonnulli fraude inducti, rerum debitarum syngraphas in ipsas divinas domus concipiant & conscribant, efficiant, alienisque emptionum , aut fortasse donationum contractibus , in eorum, qui aliis debent circumscriptionem immisceant : inde ( inquam) facium est, Ktquscunque ad nostras aures pervenerint, de iis recte & competenter statuerimus , quum his quidem restitui ablata jusserimus, ac ineompetentes defensiones interdixerimus 2 : illos vero h judiciis liberaverimus , debitorumque syngraphas irritas judicaverimus, & fraudes 3 in contractibus fieri solitas prohibuerimus: quum denique Imperatoriarum domuum procuratores- Leges ju- ftumque pietatis nostrx propositum sequi jusserimus. Verum quoniam impofiibile est, ut extranei, quique procul hinc habitant, pariter omnes huc conveniant, utque nos singulatim omnia, qux'ad hunc modum fiunt, ubique manifesta faciamus: qux ad hxc attinent, evidenti Lege explicare visum est, quo non solum nostra: Etatis, verum etiam omnis futuri xv! hominibus nostrum xqiiifttis justitixque studium innotescat. Innotescat vero etiam quam Imperatoriis nostri: xdibus , quive illis prosunt, st quid delinquant, non parcamus : quomodoque si subditis bene Iit, id nostram 4 esse opulentiam felicitatemque, & (quia non solum divinarum domuum negotia, verum etiam communia prxsentis Reipublicx nos cogno- (l. v. /. 2. C. ut nemo privatus titulos prad. stlis vel alienis imponat. (2. Fa a-iib. 2. C. 14. 15. 16. 17. 18. (Z. v. I. ;. Q. de icgib. (4, Fac. Nov. 8. i» p*. §. 1. /. 3. C. de uaturalib. lik. (5. Adde scere par est) subditorum'ssoifitates, qaantum ad curam, nihili ab Imperatoriis differre existimemus. C A P. I. gTatuimus igitur, ut nulli gloriosissimorum, magnificentiffimo- rrmve divinarum nostrarum , aut pientiss. Augustx domuum f (quibus & patrimonialis & regia domus, qux ante novas Ecclesias sita est, annumeranda est) curatores, aut chartularii, 'aut.provisores , aut.coiuhictores , aut quicunque alii ad easdem divinas domus ' pertinent, vel tabulas , qux nostram appellationem contineant, vel effigies 6 insigniave Imperatoria .alienis xdibus, aut prxdiis , vel mobilibus defunctorum , aut etiamnum fu periti tum rebus signacula imponere , vel aliorum rusticos suscipere, vel lolutiones aliquas , qux ipsos aut etiam ipsorum proventus transferant , in Augustalem dornn m faciendas curare in posterum au- fint: neque si etiam earundem domuum, prxdiorum, rerum, aut rusticorum partem aliquam ad Augustas xdes pertinere contingat , hinc adversus eos, qui una cum ipsis possident, fraudis lxsionisque occasionem capiant. C A P. II. , : QUin & fi quos rusticos, qui in aliorum mancipio sunt,,, in prx- senti ipsos habere , aut quales diximus solutiones'accepisse constet, limul ipsos rusticos restitui, simul'ipsas solutiones irritas' esse jubemus. (Juod si de his rebus, aut etiam de aliquibus contractibus actionem se habere adversus alios dicant, nequaquam reum ad se trahant, neque (id , quod & absurdissimum & iniquiffimurii putamus) suarum 7 controversiarum judices sedeant; liceat autem ipsis, iit coram competente judice , sub quo sunt, qui actiones sustinent, literh moveant, fimnlque .jus suum obtineant. At si ipsos gloriosissimos magnificentisiimosque tnratores divinarum domuum , quarum curam gerunt, nomine, ab aliis in j.u^ vocari 'contingat, tum quidem, si hic actio instituatur, communi & actoris & Augustalis domus curatoris consensu unus ex gloriosissimis nostris Prxfcstis ad rei examinationem dijudicatio.nemque eligatur, & si (ut fieri, assolet) contentio hue insurgat, libellus supplex Principi offeratur, datusque ab ipso judex suscipiatur : fi vero in Provincia aliqua, ejus Prxses controversiam, sibi audiendam fumat.. Cxterum si quis chartularius, emphy tevta , conductor,. aut colonus Augustalium rerum occasione in jus voretur, facultas fit actori, si velit, Ut coram ipso’ Augustalis domus curatore , aut ( fi. suspectum illum habeat) in alio foro caram eo, coram quo communiter visum fit, aut.etiam quem ex Imperiali jussu hic nasti fuerint , actionem instituat., Qiix .vero istiusmodi controveriix in Provinciis movebuntur , eas cujulcunque Rrovincix Prxses audiendas assumet. .Sane, qux iisdem divinis dphfibus privilegia 8 jam concessa sunt,'ea non in his, ,sed.tu litium sumptibus observentur, pro indufcehdis nempe (quomododicitur) legendis & edendis, atque in afiisi, qüx circa lites fiunt, sumptibus, ut nemo constitutum, diorum inoduin transgredi audeat , judiciorumqne ministri eo contenti esse'debeant. Illis vero etiam, qui adversus ipsas Augqstas xdes, carum curatores, provisores,-conductores, chartuhrios.aut colonos.acticnem dictant, ut iisdem utantur privilegiis facultas fuerit: ut ne in hoc quidem (quo tamen Legibus nestris constitutum est modo) illis esse’ inferiores videantur. Nov. 149. c. st. infih. (6, Adde Nov.., 17. c. 15. . (7. I. iQ.js. df juri/diliiont'. {g. y, tti. C. de privtlsg. dorn. Aug. I i i i 3 C A P 1219 Tiberii Imp. Constitutio Ic. sqq. 1240 m. GAP, pOrro quia nonnullos effesoimus, qui quum creditores suos debi- r tis defraudare volunt 1, res suas illis oppigneratas alicui no- stramm adiurn aut vendunt, au donant, aut alio quocunque con- tractu perscribunt , & per Mias medias in alios vel cognatos vel familiares aliquo contractus-wpdo transferendas curant: ut hac ratione hypotheca jus miserum in modum iis, qui pecunias suas erogarint, fere dispereat: dum divina- domus Prmfectus (per quem hac facta esse dicuntur , propter potestatem, quam habet, movendam de his rebus actionem non suscipit: &, qui rem percepit, contractum cum divina domo initum praetendit, per datumque domui privilegium ä nemine actione convjeniri sustinet: insuper etiam quia ejje scimus , qui domibus , locis , aut aliquibus unius cujufpiam Augustarum «dium officinis majore aut quacunque mer- cede conductis illarum rerum prorogativa utantur: itaque creditores, aut etiam qui ipsis actiones intentant, & arceant, & ob- ladant: idcirco jubemus , ne quis de reliquo subdolis commentis adversus creditotes suos uti audeat, neque per divinam domum mediam cum alio donationem aut contractum instituat: sciens , quod nullum 2 fructum est versutia sua percepturus est , quum res alienata ubicunque fqerit, sive penes divinam domum, live penes alium quempiam , nihilominus vindicari poterit, & omnia ei, qui actiones aut etiam hypotheca jus habet, integra atque illaesa, perinde ac si nihil intervenisset, servabuntur. Ad hoc etiam, u quid hujus commenti causa ipsi divina domui, ejufque procuratori captanda benevolentia ratione datum esse contingat, eo, qui dedit, excidet, haneque (quanquain minorem, quam pro merito) renumerationem feret. GAP. IV. /''fEterum neque per earum «dium , qua ad Imperatorias domus ^ pertinent, inquilinos, neque per alienos colonos, aut alium quempiam omnium, divinarum «dium Prafccti aliquid faciendum conducant, neque iliis patrocinium tribuant, aut quod «rarfcuvi- xie* dicitur , ex liberis aliquibus , exactiunihusve obnoxiis, aut Decurionum etiam , quave in universum ad alios pertinent, pradiis capiant: ae vero ab his omnibus desistant. Et si tabula aut insignia Imperatoria iftiusmodi pradiis, domibus, officinis, aut locis jam affixa sint, hac detrahant3 , aliisque, qui illa detrahunt, quasi nostro jussu id faciant, nequaquam contradicant. Ad hac quietem agant, adversusque inquilinos, & qui quocunque modo tenentur, coram competentibus tribunalibus moveri actiones sinant: ac nullum ad alienas controversias , aut res , aut jus, aut pradia, horum ve colonos accessum habeant, neque adversus aliquas actiones cedant, aut has ab aliis assumant: itaque alios , ut iftiusmodi actionibus obnoxios, in jus vocent. Etenim hanc injuris rationem omnino tolli jubemus, etiamsi donationis modo iftiusmodi actiones ipsarum dominus in nos divinasque nostras «de$"transferat, & qua justa videantur , debita se habere dicat: ne videlicet hoc commento aliis iniquitatis quicquam obveniat. Iftiusmodi 4 siquidem donationes nobis cutse non sunt, neque calumnia opinionem auferre & subire nostrarum divinarum domnum procuratores volumus: utpote, qui lingulis (ut dicitur) diebus nostra'subditis donemus , magnamque rerum mobilium im- mobiiiumque & pecuniarum vim prope omnibus elargiamur. Facultas vero cuique sit, ut quas se nabere actiones dicit, eas adversus obnOxios secundum consentanee in hoc obtinentem modum , nullo Augustarum domuum Prafecto interposito,moveat: & quando sua per Legem rectiperafit, de hjs quocunque velit modo statuat. Ipsas enim actionum ceffiones , quod fraudis & calumnia ansam complectantur, & odimus, & aversamur. Quapropter etiam fiqux huiusmodi in ipsas divinas domus jam conscriptae Tont, has irritas constituimus, & 5 .Hillam illas petitionem exastionemque habere concedimus, ut hi, adversus quos fache sunt, inde provenientibus actionibus liberentur, haneque prenam iis, qui has cessiones facere ausi fuerint, imponimus. (x. Adde L x.Fi de alienatione judicii mut. caus (2. 1 . 10. insin. ss. soluto matrhn. (z. Nov. 18. c. 5. tz. 1. 1 . 2. C. ut nemo privatus. (4. A Mel.pen. js. de heredib. infiit. (;. /. uti. C. ne liceat po. tentiorib. (6. Fac- 4 29 . circa sin C. de pactis. Nov. 136. c. 1. circa ßn. (7. v <- 7 - C. di sacros, eccles l. 4. C. de prlvlitg. Aom. C A P. V. CI vero etiam ipsarum Augustarum domuum Prafecti, aut char- tularii, autemphytevta , aut conductores, aut dispensatores* aut qui alioqui ad illas pertinent, ob res privatim ad ipsos pertinentes ab aliquibus coram competentibus Magistratibus in jus vocentur, ipsos prompte obedire jubemus, & fecundum procedendi ex Lege ordinem actiones suscipere, indeque manantibus exactionibus cedere, idque perinde ac si ad divinas domus nihil pertinerent: ne hac potestate eos , qui adversus ipsos actiones habent, obladere iisque, qua debent, fraudare videantur. Adeo autem ab istius- modi injuriis divinas nostras domus alienare cogitamus, ut controversias apud illarum magnificentiffimos gloriosiffimosve curatores sive in scriptis, sive sine scriptis jam motas, ulterius procedere non sinamus, extra quam 6 si utraque pars sponte id facere velit. Quod sane si utraque pars non velit, volumus , ut unus aliquis nostrorum Magistratuum , in quem partes consenserint , quemve etiam nos affignaverimus, secundum hoc, quod recens ä nobis constitutum est, controversiam ä quocunque horum examinatam, quaque in illa forte acta sunt, suscipiat, ac deinceps audiat, quaque Legibus conveniant, de ea statuat. C A P. VI. ,QE oneribus profecto etiam, & metatis, & angariis, & viarum 7 pontiumque instaurationibus, de descriptionibus quoque L indictionibus tractare nobis visum est : ac, ne hac indistincta maneant, consentanea quaedam justissimo nostro proposito de illis descriptio procedat. Quum enim privilegia jam olim Augustalibus domibus data ab his illas eximant, recte animum nostrum subiit, ut rei utilem & necessarium ordinem imponeremus. Si etenim ob Imperatoriorum exercituum, qui in Barbaros emittuntur, transitum, aut etiam nostro jussu, quo abunde huic inclytae civitati annons sit, aharumve occasionum causa, speeierum quandam contributionem 8 fieri contingat: bis omnibus non modo alios subditos, verum Augustarum domuum posseffiones & habitacula profecto etiam obnoxia esse volumus. Ac sane citra has causas, ne divina domus, neque alius subditorum quisquam molestia afficiantur, jubemus : neque , ut tale aliquid illata necessitate fiat, permittimus. CONSTIT. II. DE 9 HEREDIBUS. QEo simul & justitia nihil majus existit: absque bis enim nihil unquam commode geri potest, & praecipue in nostra hac Re- publica. Exinde enim & recte regnare, & subditos ad benevolentiam, aeque non ad summam iicet attrahere devotionem. Ea propter cum &. nos divinitus, perque justitiam , Imperii sceptra susceperimus : & qua sequuntur. CONSTIT. III. DE 10 PROVINCIARUM PRJESID 1 BUS. p^On tantum decenter Leges ferre summo bono est: sed etiam sancita accurate custodire , & ad effectum deducere , transgressoresque competentibus panis subjicere. Qua enim 11 Legum erit utilitas , si in literis duntaxat consistant, non etiam per ipsa Facta atque opera subditis utilitatem de se praebeant ? & qus sequuntur. Novella quarta deefl integra. ** CONSTIT. V. DE is RELEVATIONE TRIBUTORUM PUBLICORUM. pRcestantiffima inter homines bona sunt justitia & benignitas: quarum altera aequabiliter suum cuique tribuit, neque appetit aliena : altera ad misericordiam decurrit, & debitorum incom- modidate egentes liberat. Hac ornare firmareque Imperium, hac conservare Rempublicam , hac pulchre humanam noverunt gubernare vitam : & qua sequuntur. Aug. (8- v. tit. C. ut nemini liceat in empi.spec. 9. Nov. 164. (10. Nov. 161. (11. I. i.§. i%.js. de orig. jur.Nov. 133. c.4. (12. Nov. 163. FINIS CONSTITUTIONUM, AL1M 1241 Ali« aliquot Conslitutiones Justiniani, &c. 1242 A LI cE ALI QUO T ONSTITUTIONES JUSTINIANI, JUSTINI, ET TIBERII. Ex libro Juliani Antecessoris. PKAGMATICA SANCTIO JUSTINIANI IMP. COMFLE- CTENS VARIA CAPITULA. I. Imperator Justinianus August, ut omnia strma fint , qua Amalufiuntn , vel Atalaricus , vel Theodatus concejferunt. P Ro petitione Vigilii, venerabilis antiquioris Romte Episcopi, quadam disponentia eile censuimus ad utilitatem omnium pertinentia, qui per Occidentales partes habitare noscuntur. In primis itaque jubemus, ut omnia, quas Atalaricus vel Amalasiunta regia mater eius, vel etiam Theodatus Romanis, vel Senatu poscente, concessa sunt, inviolabiliter conserventur : sed & ea, quae ä nobis , vel a piae memoria Theodora Augusta quondam conjuge nostra collita sunt, volumus illibata servare , nulla cuicunque danda licentia contra ea venire, quae a praedictis personis pro quibuscunque rebus vel titulis data vel concessa este noscuntur, excepta videlicet donatione ä Theodato in Maximum pro rebus habita Marciani : ex quibus dimidiam portionem Liberio viro gloriofiflimo dedisse meminimus, reliquam dimidiam Maximo viro magnifico relictam, quas apud utrumque firmiter manere censuimus. 2. Ut per Totilanem suche donationes irrita " sint. CI quid ä Totilane tyranno factum vel donatum esse invenitur , cuicunque Romano, seu cuique alii, servare, vel in sua firmitate manere nullo modo concedimus: sed res ablatas ab hujusmodi detentatoribus antiquis dominis reformari praecinimus: quod tmm per illum tyrannidis ejus tempore factum este invenitur, hoc legitima nostra notare tempora non concedimus. 3. Nemini noceat in captivitate gentium amijjio instrumentorum. I Icet enim generali Lege prospectum est 1 , ne instrumentorum amistio dominis, pro quibus iustrumenta conscripta sunt, quod- tunque praejudicium rerum postit inferre : tamen specialiter etiam per illa loca hoc renovare censuimus, cum sciamus per diversas ealamitates & hostiles pervasiones, tam in ipsa Civitate Romana , quam in aliis locis hominibus instrumenta periisse. Nequaquam igitur ex hoc quicunque patiantur calumniam , aut aliquod sustineant detrimentum, sancimus, ut instrumentorum quidem amis- fionein vel corruptionem nullum prajudicium pro dominio vel possessione, pro credito, dominis rerum , vel possessoribus. aut creditoribus , pro quibus instrumenta conscripta fuisse inferre pragmatum. 4- & fi quis res absentis vel etiam capti, forsitan greges 2, per suam aut cujuslibet auctoritatem invasit, vel peten.lo eas tenuit , reverso eo vel liberato , fine ulla dilatione jubemus restitui ipsi, vel etiam heredibus ejus. Et si forte ille fatale munus subiit, etiam heredibus ejus relftuatur, Legis auctoritas suggerit. Non prasumat quis alienum. fsUia autem verisimile putamus, diverso tyrannidis tempore res i--suas per metum alienasse hominibus, vel officium qu-.stcunque gerentibus, vel aliam ä Totila commissam actionem vel Potentiam, vel gratiam apud eum habentibus , sive venditione, live aliis qni- buscunque contracti titulis, modo vero, quod factum est , prius L Ic _ 8 ^ (i. I. 4. 1 , 5. C. de side instrum. (2. c. 13. infr. hic. (Z. rescindi 3 desiderare, utpote per violentiam , vel per metum tyrannici temporis factum : sancimus, omnibus esse licentiam fui recipiendi sive vindicandi, vel possessionis a judice adipiscenda, praediis tantummodo videlicet restitutis , qui tamen eo, qui se dedisse perhibet, adprobante veraciter constiterit exsoluta, nec aliquo postea modo vel fraude subtracta , vel ab eo recepta: cum non absque ratione esse putamus, multa tunc tempore per metum, vel violentiam facta esse , quae nostris temporibus rescindi exposcit justitia, poena videlicet instrumentis inserta propter pradictas Sanctiones, modis omnibus quiescente. 6. De tempore postliminii , id est , post captivitatem. QUm autem Deo propitio nostro Imperio fint omnes restituti, sancimus pro nostrarum Legum auctoritate triginta , necnon & quadraginta annorum prascriptionem, alias insuper , Legibus locum habere, & suam tenere per omnia firmitatem: his dun- taxat temporibus, qua ab adventu tyrannorum bellica confusio comprehendit , nullatenus in praescriptionum curriculis imputandis. 7. Ut instrumenta irrita revocentur. QOgnovimus , dum hostilis ferocitas Romanam Civitatem vel ^ alias obsideret, diversos contractus esse factos inter Romanos , qui obsidebantur, vel etiam instrumenta conscripta: in praesenti vero quosdam praedictos contractus rescindere, vel etiam instrumenta irrita revocare, sancimus : & fi postea per hostilem incursionem hujusmodi documenta perierunt, nullam esse licentiam , quse facta sunt, infirmandi, sed omnes contractus obsidionis tempore factos in sua firmitate durare , instrumenti etiam competentem vim habituri, sed nullum per eorum amissionem dominis praejudicium generandum. Quod enim rite perfectum est, per fortuitos belli casus verti, subtilitatis non patitur ratio. 8- De rebus mobilibus , vel immobilibus. T? Es insucer mobiles, vel immobiles sescque moventes, quas ä Theodorici regis temporibus usque ad nefandissimi Totilse superventum quocunque jure vel titulo Romani possedisse noscuntur per se , vel usufructuarias , vel alias personas, per quas unumquemque praecepit possidere, in posterum fine aliqua concufliong apud eos servamus , eo videlicet ordine , quo per praedicta tempora easdem res possedisse noscuntur. 9. Pro immunitate tributorum. VE autem tributorum exactionis intuitu habitatores patiantur molestias quarumcunque Provinciarum, sancimus, nullius majoris dignitatis officia pro exigendis functionibus dirigi, sed per Provinciarum judices & eorum officia quodcunque damnum collatores sustinere pro tributorum videantur exactione, licentia non deneganda majoribus judicibus , & eorum officiis, si minus illatae fuerint functiones,|ipsos judices & eorum officia convenire, &,quod minus est illatum, exigere, & tam publicae rationes, quam collatoris utilitas procuretur. Dat. anno. die , & Conf. 88. 10. De confirmatione absolutionis tributorum. jPsarum etiam functionum solutionem per consueta loca, vel A tempora solennster pracipimus fieri, nulla innovatione per hostilem adventum solutioni tributorum penitus inferenda, sed pro sua consuetudine , vel nostrorum 'beneficiorum tenore sive ad arcam, sive in Provincia, unumquemque solutionem in posterum etiam celebrare. Fac. Nov. 36. Ii ii 3 11 . Ul 1249 Alte aliquot Conftitutio nes Juftiniani, &c. II. Ut leges Impf. per Provincias if forum dilatentur. TUra insuper, vel Leges i Codicibus nostris infertas, quas jam J sub edictali Programmate in Italiam dudum misimus, obtinere sancimus: sed & eas , quas postea promulgavimus Constitutiones, jubemus sub edictali Propositione vulgari ex eo tempore , quo sub edictali Programmate evulgat» fuerint, etiam per partes Itali» obtinere , ut una, Deo volente, facta Republica, Legum etiam nostrarum ubique prolatetur auctoritas. 12. De suffragio collatorum. F .ovineiarum etiam judices ab Episcopis & Primatibus uniuscujusque regionis idoneos eligendos & sufficientes ad locorum ad- ministrationem, ex ipsis videlicet jubemus fieri Provinciis, quas administraturi sunt fine suffragio: litis etiam codicillis per competentem judicem eis prostandis: ita videlicet, ut fi aliquam collatoribus lwsionem intulisse inveniantur , aut supra statuta tributa aliquid exegisse , vel in coemptionibus mensuris 2 enormibus, aliisque pr»judiciis vel gravaminibus , aut iniquis 3 solidorum ponderibus possessores damnificasse , ex suis satisfaciant facultatibus. Quod etiamsi quis de administratoribus, aut uctionariis de praeteritorum nefandorum tyrannorum tempore fecisse invenitur, ex suis facultatibus ei, ä quo abstulit, restituere jubemus: cum nos indemnitatem subjectorum undique volumus procurari. 33. Ut proprietas unicuique restituatur. f’Um autem cognovimus , inimicis Deo propitio diversis expulsis Provinciis, quosdam greges 4 invenientes ab illis relictas, & suo vitidicare eas dominio , licet ad alios antea pertinebant: sancimus , causa discussa, quantum quidem ad eos pertinet, eis prajsta- ri. Si quid vero ab aliis #gnoscetur, dominum sua recipere: quod vero excepto domino non cognoscitur , inter i^los distribui, qui per eandem Provinciam greges amisisse inveniuntur, divisione pro rata portione scilicet facienda. 14. De eo , cui aliquid ablatum est , ut restituatur. CI qui etiam cbllatorum per occasionem tributorum exactionis, vel o cu juslibet oneris praetextu , aut alio irrationabili modo a quibusdam in auro 5 vel in speciebus laesi esse noscuntur: hoc etiam competenter ei, cui ablatum est, jubemus sine ambiguitate restitui, ut undique Provinciarum habitatores legitime sua recipiant, & nostri temporis possint felicitatem sentire. 15. Defervis , qui tyrannorum tempore liberas duxerunt uxores. TLlud etiam praeteritis capitulis inferendum esse censuimus : Ut si qui per Gothicae ferocitatis nefandiffima tempora fervi constituti liberas uxores inveniantur duxisse, vel etiam liberis hominibus ancili»conjunctae: licentiam quidem liber» perfon» discedendi per praesentes nostros mereantur affectus, ancilla videlicet vel fervo in dominorum suorum jure remanentibus, nullo priejudicio dominis fervorum vel ancillarum ex praeterito tempore generando. Si vero in posterum etiam conjugia tenenda esse putaverint,nullum praejudicium circa libertatem propriam patiantur ; filii vero maternam 6 conditionem sequantur: quod etiam in illis, qui ex tali conjugio nati sunt, obtinere jubemus. 16. De servis U colonis ab alio detentis. OErvos etiam vel colonos , quos ab aliquo contigerit detineri, suis restitui dominis una 7 cum medii temporis prole jubemus, 17. De Deo dicatis virginibus. fUm autem tyrannica ferocitatis praesumptionem res etiam illi- citas quasi permissas egisse fine dubio sit : sancimus, ut si qui mulieres Deo sacratas, vel habitum religiosum habentes sibi conjunxisse inveniantur, nullam eis tenendi, vel dotes forte conseri ptas iterum Monasteriis vel Ecclesiis, aut sancto proposito , cui dedicat» sunt, restituantur. 18. Ne pro comparationespecierum collatores graventur. ■^E vero per coemptiones § etiam quodcunque collatores detrimentum sustinere inveniamur , sancimus , per unamquamque Provinciam illarum fieri specierum coemptionem, qu» per eandem (1. Vac.d.Nov.^fi.infin. . (2. v. /. 6. insin.ff. de extraord. criiniuib. (3, Fac. Edici. 11. c. I. (4, c. 4. supr. hic. (5. Fac. Editi. II. (6. I. 24. ff. de flatu koiis. (7. Fac. I. 6.1. 7. I. S.ff. de piguorib. I. 3. ff. de liberali causa. (8. c. 12. supr. hic. (9. Fac. 1. 63. ff. ad leg.Falcid. vide tamen l. 9. C. de Judxis. 1244 Provinciam abundare noscuntur: neque enim ejus, quod ibi non abunde nascitur, coemptionem non fieri patimur : pretiis 9 videlicet pro specierum venalitate, quae nunc temporis in foro rerum venalium obtinere noscuntur, statuendis , ipsis tamen pretiis specierum unicuique collatorum in tributorum imputandis exactio, nem , commerciis videlicet navium nullo modo prohibendis ut & noster feliciffimus exercitus poffit nutriri, & collatores aura- rias functiones ex abundantium specierum commercio infundere valeant, distributione coemptionis pro arbitrio tam locoruni antistitis , quam primatum uniuscujusque celebranda, ne collatores ex Officiorum avaritia per quemcunque modum opprimi videantur. 19. De mensuris & ponderibus. L7T autem nulla fraudis vel laesionis Provinciarum nascatur occasio , jubemus in illis mensuris vel ponderibus species, vel pecunias dari vel suscipi, qu» beatissimo Papa vel amplissimo Senatui nostra 10 pietas in priesen ti contradidit. 20. De mutatione solidorum , id est , moneta. QUm autem scimus veterum Romanorum Principum solidos per illa loca facile inveniri, comperimus autem negotiatores, vel alios quosdam propter mutationem solidorum dispendium aliquod collatoribus nostris inferre: sancimus, solidos Romanorum Prin- cipum forma signatos sine permutationis dispendio per omnes Provincias ambulare, & per eos celebrari contractus: eum, qui dispendium aliquod permutationi solidorum inferre pnesumpserit, pro unoquoque solido alterum tantum ei, cum quo contraxerit, inferat. SI. Ut pretium satisfaciat , U quod tulit quis. CI quis etiam de rebus immobilibus ad alium pertinentibus ali- quem ornatum vel materiam abstulisse inveniatur, modis omni, bus restituere : vel, fi jam alicui injuncti 11 sint aedificio, pretio satisfacere coarctetur , ut undique nostrarum Legum confervetur auctoritas. Instrumenta 12 etiam, qu» ad alios pertinentia, forte ab aliis detinentur , prioribus dominis jubemus restitui, ut omnes undique nostrarum Legum adjutorio potiantur. Si vero in- strumentum periisse inveniatur, cujus exemplar apud alterum invenitur, utpote duobus scriptis authenticis, prout in contractis 13 solitum est, ex eo, quod apud partem alteram invenitur, aliud conscribi jubemus , & parti dari, cujus jam instrumenta perierunt, ut competentem poffit habere cautelam. Sed & ti quis in- striunentum alienum sive ipse tollendo , sive quocunque casu inveniendum malignitate vel incendit 14 , vel abscondit, aut corrupit, aut quocunque modo habere desierit, tunc, quanti filterest ejus, ad cujus jura instrumenta pertinebunt, is, qui dolum fecit, satisfacere compellitur. D.:t. die , anno, & Conss. SS. 22. Ut annona ministretur Medicis U diversis.' ^Nnonaw etiam , quam & Theodoricus dare solitus erat, & nos etiam Romanis inmillimus, in posterum etiam daripnecipimus: sicut etiam annonas , qu» Grammaticis ac Oratoribus , vel etiam Medicis, vel jurisperitis antea dari solitum erat, & in posterem suam professionem scilicet exercentibus erogari pnecipimus, quatenus juvenes liberalibus studiis eruditi per nostram Rempublicam floreant. 23. Ut civiliter inter se causas audiant. T Ites etiam inter duos procedentes Romanos , vel ubi Romana persona pulsatur , per civiles judices exercere jubemus, ctun talibus negotiis vel caulis judices militares 15 immiscere se ordo non patitur. 24. Ut mutationes in suo statu stent. IJEipublic» permutationes etiam vel comparationes sive competitiones cum publico factas usque ad adventum scelerat» memori» Totil» in sua firmitate firmamus , si tamen nulli aliquid alio poslidente competit. C 25. Ut fabrica publica serventur. (Insuetudines etiam & privilegia Roman» Civitatis vel publica- (10. Fac. Editi, ii. c. 2. (n. kdiel.o,§.insin.ff.d.e.reiviraUc. (12. v. tit.ff. os C. de tabulis exhibendis. (13. Adde l. 24. jj. qui testam, fac. (14. Adde /. 23. ff. ad leg. Cornei, de fälst s. (i;, v. I. I. &fiq. C, de effit, milit. Judic, 1345_ rum fabricarum reparationi , vel alveo i Tiberino , vel foro aut portui Romano iive reparationi formarum a concessa servari praecipimus; ita videlicet, ut ex iisdem tantummodo titulis, ex quibus delegata fuerunt, praedentur. 26. Ct per negotiatores coemptiones fiant. CUper hac cognovimus ? Calabria, vel Apuli® Provinci® pos- ^eiloubus pro coeniptionibus non inferendis superindictitium titulum impoti tum elfe pro unaquaque millena , unde coemptiones per negotiatores annis lingulis exerceri , in prxsenti vero negotiatoribus ipecierum coemptiones recusare tentantss , tam üiperindictitium titulum , quam coemptionis onus Provincia: poaeHoribus imminere, cum abunde mercatores sint, per quos posijt exerceri coemptio : sancimus, Magnitudinem tuam haec examinantem , si poisibile sit. per negotiatores species comparatas inferri, collatores Pro vinci® nullatenus praegravari, cum De adseriptitiis Sc colonis. 1246 inanietis , Anticus , Alanicus , IVandalicus , Africanus , pius , felix , inclytus , Victor ac Triumphator , fiemper Aug. Theodoro. P)lc nuctuque pro utilitate Reipublicx subtiliter cogitantes r illa properamus renovare, quanta in locis opportunis uint' necessaria, & maxime , pro tributis atque reditibussine quibus impossibile est aliquid agere prosperum. Suggessit autem tua Magnitudo maximam partem possessorum Africanas Provinciae precibus silis intimare, desolatos agros remansisse, cum divina Lex 4 promulgata fuisset, constituens creatos ex libera matre & adferiptitio marito, liberos esse , quod contrarium est Legibus antiquis : cum illae manifeste decreverunt, talem fobo- lem adseriptitiam esse; ex hac enim licentia filii adferiptitiorum , priedia, in quibus nati sunt, dimittentes, & in aliis habitantes locis, tam fiscum, quam dominos praediorum minuere, & haec dicentes supplicaverunt, corrigere hoc capitulum apud illam Provinciam, ficut & Pater noster praedictae Legis lator in Iliyri- superindicricio titulo semel eis imposito, coemptionis etiam onus! cianam Provinciam fecit, constituens $ filios , qui nascuntur cx inferre fit impoflibile. Dat. die, anno, Conis. 88. [ libera matre atque adferiptitio patre , liberos ejse cum suis rebus ,. 27. Ut , qui voluerit ad prafientiam Imp. navigare , \ficd tamen colonos , ut non liceat terrulas , ubi nati fiunt, relinquere, non impediatur. I (fi alienas colere. His igitur nostrae Serenitati suggestione Viros etiam glorijsiffimos ac magnificos Senatores ad nostrum tua relatis, necessarium esse perspeximus,, possessores subjectos accedere Comitatum volentibus, fine quocunque impedi- nostros atque functiones publicas adjuvare. Unde- * sancimus, --- in Africana Provincia filios ex libera matre & adferiptitio patre productos, liberos quidem esse, L res proprias habere, in ordine tamen colonorum esse, & non posse eos dimittere praedia, in quibus nati sunt, & excolere aliena, sed vicos ipsos, in quibus orti sunt, cum libertate colere : sic etenim nec fiscus, nes possessor laeditur , neque praedicti imminuuntur, terras, ubi nati sunt, excolentes, Theodore parens carissime atque amantissime. Que igitur per hanc divinam pragmaticam Sanctionem nostra sanxit Lternitas , tam tua Magnitudo , quam qui post te eandem administrationem adepti fuerint, una cum officio suo effectui mancipare observareque procurent. Dat. Cal. Mart. Confiunt. Imp. D N. TP. August. Justin. Indici, 3. Et subscriptio 6 Imperialis, Vale Theodore parens carijjhne atque amantijf. &, Quaestor legi. 7 Dat. Calend. Mart. CP. Imp. D. N. Justin. PP. August. Anno post Cous, ejusdem D 2 I. Anno 2. mento venire concedimus , nemine prohibendi eos habituro licentiam , ne Senatoribus nostris vel collatoribus debitus introitus quodammodo videatur excludi, sed etiam ad Italiam Pro vinciam eundi eis , & ibi. quantum voluerint tempus commorandi pro reparandis poffeffionibus aperimus licentiam , cum dominis absentibus recreari possessiones aut competentem mereri culturam difficile fit. Que igitur per hanc divinam pragmaticam sanctionem nostra statuit dEternitas, Magnitudo tua modis omnibus effectui mancipare observareque procuret, poena decem librarum auri imminente contra temeratores nostrarum jussionum. Pragmatica data IJ.ib. August. Conft. Imper. D. N. Justiniano PP. Aug. Anno cg. P. C. Bufil. V. C. Anno 13. Kar- fiur. IU. pncpojitQ sacri cubiculi : Antiocho V. magnifico Prrcfeclo per Italiam. DE ADSCRIPTITIIS ET COLONIS. Imp. Justin. August. Dominico PrtefeHo. T"\Ocuerunt nostram Serenitatem Lygd*nensium habitatores , & hoc nos docuerunt , quia ante proposuimus Legem 3 , per quam jussimus adseriptitios vel colonos commiscentibus se liberis mulieribus procreare filios ad similitudinem liberorum , & ex hoc detrimentari fundos & eorum functiones, .recedentibus agricolis, vellit ex utero libero procedentes : ex hoc corrigentes sancimus, fecundum veterem Legem de adseriptitiis fis colonis constitutis agricolis , quod nascitur ,, adseriptitium fis colonum fieri. Sed si sola fuerit mulier libera constituta, cum procreaverit filios, tunc ergo nullo modo patimur laidi ex hoc penitus liberum uterum, utque talis mulier tali viro sociata fuerit, neque adferiptitio , neque colono, in hoc tantummodo casu obtinente Lege. Sancimus ergo generalem Legem, ut, qui cx ad- sexiptitio fis colono natus est , patris naturam sequatur. Sic ergo & indemnitas fisco collatoribus erit, P. C. In hoc ergo medentes, praesentem dispositionem disposuimus , quam observare tuam Cel- fitudinem sancimus in omnibus lllyricanis partibus, ut non exinde deminutio aliqua dominis inferatur. Tua igitur Gloria , qux nobis visa sunt, per hanc Legem divinam significantem effe- ftui mancipare festinet, multa imminente decem librarum auri, qui eam violaverit, aut concesserit violandam. Dat. Sub. Id. April. Constantinopoli , Imp. DN. Justiniano Aug. Anno 14. Justino Cons. CONSTITUTIO JUSTINI IMPER. DE FILIIS LIBERARUM , IN AFRICAM DIRECTA. Imperator Casar, Flavius Justinus, fidelis in Christo , mansuetus , ' maximus , Benefactor, Alemanicus , Gotthicus, Francicus , Gerit. Adde l. unie. C. de nautis Tiberinis, (r. Fac. I. 27. §; J.jfi le usufinllit fis quemadmodum. I. 39 . §, js. de legat. I. I, 1 . 1 . Z. C. de aqu&dijlu. ( 3 * L ult. C. de agricoL fis cenjiil SACRUM PRAGMATICUM TIBERII AUGUSTI , DE confirmatione Constitutionum Justini Imperatoris de filiis colonorum & liberarum. In nomine Domini Jesu Christi Dei nostri. Imperator Casar, FI. Tiberius Constantinus,in Christo mansuetus- r maximus, Benefactor , fis FI. Nob. Tiberius Mauritius , felicissimus Ccefiar , Alemanicus, Gotthicus, Francicus , Germanicus,. Anticus, Alanicus , IVandalicus, Africanus, pius, felix , inclytus , Victor fis Triumphator , semper 'August. Theodoro. POnsuetum & peculiare nostr» mansuetudinis remedium ne- ^ ceffitatibus subjectorum nostrorum imponere cupientes, suggestionem viri beatissimi Publiani, Antistitis Carthaginensiunt civitatis & possessorum ejusdem A frica n e Proconsularis Provincia libenter suscepimus, per quas pragmaticam Sanctionem Justini , divE memoriE Patris nostri , pro conditione sobolis ab adferiptitio patre & ingenua matre ad Theodorum , tum PfEfe- cturam tuam agentem , ante tempus emissam firmam inlibatam- que nostris etiam adfatibus constitui supplicaveruntut cultura) terrarum permaneat nulla Lege vel machinatione ab ea separari valitura. Consulentes itaque conlatoribus Africani tractus sancimus eandem pragmaticam Sanctionem ejus dispositionem omnibus modis , ex quo data est, suas vires habere, & incertam ei a »Acritatem universis domibus terrarum opitulari,, ut liberi procreati ä matre ingenua & patre adferiptitio , vel colono rusticitatem paternam cognoscant , & operibus suis consuetos reditus his, quibus suppositi sunt, siibministrcnt, deterioris quidem conditionis alieni , ipsius autem- cespitis , ubi nati sunt, recedere , & in aliis quibuscunque locis degere (4. d. I. ult. ( & deinde biennium ad perficiendam voluntatem jungi matrimonio volenti prastituit. Id igitur, quia indecorum esse videmus, jubemus, ut ad vetus Ecclesia: & antiquitus traditum proscriptum dehinc creationes procedant. Neque enim dignum est, ut, qui spirituali ascensu supra corporis abjectionem & sordes evecti sunt, hi rursum ad carnis sordes delabantur: sed e diverso , ut divinum Ministerium ex corporis sordibus tanquam in attum aliquem gradum conscendat, convenientius fuerit. CONSTIT. IV. UT NON MODO UNIVERSALIS ECCLESIAS SACER- dotes , verum etiam , qui ad quamcunqne sacram aedem pertinent , si iH hoc vocentur, licite sacra mysteria 4 exponere, divinumque cultum celebrare domi privat® poffint. Idem Imperator Stephane sanaijs. Conflantinop. Archiepiscopo , & Patriarcha universali. pLacuit veteribus, ut, qux sacrificia & communiones in privatis aedibus fiunt, ab illis Sacerdotibus, qui ad generales Ecclesias pertinent, felis celebrentur, ab aliis vero, qui alicui alii sacrae xdi addicti deserviunt, privatoque vita: in statu sunt, ut nullum neque officium , neque sacrificium perficiatur. Atque hoc quidem ut statuerent, religionis conservanda: causa in mentem illis venisse videtur, quo videlicet (ut conjicere est) dum nonnulli Sacerdotii pnetextu lethale defectionis malum tegunt, usu non veniat, uti, qui profanati sacrificii participes Fuerint, longe magis contaminentur , quam expientur. Qui profecto eorum , qui istiusmodi religioni cautionem excogitarunt, propositus finis hoc ipse nomine, quod sacrosanct® fidei stabilimentum adinvenerint, simul laudabilis, simul commendatione dignus est. Veruir.tamen quatenus se firmitatem allaturos existimarunt, eatenus illam ex Lege promanasseatquefe extendisse non videas. E diverso vero subinde illam ipsam Legem religiosis & divinis Ministeriis operam navantibus etiam adversari conspicitur. Ut autem pollutus Sacerdos , qui notiis rroii est, pollutae fu® inquinationis aliquem participem Faciat, verisimile fortasse est aliquando id evenire : verum non ita, ut semper & omnino tale quiddam contingat. Quis enim animo tam Facili est, tamque omnia promiscua habet, ut, quemnon norit Sacerdotem , neque cujus religionis , neque quibus moribus fit, hunc ad sacrificandum advocet ? Rursum vero, qui defectionem moliuntur, remque sacram profananter faciunt, ne illi cum alienis ab impietate conventus agere non velint. Ut unde stabiliri Lex videtur , non inde, quemadmodum existimatum sit, sta biliatur. Tum & religiosis in multis utilitatibus consequendi* eandem impedimento esse comperitur. Siquidem cum divina gra- (3. Nov. 79. ihtfr. (4. Adde Nov. i;, infr. Kkkk »ia i 1251 Imp. Leonis Conflit. IV. V. VI. 1252 fcia in omnibus fere omnium non modo potentiorum, verum etiam tenuiorum domibus sacraria Deo erecta sint, & vero sumptus jeliquaque ad rem familiarem necessaria Sacerdotibus ab omnibus similiter suppeditari non possint: evenit propter Legem, ut (quemadmodum dixi) qui tenuiores sunt, quam ut privatim Sacerdotes suscipere possint , persape divinorum mysteriorum expertes maneant, & sacra delubra, quae in illis sacrificia fieri debeant, bis defraudentur. Quin verisimile etiam est , non- aunquam defunctorum memoria instante , ob defectum Sacerdotis präsentem memori® diem nullo fasto sacrificio elabi , ut snde & qui hic vivunt, & quos altera vita tenet , utrisque non exiguum damnum obveniat. Statuimus igitur , ut non solum generalis Ecclesia Sacerdotes, sed etiam , qui ad quamcunque aliam Sacerdotum domum pertinent , quibuscunque cujus- que domus dominus aceersitis accessum ad sacra Oratoria, & sacrarum rerum functionem dare voluerit , in quibuslibet sedibus sacrificandi i, Deique arcana enarrandi facultatem habeant 2. CONSTIT. V. NE , QUIBUS , POSTQUAM MONASTICAE VITAE 1N- stitutum subierint , Facultates suppetunt , in universum hi de illis testari prohibeantur : sed ut, si, quo tempore Monasterium adierunt, in id quippiam contulerint, in illorum potestate sit, ut , quemadmodum velint , de iis , qu® sibi postmodum pararunt , in plenum assem etiam testamentum condant. Si vero nihil ab initio intulerint, tum ut de helfe statuendi facultatem habeant; Monasterium autem alteram partem , sive trientem accipiat. Aliter , UT MONACHUS DE ACQUISITIS TESTARI POSSIT. Idem Imp. Stephuno sanäijf. Constantinop. Archi- episcopo, N Patriarcha universali. Q Uoniam de Monachorum bonis, qu® post susceptam vitam mo- - nafticam eoaeervassent, persape nobis una cum Dei amantiffi- mis sub te primariis Sacerdotibus dubitare te (6 divinum, &, ut mundo praluceas, in magno Eccleli® firmamento a principe lumine collocatum lumen) dixisti, an constitutione facta Monachos istius- modi bonorum dominos designari oporteret, an vero ipsos ab illorum dominio arceri conveniret j nimirum quod tanquam nubes, qu® istinc ambiguitas existit, rationis radios, quo minus perspicue ea res dijudicari polsit, subeat & offuscet: quoniam (inquam) de hoc dubitantes variis nos postulationibus ad hujus rei considerationem una vobilcum suscipiendam hortati estis: nos, ut in aliis , ita & hic sacerdotalem tuam dignitatem venerantes, ad satisfactionem petitionis tu® accingimur. Ac illa quidem primum ä nobis dicantur, qu® a veteribus z de illis, qui se jam in monasticam Rempublicam adseribi volunt, constituta sunt: illis nempe de rebus luis prius testandum esse, ac deinde ad concupitum vita institutum procedendum , nec dispositionem rerum suarum vita mutatione anticipandam. Nam si hoc ita evenisse constet, non amplius ipsis jam tonsis , ut de reluis suis quicquam statuant, permittendum esse: omnemquesubstantiam, in qna Ecclesia tonsi sunt, ilii cessuram. Quod sane de iis, qui vitam monasticam jam subierunt, decretum (extra quam si liberi, qui hereditatem petant , supersint) & uptimum , & ita, ut nemo poffit melius, constitutum est: tum nec addi, nec admi illi quicquam queat. Etenim , qui ante mutatam vit® rationem , quura bonorum dispositionem in arbitrio suo positam haberet, de iis statuere noluerit: merito postmodum id facere prohibetur , ut qui se ipse in has angustias conjecerit. Propterea enim, quod , quum licitum ipsi esset, pradisponere res suas testamento noluerit, ejus postea faciendi facultatem, tanquam ab ipso damnatam, sibi adimi, id vero jure longe optimo sustinet. Cateroquin etiam , quomodo non absurdum fuerit, fi qui se ab hujus vit® curis sejunxerit, illarum adhuc onus sufferat, indeque promanante molestia prenia- (i. Fac. Nov. igi. t. g. (2. Abrogatur ivsof. ;8- d. Nov. 131. s. %. (z. Nov. 5. c. ?. Nov. 76. Nov. 123. c. 38. (4. d. Nov. 76. in j ßn. i. Nov 123. c. zz. (5. Adde l, 7. §. 1. in sin. js. quisatis- i tur? Liberos igitur , qui in Monachorum numerum adferiptus est, (quemadmodum dixi) quando non habet, non profesto hoc decretum decreto alteri cedat. At si liberi supersint (non enim tunc illos propter parentis silentium damno affici fas esset) non omnino testamenti ordinationem monachicus habitus impediat: sed manifestum est , quod 4 de liberorum portionibus testari pol terit, qu® illis ®quabi!i legitimaque divisione attribuentur. Qua vero pars ad ipsum respicit, in ea testamenti factio deficiat: quin, pe qu® integra ad Monasterium pertineat. Csterum si mors etiam (ut multi sunt rerum humanarum casus) subito superveniens rerum distributionem intercipiat, neque tunc quidem, qu® liberis succurrat, dispositio omnino conticebit: sed secundum modum dictum, qu® ad illos pertinent legitimo ipsis jure separabuntur: residuum autem involabit Monasterium. Atque h®c quidem de hisce facultatibus, quas ante susceptam vitam monasticam habuerit quisquam. Verum de quo paterna vestra Beatitudo prodire decretum petiit, (de iis nimirum rebus, qu® post monastic® vit® susceptionem accesserunt) de eo hoc statuimus, ut inde ab eo tempore, ex quo monastic® vit® rationem susceperit, considera- tione procedente, qu® postmodum ab ipso comparata sunt, ilifcer. nantur. Non enim , quod qui a profana vita ad monasticam transit, nisi prius testetur, testandi postmodum facultate privatur: ideo & de iis, qu® postmodum conquisierit, quicquam statuere in uni. versum prohibeatur. Illic namque jure testamenti factione privatur : quia quum ipsi in profano statu res adhuc tractanti aliquid constituere integrum esset, eo ipso , quod id non fecerit, se ipse? in has angustias circumcluserit: hic vero nihil simile est , ut quis- quamautaieipso, aut ab alio prohibeatur. Quod ii quis dicat, hoc solo nomine, quod Monachus sit, Monasterium omnia esse percepturum : haud scio, siistiusmodi, qu® Monachos deceant, statuat. Primum enim , an , qui homines opum contemptum profeffi sunt, hos ita illas amplecti, ac quacunque ratione retinere convenit? Deinde sint alicui cognati pauperes, alioquive noti, qui consolatrice manu indigeant: quomodo non ab omni humanitate alienum , nullo illos ex cognati rebus subSevamine dignari, tanquam non modo peregrinos, sed & cognatos amicosque propellere , atque omnia ad se trahere, Monachis decorum lit? quemadmodum helluones, voracesque homines nullam omnino partem aliis, qui una accumbunt, relinquere velle videmus. Neque enim servus servitutis vinculis liberatur , neque egenus commiseratione potitur , non alius quisquam neceflitatiiius pressus consolationis Fructum invenit, qtuim omnes Monachi facultates Monasterio dantur. Ac propter hoc sane statuimus, ut ß quis , quo tempore monasticam vitam suscepit, Ecclesi® quidpiam conse- crarit, illi circa res postmodum comparatas liberum ratumque judicium sit 6, quomodocunque de illis statuere velit: sin nihil omnino ab initio in Monasterium allatum sit: tum ut bifariam substantia dividatur , ita ut una pars in bessern , altera vero in trientem circumscribatur, ac Monachus, quomodocunque ipsi vilun: fuerit, de besse testamento statuat: triens autem applicetur Monasterio. Atque hac quidem , de quibus requisitis nostra decrevit Potentia. Oportebit autem tuam Beatitudinem , qu® decreta sunt, omnibus sub ipsa Dei amantiss. Metropolitanis facere manifesta, & hos similiter sub se constitutis Episcopis, illosque, quarum curam sortiti sunt, Ecclesiis ista indicare : quo videlicet & in prasens, & in Futurum h®c ab omnibus tum cognoscantur, tum hunc ad modum fiant. CONSTIT. VI. UT UTRUMQUE TEMPUS , TUM QUOD SANCTA sexta constituit Synodus, tum quod decernit divus Basilius, in iis , qui Monachi fieri statuunt, observetur: & bonorum ejus, qui k Synodo prastifuto tempore Monachus fit, dispositio secundum editam I nobis formam procedat. iAliter , UT DECENNIS 7 PUER IN MONACHORUM NU- -MEXUM ASSUMAtUR. dure. I. 2. §. quis cautionib. (6. Abrogatur Nov. J. c. J. Nov. 123. c. Z8. (7. Fac. I. ;Z. in pr. verf prater quam. C. de episcopis. Um I2>Z Ut, quotiefeimque a Clericorum habitu &c. 1254 Idem Imperator Stephanosanllijf, Conßantinop. Archiepiscopo , Patriarcha: universali. Q Uo tempore eos, qui monasticam vitam subire desiderant, re • concupita potiri oporteat, id, quia non unum atque idem , sed aliud atque aliud ä divinis nostris Patribus prsestitutum fit, ut ad hunc etiam tractatum dijudicandum, & , quse subefle videtur , contrarietatem conciliandam me componerem , effectum est. Itaque, qux magnus ille ac admirandus decernit Basilius (ut videlicet, qui monachicum habitum ambiunt, decimo sexto primum, aut decimo septimo «tatis anno digni illo habeantur) quwque sancta sexta mandat Synodus, anno decimo, qui istius- niodi vitam capesserent , suscipiendos esse monens : hac cum sanctis!’. Patriarcha Deique amantiffimis Metropolitanis diligenter expendentes , neutram sacrarum Legum diximus esse contemnendam : sed contra ad utrumcunque tempus religioso habitu , qui illum sumere cupiunt, dignos haberi jubemus. De bonorum autem dispositione peculiarem sententiam pronunciavimus , ut nempe , qui sexto decimo, aut decimo septimo tonderi voluerit, de rebus suis, quomodo velit, statuere postit, i Existimo enim , propterea etiam magnum illum Bafilium hoc tempus hujusmodi actioni tribuiiie , quod ad id legitim« «tatis requisitio ad statuendum de rebus luis impedimento non sit. Qui vero decimo anno in mcnaltic* vit« sanctimoniam mutato statu transire in animo habeat, ut neque huic salutaris conatus impedimentum aliquod obviet (hoc enim, ut videtur, & sacra Synodus intelli- gens, ac volens , tempus , quo vitam monasticam adire esset, ampliavit ) ne tamen is , quo modo istiusmodi vitam ineundi, sic etiam de rebus suis testandi facultatem accipiat: sed donec illud tempus , quo legitimam pienamque ad testandum «tas potestatem capit, advenerit, ä disponendis rebus inhibeatur. Quod si ( ut sunt res human«) ante illius temporis completionem e vita excesserit, fervi ejus omnes a servitute liberentur: reliqua vero bona bifariam dividantur in bessern & trientem: ac bessern quidem Monasterium auferat , triens autem defuncti cognatis detur. Quorum si nulli supererunt, quo bes proceffit, eo triens quoque abeat. CONSTIT. VIL UT , QUOTIESCUNQUE A CLERICORUM HABITU AD profanorum transire per vecordiam aliquis tentarit, in illum is invitus etiam restituatur. Aliter , NE CLERICUS DENUO PROFANUS FIAT. liem Imperator Stephano sunciijf. Constantinop. Archiepiscopo, U Patriarcha universali. QUemadmodum antehac, quando certiorem firmioremque rerum constitutionem investigaremus, si civilis Lex plus roboris ac firmitatis, quam ecclesiastica, pr«bere videretur, illi pr«roga- tivam dedimus: ea modo & hic decretum sacrum rect« rerum moderationi, quam civile sit, conducibilius Fore intelligentes , illi per assensionem consona pr«scriptione edita, statuimus, ut, quicunque Clericorum habitum mutare profanorum habitu improbe instituerit, is, quotiescunque actus fuerit in istiusmodi vecordiam , secundum ecclesiasticum decretum , quantumvis invitus in Clericorum habitum 2 restituatur : tametsi qui ecclefiastiei ordinis statum recipiat, dignus non sit, uti qui se ipse illo indignum transfugio consti tuerit. _ CONSTIT. VIII. UT QUI REJICERE VENERANDUM MONASTIC® VIT® habitum in animum induxerit, ac pro illo profanorum habitum susceperit, quotiescunque hoc facere ausus fuerit, etiam invitus in illum restituatur: & ex quo Monasterio improbe aufugerit, eidem reddatur. Aliter. DE EO , QUI VITAM MONASTICAM DESERIT , QUI Pr*sidum cohortibus z adseribi solet. Idem Imperator Stephano sanUiJJimo Confiantinop. Archiepiscopo , Ö” Patriarcha universali. QUum alioqui, qui incomposite vivere instituunt, ac pr« lau- ^ datis moribus sectantur vitiosos, quotiescunque flagitii quie- quam designasse deprehensi sint, malum ipsorum institutum multifariam coerceatur, nec improbam , scelestamque voluntatem ae molitionem correptione vacare toleretur: subit mirari, quomodo Lex vetus 'iis, qui monastic« vit« exercitationi se mancipassent, deinde vero stationem suam & ordinem deseruissent, quomodoque sacr« liter« habent, tanquam canes ad suum ipsorum vomitum ; aut sues ad pristin« vit« coenosam cloacam reversi essent, a* profanorum in habitu statuque se ipsi coli,»cassent: improbum hoc scelus tentari omninoque perfici permiserit. Jubet enim , ut, qui semel monastic« vit« institutum reliquerint, unde flagitiose exissent, reverterentur: qui vero iterum 4 id ausi essent, ex eo tempore pulsi Monachatu , inter cohortales Provincialis cohortis recenserentur. Atqui, fi ut desertor ordinis profanorum habitu indueretur, id illi statutu pulchrum visum fuit, quid caus« est, cur ipsum ab initio ita non vestierit: sed ut, qui Monachus professionem suam semel deseruerit, is ad illam , quamlibet invitus denuo cogeretur , constituerit ? Si hoc i.ta pr*- cipi decorum putavit, quare in eodem decreto non consistit, sed tanquam ipsum placiti sui poeniteat, miserum illum Monachum ad militarem vitam protrahit? Nequaquam vero id nobis esse fas videtur , neque 5 qui in divin« militi« legiones receptus sit, hunc in mundanis militiis placet collocari. At contra, quod ecclesiastico ordini observari debere visum est , ut si quis sapius vitam Monasticam aspernatus vagetur, huic profanum habitum recipere non concedatur , id per Legem etiam nos jubemus. Si enim, qui vitam Monasticam exuit, mundan« voluptatis velut asylo concitus id facit: quse ratio est, tametsi semel cupiditatis fu* motu prohibitus sit, quum, si rursum ad hoc faciendum animum appellat , se ad finem insolens suum consilium perducturum, ac in profanorum statum recipiendum esse sciat , ut is noa omnibus modis Monastic« vit« institutum iterum communi vivendi modo mutet ? CONSTIT. IX. DE SERVO , QUI IGNORANTE 6 DOMINO CLERICUS FACTUS EST. liem Imperator Stephano sanäijs. universalique Constantinopoli- tano Archiepiscopo. Cldem rect« rerum ecclesiasticarum constitutionis cur« insisten- J tes, qu«que sacrosanctis Canonibus placuerunt, hisce nos etiam album calculum adjicientes, ab adversariis civilibus Legibus hane contradictionis poenam, ut ex legitimis constitutionibus subtrahantur , exigimus. Ut enim qui , cum servilis conditionis esset, ignorante domino venerandam Sacerdotii dignitatem assumpserit, nudatus istinc promanante honore, in pristinum servitutis restitueretur statum , fecundum Ecclefi« Dei voluntatem & nos constituimus. Legem 7 autem , qu« servum ignorante domino Sacerdotem factum, servitute liberat, huc, ut neque effectum, neque fandi facultatem habeat, redigimus. (1. Adde Nov. ^.supr. (2. Nov. 8. infr. . (z. /,5 3. §. 1. C. de episcopis. Nov. 5. c. 6, Nov. 6. c. 7. Nov. 1*3. c. 42. (4. d. Nov. 123. c. 42- ($• Abrogatur d. Nov . 5. CONSTIT. X. DE SERVO , QUI INCSIO DOMINO MONACHISMUM SUSCEPIT. Idem Imperat. Stephano sanilif. Constantinop. Archiepiscopo, & Patriarcha universali. QUam pnestans Monastic« vit« professio sit 5 quique suave illud ^ & beatum jugum suscipiunt, quanta illi reverentia & honore digni sint, scimus quidem & ipsi. Itaque non quo illum vituperemus, sed potius quo vituperatione eximamus, h«c statuere visum est, & censemus. Quanto enim illa admirabilior diviniorque est, c. 6. d. Nov. 123 . c. 42. I. ;z. §. 1. C. dt episcopis. I. ult. §. 4. §. c. infin. C. deepife. uud. (6. Nov. 123. c. 17. (7. d. Nov. 123. c. 17. - Kk kk 2 tant* ' i2 55 Imp. Leonis Conflit X. XL XII XITT. XIV. ,2S6 "tlmto majore & quidem quanta maxima attingi cum veneratione, nequaquam vero ingratitudinis & improbitatis velamen ae prstextum Monastica: vite dignitatem fieri oportet. Et certe quomodo improbitas dicenda non est , fi homo servus, dominum suum fugiens, ad illud vite institutum deveniat? Quoniam igitur de fervis fugitivis ad vitam Monasticam devenientibus , statutum a superioribus i est, ut, si intra tres annos fugitivus manifestus fiat, illum habitu nudatum recipiendi facultatem dominus habeat: fi vero usque in tertium annum incognitus manserit , tametsi postmodum agnoscatur , ut domini potestati non obnoxius sit, prsterque illius voluntatem liber nuncupetur : & vero inde multos fugiendi dominos suos occasionem cepisse, ac re honesta, -Monastic» vite professione, ad tegendam malitiam abuti videmus (cuilibet enim fervo perfacile est , ut ad triennium se occultet, deindeque libertatem consequatur) jubemus, ut quantocunque tempore servus tali consilio Monachus factus delituerit, fi ipsum aliquando dominus inveniat, nihilominus is, qiaem malo proposito habitum sumpsit, hoc exuatur , rurfum- que in domini potestatem subigatur. Nam quod pio effectu habitum illum sumpserit, quantumvis id verbis ipse fingat, ne dici quidem potest. Sive enim cum benevolo placidoque domino uteretur, pro amore, odio concepto, fugere decreverit: extrema ingratitudinis & improbitatis argumentum habes: sive (ut sunt res humanae) molestiis. & injuria affectus non tolerarit, ac idcirco dominum deseruerit, quomodo eam Rempublicam , ma- gnifaciet, quae cives suos in Christi crucem & mortem continenter respicere vuit ? ad Numinis cultum pertinens, prorsus illa dispenset: statuiu.us ut , qua de his jam olim edita Constitutio 5 est, immota & invio! lata permaneat. Officiite autem omnes, quse in hoc ministerium attribute sunt, supra mille munero sunt ad centum. CONSTIT. XIII. DE PERPETUIS EMPHYTEVSIBUS. Idem Imp. Stephano fandis. Consiantinof. Archiepiscopo sf Patriarcha universali. T?Em fraudulentam simul & illicitam consecratarum Deo adiun» (Ecclesiarum videlicet, hospitiorum, & viduis pupillisque alendis destinatarum domuum) praefectos etiam audere , ad nostras delatum est aures. Narratum est enim , quum domus elocati sint, jamque tempus pacto constitutum decurrat, quando locationis terminus ac possessionis renovatio instat, non fieri certam aliquam & statutam solutionem . quam peculiari nomine uchu-re xsv vocant: sed quomodo prtefectis pro ipsoium avaritia visura sit, ita exactionibus domuum possessores praegravari. Id igitur cum omnibus grave, tum pauperioribus (quod ita ipsis durior egestatis necessitas imponatur) longe esse acerbissimum videntis, ne id amplius fiat, Lege cavemus: sed , ut certa quantitate ad duplum emphytevtiei vectigalis constituenda solutio deSniatur; & insuper omnis illatio locationis instrumentis inscribatur, do- muique nulla novatio adferatur : non vero in prafectorum qtia- stum intervertatur, dum illi non, ut domuum utilitati csnssiiant, sed sceleste sibi lucrum parent, hoc agunt. CONSTIT. XI. DE SERVO , QUI IGNORANTE DOMINO EPISCOPUS FACTUS EST. Idem Imp. Stephane fandis. Constantinep. Archiepiscopo , Qf Patriarcha universali. OUod de fervo r, qui venerandam Sacerdotii dignitatem fura- ''■•c-tus sit, idem & de illis servis, quibus nesciente domino ad primarii Sacerdotii honores conscendere visum est, statuimus: ut videlicet secundum ecclesiastica constitutionis voluntatem exaii- thorati, honore, in quem clam irrepserint, priventur, & ad suum servilemqne statum reducantur. Non enim profecto, qui aliis in rebus furto vel fraude aliquid subtrahunt, bis non modo ea, qua subtraxerint, retinere non concedemus, sed interdum etiam ut. maleficos puniemus : & qui tantarum rerum furta au dent, hos inde honeste vivere, & ex uno fraudis pessimo exercitio duo omnium longe pretiosissima, libertatem & Sacerdotii prarogativam , lucrari sinemus. Ergo , fi quis servus ignorante domino Episcopus creatus fit, inde ad servitutis effugium nil juvator. CONSTIT. XIV. DE IIS , QUI MONASTERIUM IMPERFECTUM .RELINQUUNT. Eidem. f~)Ui praecipitanter ambitioseque ad faciendum aliquid fertur, '■l. ac ipso in initio viribus ac facultate destituitur, sive manifestum vitium, sive benignitatis speciem conatus prs se ferat, simul ille reprehensione dignus , simul aspernandus est. Hos sane & , qui similitudines ab initio proverbiaque loquitur, Dominus noster & Servator in Evangelist vult, ubi de aedificatione Urbis & absolutione , ac de similibus sermocinatur. Merito igitur & facte Leges & civilia decreta similes edunt, ejusdeirque sensus admonitiones, ut, quicunque Monasterium construere instituerent , fi ad perficiendum opus pares non essent, id aggredi • prohiberentur. Oportet enim quaicunque res, ubi ad perFectio- nem pervenerint, tum demum convenientem appellationem indipisci: nequaquam v^ro nomen rebus imperfectis , ut consummate constitutionis sint , prait.ire rötest, itaque (quod ditium est) recte sacra civssisque Lex 6 eos, qui ad rem absoivemiam ! ares non sint , fabricandi Monasterii inceptione prohibet. Verum quoniam incognitum illud est. quando Monasterium sufficienter absolutum judicari debeat (non enim expresse ab illis hujusmodi absolutio definita est) hac de re certum atque evidens Edictum promulgare placuit. Dicimus igitur (quoniam divinum os loquutum est : Ubi duo aut tret in nomine meo congregati sunt, ibi in medio illorum sum) quod opus aliquod Monasterii appellationem subiturum, minimum tribus 7 sufficere oporteat! quod nimirum idem opus , si fatuitatibus quoque abunde infimatur , ad celebritatem nominis etiam valeat. Ut ergo quis liberam impedimentoque carentem ad dedicandum Monasterium aggressionem habeat , in tot minimum Monachos dedicationem concipiat, neceffe fuerit. Porro quia permulti, qui ie istiusinodi inempto dedunt, praeveniente morte, ipsosque htm.innm consortio eripiente, interdum proposito destituuntur: illud ä nobis statuitur, ut , ji testamentum conditum Jit , qua: in illo Ecclesia: affi- gnata sunt , ea illi cedant. Si vero ( ut identidem ex mortis incertitudine contingit) antiquum de rebusJuis statueret , evectus fuerit, tum, si ad tres numero liberi supersint, quadrantem bonorum involabit Monasterium : sin ultra ternarium numerum CONSTIT. XII. DE OFFICINARUM 3 MAGNIE ECCLESIA? USU. Idem Imp. Stephane fandis Conftantinop. Archiepiscopo , U Patriarcha universali . f^Onstantinus4 , is , qui primus Christi nomine Imperii coronam splendidiorem ae augustiorem reddidit, ubi etiam dignum aliis filis praefaris facinoribus Imperatoriaque cura fore prospexisset, de sepultura nempe eorum mortuorum , quos in ea etiam re egestas premeret, officinas, ex quarum vectigali necessarios ad humandos mortuos sumptus suppeditandos ordinasset, sancta Dpi Ecclesia applicavit. Hanc igitur provisionem quum piorum hominum amulatio postmodum excepisset, qua & ipsa pauperibus ad sepeliendum sufficeret, permultum illa in hunc usum sumptus auxit- Verum nunc omnino nihil ea solicitudine, qua initio ter. ille quater que beatus Princeps voluit, dispensari inde videas. At nos,. & scientes quidem, quod postquam Ecclesia Officinarum vectigalia occupavit,, tametsi (quod usus non postulet; ihi quem ab initio constitutum est , Numinis cultum illa non expendat, in aliud tamen quodpiam ministerium , & ipsum (} ♦- f. c. 2. §. 2. vers■triennii. (2. Ncv, 9 , /upr. W-- #««.43, Nov. 59- (4- i, jfstv. 43. in prine, i, Nov. 59. in pr. (;. d. Nov. 43. (6. Nov. 67. c, s. Nov. ili. c. 7. (7. Vide tamen l. u.jf- At testihr fobslis 1257 Ut salutarem Baptismum in quocunque &c. 1258 foboiis multitudo procedet, liberis connumerabitur Monasterium, & deducto &ie alieno, ex universa iubstantia , quantum ipsorum quilque , capiet. . Quod fi defunctus fine liberis decesserit, parentes autem superftites habest , rebus bifariam divisis, una pars pa- rentihiis, altera Monasterio applicabitur. Afc si neqne parentes, netjue liberos heredes habeat, & cognati ad hereditatem prodeant, ipsi quidem quotcunque fuerint, trientem inter fe distribuent, bes vero Ecclesi» accedet. Verum enim vero ü aut per oblivionem , aut aliam quampiam causam, in contrariam laudabili le- gitimoque propoiito testamentum sententiam conceptum sit , ut ejus loci Antistes Dei amantiffimns, quantum ad Ecclesi», eorum- qne , qui in illa alFelSun sunt, sustentationem suffecerit, venditet : de reliquis vero Legunt praescriptio L testamentum dijudicent. CONST 1 T. XV. UT SALUTAREM BAPTISMUM IN QUOCUNQUE SACRO Oratorio peragi licet, i Idem Imperator Stepbano sanctijs. Consiantinop. Arcbiepi- scopo , cr' Patriarcha; universali. pTiam hic veneranda: scxtie Synodi sacer Canon , qui non in privatarum aedium Oratoriis ieorlum , sed in solis in communem usum consecratis templis, divinam regenerationis lotionem perfici vult, quum similia cum illis jubeat, qui sacrosancta Sacrificia & Mysteria in privaris domibus celebrari vetanti: ideo- que ä nobis jam pridem consideratius expensi sunt : tanquam illorum germanus similiter correctionem consequetur. Statuimus igitur, quemadmodum de Sacrificiis , fic quaque de salutifero Baptismate, ut & ipsum in quocunque sacro Oratorio quibuslibet peragere licitum iit. Nam h»c tam stricte sacrum synodi decretum constituisse mihi quidem videtur, propter eos, qui, quan- qoam Sacerdotum nomen gerant, profani tamen sunt, & quos Eidem. TD , quod Beatitudo tua postulat, a vobis procedere, quam ä N nobis originem sumere ac proficisci, «equius fuerat. De re enim sacra Sanctitatem tuam sancire oportebat. Verum quoniam super, uno duntaxat capite Concilium consultare (quum de multis decernere Concilii sit) inconveniens esse, nos vero & citra Concilium decretum facere posse dicitis : admonitionem suscipientes, quibus de rebus postulationem instituistis, de iis Constitutionem emittimus. Quum itaque Dominus & Servator noster , quo splendore glori» ipsius illuminarentur, qui i* tenebris ambulant , juxta atque nos carnis atque sanguinis nostri particeps factus fuerit: valde , mea quidem sententia , k salutifera ipsius providenda diverse sentiunt, quotquot eam, quie ex recenti puerperio decumbit, & morte ; pr» foribus consistente , nec diem, quem ipsi expectandum autumant (quadragefimnm nempe post partum ) expectante , citiusque obtorto velut coli» protrahente, corripitur: illuminatione indignam esse opinantur, &, ut ob corporis immunditiem revera illa e vita immunda excedat (quippe qu» in sacris non instituatur, neo sacri lavacri lustrationis, regenerationisque particeps fiat) efficiunt. Neque vero illi periculi damnique magnitudinem, quam inconsiderata ipsorum & perniciosa religio adfert, prae oculis habent. Vermn ea illa est ablurditas, ut oratione non indigeat. Talem enim mulierem incredulam reformationeqne destitutam decedere , & istiusmodi ob causam pro eo , quod inter servandos collocanda esset, in perditorum damnatorumque locum rejici: quomod» fas , Deove, qui per fidem in ipsum & in aqua Spirituque regenerationem , salutem donat, non grave atque acerbum est? Vanam igitur istiusmodi prudentiam dehinc in futurum e medio tollentes, de mulieribus, quas recens pepererunt, quasque naturali expurgatione occupat» sunt, statuimus, ut, si quidem alia quacunque affectione morbida ipsarum vita non tentetur, ad lavacrum adducunt , pollutos reddunt : qui (ut apparet) j usque ad pnefinitum quadraginta dierum tempus expertes ma- domos ejusdem opinionis hominum subeuntes, non rem divinam j neant, nondum initiat» illuminatione : ad sacra recept» & ini— faciunt, sed cum iis, qui conveniunt, inauspicati aliquid mo-jtiat», sacrosanctorum Mysteriorum perceptione. At fi quis ipsis liuntur. Hanc vero provisionem, tametsi & divinam esse, &i morbus, qui vit» internecionem minitetur, superveniat & in- multa salutaria continere constet: non tamen illa ad impietatis i cumbat: iacrarum rerum omnibus modis participes fiant. Et- plenos ä suis vitiis coercendos sufficiat. Nam & res audax est enim si illis, qui propter enormia flagitia multis annis vivifica malitia, omnique modo, clausis etiam Oratoriis , ad explendum Communione arcentur, mors adobruens prsscriptum tempus • i»• - propositum tuum, suam inveniat viam. Verumtamen , quum ■ cidit , neque quisquam bos sacrorum participatione prohibere nunc divina gratia omnes pervers» opiniones sint prosiigat» , - sustinet: qua ratione h» propter naturales carnis sordes probretiam quantum ad hoc attinet, quamobrem Reipiiblie» hoc fe- j bebuntur ? Quod profecto non tam propter muliebrem ha ic im- cretum ad prohibendam in privatarum »dium Oratoriis regene--munditiem , quam ob alias causas in intima Legis ratione re- rationis lotionem obtrudatur, nullam equidem esse necessariam! conditas , & veteri prohibitum esse Lege, & grati» tempus tra- r - 'ditionis loco suscepisse puto. Existimo siquidem sacram Legem id pr»scripsisse , quo protervam eorum , qui intemperanter viverent , concupiscentiam castigaret: quemadmodum & alia multa per alia praecepta ordinantur & priescribuntur . quo indomitus quorundam in mulieres stimulus retundatur. Quin & h»e providenti», qu» Legem constituit, voluntas est, ut partus ä depravatione liberi sint. Quia enim quicquid natura supervacaneum est, idem corruptivum & inutile est, quod hic sanguis superfluus sit, qu» illi obnoxia: essent, in immunditie ad id temporis vivere illas Lex jubet : quo ipso etiam nominis tono lasciva concupiscentia ad temperantiam redigatur, ne ex inutili & corrupta materia ipsum animans coagmentetur. Et sane de infantibus eundem ad modum constituimus, ut , si non inquietentur, inimieosque natur» casus superent, antequam grati» splendore llhistrentuf, quadragesimus dies expectetur. Lonsentaneum namque est, ut, quemadmodum fetus quadraginta diebus in natur» maternoque receptaculo plene informantur, sic etiem in »quali dierum numero in divinae glori» »ternione omnium Patris domum procedant. Si tamen & octavos partu die, baptizare aliquis volet, neque id absurdum fuerit. Dominus enim noster Christus octavo die rnvvTiT Wir j circumcisus , imposito circumcisioni fine , pro hac vivifico B ipti- CUNoIll. AVll. ' sinate initiari conciffit. Verum h»c obtineant, si nulla necelfitas, qu» mortem minetur, existat. At si periculum aliquod emergens causam video. CONSTIT. XVI. UT , QUI VIGINTI 3 ANNOS HABET , HYPODIACO- KUS CBEAKI POSSIT. Eidem. VEtus verbum , quod de rebus suis dicenti aures ejse aperiendus ’ monet, cum in aliis omnibus perbelle sese habeat, tum hic longe esse pulchrius apparet. At quorsum hoc? Civilis Lex 4 statuit, ni minor v iginti quinque annis in divinis officiis creetnr hypodiaernus. Decretum sacrum contra statuit, ut, qui ad istiusmodi Ministerium accedit, hunc vigesimus annus ad ordinationem perducat. Dignum itaque sacram Legem de rebus suis praecipientem audire Imperatoria n-ffia Majestas rata, & in eandem cum illa sententiam descendit, & statuit, ut, qui ad vigesimum annum pervenit, modo anteactx vit» ratio obstaculo non sit, quantum ad »tatem, hypodiacoiii officium suscipere non impediatur. XVII. DE PUERPER'S , QUANDO DIVINORUM MYSTERIO-' lum participes sont: & quando infantes baptizentur, post qua draginta videlicet dies , extra quam si neceffitas urgeat. (1. Abrogatur Nov. sg. (2. Nov. q.supr. Novell. $8- (3. Ntv, 7Z. injr, (4. Nov. 5. 12 ' vim vit» inserat, omni diligentia, omnibusque viribus, etiam intra octavum diem,sacram lotionem peragi oportebit,ne non illuminatus, neque sacri lavacri atque adeo summi boni expers partus deced.lt> Fac. I, ult. §. 1. C. qui potiorts, Kk kk j CON- 1259 Imp. Leonis Constit. XVIII. XIX. XX._ i?6q — CONSTIT. XVIII. UT IN SPONSALIBUS CONSTITUTA PCENA EXIGA- TIJl. I Uem Imperator StyliUno excellentis, sacrorum officiorum Magiftro. P ) omnibus rebus & dictis, quod prxstantius fit, seligi, reprehendendum non est. Atque tunc quidem , ut aliquid sequare, aut declinandum cenleas, non eorum, qui aliquid aut faciunt, aut dicunt, habenda ratio : sed eorum, qua: fiunt ac dicuntur , cognoscendus status est. Idcirco, quod consuetudini placuit, ut in sponsaliorum reprobationibus pcenx imminerent iis , qui reprobare instituerent, id in Legis auctoritatem collocamus. Arbitror enim, id quod consuetudini visum est, ea Lege, quae de hujusmodi rebus lata est, nihil improbabilius esse, ac res ipsas referre in melius. Nam quum Lex r arrhx perditione, aut in duplum restitutione solum temeritatem puniat, hxc definitum pactoque constitutum in sponsaliorum rescistione subire damnum vult. Ac sane, ne (ut fieri assolet) sponsalia sursum deorsum ferantur, hoc mihi (quemadmodum dixi) majorem obtinere vim videtur. Solius enim arrha: perditio, quae in eum, qui dedit, ac deinde sponsalibus non acquiescit, constituta est: ejusque in duplum restitutio , quam mulctam is, qui arrham cepit, deindeque in pacto conventa non persistit, sustinet: ut propter poenae.levitatem ad pactorum rescissionem, qui id facere cogitant, facilius ferantur, facit. At ex pacto definitae preme gravius damnum sibi obvenire videns inconstans ille, tardior omnino ad divellenda sponsalia fiet. Quod sane nos etiam nuptialibus contractibus magis conducibile fore animadvertentes, quod ex consuetudine fieri solet, in legitimam constitutionem traducimus. * Ex arrhae liquidem perditione faciles sponsaliorum eversiones video : ex pcenx per- folutione mon item. Nam gravius dispendium (pacto enim constituta pecua , arrha major prorsus atque gravior est) vel invitum inhibens, animi inconstantiam acquiescere illis, qux antea de sponsalibus placuerunt, compellet. Sic igitur, quod ä consuetudine confirmatum est, quemadmodum hactenus, ita deinceps & obtineto, & causas dijudicato : tum etiam, qui sponsalia evertit , poenae exactione feritor. CONSTIT. XIX. DE PACTO 3 PATERNO , EX AEQUO HEREDEM FUTURUM FILIUM. Idem Imperator Styliano excellentijs. sacrorum officiorum Magistro. "MOn contemnendi alios studio (ut & antea ä nobis dictum est) neque, ut gloriam nobis paremus, ad Legum correctionem procellimus: sed ut, quod conducibile non est, quoad ejus fieri potest , a subditorum consortio removeamus : id scientes , ad moderandam Rempublicam Legum rectam constitutionem omnium esse prsstantiffimam. Nam , qui Leges Reipublicce oculos ejfe dixerit , is profecto mea sententia illas ita vocans, nihil indecens pronunciaverit. Quemadmodum enim res maxime necessaria est animali non titubans oculus, ita & Reipublicae Legum xquus & rectus status. Hujus ergo nos curam gerentes , posteaquam in selecto Codice Legem esse cognovimus, (qux propter evidentem absurditatem in hominum animis neutiquam locum invenit, ut susciperetur: nedum vim aliquam & efficaciam habet. Contraria enim statuit naturali, quae a parentibus liberis debetur, aequabilitati , adversufque filium patri ad iniquitatem fenestram aperit: quin & parentem, ut illi morem gerat, obstrictum mendacio, doloque obnoxium Facit) posteaquam , inquam, iftiusmodi quan- dam esse Legem animadvertimus , tametsi etiam ante nostram Sanctionem, ipsam, ne susciperetur , excluserit communis hominum voluntas: tamen nos nihilominus omnem illi prorsus functionem & usum decreto adimimus. At quid dicit? Etiamsi, inquit, pater, quum in matrimonium collocaret filium, illum post decessum suum ex »qua parte cum aliis Fratribus paternorum bonorum heredem fore pacto promiserit, in potestate tamen il- lius, fi velit, erit, ut pactum ejusmodi negligat , aliisque liberis amplius attribuat: &i!li, cui xquam portionem in hereditate pactum concedebat, minorem assignet. Hoc itaque, quan- quam alloqui (quomodo diximus) in Republica nullum locmn habeat, nostro etiam decreto velut in exilium ejectum , omnibus modis in Rempublicam ingressu prohibemus. Statuimus vero , ut parentum nemo jura filiorum , quibus cum reliquis liberis »qualem hereditatis portionem servatum iri in nuptialibus contractibus spoponderit , innovare tentet. At fi quis pactiones suas aspernari, L illius, cui tantundem, quantum alii fratres habituri sunt, promiserit, portioni detrahere compertys fuerit: sciatis, poenitentia mutatam voluntatem invalidam atque vanam habendam. Ex »quo eniin cum aliis fratribus secundum initum pactum filius in bona succedet. Neque vero mendacium veritati prxferri ulla ratio patitur, nec squum est, neque rationabili animali convenit pacta 4 conventa per improbationem adulterari. Atqui si quid aliud, hoc certe hominem decet;, 'ut veibis suis fidem prxftet: nili mendaciis veritatem corrumpendo, destitutus ratione, eorum albo, qux ratione pradita sunt, excidere veiit. Quinimo nec illud consentaneum, est, ut parentes iis , qui pariter ex ipsis nati sunt, non parem curam exhibeant, neque xquabiliter ipsorum vitx profpiciant: sed aiios quidem uberiores facultates habere, aliis vero nihil parcere, neque illorum misereri, tametsi inopes in miseria victuri sint, velint. Cieternm xquum est , ut, quemadmodum omnibus liberis ex squo vitam impertiti sunt, ita etiam ad hanc facultates impertiantur: nequaquam vero, velut ancipiti libra his levius quiddam, illis vero gravius, pro inaequabilitate animi fui attribuant. CONSTIT. XX. UT NE MARITUS , QUEMADMODUM UXOR , ILLA prxmoriente, proeter donationem propter nuptias quicquam capiat. liem Imp. Styliano excellentis', sacrorum officiorum . Magistro. QUm vetustis Legibus 6, qux de pactionibus nuptialibus tractant, tum in prima matrimonii coitione, tum in ejus dissolutione, quam mors in alterum conjugun: irruens efficit, squabilitatem & viro, & mulieri affignare visum sit: haud scio, qua re moti, quibus postmodum Leges condere studio fuit diversis constitutionibui has iubjecerint. Etenim vetustiores 7 Leges mox ä conjugii coitione »quales esse collationes , tum muliebrem , tum virilem, & ut altero vita defuncto, quum liberi nulli superessent, nec pactum , in quo quippiam de Lucro significaretur, fu besser, ex squo ad utrumque sua reverterentur, constituerunt. Si veröde lucro pactum initum esset, tunc ut, utercunque vita excessisset, qui superstes esset, receptis rebus suis, insuper, quantum pacto comprehensum esset, lucraretur, & in ambobus lucri aequalitas servaretur : ita ut, viro pr»mortuo, mulier dotem, propterque nuptias donationis partem aliquam , eamve totam , si ita convenisset, asportaret: & , si mulier ante virum in mertem incidisset, vir donationem propter nuptias conservaret, iilumque lucrum, sive dos tota, sive ejus pars, prout pasta vellent, sequeretur. Atqnehsee quidem, quum vetustioribus placuissent, posterioribus displicuerunt. Quapropter & contra statuunt: quanquam non recte. Statuunt autem, uti statim ab initio conjugii inaequales procedant collationes , & major dos sit, donatio vero propter nuptias contractior , ejusque uxor ab eo die , quo matrimonium contractum est, sit domina, quanquam (ut fieri assolet) alterius viri consortio postmodum se mancipet. Et inique judicantes, ubi matrimonium morte distractum fuerit, mulieris moestiriam lucro consolantur: viri vero supra amissionem uxoris, dispendio rerum ipsius mcero- rem adaugent. Jubent enim, uti mulier superstes cum sua dote universam propter nuptias donationem auferat, & ad hvc ex reliqua mariti substantia tantum , quantum dotis donationisque propter nuptias in unam summam contractarum quadrans conficit, ceu heres capiat. Quod si mulierante maritum mortem obeat, tum ut illius heredes una cum dote donationem propter nuptias luerentur : maritus autem nihil aliud, quam quantum dotis donati. Abrogatur/. 134. pr.Js. de verb. oblig. (*. /.5. C.despon- pecun. conftituta. Mib. (6. Nov. 97. (3- I. ij. C. iepaBis. (4. 1 . 7. §. 7.js. d. t. (;. /. l.pr.Js. de (7. d. Nov. 97. c. i. tionisque I2ÖI Ut dotis promiflio ex paternis, &c, 1262 tiomsque propter nuptias quadrans facit, habeat' utique res eum ad madum procedat, sive subsit pactum, sive nihil hujusmodi inter ipsos convenerit. Sed haec quomodo non iniqua? quomodo pro jure h»c non extrema injuria est ? Quae quidem praemortuo marito mulier accipit, in his fortaise aliqua ratio: qiiae vero illa praemortua ad ejus heredes devolvuntur : in his quomodo non omnis injustitia & enormitas tnest ? Ea propter decenter valde sapienterque perpetuo ille memorandus Imperator , & qui ex ipsius lumbis natus post ipsum rebus praefl , fecit , qui veteribus Legibus auctoritatem conservandam , quaeque perverse contra statuerent, eas e Republica in exilium ejiciendas putavit. At enim refractaria con- tentiofaque consuetudo est, ac frequenter absurda aliqua opinio , ubi in hominum animis (eorum praesertim, quibus recto judicio illam expendere cur» non est) altas velutradices egit, haud facile extirpari quit. Qui homines anticipatam opinionem , quamvis frivola sit, amplexantur, noluntque sequi meliora. Adeo, ut ne nunc quidem in »ternum commemorandi Patris nostri Constitutio , qu» ad veteres Leges nuptialium pactionum rationem reducit, absurdam Constitutionem mistam este faciendam persuaserit, atque in qu» ille exilium decreverat, in publico h»c etiamnum usu sint. Quid nos igitur? Postquam semei praivalere visum est, ne in matrimonii coitione ex »quo collationes fiant, sed major donatione propter nuptias dos sit, hoc in Republica obtineto , & si mors matrimonium dirimat, tum, si maritus fine liberis decedat, pactumque non subsit, uxor dotem donationemque propter nuptias, nihil autem amplius auferto : si vero mulierem mors abripiat, dotem heredes ejus capiunto : maritus autem suis rebus ne privator, neque , qu» ipsius sunt, alii, sed ipse habeto. Quomodo enim iniquum non est, alios ex illius rebus lucrum sentire : ipsum vero, supra amiffionem conjugis, bonis etiam suis, sive donatione propter nuptias privari? CONSTIT XXI UT DOTIS PROMISSIO EX PATERNIS , AUT MATERNIS BONIS FACTA PMSIETBE. Idem Imperator Styliano exctUcntiffimo sacrorum officiorum Magistro. (‘YUemadmodum in libra videmus, eam tum recte ad rerum ea- ^ rum qu» ponderantur, dijutlicarionem desumi , quando lances »quales sunt, neque vel tanriiinm in alteram partem proclinant: ita quoque Lex, quum ne tantillum quidem jus intorquet ac depravat, digna est, qu» ad rerum dijudicationem procedat. Illius enim partes sunt, ut »quabilitatem: hujus autem, ut jus stabile conservet. At quorsum h»c ? In Codicibus descripta Constitutio 1 est, qu» dum a parentibus, qui in matrimonium liberos collocarunt, promiffa dotis donationisve propter nuptias nomine facta exigit, haud scio, quomodo jus commisceat. Vult namque , ut pater, qui pro liberis dotem donationemve propter nuptias promiserit, si promissionem indistincte fecerit, illam totam de suo expleat, suisque solis ex bonis persolvat: sin distinxerit > huneque ad modum locutus fit: Ex meis filiique bonispromijfa exhibebo : tum si inops sit, nihil'ilte in promissum contribuat, sed filii facultates, qu» se una cum filio daturum pollicitus est parens, sol» expleant: sed si dives sit, contrarium statuatur, ut ipse solus de suo, qu» pollicitus sit, expleat, filiusque nihil cum illo communicet: tametsi non se solum , sed cum filio promilsum expleturum pollicitus sit: quod filium, qui ipse non promiserit, dare quip- piam indignum putetur. H c itaque »qu,tatis subversionem esie rati sumus. Nam quantacunque inopia teneatur parens, si filius tolus de luo piomissa solvat, nulla justitia Legis apparet: neque rursum , quum fatis affluens rerum patri copia est , filium contributionis omnino elfe expertem , univeriumque promissum a parente exh beri convenit. Quamobrem etiam statuimus 2, ut fecundum parentis verba prom-storom solutio pr, cedat, abipioque solo, quando se solum daturum pollicitus est, promilsum exigatur : quando vero cum filio se daturum promisit, filius etiam solutioni obnoxius sit, eaque ex »qualibus partibus, quando illae definit» non sunt, fiat : ac tum ex inrsqualibus etiam , quum utrique certe partes divers» aisignat» sont. In hoc nulla aequitatis eversio est , instiperque id ad liberorum utilitatem spectat, quam in Codicibus edita Constitutio non magnopere curat. Quid ita? Quoniam siepenurnero parens, quum ad dispendium respicit, idecque illud tempus, quod filio efficaciter promittendi potestatem facit, ineundo nuptiali contractui expectat, quod conducibile filio sit, perdit. Ut igitur ea res ambobus commoda felixque sit, neque »quitas iniquo judicio involvatur, nec vero denique liberorum utilitati noceatur , Codicis decretum vacato : hoc vero jam etiam consuetudini cognitum in Republica obtineto. Quum etenim pro decreto Legis in Republica habeatur, jam praelatum est, qu» in Codicibus est , Constitutioni. CONSTIT. XXII. UT MULIER , QU® MATRIMONIUM NON 3 ITE. rat , unius liberorum portionem proprietatis jure capiat: similiter & pater. Idem Imperator Styliano excellentijstmo sacrorum officiorum Magistro. gleut in plerisque aliis, quando absurdi nihil incideret, neque rebus noxium quicquam inferretur, consuetudini cejstmus: quin U Legis prorogativam illi dedimus: quum jam plebs ajfuefucla illi estet, nec ab iUa se avelli stneret: ita etiam in parte donationis propter nuptias, quam mulier liberos habens, nec animo alteris nuptiis applicito sponsalem torum commiscens accipit , faciendum putavimus. Quum enim antiquior 4 Lex id donum ita circumscribat, ut donatione propter nuptias mulieri in usum Fructum data, illa pr»ter usumfructum ex eadem propter nuptias donatione, unius liberorum portionem proprietatis jure capiat: ac deinde posterior Lex rursum hanc unius liberorum portionem non ex donatione propter nuptias duntaxat lucrum mulieri afferre : sed in alia etiam mariti bona procedere illam velit. His ita per Leges constitutis, consuetudo neutram Legem directe, sed partim hanc, partim illam sequens, neque ex sola donatione propter nuptias , neque ex aliis extra donationem consistentibus mariti facultatibus, unius liberorum portionem mulieri dari dignum putat: verum immutata illa portione , omnium simul ipsius bonorum illi partem largitur. Hanc igitur consuetudinem , quoniam acerbam este rebus mortalium non videmus, ut in aliis etiam faciendum putavimus, Legis dignitate honestamus : iliaque quidem dehinc vim Legis , non autem consuetudinis obtineto. Ac si quidem omnes mariti facultates in sola donatione propter nuptias numerentur, cum hujus liberis superstes mater portionem , qu» ad ipsam pertinet, pleno dominio accipiet, residuique usumfructum habebit. At si ad donationem propter nuptias, facultates non sufficiant, non pro quantitate imminut» donationis portionem mulier accipiet, sed qu» tantundem habeat, quantum haberet, si nihil imminuta & plena donatio propter nuptias eiset. Hujusmodi igitur portione mulieri data , reliqua liberorum sunto: &, si nihil superfuerit, tanquam hereditatem, suc- ceffionis privationem & egestatem illi auferunto. Atque hsec quidem de muliere. Vir autem fi liberos non habeat (quo medo alibi correctum & constitutum est) nihil neque accipiet, neque perdet: si habeat, neque alteris nuptiis uxoris desiderium inanius , liberorum educationis exhibitoeque priori matrimonio reverenti» & honoris gratia , & ipse unius liberorum portionem capiet. CONSTIT. XXIII. NE FRiESIDES IN PROVINCIiS SUIS DOMESTICA SPONSALIA CONTRAHANT. Idem. Imperator eidem Styliano. FATgnum hercle humano ingenio Magistratuumque virtute estet, ^ si, qui in Magistratum assumuntur, eo quod supra multos alios gloria & honore fruuntur, religiose prxeepta Dei observarent, & custodirent, provideque subditorum res curarent; nequaquam vero illos gravi manu opprimerent. At quia sunt, quos feroxini- quusque animus e recta pneceptorum semita exorbitans, in perversam tyrannicamque cupiditatem ducit, & pro Reipublic» cura efferati animi propositum exhibere facit, tanquam illos refrenatura (1. I. ult. C. de dotis promis. Js. soluto matrim. Fae, /. a. §. 3. in sin. (z. Nov. S;> insir, Nov. Jußin. 127. c. 3. f. J. (4. i, Nov. 127, Lex rr6z Imp. Leonis Constit. "XXTTI. XXIV. XXV. XXVI.' Lex i vetus statuit, ne Prsefidcs in suis Provinciis contractus & sponsalia ineundi Facultatem haberent. Atque hanc quidem juris- rationem, quum in filiis , nepotibus, & aliis constituilTet, filiarum elocationem non prohibuit. Hoc igitur nos, tanquam quod defit, optima: Legi adjicientes , statuimus, ut, quibus Prafidatus obvenit, quemadmodum filios , aliosque virilis sexus cognatos & domesticos, ita quoque filias aliasque feminini sexus personas , in suis quique Provinciis in matrimonium collocare prohibeantur. Quid enim causa: est, quare filius, & fi quis alius virilis sexus est, decreto obnoxius fit, filia vero ä Legis observatione libera permaneat? quum praesertim virilis sexus sxpenumero multis & modis, & exercitiis sibi, cenjugi, aliisque, quos affinitas conjunxit, utilis esse postit. Nam dignitates fortasse consecutus , aut mercatura aliqua instituta, aliave sustentanda: vitae cura suscepta, neque sibi ( quomodo dixi, ) neque aliis.propinquis inutilis fuerit. Quae ut muliebris sexus subeat, non fere idoneus est. CONSTIT. XXIV. NE TILII NATURALES CUM ADOPTIVIS MATRI- MONIUM CONTRAHANT. 2 Idem Imperator eidem Styliano. :i, dum prisca tempora laudibus celebrant, prima illis in E ordinandis constituendisque rebus tribuere volunt. Atque illa in plerisque recentiora vincere, scio quidem & ego:_verun- tamen in nonnullis vinci etiam video. Et cum non pauca lint, in quibus ärecentioribus temporibus illa superentur, tum vero maxime in adoptionibus id fieri conspicitur : quas illa adoptiones nenti-' quam decenti cum ritu & ornatu faciebant , dum citra 3 divinum sacrificium divinosque cantus faciebant: & qui adoptari vellent, jd illis simpliciter fieri Lex permittebat. Unde usu veniebat persaepe, ut sororis appellatio in uxoris transiret, & qux puella paulo ante filia dicta eilet , nurus nomine compellaretur; aut filius qrsi esset, pro eo gener agnosceretur : quando videlicet naturalis quemque adoptio in filiorum ordinem colloca rat , matrimoniali commercio inter se jungerentur: ac susque deque isthsc actio haberetur : quod cum sacrum ministerium non intervenisset, nullum inde ad matrimonialem consuetudinem exilieret obstaculum. Csetcrum olim, quum decenti ratione non adoptaretur, quanquam matrimonium infame quiddam complecteretur, non tamen nefarium aliquid continebat. Verum nunc, quum adoptio fecundum ritus tum decoros, tum justos fiat, & per sacrosanctum sacrificium hi in parentum locum , illi vero in filiorum jus subeant, nulla amplius reliqua ratio est, ut filii adoptivi cum naturaliter genitis in matrimonium connectantur. Quocirca etiam statuimus, ut, qui eo modo fratrum nomen subierint, iis nequaquam mutato fraternitatis jure in matrimonium jungi liceat. CONSTIT. XXV. DE EMANCIPATIONE , ET DOTIS RESTITU- TIONE. liem Imperator eidem Styliano. Q Uae I veteribus Imperatoribus de emancipatione constituta sunt. -eximia illa quidem, dignaque, quae ab innovatione libera conserventur, haud scio , quomodo non decentem reverentiam obtinuerint: sed, tametsi non omnino, at certe despici tamen cernantur. Non recte sane. Quod enim statuerunt, servis libertate donatis, non prorsus non auferri munificentiam posse ; sed si quis in unam aliquam vetitarum causarum , qux libertatis dignitatem in servitutis habitum transformare possunt, malo animo commisisse deprehenderetur , uti tum rursus 4 in fervorum locum deduceretur: illos religiose omnes audiunt, Legisque lationem venerantur. Quod vero liberis parentum potestate semel liberatis, libera animi voluntate per omnia plene uti permittunt 5: non visum est audiendum , neque, quasi illi improbanda statuissent, de- I. I. unie. C. fi retior provincia, vel ad eum pertinentes. 2. Abrogatur l. 17. ff. de ritu nupt. (3. Nov. 89. infr. S 4. 1. 2. C. de libertis. (;. Vide tamen l. unie. C. de ingrat. liberis. (6. I. 2. C. de emancipationib. I. z. C. de bon. profeript. I. 17. C. de creto acquiefoendum. Sed manifestum nunc est, nulla id ratione (neque enim Lege noviter lata reprobatum est) auctoritate privatum esse. Quidam saltem judex censuit (& miror , quo pacto censuerit) ne, qui liberi sui juris facti etTent, simpliciter potestatem , quam cepissent, haberent: sed nisi ipsis liberi essent, liberum arbitrium abrogaretur, rursumque patria: potestati subjicerentur. Neque vero ille hoc unum censuit , sed etiam si quis ex femine suo efflorescentem fretum viderit, ac vero hunc mors torvis oculis inspexerit, itaque ad liberorum orbitatem redactus fit: uti ill e pariter cum liberis liberam voluntatem amitteret, neque testamenti Factionem haberet, neque, quae donata a parentibus essent, pro arbitrio administrare permitteretur. Atque hoc quidem ubi nonnullis placuisset, facileque a posterioribus susceptum esset, despecta veteri Legislatione , in hodiernum usque diem in Repudliea valere conspicitur. .Nos itaque pristinam Legum hac de re auctoritatem renovantes, statuimus , ne quis illorum , qui de dotis restitutione disceptant, rejiciatur, inrectaque re inanis dimittitur. At quid ajuritilix ? si filius liberis orbetur, donum, quod illi i patre processerit, an donatorem oportere reverti: quod vero aut a matre, aut ab extraneo quopiam donatum filius habet, non i;em nisi reverti debere id donatores pacto complexi fint. Sed 6 q„a filiis patres inter emancipandum dederunt, apud eos, qui acceperunt , irrevocabiliter permanere , iUosque de illis testari jubent: nisi pacti eujuspiam , quum pater donaret, initi obstaculum subsit Nos itaque in harum sententiam pedibus euntes., scire, omnes jubemus, si filius fui juris factus , nullosque liberos habens testetar: parentes illa duutsxat, qua: ex Lege Falcidia ad ipsos manant, nisi pastum (quo modo supra dictum est) initum lit, percepturos: reliquos vero cognatos , quanquam ab intestato vocarentur * ut qui de restitutione pactum interponere neglexerunt, omnino nihil. Illud porro annotatu dignum, solius 7 virilis personae in potestate esse filium dici. Ureterum , quoniam prteter alios modos hic quo. que fui juris filium esse ostendebat, fi qui ipsum in potestate habebat, (sive is pater , live avus esset) libertate ipsum suo ore donas- set : nos hoc insuper annectimus , ut , si pro suo saltem arbitratu vivere filius videatur, (sive id ejus verbis, cujus sub potestate degit, concessum fuerit, sive verbis quidem concessum non iit, sed consensus tacitus 8 filio vita rationes separarim instituenti non adversatus sit, verum ipsum suo modo seorsum vivere permiserit,) tametsi a conjugii commercio liber sit, jus tamen liberi arbitrii ratum illi & confirmatum sit. Etenim , si fervi semel jugo emisti, dum mali non apparent, iterum illud trahere non coguntur: quomodo indignum non est, filios patria potestate liberatos, denuo sub jugum mittere, ipsosque perpetua libertate, qua, quomodo dixi, servi etiam fruuntur, expertes esse? CONSTIT. XXVI. UT EUNUCHI ADOPTARE POSSINT. 9 Idem Imperator Styliano excellentissimo sacrorum officiorum Magistro. jy^Agnum sane excellensque donum 10 ä Deo creatore ad mortales promnnavit, matrimonium. Non modo enim naturs mortis ingluviei obnoxiae opem fert, humanoque generi perpetuitatem elargitur, id dum ab illa depascitur , non omnino deperire sinens: verum etiam per liberorum procreationem permagna alio- qui hominum vitae praestat. Nam quid ea , quae ex liberis percipitur , voluptate ad oblectandos hominum animos suavius ? aut vero quid in humanae vitae negotiis , cum aliis , tum quae in senectute nobis se offerunt, utilius ? Levari certe senectutis molestias liberorum ministerio' videmus. Verum v quoniam eam utilitatem per matrimonii commercium consequi non omnes valeant, voluit Lex , & reste quidem , in eos , qui id donum a natura non accepissent, sua benignitate beneficium conferre. At id propositum non ita erga omnes servavit, ut omni desectu vacuum beneficium daret. Aliis enim etiam extra matrimonium acquirendi coUationib. (7. 1. 13 .ffi. desuis. I. 5. C. de adoptiern l. 3- C. de emancipationib. (9- Abrogatur §. 9. Infi. de aioptionib. (10. Nov. 22 Nov. 39. in sin pr. (8- Abrogatur in pr. liber« 126c Ut pariter omnibus adoptare liceat I2t 6 liberos potestatem fecit , alios hujus beneficentix exortes reliquit. Quanquam ejus Legis, qux in hoc semel edita esset, ut liberorum orbitate , qui nullos haberent, liberaret, ac sua ope patres, quibus ex matrimonio id esse non contigisset, efficeret, pertinere ad omnes beneficentiam conveniebat. Verum illa id ita aon vult, sed rejecit illos, qui lethalia passi sunt: quorum tamen, quod injuria assessi, generandique facultate privati sint, misereri par erat. Repulsx autem causam hanc ponit , quod dicat: Quos i natura ad generandum non idoneos noverit, hos neque Legem hoc beneficio affecturam. At vero non natura , sed horni- num injuria his generandi vim ademit. Qui homines, si prxter injuriam , quam ab hominibus sustinuerunt, alteram per Leges non subirent, dignum fore Imperatoria nostra Majestas rata statuit, ut, si adoptare vellent, liberam id faciendi potestatem haberent. Existimo enim illic beneficium magis esse necessarium, ubi ejus impensius requiritur utilitas. Eunuchis autem prxcipue liberorum acquisitio , qux per Legem fit, est necessaria , eoque magis, quod una hac ratione, ut patres sint, consequantur: itaque liberorum ministerio ipsis' frui contingat: quo inhumanum esset, si, quod genitalibus privati sint, insuper etiam privarentur. Sed quemadmodum , cui 2 vocis usus ademptus est, qux linguae munia sunt , per manum adimplere ; & qui sermonem labris fundere nequit, per scripturam ad ordinandas res suas procedere non prohibetur z : ita neque qui, quod genitalibus privati sunt, liberos non habent, horum indigentiam alio jnodo compensare vetandum est. CONSTIT. XXVII. UT PARITER OMNIBUS 4 ADOPTARE LICEAT. Idem Imperator eidem Styliano. qux adoptare his, quos diximus, non permittunt, administra-• tionem abrogans , evulgat Legem , qux omnibus, qui adoptarer- velint, sive quispiam viri facultate orbatus sit , live aliquam, necdum matrem Sol viderit, ejus faciendi potestatem facit t non solum autem oh commoditates , quas ex adoptione manare dixi, sed etiam quod inde virginitatis decus cohonestari animadvertam. Si quidem qux conjugali consuetudini virginitatem anteponunt, interimque liberorum desiderio punguntur, quum id extra matrimonii consuetudinem consequi se posse.videbunt, virginitatis honestatem negligere non sustinebunt. Neque porr* verum est , ut quia mulieri liberos in potestate habere permissum non est, idcirco iili adoptare non liceat. Primum enim , quia si quis hoc admittat, non modo mulieres , qux nunquam pepererunt, verum etiam qux matres extiterunt, ab adoptione arcet. Flemina enim (ut lex 10 inquit) habere in potestate no* potest. Deinde qux hoc sanxit Lex, loquitur de illis, qui ä matribus recedentes seorsum suo arbitratu vivere malunt: non item, vero de iis , qui materna imperia libenter tolerant, ipsarumque prxscriptis per omnem vitam parere proposuerunt. Non igitur obedientiam & famulatum voluntarium , quanquam is rarus fit , Lex prohibet: sed illic foemina potestate privatur, ubi voluntatis assensus ad obedientiam non coit. Nam si hoc ita sit, quomodo multx matres jani vidux liberos fecum una viventes & subditos ad extremum usque diem habent, & animam in illorum manibus expirantes , maternx benedictionis suarumqne facultatum illos relinquunt heredes ? Porro & illud etiam Imperatoria nostra Majestas benigne subditis largitur, ut non moi» ab Imperatore (quemadmodum vetustiores 11 Leges prxeepere) sed etiam ä quocunque , cui cujuscnnque loci rectio injuncta erit, qui adoptare volet, id faciendo facultatem accipere possit. {''Um eos, qui sua industria rem aliquam humanx vitx utilem ^ adinvenire student, in commune illam proponere, quam 5 certis hominibus devovere, aliosque ejus expertes relinquere, decentius sit: tum vero longe magis Legum beneficium commune esse convenit. Nam sicut sub Principe , virtiite : sic sub Legibus , quotquot illis paremus atque subditi fumus, illarum beneficio in commune frui debemus. At, quid sibi vult hoc prooemium ? Quod, quum liberorum orbitate infelices liberare infortunio Lex vellet, adoptare, & quod a natura accipi non posset, opinione comparare , jubendo , non erga omnes similiter servarit propositum : atque vires quidem & mulieres , quas natura, postquam 6 matres novisset, ademptione fobolis ad libero' um orbitatem redegisset, adoptandi jure donarit: Eunuchos 7 veru & mulieres , d quarum sinu nondum ullus fcetus effloruisset, beneficio indignos censuerit, tam viliter nescio quomodo ratiocinata. Non enim , quia hoc incommodo , ut natura patres esse nequeant, eunuchi affecti sint, continuo, idem incommodum Lege augeri 8 oportet: sed d diverso ejus rei desectum alio modo compensari non prohibere , longe magis par est: quemadmodum aliis membris, qux ad actiones naturales requiruntur (ut manibus 9 , pedibus) mutilatis, aut fi qua alia parte privati sint homines , illi quocunque possunt modo, mutilationem farcire non prohibentur. Jam vero neque mulieres , quia matres non fuerint, ne adoptent, coerceri, rationi consentaneum est. Qux enim ratio est , ut illis, quod liberis orbatx sint, denuo acquirendorum liberorum jus largi a re : has vero , quod iiliusmodi possessionis prorsus inopes fuerint, per omnem vitam in illa inopia vivere velis? Et certe, si hxc prxeipualiberorum utilitas est , ut parentes in senio sustentent: quo pacto non tam his, quam illis, ex xquo ut beneficii participes essent, concedere aequum fuit? Sic enim , quibus tenues arctxque facultates sunt, filiorum ope L auxilio levior paupertas esset: qux vero illas omni rerum copia affluentes habent, & his adoptio conduceret. Nam qui in filii locum assumptus esset, is & inserviens matri , & pro illa, qux par est , filium facere sedulo exequens, quum bona illius, ita ut in suo statu manerent, administraret: tum cum matre curarum onus partitus, utilia tranquillius lxtiusque viveret , efficeret. Nostra itaq ue Imperatoria Majestas, iis Legibu s, (1. d. §. 9. In(l. de adoptionib. (2. i. 10. C. qui testam, facere. (3. Fac. I. 10. st', d. t. (4. Abrogatur §. io. Inst. I. C. de adoption. (;. Adde Nov. Justin, ho. c. 1. in sin. (6. d. I. C. de adoptionib. (7. v. Nov. Tom. II. CONSTIT. XXVIII. * QUO TEMPORE 12, ET A QUIBUS RERUM SUA- B.UM ADMINISTRATIO ADULTIS CONCEDI DEBEAT. Idem Imp. Styliano excellentijs. sacrorum Officiorum Magistro. QUandoquidem hoc etiam Legislatoribus reste placuit, ut 13 v< - minoribus curatores prxficerer.tur , qui parentum de illi) curam supplentes, & xtatis imbecillitatem curx haberent, & bona convenienti solicitudine illxsa conservarent : quod Legislationi recte se habenti deest, ex nobis addendum putavimus, At quis ille defectus est ? Quod ä solo Imperatore, jussis recedere curatoribus, rerum adminiftrationem tradi minoribus: idque,-quum jam prxfinitx xtatis modum attigerint, (quem maribus vigesimus, foeminis vero decimus octavus annus tribuit) & tanquam ad hanc xtatem , qua sapere recteque atque utiliter res suas administrare possunt, jam pervenerint, in plenam rerum luarmn potestatem collocari velit. Verum quoniam, ut sapiant, omnibus non eadem xtate contingit, non ita simpliciter statui, neque ex sola xtate ad rerum suarum gubernationem pariter omnes produci oportebat; sederat, quam xtatem cujus- que eorum , qui rerum suarum adminiftrationem suscepturi essent, status requireret, inspiciendum. Quid enim? an quutn hic, postquam eam xtatem egressus sit, nondum autem fatis kapere emperit, administratione dignus judicatus fuerit, ille , quanquam etiamnum infra eam xtatem sit, prudentia tamen non destituatur , ut recte res suas administrandas suscipere non possit , ab administratione arcendus erit? Quando igitur non minus animo, quam corpore inter sese homines differunt, & alii etiam ante legitimum tempus rationem bene constitutam habent : aliis vero etiam id supergressis mens nondum stabilita est: quod Lex hxc ita vellet , ut defectuosa eadem eifet, factum est. Quin & alia hujus Legislationis incommoda sunt. A» primum quidem , quod difficile , imo vero prorsus impossibile sit , ut ad omnes Legislatoris voluntas pertingat. Quomodo namque , qui longis terrx marisque distinentur inter- 26. supr. (8- Nov. 40. infr. (9. d. Nov. 26 .snpr. I. 10.st’, qui testam, fac. (10. I. ;. C. §. io. Inst. de adopt. (n. d. §. IO. (12. /. 2. C. de his qui veniam alatis, (iz. Inst. de curatorib. L 111 valli* , Z 67 Imp. l eonis Conflit. XXVITs. XXIX. XXX. XXXI. ,26z rallis (ut interim alias vit 4. /. 17. §. s. C. de sacros, eccles. d. 1. 23. C. de testam, (z. Abrogatur d. 1. 23. (9.. tit. C. de sententiis ex periculo recitand. 10. Lib. 50, D, s. Lib. 10. C. 31. Nov. Z8. Kamm 1279 Imp. Leonis Constit XLVI. usque LI. harum non modo non ratio habeatur , sed etiam e Legum corpore exempte rejiciantur. Hxc idcirco dicimus, quod inter veteres de Decurionibus & Curiis latas leges quadam gravia u-to- lerabiliaque Decurionibus quapiam munera injunxerint: Curas autem privilegium , ut quosdam Magistratus constituerent, suaque auctoritate civitates gubernarent, praebuerint. Quae nunc, eo quod res civiles in alium statum transformate sint, omnia- que ab una Imperatoriae Majestatis folicitudine atque adminiftra- tione pendeant, tanquam incassum circa legale solum oberrent, nostro decreto illinc submoventur. 1280 A CONSTIT. XLVII. * ABROGATIO LEGIS i , QUiE SENATUI PRstSTORES , DECURIONIBUS VERO FRIEFECTOS CONSTITUERE CONCEDEBAT. Idem Imperator eiicm Styliano. Q Uod alius olim Reipublieae status esset, rerum ordefsimiliter alius erat. Quum enim cuncta in Principis deliberationem non caderent. sed nonnulla essent, de quibus dispicere, & jubere Senatus officium esset, ea ab illo etiam proferebantur. Prx- tores itaque tres 1 numero in Urbe rebus administrandis ab eo praeficiebantur , ‘isque actus sanctione Legis procedebat. Neque vero id in Urbe solum, sed in aliis etiam civitatibus a Decurionibus , ut vocabantur, Prxfecti quidam (non tamen quales hodie militaris Prosectura novit, sed excellentiores quidam , quique aliam curam demandatam haberent) praeficiebantur. Quum igitur aliter sesc tunc res haberent, communis usus illam Legem requirebat. Nunc autem, quum omnia a Principali cura pendeant, Deoque opitulante ipsius Providentia discutiantur & dijudicentur : ac vero illa Lex nullum de se usum praebeat, cum aliis, quae de Republica ejectae sunt, hanc etiam ejiciendam esse statuimus. Quemadmodum enim Legibus nondum enatis nascendi causam rerum usus praestat: fic quando Lex rerum utilitati non subservit, eam abolendam esse sequitur. CONSTIT. XL VIII. * NE MULIERES IN CONTRACTIBUS TESTIMONIUM PRAEBEANT. Idem Imperator eidem Styliano. TJAud scio quomodo, re non exactiore judicio difquisita , mulie- ^ ribus ad dicendum testimonium procedendi Facultatem dederint veteres. 3 Illud saltem vulgo notum , volutandum animo fuerat, crebrum nempe in virorum oculos occursum mulieri dehonestamen- to esse : pudicam vero & honestam ejusdem rei fugam efficere. Qua ratione igitur illas ad testimonium assumi permiserint, (unde fit persaepe , ut in magnis hominum turbis conversentur, irreveren- tiusque, quam mulierum sermo ferat, lingua utantur), hoc, quemadmodum dixi, mihi dubitare subiit. Quorsum enim hisce visum est, ut in negotia publica mulierum prodiret testimonium , quibus juxta atque viris testari permiserunt, quemadmodum Scythicas mulieres cum maritis ad bella coarmari audimus? Et sane, quomodo prxter absurditatem ingentem , hoc naturae etiam finium , quibus virilis mutiebrisque sexus disterminati sunt, tum confusionem , tum eversionem non continet? Quomodo item mulieribus (quas etiam domi observanter, nequaquam autem dissolute atque indulgenter, conveniri oportet) debitam non produnt & verecundiam & honestatem ? Si quidem ad ferendum testi monium progressio , quum (eo quod multorum illae hominum commiscentur conventibus , negotiisque implicantur civilibus) ad liberius loquendum , quam mulieribus decorum sit, fenestram aperiat: muliebris sexus submissos morem pudoremque adimit, atque ipsas ad invere- cundiam & procacitatem exercet i jam vero res illa contumeliam aliquo modo etiam viris ad Fert. Quid enim hoc aliud nisi contumelia, & ea quidem gravissima erit, fi, quarum rerum tractatio virorum maxime propria est, ad illas sexus etiam foemineus procederet ? Quapropter non minus consuetudinem , quam Legis erratum Majestas nostra corrigens , iOis ad testandum praecludit aditum , as proposita sententia sua decernit, Legeque prohibet, ue quo modo mulieres ad contractuum testimonia accedant. In rebus autem peculiariter ad ipsas pertinentibus , quibus interesse viris fas non est (de partu 4 loquor , & si cui rei alii sola mulier adhibetur) sua peculiaria virisque occulta testantor. CONSTIT. XLIX. * NE SERVI AD DICENDUM TESTIMONIUM ADMITTANTUR. ; Idem Imperator eidem Styliano. T'Estimonium cum magni momenti , necessariaque ad tuenda communis vite negotia res sit, non a quibuslibet, sed ab iis , qui extra ignominiam vivunt, ferri »quum est. Recte ergo exquifita ratione de hoc disceptant Leges, & non simpliciter ad dicendum testimonium cuique aditum pnebent. Verumtamen quia nonnulte Leges servilis conditionis hominibus in quibusdam 6 rebus testari concesserunt: visum nobis est, hoc nota inducendum esse, ut, qui libera vite participes non sunt, in universum ad testandum non admittantur, Lexque Novellarum 7 Constitutionum obtineat, & de quocunque simpliciter testimonio statuat , idque in quacunque re , sive testamenta , live aliam human» vitx actionem testimonium complectatur. Si enim illis, qui cum liber» vite sint, vitam ingenue , eaque libertate, qunn »acti sunt, digne non degunt , neque, quantum fieri potest, animi magnitudinem d servitute liberam conservant, sed in illi, citarum actionum servitutem siibigiintii", testimonium dicerex non licet : neque his , quorum vitam non esse liberam constat , ferre testimonium concedetur. Nam tametsi alius hi? servitutis modus lit, attamen ea servitus est , quam libertatis dignitate participem esse indignum sit. (l Abrogatur /. 1. C. de offic. pratorum. (2. d. I. 2. (3. I. 18..//'- de teflib. I. 20. §. 6. jf. qui teflam. fac. pojs. (4. v. tit. js. de inspiciendo ventre. (5. Nov. Juft. 90. c. 6. abrogatur l. y.js, de testib. (6 .d.l.p. CONSTIT. L. UT 8 DONATIONES , QUssi IN LITERAS RELATdJ NON SUNT, AD QUINGENTOS USQUE AUREOS VALEANT. Idem Imperator eidem Styliano. Q Uandoquidem multi alias gratias relaturi, alias benigno dunta- -xat proposito moti, dona in nonnullos conferunt: & de hoe capite distincte tradendum esse visum est, quales donationes non everti, qualesque contra irritas esse oporteat. Atque veteres 9 quidem hac de re tractantes pronunciarunt, illam donationem concidere, ne firma sit, qux quingentorum aureorum summam exsuperat, nisi in acta publica relata sit: quanquam etiam donata- rius donationis certam probationem propria donatoris manu privatim scriptam abstulerit. At nescio, quid sibi illi superflua hac subtilitate velint. Quando enim donatio scripto comprehensa, eique justum testimonium adhibitum esset, quorsum amplius accurate finire oportebat ? Nobis itaque exacta hac definitione, quam neque de donationibus dictam esse omnino scimus , per sanctionem consopita , iliud proponere visum est, ut,ß donatio, qu» quingentos aureos excedit, in literas relata sit, rata permaneat: qux vero scripto comprehensa non est, pro eo modo, qui quingentos aureos excedit, irrita sit: tametsi donatarius praesentibus testibus rem donatam adeptus sit. Etenim donatio, cujus sstimatio quingentos aureos non superat, etsi conscripta non sit, dummodo tribus testibus confirmetur, rata judicatur. Ad hanc ergo formam examinate donationes aut valeant , aut irrite sint. CONSTIT. LI. * DE INVENTO THESAURO , CUJUS ESSE DEBEAT. IO Idem Imperator eidem Styliano. TlOnumsane atque salutare esset, si divinis salutiferisque morem gereremus Legibus. Minime enim tum humanis indigeremus, (7. d. Nov. 90. c. 6. . (8. 1. 36. in sin. C. §. 2. Inst. de donation. (9. I. 2;. I. 34- C. d. t. (10. §. 39. Inst. de rer. divis. I. 31. §. I. ff. deadquir. rer. dom. I. 3. §. 10. Js. de jure fisci, i. unie. C. de thesauris. a« eis I fivei loci > Cate rare: ietini rerum c bet Jlw illarum. i28i Ut tam veterum Principum , quam recentiorum numismata, &c. 1282 illarumque iuce tutam viam commonstrante , humano ex Legibus auxilio nobis non esset opus. Verum quoniam ccsno atoue luto amnes emergere, divinisque prsceptis in coelum tollentibus elevari difficile est: humano generi salutem etiam humana prudentia per Leges suas adinvenit. Quapropter etiam nunc , quum , quan- q-rm Dominus & Servator noster milericordes esse , eorumque , qui inopia premuntur , illos, qui ipfius donis fruentesin affluenti rerum copia vivunt, augustiis succurrere jusserit: nonnulli tamen :ta in Dominum ingrati, ergaque communem hominum cognationem commiserationis expertes sunt, ut non modo non benignam manum egentibus pr»beant, verum etiam tanquam Solis quoque radiis tetricos thesauros suos aspicere invideant, in terram illos defodiant: de inhumano hoc invento in medium Legem prodire oportuit. Que quidem lex, cum olim lata fuerit, victa autem post,nodum a cupiditate , qua: multas egregias res labefactat, abeademque suo vigore privata fit: nunc ab Imperatoria nostra Majestate in integrum restituitur. Jubebat autem illa t, ut, 'qui in defossum thesaurum incidisset, si p.'St.lium , iu quo inventus esset, ad Principem pertineret, alioquive publicum esset, illum ex Equo cum fisco partiretur : si vero locus, unde thesaurus in lucem prodiisset, neque ad Principem pertineret, neque publicus, sed alterius cujuspiam esset, is »qualibus partibus inter inventorem prxdiique dominum divideretur: denique , si inventoris pr*- dium esset, ipsi res inventa universa cederet. Atque hsc quidem Lex illa sanciit. Verum perversa cupiditas , haud scio, quomodo illa circumscripta , iniquoque lucro fisco donato , illi in hunc usque diem inventum thesaurum attribuit, Legemque otiosam reddidit. At, quid hinc contingit? Qui alicubi reconditos latete thesauros sciunt, dum alios laboribus suis gavisuros , se autem Frustra illos subituros , quin & interdum acerbis examinationibus subjiciendos considerant, iilos investigare negligunt : itaque in perpetuum recondita manent & pereunt, qu» in lucem producta magnam hominibus erant utilitatem allatura. Jubemus ergo, uti deinceps secundum veteris Legis aequitatem judicetur : &, quando thesaurus aliquis inventus fuerit, si locus, ubi inventus est , in publicis Imperatoriisve fundis iit, inventor illum cum fisco partiatur : fi vero alterius cujuspiam sit, simili modo ipsum & inventor, & loci , in quo thesaurus inventus est, dominus , inter se dividant. C»terum si improbus esse, neque quidquid repererit, confiteri inventor omne velit, sed dolo mendaciisque ex re reperta nonnulla detineat: in vanum tunc ille laborari t-, & tanquam malitiosus rerumque alienarum occultator & fur, nihil omnino accipiat, ac beneficium loci domino soli cedat. CONSTIT. LII. * UT TAM VETERUM r PRINCIPUM , QUAM recentiorum »urnis,nata , modo justi ponderis , probaque materis sint, valeant. Z Idem Imperator eidem Styliano. CI pecuniarum nervi sufficiens & copiosa illarum materia est, o Remque publicam pecuniarum vis stabilit; recte profecto vete res defectum, velut morbum quendam ac tabem , inde profligarunt, dum omne genus numismatis , etsi ad veteres & priscos Principes referretur, similiter valere voluerunt. 4 Verum egregium hoc institutum , haud scio , qira de causa posteriores Principes in eadem Forma onfistere non permiserint, ac , tanquam subditorum opulenti»inviderent, qu» numismata superiorum Princi- pum effigiem ferrent, iis publico usu interdixerint: sua vero sola in communi commercio esse voluerint. N» illi, quantum hinc in communibus negotiis novitatis, quantum item detrimenti , quod cum ad omnes , tum prxeipue ad pauperiores , potiusque auxilio & defensione indigentes pertineat, exilieret , intelligere n/due- runt. Certe itierc-itonirn vulgus^ alio.jui manibus victum Quaeritant, & demum univerla rusticorum natio, dum antiquata ea , qua hactenus tili 1 unt, pecunia , alio modo res ne, ess.inas si . i parare non possunt, in perquam angustas adiguntur angustias. (1. d. I. 3. §. 10 jF. Je jure fisci, d. §. 39. I»fi- itrer. divis. (». /. C. de veteris r.umism. potefl. (3. Vide tamen Nov 2 Ji- ttpbori Phoca c. I. infr. (4. d. I. X. (;» Adde Edici. Jufl. 11. c, 3. T O M II. Eapropter nos novo recentiorum placito non acquiescentes, veterum autem providentiam sequentes, sancimus, ut secundum benignum illorum Reique public» commodiifimum judicium , numismatis omne genus (quod quidem formam materiamque non' adulteratam 5 & plenum pondus habeat) sive vetustioris cujuspiam Principis, sive recentioris fit, »qualiter & »stimetur, &ir. Re- pnblica tractetur. Poena vero eorum, qui rebelli animo decretum hoc contemnent, fuerit, ut flagris csdantur , L cute tenus tondeantur, infuperque libras auri tres dependant. CONSTIT. Lin. * UT CUIQUE TAM INTRA CIVITATES , QUAM EXTRA , MORTUOS SEPELIRE LICEAT. 6 Idem Imp. eidem Styliano. jyjKa quidem sententia, Leges civiles non ea medo, qu» commu- _ ni subditorum vit» prolint, praescribere : verum de iis etiam , qui jam vitam finierunt, human» commiserationi convenienti* decernere decet. Qu» autem defunctorum corpora ignominia contumelisque exponant, ac per qu* communi hominum natur* dedecus atque turpitudo concilietur, nequaquam in Leges sunt includenda. At, quod Lex 7 mortuos non nisi extra civitates humari vult, quomodo id humanam naturam dedecore afficere non est? Et quidem fi hoc pnmpiens , de iis humanis ageret, quibus facilem elationem facultates , quas vivi habuerant, suppeditarent, fortasse Lex aliquam ad id jubendum rationem habuisset. Quan- quani tunc etiam ad amicorum , cognatorum, necessariorumque defuncti commiserationem respicere oportebat. Quorum dolori atque orbitati magnum sane solatium est, li amici sui scpulchrum' amplexari, ae in id lacrymas profundere poflint. Qu» officia extra civitatem sepulto non facile est exsequi. Attamen, si illos solum extra civitatem sepeliri vellet, quibus id ipso mortis die per facultates facile eilet , ad eam inclementiam aliquam Lex occasionem haberet. Verum nunc, cum inclementia illa simul ad omnes se extendat, quomodo non manifesta est absurriitas? Quomodo Legem in natur» opprobrium ferri non est evidens ? Qui enim , dura adhuc viverent, inopes & delenierant, quomodo mortui ipso mortis die humabuntur? Quomodo item , cum propter paupertatem sepultura non accelerabitur, multis diebus insepulti, non miserabile simul & horrendum spectaculum jacebunt, tabescen temque hominum naturam dedecorabunt ? Extra h*c autem cum mortui interdum famuli Dei appellentur, propterqueccele- stem gloriam colantur, ipsorum corpora inhumata abjici, quomodo id vero expiationi etiam obnoxium non est? Ne igitur ulto modo inter civiles Leges h»c Lex recenseatur, sancimus: quin potius , ut ä consuetudine recte contemnitur , sic etiam decreta nostro prorsus reprobatur. Quicunque autem Jive extra muros sive intra civitatem sepelire mortuos volet, perficiend» voluntatis facultatem habeto. CONSTIT. LIV. * Ut DOMINICIS DIEBUS OMNES 8 AB OPERIBUS VACENT. 9 liem Imperator eidem Styliano. pR»stantiffimum illorum est studium, qui se edendis , qu» communi vit» utilia sint, pneceptis dedunt; dignique sunt, eu, quod ad subditorum utilitatem omnes suas curas intendunt, quorum pius in Rempublicam amor laudibus celebretur , ac pr*cepta san ' e observentur. Interim vero milito aequius fuerit , illi; potius istiufmodi reverentiam attribuere , quos majores pro humani generis salute, tanquam universi terrarum orbis Legislatores, suscepisse iolieitmlines constat, quasque Leges tulerint, has aliis omnibus anteferre , idqiie n m solum propter id , quod dixi., quod videlicet ad hominum utilitatem, incomparabiliorem susceperint atque (ontulerint curam : sed quod etiam diviin Numinis virtute scripserint sua decreta. Quonia m itaque illorum inter discipulos O Abrogatur /. 3. §. 5. ff. de seful. violae. I. 11. C. de religiös. (7. d. I. 3. §. d. I. 12. (8. Abrogatur l. 3. C. de feriis. (9 v. I. ult. §. i C. i. tit. M m m m procerum Imp Leonis Condit. LIV. usque LVIII. 1284 procerum Legi, qu® Dominic* resurrectionis diem cessatione ab operibus omnes venerari mandat, Legem aliam contradicere conspicitur, qua non omnes simul operari prohibendos, nonnullis- que uti operentur, indulgendum esse censet: (ait I enim : Omnes judices urba-aque plebes & cunilarum artium officia , -venerabili die Solis quiescant: Ruri tamen postti agrorum cultura libere licenter- que inserviant j cujus istius diei dehonestationis nulla ratione nititur causa. Nam , q.uanquam Fructuum conservatio praetendi posse videatur: nullius tamen illa momenti, reque vera futilis est: quum non agricultura diligentia, sed Solis virtus, quando frugum largitori visum fit, fructuum abundantiam suppeditet: ) Quoniam, inquam, istiusmodi Lex in lucem prodiit, quas Domini cultum vilipendat, diversumque ab illis, qui contra omnes adversarios ä Spiritu sancto victoriam obtinuerunt, decretum proscribat: statuimus nos etiam , quod Spiritui sancto , ab ipso- que institutis Apostolis placuit, ut omnes in die sacro, quoque omnibus modis absurdum est etiam minum, si illic piscari volentes prohibeat, injuriarum actioni subjicit: nobis non aequa statuere visa est. Quidquid enim non iniquo titulo , in cujnspiam dominium devenit, live parentum hereditas, laborumque emolumentum , live alio quocunque non illegitimo modo paratum sit: qu® causa est, quamobrem id non ab eo" qui in dominio habet, administretur, & illi non longe potius’ iuam alteri cuipiam utilitatem prsbeat? Non- est igitur Legis’ quae quidem squitatem spectet, ut alios ad utilitatem rei, in quam nihil juris habent, introducat: illos vero, qui aut solutum pretium, aut cognationis jus, aut denique alium aliquem possidenda rei non illegitimum titulum laudant, illa privet. Jam vero quod quum ab illo, tanquam loci illius domino, annuum tributum exii gatur, expellere inde illum , qui proter ipsius voluntatem loci commodis uti velit, non possit: led si hoc Faciat, injuriarum actionibus tentetur : quomodo id, praeterquam quod ini quum est, non omnibus modis absurdum est etiam ? Quid y fi pradii dsminus nostra integritas instaurata est , ä labore vacent: neque agricola , j piscatoria artis non ignarus sit, num ipsi otioso dormiendum eri» nnn it n A. ,, i o m n 1* « «n «1 L/v «ll.Sktfcvx m A14I1A »lrrfrl»oJtnn4lt1S Cl o It« ffl iia awa wn m AA. a1«i ' n.A M A.M* - u — — — 1 . t *1 rt A .neque quiquam alii in illo illicitum opus aggrediantur. Si enim , qui umbram quandam atque figuram observabant, tantopere Sabbati diem venerabantur, ut ab omni prorsus opere abstinerent: quomodo, qui gratia lucem, ipsamque veritatem colunt , hos eum diem, qui ä Domino-honore ditatus est, nosque ab exitii dedecore liberavit, non venerari par est? aut quomodo , cuin ex septem diebus unus in Domini honorem consecratus sit, nos aliorum ad opera usu contentos non esse , neque illum Domino eximium & inviolatum conservare: sed ipsum etiam vulgarem facere, nostrisque operibus applicandum putare., religionis non sst prorsus difloluta. CONSTiT. LV. * U.T JUD 7 EI SECUNDUM CHRISTIANISMI RITUS VIVANT. » Idem Imperator eidem Styliano. riJUi olim sceptris potiti sunt, de Hvbraorum gente (qua quon- dam , quoad divino patrocinio foveretur, inclyta fuit, nunc autem ob contumaciam in Christum & Deum nostrum , in calamitatibus celebris est) diversas 3 promulgarunt Leges, qua de ipsorum vita statu tractantes, jubent, ut4 sacras ipsi Scripturas legant, adde l. 14. (9. d. ti. 13 .in fin, (io. 1 , 15. in sin. ffi. qui potior es, (ll. Adde ■ 2 f-ov. iQi. 103,104. infr, d. tit , 1285 Abrogatio Legis, quas hominem liberum &c. 1286 bus gratiae i eft conftitutum«, Et quamquam tum veteris, tum nov« Grati« tempore iila res vilis habita fit, L nefaria : eo ta men contumaci«, imo vecordiae homines processere, ut neutri Legi aurem praestent morigeram. At contra, alii lucri, alii gulre causa , lumma cum impudentia mandatum contemnunt , in escamque , qua vesci vetitum est, sanguinem convertunt, Perlatum enim ad aures nostras eft, quod intestinis tanquam tunicis illum infarctum , vellit coiiluetum aliquem cibum ventri praebeant. Quod tolerari non debere Imperatoria nostra Majestas rata, neque tam impio soli gulae inhiantium hominum invento , nunc praecepta divina, nunc Eeipublicae nostra; honestatem dedecore affici sustinens, jubet, ne quis id scelus, neque ad suum usum , neque, ut emptores detestando cibo contaminentur, ullo modo exercere audeat. Ac sciat, quicunque dehinc divinum mandatum contemnere, sanguinemque in cibum convertere (sive vendat, sive emat) deprehensus suerit, se bonorum publicationi subjiciendum, & ubi acerbum in modum fiagric caisus, ac cute tenus ftede toniuserit, perpetuo patriae exilio multandum eile. Quo quidem in judicio, neque civitatum Magistratus citra criminationem dimittendos censemus : sed ut & ipsi (neque enim, si illi convenienti alacritate Magistratum gessissent, id scelus praescripto obtemperari , atque a natura mirtilatione abstineri aequum Ct, quamobrem non ita faciant homines : sed tanquam utilitatem quandam , istiusmodi adversus generandi vim intidias reputantes, membra, quae hominis nascendi causam suppeditant , lancinent, & creaturam aliam , quam qualis conditoris sapientiae placuerit, in mundum introducere contendant. Hocigitur cum inultum relinquendum non putemus, Lege in id poenam constituentes , quibus adeo divinam creaturam deformare religio nhn est, eorum audaciam, auxiliante Deo, reprimere conemur. Ac' superiorum quidem Legislatorum decretum 6 eos, qui id auderent, ad eandem mutilationem , quam aliis intulerint, adigit, quodque ipsi in aliis videre desiderarint , id , ut itidem in fe videant, conficit: idque me judice, non ita praeter aequitatem : quanquam non valde decore. Non enim, quia ille creaturam Det quas refingere ausus est, continuo vindicem id imitari, & pariter 7 refingere, aequum est. Veruntamen, quantum ad iitveimim attinet, non valde ^quemadmodum dixi) id alienum est. Ad hoc autem alio etiam modo, qui impium hoc factum auderent, puniebat. Bona namque publicabat, perpetuoque ipsos exilio adjudicabat: & qui injuriam sustinuisset, fi servus eilet, libertate honorabat. 8 Atque Superiorum quidem decretum istiusmodi cominiflum eilet) quod negligenter socordi terque subditis praesue- ] erat. Nos vero de re illa sententiam pronunciantes, natura in- rint,' decem librarum auri multam sustineant CONSTIT. LIX. * ARBOGATIO LEGIS t , QUAE HOMINEM LIBERUM SE VENDERE PEJt- MI TTI r. Idem Imperator eidem Styliano. (~\Uae Lex hominem liberum, qui tam ignavi atque abjecti ani- ^mi est, ut libertatis dignitatem dedecore afficiens, quo exe- crabile pro servitute persolvendi pretii lucrum participet, suam servitutem mercetur , non castigat, neque scelus illud corrigit: profecti! & -‘Ha earum una est , qua: rectum Reipublicae nostra statum dedecent, ac approbatione indignae sunt, neque auctoritatem & efficaciam accipere debent. Illam itaque de eo , qui res suas ita gubernat, latam Legem, qui* dementiam firmam este permittit, neque eversa indigna illa mercatura, hos, qui per insipientiam talia faciunt, competentibus pcenis subjicit, neque Legis propositum scimus servare, neque, quae coiiveoienti Legibus reverentia potiatur, dignam putamus. Si enim , quod pater filiis est, id idem 3 Leges civibus este oportet, ut in hoc unum, quod illis conducat ac salutare fit, colliment: quomodo hanc Legem, quae tantum incommodum atque damnum incumbere iis, qui per dementiam in id se conjecerunt, sinit, Legibus annumerari aquuin est? Hanc itaque nos JEegibus excerptam in exilium mittentes, sancimus: ut , ft quis ita demens sit , ut libertatem servitute commutans se ipsum vendat, ne is contractus validus sit, sed evertatur , & simul ipse libertatis suae proditor, simul is, qui eum ipso id facinus designavit, verberibus castigentur , nihiloque minus vesanis mancipio libeitas in pristino suo statu servetur. iidiatores simili mutilatione viciffim mutilari prohibemus : ali!» autem isti crimini constitutis poenis, C tametsi hic etiam ad cte- mentiorem sententiam respiciamus ) subjacere ipsos non displicet. Sancimus itaque, »e, qui detestande hujus artis artificem ad castrandum advocarit, si in albo Imperatorii famulatus sit, primum albo eximatur; ac deinde decem auri libris in fiscum deferendis multatus , in decennium relegetur. Malee vero istiu* * artis artifex, & ipse primum flagris cuteque tenus tonsione deformetur , & deinde bonis privatus, eodem temporis spatio patria exulet: qui autem injuriam sustinuit, fi servilis conditioni* sit, reliquo vira suae curriculo ab illa liber erit: sin liberae , tanquam ipse, quod injuriam admisit, ejus sibi auctor sit, qned passus esi , suo consensui acceptum feret. 9 Cscterum, si qui exectionem sustinuit, ea illi, (ut saepe fit,) remedium attulerit, nihil neque nobis, neque Legi adversari videtur. Id enim naturam non mutilare , sed illi succurrere eft. CONSTIT. LX. » QUA PQSNA 4 CASTRATORES ; AFFICI DEBEANT. Idem Imperator eidem Styliano. Virtutis ad procreandum i Deo natura inditae exectio non minore cum audacia identidem committitur , quam si apud Deum nulli poenae obnoxia esset, cum tamen vel maxime fit: & quamquam veteribus Legi latoribus cura fuerit, nt id malum ultrice Lege excideretur, quo Respublica ah istiusmodi invento mundi esset : haud scio tamen , quum si cui alii, huic certe (l. Canon. Ayoft. 62. (2. Abrogatur l. 5. §. I. jf. de flatu hom. I. 6. §. 9. ff. de injust. rupt. irrito fullo teftam t. iq.jj'. de panis §. 4. bist. de jure personor. (3. Adde l. 2. st' de legib. (4. Abrogatur Nov. 142. c. 1. (?. Adde l. 27. §. 28- jf- ad leg. Ajuil. I. 3. §. 4. I. 4. §. r. L 6. js. ad leg. Cornei, de sicariis. CONSTIT. LXI. * TRIBUTORUM EXACTORES , 51 PLUS QUAM DEBEANT, EXEGERINT, QUA POENA IO afficiendi sint. Idem Imperator eidem Styliano. QI rectam aequitatis semitam mortales ingredi vellent, sane quam magna hinc communi vira tum beatitudo tum salus accederet. Non enim austeritatem prae fe ferre Legislatoribus opus esset, neque ultrices Leges in periculorum difficultates aliquos conjicerent. Nunc vero quamquam & commoda . & salutaris aequitatis via sit, plerique tamen illam ingredi nolunt: sed tanquam laboriosa atque aspera fit, miseriasque viatoribus adferat , declinant. Suntenim, sunt inquam, quibus pessima quaque placent: quique , ab xquitatisitinere deflectentes, ad iniquitatis viam densis spinis stratam ( qua viatores in perditionis prxeipitia aguntur) alacri avidoque animo fe conferunt. Quorum etiam temerarium impetum veteres castigandum esse putantes, illum Lege, tanquam Freno, inhibere instituerunt. Sed quomodo illi iniquitatem profligare , atque e diverso aequitatem constituere studuerint. * ' * Et quis (quaeso) quae nostra Majestas suscipit, non approbet? Qyod vero in oonnull.s non pro delicti merito poenam statuere, istiusmodi decretum amplecti recusamus. Quando etenim pro commisti ratione reis judicium obvenit, aequum revera decretum eft: quaeque illis irrogatur pcena , justa. At, quando delictum gravius 11, quam oporteat, punitur, non id justitiae, sed potius injustitia: (6. d. Nov. 147. c. 1. (7. F-ic. I. ult. C. deaccusationib, l. ult.C. de calumniat. I. 7. C ad leg. Jul. de vi pubi. I. ult. instn. C. de his , qui latrones. Nov. 93. infr. Nov. Just. 12Z. c. I I. (z. d, Nov. 142. c. 2. (9. Adde Canon. Apost. 21. 22. 23. (10. Abrogatur L unie. C- de fupcrexaclionibus. lib. 10. tit. 20. (x{. Nov. 10J. infr. 1 . 11. pr.jj’. de panis. M m m m 1 «sse, I 2 g 7 Imp. Leonis Conflit LXI. usque LXV. este, censendum est. Quocirca iane, cum superiores Legem i promulgari.it , qua illis, qui colligendis publicis tributis ptafectt sunt (fisu-nrots promiscuum vulgus appellare consuevit) fi supra legitimum modum tributa extendere audeant, graviffimam poenam infligit (morte enim id delictum persequitur) & vero non omnino •merito tantue panne illos subjici nos existimemus , admissionem illi denegamus: contraque statuimus, ut,fi quis in id crimen incidisse deprehendatur , semelque tantum id aufussit, quod amplius exegerit, ejus duplum dependat: sin id facere pergat, in quadruplum ,. quod amplius captum est ,, ad injuria affectum redeat , illeque eum ignominia a concredito sibi officio decedat. Ac sit sine posthac delicti hujus hac poena, neque pecuniaria fraudis reus ile vita periclitatur. _ 1288 CONSTIT. LXII. ' DE PQSNA a EJUS , QUI REM ALIQUAM PUBLICAM vendideb.it. liiern Imperator eitlem Styliano. publicarum injuriarum reos castigari, & hujusmodi pcenis, qua * in illas pronos ad temperantiam adigentes , quam maxime injurias succidant, subjici justum est. At, non idcirco amplius, quam par est, puniri, neque jus, ut fines suos excedat, ipe- cieqne justa vindicta cum injustitia vclut conipiret, cogi convenit. Si enim pro delicti modo, qui deliquit, puniatur, justa ea juris ultio fit: at, fi quam pro eo pccna major infligatur, juris propositum servari non existimo. Eapropter nostra Majestas, postcaquam in iis, qua a Superioribus constituta 3 sunt, abi eos , qui publica rei aliquid divendere ausi lunt , prenis .subjiciunt, non justam sententiam proferri didicit: ut ejus criminis persecutio non amplius hanc vim habeat, decernit. Quomodo enim justum est , ut cuiqaam , quia quiddam , quod detrimentum fisco adferat, vendidit, incurabile damnum , vita nempe privatio dbveniat? Nequaquam itaque delictum illud morte puniri dignum est, neque nos hoc judicio deprehensos feriri finimus. Quicutnque autem publicam rem divendere deprehensus fuerit, ubi quadruplum reddiderit , fatis poenarum fustinuiffe putator. CONSTIT. LXIII. DE PCENA ILLORUM , QUI RES VETITAS AD HO- STES TBANSVEHUNT. 4 hlcm Imperator eidem Styliano. ; & Hoc crimen , cum ex eodem fonte manet, eidemque pce- -•nx. ä Superioribus subjectum sit, insanabili nos castigationi ( quippe, quse mortis poenam contineat,) eximentes, mitiore, quemadmodum & prtedicta, dignamur poena.' A veteribus 5 enim statutum est, ne.ad hostes transportentur, quibus illi instrui fir- mioresque: reddi poffiut, ac sanctionis decretum contemptores de medio tollebat.. Nos vero isti quoque crimini mitiorem pcenam (licet acerbam requirat) affignantes, talia constituimus: sit, fi nanis dominus iit, qui res vetitas ad hostes transvexit, consilium- que suum cum nautis non communicarit, is solus pcenam subeat, & supra universum navis onus., ni ipsuru inopia valde premat, reliquorum bonorum trientem etiam fisco dependat. Si vero soli- naut* (ut multa -Lrr malitiosam suum animum celantibus contingunt) id Facinus ausi sint, ilfe quidem prorsus liber esto , hi vero poenam nun effugiunto :. ac primum quidem flagris caduntor, cuteque" tenus tondentor,, deinde vero,. Ii divites- iint, eorum, qus exportarunt,. quadruplo multantor: fi inopes & pauperes, Ittpra verbera ignoir.iniosamque tonsionem, quod alios in servitutem tradiderint, libertatem»amittunto, Nam qui, quantum in se est., , non modo quamphislmos in servitutem ducunt, sed etiam communi vita: acerbitatem adierunt, tametsi ad servilis vita-conditionem adigantur ,. mediceris tamen hsec atque mitis pcena est. Atque hsc.quidem ,, quand» communi, consensu patratum non est facinus. Si Vero communi consilio & malitia res gesta fuerit, ut iimiil eam perpetrarunt, ita etiam utrisque ad pratstitutum a iiobt* modum castigandis , timui p te nas sustinebunt. ST1T . LXIV ' * DE PCENA EORUM , QUi NAUFRAGIUM SUPPRES- , SF.K1NT. 6 Idem Imperator eidem Styliano. jLlud etiam atque etiam admiror, quomodo qui naufragio ejectas res occultat, tantum delinquere videatur, ut id mortem ipsi inferre debeat. Quod autem , qui illos rebus suis defraudat, quibus aliquis misericordia motus, vel de filo sumptus suppedi- tet, quemque in corde dolorem circumferunt, leniat (cum pra- sertim graves cruciatus in honorum amiffione sustineri consentaneum sit) ille non mediocre flagitinm audeat , id vero fuce clarius est. Atqui quod hos, quos vecors-cupiditas huc impulit, vita privari oporteat, hoc profecto intellectu assequi nequeo. Nam quid tantum ablatum est , ut cum anima conferri possit , qua privari debere ille condemnatur? Peffimus quidem certe est & sacrilegus , qui se istiusinodi lucro mancipiat: ac sane ille (id quod ab aliquibus fit) mortuos spoliat. Veramtarnen id facinus istius- modi non meretur poenam. Pro re enim materiali & fluxa, materias expeitem atque immortalem , animam nempe , capere haud estasquum. Nam si persaepe neque in rebus materialibus muicta illatum damnum longe superat, quo videlicet vetut circuitum aliquem iniquitas excessu non conficiat: quamobrem tam inaquatis poena illos, qui naufragorum res occultant, percellat, ut excelsus , quem ultio ad facinus refert, exprimi verbis nequeat? Jubemus igitur, ut de hoc non amplius ita vindicetur, sed pro re detenta, qui occuluit, quadruplum dependat, eaque poena id delictum defungatur. CONSTIT. LXV. * DE INCANTATORUM PCENA. 7 Idem Imperator eidem Styliano. (~\Ui propter temulentorum incompositum malignumque animum v ''- reprobandum esse vinum, ejusque oblectanientinn aversandum dicit: na ille propter perversum usum, rem per se non perversam suggillat. Ego vero promulgatam a veteribus Legislatoribus Legem g considerans, eam, qute modo incantamentum malum esse rata , id punit, modo vero admittit & approbat, quanqumn id ex utentium proposito malum non fiat, sed sua natura vitiositate, tanquam sterquilinia graveolentia scaturiat: non tamen iiios Legislatores reprehendendos dixerim,, sed nequis Legem (quod merito fiat) vituperet, eam ex Legum quasi fundo toiiendain puto. Vult autem puniri incantationes, eo quod modestia animi sublata, stimulis furoreque 9 amatorio rationem ad insaniam adigant: ac approbat 10 rursum illas , tanquam segetes , & fructus curent, aliaque bona (ut quidem videtur) suppeditent. Atque ita quod tanquam insidiosum puniiflet, idem rursum tanquam beneficium honorat. Atqui nos istiusinodi incantationes perniciosas elfe persuasum habemus : & ut boni qnicquam inde manare credamus, induci non possumus. Ae sane etiam , fi boni quippiam producere illas appareat (quomodo quidem approbanti ipsas Legi videtur) non id bonum esse, sed illecebram atque nassam , qua illectos in malorum omnium extremum, ubi a summo bono excidant, absorbeat, compertum habemus, Notum enim nobis est, illas, ut qui se ipsis dedunt, pra Creatore & Domino infaustis dirisque damoniis adharoant, efficere: & qui illas allectantur, hos per i externarum rerum latam quandam speciem vulnera ia animam i excipere. Quale quiddam inter pugnandum meticulosis frequen- .; ter accidit: qui, dum ictus iu manus excipere nolunt, illis vel ! caput, vel ventrem exponunt. Sane vero , fi quis aliquo modo incantamentis usus esse deprehensus fuerit, sive id restituenda conservandave valetudinis, sive avertenda a rebus frugiferis calamitatis causa Fecerit, is.apofiatarum ptenam subiens, supremum supplicium sustineto. (t. d. I. uv.se. ß. de Jitpefexaäoribi (a.. Abrogatur: L.Z. i. q. C. qua rep venire non pojunt.. (3, ii. L Z: /, 4 - (4: I.4, ff. ad leg. Jul inajeß. I. £ j, C. quae res exportari. i.X i.I. z., (6. Abrogaturi, z. insin.fi. deincendio. I. 3. §. q.fiad leg.Corn. de ficar .. (7; Abrogatur 1. 4. C. de maleficis (fi mathem, (g. d. 1. 4. v. 1 .15. inpr.Jf.de injuriis. (10. i. i. 4, eoN- 1289 De plagio. 1290 CONSTIT. LXVI. DE PLAGIO, i Idem Imperator eidem Styliano. IJT jnstitis libram non plus sequo ad misericordiam inclinare, ita neque nimia auIteritate delinquentibus graviorem, quam peccatum requirat, p cenam imponi, honestum est. Illud enim (intempestiva commilcratio nempe) in illis, quibus decorum excedere religio non est, contemptum, & ad audenda mala fur- ventiorem promptitudinem gignat: & graviore, quam pro merito delictum poena ferire, id vero non justitia ultio, sed sub specie justitia: rem injustam aggredi est. Nam non pro delicti modo delinquentem punire , injuria afficere , nequaquam vero justitiam exercere est. At, quem in finem hoc dictum est? Quod Lex 2 qno nescio modo ( est enim hoc constitutum ) eum, qui alienum servum abduxit, morte puniat. In quo illa poenam ad delictum haud dubie non expendit. Quum enim quod recuperari nequeat, amissum nihil fit, mortis p cenam illi, qui ecepit inferri , irrecuperabilique ita damno subjici, non est sequum. Idcirco itaque ab iis , qui digna morte non commiserunt , tam acerbas poenas exigi, ubi iniquum esse animadver timos, quam Legem consuetudo contempsit (ut que vita plagiarium non privet, sed alio modo puniat) eandem nos etiam legalibus Constitutionibus ejicientes, quod consuetudini placuit, Lege confirmamus: ac jubemus, ut , Ji quis alienum servum abduxisse deprehensus sit, is eundem, ejusdemque pretium, tum etiam qi icquid ex industria ejus ipsi accessit, reddere, L quantum dominus non amisso fervo ejus nomine percipere potuerit, tantundem dependere cogatur: atque ultra haec delinquentibus poena r.on aggravetur. Si quidem ita illi, qui seryum amisit, sufficienter damnum resarcitur , Furique satis magna poena irrogatur: quippe qrium ille servum cum accessione recipiat: & quam utilitatem ex servo non surrepto sensisset, illa non imminuatur, hic vero in duplum servum lurreptum reddere debeat, nihilque ex ipsius servitute lucretur. CONSTIT. LXVII. DE IIS, QUI AD HOSTES TRANSEUNT, SUA- QUE SPONTE REVERTSNTU&. Z Idem Imperator eidem Styliano. Clmul nimia austeritas & severitas, simul immoderata lenitas & clementia, ex sequo ctraque, quod utile est, intervertunt. Etenim & qui supra modum prafractus est, & qui lenitatem gravitate miscere nequit, uterque sive alicui uni, sive familia, sive civitati prasit, quibus prafectus est, cum illorum detrimento res administret. Oportet enim , ut, qui recte profuturus est, quemadmodum temperata faluhriaque loca aequabiliter mixtas habent aeris qualitates: ita & ipse affectionum commistione ad rerum administrandarum utilitatem attemperata, fe moderatum prsbeat, & neque morositate gravis atque intolerabilis sit, neque indecora lenitate despicabilis, & ad gubernandum ineptus fiat. Qn.id autem de aere dicimus, h< c certe & in Legibus servari omnino convenit. Nam oportet Leges, quum revera Rei- publica Principes sint, quam dixi contemperaturam conservare, neque ad severitatem lenitatemve supra modum respicere: siquidem, qui ipsarum rectionem agnoscunt, incolumes futuri erunt. Atque hac quidem respectu prafracta illius Legis, qua adversus eos, qui ad hostes transfugerent, lata est, ä nobis dicuntur. Vult autem illa 4, uti transfuga, si quando pwnitudine ductus, redeundo ad suos commissum delictum obliterare velit, bestiis devorandus objiciatur , aut in furcam tollatur. Quod sane mihi Reipublica magnopere nocumento esse, magnamque rationem ad salutem iter monstrantium contrarietatem gignere videtur. Necessitatem enim transfugis inducit, ne unquam recordentur suorum , neque revertendi in patriam concipiant desiderium. Nullus eft enim omnium, qui, quum fe istiusmodi pcena excipiendum sciat, inter hostes vivere , quam tam acerbam in patria mortem subire, non malit. Q uapropter rigidam ha nc (1. Abrogatur /. 7. C. ad leg. Fab. de plag. (i. d. I. 7. (3. Abrogatur l. 3. §. 10. fi'. de re milit. (4. d. I. 3. tz. 10. (5. Fac. d. L 3. §. 9. (si. v. Nov. 121. e. 6. (7. Eae. I. 96. §. 3./• 107.F! * Itgat,. I- severitatem, ut ne iniquitatem dicam (nam eum , qui deliquit, deindeque suapte sponte ad medendum delicto resipiscit, tana acerbe puniri, quomodo non eft iniquum ? ) ex justissimis legibus profligamus, ac jubemus, ut, Ji quis transfuga in patriam recurrat, quum semel duntaxat transfugerit, veniam consequatur : si iterum 5 id fecerit, in triennalem servitutem divendatur: fi vero tertio transfugerit: reversus in perpetuam ac sternam servitutem addicatur. Tam incerti enim consilii homo , tamque inconstans, qui libertate fruatur, indignus est. Cate- cum si transfuga non ultro redierit, sed ab aliis coniprehenlus in patriam retractus sit, morte tum illum, tanquam hostem puniri, neque injustum, neque crudele fuerit: praesertim vero, si ante civili sanguine manus contaminaverit. __ CONSTIT. LXVIII. UT MONACHI ET CLERICI TUTORES ESSE poffint: sed ab administratione ac pupillorum rectione arceantur. Idem Imperator eidem Styliano. XfEteribus quidem Legislatoribus 6 (quum ut simile veri est, v uniformis & simplex tunc temporis tutela esset, iique soli, qui pupillorum tuitionem susciperent, tutorum nomine conserentur) edicere visum est, ne Monachi, aut quoscunqne sacer ordo devinctos habet, tutorum officio fungantur. Et certe quidem id recte edixere, intellexerunt enim , qui divino Ministerio consecrati sunt, hos ab externarum reruin occupationibus & molestiis liberos esse oportere. Quantum autem alendorum alioqui- que regendorum puerorum cura hominum animos distrahat, ut- que Deum debite colere non possint, impediat, nemo ignorat. Cum itaque non exigua difficultas isti rei insit, ac prscipue propter temporis diuturnitatem (tota enim plerumque vita tutores laboriosis istis curis irretiti tenentur) recte (quomodo dixi) istud illi decretum promulgarunt. Verum quoniam posteriores- illis duntaxat, qui tutelam administrarent, tutorum appellationem non servarunt: sed hos etiam, quibus testatores, bona illorum existimatione moti, testamentarias de rebus Inis proscriptiones 7 committunt, ac post mortem earum exeeutionem concredunt, tutores vocare coeperunt: ac vero inde dubitatio ex- titit, an Monachi, quique sacrum ordinem subierunt, quod dictum decretum id non admittere videatur , hanc demandatam curam suscipere poffint: nos discrimine adhibito sancimus, ut ab illa tutela, ad quam vetera tempora respicientia, promulgandi decreti, quod dictis personis ad illam aditum procluderet, occasionem prabuere, penitus illi arceantur, natam autem post— modum tutela speciem subire ipsis licitum sit. Hujus namque muneris non ita graves cura: sunt, ut a divino Ministerio aliquem abstrahant, sibiqne totum a.lstringant. Tum alioqui quanto hi illis, qui profanis rebus impure inhärent , ac in terrenis sordibus volutantur, cautius diviniusque vivunt: tanto melius cautiulque defunctorum proscripta expedienda este spes est. CONSTIT. LXIX. * CLC 08 SECRETO 8 TESTAMENTUM FACERE POSSE. Idem Imperator eidem Styliano. (TUandoquidem de eo, quomodo cocos testari oporteat, du ! 'i- V '^-tatur, caqne dubitatio ex locis legalibus (quod ea de re Leges inter fe diversa statuant) & ex ea, qua nunc obtinet,, consuetudine exiftit: neque hoc altius expendere atque repurgare inconveniens, aut alienum putavi. Etenim alia Lex 9 prohibet, ne cocus arcano motio testamentum condat: & ne aliter id vim habeat, statuit, quam si testes,- qua constituta lunt, A coci ore proeeffisse , suisque auribus insonuisse, asserant: atque per solum tabularium illorum fidem communiri non vult. Alia 10 autem latam quandam ad arcanum testandi modum mulieriinis ,, & illitcratis hominibus viam aperit, dum nullam aliam observationem prascribit, quam ut, si testator literarum non »mniiio. ignarus sit, lua subscriptione testamentum corroborare debeat;. I. ii. §. 4. fi’. de annuis legat. I. 9. jf,- de aliment. L. ig. §. 1. 0. det episcopis. (z. Mutat. /. 8. C, qui testamenta. (9. d.l. 8> (10. Nov.xiq,- c. A- M-ra m m 3 , fi a L29k Imp. Leonis Conflit. LXTX. usque LXXIV. i vero id prostare non possit, pro se alium ad subscribendum assumat. Atque sic quidem ex Legibus itt* inter se res dissideant. Quomodo enim, si mulieres rudesque literarum, quam pauciffi- jjiis voluntatis suffi consciis, testamenta condent, quum fides in solo tabulario fluctuet, non ex eadem causa caecus liberam testamenti factionem habeat? Jam vero L consuetudo, non solum autem alterius Legis ratio , cum Lege pugnat. Etenim placet huic, ne mulierum, & imperitorum literarum , caecorumve testamenta arcane facta vigore priventur. Quod cum ita fit, nos quoque, ut secreto confecta testamenta , fivecfficorum, sive aliorum quorumvis sint, auctoritatem obtineant, sancimus: illud- que insuper statuendo addimus, ut, antequam testes jurent, subscriptiones eorum, qui testamenta conscripserunt, in medium proponantur, qua sanent, quod revera illa scripserint, quffi ipsa testatoris lingua dictante audiverunt. Et si quidem falsum commissum esse postmodum probetur, ipsos, si divites sint, bonorum ademptio: sin pauperes, vehementia verbera & exilium in delicti poenam maneant. Quibus hoc insuper annectimus, ut si quando ad fui confirmationem (quod frequenter incidit) juramentis testamento opus fit: ipsi etiam, qui testamentum conscripserunt , una curn juraturis testibus rei fidem & veritatem corroborent. 1292 LXXII. CONSTITUTA POENA CONSTIT. LXX. DE GRASSATIONIBUS. Idem Imperator tidem Styliana. /~)Uos communio in unam aliquam eandem que conditionem con- '■C. jungit, inter hos communes etiam animos esse ubique videas. Ita in negotiationibus socii 1 lucrum damnumque »qualiter inter se partiuntur: ita itinerum comites, quum fortuito in rem aliquam incidunt 2, tametsi siepe uno illam momento pariter non confpiciant, ejus tamen inter se jus communicant. Ita vero & commilitiones, licet omnes non pari studio & impetu in hostem ferantur, attamen victoriae palmam ex ffiquo auferunt. Quapropter etiam , ut qui malitioso consensu coitione Facta , rem aliquam , in quam a Lege poma constituta est, incocptant (utpote si 3 raptus committatur, vel parricidium 4, alteriuive cujufpiam Cffides perpetretur) quamquam non omnes tantundem momenti & operis re peragenda conferant, eandem tamen poenam sustineant: sane quam recte veteri Legislatori placuit. Et nos quoque idcirco, quas de his, qui simul & communiter latrocinandi 5 animo homines invadunt, jam olim sancita sunt, approbantes , statuimus, uti omnes , quotcunque fuerint 6 , eodem supplicio afficiantur: tametsi parem operam rei perpetrand» non omnes adhibuerint. Non enim, fi quis ipse manus inferendae neci non admoverit, continuo insons L ä poena immunis esse poterit. Quid enim si pressis ipse manibus, alterius tamen dextram ad caedem intenderit atque consirmarit? Sane, quod manus homicida, a communi perversitate instigata, rem aggressa sit, constat. Nam nisi aliorum manus huic in subsidium praesto fuissent, non certe ita prompte homicidium perpetrasset. Ac propterea (quemadmodum dictum est) quamquam uno cujufpiam ictu (quod fieri potest) mors illata fuerit, aliorumque manus suppetias non tulerint: ut eandem tamen omnes pcenam sustineant, decernimus. corpus transcriptum non est, Legis auctoritate decorari oportere judicavimus. Statuimus itaque, ut, qui in locis ad sementem excultis novas sedes construere volunt, si loci amplitudo ferat secundum illius placitum a vicini finibus tanto spatio Mitificent' in quantum arcus iterata vice telum ejaculetur: sin tantum spal tium interstitio loci angustia non prsbeat, uno etiam arcus jactu hoc constituatur. Intra dictum autem spatium novam domum extruendi nemini facultas sit. Cujus ratio evidentior est, quam ut exprimi opus sit. Quo enim aedificium propius vicini fruge» ponitur, eo illi etiam noxa propinquior est. CONSTIT.! " “ UT PACTA ETIAM NON VALEANT. Idem Imperator eidem Styliana. I Egali 8 decreto, quod nudum pactum non actionem , sed solum exceptionem parere tradit, nonnullos illudere videmus. Dum enim omne pactum, quod poena stabilitum non est, nudum esse volunt: etiamsi scripto comprehensum sit pactum , etiamsi, qui pactum inierunt, sua manu facrosanct* Crucis 9 nota scriptum iignarint, etiamsi divini Ternionis appellationes adjecta: sint: si tamen pcena constitula non sit, id, ut invalidum, contemnunt a« rejiciunt. Qui sane male sentiunt, tninimeque judicium suum comprobant, ut, qui rebus divinis communes res mortalium ion- ge praeferendas censeant. Quam enim tantam , recto quidem hominum judicio, adjectio pcenffi, pactis auctoritatem, quantam sacrosanctum signum , divinitatisque nomenclatura in iliis conspecta prxbeat? Sancimus igitur, et omne pastura , in quo ex divinis hisce adjumentis idoneum aliquid ad Faciendam fidem insit, quamvis de poena nihil scriptum sit, firmum solidumque robu r habeat. CONSTIT. LXXI DE IIS, QUI IN LOCIS ARABILIBUS, AUT VINEIS IEPIFICATURI SUNT. 7 Idem Imperator eidem Styliana. pRffistantiflimum illud sequiffimumque Patris nostri sempiternae A gloris Principis placitum , quanto videlicet i vicini finibus spatio abstinere debeant, qui in locis , quos hactenus aratrum secarit, inve quibus vine» constiterint, noviter domus ajjignandas muneribus publicis aedificare velint: quoniam ab ipso in Legum (t. §. 1. Inft. de societute. I. 19.jf. pro socio. (2. Adde § 47. Infl. de rer. divis. I. 5. §. 1. jf. pro dereliäo. I. 43. §. 7. 8- 9. f. iie furtis. (3. I. unie. §. 2. C de raptu. (4. /. 2. 1 . 6. 1 . y.jf. ad leg. Fompej. de parricid. (;. Fac. I. 28. §. IO. js. de panis. Nov. 134. c. 13 verj. eos vero, ibi, aut itineribus. (6. v. I. a. $. is. Jf.vi honor, rapt. CONSTIT. LXXIII. * UT NEMO CUM 10 MULIERIBUS IN ECCLESIARUM COENACULIS HABITET. Idem Imperator eidem Styliana. QU* res etiam , antequam jure prohibita esset, detestabiliter committebatur; ac vero post prohibitionem multo detestabilius audetur (quod nempe in Ecclesiarum coenaeulis, qus promiscuum vulgus KurnzntJ.v»a vocare solet, quidam cum mulieribus habitant^ eam neglectim habere »quum non est: neque vero ita a nobis habebitur. Ac fuit bffic quidem res ad sextam usque Synodum, haud scio, qua ratione, impune admissa: in ipsa autem sancta Synodo, ubi penitius excussa esset, Sacerdotibus ita habitantibus, remotionem ä sacro ordine, profanis vero d rerum sacrarum communione separationem induxit. Verum, ut plene ab eo ausu Ecclesias vindicaret, ad id sacerdotale decretum non par fuit. Nam cum ad id usque tempus, quo Pater noster inclytus Princeps sceptra moderatus est, in Republica constitisset, ut Principis decretum atque manus eam insolentiam sacris sdibus expelleret, oportuit. Quod nos qu»m dehinc obtinere velimus, statuimus, at omnino nullus neque Sacerdos, neque profanus, in dictis coena- culis cuin mulieribus habitet: ac , si quis sacram sdein hoc modo sardare deprehendatur, hic illinc ignominiose principali manu exturbetur; qui vero ilii eum locum habitandum prffibuit (sive Sacerdos, sive aliquis alius, qui templum procurat, sit j ipse quoque propter Legis contemptum facrorumque profanationem procuratione periclitetur. CONSTIT. LXXIV. * NE ANTE LEGITIMUM MATRIMONII TEMPUS futuris conjugibus benedicatur. 11 Idem Imperator eidem Styliana. QUoniam in iis, quse ä sacra magnaque sexta Synodo de nuptiis ^ in duodeccntelimo Canone praecipiuntur, quiddam civilis juris placitis contrarium existere videtur (Synodus enim, ne sponsa, vi- (7. v. I. ult.ff. fin. reguttd. (8. /. 7. §. 4 .jf. dc patiis. (9. Fac. I. ult. §. 2. in fin. C. de jure delib. Nov. 90. in fin. prtef. (10. Fac. Nov. 123, c. 29. c. 36. Nov. 133. c. z. 1 . 19. 1 . 44. C. de episcopis. (u. Nov. 109. infr. adde Nov. 89. infr. vente 12 93 _ Ut, qui viginti annorum est;, &c. 1294: vente adhuc sponso, in matrimonium alteri conjungatur, in uns-' versum prohibet, eamque rem pro adulterio habet: Civilis autem Lex i nequaquam talem dissolutionem magnum aliquod esse crimen judicat: sed fi maturius, quam pro connubiali tempore so- lenms nuptialis benedictio celebretur, in solis arrhis, & qnicnuid pcenE nomine promissum Fuerit, dependendis, pcenam circumcludit.; Quoniam itaque ipsum contrarietatis velut vulnus hinc acrior ratio conspicit (quod enim post benedictionem dirimantur, in eo vera sponsaliorum dissolutio statuenda est) sancimus, ne prius benedictiones celebrentur , quam legitimum matrimonii advenerit tempus, quod a in maribus decimum quintum, in suminis decimum tertium expectat annum. Sic enim & benedictio tempestive liet: & desponsatis d se invicem divertentibus, quod perfectum matrimonium dirimant, d civili Lege judicium, quod Ecclesiae placitis non adversetur , obveniet. hominum mores in melius convertendos, communisque vitae uti" litates vel maxime conduceret. Ob id, cum ad difficilem illum Legalium capitum locum substitissemus, ubi ipsis verbis, quasi Legislator in eo quid diceret, occultare voluisset, ita comprehensum est 9, Falsarius in muximo delicio siipplicio-capitali afficitor : cum , quale tandem maximum illud delictum esse Legislator ipse existimarit» non constet, illeque ejus rei intellectum non definitum prseidat: evidenter & definite illam orationem explanare nobis visum Fuit. Sancimus igitur, ut, si istiusinodi quadam falsarius conscripserit, ex quibus is , adversus quem falsum scriptum concinnatum est, mortis poenae subjiciendus sit: ipse falsarius poe* * nae, quam in alium machinari eogitarit, traditus decolletur. CONSTIT. LXXVIII. * NE AMPLIUS SENATUSCONSULTA FIANT, io CONSTIT. LXXV. * UT , QUI VIGINTI 3 ANNORUM EST , HYPO- DIACONUS CBEAKI POSSIT. Idem Imperator Stcphano fanSciffi. Constantinop. Arebiepi- Jcopo , £7 Patriarcha universali. HI sacrorum decretorum Sanctio ad res civiles transiens, in illis siepe plus auctoritatis, quam ipsae civiles , de iisdem rebus tractantes Leges habeant: quanto magis sacra decreta in suis rebus civilibus Legibus praevalebunt? At, quid est, quod dico ? Sexta Synodus vicenarium Hypodiaconum ordinari posse sancit: huic vero civilis 4 Lex contradicens , viginti annis quinque admetiri jubet. Nos itaque, uti suerat» Legem sacer ordo sequatur, convenire rati, ut ad Hvpodiaconatum , qui quidem eo digni sunt, anno aetatis sua vigesimo admittantur, sancimus. CONSTIT. LXXVI. * DE POENA FALSUM TESTIMONIUM DICEN- TIUM SACERDOTUM. liem Imperator eidem Styliano. Q U* praeconibus Dei (sacrosanctis Apostolis nempe) sacrae Sanniones 5, adseribuntur. Sacerdotes falso jurasse deprehensos, sacra dignitate privant. Civilis vero Reipublicx moderatrice* Leges 6, ubi hujus rei constituendo tractatui incumbunt, falsum testimonium bifariam dividunt: &, quod falsum dictum in causa criminali deprehenderint, remotione a sacro ordine puniunt: qui vero in re pecuniaria falsum testimonium dixerint, bos ad tempus relegando, non autem penitus removendo puniunt. Nos igitur jubemus , ut , qui jurati falsum testimonium , sive in causa criminali, sive pecuniaria tulerint, profani illi a Sacerdotio abs- pellantur: at, si ad falsum testimonium jusjurandum non accesserit, qui falsum veritatis specie obtegere conati sunt, in triennium relegentur , (relegandi autem in Monasterium aliquod erunt, ubi illos ad arctiorem vita quandam normam vivere oportebit) delictique convenienti poenitentia facta, in pristinum suum restituantur statum. CONSTIT. L XXVII. 'DE FALSORUMPOOENA. 7 Idem Imperator eidem Styliano. PUm in plerisque aliis, tum pracipue in Legum tractatibus re- prehendenda obscuritas est. Nam ficubi alibi, istic certe distorto intricatoque dicendi genere vacare, recteque informari orationem (ni fallor) oportet: non errim arcana quaedam Sanctiones Legis sunt, ut d multitudinis intellectu remota esse debeant: sed potius, si fieri posset, neminem illas 8 latere, neque virum, neque puerum, neque mulierem, oportebat. Quippe quod id ad fi. I. r. I. i. i. 3. C. de sfonsalib. (a. Nov. Justi». 100. e. 2. (3- Nov. l6.su pr. (4. Noti. 123. c. 13 - (;- Canon. Apojl. 24. (6. Nov. 123. e. 50 . (7. l.i. in fin.ff. /. 1. i. 5. I. 22. in sin. C. ad leg. Cor», de falsis. (g. I. y, C. de legio. (-. d, L 2z, in sit. Idem Imperator eidem Styliano. fAUcmadmodutn & in aliis Legibus , quae ad communem rerum nsum nihil conferrent, fecimus , ut eas tanquam supervacaneas d Legum corpore subduceremus: ita hic quoque facientes, eam 11 legem , qua Senatui ferendarum Legum potestatem facit, d Legum quasi Repnbliea secerni sancimus. Nam , Cum , ex quo Senatoriam administrationem Imperatoria Majestas sibi vindicavit, inutilem illam esse judicari debeat: si cum utilibus conjungeretur, & ineptum & supervacuum esset. CONSTIT. LXXIX. ¥ DE POENA SACERDOTIS, DIACONI, AUT HY- podiaconi, si post assumptum ordinem mulieri in matrimonium jungatur, ia Idem Imperator eidem Styliano. QUasemel Deo dedicata sunt, ea deinceps auferri non oportere, '■L- sancitum est: idque non solum in donariis, verum multo etiam magis in hominibus, qui per sacrum ordinem divina Majestati consecrati sunt, observandum est: tametsi (ut multi sunt hominum lapsus) e statu , in quem, tanquam honeste victuri, allecti erant, peccatum, dominio in ipsos suscepto, exturbet. Non approbantes igitur veteris 13 Legislatoris propositum , qui Sacerdotem , Diaconum aut Hypodiaconum , fi post assumptum ordinem mulieri in matrimonium jungatur, omnino d clericali habitu discedere, atque ad profanam vitam reveni vult: illud decretum irritum facimus, ac vero statuimus, ut ab ordine, quem ante nuptias obtinuerint, solum recedentes , fatis tamen peenarum luere videantur, & nequaquam clericali habitu , alioque Ecclesia Ministerio, cujus quidem usus illicitus non est, judicio priventur. CONSTIT. LXXX. * UT PURPURAS SEGMENTA ET PARTICULAE IN BUBLI CIS MERCIMONIIS SINT. Idem Imperator eidem S yliano. LJAud scio , qua ratione superioris avi Imperatores , cumipfito- tipurpura vestirentur, inducti fuerint, uti, ne 14 qua omni" no purpura particula venundaretur, statuerent, neque cuiquam talem colorem vendere, aut emere permitterent'. Ac sone , Ii integram telam venire illi prohibuissent, aliquam fortasse ejus faciendi , n«n alienam d ratione, occasionem habuisse videri pussentS at, quod segmenta atque frustula , qua utilitatem atque usum neque vendenti, neque ementi inconvenientem prabeanf, in mercimoniis esse prohibuerunt 1; : id vero quam honestam , & quae subditorum invidentia vacet, illorum judicio pratendet causam ? Nam quod aut Imperatoria Majestatis adversetur eminentia, aut eam in communem usum devocet, quid quaso hineexistat? Nos itaque isti decreto non acquiescentes, constituimus, «I purpura (10. Abrogatur tit. C. descnatuscons l. q.js. de legib. (rr. d l. 9.. (12. Abrogatur Nov. Justin. 6. c. J. vtrs.ß autem aliquis presby* .ter. (13. ck. Nov. 6. c. : (I4. I. r. C. queo res venire non poffi. siit. C. de veflib. bolober. iC T £ i. pen. C. d. t, de vestii, bohier . frusta isQ5 Imp. Leonis Conflit. LX XXI. usque LXXXV. I2Q6 frusta atque segmina, quae magnificentia speciem, aliumvenon .prohibitum usum subditis prxbeaut, tam (Uvendi , quam emi possint. Decet enim Imperatoriam Ma-jestatem , cum aliis militis modis subditos beneficiis afficiat, eorundem magnificentiae ne invideat. CONSTIT. LXXXI. * NE EX AURO i ET PRETIOSIS LAPILLIS QUIC- QUAM CONFIERI IN UNIVERSUM NEFAS SIT. Idem Imperator eidem Styliano. TJAnc vero etiam Legem 2, qux mundo muliebri annulisque ex- ■ n ceptis , aliquid aliud ex auro & gemmis oonsiciendi omnem prorsus facultatem adimit, ejusdem eum illa , quie de purpura tractat, esse instituti animadvertentes , in eandem quoque cum illa conditionem reponimus. Non enim simpliciter ex auri materia quicquam in opificium praeberi, sed species operum prohiberi oportebat. Quoniam, ne quod omnino ex auro & gemmis opus confiat, vetare, manifesta id se supra omnes efferendi cupiditas est. Jam vero , quod in quacunque re Legem transgressus esse deprehensus , tam gravem poenam sustinet (centum librarum auri mul- ctam , quodque huic accedit, capitale supplicium dico) ut ea Lex um, summte immanitatis este putetur, qua ratione devitabitur ? Quantam autem aliam ahsurditatem in sacris thesauris aliisque nonnullis rebus effectus poenae designet, non attingo. Nos itaque non simpliciter opus aliquod ex auro & gemmis confici, sed illa opera, qus solis Imperatoribus permittuntur, quorumque usus magnificentia Imperatoris Ma jestatis . ejusque necessitatibus destinatus est, prohibenda judicamus. Quare si quis vel monumentum sacrum , vel aliud quiddam , quod supra privatam dignitatem & honorem non sit, conficere poterit, liberam ejus faciendi voluntatem habeto. CONSTIT. LXXXII. DE TESTAMENTO RESIGNATO. Idem Imperator eidem Styliano. f\Uo fortuito quodam-alu contingunt, eorum permulta nondum Ni. expensa criminis nomine notantur: qux eadem accuratius poft- modum perspecta, ä nota absolvuntur. At, quale est , quod dico? Perfepe non de industria , seu fortuito aut Ferri , aut lapidis jactu aliquis laeditur. Eo necdum discusso , qui jaculatus est , fons judicatur: diligenti autem de eodem examine habito, quare culpetur, nulla justa ratio invenitur. Quamobrem , qua: casu eveniunt, ex circumstantiis magis , quam e rei natura , judicari convenit Verum . qutrsum hxc dicuntur? Quoniam tesramentum postulante necessitate apertum 3, quum interdum deinceps resignatum relinqui contingat, aut ipsum tempus (quod fieri assolet) sigillum consumat, side, quam signatum haberet, destituatur, indeque iucertitudo quxdam istiusmodi testamento insidietur: testamentis alio modo ad fidem confirmatis subvenire visum est , ae jubemus , ut, licet ad fidem faciendam illisJigillum fatuum nonjit , subscriptiones tamen, ut rata maneant, testimonio pricjicnt. Quemadmodum enim testamenta nondum aperta, quanquam (ut fit facile) sigillum illaesum servatum non sit , subscriptiur.es confirmant 4: sic illa etiam , qux poitmodum aperta sunt, aut negli- gentia non obsignata manserunt, aut, quibus diuturnitate temporis sigilla perierunt, ne fide priventur, dummodo ex subscriptionibus fides illis supersit, justum putamus. Illud porro insuper sancimus , ut, ii judicis socordia, ne testamentum denuo obsignaretur, factum sit, ipsi in focordix poenam duodecim librarum multa imponatur. Si CONSTIT LXXXI II. UT AD TRIENTES USURAS PECUNIA LICITE MUTUETUR. Idem Imperator eidem Styliano. I Spiritus Legibus ita se mortale genus regi lineret, ut huma- (1. Abrogatur l. unie, ver fi. nulli. C. nulli licere infrenis. (2. d. t. unie. (3. v. tit. ff. testamenta quemadmod. aper. (4. I. 30. Is. qui testam. facere. L -6. §. 1. C. deusuris. (6. Nov. Justin. 32. e. r. ibi, in nis praeceptis nihil indigeret, id vero & decorum, & saiutare esset: at, quoniam se ad Spiritus sublimitatem elevare, divin*. que Legis vocem amplecti non cujusque est : ac vero, quos huc virtus ducat, numero valde pauci sunt: bene sese adhuc res haberet , si saltem secundum Leges humanas viveretur. Qua vocantur pecunixcreditK usura» , ubique a Spiritus Decreto condemnantur. Id sciens Pater noster, aeternis memoria Princeps, usurarum solutionem Sanctione sua prohibendam putavit. Atque propter paupertatem res illa non in rneiius (quem tamen finem Legislator proposuerat) sed contra in pejus vergit. Qui enim antea usurarum spe ad mutuandam pecuniam prompti fuerant, post latam Legem quod nihil lucri ex mutuo percipere poffint, in eos, qui pecuniis indigent, difficiles atque immites sunt. Quin etiam ad facile jurandum , quodque id fere consequitur, ad jusjurandum abnegandum , id occasionem prxbult. Breviter, propter redundantem in humana vita perversitatem, non modo non profuit Legis virtus, verum etiam obfuit. Quanquam igitur ex fe Legem culpare (quod quidem etiam absit) nequeamus : prupterea tarnest, quod humana natura (quomodo diximus) ad illius sublimitatem non perveniat, egregium illud praescriptum abrogamus: ac in contrarium statui- mus, ut atris alieni nfus ad usuras procedat: idque, quomodo veteribus ; Legislatoribus placuit, ad trientes centesimae nempe, qux 6 quotannis in singulos solidos singulas f(coeratoribus liliquas pariunt. CONSTIT. LXXXIV. UT NEGOTIARI , dJD'FiCAKE , MUNERAQUE ACCIPERE VSBIS MAGISTRATIBF» LICEAT. 7 Idem Imperator eidem Styliano. Q Ux a superioribus 8 de Magistratibus regix Urbis decreta sunt ■ (»e videlicet illi neque mobile aliquid, neque immobile emant, r.e- que a.Uedificandttm accedant , nist Frir.cipis pennis u ; insuper-rere, ne, fi qux Magistratus tempore munificentia accedat , hac ratafiat, extra quam , fi donator finito Mugistrutu scripturas auctoritate iilam confirmet, aut post Magistratum quinque anni elupfisint) hsc, quan- quam hujus contemplatione , ne 9 vis locum inveniat, optima ratione constituta sint: quia tamen alio etiam modo violentia viam praeludere facile est , nobis non videntur elfe necessaria. Quocirca eiiam abrogata illa esse volumus: idque ideo prxfertim , quod, ex quo trznfgrellione iliorum in dies magis aeque magis impunita relicta , poena exerceri desiit, etiam ante nostrum decretum nullam vim habuerint. At, qua de causa illa necessaria non sunt ? Quod cuique tam pauperi, quam diviti (cum iis , qui ad hanc Urbem habitant , compellare Principem , eique supplicare exrcditiffinvjm sit) licear, si quam vim sustineat, ne omnino a violento Magistratu conficiatur, precibus a Principe impetrare : adeo , ut nulla necessitas Iit, ut, quemadmodum in Provinciis omni auxilio vacuis, ita etiam in Urbe, ubi abunde auxilii est , lnec adeo exacte requirantur. Sancimus itaque, ut seiur.Aum prodentem rerum statum tum emere , tum aedificare Magistratus poffint, Sein suscipiendis, qu;e sponte offeruntur , muneribus 10, criminatione vacent, quippe cum , qui vim sustineant, quandocunque tale aliquid incidat, bis supplicando Principi illam effugere integrum sit. De Provinciarum autem Magistratibus illud insuper statuere visum est, ut Prxsectus Magistratus fui tempore neque quicquam emat, neque in suum usnm extruat, neque denique dona libere admittat. Alii vero minores Magistratus, relata ad Prxfestum re , ipsius judicio aut removeantur , aut administrationem expleant. CONSTIT. LXXXV. UT PATRES ir , QUI NUPTIAS NON ITERANT, UNIUS LIBERORUM PORTIONEM CAP. ANT. singulos solidos. (7. Abrogaturi, unie. C. de contraäib. judic. vide tamen Not). Romani senior. c. 1. infr. (z. d. I. unie. 9. v. I. II. C. de bis qua vi. (10. Adde /. 6. §. q.F de offic.firocoij. I. li-ff. de oßc.prßi. (11. Adde Isov. 22. sufr. j 1297 _ De poena Episcoporum, Sacerdotum, & Clericorum, &c. 1298 Idem Imperator eidem Styliano. Q Uoniam maritis cum liberis ab uxoribus relictis, quid de dona- - tione propter nuptias flatui debeat, non pr«scripstmus: illam autem, donante consuetudine, pramorientes uxores capiunt, nihil in hoc nos consuetudinem innovandam putantes, statuimus , ut, quemadmodum h-ctenus comparatum Legibus fuit, mulieribus donatio propter nimias detur : viris autem, si iterum matrimonium contrahant, nihil accipere liceat: sin prius matrimonium venerentur, in Temnneratiunem hujus honorifica: voluntatis, ipsis unius liberorum portio secernatur • idque hac ratione, ut, si illa donationem propter nuptias vel «quet i, vel exsuperet, eo quod aut lucrum, aut /altem nullum damnum sentiatur, hac accepta illi contenti sint: fi vero non exaequet, atque minor sit, neque de suo quicquam dent, neque c diverso ex mulieris bonis quicquam accipiant. CONST1T. LXXXVI. * DE PCENA EPISCOPORUM , SACERDOTUM , ET Clericorum, qui se advocationibus , sponsioni- nibus, redempturis, aliisve similibus dedunt, a Idem Imperator eidem Styliano. Q Ui a divina bonitate ad divinum sacrosanctumque altare delecti - sunt, bos non modo a peccati turpitudine mundos esse, verum etiam ä communis vitae negotiis & molestiis vacare decet. Sicut enim alia incontaminati sacrique cultus monumenta vulgari contrectatione profanari non licet: ad eundem modum neque animata immaculati sacrarii ornamenta communi usu dedecorari, sed in quem ordinem consecrata sunt, in eodem consecrationem puram conservare convenit. Admodum igitur decenter Apostolorum , praeconum Dei, Decretum 3, Episcopos, Sacerdotes, & Clericos, qui se advocationibus, sponsionibus, redempturis, idve genus aliis rebus dedunt, sacro ordine denudat. Qui enim attributam sibi ä sacrosancto Spiritu dignitatem adeo dehonestant, &, quantum in ipsis est, sublimitatem gratis deprimunt, merito, cujus beneficii magnitudinem non sentiunt, eo, ut indigni, privandi judicantur. Veruntamen quia nunc temporis hominum genus, quam ut ad constitutae a divinis istis Legislatoribus vivendi rationis »picem pertingat, imbecillius est: non ipsis (nifallor) displiceat, si, quatenus id delictum omnino venia indignum non est, modicam quandam ipsi veniam impertiam. Certe idciri.o, non quod contrarium (quod absit,- statuere, sed potius, quod sacram Sanctionem sequi, nullasque illis, qui ab illa condemnantur, excusationum tergiversationes relinqui velimus : decernimus, ut, si aut primarii inferioresve Sacerdotes, aut omnino Clericus quispiam, vel prarstando in litibus patrocinio, vel spondendo, vel alio simili modo de sui ordinis dignitate detrahant, excommunicentur, & ad aliquod tempus a celebrandis sacris supersedeant. Atque ubi ita pro delicto dignam poenitentiam egerint, promisse facto, se ab humanorum negotiorum commercio pro viribus deinceps mundos conservaturos, ad sacra tractanda denuo introducantur: & si iterum iisdem rebus fe polluere deprehendantur, omnimodo, ut profani & indigni, ä sacris functionibus abstineant. Sacerdotio succidi, secundum divinum sacrosanctorum Apostolorum 5 Decretum, par est. Verum quoniam id, ipsum etiam praescriptum mitigat, ut qui non desistunt, prenam subdituros addat: statuimus nos quoque, ut, qui alex lusu sacram sortem contaminant, in Monasteria relegentur: (quam tamen relegationem triennale tempus finiat) Öf quando delictum fatis expiatum videbitur in pristinum statum restituantur. At, si rursum in fritillo vane tempus terere instituant, tanquam piaculares ex sacrosancto ecclesiastico statu omnino exturbentur, ab eoque profligentur. CONSTIT. LXXXVII1. * CELEBRIBUS QUIBUSDAM IN ECCLESIA VIRIS FESTI VIES CONSTITUUNTUR. 6 Idem Imperator eidem Styliano. yEncrabili sacrosanctorum Apostolorum Decreto 7 (quod pra- mulgatum est ad gloriam & honorem sacratiflimornm dierum , quibus omnium Domino Feriamur, & illorum , qui herum ipsorum celebrium Legislatorum, aliorumque victoriosorum pugilum , qui morte sua impietatem in fugam verterunt, consecrationem significant) quum hoc, quod conjungatur, dignum fit, ut nempe horum diviniloquorum virorum etiam, qui post illos in Ecclefi* claruerunt, luminariumquc instar Ecclefi« firmamentum rebus gestis atque documentis illustrarunt, memoria solennster celebretur: nos, quod deest , adimplentes, sancimus: Ut horum etiam sacri consecrationis dies convenientibus honoribus colantur, quorum hsesunt nomina : Atbanafius , inclyti ille in principibus Dei Sacerdotibus nominis : Bqfilius , regium illud Ecclefi« decus : Gregorius , cognomine Theologus : Gregarius, dulcis ille & illustris Ecclefi« fons : Joannes , prorsus illud spiritus aureum os: unaque cum jis CyriUus 8 & Epipbanius, qui praclaris facinoribus gioriaque illis pares sunt. CONSTIT. LX XXVII. * DE ECCLESIASTICORUM ALEA 4 LUDENTIUM , POENA. Idem Imperator eidem Styliano. J Amvero, qui sacri ordinis homines aje« vacant, neque hi rem modica aliqua poena dignam audent. Quid ita? Nam, cum tranquilla mente animoque ä contemplandis rebus divinis immoto, quantum human« natur« possibile est, summo isti bono inliaresce- re deberent: e contrario ad juveniles lusus deproperant. Quos etia m (1. v. Nov. 20. supr. (2. Nov. Justin. 1 3. c. 6. I. 17. C. de episcopis. Canon. Apost. 6. 19.80. (3. d Can. 6. 19 80. .. T T (4. I. ult. §. 1. § 3 ibi aut cubicare. C. de episc. aud. Nov. Justin. 123. c. IO. (9. Canon. Apost. 41.42. (6. Adde Nov. Emamtelis Cmnnem c. i. tnfr. (7. Fac. Canon. T 0 m. IL CONSTIT. LXXXIX. * NE MATRIMONIA CITRA 9 SACRAM BENEDICTIO- nem confirmentur. Idem Imperator eidem Styliano. QUemadmodum adoptionem promiscue habitam neglexit vetüstas, quam tametsi sine precibus sacrisque ceremoniis peragi Lege permitteret, non tamen illam se parvi pendere putabat: ita & absolutam matrimonii constitutionem , dum id citra jam receptam benedictionem iniri sineret, neglexisse videtur. Sed veteribus istius voluntatis Fortasse ratio inveniri possit: ä nobis vero, cum divina gratia ad honestius multo sanctiusque vit« institutum jam res comparat« sint, neutrum dictorum negligi convenit. Itaque quemadmodum adhibitis sacris deprecationibus adoptionem perfici praecepimus 10: sic sane etiam sacr« benedictionis 11 testimonio matrimonia confirmari jubemus. Adeo ut, si qui citra hanc matrimonium ineant, id ne ab initio quidem ita dici , neque illos in vita illa consuetudine matrimonii jure rotiri velimus. Nihil enim inter coelibatum & matrimonium , quod reprehendi non debeat; medium invenias. Conjugalis vit« desiderio teneris? Conjugii Leges serves necesse est. Displicent matrimonii molesti« ? Ccelebt vivas, neque matrimonium adulteres , neque falso toclibatus nomine culpam prstexas. CONSTIT. XC. * UT , QUI TERTIUM 12 MATRIMONIUM CON- TRAHUNT , SACRI CANONIS POENAS OBNOXII SINT. Idem Imperator eidem Styliano. (VPortebat nos, cum divina manu formati, menteque ac ratione praditi simus, quorundam brutorum pr«stantiae non cedere. Apost. 7. 3d. 52. 65. 68- 7°- (8.. v./. 3. §. 3. C. desumma Trinitate. (9. Adde Nov. Alexi i Comneni c. 9. insr. (10. Nov. 24. in fr. supr. (11. Nov. 74. fupr. Nov. 98. insr. (12. v. Constantini Forpbyrogenneta Nov. 1. c. s. vers. ut autem. N n na Non 12 gg Imp. Leonis Constit. XC. usque XCIIL t 300 JJon enim illa imbecillitas reprehensione vacat, neque ä justis vituperationibus libera est: sed tanto obnoxior , quantum brutal! aaturx rationabilis prudentia antecellit. Oportebat (inquam) homines, cum in aliis, tum prxcipuein castitate matrimoniali ä brutis non v.inci. Multa autem brutorum animantium genera, conjnge mortuo , perpetuam viduitatem amplectuntur , alteris- que nuptiis priores, velut congesta terra, obtegere nolunt. Verum quoniam hanc imbecillitatem turpem non esse (quanquam turpiffima fit) existimans natura , primo matrimonio contenta »on est , sed nullo pudore tacta ad secundum etiam procedit: quin cum illam hic saltem sistere deberet, non tarnen id facit: &, quanquam per sacram Legem non liceat, ä fecundo matrimonio ad tertium prorumpit: haud dubie constitutam in tertium matrimonium pcsnam, quod non exerceatur, contemptui habens : id- que eo etiam magis , quod civilis i Lex, qua nescio de causa, Spiritus ptsnam constituentis Decreto non consentiat, sed bos a reprehensione porro liberat, qui post alterum matrimoniale consortium a matrimoniis abstinere nolint: idcirco nos , qux Spiritui placent, sequentes, statuimus, a/, qui ad tertium matrimonium pervenerint, pcenx, quam in ipsos sacer Canon promulgavit, «bnoxii sint. utilitas , si alius etiam cxcus sit) neque poenx obnoxio , tametsi non immerito , tamen acerbius , quam par sit ( cum excis nihil miserius fit) inferatur: jubemus, ne xquabiliter, sed diversi, modo pcena procedat: ita ut & maleficus puniatur, &, quilxsus est, utilitatis quiddam sentiat. Hunc autem in modum Legem concipimus: Quicunque amborum oculorum jacturam alicui intulerit, quo sceleris fui notam ferat, ipse 11 no orbator. Et quoniam scelerata manu mutilari ipsum xquum esset, pro manus amissione besse bonorum suorum mulctator: cumque in acerbx vitx confo. lationem, cui eruti sunt oculi, accipito. Atque sie exeus quidem inde , quod ad sustentandam vitam sumptus accipiat, modicam quodpiam calamitatis lenimentum sentito : ille vero in facinori, sui poenam, ut dictum est, tum altero oculo , tum bonis privator, pro manuum mutilatione. Et hunc quidem ad modum fi reo, dives sit, prena procedito. At, si omnino pauper sit-, atque m angustiis vitam agitet, neque quicquam illi, qui ipsius violentia in miserias conjectus est, in compensationem dare peffit: simili, tum calamitatis & socius, & particeps esto, orbatufque utroque lumine cxcus vivito. Si qui vero in scelere malefico opem tulerint , si quidem manus rei admoverint, fimulque oculos effoderint, eundem ad modum & ipsi puniuntor : at si, ne una manus in oculos conjicerent, caverint, aliud autem quodpiam auxilium in facinus contulerint: his ad corporis verberationem , cute tenu» tonsionem, trientisque bonorum mulctam pcena sistitor. Quivero excitatis auctores sunt, prxdictis poenis subduntor. CONSTIT. XCI. * UT CONCUBINAM HABERE NON LICEAT. * /dei» Imperator eidem Styliano. '\JEque minus ea Lex 3 , qux probrose cum concubinis immisceri non erubescentibus id permittendum judicavit, honestatem susque deqne habuit. Ne ergo hoc Legislatoris erratum dedecore nostram Rempublicam afficere sinamus. Itaque Lex illa in xter- num sileto. Ab illa enim non mod» religionis , verum etiam na- turx injuria fecundum divina, Chriftianisque convenientia Prx eepta prohibemur. Et quidem si, cum fontem habeas , sobrie inde haurire divino Prxcepto tnoneare : qua ratione cum puras aquas haurire liceat, lutum tu mavis ? Tum tameth fontem non habeas, rebus tamen vetitis uti non potes. Cxterum vitx confortem invenire difficile non est. CONSTIT. XCIIL * UT, SI SPONSA EX ALIO GRAVIDA DEPREHENDA- TUE, SPONSALIA EESCINDI POSSINT. Idem Imperator eidem Styliano. QUandoquidem veteres , qui de sponsalibus tractarunt, qua ^ nescio modo, ea de re non absolute prxceperunt, sive quod hoc, de quo nunc sancituri sumus, inter causas dissolvendorum sponsaliorum comprehendere noluerint, sive quod tale quiddam, quale imprxsentiarum exortum Legis promulgationem requirit, tum nondum inciderit) nos, quod hac in parte deest , adimplentes , sponsaliorum tractatum ad justam absolutionem deducimus. Vetus autem Constitutio 4 sponsalia dirimit, aliis atque aliis de caulis: ob diversam videlicet de religione opinionem, & fi alter inlanix morbo capiatur, & insuper ub nonnullas alias, atque harum utramlibet utercunque desponsatorum haberet, spenfalia divelli jobet. Quod vero nunc in considerationem nostram venit, live tunc temporis , liti diximus , nondum evenerit, live Legislatores non eventurum arbitrati sint, sive qua alia causa ejus silentio prxtereimdi fuerit, inter dictas causas non commemoratur, Eft autem istiusmodi: s onsaai ,,nandam Furtivis complexibus ab alio elfe gravidatam , eum illa interim sponsalem prx se castimoniam ferret, sponsaliorum tempore oompertixn est. Atque hoc quidem illud est, quod veteribus Legibus comprehensum non est. No, igitur, quod desit, adjicientes, decernimus, ut non r/.odo propter diversitatem religionis, neque propter mentis emotionem, aut alias ob causas : verum etiam propter boo, quo nihil magis matrimonio adversatur , quos sponsaliorum opinio , non veritas copulavit, disjungantur. Quomodo enim vera sponsalia sunt, in quibus nihil verum , neque genuinum conspicitur? ubi meretricium se offertscelus, tibi causx sunt diffidiorum & odii, ubi animorum alienatio: (qux maia acervarim omnia pariter cum peregrino, alienoque semine suscipiuntur ) quomodo ibi matrimonialis concordia , quomodo purus fponsalisqne est amor? Quin ut quispiam alterius foetum sibi subjiciat, id vero ratio non patitur. Neque item justum eft, ut, qui'spe haneitx casti matrimonii oblectationis sponsam in domicilium suum recipere constituerit, si illa m»- trimonii Legibus insultet, & cum q aliis lasciviendo, oblectationis spem evanidam ipsi reddat, in meretricia illa facilitate ipsa» uxorem agnoscere debeat. CONSTIT. XCI1. * DE POENA EJUS , QUI ALIQUEM DEDITA OPERA EXC-ffiCAVlT. Idem Imperator eidem Styliano. 'TAmetsi aliter, quam veteres Leges sanciant, de eo , qui alteri violentis manibus oculos effodisset, eum ipse judicio interes- fet, ä nobis sententia lata fit: nunquam tamen in Legem illar transformare animus fuit. Nonnihil enim misericordia moti qualiter in prsfenti in injurium poena constituta est, taliter ea res dijudicetur: postulato paremus, judicialeque Decretum Legis auctoritate donamus. Si quis ergo cujusquam visum lsserit, hunc, fi utrum oculum ademerit, uno similiter eo- demque privari, ac talionis poenam subire jubemus. Si vero ambobus oculis maleficas manus injecerit, quoniam hieptenx requa- sitat, neque, cui nocitum est, prosit, ( qux enim in hoc exeo (1. l.Jb. C. de fecttrtd. napi. (s. Acrogatur tit. jf. fis C. de concubin, 1 . ,Z. p, f. «rf ie S . Jul. Mierih. (3. jf. fij C. de concubin. (4. l. ;. §. 1. C. defponsalib. (;. Fac. Nov. %l.supt;. Nov. J«ß> JS. e, 1;. §. s. Nov. 117. c. z. §. 4. CON- IZO2 I?OT Legis, qua) de consulas egit, abrogatio. const.t. xciv. * LEGIS I , QU/E DE CONSULATU AGIT, ABROGATIO. 4 Idem Imperator eidem Styliano. Q Uoniam nostra Legum repurgatio hunc sibi propnfitum finem habet, ut non modo ilia, quae subinde rerum statum labefactant, verum etiam, quae longo tempore silentio obruta, inutilia prorsus &, tanquam propter cariem publico usu non contrectata este videntur, Z Legali solo deleat: consequens est, ut &, qua: de Consulatu tractat, Legem z , tanquam nihil in praesenti ad Rempublicam pertinentem , cum aliis inutilibus Legali corpori eximat. Olim quidem Consularis dignitas veneranda erat, venerandosque, qui ipsam subirent, & magnificentia praestantes efficiebat, ac idcirco quibus Consulatum gerere obtingeret , pro honore , quem ex dignitate perciperent, remunerari Rempublicam volentes , liberalia promiscuae plebi munera elargiebantur. Ac initio quidem, quantam munificentiam faceret, cujusque arbitrio permittebatur: postmodum autem ad certum modum Decreto Legali circumscribi illam placuit. Atque hoc quidem, donec Consularis dignitatis in Republica Majestas floruit , observatum este apparet. Nunc vero, quum , qui omnia mutat, temporis cursus, hanc etiam Consularem magnificentiam i pristina gloria & amplitudine in abjectam speciem transformavit: ac vero qui ad illam procedunt, interdum sibi non sufficere , nedum aliis erogare quicquam possint: illam de Consulatu Legem, quam propterea altum silentium occupavit, cum aliis inutilibus, ut dixi, frustra Legalibus Constitutionibus immistam, Decreto Majestatis nostrre illinc eximimus. CONSTIT. XCV. DE AVULSA TERRAS CRUSTA- 4 Idem Imperator eidem Styliano. ANtiquioribus , quasque ante natae sunt, Legibus ortus causam rerum usus praebuit. Legislatores enim, quae in communem vitam incidunt, singulatim accurate excutientes , pro illorum natura Leges condunt. Quoniam ergo ex communis vitae negotiis (quemadmodum diximus) Legibus nascendi occasio existit, & vero propter novam quampiam rem , qnx. ad veterem aliquam Legem referri non potest. Lege opus esse videmus, quo videlicet, si alias quoque istiusmodi aliquid contingat, id legitime dijudicari postit: Legem pro conditione rei in rerum naturam producimus. At quae illa Lex ? Quando diversi dominii agri sibi invicem adjacent, & alter superiore loco , alter autem depresso & campestri litus est, si superioris & impendentis agri pars aliqua cum arboribus , aut sine his prxrupta , subjacentem agrum, qui ruinam excepit, obtegat, ne simpliciter neque inferioris agri dominus avulsam materiam tanquam suam vindicet: aeque superioris dominiis, quiavuiiionem passus est, de finium, qui ruinam incidentem exceperunt, dominio, illi litem moveat: sed inferioris agri dominus superioris agri domino, si divulsam materiam (sive arboribus confita fit, live illis vacet) recipere & asportare velit, id permittat: file autem optionem habeat, ntrum receptam , suisque finibus restitutam materiam, quemadmodum solet obtinere : an vero (fi illam asportare nolit) prorsus tum k materia, tum d finibus, qui illam exceperunt, abstinere, neque agri , qui divulsa suscepit, domino negotium facessere velit. Quemadmodum enim quum domus sibi invicem adjacent, & alterius structura supereminet, alterius humilis & pressa est, si eminentiorem domum in humilem collabi contingat, dominus ejus aut 5 deiapsam materiam recipere, aut, u id nolit, illa prorsus cadere : neque domus, qu» casum excepit, dominum inquietare debet i ita hic quoque, eoad consequentiam 8c exem- pium tracto, idem custodiri & ohservari convenit. _ (1. Nov. Just. 105. (a. Adde Nov. 47. Nov. 78- fupr. (z. i aa fisfti 1* to | itn 1 Mir »ära dat: voiii veni D E cu is' t iit: :.at t-ts tl6( sol ilii! IZV5 _De servis conjugalibus, si alter illorum libertate donetur^ IZO6 est , dimittantur liberi: iin in servitutem non consentiat, neque in promptu habeat, unde pretium plene persolvat, libertate per vim mnlctetur : sed serviens apud eundem dominum, mer- eede quotannis binis solidis astimanda, servitutem tot annis duret, quot pacto pretio in plenam summam deducto dominum satis pro fervo accepifle, neque justam causam ad detinendum amplius habere , sunt ostensuri. DE SERVIS CONSTIT. CI. CONJUGALIBUS , 81 ALTER ILLORUM LIBERTATE DONETUR. Hem Imperator eidem Styliano. V[On solum quod inter personam liberam & servilem ab initio contrahitur matrimonium , sed quod communiter in servitute gentes in pari fortuna contraxerunt, hoc etiam , altero illorum forte a domino libertate donato, altero vero in servitute retento, ad inaequalitatem redactum, ex iftiusmodi causa valde «ontentiosas ambiguitates & quaestiones, eo quod Lege dijudicatum non fit, persaepe exsuscitare conspicitur. Quum itaque hoc quoque a nostra Majestate Lege conceptum , convenienter distingui deberet, hanc, per quam recte dijudicetur, Legem accepit. At vero, quae illa Lex? Jubemus, ut, si servitute liberata persona conjunctioni ejus , quae in servitute relicta est, acquiescat, secundum formam i de personis liberis , & servilibus matrimonio conjungendis Lege comprehensam , matrimonium indisruptum maneat. Oportet enim, ut aut datam libi libertatem non usurpet, & aequaliter cum altera, libertate non donata, servitutis jugum subeat, donec r extremus vitae dies domino obveniat: aut, si quidem libertatis dignitatem exuere nolit, pro adjuncta sibi persona pretium se soluturam promittat. Caeterum , si hoc negliget, & ex libertate sua occasione arrepta , in servitute relictam personam in vitae sua statum abripere conetur, non solum non hac arrogantia qnicquam efficiat, -neque alteri libertatem donandi potestatem habeat: verum etiam ipsa, quam libertatem nacta est , hac excidat , rursumque servitutis jugo collum subdat : utpote qua ingrato animo benignae domini sui ac benefica voluntati injuriam intulerit, ejusque judicium, quod revereri & venerari debebat, tanquam per rebellionem contemnere cogitarit. tes, utilitatem per improbitatem negligant, tanquam immanes belluse, ut propinquos laedant, in sua vulnera proruentes: non tamen iftiusmodi malignitatem in communi vita Imperatoria nostra Majestas insolescere patitur: neque , quia illi utili cura digni non sunt, auxilio vacuos relicturi fumus. Quare ex parte aliqua ipsis , praecipue vero vicino , quem ista inhumanitas male torquet, prospicientes sancimus, at ,ß istiusmoii praedia mare versus, non adeo singula lata sint, ut septi remoratorii constituendi jus habeant, ejus juris consequendi causa communione conjungantur : quo per iftiusmodi communionem domini ex suis posseffionibus utilitatem sentire poffint: &, si dominorum alter communionem facere nolit, ad illam invitus ; etiam compellatur. Quum enim, quamvis invitus aliquis beneficii 6 particeps fit, id benignitatem etiam esse persuasum habemus. Hic autem longe major se exerit benignitas, ubi non solum , qui beneficium non agnoscit, illo* tamen afficitur: verum etiam , qui illo inique privabitur, id sentit & percipit. CONSTIT. CII. DE PRAEDIIS MARITIMIS, AD REMORAS piscatorias constituendas, seorsum non sufficientibus : & , ut invitus etiam ad societatem adigatur. Idem Imperator eidem Styliano. AAUlta cumularim bona 4 mortalium vitee confert prudenter & cum ratione instituta rerum communio. Etenim , qui viribus valet, si cum altero, qui similiter viribus valeat, communicet, longe prastantiores atque utiliores ejus vires fuerint} & divites , si divitias communes faciant , majorem ex divitiis voluptatem capiant: denique si paupertas premat, operarum communio consolatione, qua paupertatis acerbitas mitigetur , non indigebit. Verum quum adeo commoda atque utilis in communi vita communio & societas sit, mirabilis quadam hominum animos subiens pravitas, nedum aliis ad utilitatem impedimento est, verum etiam , qui ipsam fovent, ut rebus suis noceri, quam ut inita cum vicinis societate ipsis aliquid lucri accedat, permittere malint , persuadet. Ac tale quiddam certe de nonnullis audivimus , qui quum maritima pradia habeant, qua per se non ita multuni lucri adferant, cum vicino autem & adjacente pradio communicatione conjuncta, uberiorem utilitatem reddant: societatem inire, neque ilia cum vicinis praediis commiscere (qua ratione ambo aliquid lucrari possent) per malignitatem nolunt: sed contra, seipsos etiam damno afficere malunt, dummodo vicino nocumento sint. Verum enim vero, tametsi damnum suum tales agnoscere nolint, suaque male administran- (1. Nov. 100. supr. (2. d. Nov. 100. (3. Adde Nov. supr. Nov. 103. Nov. 104. infr. (4. Vide, tamen l. 2 (t.Js. deservitut. prad. urb. I. 77. §. 20. Js. de legat. 2. (?. Restringitur l. %6. tz. 4. Fi de condiit, indeb. I. dt . C. cemmun. CONSTIT. CIII. DE IIS , QUI DE MARITIMIS PRLDII8 , AD CONSTITUENDAS REMORAS 7 PISCATORIAS, SOCIETATEM INEUNT. 1N societatibus usitatum est, ut fere qui plus contulit, idem plus lucri sentiat. 8 Et recte sane negotium instituunt, inter quos ita convenit. Verumtamen de maritimis pradiis societate inita , non ideo recte, cujus pradium latius est, eo cujus arctius est, majus lucrum auferat. Exempli gratia , hujus praedium centum passus latum sit, illius vero longe angustius, si haec conjungens communio inde utilitatem suppeditet, ut aqua- liter , non autem secundum cujusque portionem, proventus inter socios dividatur, rationi consentaneum est. Quid ita? quia in aliis negotiis (in collatione pecuniarum nempe, aut pecorum, aut etiam , fi quis ita velit, terrestrium locorum) unaquaeque res, quas in communionem coiit, per se domino, quantum ejus natura fert, utilis esse possit : in maritimis vero praediis id similiter se non habeat. Nam non quemadmodum illa , sic quoque maritimi juris portio in se considerata, peculiare lucrum habet. Non enim praeda ibidem semper loci consistit, tanquam venatores expestans.- Alioqui vero , etiam quod major portio , propter minoris defectum inutilis sit. Quis enim ex re imperfecta usus, aut utilitas ? Additio autem minoris quum imperfectionem expleat , quodque per se ad nihil conducat, utile reddat, rationi consentaneum sit, ut utilitatis ex majore portione, qua citra acceffionem minoris nihil emolumenti adferat, provenientis aequalem partem domino suppeditet. Propterea igitur Legem etiam, quae deinceps juste hoc gubernet. Imperatoria nostra Majestas profert. Statuimus vero, ut, si duarum maritimarum portionum, quarum altera major, altera vero minor sit, ad constituendas remoras piscatorias in communionem conjunctio fiat, utriusque portionis domini ex aquo inter se lucrum dividant. CONSTIT. CIV. DE PISCATORIIS REMORIS 9 QUAS LEGITIMUM INTER INTERSTITIUM NON EST. Idem Imperator eidem Styliano. QUandoquidem sepe usu venit, ut, quum legitimo intervallo '■t- vicina inter se remone piscatoria non distent, contentione* atque lites exsuscitentur: de iis etiam controversiis statuimus , ut reus, ubi legitime convictus fuerit, si loci spatium patiatur, eo remoras transferat , ubi tanquam Legis prafcripttim despiciat, litem subiturus non est : si vero, quo transferat, locus non sit, annorum curriculum observetur , quot in litigioso loco remorarutn septum fixum fuerit: & , si actore präsente , nul lam^ue protesta- divid. (6. V. I. 69 . js. de reg. iur. (7. Adde Nov. 57. Nov. 101. supr. Nov. 104. infr. (8l.6,js, pro socio, vide tamen l. ;. §. I . js. eod. §. 2 . Inst. de societate. (9. Adde Nov, 57. Nov. 102. Nov. 103, supr. N n n n 3 tionew 1307 Imp. Leonis ConsBt. CIV. iiigne CVHL 130g tisnem interponente, decem annos constiterit, immotum eodem in loco permaneat: at, si actor peregre fit, ut septum non moveatur, decennium non sufficiat, sed alterum annumerari oporteat, ut anni omnes viginti sint. Atque hoc quidem vrafcripum in profanis obtineat. Ecclesiae vero & Monasteria, & fi qua alia venerabilis domus , tum denique quacunque ad fiscum referuntur, quum ipsis ad annum quadragesimum jura conferventur, dictum tempus despicient. Ac , sic quidem de remoratum statione , quie propter temporis longitudinem moveri non possint, sancientes jubemus, ne actor maritimae one emolumento i privetur : tametsi quod tempus elapsum sit, obtinere litem non potuerit. devolvendae ad lps.nn portionis domina fiat, exeerabnnda precetur. Hanc vero abfunfitatera Imperatoria nostra Majestas corridens* sancit, ne 9 istius portionis dominium mulieri auferatur, utique ipsa, quomodo vuum (it , de ilh statuat, & nihil aliud liberis quam, quod ex Faicidia ipsis competit, debeatur: tamen, ut priorum nuptiarum illa non ollivncatur , neque inducto altero marito, prioris toro contumeliam inferat; quod si contingat i nobis attributo dominio prorsus excidet: iilaque fato functa liberi rerum domini fient. CONSTIT. CVII. UT ACTOR ANTE LITIS CONTESTATIONEM CONSTIT. CV. SI MAGISTRATUS ALIQUIS RES FISCALES FURATUS ESSE DEPREHENSUS SIT. 2 L Audabilis res est legitima castigatio & poena , quod incomposita emendet: & ad mala propensos , ne in illa proruant, vel invitos restringat. Laudabilis est, inquam, quando Legibus convenientem servat clementiam , neque hanc excedere argui potest, ne- j que vero castigandi praetextu crudeliorem se exhibet. Quando & pater Z , donec benigne delinquentem filium castigat, simul prudenti* , simul castigationis nomine laudandus est: ubi vero , paterno affectu abjecto , non , ut 4 patrem decet, sed atrocem in modum poenam filio infligit, non paterno more castigat, neque quisquam atrocitatem approbat. Ac sane, si Leges revera Reipnblicae parentes sunt (quemadmodum sunt profecto) requiritur omnino , ut pro s ratione delictorum pcenas etiam constituant : nequaquam v.ero immanem aliquam, multoque, quam pro delicti modo, graviorem poenam imponant. Nam , quomodo id legitim* est correptionis , quomodo inde manantis medicationis , si qui cuiquam mortem intulisse convictus non fit, morte puniatur? Medici sane quidem non praeise integra membra secari jubent, & Lex, quum medicorum commiseratione infinito majorem fr te se ferat commiserationem, (fi quidem corpora tantummodospeBat medicina; beneficium, Leget vero tam animo, quam corpori beneficia proflant,) tantam crudelitatem in eos, quibus mederi vult, exeret? Hxc itaque quum hunc ad modum sese habeant, placuit nostra Majestati, uti, qus Lex 6 mortem decernit in Magistratum , qui res si sales furatus esse deprehensus fit, neque vero in hunc solum, sed in illos etiam , qui hac in re illi socii fuerint; haec, tanquam ab humano Legali- que ingenio aliena, non amplius in Legalibus Constitutionibus locum habeat, neque nominetur quidem , & velut supervacanea extra Rempublicam projiciatur. Dehinc vero istiusmodi Magistratus pro fiscalis rei furto dignitate expellantur : quaeque surripuerint, haec in duplum dependant. Qui autem in hoc communicarunt, si divites sint, eidem pranse subdantur : sin pauperes, flagris caesi ignominioseque tonsi 7 exulire jubeantur. CONSTIT. CVI. DE INDOTATIS MULIERIBUS, QUANTUM MARITIS MORTUIS EX IPSORUM BONIS LUCRENTUR, g Cirem, quae modo aliquo absurda, aequitatique esse dissentanea 0 apparet, lata de illa Lege ad decentem constitutionem deducamus , opera pretium nos facturos videmur. At, quae illa tandem est? Quod quo; mulieres inopes (idquod non rarum est) locupletibus viris matrimonio junguntur , hae illis defunctis provenientem, ex ipsorum bonis portionem (provenit autem, si pauciores quatuor liberi sint, cognominis isti numero portio , quadrans nempe: sin tot, aut plures, quantum quisque illorum habet) non in perpetuum dominium, neque , »t de illa testari possint: sed ad vitam Inusumfructum tantummodo, &, ut inde vitam sustentent, accipiant : & ipsis mortuis in liberos hujus portionis dominium transferatur : neque illis rebus suis utendi, quomodo velint, potestas concedatur, extra quam, si nulli liberi supersint, quod infortunium illas rerum dominio beet: ut haud sciam , utrum mulier ex fe fructum videre praeoptet, an vero , ne nascatur aliquis , quo PORRECTO LIBELLO JUDICI FIDEM SUAM PROBET. IO CI quicquid honestum, vitaeque Humana utile est, a senio liberum ac femper vernans permaneret, neque unquam ejus utilitas deficeret: id vero longe prastantiffimuni foret. Quamobrem, etiamsi contingat, (ut sane persaepe contingere solet,) ut eo neglecto utilitas depereat, quorum cura communis vitae bona iuajmbunt: hi certe, ut ne quid , quod de se multum utilitatis in commune diffundat, restituere negligant, sane quam conveniens est. Ei propter & nostra Mijeftas Legem quandam rebus humanis multa quondam utilissimam , nunc vero velut senio confectam , &, ne prorsus inutilis fiat, periclitantem, ad pristinum robur reducens, lenii incommodum quasi abradit, & ad primitivum ipsius usum, Reique publica: utilitatem renovat. Lex autem de illis, qui actio- nem movent, agit, ut hi. priusquam ad rei disquisitionem deve- niatur, de suo instituto judici fidem faciant, scripto complexi, se nullo it dolo malo adversarium inquietare, neque alio judicio condemnatos esse, neque in pralens scire se null um ad tribunal aditum habere , & maligno consilio negotium facessere, neque denique mendaciis veritatem intervertere conaturos esse. Atque hsc quidem Legis praferipta fuut: qus sane recte fese habent, eaque qui transgrederetur, iuiic prana infligebatur. Neque vero huic soli, sed causarum etiam patronos iisdem dicta Lex adjudicabat. Itaque hanc 12 (quemadmodum dixi) ceu deperditam prorsusque inutilem redditam , Imperatoria nostra Majestas, tum ad pristinas vi- res reducit, tura in Rempublicam reditu donat. Ac vero sancimus, ut, qui dehinc in judicium procedere voleut, ante introitum, quat a Lege praescribuntur, exhibeant. CONSTIT. CVII 1 . DE EO , QUI AD PRIMAM DENUNCIATIONEM JUDICIO SE NON SISTIT. IZ ■WEque vera hoc , tametsi neglectum hactenus contemptuique habitum sit, incorrectum relinqui fas est, potiufque ut convenienti auxilio potiatur, convenit : utpote quod humanis rebus multam de fe utilitatem prabeat. Nos itaque , quemadmodum is tractatus, qui litem instituere volentibus formam praescribit, innovatus est, ad consimilem etiam modum fioc innovantes, sancimus, ut, qui semel judiciali citatione in jus vocatus, neque ipse paret, neque alium, qui pro ipso in judicio se offerat, mittit, iterum judicii denunciatione impetatur : cui fi similiter non obtemperet, neque tertia denuuciatiGne indignus censeatur: & siquidem , quum tam patienter judicialis clementia ipsum expectet, ipse nihilominus tertiam citationem contemnens, (quum nulla justa causa com- paritionem ejus impediat, ) neque per se, neque per alium judi- «io sistat: tune omnino etiam absens condemnetur , & nequaquam deinceps, vel questionem movere, vel condemnationem subterfugere ipsi permittatur. Atque hoc in utrumque litigatorem decernimus, sive quis in jus vocatus comparere negligat: sive quis actione instituta, adversarioque in judicium producto, deinde ipsi molestias protelationefque litis machinans, ab intenta actione dolo malo desistat. Etenim hie quoque , ubi ter a judice citatus non paruerit, absens condemnabitur, ita tamen (quemadmodum dixi) si nulla causa, quae illum , qui fe in judicio non obtulit, verisimiliter purget, ad justam excusationem subsit. (1. Fac. I. i;, ff. qui fotiores. (a. I. unie. C. de crimine peculatus, (z. v. I. unie. C. de emeni. propinq. (4. l.q.ff. ad leg. Pompej. de parricid. (;. Nov. 61. sufr. Ifov. Just. 82. c. 10. 1. ii. pr.Js. deptenit, («. I. unie, G. it crimine peeul. (7. Ntv. 96 . in fu. sufr. (8. Nov. Just. 53. c. 6. 117. c. 5. (9. Abrogatur i. c. ;. vers fi autem, ibi, ut usum solum. (io. Nov. qq.supr. Nov. Justin. 49. c. Z. (11. Nov. 99./«fe. (12. d. Nov. Justin. 49. c. z. (tj- Nov. Justin. 69. c. j. {fev. us. e, z. *3°9 _Ne intra septimum setatis annum sponsalia meantur, 8cC. _1510 »E CONSTIT. CIX. 1 INTRA SEPTIMUM iETATlS ANNUM SPONSA- Immeantur, nequeo ante decimum quintum maritus» aut deeimum tertium fceminis matrimonium consecretur. T\Uum fu 11 m cuique rei tempus eile Sapiens tradat, idque com ^ munis omnium , qui modo mentis compotes sunt, sententia tum amplectatur, tum pronet: in omni actione tempus observare, longe pulcherrimum fuerit. Quod fi fortasse alibi, in contrahendis certe matrimoniis negligi non debet. Oportet enim , ut, quo •a res in communi vita magis necessaria elf, eo prudentius cautius- que ad illam procedatur. Quam sane nos ob causam secundum veteres 3, qui recte hae de re Lege lata ftatuerunt, sancimus: ne quo modo ante septimum aetatis annum sponsalia constituantur, neque matrimonium 4, sponsa duodecim, sponso vero quatuordecim annis minore , sacris ceremoniis confirmetur. Atque hoc quidem, quantum ad communem publicumque Reipublicx usum attinet, ita vetitum fit. Verum si Imperator 5 (ut sepe accidit) novam familiam conficiens, & sponsalia, & consecratione peragendam conjunctionem intra prostitutos annos desponsandis Becreto permittat, id nihil Legi adversabitur. Licitum enim est, ut, quibus Deus universi terrarum orbis, tanquam familia cujuspiam , administra- tionem demandavit, hi secus, quam Lex , qu*subditos devincit, proscribat, Familias cogant. CONSTIT. LX. UT MULIER SOLUTO MATRIMONIO DOTEM SUAM, propterque nuptias donationem , & reliquam omnem mariti substantiam in commentarium conscribat, ac eo prolato resarciri sibi postulet, si quid damni in rebus suis a marito se passam dicat: «itra commentarium autem evidentemve probationem nihil petat, aut petendo accipiat. Q Uum prxter alia, qux sancte ä veteribus de matrimonii rebus -tractata sunt, huic quoque tractatui satis prospectum sit: ut nempe mulier soluto matrimonio non quoquo modo res maritales percipiendas & detinendas vendicet; sed, si de illis controversia moveatur , confectum post mentem mariti de dote sua & donatione propter nuntias, reliquisque maritalibus facultatibus commentarium publice prius exhibeat: & si quid ex dote ä marito consumptum esse appareat, id ex ipsius bonis repetat, quum hoc, inquam, quomodo jus atque aequitas postulat, k veteribus constitutum fit, ac vero nunc ejus nulla ratio habeatur : quoniam veterum prudentiae utilitatem conservaniiam ducimus, illorum sanctionem renovantes statuimus, ut dehinc omnibus modis de dote, propterque nuptias donatione , & aliis quibuscunque maritalibus rebus a mulieribus commentarius conficiatur : quo fi quando ad istiuftnodi controversiae speciem adigantyr & ad res maritales pro eo, quantum ipsarum res deteriores redditx sunt, procedere velint: exeo commentario, aut probatione petitionis xquitas cognosiattir, ut tum vecte res maritorum vendicent, quando commentario comprehensa ab illis insumpta esse constabit. Citra com entarii autem testimonium, neque petitio locum inveniat, neque illa contentiose petentes aut audiantur , aut quicquam eorum , qnx petunt , consequantur. Pcrro commentarii conficiendi tempus statuimus , ut intra tres 6 menses fiat: & cujusinudi multa k veteribus in tutores constituta 7 est, talis etiam hic procedat. CONSTIT. CXI. UT, SI UXOR 8 MENTE CAP ATUR , IDQUENEQlE iolo maritf, neque ipse conscio, aliorum maleficio fiat, & ultra tres 9 annos id malum duret: matrimonium dirimatur, alteramque uxorem ducere marito liceat. 10 (1. /. 14. js. de sfonsalib. (2. Nov. 74 supr. (3. d. I. 14. se, d. Nov. 74. supr. I. 9. Js. de sponsalib. I. 4. Js. de ritu nupt. ($. v. Nov. /fauci Angeli c. 2 infr. (6. I. ult. §. 2. C. de jure delib. (7. /. 7. in fr.js. de admin. fcf feric. tut. (8. Adde Nov. sey. (9. Nov. Nktpbori Botomatu e.\. (to.v. Idem Imperator eidem Stylimo. XTIhil adeo ad conservandum gemis humanum esse necessarium , atque quod e costa viro attributum est subsidium , cum artifex ille, qui istud condidit, docet, tum ipsa natura divino documento attestatur. Quod cum ita sit, par atque conveniens erat, Legi» providentiam, & si qua aliunde cura mortalium rebus succurrit, iftiusmodi de re illa commentari & statuere, qux per omnem vitam illis, qui conjugii nexu uniti sunt, auxilio gaudioque sint: quas initio propositum conjugii finem confirment, non vero contra affligant, & miseriam perpetuumque moerorem adferant. Si ergo conjugium tale esse oporteat, ( quemadmodum certe oportet, ) non sane suscipienda mihi illa Lex 11 videtur, quae, si post initum matrimonium furore uxor corripiatur, maritum illam perpetuo retinere , & furoris incommodum semper ferre cogit. Ubi enim approbetur, ubi rationi consentaneum, aut matrimonialis convictu» solicitudine dignum videatur, ut per totam vitam maritus insanienti uxori alligetur, ejusque fruditatibus conficiatur? Si enim nullus adeo truculentus est, ut vel momento quemquam cum serie in eundem locum includere sustineat: quomodo Legis benignitate praedita illa Lex est, quie perpetuo efferat» furore conjugi cohabitare maritum jubet? Sed per conjugium, inquiunt, in unum corpus coierunt, oportetque membrum alterum alterius morbos perpeti : & divinum Praeceptum est, quos Deus junxerit, ne separentur. Prxclara quidem haec & divina, utpote quae i Deo pronun- ciata sint: verum non recte, neque secundum divinum propositum hic in medium adferuntur. Si enim matrimonium talem statum conservaret, qualem ejus in principio pronuba exhibuisset, quisquis separaret, improbus profecto esset, neque reprehensionem effugeret. Jam vero, quum prx furore ne vocem quidem humanam a muliere audias, nedum aliud quidquam eorum, qux ad oblectamentum & hilaritatem matrimonium largitur, ab illa obtineas , quis adeo acerbum horrendumque matrimonium dirimere nolit? Ea propter sancimus: ut, siquando post initum matrimonium mulier in furorem incidat, ad tres annos infortunium maritus ferat, moeftitiamque toleret: & nisi interea temporis ab isto malo illa liberetur, neque ad mentem redeat, tunc matrimonium divellatur, maritusque ab intolerabili illa calamitate exoneretur. Cui Sanctioni hoc adjicimus , ut furoris causa investigetur, in eamque inquiratur , num forte mariti, aut ipso conscio familiarium ejus, aliorumve quorumlibet technis atque dolo sit conflatus. Quod si sic esse deprehendatur , & quidem maritus 12 maleficii arguatur : ut hic in Mona.hum transformatus, nolensque volens Monasterio inclusus, nequitix suae poenas luat, manantique ex sacris Canonibus animx curationi subjectus sit, decernimus. At fi cognatis ipsius, aut aliunde ipso conscio noxa orta sit, **'. CONSTIT. CXII. UT , SI MARITUS 13 PER MATRIMONII TEMPUS IN furorem incidat, intra quinquennium matrimonium solvi nequeat : eo autem elapso, si furor eum adhuc occupet, solvi postit. ; y Eterum 14 Jurisconsultorum sententiam , qua furorem matri- ’ monium impedire, jam initum autem non infirmare constituitur, neque convellere, neque reprehendere est animus: illosque ipsos ad judicium suum , quo ad id decernendum commoti sunt, expendendum remitto : ut tamen illam ant approbem , aut confirmem ; quod id mihi approbatione indignum videatur , induci nequeo. Nam quum matrimonium, fi furor superveniat, impediatur: at vero, si inito jam matrimonio furor superveniat, illud nihil lxdi dicatur, quomodo hinc ad comprobandum tllectennir? Si enim hoc in matrimonio spectatur, ut cum utriusque conjugis commodo contrahatur : quomodo, qui ne id ab initio tanquam inutile consistat, suadet, fi, postquam initum erit, eadem calamitas exi stat, non idem ejus compagem tanquam inutilem dissuadebit ? An operam dari oportet, ne quis omnino in mali cujusquam I. 22. §. 7. Js- soluto matrim. abrogatur i. 16. in fin. js. de ritu nupt . (ii. d. I. 16. in sin. I. z. jf. debis, qui fui. I. 4 .js. de divortiis. (12. Adde Nov. Jufi. 22. c. 15. §. I. (13. Adde Nov. iii.supr. (14. /. 8* Js. de bis, qui fui. I. 16. in fin. js. de. ritu nupt. periculum iZlk Imp. Leonis Conftit, CXII. CXHI. rzrr ■:i! periculum incidat: qui vero jam inciderit, hic fine omni ope re- i. , ««IniviiHfiHii nnn mi linquendus , ipsiusqiie calamitatum non miserescendum eft?' Quod perinde sit, atque si quis, priusquam morbo quispiam corripiatur, adhibendum remedium existimet; at jam correptum negato remedio mori sinat. Veruntamenid, quod dixi, reprehendere Jurisconsultos non est animus: ut tamen ipsis adstipuler, permultum abest. Prasertim vero, quum multi alii modi ad solvendum matrimonium constituti sint, quorum nullus cum furoris malo conferri recte postit. Quomodo i namque mariti prodigalitas, aut religionis 2 diversitas, aut in naturali consuetudine impotentia & Imbecillitas, aut, fi quid aliud his connumeratur , quod ad dissolvendum matrimonium valeat, (cujusmodi est , si servilis conditionis conjugem este appareat, & si qua 3 in pactionibus nuptialibus promisia sunt, propter paupertatem plene praftari nequeant,) hsc, inquam, & similia, quibus matrimonia dissolvere Lege tributum est , quomodo tandem cum furoris calamitate comparari possunt? Nos itaque sancimus : ut, fi furor post initum matrimonium superveniat, ne intra quinque annos conjuges disjungantur. Etenim quemadmodum , quando per omnem vitam furor duraret, nec tamen matrimonium dirimi posset, id durum & acerbum este visum est: ita tanto tempore expestare & perseverare necesse eft. At si, postquam tantum temporis decurrerit, malum se non remiserit, neque Furiosus resipuerit: cum neutrius commodo , aut incommodo conjugium dirimatur. Atque hac quidem statuimus,non quo superioribus Legislatoribus obtrectemus: sed ut, quam subditis curam debemus, adimpleamus. Jam vero, si furor ipso nuptiarum die animadvertatur, quominus confestim matrimonium, tametsi sacro ritu confirmatum sit, dissolvatur, nihil obstiterit: perindeque ac li ante nuptias Furor animadversus esset, matrimonium in irritum recidet, atque distrahetur. Sed quodpoftcoiife- crationem disjungendos este conjuges dicitur, fortasse id nonnullis recto judicio destitui videbitur: quasi posteaquam sacrificio juncti in unum corpus coierunt, non dirimi illos, sed unitos sini oporteat. Et pnrsertim quidem quum praestantius membrum, adeo- que caput maritus sit: neque pracipua corporis membra , fi morbo aliquo occupentur, amputari soleant. Atqui hac ratio , dum a conjunctione stare, atque illam defendere se putat, quid sibi benedictio velit, ignorare videtur. Haec enim prastantiffima qua- que connubio largiri cogitans , pudicitiam indistolubilique quodam amoris vinculo conjuges devinciens , propagationem generis, & si quid aliud matrimonium jucundum reddit, consecrat. At furori, quaeso, quomodo cum hoc sacrificii proposito conveniat? Ubi enim pudicitiae integritas, quando mens se ipsam non novit, miserabilis- que ignorantiae infortunio premitur? Unde vero propagatio generis speretur, quum furor spectaculum solo aspectu horrendum miserae uxori miseriorem maritum exhibet, nedum ipsi cum illo consuetudinem habere permittit? Quali porro amoris vinculo colligentur , quum morbus universum hominem efferat, &, ut quidvis potius, quam homo videatur, efficit? Ac profesto, si forte ex tam infortunato connubio foetus in lucem prodeat, quum natura fructu, rebus, ut plurimum, alsimilare soleat: quomodo non hic ipse Fretu, humano generi commune detrimentum ad seret ? Mihi igitur propter haec etiam, matrimonium post furoris correptionem solvendum elfe constituere, justum rationique esse consentaneum, neque ad reprobationem matrimonialis benedictionis, neque ad aliud quodpiam crimen vergere visum est. Quod si quis Sanctionem ä crimine non liberet, hic apud fe furiosi matrimonii utilitate expensa, quantum momenti judicium fuunl habeat, cognoscet. UT. CONSTIT. CXIII. QUEMADMODUM IN ALIIS STRUCTURAS LEGE cautum est: ita etiam subdialium ambulacrorum structura, qua solaria 4 appellantur, decem pedibus k vicinorum redificiis distent. Q Ua veteres de domuum & alioqui parietum structuris tractavere, perbelle illa fe habent, & vicina aedificia decem 5 inter sepedibus distare debere, ab iisdem recte constitutum est. Verum quo- niam de subdialibus deambulationibus, & [quomodo aliquis fortasse vocet) prosceniis spectatoriis, qua ad apricandi usum, L eum quidem solum, excogitata sunt, atque ä Sole nomen acceperunt, ( solaria enim appellantur ,) in Lege nulla mentio Facta, nihilque constitutum est: Decreto, quod de illis statuat, quaque subinde, ut verisimile est, de iisdem contentiones emergunt, dirimat, opus est. Decernimus igitur, ut & in his structuris, solariorum nempe , inter vicinos tantum interstitium fervetur, quantum in aliis constitutum est. Etenim quemadmodum in illis conspectus prohibendi causa decem 6 pedum interstitium statutum est: ita hic quoque merito idem spatium eadem de causa praescribetur; prasertim vero, cum conspectus majorem etiam distantiam hic requirere videatur. Nam si, r.eseinvicem vicini conspiciant, inter alia aedificia decem pedum intercapedo relinquitur: hic tanto id magis fieri debet, quanto hujusmodi structura conspectui magis sunt exposita. Constat enim, sedentem quippiamve facientem in atdibusaliquem, quod multa septorum obstacula intersint, non ita facile polle conspici. In prosceniorum vero, de quibus agitur, operibus, (aut quomodo multi dicere malint) moenianis , quo minus in quamcunque partem circumspectes nihil obstet. Ea propter sancimus, ne aliter cuiquam talem structuram fabricari liceat, quam fi decem pedibus a vicinorum structuris abstineat. Similiter, si quis adium suarum fastigium mutans, marmoreas crustas obducat: hic etiam non aliter id faciat, quam fi dictum decem pedum interstitium inter se L vicinum relinquat"*, aut alius quispiam modus auxilium ferat: longi temporis praescriptio nempe, si , ex quo opus constitit, a Legibus praefinitum tempus decurrerit, aut pactum asservetur, ex quo quis facultate accepta ad aedificandum accesserit: jubemus, ut in suo statu structura maneat, tametsi ä vicini structu- 1 ra decem pedibus non distet. (1. v. Nov. spousalib. (3, 22. c. 15. Nov. 117. c. 8. 9. (2. L. 5. in ined. C. de! (4. /. 11. 1. pen. §.5. C. de adisic. privat. v. Nov. 22. e. 18. 2. (6. d. l.n. FINIS CONSTIT. LEONIS IMP. Innuo vide d. 1. 0* fjS' ft* jjtP Sto sate sta' mri 'horti ntjii tero: iecia liiffi tm essen jura Kffi esset latui redi fttrii rica iri» i: esi trosp fini) ims; quid SOS i fnefii ignii kIH an !-(- . diät- ilii ffic ZENONIS IMPERATORIS DE NOVIS OPERIBUS CONSTITUTIO. Imperator Caesar Zeno, plus, Victor, Triumphator, semper maximus & venerandus, Augustus, Adamantio Praefecto Urbis. Uandoquidemsubditos nostros tam judiciorum quiete fruisci , quam ab externis bellis liberari -volumus , (equitatis illos £f jttstitis idemtidem admonere est animu<. " ■%- ™ j . .-.——. -j- . Quapropter praesentem ferimus Legem, quae sufficienter ostendat, quomodo & tua Magnificentia ad justitiam nos instruat, & nos. qute ai tollendas difficultates faciant , prudenter decernamus. Veru* ab eleganti oribus, Reique pcblira convenientioribus verbis paulum recedentes, vulgo notioribus usuri sumus, ne qui in Legem incidet, adjutore opus habeat in illa intelligenda. Cognovimus igitur ex illis, quae ä Magnificentia tua ad nos relata sunt, propter perperam interpretantium opiniones, quibusdam locis ambiguam videri sacram illam Legem , quam immortalis nominis Pater noster Leo de iis tulit, qui in inclyta hacUrbe adificare vellent: ac jubemus, ut, qui fu« ■jsai bis Zenonis Imp. ConsHtiitifo 1514 sitas ades renovant, nequaquam veterem modum excedant: ne , qui aedificant, vicinorum luminibus & prospectui, contra quam antea res illas se habuitsent, officiant. Non addiderim tamen id obtinere debere , qualceunque jus, qui adiucat, habeat, quod ex pacto, aut stipulatione peGuliariter ipsi competens, veterem formam si velit, mutare permittat. Tunc enim statuimus , ut si pactum aut stipulatio adificantem juvet, illi secundum pacti ftipuia- tionisve vim ad.Heare liceat: tametsi vicinos, quibus pactum adversatur , obbedere ita videatur. Quia vero L'atris mei Constitutio dicit, eum, qui adificaturus est, inter suam & vicini domum duodecim pedum interstitium relinquere oportere, & plus aut mimis addit, quod nimirum maximam certitudinem facit, (nam quod huc atque illuc inclinat, & anceps est , id ad tollendam ambiguitatem nun idoneum est,) luculenter jubemus, ut inter utram- quedemum duodecim pedum intercapedo lit, qu® ä structura fundamenta contingenti inchoet, atque usque ad summam altitudinem conservetur: tum qui in posterum hoc observabit, ut ei sive aovam domuiu lediScare, sive veterem renovare, sive ex incendio collapsam instaurare velit, secandum sacram legislationem in quantamcunque velit altitudinem , domum suam tollere , & fenestras perfpectitias, ut vocantur , & luminis tantummodo causa parandas fecere liceat: nttamen ipsi ex boc intervallo non permittatur vicinum privare aspectu in mare recto, neque coacto, quem is quo- sunque latere domus in proprio stans, aut etiam sedens habet, atque ita quidem habet : ut inter prospiciendum sein obliquum inflectere, ubique, ut mare videat, vim inferre non cogatur. De hortis autem & arboribus in priore Legislatione nihil tractatum est, neque quicquam prasonti addetur , neque convenit etiam. Nulli vero adificaturo domum , si in medio angiportus, aut platea duodecim pedibHS latior fit, propterea partem platea:, aut angiporti adimere, & suo adificio applicare fas esto. Non enim qnod , qu® ad Kempublicain pertinent, obladere, & aedificantibus attribuere velimus , duodecim pedum interstitium inter domos elfe debere constituimus : sed ut, ne angustiora inter aedes eflent interstitia, & ampliora etiam , si ampliora eflent, haberentur, ac cessent, ut essent, quum vetus spatium imminui non sinamus , ut Civitati sua jura conserventur. Si vero vetus adifieium ita constitutum erat, at minus duodecim pedibus inter utramque domum intervallum esset, fas non sit, ut ultra veterem statum & formam, aut extollatur »dificium , aut fenestra fiant, nisi decem pedum spatium in medio sit. Tun« enim , ut dictum est, prospectitias, qu® olim non fuerint, adificator facere non poterit. Fenestras autem, luminis duntaxat causa parandas, faciet ab area fex pedum interstitio in altitudinem , ut tamen luminari fenestra ad dictum fex pedum in altitudinem pr®scriptum confecta nequaquam in suo aedificio id , quod fictitia area dicitur, facere, L Legem circumvenire audeat. Si enim hoc liceat, rursum luminares fenestr® per fictitiam aream prospestitiarum usum explebunt, ac vicino incommodabunt: quod fieri prohibemus: ut tamen nusquam ex pactis , aut stipulationibus ®dificatoribus competens auxilium , si quidem omnino tale aliquid sit, perimamus. Insuper, quum prior Lex jubeat, ut domos antea incendio consumptas, tametsi alteri prospectus in mare prsstringatur , centum pedes in altum attolli liceat: & hanc ambiguitatem tollentes sancimus, ut hec ipsum obtineat, similiter in txustis ®dibus & renovandis , & qu® prius non fuerint, nune primum exstruendis : ut id posthac etiam in iis, qu® ignis nocumen- tum non senserint, sed propter vetustatem, aut etiam quamcunque aliam causam ruinös® nutent, observetur. Et L quacunque adifieanda domo in medio controversorum locorum centum pedum sit intervallum , itaque citra ullum impedimentum structura procedat, etiamsi oujuspiam ad alios pertinentis domus prospectus in mare corrumpatur. Qui vero e solis coquinis, aut (ut vocantur) latrinis, sive ad natur® necefirtatem secessibus , aut e scala etiam, aut pontibus parietalibus ad transitum solummodo utilibus. aut ex iis denique, qu® fiucrfyvuee inulti vocant, prospectus in mare est , ei impedimentum adferri liceat, si quis intra centum pedes sdifi- care velit, dummodo duodecim pedes in medio sint. Atque h®c quidem observari placet, quando pactum alicui non suppetit, quod sdificare permittat. Quivero ex pacto cum vicino inito ®disicant, his in eo , quod utrinque placuit, persistendum est. Tunc enim non observato intervallo, ad pactum structuras tolli finimus: tametsi illis, qui pacti sunt, aut qui in ipsorum domus successerunt, in maris prospectu noceatur: propterea quod qu® jam ex pactis Tom. IL alicui jura suppeditant, ea per generales Leges perimi non conveniat. Insuper placet, ut qua solaria vocantur, post präsentem Legem non ex solis lignis & asseribus fiant, sed Romanensium , ( qua vocantur,) specie sdificentur: ut etiam inter duo solaria sibi invicem opposita decem pedum intervallum intersit. Quod fi propter loci angustiam possibile non sit, alternafim solaria siant. At si ipse angiportus decem pedibus latior non sit, neutra pars solaria, sive meeniana facete aggrediatur. Et quidem qu®, quo dictum modo est, fiunt, ea jubemus, ut a solo quindecim pedum interstitio in altum distent, & nequaquam ipsis eolumn® aut lapide® , aut ligne® ad perpendiculum in solo substituantur, aut muri substruantur: quo ne qui subfolariis in altitudine, ut dictum est, factis aer existit, is obstruatur, neque inde angustior angiportus puhlieusque transitus fiat. Vetamus vero etiam , scalas, qu® 4 solo incipiant, & in solaria ducant, in angiportis Seri: quo videlicet ex cautiore structura, coque quod non ita inter se solaria propinqua sint, leviora aliquando rarioraque , & qu® facilius restinguantur, ex igne civitati, issque, qui domos habent, pericula obveniant. Quod si contra nostram Legem solarium aut scala fiat, nedum quod factum est, refringetur, verum etiam ®dium dominus decem librarum auri mulctam sustinebit: & architectus aut redemptor , qui opus informavit, alteras decem auri libras dependet : & artifex, qui Fecit, fi ob paupertatem mulctam exsolvere nequeat , ubi in corpore verbera exceperit, ab urbe propelletur. Ad hac jubemus, ut nulli liceat multas deinceps columnas in publicis porticibus ä Milio (quod votatur) usque ad Capitolium (quod vocant) aut domunculis, aut aliis etiam, qu® inter columnas fabricari solent, ex solis asseribus obstruere: sed ut istiusmodi domuncula cura parietibus latitudine plateam versus sex pedes, altitudine vero septem non superent: tum etiam , ut per quatuot omnino columnarum interordinia liberi k porticibus in plateas transitus relinquantur: & istiusmodi domuncul®, sive officin® extrinsecus marmoribus adamentur; quo ornamento sint civitati, & oblectamento nrEtereuntibus. Qu® vero in aliis Urbis partibus inter columnas »Kein® constituuntur , eas ad eam mensuram , cumque modum confici placet, quam mensuram quemque modum conducere civitati Magnificentia tua judicabit: tamen ut »qualitas omnibus modis conservetur, ne, quod aliquibus permitium est , aliis prohibeatur. Illud item Lege complecti visum est, ne probi viri calumniatorum subdolis commentis oblidantur. Multi enim invidia , non vero quod injuria afficiantur , iis , qui ®«iisicare volunt, litem texentes, procrastinanda adificationis neceffitate» inferunt: ita, ut qui adificare eeeperit, deinde prohibitus, opusque intermittere coactus, & in judicium tractus, qua pecunia domum se erecturum iperasset, eam in litem insumat, & (quod omnium absurdissimum est) ubi victricem sententiam obtinuit, velut indissolubilibus aliquibus vinculis irretiatur, dum qui novum opus nunciasset, obtenta provocatione vadimonia expectat, & quod ®dificationem impediat, cx vicini incommodis voluptatem capit. Jubemus itaque, fi in istiusmodi controversiis adversus de- ereta judicis provocatio instituatur, utsimulatque subsidiaria actio, sive scripto comprehensa forma ä judice data fuerit, etiam vadimonio non observato , victori una cum victo, aut seorsum soli, ad Magnificentia tu® tribunal ingredi: L adversario , si absit, pro consuetudine vocato sententiam judicis manifestam fecere liceat: quo omni dilatione succisa, legitim® controversis imponatur finis: neque si Forte hiems adsit, aut appropinquet, dum longa constitutorum dierum tempora expectentur, qui sdificare voluisset, St non jure prohibitus esset, intolerabilia damna sustineat. Similiter etiam, ut, si quis in tali controversia, Magnificentia tu® judicio non acquiescens, provocare voluerit, confestim consultatio (quomodo vocatur,) fiat, nullaque intermissa dilatione, in sacro no- stro,palatio, Lipsi, & victori, prout fieri consuevit, sententia consideranda detur. Sciant vero omnes , qui novum opus nun- ciare adisicatoribus tentant, quod si causa cadant, ipsis & omnia damna, qu® obvenerint, & materiarum , quas litis tempore forte corruptas , aut deteriores factas efle constabit, pretium refundent. Qui autem non jure ad adificandum aggressi fuerint , hi, si judicio superabuntur , isti, qui opus noviim nunciaverit, eaque de re judicium illos sustinere coegerit, damna resarcient. Caterunv I omnes istiusmodi lites unius Magnificentia tu® tribunalis sententia dijudicari jubemus: & ne alius quisquam gloriosorum Magi- 1 stratuum istiusmodi controversiam audiat: neque eorum aliqui Oooo qL Imperatoria Constit Imperatoris Constit. 'i 1315 Constitutiones Imperatorise. JJaTde istiulmodi controversia contendunt, milita aut Fori praeteri- j itione utantur : quo videlicet litigare , aut inultas quos gl;>no-; fiffimi Praefecti Urbis , dative ab ipso judicis sententia dare insse-; rit perfilndere non cogantur. Verum, qui judicio superatus est, ner’ cohortem Magnificentia.tua; exactionem sustineat, ita, ut in . hoc nullus fori praescriptione uti possit. Hoc vero Magnificentia tua provideat, ne , qui operum redemptores aut artifices , ubi «pus aliquod inchoarint, id imperfectum relinquant, sed ipsum , qui inchoarit, aut capta mercede perficere opus, aut quod inde aedificatori obvenerit, damnum , quantique ipsius interest opus 13l6 absolutum non esse illi dare cogat. At si forte pauper fit, qni id delinquit, verberibus caesus ejiciatur urbe. Nec vero alius ejusdem artis , quod ab alio coeptum est, adimplere prohibeatur. Quod sane artifices redemptores adversus aedificatores ausos esse intelleximus : qua re intolerabile damnum aedificatoribus machinantur Sc inferunt, dum neque ipsi , qui opus facere coepissent, huic finem imponunt, neque alios id ipsum opus consummare sinunt. Qui vero coeptum ab alio opus ob hoc ipsum , quod ab alio coeptum fit ■ absolvere recusat, similem & ipse cum illo, qui opus incorruptum reliquit , pcenam sustineat. FINIS CONSTIT. ZENONIS IMF. IMPERATORIAE CONSTITUTIONES. Enimundo Bonefidio interprete. HERACLIL 1. De fide. CONSTANTINI CABALLINI. Dc reliquiis & intercejficne SimHorum. k Uum 8. Sophronius tum summo Sacerdotio fungens Hierosolymis , subjectis sibi Sacerdotibus convocatis syno- dice demonstrafiet, eos, qui unam in duabus Christi naturis voluntatem atque energiam affirmarent, palam unam quoque naturam statuere: eique Joannes Papa Romanus ■assensus esset : Imperator Edictum proponit: Neque singularem , neque duplicem in Christo energiam esse asserendam. 2. De .Judaeis. ANno 19, vere ineunte, Heraclius, Constantinopoli Hierosolyma proficiscitur, & avellit venerabilia ac vivifica crucis ligna: votssqne Deo persolutis , Patriarcham Zachariam restituit: Omnes porto Hebraeos sancta Urbe exigit, Edicto, ne iis intra tertium «iiHiare accedere liceret. 3. De foro competenti EpiscoporumClericorum fi? Monachorum. Dias autem Novellam priorum Imperatorum Hcraclii & Constan ; tini, qua; statuit, ne Episcopus, vel Clericus, vel Monachus eb pecuniariam criminalemve causam apud civilem vel militarem conveniatur Magistratum: sed apud suos Episcopos duntaxat, aut Metropolitanos , aut Patriarchas. Eadem etiam statuit aurea bulla celeberrimi Imperatoris domini Alexii Comneni, vulgata mense Julio, Indictione 4. anno lab orbe condito'] 6589. SS'; LEONIS ICONOMACHI. I. De Hebrisis fi? Montanis. ÄNno sexto Imperator Hebraeos ac Montanos ad Baptismum Ä adegit. 2. De patrimoniis templorum urbis Roma , fis capitatione infantum. TjTTrore percitus majore homo adversus Deum pugnans, tertis A Siculi ac Calabri populi parti tributum in singula hominum «apita imposuit. Patrimonia quoque templorum Roma; principibus Apostolis consecratorum , (quae pecunia quotannis antiquitus pendebatur talentorum trium femjs) in aerarium publicum conferri juffit: & mandavit inspici atque describi infantes ,. qui nascebantur , ut census iste de singulis capitibus (cepfmletionem vo- *ant) exigi posset. 3» Dc duabus Jiliquis prastandis Provinciarum adminijiratoribus. JMperaior,, ruina murorum Urbis cognita,. cives ita est alloquu- tus: Vos muris urbis reficiendis cum non sitis pares, nos Procuratoribus Provinciarum'negotium dedimus,, ut ultra constitutum tributum in lingula numismata accipiant miliaris um unum, idque in serarium nostrum conferant;, ex quo nos muros condamus. Exinde obtinnit, wt binae siliquae seu ceratia Quasitoribussolvantur. Ccratia autem appellantur duodecim folles, sive nummi. JDoneum se Antichrist! instrumentum praebuit: atque ideo universali Edicto vetuit, ne quis in universum Domini servorum Sancti titulo cohonestaretur: quinimo conspui eorum inventas reliquias juffit, prohibuitque eorum intercessionem postulari, quod eos nihil posse diceret. Atque addidit scelestus, Mariae quoque virginis interceffionem non esse implorandam; nihil enim eam praestare posse. Quin & Deiparam hanc noluit appellari. NICEPHORI. I. De militia inopum , de chartiatico, fis fumario, fi f naucleris , fis inventione thesauri : fi? aliis quibusdam. {JT exercitus deprimeret, quid non mali excogitavit adversus Christianos ? Primo enim Christianos ex omnibus regionibus in Sthlabinias coegit demigrare, & eorum habitationes divendidit. Quae res nihil ab hostili captivitate abfuit, omnibus in summas angustias conjectis. Secundum maleficium: imperavit, ut egeni militarent, iisqne a vicinis arma & stipendia in singulos xvm. nomismatum darentur, ac census praeterea publicus eorum nomine penderetur ; id AUeiengyum vocabatur , quod alteri pro alteris tributi nomine sppnsores essent. Tertio, omnium bona inspici, in- deque censum in publicum exigi juffit, nomine chartiatici praeterea exactis in singulos duabus siliquis. Quarto, omnes onerum relevationes sustulit. Quinta calamitas, quod ab omnibus saeris aedibus, parochiis, pupillis educandis destinata domo , hospitalibus, ad senes Fovendos factis xdibus , necnon ab Ecclesiis , atque Monasteriis Imperatoriis , fumarium tributum exegit, ab initio usque sui Imperii. Meliora de eorum bonis sub imperialem curam transferri jubebat, nihilominus tamen tributum de his pendendum iis imponebatur, quae reliquerat in iis ipsis sacris domibus, ita ut multis tributum duplicaretur: interim habitationibus ita exinanitis, ut inde emigrare cogerentur. Sextum tyrannicum institutum, quod a Magistratibus inspici res eorum juffit , qui ex pauperie subito ad opes pervenissent: ab iisque, veluti qui thesauros invenissent, pecuniam postulari. Septimum : quod emunxit -riam hos pecunia , qui a viginti retro annis ad praesens usque tempus dolium, aut vas aliquod aliquando reperissent. Octavum : qui ab avis vel proavis hereditatem percepissent, etsi ea divisa jam inde a viginti annis esset, eos pensionem in publicum conferre coegit; utque ii, qui extfa Abydum mancipia emebant, de singul-is duo nomismata solverent, maxime Dodecanesnm incolentes. Nonum : naucleros maritima, praesertim minoris Asiae inhabitantes , 81 nunquam agriculturam expertos, invitos coegit emere praedia, quae aliis ipse eri- pueut, indeque tributum solvere. Decimum: insignes Cofiftan- tinopoli naucleros in unum conduxit, iisque duodecim cuique libras auri tradidit: ea lege , utin singula nomismata usurae nomine quatuor siliquas solverent: cum nihilominus reliqua etiam vectigalia navigiorum ab iis penderentur. *. Dt 13*7 Constitutiones Imperatoriae. 13*8 2. De usura . rjSuras de navigiis captatas (cum interim re ffflnebri aliis omnibus " interdixisset) aliaque infinita mala excogitavit. Z. Dc vasis sacris Ö* rebus icclrsiafticis. TjUces exercituum jufiit Episcopis & Clericis mancipiorum loco uti, pro sua auctoritate in ades episcopales, & Monnsteria divertere, eorumque rebus pro arbitrio abuti. Vituperabat eos , qui ab omni aetate Deo aurea vel argentea vasa consecra fient: & res templorum sacras in publicos debere usus converti llatuebat. LEONIS ARMENII. De Prafciio peenam adultero non irrogante. pRater vigilem accuratamque Reipublics gubernationem, sum- L 013 fuit in eo in flagitiosos severitas, cujus rei exemplum referam. Exeuntem aliquando palatio accedit quidam , querens siiam sibi uxorem d Senatore quodam raptam : idque facinus se ad Urbis Prafectum detulisse, neque tamen suum jus consequutum. Leo statim mandavit, ut redeunti sibi sisteretur Senator reus tam atrocis flagitii, & Urbis Frsefectus. Q.110 facto, actorem proponere suam eausam juflit, qui quum rem ab initio ad finem usque exposuisset, reus convictus probationibus, quum nullum infieiandi criminis locum inveniret, scelus confessus est : & Praefectus causam interrogatus , cur flagitium digna ptena ultus non esset, inops excusatio nis obmutuit. Hunc ergo Imperator statim munere suo exuit, & adulterum ex Legibus puniendum dedidit. THEOPHILI. I. De imaginibus. TN eos , qui cultum divinis imaginibus praestarent , nimis durum A se atque inhumanum praebuit, omnes, qui ante ipsum fuere tyrannos, crudelitate vincere contendens. Nam Michael pater ejus edixerat, nc ulli siehe imagini , ubicunque ea ejfet, nomen, Sanctus, imprimeretur , quod id nulli rei praeterquam soli Deo congruere putabat. Leo autem & filius ejusCopronymus, omni earum adoratione prorsus interdixerant. Theophilus autem , ne pingi quidem eas coloribus concessit: abjecti dicens animi esse talium rerum admirationem , ipsamque solam spectandam esse veritatem. 2. De expulsione Monachorum. ■pDixerat Theophilus , ne Monachis ullam Urbem intrare liceret: ■*-* jufieratque omni modo eos arceri: atque adeo non tutum erat iis conspici ea in regione. Quin & Monasteria atq ue otii causa conditas atjes hominibus frequentans , mundana fecit hospitia. 3. De connubio Persarum cum Romanis. DErfe huncTheophobum , Constantinopoli abducere. Regemque suum facere cupientes , ejus causa aliquoties ad Theophilum Legatos miserant, pacta simul pacis offerentes. Neque tamen persuaserant Imperatori, ut Theophobum ipsis dederet: sed eum potius Patricii dignitate ornatum , sorori suae matrimonio copulavit: Lege etiam lata, qui Persis conjugiorum cum Romanis licentiam concederet. 4. De tonsura capillorum. Q Uia vero a natura paucos capitis capillos habebat, & erat recalvaster: ideo Efficto edito juflit crines ab omnibus tonderi : neque ab ullo Romano ultra collum demissos gestari: sanxitque Edictum, gravi flagrorum supplicio, priscorum Romanorum virtutem revocare studens. 5. De ptena raptoris equi. lyitles quidam manu promptus equmt habuit egregium, qui ipsum sepe ex praelio incolumem exttil rat. Hujus equi amore captus Dux, sub quo is militabat. quum neque polii, itationibus , neq e minis impetraret, hominem timidatatis accusatum apud Imperato- rem exauctorat. Quum autem Theophilus equum insigni virtute cuperet habere , & missis in omnes partes mandatis talem libi quxri, atque afferri juberet, eam occjfionem nactus Dux 'Ite, militi ei equum invito adimit, & tanquain suum Imperatori mittit. Post, quum necessitas bellica plures milites requireret, mandatoque Imperatoris omnes , qui arma ferre possent, in exercitum allegerentur: ille etiam miles arma sumpsit, & in proelio fusis Inis , quod equum, ä quo servari consueverat, noi haberet, occubuit, uxore & liberis relictis. Vidua amissi mariti desiderio accensa, & quod n "eflaria pupillis suppeditate nequibat, juftitise Imperatoris famainstgante , Constantinopolim venit: Theophilumque ad templum Blüssiernenfe equitantem de more, conspicata mariti fui equo vehi, concitato cursu aggressa frenum equi apprehendit, suum hunc esse vociferans , & non alium , sed ipsum Imperatorem exdt mariti sui causam pnebuisse. Perterritus Imperator marcere eam jubet, dum in palatium ipse rediret, ac reversus stati».' ad fe vocat, ac de re tota accuratius inquirit. Quam quum ea a principio ad sinem usque recitaret: il 1 ico etiam Dux ille sistitur, & muliere jussu Imperatoris occultata, de equo acriter interrogatur: quem quum asseveraret suum fuisse, neque raptu paratum, producitur extra velum mulier, reum de vi peractura. Qua is conspecta diriguit, & aliquandiii mutus adstitit: tandemque ad fe reversus , supplex pedibus Imperatoris fe advolvit, lacrymans. ac peccatum confltens. Ergo Imperator ejus facultates vidux , ejufque liberis hereditatis jure addicit, ipsum que dignitate spoliatum exilio perpetuo damnat. Adeo infensus erat & iis, qui injuste opes parare intenderent. B A S I L I I. 1. De judicibus & foris quibusdam: de pauperibus litet habentibus. QPeram dedit, ut justitia vigeret: & aequo jure inter fe viverent subditi, neque a divitibus inopes opprimerentur: propositis passim decretis, quibus injustitia exterminabatur. Judices quoque constituit, amplisque stipendiis, & honoribus auxit, jusso» per diem sedere pro tribunali, & litigantium causas dijudicare. Ad eam rem loca iis designavit commoda, Magnauram , Circum , & Chalcen (aeream portam) quam vetustate laborantem, ruinam- que minantem, ad hoc instauravit atque adornavit. Alimente etiam pauperioribus, quibus judicio erat disceptandum, ordinavit: ne inopia coacti litibus renunciarent. 2. De notis numerorum. ^Nimadvertens occasionem maleficii pravis hominibus eo dari, quod numeri , quibus (verbi gratia) femissis, sextans, uncia, & similia designantur, per notas recepta antiquitus consuetudine scriberentur: lnco notarum literis uti jussit, quas etiam rustici legere possent: & de suo sumptus in chartas, literas atque Scribas ipse suppeditavit. LEONIS ET ALEXANDRI. De Judicibus. jPXistimo equidem, eorum neminem, qui judiciario Funguntur munere, eo unquam stuporis, aut inscitis prorupturum, ut aliter quam ex praescripto Legum judicium sententiam ve ferre audeat. Quod si quis in tantum evaserit dementiam, reus peractus eas dependet poenas , qu* Legibus sunt irrogat*. Sin forte nos effugerit , pervigilem tamen illuni atque insomnem oculum , cui nihil non , quamlibet occultum sit, patere potest, effugere non poterit. Tametsi id ipsum imprecati*nibus quoque dirisque exeera- tionibus stabilire ac firmare non abs re alienum cenfuimus: Inveniat itaque iste & Deum, & coelestes omnes atque incorporeas potestates sibi nunquam non adversantes. Immature ex hac vita excidat potius, quam excedat- Incommodis insuper afficiatur perpetuis , ipsius aedium fundamenta ignis tandem devoret, & posteritas eo redigatur inopia, jit panem ostiatim quaeritet Atque haec jure sane optimo , propterea quod Leges, quas liberrimas esse oportuit, servas quodammodo atque captivas effecit fictorum pravorumque judiciorum. CONSTANTINI PORPHYROGENNETjE. I. De rebellibus $S? seditiq/is anathemate feriendis. QUae autem mense Julio, 9. Indict. anno 6534. ab imp. Domino ^ Const. Porphyrogenneta facta est Novella, sanctissimo quoque Patriarcha domino Aloxio, & Synodo assentiente, quae decisionis locum obtinet, ut, quae ab Imp. & Synodo descripta est, & qute decernit eos anathematizari, qui defectionem ab Imperatore moliuntur, vel tyrannidem , & ea ratione subject is adversus eorum dominos incitant, inter alia hoc quoque circa finem expresse definit. Iis, qui ab hoc deinceps tempore insidias sunt machinaturi, vel tumultum excitaturi, anathema. Iis, qui ipsis opem ferunt, & in defectione sunt socii, anathema. Iis, qui consulunt, vel ad hujusmodi incitant, anathema. Iis, qui ipsos ad poenitentiam suscipiunt, quum defectionis poenitentiam non agant, nec eam relinquant, anathema. s. D* IV9 Constitutiones Imperatori«. U Ni ' De folygamis, Bionis vero deciGo, qua facta estsub Constantino Prophyrogen- neta» & Romano, Constantino quidem imperante, socero autem ejus Romano patris Imperatoris dignitatem obtinente, anno (429. Indist. 9. & qua singulis annis legitur in suggestu , mense Julio, hac dicit circa finem. Deinceps autem communi sententia ac judicio pronunciamus ex priesenti anno, qui est6429 Indist. 9. seminem oportere se quarto matrimonio jungere, sed elfe omnino rejiciendum : fi quis ad ejusmodi conjugium venire voluerit, esse omni ecclesiastica congregatione privatum , & ab ipso in sanctum templum ingressu alienum, donec in conjugio permanserit. Hoc enim etiam sanctis Patribus, qui nos praecesserunt, visum est. Hos vero etiam sententiam apertiorem reddentes, ipsum, ut ä Christiana Republica alienum abdicamus. Ac fic quidem de quarto matrimonio. Ut autem , quae ad alia quoque matrimonia pertinent, decentius constituantur , & non Christiana vita indignam institutionem habeant, de tertio quoque matrimonio definimus, ut non absolute ac simpliciter & temere perficiatur. Etenim ä Patribus quidem, ut sordes, permissum est, non fic tunc quidem, ut nunc, re citra ullum ruborem imprudenter peracta, & indiseri- minatim contracta: sed quemadmodum si quis, qui in domo in angulum incidit, multas sepe sordes viderit: nunc autem quando libertatem accepit, & perinde ac si nihil habeat dedecoris & sordis reputatur, recte visum est hoc repurgare , quemadmodum & turpitudinem non in anghmm conjectam, sed in aedibus diffusam , nullo modo permittimus, sed repurgamus, & quod molestum est & indecorum, ab eo rejicimus. Quin etiam humana: cedentes infirmitati , honestatis autem Christianae vitae convenientis curam gerentes, hoc in tertiis nuptiis servandum statuimus, ut si quis, qui quadragesimum annum excesserit, & nec naturam reveritus, nec honestae vise, quae in Christianis requiritur, ullam curam gerens, sed sola libidinis perturbatione victus, se in tertium matrimonium projecerit, is cum omni diligentia & observatione iit usque ad quinquennium Sacramenti communionis minime particeps : & nec iioc tempus illi contrahatur. Qui enim post annum xl. sordem in Chri fti Ecclesia esse vel dici amavit, quod melioris vitae argumentum praebebit, propter quod tempus Sacramentorum participationis ei contrahatur. Sed & postquam impolluta participatione dignus habitus fuerit, non erit ei permissum in alio tempore ad participationem accedere, quam in sola salutari Christi & Domini nostri resurrectione, per praecedentis jejuniorum abstinentia repurgationem. Hac autem dicimus, quando ex prioribus matrimoniis non fuerint liberi, qui iis post quadragesimum annum tertiam uxorem ducere voluerint. Nam si liberos habuerint, eis nullo modo tertium per mittitur matrimonium. Est enim valde iniquum tempestiva libidini induigere, priorum autem matrimoniorum liberis non prospicere, ut sint securi, & a molestia & ä perturbatione remoti, qua solent evenire hominibus ex filiorum multorum susceptione. Quod fi quis triginta annos natus, ex prioribus matrimoniis habens liberos, tertia mulieri conjunctus fuerit, is quoque nulla ei venia data, ad quartum usque anuum communionis Sacramentorum sit expers: quia manifestum est eum sola intemperantia motum, & quod fit carnalis libidinis servus, ad hoc se matrimonium conferre. Et postquam etiam Sacramentorum participatione dignus fuerit habitus, semel quidem in salutari Christi, & Domini nostri resurrectione: secundo autem in dormitione immaculatae Dominae nostrae Deiparae: & tertio in natali Christi & Dei nostri, quod in his procedat jejunium & ejus utilitas. Sin autem non sint liberi (quia liberorum susceptionem desiderare facile est,) condonandum, L sola eaptena, quas ab initio & huc usque servata est, in eum animadvertetur. Hac etiam de tertio matrimonio. Atqui nec secundum , nec primum extra cantionem adhibitam relinquimus, sed & illa sic contrahi statuimus , ut nullam malam causam habeant, vel ex raptu, vel ex praeedente clandestino concubitu, sed legitime, Lab »s, qui ab ejusmodi inquinamentis &fornieatoria impuritate mundi sunt. Si quis ergo prsdictis Constitutionibus neglectis , ad matrimonii consuetudinem primam vel secundam processerit, dum Christi Ecclesia, quae est pura, immaculata, & fine ruga, salutaribus examinationibus subjicit, nec prius ad divinorum mysteriorum participationem admittit, quam definitum ob fornicationem tempus explevisse cognoverit, nili forte necessarius e vita excessus »rgeat, donec scilicet septimus annus completus fuerit. Sacerdos autem, qui aitfus fuerit, prater id, quod statutum est, divina 132 ® participatione aliquem dignari, de proprio gradu in periculum veniet, eo videlicet, qui prater formam constitutam divina communione dignus est habitus, ad excommunicationem redacto usque ad septimi anni complementum. * IMP.D. CONSTANTINI P ORPHYROGENNETiE Novella secunda Constitutio de voluntariis homicidis, suscipiens quidem eos prater vim prioris , per commiserationem , dammans autem perpetuo exilio & bonorum spoliatione. LliEc sancire nunc proposuimus, severitatem quidem prioris Con- 1 ssitutionis benigniore ecclesiasticorum deeretorum censura commutantes: dissoluta autem & indulgenti delinquentium disciplina eaque de causa ad imitandum facili, nan solum vinculo pcenarum medentes, sed & totius fere substantis ad homicidam pertinentis spoliatione; homicidis quidem i piis de salute, Reipublics autem ne quis simili moveatur affectu , utiliter prospicientes, ut horum utrumque tam jus observetur, & magnum divinumque Ecclesiarum conservetur privilegium, quam bis cautionibus imitationis frequentia coerceatur. Quod igitur attinet ad vita rationem homicida , ordinari jubemus, quemadmodum canonica prsscripserit disciplina. Nos autem hac Constitutione perpetuo eum damnamus exilio, ab eo loeo , in quo scelus perpetratum fuerit. Quo quidem tam punietur reus, quam propinquis occisi non majoris fiet tristitia & doloris augmentum, quod utrumque forsan non inutile: ne assiduo conspectu ejus , qui dolorem attulit, & defuncti memoria propinqui sponte ad ultionem impulsi, malum malo sanare co- nentur, & homicidii duplicent infortunium. Omnino igitur homicida perpetuo illinc exulet, nec unquam eo revertatur, & terram habitet, qua injuste sublati fratris sanguinem hiscendo suscepit. Et hanc primum post ecclesiasticam censuram condemnationem ferat: praterea vero bonorum Tuorum privationem subeat: neta- men applicentur fisco. Nam si uxor sit homicidii damnato, dotem & propria omnia auferre eam oportet, hoc amplius donationem ante nuptias. Quod si theoretron pacta fuerit, aut aliud quippiam , hujus omnino recuperationem L proprietatem habere, si liberi non subsint. Sin autem subsint liberi, eam habere lucrorum nuptialium ufumfructum , observatis omnibus Legum praescriptis; liberi autem in trientem reliqua substantiae paterna: succedant. Etsi quidem homicida proprio motu, aut consilio ac approbatione eorum, i quibus examinatur , ad monasticam vitam (prius sceleris purus effectus) transierit, accipiat Monasterium tertiam parte« illius substanti», reliquo triente reservato uxori & liberis occisi in parvum eorum infortunii solarium. Quod si liberi non supersintocci- jso, inter uxorem & ascendentes triens ille »qualiter dividatur. Uxore autem relictis liberis pr»moriente praFerantur ii ascendentibus. Sed fi nec liberi, nec uxor, nec ascendentes sint occiso, & alfi, qui Lege ad succefiionem vocantur cognati, diligentiam adhibuerint, ut scelus manifestaretur, trientem accipiant ejus, qui ' injuriam intulit. Sin autem solitariam vitam homicida non appetierit, non triens, sed bes juxta prsdictam distinctionem parti ejus, qui interfectus est, distribuatur. Praterea nemo eorum, qui hujusmodi sceleris convicti sunt, civile officium, aut aliud quodlibet administret unquam, nec fi divinum resern tum impetraverit: sed omnimodo maneant infames, quibus, ut viverent, tantum benigne concessum est. Laterum ii omnino tondebuntur, & in numerum Monachorum referentur: qui malitia exuberantia, praemeditati sunt eadem proximi , & eam , prius habito consilio, in anima sua perniciem & fratris fui necem , instructi patrarunt. Nec ad tempus modo poenitentia prssiitutttm , sed quamdiu vixerint, in Monasterii regula coerceantur. Nam qui aliter sponte interfecerint, sed lascivia & impetu ira ratione carentis, non •consulto & prameditate , ac hujus habita deliberatione arguentur occidisse , perpetuo quidem prater alia omnia subjicientur exilio, non tamen monasticam vitam eligere cogentur. I. De laicis, qui iniefiati moriuntur absque liberis. j^Ec tibi repugnare videatur Novella Imperatoris Domini Constantini Prophyrogenneta, qua tractat de iis, qui sine liberis ab intestato moriuntur, non (incedere ex linea transversa cognatos, sed tertiam partem bonorum eorum, qui sic moriuntur, ad pias animaque salutares elargitiones procedere, cum eo etiam collectis pretiis servorum ejus, qui mortuus est, utpoteiis eo ipso liberati». Hac eniai Novella de iaici* loquitur L soliis, ficui pradicta Justiniani 36 *n! jsii Bit Esi rui fit! W ptC! qui n! S 1 gi: rei tcij {::: f.: = IZ2I Constitutiones Imperatori«. niani Novella locum habet in Episcopis & Clericis, qui ab intestato moriuntur. ROMANI SENIORIS. 1. De praediorum acqitifitione. VOvella quoque Casaris Romani senioris idem pene statuit: Ne qr.:s ultra conspicuorum & spectabilium Magistrorum, aut Patriciorum, neque eorum, qui Imperiis, potestatibus aut omni- no principalibus dignitatibus insigniti stint & ornati, neque item civilium, aut militarium, aut delegatorum Magistratuum, aut his substitutorum , neque Metropolitanorum , aut Archiepiscopo- rum , aut Pnefestorum , aut eorum, qui sacris domibus praesunt, aut denique ad alium quemvis honorem seenli provecti sunt, praediorum aut fundorum posieffionem, aut emptione, aut donatione , autalio quovis modo adeat. Eos enim, qui post praesentem Constitutionem, ejulmod; quippiam moliri & aggi edi ausi Fuerint, inde jubemus absque iuae pecuniae restitutione detrudi, propriisque laboribus ae sumptibus fraudari, quos ad rem ornandam & pretiosiorem faciendam contulerunt, atque ipsam pradii aestimationem, fi quidem conspicui viriiint & illustres , qui hoc admiserunt, fisco applicari: sm abjectiores fint, & omnino absque ulla pretii restitutione expelli, & meritis insuper poenis castigari. 2. De rescindenda venditione. j^Ovella quoque Caesaris Romani senioris ita habet: Si deprehensum & exploratum fuerit eos, qui post ä se peractam venditionem , fi modo testibus peracta comprobetur, ad judicium provocarunt, intra quadriennium id Feciste ac conquestos este , citra controversiam his succurritur. Succurritur autem , non ut vendita suburbana recipiant: sed nt, st quidem emptor quod reliquum est, justi pretii expletioni i praestare voluerit, hoc ei facere liceat. Atque ita justum rei pretium supplens ac persolvens, ipsa prsdia fibi retineat; & qui de facta venditione queruntur, justum pretium, quanti pradium ipsum aestimatur, accipiant. Sin nolit emptor justam rei alHmationem complere, pecuniam, quam ab iis, qui cum eo expostulant, accepit, una eum ejus causis ac usuris restituat: & e prxdio decedat venditori restituendo. 3. De pr/elatione. CI qui communes sedes , fundum , vineam , aut quamvis aliam rem soli habentes , aut aliter quam communionis jure propinquis praediis aliqua ex parte permixti aut adjacentes, consortes, vel alioquin vicini & proximi sua alienare, aut venditionis, aut emphyteuseos, aut locationis nomine voluerint, ne prius hxc alii cuiquam alienanto, quam testatum iis fecerint, quos in prorogativa x*Tse Totliv, hoc est, ordine, succedentes dicimus. Ut primi, inquam , vocentur permixtiin quoquo gradu juncti cognati, aut quibufeum aliquid est commune , ut aedes , fundus , vinea , aut quavis alia res. Ejusmodi siquidem cognatos Lex profert. Ubi vero cognati communionem in re non habent, tum anteponuntur, qui aliquid in ea communitatis habent. Quibus ii succedunt, qui tantum permixti sunt, etsi omni ex parte ei, qui rem alienat, sint externi: deinceps & simul juncti consortes. Postremo, qui simpliciter aliqua ex parte rei alienanda uniti sunt, & vicini. Consortes porro appellamus , quotquot sub eodem censore perscripti sunt, & in censum publicum relati, etiamsi propria tributa diversis in locis pensitent. Enim vero cum multi sinibus pradii alienandi circumquaque adjacent, suo cuique ordine testationis praerogativa tribuatur, ut renuentibus forte iis, qui jure praferuntur, qui deinceps vocantur, contractum si velint, inire queant. Quod ii aqualibus omnes subnixi reperiantur privilegiis, ut nihil omnino sibi invicem in hujusmodi vocatione prxjudicent, eadem quoque rursus fiat denunciatio , ut intra triginta dies justum pretium , quodve verus emptor haud segniter prastiturus esset, si absque ulla mora solvente* pro rata parte vel sponte sua , vel alicujus opera & arbitratu distribuant. Quotquot autem intra praefixum tempus sibi delatam pretii partem non praestiterint, jus prarogativa amittent: nisi si quis forte eorum captivus est , deportatus aut relegatus: aut eb publica privatave negotia citra dolum abiens : aut eriam nondum annum atatis XXV. explevit. Horum enim, qui adminiäian- da negotia susceperunt, intra IV. menses , cum prasemibus novis emptoribus pro rata portione concurrunt, pretium explent, s, quod a minoribus subducta ratione est prastandum , una cum legitimis (1. 1.3. L 8 - C. d* rescini. veni. 1322 usuris & necessariis sumptibus. Externos vero emptores in totum summovent, pretium cum usuris ac sumptibus ipsis restituentes. Quin & in universitate villarum, qua dicuntur, autpradiolorum (universitatis autem unius sunt, qui ex eadem sunt vilia) longe satius est, ut earum habitatores sibi mutuo praeferantur. Quod si omnes , quibus in rei distractione praerogativa jus datur, recusa- rint, vel eos exploratum fuerit, ei, qui rem alienat, & ejus familia aut pecuniarii damni, seu multae auctores Fuisse, aut ejus corpori ac vita insidias struxisse, graviffimamque infamiam pepe- risse, idque non fortuito, sed de industria, aut per se , aut per suos, hos invito eo, qui talia sit passus , nulla ratione volumus ad ipsius pradia aspirare. Post decennium tamen silentio peractum , adversus eos, qui quovis modo contraxerint, quive donatione aut testamento quippiam fuerint consecuti, nulla omnino ab iis, qui dictis ex causis prarogativa jus habent, imo nec ä fisco controversia moveatur. Occasione tamen dotis, aut propter nuptias donationis, ex testamento vel permutatione, vel transactione & propinquis & externis omnes alienent, absque simulatione nimirum ac dolo. Si vero, qui in fraudem nostra Constitutionis alienant, aliud quid facere ausi fuerint, & aliud aperte simulare, si quidem post jusjurandum convicti fuerint, tam ipsi , qnam qui ita dolose cum ipsis contraxerunt, & perjurii pcenas dabunt, & hi quidem pradio, illi vero clam soluto pretio excident, & utraque fiseo inferentur, ut a fisco propinquis venundentur. Sin vero ante jusjurandum deprehensi fuerint, tale quippiam egisse, & quod actum fuerit, erit irritum , & qui semel fundum prater juris formulam alienare conatus est, vel invitus postea cogetur iis vendere, quibus jus prarogativa concedimus. Et hac quidem ita de his statuenda._ N1CEPHOR1 FHOCiE. I. De tetartero , quod efl numistnatis genus. J^Umifma attenuavit, tetartero excogitato. Cumque eo modo duplex esset nummus, pensiones publica graviorem exigebant, minor in sumptibus faciendis dissipabatur. Cumque esset 2 Lege & consuetudine receptum, ut omnes nummi imagine imperatoris ali- cujiis notati , modo ponderi nihil decederet, idem valerent: ipse sua insignes imagine praferri, aliorum depressis pretiis, voluit; eaque re haud leviter subditis in permutationibus incommodavit. 2. De eodem de hexugio. ^Pparet eundem avaritia quoque sordibus fuisse contaminatum. Nam cum usque ad eum quodvis numisma hexagium penderet, ille tetarterum excogitavit pondere imminuto. 3. De praelatione. ME quod privilegium pratendant pauperes , dum distrahitur pra- dium ä potentioribus, neque ex consortio, neque ex communicatione, iicet milites vel etiam «ives esse deprehendantur : sed in hoc rursum succedat persona quapiam potestate pradita, qua scilicet pauperum hinc inde adjacentium tranquillitatem ac utilitatem postit tueri. Et potentes curmpotentioribus duntaxat emptiones contrahere volumus : milites vero & pauperes , cum iis, qui parem fecum sortiti sunt ordinem ac locum; 4. Ne Ecclejia pradiis locupletentur , est, ne ßne sententia Principis Episcopus creetur. DRatereaad officium assidue veniens, graviter subditos afflixit, non modo pensionum & tributorum omnigenis rationibus, sed & rapinis intolerabilibus. Ad hae partem qjiaiulam eorum, qua Senatoribus solebant Imperatores largiri donorum, in siles retinuit, causatus sibi ad bella gerenda deesse pecuniam. Neque hoc tantum, sed & donationes Monasteriis, atque templis relictas, a quibusdam piis Imperatoribus, prorsus abolevit, Lege etiam lata, ne Ecclefi^e immobilibus locupletarentur bonis: causatus , Episcopus male prodigere ea, qux pauperibus darentur, interim militibus deficientibus. Id vero omnium graviffimum , quod Legem tulit, cui & Episcopi quidam leves atque adulatores subseripserunt: ne Imperatoris inj ustu ullus crearetur Episcopus: & mortuo aliquo Episcopo aliquem suorum submisit, qui definitos faceret sumptus; ipse, quod erat de reditibus reliquum , accepit. 5. Ne de novo confiruatur Monasterium , aut venerabilis alia domus. | Mperatoris autem Domini Nicephori Phocs Novella decernit, non ejfe de novo construenda Monasteria, vel Xenodochia, velNoso- i (a. /. I. C. de veteris numismatis potestate, 0 0 o 0 3 comia, rZ2Z Conftitutiones Imperatoriae. __1324 eumia, vel alia sancta & religiosa loca, sed eorum, qux sunt, curam geri oportere, & b*c expresse in fine adjecit. Quare ab hoc deinceps tempore, quod est feptimx indictionis initium, nemini liceat, nec loca , nec agros ad Monasteria, vel Gerocomia, vel Xenodochia transmittere, sed neque ad Metropolim vel ad Episcopatum; neque enim illis est hoc conducibile. Si qua; autem prxdi- ctx & religiosae domus , vel Episcopatus & Monasteria , adeo malam administrationem & providentiam sortitae sunt , ut locis privatae destitutxque fint, iis sententia & examinatione Imperatoria, eorum, qux sufficiunt, acquisitio non prohibebitur. Cellas autem, & quae appellantur laurae in desertis sdificare , quae non ad possessiones & agros alienos extenduntur, sed soli monastico ambitui seorsum praestituuntur, tantum abest , ut volentibus prohibeamus, ut etiam in magna laude ponamus. BASILII PORPHYROGENNETiE. I. De possessione Ecclesiarum U venerabilium dantor um. Q Uam quidem Novellam Porphyrogenneta Dominus Basilius ju- - nior sua Novella sustulit, mense Aprili edita Indict. i. anno 6495. qux & haec expresse continet: Imperium nostrum , quod k Deo profectum est, cum ct ä Mona his, quorum pietas & virtus est testata , & a multis aliis Legem de Dei Ecclesiis & sanctis domibus , vel potius contra Dei Ecclesias & sanctas eorum domos k domino Nicephoro , qui Imperium invasit, conditam praesentium malorum causam fuisse, & radicem , & universalis hujus subversionis & confusionis, (ut, qux ad injuriam & contumeliam non solum Ecclesiarum & sanctarum domorum , sed etiam Dei ipsius facta sit,) intellexisset, & maxime cum id re ipsa expertum esset, ex quo enim haec Lex est observata , nihil boni penitus in hodiernum usque diem vitae nostrae occurrit : sed contra , nullum penitus calamitatis genus defuit. Statuit per praesentem Auream Bullam , ut Lex praedicta ab hoc praesenti die cesset, & deinceps infirma & irrita permaneat, & locum habeant, & in usu sint, quxde Dei Ecclesiis & sanctis & religiosis domibus facta sunt Leges. 2. De allelengyo communis census penjitorum. QOnstituit tributum pauperum , qui solvendo non essent ä locu- ^ pletibus exigendum esse : quod allelengyum vocabatur. z. De prodiis potentiorum. T Ege etiam sanxit, ne potentiores multiplicandis prxdiis auge- A "' fierent. Quanquam eadem etiam ab avo ejus Constantino, hujulque socero Romano lata fuit. 4. De proscriptione XL. annorum. MICHAELIS. De Protorio U velamine capitis, de publicis curatoribus. s^Um autem esset admodum senex, multaque antiqua recordaretur, ^ multas veterani consuetudinum reducere intendit, nihil vd Imperio, vel Reipublicx profuturas. Nam Prxtorium expurgari julsit, & civium capita non literis , ut nunc, sed byssinis pileis, magnis lineis purpureis intertextis, tegi. Et procuratores publicos non ex Senatu delegit, sed alios scribarum d numero velocium, in singulis archivis educatorum: & id genus alia inulta. ISAACI COMNENI. De Canonico, U consuetudinibus, quo dantur pro ordinatione. Canonico autem , & consuetudinibus , qu* pro ordinatione dantur, hucusque v>m habet Aurea Bulla invicti Imperatoris Domini lsaaci Comneni, qux partim ita habet: Statuit vero Imperatoria mea Majestas, ut etiam in ordinatione Sacerdotum, & „anonico vetus Forma auctoritatem obtineat, & nihil inordinatione Episcopus, qui ordinat, amplius accipiat, quam prxstan- tioris monet* Imperatori* me* Majestatis, septem aureos nummos duntaxat: unum videlicet, quando facit simplicem Papam, live Lectorem; tres, quando ordinat Diaconum; alteros tres, quando Sacerdotem , sive Presbyterum perficit. Sic similiter pr» Canonico k vico triginta infumibnla habente, similem aureum unum, argenteos duos , arietem unum, ordei modios fex, vini mensuras fex , farinx modios fex , gallinas triginta : ä vico vero, qui viginti infumibnla habet, aurei bessern , pro duobus argenteis argenteum , agnum dimidiatum , ordei modios quatuor, vini mensuras quatuor, & galsinas viginti: ä vico denique, qui decem infumibula habet, argenteos quinque, agnelium unum, ordei modios duos, vini mensuras duas, farin* medios duos, & gallinas decem : quemadmodum in veterum Actuariorum sigillis prxscripta sunt. Atque provincialium conveniens ordinatio Imperatori* me* Majestati plac-it. Cum hac- vero Aurea formali Bulla, confecta est etiam 15. mensis Januarii, Indictione 10. I ianctiifimo illo Patriarcha Domino Nicolao Synodalst annotatio, qux jubet, ut secundum hanc Auream Bullam Canonica, ac pro ordinatione dentur. MICHAELIS. Po De prolatione in anticbreß. tior est propinquus externo in rerum sidi antichresi. N 1 CEPHORI BOTONIATVE. QJEterum Novella Lex Caesaris Basilii Porphyrogennets in his quadraginta annorum prxscriptionem tollit. Neque rursum inopes, fi potentiorum injuriis oppressi Fuerint, quadraginta annorum prascriptione repelli: neque ullas prorsus valere praescriptiones, etsi aureis bullis infert* sint, qux injuste L fraudulenter inductx fuerint. Neque ipsum etiam fiscum ullo temporis excludi intervallo, sed ab angusto Principe jus suum revocare, probationesque suas ad illud recuperandum afferre. ROMANI ARGYRI. De reditu magno Ecclejio, & de allelengyo. TNitio Imperii bonis ac laudabilibus institutis subditos demeritus est. Principium fecit beneficentia in religionem. Cum enim sciret magnx Ecclesix reditus non sufficere, ut qui superioribus temporibus dispensator fuisset ejus, & aliarum, quibus hujus Clerus de more inserviebat, LXXX. auri libras quotannis ex xrario imperatori« ei pendi jussit. Abolevit etiam allelengyum, quod Constantinus erat sublaturus , ni mors eum antevertisset. ' ZOiE. “ — De Illagistratibus non vendendis. JMperio Zos restituto , qux sororem Theodoram quantumvis invita, confortem habebat, statim & honorum gradibus Senatorio ordini & largitionibus multitudini grati* sunt actx, ac Rei- pnblicx quanta omnino poterat cura gesta. Nam in omnes Imperii partes liter* & Edicta dimittebantur, qu* & Magistratus vendi (quod erat ante Factitatum) prohiberent: & omnia inju- iriti* genera de medio tolli juberent. I. De solutione matrimonii ob furorem conjugis. vero c. & ci. Imperatoris Domini Leonis Philosophi Novell* statuunt, ut viro triennium duret, neque intra illud, postquam uxor furere coeperit, conjugium dirimat: mulier autem, nisi quinquennium prxterierit, ä Furente marito non separetur. Legas quoque Novellam Imperatoris D. Nicepliori Botoniat*, qu* de furentibus conjugibus eadem disserit. 2. De relevatione sisculiwn debitorum. jßOtoniates cum ad imperium pervenisset, ä Patriarcha, regali* faicia tertio die coronatur , ac primum illud liberalitatis specimen edidit, ut quicquid fisco deberetur, id universum citra exceptionem aboleret, ac novas tabulas magnifico Edicto institueret. ALEXll COMNENI. I. De a täte ineuntium officia. FAE iis autem, qui in imperfecta xtate officia, aut dignitates suscipiunt, repositum est in publicis secretis Edictum D. Alexii Comneni , femper celebrandi Imperatoris : illud etiam cognosce. Habet ita ad verbum : Multi ubi ob denunciatam Rcipubl aliquam utilitatem, aut per ambitionem, qualemcunque dignitatem vel officium, aut capere , aut 1 ermutare, aut vendere petierunt: ea in parvos pueros transerunt. Ne igitur Ii- e fiat, neque tales imponere aut decipere confpiciantur, statuit Imperatoria mea Majestas, ut quicunque dignitatem vel officiam, sive propter denun. elationem, sive propter benevolentiam aliquam, sive per commutationem , sive in munus & per largitionem, aut dum animum nostrum oblectamus, ab Imperatoria mea Majestate acceperit: ne quem- Constitutiones Imperatori«. 1326 1325_ quempiam qui honoretur, viginti annis minorem admittat. Quin omnes quicunque per easdem causas, aut dignitatem, aut officium accipiunt, majores viginti annis sunto. Quando vero Imperatoria mea Majestas non propter tafem causam , sed nulla causa interveniente honoraverit quempiam, aut officium donaverit, tametsi honoratus viginti annis minor Fuerit, citra dubitationem tamen illi insternuntor. Reponatur igitur prssens hsc tabella inter chartas secretorum nostrorum , ad ostendendam imperandi guber- nandque Imperatoriae meae Majestatis, rationem , ut hoc modo deinceps in omne futurum tempus efficaciam habeat. Debet autem i 11 ejus, qui citra medium honoratur , tabula adjici: Insternitor. Non impedietur per Edictum de iis, qui minores viginti annis honorantur , ab Imperatoria mea Majestate factum. Ac Tero esto hoc signum eorum , qui (ut dictum est) citra causam mediam honorantur, tanquam Imperatoria mea Majestas hoc sciverit. Mense Januario , Indictione quinta , per Imperatorem. 2. De nuptiis amita Sfi fratris filia eum filio fratris N fatruo. ■pXtat jussio semper celebrandi Imperatoris Domini Alexii Co- ■*"' mneni, ad suggestionem proedri illius & heteriarehi Bardie Zeri, mense Martio , Indictione decimaquinta edita , & ad illius temporis snnctiiT. Patriarcham Dominum Nicolaum, ac sanctam divinamque Synodum missa, qu» amitam & fratris filiam cum patruo & fratris filio, tametsi sexti gradus cognationem ex affinitate obtineant, citra impedimentum jungi statuit. Quam jussionem Synodal! subnotatione, qus in memorati Patriarch» Domini Nicolai Codice reperitur, inferta* legas. z. Defiponfialibus Novella celebrandi Imperatoris Domini Alexii Comitent , emiffit mense Julio , imUlliane septima , anni (ab orbe condito ) 6592. CPonsalium nuptiarnmque terminos vetusta fiiperiorifque aetatis 0 Legislatio longe separavit: horumque intervallum magis quam Mysorum & Phrygum proverbium notum fecit. Verum qu» sub Felicis memoris Patriarcha Domino Joanne Xiphilino Synodi opera confecta est subnotatio ' cui etiam perpetuo inter Imperatores celebrandum Dominum Nicephorum Botonitatem, per Aures Bulla scripturam, auctoritatem largitum esse compertum est) qus multum inter se distabant, in unum contraxisse cernitur. Qua ratione quod iynodica decisio de nuptiis promulgarat, hoc ille disertis, verbis de sponsalibus censet, duobus fratribus duos patrueles sponsere uou permittens. Atque promiscua quidem plebs indiferimina- tim rem aggrediens, & fe in fynodalis statuti sensum mergere prorsus nequiens, sine ratione, quidnam sponsalia essent, fingebat, neque quo pacto cautius firmarentur, exacte constituere valebat. Interdum etiam mentis fus inconsiderantiam adversus absolutam Ecclesia normam venditabat. Verum Imperatoris nostrs Majestatis pietas peritius considerationem auspicata , ubi apparentem contrarietatem recte dijudicasset, per präsentem Legislationem , optimam adinvenit consonantiam. Posteaqtiam enim vetus Lex Sponsalia in sola contrahentium voluntate constituit, nihilque amplius quam de consensu , instrumentis , atque sponsalitiis arrhis elaborat: nobis autem vits negotia ad longe ornatius, magisque fecrum divina gratia devenerunt incrementum , atque hinc non nuptis solum , verum etiam sponsalia peragendam sacram benedictionem sibi conjunctam habent: ac certum tempus prima conju- gum conjunctioni per recentiorem sapientiffimi Imperatoris Domini Leonis Sanctionem 1 est promulgatum (in maribus nempe annus 1 statis decimus quintus, in freminis decimus tertius : quod profecto tempus ad perfectam eonjugum cohabitationem vetus Lex sufficiens esse jussit) necessarium esse Potentia nostra judicavit, ut per prssens oraculum firmiter definiat, proprie illa esse sponsalia , & revera secundum exacta fynodalis norma considerationem cum nuptiis aquipollere , quacunque tempus, quod Imperatoris D. Leonis Sanctio determinavit, integrum sibi habuerunt, & sacra benedictio consecuta est, atque in illis fynodalis decisionis observationem valere debere. Si namque contrahentium alteram partem morte forte aliove fortuna casu, aut sententia mutatione recedere ad aliudque vits consortium transferri contingat: non exiguus hic absurditatis tractus existet , si prsambnla nuptiarum preces in (1. Nov. Leon. 74. (2. Nov. Jufi. 100, c. ». sponsalibus peracta , tanquam vanum aliquid & temere accumulatum reputentur, L indiscriminatim ea res intelligatnr, quasi Deus per sponsalia inter conjungendas personas introductus non esset. Hoc autem commemoratus celebris Imperator recte fequutus , sancti universalisque sexti Concilii Canonem, qui sponsam, dum sponsus adhuc in vivis est, cum alio in matrimonii consuetudinem coire vetuit, adulterium rem manifeste statuens , cum aperta veteris Legis contrarietate pulchre conciliavit. Quoniam post benedictionem sponsis factam , separatio ea secundum ejus vocem justorum sponsaliorum est solutio. Quod si sponsalia quaedam secundum multorum consuetudinem congruenter jam contracta fuerint, &. instrumenta confecta sint, nondum autem statntum tempus, quo Christianis debita benedictio fieri consuevit, advenerit, neque solennes super desponsatis preces per Sacerdotem pronunciate fuerint : haec sponsalia quantum ad exactam Ecclesias dissertationem, neque esse, neque dici justa possunt: neque vero adversus h»c fynodalis subnotatio efficaciam habet, sed tanquam hominum placita simpliciter per stipulationes confirmata, auctoritatem ferunt, vetusque Legislatio in illis firmitatem obtinet. Hoc enim pacto cum vetusta Lex , quae antea de sponsalibus promulgata est, integra conservabitur : tum Synodi judicium secundum hic [positam] observationem & intellectum , & interpretatum, intactum atque intentatum custodietur. Quandoquidem vero haec ita sunt explicata, & haec vera sponsalia designata sunt, quae cum sacra benedictione , statutoque tempore peracta esse noscuntur : quae vero secundum antiquiorem Legislationem fiunt, veluti hominum placita stipulationibus constabilita vim habere, atque soli priscae Legi» qu» certas personas ad sejunctam sponsam ingredi prohibitas recensuit, in his valere concessum est, quiddam cum conveniente Christianis honestate conjunctum, praesenti oraculo nunc etiam addi oportet. Quia enim non secundum exactam convenientemque rationem veteris , novaeque Legislationis Decreta peragebantur , sed promiscuum vulgus antiquiori Legum auctoritati adhaerescens, post feptennale tempus citra dilationem sponsalia celebrabat: ac pro arbitrio quisque ad desponsatas ingrediebatur, continua consuetudine atque libertate congressus ad colloquia amoris flammam accendens : sacratior autem pars Novellam Imperatoris jussionem secuta , inter sponsalia & nuptias distinctionem ponebat, primum preces sponialitias , ac deinde matrimoniales conjungendas accinens, atque conjunctim simul & eodem tempore , quando interea vel minimum quidquam incideret, isthsc perficiebantur , & sponsalia nuptseque uno spatio peragebantur: hoc tanquam sine disquisitione fiat, nostra pietas corrigens per praesentem generalem justionem sancit, ut qui ad annum contrahentium septimum, & deinceps usque ad decimum quartum , aut duodecimum velut imaginarii sponsaliorum contractus fiunt, legitimorum firmorumquesponsaliorum vicem non obtineant: sed tantum tanquam confirmata stipulationes habeantur , atque secundum aliorum contractuum naturam operentur. Et ad hunc quidem modum apud omnes subditos nostros illa obtineant: ut tamen interim vetus Lex, qua de sponsalibus promulgata est, in personas ad sejunctam sponsam ingredi prohibitas plenam efficaciam habere debeat: idque quo is status , quem in Christianorum Republica vigere convenit, augmentum accipiat. Nam tametsi ea res secundum exactam rationem perfecta sponsalia non sint: attamen quia quod agitur , sponsaliorum propositum habere videtur, atque inde nuptiarum fundamentum jaci incipit: magna profecto ratio est, quamobrem a Lege prohibite persona iterum impediantur , adeoque nemo impudenter procari praesumat, ut in uxorem assumere audeat, quam vetus Lex sponsam aiicujus factam , diremptis sponsalibus in alterius manum convenire non sinebat. Veruntamen lilii id tempus advenerit, quod sponsalibus simul & nuptiis convenire judicavimus (ubi nempe famina duodecimum annum , masculus vero decimum quartum excesserit) tunc in primis fnsnfalia decantandis sacris precibus, illorumque solennibus (arrha videlicet, graCoque desponsatis osculo) observandis perficiantur : atque deinde exiguo longioreve tempore , quomodo contrahentibus visum fuerit, intermisso , citra recusationem legitim» etiam nupti» procedant: non autem multum disjunct» res simul uno die , & sepe una hora effectum sortiantur. Taliter enim ordine in nuptiis procedente, cum Lex vetus, qu» prohibitarum personarum catalogum fecit, illis non permittens ad fejtinctain cognate perfonx sponsam ingredi, observabitur : tum sapkntistimi Imperatoris Novella jussio decore i 327 Conflitutiones Imperatoria;. 1328 in nmnihiK L valere & in Republica obtinere conspicietur : quin 1 ut eodem tempore fyonialia L nuptix definiantur : sed parvam ali- in ommuu» Ot vaiCi«.«.* . I o •_ t _•__ m l _ t’csI tu tomnArP J?r i r iu UUIII1UU9 Ub »iuw»v w». --J - • -- . & contrahentes persona: ab intempestivis & imlecoris congressibus coercite, castam vitam ducent, opportuno tempore, quando sponsalia nuptiasque ipsis perfici conveniet, cum sacra invocatione invicem congressuri. Quod fi quis contra, atque prassend Potentiae nostrae Constitutione prohibitum est, sponsalia conficereprx- sumpserit, neque hxc generaliter & adversus omnes promulgata, quae in posterum obtinere debent, ah ipsis Calendis ineuntis men fis Julii instantis Vil. Indictionis anni 6592. sequi visus Fuerit, & ante legitimum tempus, sacramque benedictionem arrhas pacisci fuerit ausus, aut etiam in mutuum conspectum contrahentibus personis convenire, atque inter se promiscua omnia habere permiserit: Tabellio, qui arrhabonicum contractum conscripserit, ä sua statione removebitur; qui vero ante tempus sponsalia confecerint, humante divinxque irxie obnoxios reddent. Fiscus namque propter prxscntis juffionis contemptum per rerum domesticorum Secretarium positam ex stipulatione in instrumentis poenam ab ipsorum singulis integram exiget. Credimus vero etiam ipsum Deum adversus hos insurrecturum, quod inter juvenes nequitiam palam , & destinato introducere non erubuerint. Etenim si vetus Lex irrita Facta est, & perfecta sponsalia eonsici nequeunt: verum recen- tioris Legislationis praescriptum ad effectum deducere contrahentes recusant: quid aliud Faciunt, quani homines sibi mutuo fecundum Legem non obstrictos , contra Legem, inter se corrumpi sinunt, juvenumque animis lascivos amores per pollutam conversationem ingenerant ? 4. De solutione sponsalium. ILTEnse Martio, indictione decima quinta, anno 6600. suggestio Curopalate & magni Drungarii Vigii D. Joh. Thracenfis, *x qua declaratio facta est Imperatoris D. Aiexii Comneni, procedentem ipsius Novellam de nuptiis confirmans , ac statuens ne dissolvi possintsponsalia, qiue sacra benedictione munita sunt Domine mi sancte, cum quidam nuptiarum repromissiones liberorum suorum nomine contraxissent, deinde displicerent conventa, & sponsaliorum contractum rescindere conarentur , cumque suppii- eassent sancti tuse Majestati, & ad forum hippodromi remissi, in eo insisterent, ut pcense instrumento sponsaliorum comprehensi prxstarentur , & spontalia dirimerentur. Cum autem alii contradicerent, oportere hic indistoluta manere, non ut antea, datione poenx dissolvi, & Novellam tui imperii Constitutionem de sponsalibus, ante aliquod tempus emissam in auxilium suum allegarent: «ux a veteribus Legibus recedens, fecit, ne aliter perficerentur sponsalia, quam si mas decimum quartum itatis annum exeeflisset, fcemina autem duodecimum , solita precatione in sponsalibus fa- •ienda , cum aliis solennibus observationibus , nimirum arrhabone & osculo: ut inclyto Imperatori D. Leoni Philosopho constitutum est; & brevi temporis spatio, vel etiam majusculo, ut iis , qui contrahunt, placuerit, nuptias differri; non eadem die vel hora concurrere: divisum est judicium in diversas sententias. Sunt *nim , qui censeant pristandas esse poenas, & sponsalia solvi debere : allegantes , si id non procedat, nullam inter nuptias & sponsalia fore differentiam, fi quidem nuptiarum prirogativa sponsalia ornentur. Priscrtim cum arrhabonis ea sit natura (quemadmodum Lex ait) ut si is, qui dedit, non impleat ea, de quibus convenit , amittat datum : sin autem is , qui accepit, reddat in duplum. Alii e contrario indissoluta mauere sponsalia putant: dicentes , non esse consentaneum , ut, qui pest liberorum perfectam xtatem simul parentibus placuerunt, eorum consensu & sacris precibus obsignata , datione poeni rescindantur: hoc enim conveniens esse. & accidere. quando nudum vinculum processerit. aut quam priroga’tivam vel in tempore habeant nuptii, & ä sponsalibus differant, qui in eo nuptiis sint inferiores. Etenim hoc valde profuturum spero Reipublicx. Nam parentes amore , quo ia liberos affecti sunt, victi, & quamprimum iis providere festinantes, & securitatem adipisci- temporis angustiis impediti , moleste & graviter ferunt. Sunt autem qui & ex contemptu mentiuntur annos, amore liberorum ad perjuria impulsi, quod si subhtu.n fuerit, & diminuatur sponsaliorum tempus, tum L qui ex contemptu vecordia parentum sanabitur, & qux ex hac contingere suspicamur mala , mendacium & perjurium , convenienter reprimentur. Et sanctum Imperium tuum glorii, magnificentia & honoris fructum ineffabilem percipiet, & assiduas intensasque preces , quandoquidem subditis conducibilia, utilia & salutaria sem- per procurat. Si Imperium nihil aliud est , quam legitima Prafe- ctura: Leges autem Rempublicam tuentur indemnem , procul expellentes & ejicientes ea, qux civili administrationi officiunt: Regibus autem permissa est Legis terendi potestas : opus sane regium «,! s/immiinstm Rfrimihl- lit-illt-sf-pm . Taetrum inf-prr.rpt-arinnem ni» ad communem Reipubl. utilitatem , Legum interpretationem ab iis, qui rerum potiuntur, fieri, & earum, qua deficiunt, ad implementum solidi, & ad earum , qua obseura sunt, dijudicationem, quas vel ipsi sanciverunt, vel ante latas offenderant, ab his exponi. His convenienter cum nostra Majestas Julio mense prxcedentis sexti Indict. anno 6591. Legem fecisset, & Novella 1 Constitutione D. Leonis Philosophi & Imperatoris fundaretur, de- finiente, ut prima contrahentium conventio sacra beneiiclione initiaretur , ipsa videlicet sponsalia, & tempus 2 certum, quod utique & ad nuptialem conjunctionem sufficere Lex antiqua statuit: in-- stituit ea esse proprie sponsalia, & vere nuptiarum potestatem habere , qui& tempus Leonis Novella definitum integrum habent, & sobsequentem sacram benedictionem noverunt: & in his sponsalibus synodalis decisionis observationem in nuptiis obtinere, quemadmodum & qux tempore Eeati Patriarcha Domini Joannis Kiphilini ex synodal! consultatione emissa declaravit annotatis. Cui & inter principes inclytus D. Nicephorus Bstoniata robur invenitur tribuisse. Diserte namque pronunciat: duos fratres non adseiseere sibi duas consobrinas per sponsaliorum conciliationem, neque etiam conjungi vetitis personis synodica decisione hujusmodi sponsalia contrahere licere. Quin potius etsi personi hujusmodi sponsalia contraxerint, qui alterius forte partium morte dissoluta si ut, superstes alia sponsalia prohibebitur contrahere cum ea persona , cum qua, si nuptiarum societas ei processisset cum defuncta persona, contractum iniri non posset. Et secundum ea, qux in hac ab imperiali nostro Culmine in his prxseripta sunt, gubernari constituit eos , qui nostri orthodoxi & Christiani Reipubl. sunt subjecti, neque omnino sponsalia initiari unquam , aut aclum proprie sponsaliorum nomen sortiri , nifi in iis sacra peragatur benedictio, U nuptiis frtpstitKtum tempus habeant. Etenim, qui aliter facti fuerint, non sponsalia proprie, sed hominum placita per stipulationem confirmata censeri, & tanquam talia effectum sortiri, vete- remque Legislationem in his vim suam obtinere. Et hic quidem ab imperio meo accurate tunc constituta sunt. Cxterum, quk nihil de eo, quod magnifice suggessisti, edictijmeft, qui dicti Novelli Constitutioni desunt, nostra adjicit Potentia , & definit, talia sponsalia , qux proprie sponsalia sunt, immota manere & inconcussa, ac indissolubilia, utpote Deo inter eos, qui conjunguntur, interveniente, & primam viti conciliationem confirmante, cor- roboranteque per sacrarum precum recitationem. Nunquam vero ipsa poenarum resolventur dationibus. Neque enim hic ex hoc tempore contrahentium instrumentis adseribentur. Nam quanda _ solis prunis corroborabantur, & ei adseribebantur, datione etiam aut!earum infirmabantur dissolvebanturque : nunc autem , cum Deus ritum^qui nec°sponselia ess/tux Majekrfse Lex deiuon^stra?^8se, hilia °°"dungens , sponsalia roboret L conftabisit, indissolu. igitur divisis judicum sententiis, tui Majesmi visis servus eius* r “ b ^ quin Facimus, ut horum solutio per- refero, quirens, utri sententix adjicere se oporteat Utramm!u* cenfeatur - Perfecti enim matrimonii dissolti- enim pars probabilia proferre videtur. Et per venerandum reseri ! : > facere videbuntur, qui hic sponsalia dirimere conabuntur, ptum dari mihi postulo interpretationem, qui dilucide pureoue!vct snonr p s bab,llter & cognatepersoni, prohibiti cum sponsa, dubitationem solvat. Legis enim vigorem obtinebit in uofterum - ri„„ P s /°. rore nu P t , 1,s ’ * ut s P s -*n s aiia primas coeuntium conven- & oportet certam puramque esse sententiam, ne posteaamplius^ J dem 5s n con .? rabere ' ab hujusmodi contractibus arcebuntur. Siqui- eontroversiam revocetur. Et interrogationem quidem meam sancta! ftl f* , J , UX ~ a ant "i llis & «centieribus Legibus. n f stionam die judicia cessent, exacte discere velis . Sri Imperatos* nf.L“ L^mitus coronatioptimi ac sancti 11 »I , r-v . . -- --.-j IHIiUl Ip,- • s Donum Manuelis Comneni Novellam , mense Martio, Indict. 14. anno ab Orbe condito 6674. emissam , atque hxc post prooemium complectentem. Sancimus igitur, ut illi dies feriati sint, quos in prxsenti Constitutione nominatim enumerabimus. §. 1. Quorum alii omnino toti feriati sint, ut nullo modo ulla iplorum parte constitui judicium possit, extra quam li forte Imperator dispensationis modo , aut propter necessitatem (ut multa soepenumero rerum vicissitudo noviter introducit) in illis etiam judicium constituere velit. §. 2. Alii vero ex parte ä judiciis cessent a mane videlicet nsque ad ipsum divini Ministerii tempus: ut judicibus precationibus atque glorificando Deo vacare liceat, ac deinde post divinum sacrificium jufeitix operam navent, secundumque Legum vim injuriam passis auxilium ferant. Verum enim vero, quibus ita post divinum ministerium judicare permissum est, inconfi- cicndis ä se instrumentis, temporis, quo illa confecta sunt. mentionem facient. §. Z. Ac primum quidem de omnino feriatis eft agendum. Natalis itaque dias puriffim» Dominx ac Dei genitricis, qui est 8- Septembris , feriatus est. Item 14. qui propter exaltationem vivifica crucis honoratur. Item vigesimus sextus, propter Apostoli & Evangelists Joannis Theologi transmutationem. Item 6. OSiobris: quod tum memoria sancti Thomx Apostoli celebretur. Item 9. in honorem Jacob i Alphxi Apostoli. Item 10. in honorem Lucx Apostoli & Evangelist». Item 13. Novembris, quod tum memoria Patris Chrysostomi celebretur. Item 14 quod tum Philippus Apostolus festiviter honoretur. Item 16. quod tum Matthaus Evangelist-» & Apostolus honoretur. Item 21. quod tum Dei genitricis in templum introitus celebretur. Item trigesimus, quod tum Andreas Apostolus festiviter honoretur. Item nonus Decembris : quippe quia tunc genitricis Dei nostri conceptio celebretur. Item vigesimus , usque ad ipsum sextum Januarii, utpote quod diebus iis natalitia & Baptismus Domini & Dei & Servatoris nostri Jesu Christi celebretur. Item ejusdem Januarii duodevigesimus, divinorum Patrum & Doctorum Athanafii L Cyrilli gratia. Item ejusdem mensis vigesimus quintus , propter memoriam magni Patris Gregorii Theologi. Item 2. Februarii, quod tum Servatori obviam itum fit. item 3. celebranda memoria Simeonis Dei susceptoris causa. Item vigesimus quintus Martii, boni nuncii ergo ad Dei genitricem delati. Item dies Paschales ab ipsa Lazari resurrectione, usque ad ipsum post sacrum Pascha octavum. Item 15. Aprilis , in honorem Apostoli & Evangelist» Marci. Item trigesimus, inhonorem fratris Theologi & Evangelist» , Jacobi Apostoli. Item 8. Maji , ob memoriam Evangelist», Joannis Theologi. Item 10. propter memoriam Simonis Zelota Apostoli. Item 21. propter me- jmoriam Sanctorum, ac Apostolis aqualium, magnorum Imperatorum , Constantini & Helena. Item 26. propter memoriam Apostoli, Alpha! Juda. Item 11, Junii, inhbnorem Bartholomxi Apostoli. Item undevigeliinus in honorem Apostcti , Judse , qui & Thaddxus &Leb»us & Jacobus nominatur, item vigesimus quartus , propter Praeursoris natalitium. Item undetrigesimus propter principum Apostolo: um, Petri & Pauli , celebrationem. Item trigesimus propter duodecim Apostolorum celebrationem. Item vigesimus quintus Julii , propter sancta Anna, matris Dei genitricis, obdormitionem. Item 6, Augusti, propter Servatoris nostri Jesu Cluilii transformationem. Item nonus propter memoriam 8 :Viat- thia Apostoli. Item decimus quintus , propter gloriosam sanctse Dei genitricis emigrationem. Item vigesimus, propter memoriam 5. Thaddxi Apostoli. Item vigesimus quartus, propter Bartholo- mai Apostoli memoriam. Item undetrigesimus, propter venerabilis Praeursoris decollationem. Hi!ce omnino feriatis diebus connumerabuntur medietates qtiadragelimalis jejunii, & Pentecosts: tum etiam Servatoris assumptio, & omnes totius anni Dominici dies : ut in iiüs ömnis in j 11 isicium aditus praeludatur , ac nemo judicum judiciale quiddam faciat. §. 4. Sane vero, qui ex parte judicium sistent, neque toti (uti antea diximus) feriati erunt, hi sunto. Mensis Septembris £ex tus, quoniam tunc in Chonis summi Ducis Michaelis miraculum prodigiose peragitur. Item 23. 0£io- bris, quoniam memoriam fratris Dei, Jacobi celebramus. Item' vigesimus sextus, quia magnum illum martyrem & unguento scaturientem festiviter veneramur, Demetrium. Item 1. Novembris, quod miraeulosi illi anargyri, Cofmas 81 Damianus , festive colantur. Item s. quod cmiventus defunctorum celebretur. Item duodetrigesimrs , quod 8. Stephaniis martyr junior celebretur. Item 4. Decembris, in honorem egregia martyris Barbara. Item 6. in honorem miraculis celebri« unguentoque scaturientis Nico- colai. H Constitutiones Imperatoriae. i?37 _ ^ _ «olai. Item io. Januarii, in honorem divini Greijorii Nyfleni. Iteni 16. piopter adorationem venerabilium principis Apoftolorum Petri vinculorum. Item i y. propter recuperationem venerabilis defuncti Gregorii Tlieoln^i. Item 27. propter recuperationem venerandarum reliq«i*rum Chrysostomi. item 7. Februarii in honorem magnifici mirtyns, Ducis exercitus , Theodori. Item 17. in honorem praemiis decor.ri Theodori tyronis. Jtem nonus Martii , nempe quod tum sanctorum quadraginta Christi martyrum memoria celebretur. Item vigesimus tertius Aprilis , quippe quia tum magnificus martyr Georgius honoretur. Item fecundus M>ji, in honorem magni Athanasii. Item octavus Junii, inhonorem magnifici martyris Theodori, exercitus Ducis. Item nonus, in honorem sancti Patris nollri Cvrilli Alexandrini. Item vigesimus septimus, in honorem sancti'L miraculofi Sampsonis. Item primus Julii , quia tum sanctorum & miraculosorum anargy- tui- illorum memoriam colimus. Item 2. quia depositionem pretiosa vectis Dei genitricis recolimus. Item 8. quia magnificum niat - martyrem Proeopium fectiviter honoramus. Item u. quia eximiam martyrem Euphemiam concelebramus. Item 20. quia Prophetam Heliam honoramus. Item 27. quoniam praemiis decoratum , & miraculosum Panteleemonem festiVe colimus. Item 31. Augusti, propter pretiosi cinguli immaculate Dei genitricis depositionem. Atque hi quidem dies sunt, qui quodammodo feriati, & quodammodo non feriati sunt. §. Qiiibus vero diebus propter nativitatem, aut creationem Principis feriamur, hos Imperatoria mea Majestas inter non Feriatos collocat: praesentem Sanctionem ä se inchoans , & per ea , qua; ipsamet actura est, reliquos docens. Non perinde enim praesentis Constitutionis sermo quantumvis in illum attentis, atque Imperatoria: Majestatis mea actio persuadeat. Alea itaque Imperatoria Majestas, quibus diebus, tum in hanc vitam producta, tum divina providentia inImp. designata est, ne feriati sint, neque ullas inducias in illis judicia habeant, sancit. Sane, prieter supra descriptos anni dies, omnes fasti erunt, & in illis judicia judiciariisque sententiis consentaneae exeemiones exercebuntur. Persuasum autem habemus, Dee etiam kanc Imperatoriae meae Majestatis Sanctionem fore gratam. CtnB enim Pha- rifeos exeo aretur Dominus, neglectum ab ipsis misericordi» judicium ante omnia causatus est. iZ?8 3. De synodica subnotatione Patriarcha Luca de nuptiis septimi gradus cognationis. ■p^cta est autem etiam postea juffio potentis & sancti Imper nostri 1 L Domini, emissa meiste Majo ejusdem Indictionis, qus hsc inejii' parte decernit. Nostra itaque imoeratorjp Snhii-.ntfl« nuc synodale de quactito responsum , vel, ut vero dicam, Decretum consequenter divinis Canonibus Legibusque civilibus editam, in posterum observandum, & perpetuo immobile ac immutabile suturum judicavit, eandem de proposita qusstione habens sententiam , quam sanctiss. D. & universalis Patriarcha, Si sancta ac divina Synodus. 4. De decißont Sißnnii de nuptiis duorum fratrum cum duabus consobrinis. PUm hsec ita se habeant, L de ejusmodi contractu exorta esset V controversia , emissa est Novella Constitutio potentis & sancti nostri Imper. & Domini mense Junio, Indictione octava, quse h»c in fine persequitur. Itaque , ut utraque recte serventur & colantur , Imperialium & Sacerdotalium juffionum Majestas, Legumque St Canonum subtilitas, nec decisio omnino solvenda est , nec rursus permittendum , ut omnino exerceatur. Sed media quadam & regia, utajunt, via est incedendum : & utrumq ne est conservandum , nempe , & reverentia , qus debetur Antistiti, qui illam decisionem conscripsit: & Imperatoribus, qui illius decisionis meminerunt: &, videndum , ne quid, quod ä Legibus Canonibusque discrepet, suadeatur, quod !i»o induxit decisio. Oportet enim contractum ea decisione introductum jam quidem etiam ante interrogationem perfectum non dissolvi, sed eos , qui sic niatri.no- .nio coniuncti sunt, ramis impositis gravari, judicio & examinatione illius loci A ntistttis , & conservari conjugium. Quod si prius sciscitatum accesserint, non concedere sine cor,venientibus prunis & mandatis propter eam , qu» superius dicta est, reverentiam : Nec liberi ac secure, nullaque ad eos retardandos allata causa sciscitantibus permittere, sed cum mandato , vel ipsos potius ab Ecclesia, dictse decisionis, & eorum , qute in illa decernuntur, commemorationem accipere. Et si Decretum quidem honorare volentes , quae etiam in eo comprehensa sunt, velint inconcussa manere, sunt omnino laudandi: sin autem , quod ab eo vetitum est, velint agere, hoc eis facere permittetur , convenientibus tamen eis prius pcenis impositis. 5. De nuptiis cum duabus sobrinis. LAUia autem aliquando ad Imperatoris tribunal agitatum est, an posset unus & idem duas sobrinas in matrimonio habere : utpote cum contractus ad 7. affinitatis gradum deducatur , edita est Imperatoris D. Emanuelis Comneni juffio, quae statuit, hos non posse fieri: quoniam maritus censeatur unius esse gradus cum uxore : & quod contractus ad sextum, affinitatis gradum deve- 6 . De sententiis judicum. LJIsficdefiniti*, quaesierit quispiam, cum prssensCanon definiat x in omnibus causis plurium sententiam vincere: Novella autem Constit. potentis & sancti nostri Domini & Imperatoris D. Emanuelis Comneni mense Julio 14. Indict. anno 6674. promulgata , constituat cum aliis & h»c nominatim : Si omnes non sunt ejusdem sententiae, sed aliqui dissentiant, si, qui dissentiunt, numero sunt aequales, eorum praeferetur sententia, quibus is , qui judicio pne- est, consenserit: utrum sequi debeamus ? 7. 2 /e morientium Episcoporum diripiantur bona ab exactoribus. pR«eterea tene memoria Constitutionem Septembri mense, 14. Tn- dictione emissam, Imperatoris Domini Emanuelis Comneni , de non rapiendis ab exactoribus bonis, quie ad defunctos Episcopos pertinuerunt, qu» quidem haec complectitur. Res, qme&inDei contemptum, & ad Legum naturx infirmationem, ab iis, qui, ut ajunt, neque Dei vocem , neque hominum vindictam formidant , ut est verisimile , patratur, non ferenda omnino meo Imperio visa est, cum ad ejus aures pervenisset. Qqamobrem eam , ut omnino Christiana professione indignam, meum corrigit Imperium. Ei enim relatum est, in excessu e vita eorum , qui ubivis Pontificatum gerunt in sanctissimis Dei Ecclesiis, partim quidem, antequam funus efferatur, partimvero, postquam elatum fuerit, eos, qui in ea regione fisci procurationem exercent, ipsorum mortis prstextu, eorum celias inhumane invadere , & immobilia , qux sunt sub Ecclesiis, qtte cis obtigerant, e. omnes u-nidem facultates, qu» in it/is invenne fuerint, auferre: universam autem ejulmodi immobilium exactionem facere, L ea alloqui omnino conterere. I...pc- rium ergo meum, ne vel auditu quidem ferendam eorum esse audaciam existimans, ne, cum damnum & calamitas ex Antiftitum morte ad eorum Ecclesias pervaserit, hi multo majorem calamitatem invehant, & ea sint, quam jam habent, molestia longe molestiores : statuit rer hanc präsentem Constitutionem, ne ahiis, qui Ducales Magistratus gerunt, vel descriptiones, vel aliqua alia publici juris exercent, tale quid in sanctiflimas Ecclesias, vel earum immobilia, vel Antistitum cellas, in eorum morte deinceps amplius innovetur: sed si testati quidem moriantur Antistites, eorum voluntate & ordinatione omnia fiant, quod ad ea attinet , quis in eorum celiis inveniuntur. Quod si forte etiam intestati decesserint, omnia quoque fiant, ut sacris Canonibus & Legibus videtur. Atqui in viduarum Ecclesiarum immobilia ne pedem quidem omnino immittet aliquis ex Ducibus, vel aliquibus aliis., ut dictam est: sed nec quoslibet illinc pars quomodocunque apprehendetur : sed omnia ä partibus ejusmodi Ecclesiarum in ipsis administrabuntur , quemadmodum de ea legitime & canonice edictum est: donec sc. qui post mortuos Antistites in Ecciefias renunciati sunt, in regione fuerint, & eorum administrationem apprehenderint: debente scire eo, qui ad infirmationem alicujus eorum , quosa prassend imperii mei Constitutione decreta sunt , processerit, quod, etiamsi Deus in tali ejus, tam que audaci incepto in prasentia siluerit, omnino in Futurum dignum ejus supplicium reservans: Imperium tamen meum eum acerbius in praesentia aggredietur, pcenis eum corporalibus fubjirens , Sc suorum membrorum truncationibus , hono- rumque publicationi, & diuturno exilio. Non solum enim cx eo simplum reddet Eccleli», quod ei illo modo ab ipso auferendum R? Pl' S est. Constitutiones Imperatoriae. est, sed etiam ä fisco talis quantitas in duplum absque ulla commiseratione exigetur , perfectissima de ea re cognitione ab Antistite illius temporis data Mystico, qui debet etiam utraque administrare: de suo autem peccato omnino excusationem non habebit. Venit enim meum Imperium, & eis per praesentem Constitutionem evan-' gelice locutum est, qu® in sacro Chartophylacio, seu tabulario reponetur, sanctissimis Ecclesiis opem latura, etiamsi ejus exemplaria sola competenti fide munita , ab ipsis partibus insinuentur: ea enim archetypi vim habebunt, & exhibentibus aderunt ad aeternam securitatem. 8. De homicidis voluntariis. Q Uia autem de voluntariis homicidis mense Aprili, Indict. 14. ä • potentiffimo & sancto Imperatore nostro Domino Emanuele Comneno Novella edita est, eam manda memoriae, quae (ic habet, post prooemium fic tractans. Jubet ergo omnibus, qu, sunt in regionibus judicibus & militaribus , quae sunt in eis copiis , & earum ducibus, ubi fuerit csdes voluntaria, & tale quidpiam ausus fuerit aliquis, ut cmnes statim excitentur ad apprehendendum homicidam, & eum vinctum mittant ad Imperatoriam circumspectionem: vel, li ea absit, ad magna Urbis , qu® a Deo custoditur, Prafectum , ut ipse in carcerem publicum introducatur, & tam in corpore, quam in bonis fecundum Legum & Novel. Constit. «/itoitatem Tinniatur. & alia supplicia subeat. Scientibus his omni- E oteilatcm puniatur, us , si probatum fuerit, potuisse quempiam homicidam apprehen dere, & non fecerit, eum non secus condemnandum, quam si Imperio insidiatus fuerit: sin autem latuerit Fortasse quis iam , & ad sanctissimam magnam Dei Ecclesiam confngerit, postquam poenae ecclesiastica: adversus eum processerint, ex legali observatione, praesente quidem in regia Urbe eo , qui Imperium obtinet, ab eo mittetur in Provinciam , quam censuerit, ut totum vitae suae tempus illic transigat, nec illinc effugiat, ut recurrat in eum locum . in quo facinus exeerandum admisit. Abssnte autem forte Imperatore, ä Ptxfecto , ut dictum est, in aliquam remotiorem regionem exterminabitur , & illic vitae sus tempus peraget. Sin au tem non solum voluntarie, led etiam praemeditato cnptoque consilio caedem perpetraverit, nen cogetur ex praedicta regia Constitutione tonderi. Si enim eum , qui sua sponte ad tonsuram accedit, non eo ipso statim admittit Canonica subtilitas, sed ei sufficiente tempore attributo , & per ipsum mente ejus firma sit, an instabilis, examinata, siquidem hominem invenerit ineo, quod primum habuit, proposito perseverantem, & Monastico liabjtu, & corporis mortificatione se impigre praparantem . boni quoque operis ei affert i ompltmentum , eo in Monasticam institutionem sta- tumque suscepto: quomodo non fur—"a ratione alienum , & ä legibus spiiitnaiibus diffidens, aliquem necessario tendere , enmqtic iiomiT-iiiam , quem Deus eo viique reliquit, ut etiam manus fraterno sanguine pollueret? Timendum eit etenim , ne invitus vitam angelicam ingressus, eaque vi suscepta venerando habitu in ludibrium utatur. Homines enim leviores cmn in dementiam inciderunt , pessimas & perversissimas actiones suapte natura aggrediuntur. Loco ergo tonsura, statuit mea Imperialis Majestas, ut, qui voluntariam exdem capto consilio perpetraverit, in custodia toto vira fuse tempore degat, & nec illinc quidem educatur jussu Forte Imperatorio per oblivionem exhibito. De eorum autem facultatibus fiat, sicut jussit Imperator memoratus. Quia autem plures homicidae, qui eadem meditato & consilio capto perpetrant, ad sanctissimam Dei Ecclesiam postea accedentes, non ut facta est äse, sed ut ad suam Facit utilitatem, eadem confitentur, jubet mea Imperialis Sublimitas, ut ä sanctissimo hujus temporis Patriar- sha ad regionis Antistitem , & , qui ei subest , Clerum , quin etiam ad Provincia- judicem cum poena scribat, & , quemadmodum factam esse esedem ex illius Rescripto intellexerit, ita eam quoque persequatur: & non eum , qui capto consilio csdem facit propter falsam suam confessionem, ad easdem pcenas , & eadem autem euroe eritiis, qui sunt in sanctissima magna Ecclesia illorum judicibus, ut cum conveniente Canonica severitate crimina caedis puniant, & tempora non temere contrahant, nec plus, quam par sit, iniis, qu® non decet, se lenes & clementis prastent. Imperialis autem mea Constitutionis exempla, ab iis, qui praesunt judiciis , descripta, missa ad Ecclesias, qua sunt in Provincia, i hi reponentur, ut eorum, qira sunt constituta omnes scientiam habeant, & faciant, quemadmodum eis comprehenditur, Quod si is, qui capto conlilio eadem fecit, torssijram sua sponte elegerit, 11011 absque ; robatione inter Monachos cooptabitur : sed sufficienti tempore aceuratiliime ct diligentissime ex Canonicis Constitutionibus examinati. s , L probatus , in Monasterio vel invitus toto vira tempo- re maneie cogetur, nec ei unquam exire permittetur. Monasterium autem erit omnino in alia Provincia, & non in ea terra, qua mortui sanguinem dehiscens male suscepit, 9. Ut Ecclesiarum Monasteriorum, qua sunt ai Urbem, immobilia intacta Jini ä manu s fisci' potenti ergo & sancto nostro Imperatori gratia agenda sunt, qui Apostoiico Canoni consequenter, & prasenti Constitutioni Ecclesiarum & Monasteriorum , qua sunt ad Urbem, intacta &. integra immobilia conservavit ä manti si ici, seu publici, per tres Aureas Bullas lux Imperialis Majestatis : quarum altera quidem Julio .- r ~ 9. Indictione, 6654. anno facta est, & constituit, non ase , Ledi Monasteria , eo quod jura, qu® illis forte adsunt, claudicent: & secunda, quae mense Octobri, 6. Indictione, 666;. anno emissa est, & jubet Monasteria indivulse & inseparabiliter habere immobilia, etiamsi eis allegationes ä census descriptore dat® sunt, quae pro jure fisci faciunt. Hic autem iira non sunt, quod non perpetua cautio & utilitas Monasteriis ex iis suppeditetur, sed temporalis. Alia vero, qu® mente Martio 6. ind.dione , 6666. anno edita est, & in omnibus secretis posita, qu® post procemium hoc expresse edicit. Imperialis mea Sublimitas aliquot abhinc annis Auream -Bullam emittere difpenlaieque pravenit, iisque, qus in hac Urbium Regina sita sunt, Monasteriis, & iis, qu® sunt in Occidentali parte Steni, quantum est .11 littore & longius: similiter & iis, qu® sunt in limi Nicomedi®, & usque ad ipsam Nicomediam, & iis, qu® sunt in insulis, Oxca , Prima, Chalce, Piate, S. Giyceria, Principo , Antigoma, Tragonefio, Terebintho , 8. Andre®, 8. Typhroni , 8 . Liberio, Codons , Pelago, Co infui® dimidio, Medie®, & Sancto Demetrio, & iis, qu® sunt in possessionibus portuum , & usque ad complexum Athyri: i, Q.t icmict dicam) iis, qui circum circa Reginam civitatum exercentur, Monacliis, viris <£mulieribus, iis multa jura largita est, & in immobilium detentione, ac dominatione, qu® quibusdam juribus ad eos pertinent , firmam & inconcussam possessionem con-. cessit: quemadmodum Aurea Bulla h®c fusius persequitur. Sed quoniam cavillatores quiescere non potuerunt, sed fiiei, seu publici pratextu eis gravem afiiicticment intulerunt: Imperialis mea Majestas Deum placare & propitium efficere volens ; ob ea , qus ipsum.ut homo offendit: simul etiam volens , magni Imperatoris, Christi scilicet, milites, qui vitam Monasticam propter ipsum elegerunt, & spiritus armaturam induerunt, socios habere, & strenuos defensores adversus hostes, tam qui videntur , quam qui non videntur, bono illi fundamento tectum quoque proportione convenieris imponere voluit: & prxfentem Auream Bullam ex ea causa edidit, per quam statuit & desinit, oinuia immobilia, qus ho- . die ab enumeratis Monasteriis possidentur, vel etiam silentiariis & anachoreticis cellulis, vel lauris , & omnino Monasticis habitaculis, quocunque nomine vocentur , paroecias, prsdia , conventus, tributa, vectigalia, portus, flumina, jura maritima, &, ut semel dicam, quodcunque jus in possessione immobili conside- supplicia admittat, ad qua, qui fortuito & improviso in tale ali-! ratur , & in quocunuue loco litum sit, in quo feil. hucusque -- J_ 7 _r:_• _._ 1_» » , • .1 r n-rr i 1. « . * . - . « 7 . 1 « . * quod crimen incidit. Si quis autem homicida, qui ad sanctissimam magnam Ecclesiam confugerat, & vel perpetuo exilio condemnatus , vel in vinculis esse, vel in perpetua esse custodia toto vit® fu® tempore jussus erat, solutus, inventus fuerit in loco, ubi eisdem perpetravit, ambulare, vinctus ab exactore, qui est in Provincia, ad meam Imperialem Sublimitatem mittetur: & quacunque quidem res tunc ei invent® fuerint, exactori in lucrum cedent, Lei, qui homicidam indicavit, ex ®quo divisie. Omnino non data est iis denotatio, seu designatio ab iis, qui sunt in ea regione census descriptoribus , qu® publicum in iis jus habere comprobet, habere dictas mansiones perpetuo dominio, ut Imperii mei donum & liberalivatem , & eis deinceps semper in posterum dominari, etiamsi probabili, vel non probabili de causa aliqua eorum, vel etiam fortasse omnia hucusque detinuerunt: vel etiani sine ullo titulo , vel ex titulo quidem, qui male se habet, irei est fortasse falso confictus. Omnia enim, qu® ab ipsis 1 mi Constitutiones Imperatoria. 134a ipsis in quocunque situ possidentur in Oriente & Occidente, sive ex iis, qui eo tempore administrabant, imperatoribus, sive sint ex fragmentis, iiye ex commiieratioHibus, live ö loco motis vel caducis, vel ex vilibus , qux penduntur, diariis , vel ex vilibus calamitate vexatis, vel iis, quie ä potentibus vendita sunt, vel contra : vel ex correctione male factarum venditionum , & si in aliis locis justadari, in aliis tradita sunt, vel donata, non tradita sunt: vel tradita , donata non sunt, vel quovis alio modo male ah ipsis detinentur, inconcusse & nullo negotio eis exhibito, a dictis JVsoiiastenls vult meum Imperium ea in sternum possideri, ut meum mei Imperii donum a mea liberaiitate L munificentia profectum. Cum enim sola nunc apud ipsos immobilium inveniatur detentio , qnx pro prnnl titulo debet eis sufficere, est supervacaneum, de ullis aliis curiose investigare. In omnibus enim, qux hodie possident, prxterquam in iis , in quibus 4 publici census in ea regione descriptoribus documenta data sunt, qux jus fisci, seu publici, ut dictum est, probant, debet prxsens Aurea Imperii mei Bulla sufficere, & pro donatione, & emptione, & quovis alio titulo fatis este : etiamsi quodcunque aliud secretum in eis probetur. Nec cogentur Monasteria, oh ea, quae nunc possident, immobilia, antiqua alia , qu;e eis adsunt, jura proferre. Sed hac priesen ti Aures Bullt« scriptura pro omni jure utentes, ea contenti esse debent, ut, quae eis, ut prius scriptum est, sufficere debeat & pro donatione, & pro traditione , & quovis alio jure. Sin autem invitante fortasse tempore voluerit ullum Monasterium iis etiam , qux habet, juribus & titulis uti, ea pro sc afferens, 4 nullo penitus prohibebitur. Hoc enim non faciet necessario. Sin autem hoc propria voluntate elegerit, nemo impediturus admittetur. Non solum autem ad probandum jus terreni, quod habent, Monasteriis sufficiet prxsens Bulla Aurea : sed etiam in paroeciis, quae nunc ab eis detinemur, &prxdiis, vectigalibus, conventibus, trajectio Dissolutionibus, portubus, fluviis, juribus maritimis, & quocunque alio jure, quod ab eis possidetur, prxterquam in iis, in quibus documenta pro publico , (ut sxpc superius dictum est, ) assumpta sunt. Sin autem recenseri jussa sunt, vel amputari qux- daw tributa, vel pacta, vel militix , vel publica, vel libeliica , vel aliquid aliud , quod ad publicum pertinet, & non factum est, quod reeensendnm erat, vel habet aliquod aliud jus, quod appre hendi possit /Monasteria ex eo nihil lxrientur. Quid autem opus est multa dicere & enumerare, & exempli gratia afferre? Verbo rum multitudinem Imperii mei Majestas prxtercurrens , ne quis in ejusmodi rebus callidus & vafer nonnullis quidem dictis, ex iis «ausis, qux immobilia concutiunt, aliis vero silentio prxtentis , verba arripiat, & more Judaico , literx insistat, & tonetur in ii,, qux dicta non sunt. Monasteria agitare & vexare, universali & generali oratione, Imperium meum vult & decernit. ut, quod in iis , qux hodie 4 Monasteriis possidentur, vel in ipsis sunt Monasteriorum Cathedris, pro publico cogitatum fuerit, ab al quo vel nunc, vel quandocunque, Monasterio datum esse reputetur. Et si mulae hoc cogitarit quispiam vel dixerit, id quoque statim apprehendet Monasterium , ut hodie a mea Imperatori» Sublimitate domitum. Quod enim ad ea attinet, qux nunc ,u Iside ut immobilia , de quibus pro publico documenta non acceperunt Monasteria, Imperium meum ruit unumquodque eorum publicum existimari , & perpetuam firmitatem obtinere, & 4 nullo de ea re disceptari, & quemadmodum publico nulla 4 se molestia negotiumve exhibetur, sic nec silentiaria, nec Monasteria, nec r^liqu.i ab ullo publici curatore litibus agitabuntur, live quis probabilem, sive non culta tes fisco consecrabuntur, & ipse omnino inscrnis fern per erit: ntpote qui Imperatori adversetur, qui pie, ac religiose omnem molestam vexationem 4 Monasteriis in iis, qux i, sis data sunt, per prxsentem Auream Bullam amoveat, & per ipfa.n exiguum aliquod donum offerat nro innumerabilibus beneficiis, qux a munifica ejus dextra accepit. Non licebit ergo , nee publici cenlus descriptori, nec ullius secreti Prxfecto, vel Perxquatori, vel in rebus agenti, vel alii personx , qux publicum tractet, Monule riorum immobilia describere, vel focos censere, & terrx menscras investigare, vel parcecorum quantitatem, vel, quod teirx amplius possidetur, vel non justo pretio emptum est, vel injuste detinetur , examinare. Sed quoniam Imperii mei mandato acta facienda sunt, eorum nomine, qux hodie a Monasteriis detinentur, immobilium & paroecorutn, tunc demum juste Monasterium molestia afficietur, & quod injuste detinet, ab eo auferetur, quando publici census descriptor ostenderit, Monasterium extra terminum occupare loca, vel parceccs, vel jus aliud. Nec enim licentiam habebunt Monasteria augere, & amplificare ea , qux ab ipsis hodie polsidentur, sive parreci sint, sive loci, sive Ve- rumtamen per hujusmodi occasionem non licebit exactori aut descriptori ulli fumarium , vel mensorium , aut aliud quodpiam vectigal, quod ad ipsius officium pertineat, recipere ab immobilibus , qux suprascriptis subjacent Monasteriis. Qui enim contra ausus fuerit, sciat se non tantum id , quod exegit, multiplicatum restituturum, sed & omnium bonorum publicationi cum infamia & civilium munium incapacitate subjectum iri. Sic enim vult mea Majestas, jam manifestatorum Monasteriorum immobilia omnia haberi ab unoquoque exactore, quasi non subsint ipsius officio, vel potestati. Et quemadmodum exactores in non sibi subjectis Provinciis nihil juris habent, ut in iis agant administrentve qnic- quam : sic nec in immobilibus Monasteriorum exactores Provinciarum , quibus ea subsunt, censebuntur exactores. Qux igitur fient acta, & descriptiones ab iis, quos Imperium meum statuent ad probationem eorum , qux 4 Monasteriis possidentur, competentibus secretis propter notitiam insinuabuntur. Scire namque debent omnia Monasteria, si quod ex iis deprehensmn fuerit, astutiam aliquam , vel collusionem , vel dolum fecisse in immobilibus, qux hodie ab ipsis possidentur, non solum nihil utilitatis ex hac mex Majestatis Aurea Bulla consoquuturum , sed etiam casurum jure concesso prxdictis Monasteriis per prxcedentem mei imperii Auream Bullam. Deinde autem sustulit hxc Aurea Bulla omnem quoque julsionem, qux ei adversatur, qnx scilicet facta est, vel fiet 1 & statuit, ut Monasteria suis quoque antiquis titulis utantur. 10 . De immobilibus magna Eccleßa, gX iili quidem antiquo & celebri Salomonis sapientix templo pro viribus offerebant omnes: & huic quoque sacro & maximo templo, quod est iub nomine Dei sapientix, qui ex Salomone & David iecundum humanitatem derivatur, gloriose & regaliter exstructo, cujus erat illud Salomonis prsfigurat 0 , novx, inquam, Sion, arex sanctificationis, Servatoris nostri Ecclesix, (quam super Apostolicorum mandatorum petram adeo-stabilem & immobilem Spiritus sanctus xdificavit.) multi diversa munera obtulerunt, qux 1 « immobilibus pofleisionibus spectantur, ad Orientem & Occidentem sita: sed nonnulla in insulis (sunt autem eorum, qux dixi, per redemptionem multa , ne dicam plurima) publico ea ap- piicare decreverunt ex diversis causis ii, qui sunt ubique, publici census delcrjptoribus , & in ejusmodi rebus exercitatis. Quoniam autem hoc ad mei Imperii aures frequenter delatum est relatione eorum , qm hoc magnum & divinum templum dispensant: statim nostra solentia nihil cunctata, hanc prxsentem Bullam huic vene- raoili domi,ilio elargita est, per quam ei pure donat & concedit nostra Pjetas omnia, qux ad fiscum , seu publicum quomodocun- que pertinent, ex jis , qux iniit in Oriente & Occidente, L ab eis in omnibus infulis possidentur, immobilium possessionibus, tan- quam ejus donum aliquod & sacram oblationem , sive sint parceci, sive terra fortasse arabilis , vel pratensis, vel c |isifa vitibus, vel hortensis, vel cujusmodicunque prxdia, sive m eorum domibus agant somuli negotiatores , vel artifices , etsi castra in aliquibus eorum exstructa lint, vel aliquid aliud , quod ad publicum utique pertinet, inventum fuerit. Corrigit autem meum Imperium per prxlentem Auream Bullam , quacunque claudicare inveniuntur in iis, qux dictx. niagnx Dei Ecclesix adsunt viribus ac titulis in omnibus ejusmodi immobilibus , quxeunque ea fuerint, & omnia, qux illis adlunt in Oriente & Occidente, & in omnibus insulis , ut nunc a meo Imperio data, & ei concessa reputentur per präsentem Bullam Auream noftrx Serenitatis. Ob eam enim causam & exactas procedere descriptiones, qux declarent cujusque generis imnlobi- lia, &, qui eis prxsunt, incolas ac inquilinos: hoc atnplius inventa in iis omnis generis dvrijyix 4 locorum descriptoribus, eo- rumque subscriptionibus confirmari, & in perpetuam securitatem parti ianctilsimx magnx Ecclesix tradi jubet nostra Mijeshs: ut omnia sint manifesta & extra controversiam polita, nec ullo tempore in disquisitionem revocentur 4 descriptorum quoquam vel inspectorum, vel perxquatoruiD , & eorum, qui aliter publica perscrutari- i?4? Conftitutione s Imnera+-orte. _ 13 44 _ _ ——... i'.rrrHi in l nreces magis confirmans. Kecte enim scit meum Imperium , Re- 1'ci'utantur declaratarum m unquam’eo- gem nun servari per multam potenuam , & sintern nun servatum futuram rei memoriam lnsimiandaruni. _ r _«eque enim u Jn virtmn (.ik- mendav anir-m . poterit ullo modo ingredi hujusmodi immobilia , rum quis p & descriptionum , quae , ut supra comprehensum est , valiturae sunt. Omnis autem facta juffio , sive de prius separatis, sive de j fragmentis, sive de commiserationibus, sive de iis, qiueah humilibus ordinibus , sive de iis, qiue incilionihus subjecta, sive de militiis affectatis , licet com.ensatio facta non sit, sive de non acquiescendo factis sine quantitate donationibus, sive de quacunque re edita fuerit juffio, & ulla in re repugnet praesenti Imperii mei Bullte Aureae, irrita erit & invalida; & si, nc iriita fiat, in ea expressum sit, nisi nominatim pronunciatum sit. O nnium enim juffionum, quae factae sunt, notitiam habet mea Pietas, quas si- gillatim enumerare supervacuum existimavit: &, ut ex reffim enumeratas & eversas, quod ad hanc An rete Bulla: orationem attinet, censeri constituit mea Majestas. Sed nec alia ulla , quae in posterum fiet juffio , huic piae scriptura: prxvalehit: quinimo & illa, quatenus prxsenti mex Majestatis definitioni adversatur, irrita fiet, nuilarumque virium: licet, ne subvertatur, appusita iit clausula. Nisi nominatim pronunciatum sit, aut quxvis alia distinctio. 0 1 autem sint manifesta , que adsunt fanctiffimte Dei magne Ecclesix immobilia, omnia in prxsenti Bulla Aurea aperte inscripta sunt: quae habent hoc modo : in Thracia & Macedonia illa & illa , & deinceps enumerat omnia immobilia. Et post horum enumerationem ait, Judtci strobiliotx ubicunque inventi, & excussio am plior capacitate triginta millium. Sancit Imperialis mea Potestas fanctiffimam magnam Ecclesiam , & omnem ejus partem , habere jus suum inviolatum omnino & incenciisttim , cum exactiores fieri debebunt terminorum definitiones st locorum descriptoribus, ut siepe dictum est. Verum eo prxtextu non lieebit praedictis descriptoribus fumarium exigere , vel metreiicion , aut necessariorum dationem , ullamve exactionem facere a quibuscunque immobilibus ejus. Sed absque ulla collatione & petitione prxdictas finium descriptiones conficient. Quod si quis ausus fuerit violare quid quam eorum, qux prxsenti Aurex Bullx oratione Majestatis me* definiuntur, praeter Imperialem indignationem, in periculum veniet subeundi p cenam triginta librarum , qux sine commiseratione i domesticorum secreto, ex aditione sanctiffimx magnx Ecclesix exigentur: quippe cum firma ac munita sit prxsens Aurex Bullx oratio, facta mense Augusto, i. Indici, anno 6661, cui nostrum pietate prxeellens subscripsit Imperium. II. De instrumentis omnium , quo ubicunque sunt , Ecclejiarum ob fostejjionem immobilium. pRxterea autem emissa est & alia Bulla Aurea Imperatoris, qux L dicitur medicatrix, utpote qux fortasse medeatur titulis & juribus omnium Ecclesiarum, qux claudicant, Episcopatuum fcili-j cet & Metropolium , & ipsius magnx Ecclesix, qux etiam ad verbum sic habet: Qui post Mosem fuit electi illius populi Imperator Jesus, Hierichuntis festinans munimenta, ac propugnacula diruere, Sacerdotibus jussit in circuitu tuba canere; & sic murorum propugnacula mirabiliter dejecit. Imperio autem meo , quod novo populo a Deo electo prxest , post illum Principem populi Servatorem & Ducem alium Mosem inclytum , dico Imperii mei dominum & genitorem , veluti quxdam Hierichuntina moenia, diruere properanti communis Christianorum inimici propugnacula, occidentalis dico draconis, qui in Sicilia tyrannidem exercet, & illinc adversus Romanum Imperium latenter prorepit, veluti spiritalibus quibusdam tubis , vestris Antistitum Deum nobis quotidie placantium precibus, ad illum diruendum adjuvantibus opus est. Sed L ipse divinus Moses, quando cum Amalech prxlium commisit, Sacerdotibus utrinque innixus, sic eum fugavit, & vicit. Sicut ille ergo, meum quoque Imperium, Antistitum sustentaculo indigens, ad aciem adversus novum hunc Amalech propositam, & veluti quandam lucis columnam novum hunc Israel prxcedentem, & ejus gressus dirigentem , preces eorum habere volens : hanc prxfentcm Auream Bullam, & omnium Ecclesiarum matri, novae Sion, Dei sapienti» habitaculo, & iis, qui sunt in omnibus insulis , & in Oriente & Occidente Antistitibus donavit: eorum pro Imperio meo adsunt, in ipsorum lmmomlium detentione firmius constituens, & pr ct na corrigens, si quid in eorum juribus claudicet, & mero jure lit destiuitum. Et non solum hoc, sed & , si quod jus conse- qui debeant ad ejusmodi lmmobiiiuirr'dominationem , detentionem, & proprietatem , id fortasse prius fastum non est, hanc Imperii mei Bullam Auream ejus, quod deest, medicatricem illis tradidit, - qux veluti perfectum & integrum , & omnino inconcussum jus ejus ostendit. Per qua.n confirmat quidem, & tutius facit, quodeun- que jus adest fandi» Ecclesiis , eique , qux illis prxsidet, in ipsarum immobilibus cujufmudicunque fuerint, & ubicunque ea lita sint: & quod bonum est, melius Fecit Imperii mei sententia & calculo. Quicquid autem est in eis , in quibufeunque quis spectatum id dixerit, sive iu Aureis Bullis diversorum Imperatorum, sive in tigillis, & sive in simplicibus jussionibus, sive in resolutionibus, sive in actis, claudicans , & aliquatenus ab eo, quod est exactum, & a debita consequentia deficiens regalium juffionum & legum, corrigit, & decernit, dictis sanctiffimis Ecclesiis nullum ex ea te prxjudi.ium in xternum afferri : sed, quod in eis est infirmum & imhccstluin, elfe firmiffimum , & nulla juris allegatione oppugnandum ab eu , qui velit aliquid pro fisco, seu publico dicere, ut quod prxsenti Imperii mei Bulla Aurea confirmetur & valde corroboretur. Et, ut ex multis eorum, qux cuipiam in mentem venire noffint, pauci quxdam Im serium meum memoria repetat: si For- te donatio ipsius panecorum sit sin.- certa quantitate , aut mensura- rum terrx, ve; auturgia alia innovarim in hujusmodi posseffioni- b-is forte , qux ipsis donatx non fuerunt : aut donata quidem fuerunt, juffiones autem de his factx, non sunt revocatx: vel in prius designatis donatis ipsis juffiones dc prius definitis non sunt revocatx : aut juffionum principalium , qux ipsis tributa sunt, ali- qux nullo modo insinuatx fuerunt; aut fuerunt quidem insinuat* in aliquo secreto, non tamen competente : aut inlinuars perierunt, exempla autem carum fide digna reperiuntur : aut acta, qua pre- eederc debebant, non processerunt, vel qux processerunt, non sunt insinuata : aut, qux fieri debuerunt rationum computationes, Factx non sunt, aut forte quamlibet aliam ob causam , sive ex parte, live in totum jura fxpe dictis sanctis Dei Ecclesiis & matri omnium claudicant, & inde firmitatem suam non habent, etsi non, qux id faciat, causa nominatim expressa sit, aut forte alia ipsis exhiberi debuerunt jura de hujusmodi immobilibus, vehit quibusdam omnino procedentibus in i pii s (nam Ü documentum de quopiam ex possessis ä se immobilibus nequaquam adquisierint, nihil st prxsente Aurex Bull-c oratione juvabuntur,) nulla in re h*c omnia, & quxeunque alia cuipiam pro fisco certanti in mentem quandoque venerint, lxdere unquam sanstiffitr.as Ecclesias & Sophi» Dei templum, reliquafque Metropoles, Archiepiscopas, Episcopas, poterunt in iis immobilibus , qux ( ut dictum est,) ad ipsas pertinent, ex qualibusounque documentis. Nam si nullam quxsierunt unquam jus in aliquibus forte immobilium, qux habent, nullam ex prxsenti Aurex Bullx oratione sentient utilitatem : sicut nec, in quibus fiscus ad hodiernum usque diem portes* lionem habuit ex justa quapiam causa : in his enim omnibus juris observabitur exacta disciplina. Si quis igitur voluerit per avaritiam, aut quampiam aliam causam, ea contemnere, qux hac chryfobulli mei Imperii oratione definita sunt: primum quidem sanctx '1 imitatis splendorem , ccm ad tremendum sisteirur tribunal, ncn conspiciet: excidet autem & Chnitianoriim parte, ut Jndas duodenario. Et prxter hsc exeerationem sibi conciliabit primogenitorum sanctorum , justorum & deiferorum Patrum , qui ab *vo prxmortui fuerunt. 12. De citatione absentium. in iis quidem consistit Canon. Tu autem scias, terminunt qui hic prxstituitur, hodie locum non habere , & per tria ,0. dierum Edicta omnes actores, & reos accerliri, cujufcunque luit status, & cujufmodicunque ea u fassi t: secundum Novellam potentis & sancti D. nostri & Imp. mense Julio editam Imhct. 14. anno 6674. Sed hoe quidem servatur, quando per libellum & reliquant !? 4 ? judicialem consequentiam pecuniaria vel criminalis causa adversus Epis opum i lia, a fuerit. Si autem per o r dinein adverlus Episcopum vel Clericum aliqua ecclelialtica quxftio denurciata fuerit, quando nec libello opus elf , vel aliqua alia judiciali consequentia : &'qui accusatur, seu defertur, non adest: punietur secundum i.xxiv. Caivuiem apustolienm , sicut condemnatur leu punitur etiam a Legibus contumax impudens. 13. De tonsura mulierum -degere volentium in Monasterio, post trimestre facta. VOnest Lex scripta, qua; statuat, ut, fi qua tonderi atque divortium facere cum marito velit, ueconfestim tondeatur, sed m Monasterium abducatur, & trimestri spatio exploretur, nnm forte in ipso vehit pugnx initio tonsuram deprecetur. Sed ex inscripta consuetudine , sxpeniuneroin judicio probata & confirmata, receptum est, ne aliter mulieri tonsura permittatur, quam si post tres menses interrogata sit, an in hoc bono proposito permanere velit. Ac sane hac de re coram Imperatorio tribunali satis certatum est. Cum enim multi dicerent, debere Pyrrogeorgii illius uxorem confeitim detonderi , quod firmi judicii esset, ut qux etiam quadraginta annos haberet: ac vero nulla Lex scripta de trimestri isto ageret: ä Deo coronatus optimus & sanctus noster Imperator longam consuetudinem, ut dictum est, confirmatam, pro scripta Lege suscepit: atque fuhnotacione confirmavit. . IA. De foro Judaeorum. PUm moris esset, ut Judxi coram solo Steni Prxfesto litigarent, optimus atque sanctus noster Imperator statuit, ut coram quo- eunque tribunali secundum Leges causas agerent. At consuetudo pro nihilo habita est, ut qua: legitime non fuisset confirmata. Constitntiones imperatoriae. re , qux in vestra suggestione declarata surit : nisi velint' tali excusatione privari , eo quod semel ea neglexerint. A L E X I I COMSENI SECUNDI. Ne Monasteriorum prxdia describantur. TMperium meum ex vestris precibus exaltatione indigent , ist vestigiis Domini & Patris fui bonx memori* volens insistere, illius quoque in eos , qui sunt Deo dedicati , beneficentiam imitari constituit. Ideo per hanc unam in vos beneficentiam & Deo , qui ipsum Imperatorem fecit, gratificatur, Imperatorisque & Patris nostri lanctx animx , & nostrx potentix profectus in bonam basim ac Fundamentum ponit; & vestra: petitioni se inclinans, ut vim suam habeant, sintque stabiles, firmx ac immobiles, qu:e de vestris Monasteriorum beneficiis Aures tres Bullx emissx sunt a sancta illius Majestate, decernit, &, ut in eodem robore immobiliter per. maneant, in quo ä principio expolitx sunt, &, qux iis consequenter processerunt traditionis acta , securitatem reserant, etiam si post biennium facta fuerint: licet fortasse quxdam eorum in convenientibus secretis prius polita non fuere: iis, qux ad interpretationem vel subversionem virium Bullarum Aurearum particularem vel generalem editx sunt jussionibus , qux in nostris monumentis declarantur, quornodocunqiie emissx fuerint, per prxsen- tem resolutionem inutilibus invalldisque redditis, & perinde, ac si ne essent quidem omnino , reputatis. Cessabit autem , & , qux hucusque vestris Monasteriorum immobilibus in Thracia & Macedonia sitis insultavit, Practorici & Catepanici usus exactio, ftu- psque & axuiigix redemptio & exactio, tanquam per hanc prx- sententem resolutionem excisx & radicitus extirpatx, & eo redactx, ut nec sint, nec nominentur : Prxtoribus & Exactoribus, & Ca- tepanis, & iis , qui siupx & axungix redemptionem vel exactionem exercent, iisque, qui illis ministrant, sic ejusmodi immobilia prxtercurrere debentibus , perinde ac fi ne in suis quidem omnino Regionibus sita essent, utpote qux non sint ä publico omnmo requirenda in omnibus , qux hoc modo decreta sunt ipsi , ab initio hodierni diei repetiti diuturno , L deinceps in omne ac perpetuum tempus iuscepta sine contradictione , nec habeantur pro descriptis in publicis actis : licet autem non descriptx sint in actis , sed alio quo modo agnita, & sic recepta. Si quis autem prxtcr ea , qux constituta sunt his Aureis Bullis & prxlenti resolutione mei Imperii , Fuerit ausus aliud exequi in quibusvis possessionibus immobilibus vestrorum Monasteriorum, prxterquam quod IxsieMajestatis tenebitur reus ( sicut his Aureis Bullis definitum est,) & ab emi- nemiffimo temporis illius Mystico illitum cuipiam veurarum pos- seffionnm damnum farcire compelletur. Monasteriis quoque omnibus viciffim curx erit, tam iis, qux sunt intra Urbem, quam qux extra, sub terminis iis Aureis Bullis comprehensis Imperatoris, bonx memorix , inclyti D. & Patris Imperii mei, eaperage- T 0 m II. .ISAACI ANGELI. I. De Metropolitanis revocantibus ad se pertinentes Episcopus , jure Metropolis , aut Arcbiepifcoputus honoratus. Q Uoniam autem mense Aprili, 11. Indict. anno 6707. edita Aurea Bulla Imperatoris Domini Isaaci Angeli, qux & Metropolitanis Episcopatus adse-pertinentes, & Metropolium , vel Archiepi- scopatuum honore donatos ad se revocantibus, & iis itidem , qui Imperialem circuuispectionem privare conantur, ne Episcopatus in Metropoles & Arohiepiscopatus erigat, fecundum sibi datam i Superis potestatem, os occludit: ä nonnullis quxfiium est, quid fit, quod Canone comprehenditur, ut honore affectx Metropoles solum honorem habeant, utpote aliis juribus verx Metropoli servatis. Dicimus de ea re dubitationem ab Imper. hac Constitutione dissolvi. Qnxsitum enim est, & post multas rationes allatas, jixc ejus rei gratia expreffim comprehensa sunt: ijuod universali ratione & generaliter expolita dispositione, Ecclesias, qux juffione Imperatoria in altiorem thronum eriguntur, honore quoque dignas censeri oporteat, & electiones illic procedere ex forma Canonica, qux in magna Ecclesia consecuta est, Metropolitanis & Archiepi- seopis convenientibus, & Metropolitanum eligentibus: hoc & Imper. mea Sublimitas decernit, & hanc Constitutionem sancta quoque sequetur Synodus, ut qux ecclefiastfeum ritum accurate servet, & ä Canonica rectitudine non excidat. r. De nuptiis septimi gradus. CCias vero , licet synodalis hxc decisio, L ipsam confirmans Imperatoria jusso , consanguineorum in septimo gradu matrimonium minanter prohibeat: Indictione tamen anno 6694. cum Dominus Basilius Camaterus Patriarcha esset, ah Imperatore nostro sancto Domino Isaacio Angelo jussionem esse factam , qux statuit, ne ex dictis actis, matrimonio post illa inter longe felicilsimos Cxfares , Dominum Joannem Contacuzenum videlicet, atque germanam Imperatoris ibrorem, Dominam Irenen , contracto , quan- quam in septimum consanguinitatis gradum referatur , prxjudice- tur : sed quantum ad illos : & quidem solos , qux ä Synodo atque ImperatoreDominoManuele deistiusmodi nuptiis determinata sunt, inefficacia sint. Quod etiam z Synodo approbatum est. 3. Subnotatio inclyti Imperatoris Domini Isaaci Angeli , ut tondeantur elcliorum Pontificum uxores, salia die :o. menfis Sept. 4. Indict. ;. s Egitimam Imperatoris sententiam non fine periculo delinquentes ■ experientur. Ut enim dentibus acerba iiva , oculis fumus nocet : sic iniquitas iis, qui ipsa utuntur. Quorsum vero mihi hoc orationis spectat prxludium ? Cum sacratiffimus Cyzici Metropolitanus invenisset Majestatem meam hodierno die jura reddentem, affidentibus sanctissimo Domino meo mcumenico Patriarcha, & aliis sanctiffivnis Patriarchis , Antiocheno videlicet & Hierosolymitano , nec abessent, qui tunc in Urbe regia sacratissimi Pontifices erant, qtiornm nomina inferius continebuntur: Propositum est, quosdam eorum , qui ad Metropoles , vel Archiepiscopas electi & ordinati sunt, cum uxores ante ordinationem haberent, non recusare quidem , quin primarii Sacerdotii chrismate inungerentur; sed eorum uxores eundem rursum mundanum habitum induere , inverecunde agentes in iis xdibus, quas antea habitabant, necfoe- mineis introductas esse Monasteriis, sed nec Deo seipsas dedicasse, & vitam delegisse monasticam. Et hxc, quod sacri divinique Canones expreffim moneant electos Pontifices, a legitimis suis uxoribus , quas ante ordinationem habebant, omni modo abstinere: ut non ex prxeepto, sed propria voluntate eorum quisque continentiam , vel coelibatum proprium sibi deligat, propter dignitatem Sacerdotii, aut propter matrimonii honestatem , conjunctionem castam prxferat. Hxc dicens, varios Canones allegabat, inter quos & quadragesimus octavus eratsextx Synodi, hxc ad verbum comprehendens: Uxor ejus , qui ad episcopalem dignitatem promotus est, communi viri fui consensu prius separata, postquam in Episcopum ordinatus est, ac consecratus, Monasterium ingrediatur procul ab Episcopi habitatione exstructum, & Episcopi providentia fruatur. Sin autem digna visa fuerit, etiam ad Diaconatus dignitatem provehetur. Lecto igitur hoc Canone Imperium meum in hominibus agnoscens maxima dona Dei a superna Clementia, & Qqq<| Regni, •§347 Constitutiones Regni . ac Sacerdotii divinitus concessam unctionem & dignitatem ex uno eödemque perenni fonte manate, humana, nque exornare vitam , & amplificare J- nihil etiam studiosus colens , quam Sacer- . dotum auctoritatem , qui regia & divina speculati; ne manus erigen- < tes. Dffmn pro Christiana multitudine deprecantur, &, ut tacra quoedam anehorre , imperialem potentiam suffulciunt: postquam etiam Canones contemni & infringi cognovisset in bene instituta Republ. & quidem nostrae Potentiae , quali non soluti eifent creati Pontifices , qui suis uxoribus cohabitare non vererentur: non parum commotum est. Triste etiam quiddam , nec gratum in pii Ulmum chartcphylacem mea iutuens Majestas, definiit, -co hortantibus ad id sanctistimis Patriarchis, uxores creatis Pontificibus ante Ordinationem conjunctas in muliebria Monasteria procul lita ab habitatione Pontificum fine dilatione induci, 'tnnderique eas, & canonice apud Monachas degere j in quo Monasterio comam deposuerint , aut, fi ipfse tonsuram recusent, qui eis ante creationem juncti erant matrimonio, pontificali Solio & Dignitate priventur, & in eorum locum alii sufficiantur. In posterum autem , qui ante ereationem legitimam uxorem habebit, non aliter ordinari, quam si communi conjugum scripto consensu , & placito a se invicem separentur, & mulier monasticam vitam amplexa sit. Sic enim creatio fine offendiculo & damno juxta sacros & divinos Canones procedet, semota ab omni sacerdotalis ordinis reprehensione. Assidebant ad mere Majestatis tribunal Pontifices Cxsarcte, Ephesi, Cyzici , & alii non pauci. J 0 A N N I S DUCI. De veflibus externis prohibitis. A iterum vero illius imperatoris providentis specimen : quod 1 cum videret Romanas divitias in peregrinas ae sumptuosas vestes, ferreas , Assyrias, Babylonicas, atque Italicas, vario ac folerti artificio confectas, effundi: decreto sanxit, ne quis subditorum iis uteretur, nisi ipse, quisquis esset, cum omni familia in I mperatorias. _ ordinem cogi, ac notari ignominia vellet: sed iis contenti essent ’ quas Romans Provincis , ac manus prshereut. Necessariarum enim rerum "usus est immutabilis: & subditi quantum licet Principum liquuntur cupiditates, idque Sex eis est & honor’ quod Principibus visum fuerit. Prmr.de cernere erat illa quoque brcvifliaio tempore viluisse : nobilitatis autem limites Ro. manis vestimentis definitos: & divitias domo , quod ajunt, domum ferri. ’ _ MICHAELIS P A L iE 0 L Q G L De Primatu , U appellatione , commemoratione Papie Ronue. pRoinde tot difficultatibus circumventus Imperator, ac pene ad desperationem compulsus, Legatos ad Papam mittit, de ineunda veteris & novae Romae Ecclesiarum concordia , modo Caridi expeditionem averteret. Ea Legatio ä Pontifice benigne audita est: qui ea se faciie , quae Imperator petivisset, confecturum est pollicitus: statimque luos Legatos illis adjungit, qui concordiam conciliarent, atque amplecterentur. Cujus h*c tria capita fuerunt: Primum, ut in sacrorum voluminum hymnodiis, Papa cum qua- tuor aliis Patriarchis mentio fieret. Alterum, ut liceret cuivis Romam veterem, qus curia major & perfectior esset, appellare. Tertium, ut illi Principatus in omnibus deferretur. INCERTI IMPERATORIS. De Episcopatibus detentis u laicis. Episcopatus quidem Episcopis nullo tempore claudentur, quominus , qui electi sunt, ad ea revertantur: quemadmodum & in Megarensi Episcopatu factum est, qui tot annis, quot hominum memoriam excedunt , deletus extinctufque fuerat, & per jussionem Imperialem, Synodalemque actum, Metropoli Athenarum paulo ante rursus servatus est. IMPERATORIARUM CONSTITUTIONUM FINIS. 1349 Canones S. Apostolorum.' 135a CANO NES S ANCTORUM E T VENERANDORUM APOSTOLORUM PER CLEMENTEM, A PETRO APOSTOLO ROM.L ORDINATUM EPISCOPUM , IN UNUM CONGESTI. Gregorio Haloandro interprete. Piscopus ) duobus aut tribus Episcopis ordinator. 2. Presbyter ab uno Episcopo ordinator, item Diaconus, & reliqui Clerici. 5. Si quis Episcopus aut Presbyter, praeter Ordinationem Domini, quam de sacrificio instituit, alia quaepiam , puta aut mei, aut lac, aut pro vino siceram , aut confecta quaedam , aut aves, aut aliqua animalia , aut legumina supra altare obtulerit, ut, qui »ontra Ordinationem Domini faciat, deponitor: excepto novo frumento, & uva opportuno tempore. Praeterea licitum non esto aliud quippiam adniGvere ad altare , quam oleum in candelabrum & incenium oblationis tempore. 4. Omnium aliorum pomorum primitiae Episcopo & Presbyteris domum mittuntor, non super altare. Manifestum est autem, quod Episcopus & Presbyteri inter,Diaconos & reliquos Clericos eas dividunt. 5. Episcopus, aut Presbyter, aut Diaconus uxorem suam praetextu religionis nou abjicito : si abjicit, segregator ä Communione : si perseverat, deponitor. 6. Episcopus, aut Presbyter, aut Diaconus feculares 1 curas non suscipito : alioqui deponitor. 7. Si quis Episcopus, aut Presbyter, aut Diaconus sanctum diem Pascha:.' ante vernum aequinoctium cum Judsis celebraverit: deponitor. 8. Si quis Episcopus, aut Presbyter, aut Diaconus, aut qni- cur.que ex sacerdotali consortio, oblatione facta , non communicaverit : causam dicito. Et si bona ratione subnixa sit, veniam promeretor. Sin minus dixerit, a Communione excluditor, tan- quam qui populo auctor offensionis fuerit, mota contra eum suspicione , qui obtulit. 9. Quicunque fideles Ecclesiam ingrediuntur, & scripturas audiunt , neque apud preces & sanctam Communionem permanent, eostanquam , qui ordinis in Ecclesia perturbationem inducant, a Communione arceri oportet. 10. Si quis eum excommunicato , licet in domo , preces conjunxerit : iste Communione privator. 11. Si quis cum deposito Clerico , ut cum Clerico preces conjunxerit , deponitor & ipse. 17. Si quis Clericus, aut laicus a Communione segregatus , seu nondum in Communionem receptus , ad aliam profectus civitatem , line commendatitiis 2 literis receptus fuerit: ä Communione excluditor , tam qui receperit , quam qui receptus est. Si excommunicatus fuerit, in longius ilii tempus excommunicatio | protenditor. 13. Episcopo, ovi Parochiam suam dereliquerit (1. Cim. 80. infr. (2 A-UleCuti. 31 summn Trir.it. (4. Nov. - ,7- c ■ 2. ( 1 . 5. C. tie incejt. £? inutil. (7. v. /. 19. C. de tiuft. nefas esto, licet ä pluribus ad hoc compellatur: nisi, rationabilis aliqua causa subsit, qua: hoc ipsum facere vi adigat, nempe quod plus lucri & utilitatis his, qui illic constituti sunt, verbo pietatis conferre postit: neque hoc tamen ä seipfo , sed multorum Episcoporum judicio , & exhortatione maxima. 14. Si quis Presbyter, aut Diaconus, aut quicunque tandem de Clericorum consortio , relicta Parochia sua in aliam concesserit, & omnino transmigratione facta praeter voluntatem sui Episcopi in alia Parochia moram traxerit: hunc jubemus , ne porro in Ministerio publico fit Ecclesiae, maxime, si accerfente ipso Episcopo ejus, redire contemnat, perverso illic ordine perseverans, ut lai- cus tamen ibi locorum in Communionem admittitor. 1$. Quod fi Episcopus, ad quem accesserint, pro nihilo reputata vacationis ä Ministerio ecclesiastico poena, qua contra eos definita est, ipsos ut Clericos susceperit: I Communione excluditor , ut perversi ordinis Magister. 16. Qui post Baptismum duabus 3 implicitus fuit nuptiis, aut concubinam 4 habuit: is Episcopus, aut Presbyter, aut Diaconus, aut denique in consortio sacerdotali esse non potest. 17. Qui viduam 5 duxit, aut divortio separatam Z viro, aut meretricem, aut ancillam, aut aliquam, tjiiae publicis mancipata sit spectaculis: Episcopus, aut Presbyter, aut Diaconus, aut denique ex consortio Sacerdotii esse non potest. 18. Qui duas 6 Irrores duxit, aut consobrinam 7 : Clericus- esse non potest. 19. Clericus, qui se fidejussorem dat 8 , deponitor. 20. Si quis humana violentia eunuchus factus est, aut in persecutione amputata ei sunt virilia, aut ita natus fuit, & dignus est : efficitor Episcopus. 21. Qui sibi 9 ipsi virilia amputavit, Clericus non efficitor, fui enim ipsius homicida est . & inimicus creationi Dei. 22. Si quis cum Clericus esset, virilia 10 sibi ipli amputaverit, deponitor: homicida etenim sui ipiius est. 23. Laicus, qui seipsum 11 mutilavit, per tres annos a Communione ejiaitor : pina , quia ipse vita: sus posuit insidias. 24. Episcopus, aut Presbyter, aut Diaconus in fornicatione, aut perjurio 12 , aut furto deprehenlus , deponitor , non tamen ä Communione excluditor. Dicit enim Scriptura: Bis de eodem delicto vindictam non exiges. Eidem conditioni consimiliter 8c reliqui Clerici subduntor. 23. Ex his, qui ccelibes in Clerum pervenerunt, jubemus , ut Lectores 13 tantum & 'antores, fi velint, nnpti.is contrahant. 26. Episcopum, aut Presbyterum , aut Dirconum, qui vel fideles delinquentes , vel infideles injuriam inferentes percutit, & J‘ 4 ?_ 123. c. 6. Nov. Leon. 86. (9. Cau. 22. 23. infr. (10. sii». 21. fupr- (1 1 d. Cati, ii.supr. (12. Nov. Leon. 76. (13. „Voti. Just. 6. c. 8. is 22. c. 42. Qq qq S alteri insilire infr. (3. I. 3. §. 4. C. de . 1 1 . A’e V. 137 .C. 2 . ( 6 . (8. A'ov. terrorem i ? 5 r Canones 8. Apostolorum. terrorem insis per hujusmodi vult incutere , deponi praecipimus : nusquam enim Dominus hoc nos docuit. Imo vero contra , cum Ipse percuteretur , non repercutiebat: cum lacefferetur conviciis , non regerebat convicium: cum pateretur , non comminabatur. 27. Si quis Episcopus , aut Presbyter, aut Diaconus, ob certa crimina juste depositus, attingere Ministerium, quod aliquando tractaverat, ausus fuerit: omnino hic ab Ecclesia abscinditur. 28. Si quis Episcopus, aut Presbyter, aut Diaconus, pecuniae i interventu hanc dignitatem nactus Fuerit; deponitor tam ipse, quam qui eum ordinavit, & omnino a Communione abscinditor , quemadmodum Simon Magus ä me Petro. 29. Si quis Episcopus secularium Magistratuum familiaritate usus, per 2 ipsos Ecclesiam nactus fuerit: deponitor: segregantor quoque a Communione , quicunque cum ipso communionem' habent. 30. Si quis Presbyter proprium aspernans Episcopum , seorsim conventicula 3 egerit, & altare erexerit, cum de nullo crimine Episcopum in pietate , ac justitia condemnarit, deponitor: quasi qui Principatum ambiat: tyrannus enim est. Consimiliter & reliqui Clerici, qui suum illi calculum apponunt. Caici vero a Communione segregantor. Atque hxc post unam , & item alteram ac tertiam Episcopi exhortationem fiunto. 31. Si quis Presbyter, aut Diaconus, per Episcopum a Communione exclusus sit: hunc neutiquam ab 4 alio fas esto suscipi , quam ab eo; qui ipsum i Communione exclusit: nisi forte fortuna Episcopus , qui ipsum ä Communione segregavit, defunctus sit. 32. Nemo peregrinorum Episcoporum , aut Presbyterorum, aut Diaconorum, sine commendatitiis 5 suscipitor literis : &, si eas obtulerit, attentius in disquisitionem vocantor. Et quidem , si Prxdicatores pietatis fuerint, fuseipiuntor : sin minus, ubi necessaria ipsis suppeditaveritis , ad Communionem & ulteriorem 1 ipsos consuetudinem non admittitote: multa enim per obreptionem fiunt. 33. Cujnsque gentis Episcopos oportet scire, quinam inter ipsos primus sit, habereque ipsum quodammodo pro capite, neque sine illius voluntate quidquam agere insolitum : illa autem sola quemque prose tractare, quae ad Parochiam ejus, & loca ipsi subdita attinent. Sed neque ille citra omnium voluntatem aliquid facito Ita enim concordia erit, & Deus glorificabitur per Dominum in sancto Spiritu. 34. Episcopus extra terminos funs in civitatibus regionibus sibi non subjectis, Ordinationes facere non praesumito. Si vero prster voluntatem eorum, qui civitates illas aut regiones detinent, id fecisse convictus fuerit, deponitor tam ipse , quam etiam hi , quos ordinavit. 35. Si quis ordinatus Episcopus Ministerium & curam populi sibi commissam non susceperit: hic ä Communione sejunctus esto tamdiu, donec susceperit: (obedientium accommodans. Similiter •intern &J 5 Presbyter, U Diaconu .) Si vero non prx voluntate sua, sed prie malitia populi non susceperit, maneto ipse quidem Episcr- pus, Clerus vero ejus civitatis a Communione segregator, eo quod tam inobedientem populum non corripuerit. 36. Bis 6 in anno Episcoporum celebrator Synodus, & pietatis jnter se dogmata in disquisitionem vocanto , neque non in Ecclesiis incidentes contradictiones dirimunto : semel quidem quarta seria Pentecostes , fecundo duodecima Hyperberetsi. 37. Omnium 7 rerum ecclesiasticarum curam Episcopus gerito, & eas dispensato, quasi inspectante Deo : non licitum autem ei esto quippiamex iis sibi tanquani proprium assumere, aut cognatis suis elargiri 8 , 01:2 Deo dedicata sunt. Quod si pauperes illi sir>t: ut pauperibus subministrato, non tamen horum prxtcxtu res Ecclesia: venundato. 38. -Presbyteri L Diaconi, absque voluntate Episcopi nihil peragunto: ipsius enim sidei populus Domini commissus est, & pro eorum animabus ab ipso repetetur ratio. * 35 ? 9. Manifestae 9 sunto privata res Episcopi, (si modo & privatas habet,) manifestae item sunto Dominicae: ut privatas quidem resEpi. scopus, cum moritur, quibus vult, & quomodo vult, relinquendi facultatem habeat: neque occasione ecclesiasticarum rerum intercidant rts Episcopi,qui nonnunquam uxorem,& liberos,aut cognatos -aut servos habet: justum est enim apud Deum pariter & homines' 'limul ue Ecclesia per ignorantiam rerum Episcopi damni aliquid sustineat, simul ne Episcopus aut cognati ejus pnetextu Ecclefue obleniantur; aut etiam, qui illum generis proximitate contingunt incidant in negotia, ejnsque mors implicetur diffamationibus. ' 40. Prxcipimus, ut Episcopus res Ecclesiae in potestate habeat. Nam si pretiosa: hominum animx fidei ejus committenda sunt multo utique magis oportuerit, & de pecuniis mandatum dare ut illius arbitratu dispensentur, neque non cum timore Dei, summaque solicitudine per Presbyteros ac Diaconos erogentur in pau. peres. Percipiat autem L ipse, (si modo indiget,) quantum ad necessarios suos , & hospitio exceptorum fratrum usus opus habet, ne quo modo ipse posteriore loco habeatur , quam exteri. Ordinavit enim Lex Dei, ut qui altari inserviunt, de altari nutriantur; quando nec milites unquam suis stipendiis arma hostibus inferant. 41. Episcopus, aut Presbyter, aut Diaconus, qui vel ales 10, vel ebrietatibus indulget: vel definito, vel deponitor. 42. Subdiaconus, aut Cantor, aut Lector, qui consimilia facit, vel desinito, vel a Communione sejungitor : similiter & laici. 43. Episcopus, aut Presbyter, aut Diacoiqus , qui usuras ä mutuum accipientibus exigit, vel desinito , vel deponitor. 44. Episcopus, aut Presbyter, aut Diaconus, qui cum haereticis preces 11 conjunxerit, duntaxat a Communione suspenditor: Si vero etiam ipsos tanquam Clericos aliquid agere permiserit, deponitor. 45. Episcopum, aut Presbyterum, quihsreticorum Baptisma , aut Sacrificium susceperit, deponi prxeipimus. Qux etenim conventio inter Christum & Belial ? aut qux particula fideli cum infideli. 4 6 . Episcopus, aut Presbyter, si eum , qui verum Baptisma habeat, iterum 12 baptizaverit, aut pollutum ab impiis non baptiza- verit, deponitor: ut, qui crucem & mortem Domini derideat, neque discernat veros Sacerdotes a Sacerdotibus impostoribus. 47. Si quis laicus, cum suam a se uxorem abjicit, alteram duxerit, aut ab alio dimissam : ä Communione segregator. 48. Si quis Episcopus aut Presbyter fecundum Ordinationem Domini non baptizaverit in Patrem esi Filium U Spiritum san- clum, sed in tres principio carentes, aut tres filios, aut tres paracletos : deponitor. 49. Si quis Episcopus , aut Presbyter, in una initiatione non tres immersiones, sed unam duntaxat, qux in mortem Domini detur , peregerit: deponitor. Non enim dixit Dominus, in mortem meam baptizate: sed, profecti docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, & Filii, & Spiritus sancti. 50. Si quis Episcopus, aut Presbyter, aut Diaconus, aut quivis omnino de sacerdotali consortio, nuptiis, & carnibus, L vino abstinuerit : non propterea, quo mens ad cultum pietatis reddatur exercitatior , sed propter abominationem 13 : oblitus, quod omnia pulchra valde , & quod masculum & fceminam Deus creavit hominem , sed diffamationibus lacessens creationem Dei vocat ad calumniam : aut corrigitor, aut deponitor , & ex Ecclesia rejicitor. Consimiliter & laicus. 51. Si quis Episcopus, aut Presbyter, eum, quia peccato revertitur 14, non recipit, sed rejicit: deponitor, eo quod Christum offendat, qui dixit, ob unum peccatorem, qui resipiscat, gaudium oboriri in Coelo. 52. Si quis Episcopus, aut Presbyter, aut Diaconus carnibus i{ & vino festivis diebus non utatur : idque per abominationem, non propter exercitationem ad cultum pietatis, deponitor, tanquam qui cauterio notatam habeat conscientiam , & multis auctor sit offendiculi. $3. Si quis Clericus in caupona cibum capere deprehensus fuerit: (1. I. 42. tz. 9. C. de episcopis. Nov. Ju', 1 . 123. c. 16. Nov. 137. j 120. . 2.-» jm. (2. d. c. 16. d. c. 2. in sin. (3. v. /. 15. C. de f/ff-i (10. . c. 5. §. 1. Nov. 131. c. 13. (9. I. 20. /. 34. C. de episcopis. r . -, - . .. va ..v«. Nov. Jusi. 123. c. 10. Nov. Leen. 87. (u. Can.to.stpr. Jcopts. (4. Citn. 1 2. jupr. ^5. i. CaH. \z.supr. (6. Nov. 123. | (12. /. 1. C. nefantium baptisma. (13. C V/o. ; 2. infr. (14, Fac./. e ' 4- (?- v. tit. C. de episc. ani. (z. Nov. I ult, in ßn. C. de summa Trinit. Nov. 109. c. 2. (15. Can. so.supr, äCom- ro. Nov. 137. _ a Communione excluditor : excepto tamen eo, qui necessario in itinere in commune etiverterit hospitium. 5-1- Si quis Clericus Episcopum contumelia affeeerit, deponitor : Principi enim populi tui non maledices. 55. Si quis Clericus contumelia affecerit Presbyterum, aut Diaconum : ä Communione segregator. 56. Si quis mancum , aut mutum , surdumve, aut cacum, aut eum, cui vitiosus incelTus est, subsannaverit: Communione privator. Consimiliter & laicus. 57. Epiicopus, aut Presbyter, qui negligentius circa Clerum, vel populum agit , neque in pietate eos erudit, a Communione segregator. Si vero in ea socordia perseveraverit, deponitor. $8. Si quis Episcopiis, aut Presbyter, Clerico ex inopia laboranti neceffaria non suppeditaverit, k Communione rejicitor: sin perseverat, deponitor, ut, qui fratrem suum necaverit. 59- Si quis falso inscriptos impiorum l libros, tanquam sacros in Ecclesia ad populi & Cleri corruptionem publicaverit, deponitor. 60. Si accusatio contra fidelem instituatur de fornicatione, aut adulterio, aut quacunque alia actione prohibita, & convictus fuerit: in Clerum non perducitor. 61. Si quis Clericus per metum humanum , vel Judai, vel Gra- ei, vel haeretici, negaverit, !i quidem nomen Christi, ab Ecclesia rejicitor: ii vero nomen Clerici, deponitor: ptenitentia lernen ductus, ut laicus recipitor. 62. Si quis Episcopus, aut Presbyter, aut Diaconus, aut omnino quicunque ex sacerdotali consortio , comederit carnes in sanguine 2 animae ejus, aut ä bestiis abreptum, aut suffocatum , deponitor, hoc enim Lex prohibuit. Sin vero laicus fuerit, ä Communione excluditor. 63. Si quis Clericus , aut laicus , Synagogam Judaeorum , aut haereticorum conventiculum ingressus fuerit, ut preces z cum illis conjungat: deponitor, &a Communione secluditor. 64. Si quis Clericus in concertatione aliquem pullaverit, & uno ictu ac pulsatione interemerit, deponitor propter temeritatem suam. Sin vero laicus sit, arcetor a Communione. 65. Si quis Domiii cum diem , aut Sabbatum, uno solo dempto, jejunare deprehendatur, deponitor: sin laiais, k Communione ejicitor. 66. Si quis virginem sibi non deponsatam admota vi detinet: ä Communione suspenditor. Non licitum autem esto er aliam ducere, sed eam detineto, quam solicitavit, quamvis paupercula fit. 67. Si quis Episcopus, aut Presbyter, aut Diaconos, secundam ab aliquo Ordinationem susceperit: deponitor tam ipse , quam qui ipsum ordinavit: nisi forte constet, Ordinationem eam habere ab h-creticis. Qui enim ä talibus baptizari 4, aut ordinati sunt, hi neque fideles, neque Clerici elfe poliunt. 6g. Si quis Episcopus, aut Presbyter, aut Diaconus, aut Lector, aut Cantor sacram quadragesimam 5 Pascha, aut quartam feriam , aut Parasceven non jejunaverit, deponitor : praterquam, si imbecillitate impediatur corporis : Sin laicus sit, Communione privator. 69 Si quis Episcopus, ant Presbyter, aut Diaconus, aut omni no quicunque ex Clericorum consortio cum Judaeis jejunaverit, ant communem festum diem cum ipsis egerit, aut lautia Festi , nempe dzyrr.a, aut aliud hujus generis, ah eis susceperit, deponitor: si laicus , a Communione segregator. 70. Si quis Christianus oleum 6 ad sacra gentilium, aut in Synagogam Judaorum in Festis eorum detulerit, aut lucernss incenderit : ä Communione excluditor. 71. Si quis Clericus, aut laicus, ceram, aut oleum ex sancta furripiat Ecclesia: k Communione seiungitnr. 72. Vas aureum & argenteum frnctificatum , aut velamen lin- jeumve , nemo amplius in lnos usus assijmito : iniquum enim est. Fac. 1.6. §. 1 .C. de b't'eticis. (2. Nov. Leon. 58. (3- Can. 10. II. 44. supr. (4. Q dde Car. 46. supr. (5. V. 1.6. C. de striis. (6. Fac. I. 5. § 12 js. de donat, inter vir. N uxor. (7. Nov. 137. c. I- (8. G»», 6. supr. I. 52. C. de episcopis. Nov. Leon. 86. Ü54 Caterum, si quis deprehensus fuerit, excommunicatione mnictator. 73. Episcopum de aliquo per fide dignos accusatum homines, ab Episcopis vocari necessarium est. Etsi quidem comparuerit, & confessus convictusque fuerit, censura irrogator ecclesiastica. Si vero vocatus non obtemperaverit, fecunda quoque vice vocator, mistis duobus ad ipsum Episcopis. Quod fi per contumaciam ne sic quidem comparuerit: Synodus suam contra ipsum pronunciato sententiam, ne quid tergiversandoidetrectandoque judicium lucrifacere videatur. 74. In dictionem testimonii contra Episcopum hsereticus non admittitor, sed neque fidelis, fi solus sit. In ore enim duorum aut trium testium consistet omne dictum. 75. Item non oportet Episcopum fratri, aut filio, aut alteri cognato , humano gratificari affectu: neque enim Ecclesiam Dei conferre debet in heredes. Enimvero, fi quis id fecerit, irrita permaneto Ordinatio : ipse autem excommunicatione percellitor. 76. Si quis oculo defectus , aut obtuso crure existat, & dignus sit, Episcopus efficitor. Non enim mutilatio corporis ipsum polluit , ied inquinatio anima. 77- Qui vero mutus, surdusve & cacus est, Episcopus non efficitor : non, quia oblafo corpore est, sed ne ecclesiastica impediantur munia. 78- Si quis daunonem habeat, Clericus non efficitor : sed neque eum fidelibus preces fundito. Mundatus vero recipitor: & si dignus fuerit, efficitor. 79- Qui ex vita gentili advenerit, & baptizatus est, aut ex conversatione prava: justum non est, eum protinus promoveri in Episcopum. Injurium enim est, eum, qui prius7 non specimen & documentum de se praebuerit, aliorum Ductorem exiftere, nili alicubi dono divinae gratis hoc fiat. 80. Dicimus quod non oporteat Episcopum, aut Presbyterum publicis 8 se administrationibus immiscere : sed vacare & commodum ie exhibere usibus ecclesiasticis. Animum igitur inducito hoc non facere, aut deponitor. Nemo enim potest duobus dominis servire, juxta praeceptum Dominicum. 81. Servi 9 , li in Clerum promoveantur citra Dominorum voluntatem , hoc ipsum operatur redhibitionem. Si quando vero servus quoque gradus Ordinatione dignus videatur , qualis & noster Onesimus apparuit, & Domini consenserint, mamique miserint , & domo sua ablegaverint: efficitor. 8r. Epiicopus , aut Presbyter, aut Diatonus, qui militis vacaverit, Ut iimul utrumque retinere voluerit, tam offi'ium Romanum, quam functionem sacerdotalem , deponitor. Qns enim Calaris lunt, Casari: & quse Dei, Deo. 8Z- Quihjins imperatorem io , aut Magistratum contumelia affecerit, iuppliuum luito: & quidem , si Clericus sit, deponitor: li laicus, ä Communione removetor. 84. Sunto omnibus vobis, Clericis simul & laicis , venerandi ac sacri libri : Veteris quidem Testamenti, Mosis quinque, Genesis, Exodus, Leviticus, Numeri, Deuteronomium: Jesu filii Nave unus , Judicum unus , Ruth unus, Regnorum quatuor , Derelictorum ex libro dierum duo , Hesther unns , De Macha- bxorum gestis tres: Jod unus: Psalterium unns: Salomonis tres , Proverbia, Ecclesiastes, Canticum Canticorum: Prophetarum duodecim, unus Elais, Hieremia unus, Jezechiel unus, Daniel unus. Inquiritor autem k vobis extrinsecus, ut adolescentes vestri addiscant item Sapientiam eruditi Syrach. Nostra vero, hoc est, Novi Testamenti, Evangelia quatuor, Matthsi, Marci, Lues , Jeannis: Pauli Epistola quatuordecim, Petri Epistola: du», Joaimistres, Jacobi una, Jmlx una , Clementis Epistola dna, & Praceptiones , qua vobis Episcopis per me Clementem in libris octo nuncupata sunt, quas omnibus publicare non oportet, ob cjnadam arcana, qua in se continent: Et actiones nostras Apostolorum. (9. I. 37. /. 38. C. de episcopis. Nov. Jufi. 123. c. 17. Nov. Leon. 9. 10. ii. (10. Adde Can. 54. supr. v. tit. C.ß quis Imperatori mmedixerit. Canones S. Apostolorum. FINIS CANONUM 8. APOSTOLORUM. 1 q$ 3' CON Feudorum Lib. I. Tit. I. usque IV. * 35 * 1356 CONSUETUDINES i FEUDORUM. LIBER PRIMUS. TIT. I. DE HIS , QUI FEUDUM DARE POSSUNT , ET [qui non:] et qualiter acquiratur, ET RETICEATUR. G L Uia de Fendis tractaturi fumus , videamus primum, qui A Feudum dare possunt. f Feudum autem dare possunt Ar- 4, cVuepiic.i)His i, Episcopus, Abbas, Abbatissa, Praepositus, b antiquitus 3 consuetudo eorum fuerit Feudum da- f Dux. Man ilio 4, & Comes similiter Feudum dare possunt, qui proprie Regni, vel Regis Capitane’i dicuntur. Sunt & alii, quia» istis t e uda accipiunt,- qui proprie Regis vel Regni Valvaso- res db untur: sed hodie Capiranei appellantur; qui & ipsi Fcuda dare possunt. Ipli vero , qui ab eis accipiunt Feudum , minores Valva fores dicuntur. § >. Et quia vidimus de personis : videamus, qualia prius habuerint initia, f Antiquissimo enim tempore sic erat in Dominorum poteitate connexum, ut, quando vellent, possent auferre rem in Feudum äse datam, f Postea vero eo ventum est, ut per annum tantum firmitatem haberent. Deinde statutum est , ut usque ad vitam Fidelis; produceretur. Sed cum hoc jure successionis ad filios non pertisieret: sic progressum est , ut ad filios deveniret: in quem feil. Dominus hoc vellet Beneficium confirmare, Quod hodie ita stabilitum est , ut ad omnes «qualiter 6 veniat. §. 2. Cum vero Conradus Romam proficisceretur , petitum est it Fidelibus 7 , qui in ejus erant servitio , ut Lege ab eo promulgata, hoc etiam ad nepotes 8 ex filio producere dignaretur, &, nt frater fratri line legitimo 9 herede defuncto (vel filius) in Beneficio, quod eorum patris fuit, succedat, f Sin autem unus ex fratribus ä Domino jo Feudum acceperit: eo defuncto line legitimo herede, frater ejus in Feudum non u succedit: quod et Ii communiter u acceperint, unus alteri non succedit, nisi 13 hoc naminatim dictum sit; scii, ut uno defuncto sine legitimo herede alter succedat; herede vero relicto, alter frater removebitur. §. 3. Hoc autem notandum est, quod licet filiae, ut masculi, patribus succedant 14 : Legibus tamen i successione Fetidi removentur 15, similiter & earum filii 16, nisi 17 specialiter dictum fuerit, ut ad eas pertineat. §. 4. Hoc quoque sciendum est, quod beneficium advenientes ex latere ultra fratres patrueles non progreditur successione, secundum usum ab antiquis sapientibus constitutum, licet moderno tempore usque ad septimum geniculum iit usurpatum : quod in masculis descendentibus , novo jure usque in infinitum 18 extenditur. t Notandum est autem, quod illud benefi.it, m , quod ä Regis Capitaneis, atque Regis, [velRegniJ Valvasoribbs aliis impenditur, proprie jure Feudi censetur. Illud vero , quod ä minoribus in alios transfertur, non jure Feudi judicatur: (licet aliter in Curia Medi' lanenfi observetur) sed quando 19 voluerint, recte aufer re queant: nisi Romam cum iilis in exercitu perrexerint - quo casu (1. Fac. 2.feud. I. circa fin. 2. feud. 84 101. s 1. tit. 3. infr. bic. ( 3. tit. 6. infr. 2. feud. 91. (4. v. 2 feud. 10. (5. tz. 2. infr. hic. tit 4. in pr.&f §. ;. -«/>. (6. tit. 8- infr. infr. (7. §. l.supr. hic. (8. tit. 8. infr. tit. 14. §. i.tit. 19. §. 1. infr. (9. tit. 13. •vtrs&Ji clientulus, infr. 2.feud. 34. §. 2. (10. tit. 8. in fin. infr. (11. d. tit. S. in fin. tit. 20. infr. (,2. tit. 14. infin. infr. (13. d tit. 14. infin. pfi 20. (14. I. 14. C. de legit, bered. §. 3. -ver/. pfi bete quidem. Infin. de legit, agnat. fuccejs. (,5. tit. 6- §. I. tit. 24 . infr. 2. feud. Jo. (16. 2.feud. It. fers, ad filias. (17. tit 8. §• r. tit. 14. tz. 2. infr. 2. feud. 39. 50. (iz. 2. feud. 50. in jus Feudi transit, [ & adjudicatur : ] vel nili aliquid propter Feudum acceperint: tunc enim nisi 20 restituto pretio , auferre non possunt. TIT. II. [DE FEUDO GUARDUE 21 , ET GASTALDUE. 22] jTem illud , quod datur nomine Gastaldte, vel Guardiie, & pro mercede alicujus rei 23 ; transacto 24 anno potest jure auferri , etiam pretio pro eo dato non restituto, nisi 2; ad certum tempus datum fuerit. §. 1. Si vero Gastaldi aliquid nomine proprii 26 Feudi possederint, non valebunt propterea possessmnem sibi defendere, nisi per Pares Curtis, vel breve testatum 27 potuerint probare, se , antequam Gastaldi essent, vel postquam desierunt esse, Investituram accepisse. T I T. III. [QUI SUCCESSORES FEUDUM DARE TENEAN- TUR. ] OI vero Archiepiscopus 28 , Episcopus, vel Abbas, vel Abbatissa Investituram ejus Feudi, quod alius detinebat29, eo tenore alicui dederit, ut poft decejfuttt ejus , qui poj/uict, habeat: & ante decesserit Archiepiscopus, quam ille, qui Feudum possidebat: successores eorum non coguntur 30 eam Investituram facere, vel confirmare, etiamsi Pares ejus Curtis adlint testes. vel breve testamentum 31 inde sit: nisi ille , qui Investituram acceperit, nomine ejus Feudi in possessionem missus sit eo consentiente, qui detinet. Sed si ille, qui Feudum possidet, prius decesserit, quam ille, qui Investiturum fecit: jure cogitur eam ratam habere, f Lai- ci 32 vero iisdem modis omnibus, quibus supra diximus, si aliis Investituram dederint, heredes eorum , si rationibus claruerint, omnimodo eam adimplere compelluntur. T I T. IV. [SI DE INVESTITURA FÖÜÖI CONTROVERSIA FUERIT. ] CI autem controversia inter Dominum & Fidelem de Feudi Investitura fuerit: quid juris sit, videamus. Et si Investitura facta fuerit coram Paribus Curtis, aut in brevi testato ; recte eum , qui investitus est, cogitur Dominus mittere 33 in Feudi possessionem. Si vero fuerit in pussessione, & mota fuerit ei controversia ä Domino : ei defensio 34 detur prooter poffesiionem. Si autem non fuerit in possessione, nec supra Actis modis poterit probare: nunc illius erit defensio 3; , qui Investituram dicitur fecisse. § i. Si vero Feudum aliquis habuerit, de quo nnila contro- v -rfia est, & dixerit- /e Invefiituram alterius Frudi ttrcepijfe ah co- (19. 2. feud. 74. 81. (20. rinmo vide tit. prox infr. (21. tit. 4. § 3. tit. 10. in fin tit. It.infr. 2. feud 9 (22. tit. 10. infr. 2. feud. 94. (21. Fac. 2. feud. 81. (24 tit. 11. infr. 2. feud. 94. (2;. Adde i.ftud. 81. 10;. (26. Fac. d. tit. 81. (27- tit. 3. tit. 4. §. 3. infr. (28. tit. 1. in pr. fupr. (29. tit. 9. 2;. in fin. 27. infr. (30. i. t. 25. in fin. 2. feud. 3;. (31. tit. 2.fupr. (32. Fac. I. unie. C. ut afliones U ab heredib. contra. (33- 2. feud 7. infin. (34. § 2. infr. hic. (z;. Vide tamen l. uit. C. de rei -vindic. I. 4. C. de edenda. dem 1557 Quibus modis Feudum amittatur. IZ58 dem Domino , nec in posseffione fuerit, nec praeii ictis rationibus probare potuerit: licet Domini eilet defensio : ex ordine i tamen, quia aliunde Vasallus est, remittitur Domino ex »quitate defensio. §■ 2. Cum autem quis dixerit Feudum ad se per succeffionem pertinere, miserendo, illud esse paternum 2 : ii fuerit in possessione medietatis, vel alicujus partis, vel cambium 3 proprietatis nomine illius Feudi habuerit , vel aliis justis rationibus illud esse paternum probare potuerit, jure obtinebit: si vero probare non potuerit prsdisto modo, dabitur ei defensio 4 cum duodecim sa- cramentalibus. 5 §• 3 - Item si Vasallus possederit castrum , quod dixerit, Je pro Fendo tenere , & e contra Dominus per Guardiam 6 dixerit se ei de- dise, Domini est probatio: & si poterit probare, tunc ille, qui tenet, Domino debet restituere, vel probare per Pares Curtis, vel per breve testatum, postquam in Guardiam suscepisset, äse Domino pro Feudo Investituram accepisse. Domino vero in probatione deficiente, tunc illius erit defensio, qui possidet. 7 §. 4. Similiter, fi aliquis possederit castrum, vel aliam rem, & Dominus dixerit, se pro pignore ei dediß'e e contrario ille dixerit, se accepijfe pro Feudo , si potuerit Dominus probare , quod ei pro pignore dedisset: tunc ille, qui tenet, Domino restituet: vel probet supradictomodo, se, postquam ä Domino pro pignore accepit, Feudi nomine accepisse, & fi Dominus non poterit probare, se nomine pignoris dedisse, erit defensio illius, qui poffidet. §. 5. Si quis de manso uno Feudi nomine Investituram acceperit , & dixerit, quod omne incrementum pertineat ad eum per Investituram : si Dominus reservaverit sibi aliquid in ipsa Curte, tunc oportebit Fidelem incrementi Investituram per Pares Curtis vel per breve testatum probare. Sed si Dominus in ipsa Curte nil sibi retinuit: tunc omne incrementum jure Feudi Fidelis obtinebit. Si vero Fidelis in posseffione incrementi fuerit, non oportebit ejus Investituram probare , sed jurare. §. 6. Rursus fi aliquis acceperit Investituram Feudi cum omni incremento , quod ei ob venerit , & aliquid accreverit vivente eo, ä quo acceperit, ipsius erit; & si ille, qui Investituram fecit, fine herede decesserit, & Feudum reversum fuerit ad eum, ä quo ipse tenuerit, vel ad alium : quidquid post mortem ejus, qui dedit, accreverit, ad eum pertinebit, ad quem regressum fuerit. T I T. V. QUIBUS MODIS FEUDUM AMITTATUR. 8 /"YUiasupra dictum est, quibus modis Feudum acquiritur, & re- >e-tinetur; nunc videamus, qualiter amittatur. Si enim Dominus prxlium campestre 9 habuerit, & Vasallus eum morantem in ipso prslio dimiserit non mortuum, nec ad mortem vulneratum : Feudum amittere debet, f stem si Fidelis cucurbitaverit 10 Dominum, id est, cum uxore ejus concubuerit, vel concumbere se exercuerit, aut cum ea turpiter luserit, vel fi eum filia, aut [cum nepte ex filio , aut cum nupta filio] aut cum sorore Domini concubuerit , ( hxc ita obtinent, si in Domo Domini maneat 11) jure Feudum amittere censetur, f Similiter fi Dominum assalierit 12, vel castrum Domini, sciens Dominum, vel Dominam ibi esse. f Item si fratrem suum 1 z occiderit, vel nepotem, id est, filium fratris, f Aut si libellario nomine amplius 14 medietate in Feudum dederit, aut pro pignore plus medietate obligaverit, ita ut transactum permittat: vel dolo hoc egerit, amissione Feudi multabitur, f His omnibus casibus Feudum ad 1; Dominum revertitur, t Rursus si Fidelis minus medietate libellario nomine [Feudum] dederit, & sine herede decesserit, & Feudum ad Dominum redierit , vel postquam ad libellum dederit, vel pignori obl igaverit, & (l. i.fcud. 58- §. 3. (2. tit. 12. in fin. insr. (z. tit. 22. §. 1. infr. (4. §. 3. §. in fin. bic. tit. 10. infr. (?. tit. 10. 28. insr. (. (3- d. tit. 85- (4. i. feud. 50. (5. tit. prox, infr. . (6. tit. i. in sin. tit. 7. vers. fi vero fas a. supr. (7. d. tit. i. -» fin. d. verf. fi vero, (8. tit. 5 .inpr.supr . tit. IU §. I. infr. 2.feud. 24. tz. 2. (y. 2. feud. 6. verf. tutum, tit . 7. vers. 0* ß aliquid mihi. tit. 24. §» 2. vers. item ß delator, fac. /. Z8. §• 1 if* depeenis. 1 . 6 . §. ß-js* de re tnilit. (10. tit. 5. pr. vers. itemJt fidelis, supr. (n . d. tit. %.pr. vers. similiterfi dominum. 2 . feud. 51. §. S. (l2. 2 .feud. 24- »• *• verf sed quia natura. „ „ , . (13. 2. feud. 46. in fin. (14. *'it. 5. tn fin. pr. N §. I. ht. 13. supr. 2. feud. 44. (ij. Adde 2. feud. $2. $!• I0B.1L {\k. tit. 2 i.infin.infr. (17. 2 . send. II. (18. tit. 8. in fin. supr. (19. tit. 1. §. i. supr. 2. feud. 12, (20. 2.feud. 12. in fin. (21. d. tit. 12. in fin. (22. tit. 22. §. 2. infr. tit. 7. supr. (23. 2. feud. 57. in fin. (24 2. feud. 6.7. 9 7.1» fin. (25. tit. 22. in fin. infr. ( 2(1. 2. feud. 26. §. 3. §• ;. verf licet vasullus. tit. 28. §. I. (27. Fac. I. 9. pr.ff. de conditi. causa data. (28. i. feud. ;6. §. 5. 2 e\f. licet vasatius. (29. i.feui. (30. tit. ;. inpr. 1 q.fupr. (31. d. tit. 5. in pr. c?’ 17. ».feud. 24. §. 2. (32. Fac. I. 19 ff. de SC. Silunian. (33. 2. feud. 24. in pr 52. in sin. 95. in fin. pr. pfi 97. (34. S. feud. ; 2. in fin. (35. Adde l. 2. §. 3. ff.fi quis cdutionib. I. 9. i. 20. Js. de procuratorii, i. 17. js. desponfalib. (36. Fac. 1 . 8. in fin, /.14. I . 43. infin.js, de procuratorii. (37. /. 9. L 33. js.d.t. Ri ri 8i iZ6z OI quis fecerit Investituram , " Militis , sine illius consensu facto habeatur. CAnclmus , ut nemo Miles adimatur de posTeflione sui Beneficii, 0 nisi convicta culpa: qu® fit laudanda per judicium Parium luo- rom j sicut supra 2 diximus. Si autem dixerit Miles, quod fui Pares inique judicaflent: Miles in posseffione maneat per fex hebdomadas: & ad nostram veniat praesentiam cum illis, qui Lauda- mentum z atque judicium Fecerint, & an te nos definiemus. TXT. XXIII. DE CONTENTIONE INTER DOMINUM ET VASALLUM DE INVESTITURA FEUDI. CI quis Miles in poiseslione fui Beneficii fuerit, & Dominus In- ^ vestituram negaverit: Miles affirmet per jusjurandum , .si potuerit, quod suum sit Beneficium per Investituram Domini sui: L si Dominus possederit, & Miles sic dixerit, quod investitus fuerit ä Domino suo, & Dominus negaverit: adhibeantur Pares illius, & per ipsos inveniatur veritas: & fi Pares non fuerint, veritas inveniatur per Dominum 4: quia non est bonum , ut veritas denegetur. T I T. XXIV. QUEMADMODUM FFUDUM AD FILIAM 5 PERTINEAT. CI quis sine filio masculo mortuus fuerit, & reliquerit filiam: 0 filia non habeat Beneficium patris, nisi 6 a Domino redemerit. 7 Si autem Dominus ei dare voluerit propter servitium & amorem patris: non 8 revocetur ab ullo ex parentibus suis , neque damnetur. r;64 nuncium missum,n Vasiilhis promittat: ex quo promiserit^ usque ad annum quiete poffideat. Si vero ad Regem non venerit, vel non miserit intra annum , Domini sacramento causa finiatur. Et si testes sacramento jam dicto prsltito, se non interfuisse dixerint Domini sacramento quiestio terminetur. Haec omnia etiam in Clericorum personis locum habent : praeterquam quod de personis testium dictum est. In Clericorum Feudo pariter accipiuntur Pares, & extranei: hoc ideo, quia cum Clerico quosdam de Feudo investiunt, siepe absjoase & sine praesentia suorum Confratrnm hoc Facere student. §. 1. Si quis se vel patrem suum ab aliquo defuncto, vel pati» ejus, de Feudo investitum esse contenderit: nisi per duos 16 Pares de Domo ipsius Domini probaverit, quod intendit: vel etiam cinn Pares assunt, per alios idoneos duos testes: tunc in electione Domini est , utrum velit jurare tum duodecim 17 Sacramentalibns, illum, qui Fe udum quaerit, per se, vel patrem ejus, fi de hoc quaeratur, de ipso Feudo investitum non fuisse. Quod fi jurare noluerit, actor juret cum duodecim Sacramentalibus , fe, vel patrem suum investitum fuisse. Quod fi jurare noluerit: qui convenitur, est absolvendus. Secundum enim morem Mediolanensium haec sacramenta prsstanda sunt, tam i filiis actoris, vel rei, quam ab ipsis principalibus personis. Si autem aliquis in possessione ig Feudi fit, de quo Dominus dicit eum investitum non fuisse : tunc sine probatione »Ii, testium debet solus jurare, fe, vel patrem suum fuisse investitum. Haec autem sunt ita tenenda, si per unum annum sciente Domino, & non contradicente in posseffione [Feudi] permansit. Alioqui justa ignorantia, vel parvi temporis negligentia cum iniqua? posseffionis perjurio quandoque Domino in posseffione damnum afferat. T 1 T. XXVIL DE FEUDO DATO IN VITEM LEGIS COMMISSORI® 19, Fe udorum Lib. I. Tit . XXTI. usque X XVTII. vel Cambium 1 de Beneficio fui , cujus est Beneficium : pro non T I T. XXV. QUIBUS MODIS FRUDUM CONSTITUI POTEST. CCiendum est, Feudum sine Investitura nullo 9 modo constitui posse, etiamsi Domino jubente quis alicujus rei nomine Feint, possessionem nanciscatur, & teneat: licet tamen posseffiouem taliter adeptam , dum vixerit, quasi Feudi nomine retinere : herede ejus in hoc jure nullo modo ei succedente. CI Dominus, qui investivit, forte fit Clericus xo, & contigerit, ut ante moriatur, quam Vasallus posseffione,» Feudi nancisceretur: exinanitur Feudum, quod generaliter in omnibus Cleri eis, qui Feudum dant, observatur. REPROBANDO. CI quis obligaverit aliquant rem pignori eo pacto, ut 20, fi ftatuto temfore fectiniu soluta non fuijjct, res esset creditoris, Ö” eam pro Feudo hubeat, potest delitor quandocunque pecuniam solvendo, pacto non obstante pignus recuperare: Feudum enim non 21 sub praetextu pecuniae, sed amore & honore Domini adquirendum est. Cl quis investierit aliquem de 22 Feudo fui Militis, viri Placentini prorsus asserunt, hane Investituram non aliter valere, nisi eo consentiente, cujus erat Feudum. Mediolanenses & Cremonenses nihil distare affeverant, utrum eo sciente, vel ignorante, dummodo, eo vivente, nullum detrimentum de Feudo suo sibi contingat. Hoc autem dicendum est de eo Milite, quiFeudisuccessores non habet. T I T. XXVI. SI DE INVESTITURA INTER DOMINUM ET VASAL- LUM LIS ORIATUR. CI inter Dominum & Vasall, ,m Iis oriatur de Investitura Feudi, Domino feil. Investituram se fecisse negante: fi testibus res probari non poterit, possessbrii 11 sacramento res decidatur, fidem [&] In eorum successoribus 12 observatur, f Si vero testes interfuerint, & eos Vasallus ad testimonium vocaverit, eorum testimonio cum sacramento 13 credatur. Testes vero sint Pares eius , & qui ab eodem Domino Feudum teneant: qui si tempore Iuvestitio- nis abfuerint, etiam extraneisimt recipiendi, qui etiam , si veritatem celare voluerint, forte amore 14, vel pretio, vel alia qualibet ex causa, ä Comite, vel a populo, jurare compellantur , quod ex ea canfa salsitatem non dicant, nec vera scientes tacebunt. His enim non cogentibus eos , Vasallus cum ipso Domino ad 15 Imperatorem ire festinet: eique causam intimet: &, quod Imperator inter eos judicaverit, observetur Si autem se venturum, vel (i_. tit. 4. §. 2. supr. (2. tit. 21. supr. (3. tit. 19. inpr.&f 21 . in pr. supr. (4. v. tit. 4. §. 2. supr. (?- b>. i. §. 3. tit. g. §. 2 .sufr. ( 6 . i. tit. g. infin. (7. Adde t.feud. 15. (8. Inuno vide d.ItV.g. §. 1. sed junge tit. c. §. 1. fitff. t.ftui.%^. (9. Immo vide t.feud. :fi. §, 4. tit, 33 ■ C. 2 . infr, dtfettd. cogn. <10. tit. 3. supr. t.feud, 35. * T I T. XXVIII. DE USU MEDIOLANENSIUM SECUNDUM QUOSDAM. /"tUidam obligaverat terram quandam suo Militi: deinde, cum silius [lui] Domini longum post tempus pecuniam offerendo pignus lioerare voluisset, silius Militis contendebat, patrem suum a Domino suo defuncto de praedicto pignore Investitionen! Feudi accepisse. Unde Viri prudentes Mediolanenses interrogati laudaverunt, in el-.ctione filii Militis esse, cum xji. Sacramentalibus 23 jurare 24, patrem futim , vel fe ä Domino suo per Investituram prodictam terram tenuisse: itautper XXX. 2$ annos contestatio pignoris d parte Domini adversus ipsum , vel patrem suum fasta non fuisset. Si autem ipse jurare noluerit: filius 26 defuncti Domini neceffe habet jurare cum duodecim Sacramentalibus, defunctum Militem inde per Feudum investitum non fuisse. Quod fi ita jurare recuset, investire ipsum filium Militis Domini filius de jam dicta terra per Feudum debet. _ (n. tit.t3.fupr. (12. §. l. infr. hic. tit. 2g. infr. (13. Fac. t. 9. pr. C. de tesiib. (14. V. I. 3 d. t. (15. tit.2t.infin.supr. (16. /. 12.j f. detefiib. (17. tit. 28. infr. (ig. tit. 23. supr. 1.19- t.feud. 51, §. 6. /. ult. C. depavi, signor. (20. t. I. C.d. I. de puflis figit.. (21. t.feud. 23. infin. immo vide tit. I. infin. 7, l6. 24. in pr.supr. z. feni tz. (22. tit. 3. supr. (23. tit. 4. §.2. tit. 10. 26. §. l.fupr. (: 4- Immo vide tit. It. supr. (25. t.feud. 26. §. 4. (s6. tit. 26. in pr. & §. l.fupr ^ r?6z De Feudi cognitione. i $66 OBERTI DE ORTO DE F E U D I S LIBER SECUNDUS. T I T. L DE FEUDI COGNITIONE. O Bertus de Orto, Anselmo £ filio] suo £ dilecto] salutem. Causarum , quarum cognitio frequenter nobis committitur, alia dirimuntur jure Romano: alia [vero] Legibus Longobardorum: alia autem secundum Regni consuetudinem. qua quanquam sint varix , & quanquam secundum diversorum locorum, aut Curiarum mores sint diversa, nec breviter possint dici , nec hoc libello facile comprehendi: usum tamen Feudi, qui in nostris partibus obtinet, prout posti bile est , exponere tibi necessarium duxi. In judicio etenim, quod de Feudis agitur, illud Legibus nostris contrarium dici solet. Legum autem Romanarum non est vilis auctoritas: sed non adeo vim suam extendunt, ut usum i vincant, aut mores. Strenuus autem Legisperitus , ficubi casus emerserit, qui consuetudine Feudi non fit comprehensus, absque calumnia uti poterit Lege scripta. CCiendum est autem Fetidum , sive Beneficium nonnifi in rebus soli, aut solo colujerentibus , aut in iis, qua inter immobilia a connumerantur (reluti cum de Camera, aut de Caveua Fetidum datur) posse consistere: ac Fetidum neminem posse acquirere, ni- C Z investitura 4, aut successione. 4 petat: vel quod de Camera vel de Cavena bis vel ter [fient diximus) jam solutum est, deinceps solvere renuat: tunc non est opus probatione : sed posti denti data electione, aut juret suum esse Feudumt rectum 10, aut Domino referatur jusjurandum. Si autem Investitura ab eo, qui Vasaiios non habeat, dicatur facta : tunc per quoslibet idoneos 11 testes, aut per publicum instrumentum probari potest: aut inopia probationis emergente , res decidatur per jusjurandum. §. 2. Praeterea si aliquis tenor praeter 12 communem Feudi rationem in Investitura ä Domino dicatur intervenisse : vel fi dicatur Fetidum sub tali conditione 13 dedisse, ut Vafallus in festivis diebus vudut cum uxore sua ad Ecclesiam , omni facultate probandi Domino adempta, habeat Vafallus potestatem defendendi fe per sacramentum, f Item fi Vafallus [per] pactum speciale contra Feudi consuetudinem allegat, velut de filiarum 14 successione : liceat ei tenorem , si potest, sicut Investituram probare : quod fi in probatione defecerit, vel cessaverit: concedatur Dentino hoc denegare jurejurando prxstito. T I T. II. QUID SIT INVESTITURA. TNvestitura quidem proprie dicitur possessio, abusivo autem modo dicitur Investitura, quando hasta, vel aliud corporeum quidlibet porrigitur a Domino [Feudi] se Investituram facere dicente: qus si quidem ab illo fiat, qui alios habet Vasaiios, saltem coram duobus 6 ex illis solennster geri debet: alloqui, licet alii intersint testes. Investitura minime valeat. £ Si enim Domino adhuc in possessione constituto, an facta sit Investitura, quaeratur: non debet probare nisi per Pares Curtis illius domus, vel per publicum instrumentum, ä tribus vel ä duobus Paribus confirmatum. Nam fi instrumentum defecerit, vel quia factum non fuerit, vel quia amissum iit: tunc qui probare desiderat, Pares Curiae illius, qui interfuerint, offerat; qui si denegaverint, forte corrupti 7 odio Vel gratia seu pretio, & dicant se non interfuisse, cum investitura facta fuerat, vel non reminisci: tunc Domino cogente jurent tactis 8 sacrosanctis Scripturis, quod hujus rei veritatem nesciant , & tunc actor aut alios producat Pares, autjurisjurandi Domino detur electio: ut proinde juret Investituram factam non esse: aut sacramentum Vasallo referat: .& ille aut juret, aut acquiescat. Quod si jurare Pares aliqua ex causa recusaverint, nec Dominus eos jugare compellat: licet Vasallo etiam per extraneos probare Investituram. Testibus vero deficientibus jufisjurandi electio Domino detur. §. i. Si vero Vafallus quidem possideat, velsiFeudum .Camerse aut Cavena, in duabus seu tribus 9 acceptionibus quietis quasi possideat: Dominus autem Fetidum negans esse, rem suam (1. v. I. 2. C. qua fit longa consuetudo. (r. I. iq.inpr. C. de sacros, iccles. A T of. 7. in pr. Nov. 120. c. 1. in pr. (z. Immo vide tit. 26. §. 4. infr. i.feud. 28. (4- v. tit. 1. infr. (;. tit. 11. infr. (fi. i.feud. 26. §. 1. [7. d. t. *6. mpr. vers. testes. (8. Adde iit. 5. infr. (9. Fac. tit. ZZ. in pr. vers. unde etiam dicitur, infr. s 1. C . de fideicommissi (10. Fac. tit. 33. 3». vtrs.fi inter. 8». 91. T I T. III. PER QUOS FIAT INVESTITURA, ET PER QUOS RECIPIATUR. JNvesiitura autem aut fit de veteri Beneficio, aut de novo. Qua de veteri fit, etiam d minore potest fieri. Sive autem ä minore, sive ä majore fiat, non de omni possessione Vasalli, sed de justa causa tantum facta intelligitur, nisi aliud nominarim dicatur. Novi vero Investitura Feudi non ab alio recte fit, nisi ab eo, qui legitime suorum bonorum administrationem habet. Qui enim qualibet ratione aliquid de suis rebus impeditur alienare 15,is nec perFeuduta poterit Investituram facere. §. 1. Sed etiam res, cujus alienatio prohibetur 16 , nec per Beneficium dari conceditur , nisi in casibus: utecce, si quit ex agnatis tuis rem, quae d communi parente per successionem ad eum pervenerit, alienare voluerit: non permittitur ei etiam secundum antiquam consuetudinem alii eam vendere , nisi tibi vel alii proximiori pro squali pretio accipere volenti. Per Fetidum tamen cuilibet dari potest: nisi fiat in fraude» nostrae consuetudinis , vel Legis nov* bonx memoris Lotharii 17 [vel Friderici 18] Imperatoris. Tunc enim rescissa Investitura ,1 reddito a te vel ab alio proximiori, videlicet secundum antiquam consuetudinem, pretio , fi quod dederit: is , qui Investituram ac -1 cepit, compellatur rem tibi restituere, f Personam vero Investi -1 turam accipientis non diftinguimns : nam etiam servus 19 investiri i poterit, nili ignorantia praetendatur. [ Sed utrum ipse vel aliu* pro 20 te Investituram faciat, vel suscipiat, nihil interesse putamus : potest enim hoc negotium & per procuratorem ab utraque parte expediri, f Foeminam quoque etiam novi Feudi Investituram facere posse, plerique consentiunt. Nnlla autem Investitura debet ei fieri, qui fidelitatem facere recusat: cum ä fidelitate Fetidum dicatur, vel i fide: nisi eo pacto acquifitum sit ei Fetidum » ut fine 21 juramento fidelitatis habeatur. infr. (11. i.feud. 26. inpr. (fi §. I. (12. AdJe rir.20 24. §. r. 29. 73 - 76.84. 90. 104. 10;. (13. Fac. tit. 75. 89 . (, 4 . jr . § 3- «04- infr. i.feud 1. §. 3. tit. 6 . tz. 1. 8- §- e. 14. §. 2. (>;- I- uit. C. de rebus alienis non alienand. (16 .d.l.ult. (17, tit. 52. infr. (18. iit. 55. infr. (19. Adde tit. 10'i. infr. (20. tit. $8. §. 2. infr. (31. Iit. 24. §. 1. in fin. tit. 76. infr. JU it % TIT. lZ67 Feudorum Lib, II. Tit. IV. usque IX. 1368 T 1 T. IV. QUID PROCEDERE DEBEAT, AN INVESTITURA , VEL FIDELITAS. TTTnim autem procedere debeat fidelitas Investituram , an Inve- stitura fidelitatem , quaesitum scio : & soepe responsum est, In- vestituram debere praecedere 1 fidelitatem, f Fidelitatem autem Aicimus jusjurandum, quod a Vasallo prostatur Domino. TIT. V. QUALITER* JURARE DEBEAT VASALLUS DOMINO FIDELITATEM. /"AUaliter autem debeat jurare Vafallus fidelitatem , videamus. ^ Jurare scilicet sic debet: Ego juro ad haec sancta Dei Evange- lia 3 , quod u modo in antea ero fidelis huic , Jicut debet ejfe VqfaUus Domino : nec id , quod mihi sub nomine fidelitatis commiserit s Dominus'] pandam alii ad ejus detrimentum, me sciente. Si vero domesticus, id est, familiaris ejus sit, cui jurat: aut si ideo jurat fidelitatem, non quod habeat Feudum, sed quia sub jurisdictione it ejus, cui jurat, nominatim vitam4, membrum, mentem, «fc ejus rectum honorem custodire jurabit. audivero de aliquo , qui velit aliquod iflorum contrate facere , pro pofie meo , ut non fiat, impedimentum proflabo. Et fi impedimentum proflare nequivero , quam cito potero , tibi nunciabo : (fi contra eum , prout potero, auxilium meum tibi prostabo: (fi fi contigerit te rem aliquam , quam habes vel habebis, injufie vel fortuito 13 casu amittere , eam recuperare juvabo, U recuperatam omni tempore retinere. Et fi scivero te velle juste aliquem offendere, (fi inde generaliter vel specialiter fuero requisitus, meum tibi , fient potero , pr astabo auxilium : Et fi aliquid mihi de secreto 'manifestaveris, illud fine tua licentia nemini pandam 14, vel pe* quod pandatur , faciam : U fi consilium mihi super aliquo salio postulaveris : iUud tibi dabo consilium , quod mihi videbitur magis expedire tibi : U nunquam ex persona mea aliquid faciam scienter, quod pertineat ad tuam , vel tuorum injuriam vel contumeliam. §. 1. Investitura vero facta & fidelitate subsecuta 15 , omni modo cogatur Dominus investitum in vacuam posseffionem mitte* rei6: quod si differat, omnem utilitatem ei prastabit. T I T. VI. DE FORMA FIDELITATIS. |N epistola Philiberti Episcopi in Decretis xxii. causa, deforma ' fidelitatis aliquid scribere monitus, haec vobis, quae sequuntur, 'jreviter ex librorum auctoritate notavi. Qui Domino suo fidelitatem jurat, ista sex in memoria semper habere debet, incolume, tutum, honestum, utile, facile, possibile; Incolume: ne iit in damno Domino suo de corpore 5 suo. Tutum: ne sit ei in damno de secreto 6 suo, vel de munitionibus 7 suis, per quas elfe tutus potest. Honestum: ne sit ei in damno de sua justitia 8, vel de aliis causis, quae ad honestatem ejus pertinere videntur. Utile: ne sit ei in damno de suis possessionibus. Facile , vel possibile: ne id bonum , quod Dominus suus facere leviter poterat, Faciat ei difficile: neve id, quod pestibile ei erat, faciat impos- ifibile. Ut fidelis hac documenta caveat, justum est. f Sed quia T.on sufficit abstinere i malo , nili fiat quod bonum est : restat, ut in sex praedictis consilium & auxilium Domino prastet, Ii Beneficio vult dignus videri, & de fidelitate esse salvus. Dominus quoque in his omnibus vicem 9 Fideli suo reddere debet: quod si jvon fecerit, merito censebitur maleficius, sicut ille, qui in eorum praevaricatione , vel faciendo , vel consentiendo deprehensus Fue- orit , perfidus & perjurus. DE T I T. VII. NOVA 10 FORMA FIDELITATIS. "CSt & alia de novo super fidelitatis juramento forma inventa, Aj & mentium approbata consuetudine: qua hodie Fere in omni . . Curia videtur obtinere, haec scilicet: Ego Titius juro super /we i tertiae ratione, quae a Longobardis seu a Romanis viris uxori- 1 'ancla Dei Evtmgelia , quod ab huc hora in antea usque ad ultimum hus fieri solet 19, post mortem viri ad mulierem nihil pertinet} T I T. VIII. DE INVESTITURA DE RE ALIENA FACTA. QUm de re aliena , vel alii obligata Investitura fiat, illud distinguitur, utrum scienti an ignoranti Facta sit. Qui enim aliena rei sciens Investituram accepit: nisi 17 pasto speciali sibi prospexerit , de evictione 18 agere non poterit: ignorans vero recte aget, ut aliud 19 ejusdem bonitatis seu quantitatis ei praestetur. Sed in eo nulla est differentia, qui Investituram fecit, utrum sciverit vel ignoraverit. T?Ei autem per Beneficium recte investita Vafallus hanc habet potestatem, uttanquam Dominus possit ä quolibet possidente sibi quali so vindicare 21 : & si ib alio ejus rei nomine conveniatur, defensionem opponere 22 ; nam & servitutem eidem rei debitam petere potest, & retinere. t Quid ergo si pretio vel dolo, aut incuria servitutem rei beneficiaria imponi 23 patiatur , & ad Dominum ex qualibet causa postea Beneficium reverratur ? an ex eo prajudicium Domino generetur, quasitmn fuit ? & responsum est , ut Vasallo quidem, donec 24 Feudum tenet, possit obeffe: Domino autem etsi per longa tempora perseveraverit, servitus minime noceat. §. 1. E contrario autem si quid Fendo a Vasallo additum sit: siquidem r; tale adjectum fit, quod per se subsistere possit, id est, ut per se censeatur, ut pradium : id non accrescit Fendo. Si vero per se non possit subsistere, ut servitus 26: plerisque placet Fendo accedere,& sicut partem Feudi disponendam esse: meliorem namque conditionem Feudi facere potest: deteriorem vero sine Domini voluntate , vel eorum Agnaturum 27, ad quos per su«- ceffionem pertinet, facere mm potest. §. 2. Quamvis enim [ possessie 28] per Beneficium ad eum pertineat, tamen proprietas ad alium spectat: & ideo quarta sive diem vita: mete ero fidelis tibi Cajo Domino meo contra omnem 11 hominem, excepto 12 Imperatore , vel Rege. Quod verbum si |-Fccte intelligatur, nulla quidem indiget adjectione, sed integram i & perfectam in se continet fidelitatem: sed propter simplices , & nominis significationis ignaros, ad illius verbi interpretationem hoc adjici solet: id est, Ego juro, quod nunquam scienter ero in consilio , vel in salio, quod tu amittas vitam , vel mi m- irum aliquod: vel quod tu recipias in persona aliquam Iasionem , vel injuriam , vel contumeliam , vel quod tu amittas aliquem honorem , quem nunc habes , vel in antea habebis ; (fi fi scivero vel (1. tit. 7. in sin. infir. (2. tit. 6. 7. infr. (z. tit. *. in pr. vers. nam fi.supr. tit. 7. i’vfr. (4. d. tit. 7. - (5-. tlt - 5. i»fi».supr. tit. 7. infr. (6. tit. 5. supr. i.feud. 17. (7. tit. 24. §. 2.0 ters. porro. infr. i.feud. in pr. vrrs similiter. (8- .d. t’trj. porro. tit. 5;. injin. infr. (9. Fac. tit. 26. §. 5. vers domino, iit. 47, infr. (10. tit- I - Jupr. (11. tit. 28- in sin. infr, (12. d. tit. 28. tit. 55. infr. <13. v. /. uls C, de ali. empti, i, 9. §. 2. Js, locati. nam nec Fendo. pignus , quod consultum dicitur , fieri potest ex TIT. IX. QUALITER OLIM POTERAT FEUDUM ALIENARL PSt autem optima consuetudine interdicta Feudi alienatio: super ^ qua multa & diversa sententia dabantur in singulis Civitatibus, seu Curiis: donec Imperator diva memoria Lotharius tertius pro- (14. tit. q.supr. i.feud. 17. (15. tit. q.supr. (16. tit. 26. §. 5- vers. fisalia, infr. i.feud. 4. in pr. (17. tit. 55. inpr. vers. callidis, infr. (ig. Adde tit. 46. infr. (19. tit. 25. infr. (20. Fac. I. I. in fin.fi'. fi ager vectigalis. (21. tit. 43. infr. (22. d. tit. 43. (23. v. §. I . infin. infr. hic, (24. Fac. /. 31 .fi', depignorib. 1. feud. 13. exciperis. 9. infin. pr. infr. (25. v. i.feud. 4. §. fi quis de manso. { 2f>. Fae. 1 86jf. de verb.fign. (27. Adde 1. feud. 5. §. 1. tit. t>. §. 5. vers Titius, infr, (28- Adde tit. *). in fin. infr. (29. v. tit. 29. infr. mulgavff I3Ö9 Quis dicatur Dux, Marchio, Comes, Capitaneus, &c. 1570 «illigavit super hoc novam Constitutionem r , nute posita est in tt p 1 ?, e Be ' ieficns ' . Neceffitate nam(|iie suadente, poterat 2 olim Valalltis, Domino inscio vel invito Feudi partem vendere , retenta videlicet alia parte, f Si vero vel totum , vel partem volebat perFeudum aliquem investire: hoc licebat ei fine Fraude facere. Si autem dissentiente Domino vendebat, sive perFeudum investiebat, (quod & ipsum sincere hodie & fine fraude licet ei facere) si tamen fine herede masculo descendente decedebat, vel Feudum in manu Domini refutabat 3 , aüt alia forte ratione intercedente culpa 4 amittebat : tunc 5 omnis Feudi alienatio ad irritum revocabatur: eo excepto, quod ille, qui secundo loco Beneficium acceperat, non amittebat, si priori Domino servire, & ab eo Feudum recognoscere volebat, §. i. Donare autem , aut judicare 6 pro anima , vel in dotem pro filia dare, nullius Curis poterat consuetudine : licet pollet locare , nisi locatio eilet fraudulenta alienatio: sicut 7 est per libellum , ut dicatur venditio. Quis enim dubitat, quod libel- lario nomine sub 8 vililfima duorum denariorum pensione perpetuo concedatur utendum , alienatum 9 in fraudem este? Porro five de bona consuetudine , sive deprava quaramus: concessa erat Domino pro squali pretio redemptio : nili hoc Beneficium amiserit Dominus per refutationem , vel annali silentio, ex quo sciverit 10, computando. Proscriptione autem triginta 11 annorum submovebatur, tam sciens , quam ignorans : in prohibendo autem vel redimendo potior erat proximi agnati, quam Domini conditio: si tamen Feudum erat paternum, f De illa vero Feudi alienatione, qua; ä Domino fit , si dubitetur, Lex 12 Imperatoris Corradi consulatur : quae polita est in jam dicto titulo de Beneficiis. T I T. X. QUIS DICATUR DUX, MARCHIO, COMES, CAPITA- NEUS, VEL VALYASOR. rYUi ä Principe de Ducatu aliquo investitus est, Dux solito more vocatur. Qui vero de Marchia , Marchio dicitur. Dicitur autem Marehia, quia Marcha, ut & plurimum juxta mare sit posita. Qui vero de aliquo Comitatu investitus est, Comes appellatur. Qui vero i Principe, vel ab aliqua potestate de plebe aliqua vel plebis parte per Feudum est investitus, is Capitaneus appel- tur, qui proprie Valvasores majores olim appellabantur. f Quivero a Capitaneis antiquitus Beneficium tenent, Valvasores iz sunt. Qui autem a Valvaforibus Feudum , quod ä Capitaneis habebatur, similiter acceperint, Valvasini, id est, minores Vaivalbres appellantur: qui antiquo quidem usu consuetudinem Feudi nullam habebant: Valvasore autem fine filio mortuo, Feudum, quod Valvasori minori dederat, ad Capitaneum revertebatur; sed hodie eodem jure utuntur in Curia Mediolanensi, quo & Valvasores. f Csteri vero, qui ab antiquis temporibus Beneficium non tenent, licet noviter ä Capitaneis seu Valvaforibus acquisierint, plebeji nihilominus sunt. Nam illi, qui solda prima 17 causa liberorum est. Filiis enim existentibus masculis 18, vel ex filio 19 nepotibus vel deinceps per masculinut» . sexum descendentibus, coteri removentur agnati. Ad filias 20 vero seu neptes, vel proneptes, vel ex filia nepotes, seu pronepotes succeffio Feudi non pertinet. Proles enim fceminei sexus, vel- ex femineo sexu descendens ad hujusmodi fucceffionem aspirare non potest: nili 21 ejus conditionis sit Feudum, vel eo 22 pacto acquisitum, f His vero deficientibus, vocantur primo fratres 23 cum 14 fratrum pramortuorum filiis, deinde agnati ulteriores 25: quod ita intelligendum est, si Feudum sit paternum : hoc est, si fuit illius parentis , qui ejus fuit agnationis communis. Si enim Titii avus de novo Beneficio fuerit investitus, Titio fine legitimo herede- masculo defuncto, ejus Feudi succeffio non pertinet ad ejusdem Titii patruum magnum, nec ad prolem ex eo descendentem, imo revertitur ad Dominum. Ad cognatos enim ejus Beneficium non pertinet, neque Beneficii succeffio. f Si vero Dominus vel alius Beneficium defuncti novum esse dicat, agnatus autem illius proximus paternum esse contendat: tunc onus probationis incumbit illi 26 , qui novum dicit. Sed scio aliter pronunciatum esse. Bonus enim judex causa cognita diligenter 27 intuebitur, cujus potius jurejurando dirimenda fit haec qiuestio, utroque scilicet in probatione deficiente. T I T. XII. DE FRATRIBUS DE NOVO BENEFICIO INVE- stitis. CI duo Fratres de novo Beneficio, & nori 28 de paterno simul investiti fuerint: uno sine herede defuncto, ad alterum no» pertinet ejus Beneficii portio: nisi 29 facta fuerit eo pacto Investitura. f Si duo fratres in causa communi post mortem patris remanserint, id est, habitaverint 30 simul, & unus eorum Feudum acquisierit, plerique dicunt ad alium non 31 pertinere, sed ad Dominum, nisi per pactum : sed neque vivente eo , qui acquisierit, neque post mortem ejus : fructus tamen erunt communes , donec simul habitaverint. Quod si cum equis vel armis 32 communibus vel pecunia communi fit acquisitum , adhue idem dicunt: ne forte invitus Dominus alium, quam quem voluerit, sibi acquirat Vafallum: dum tamen meminerimus, id , quoi de communi expensum est, alteri pro parte competenti esse restituendum. T I T. XIII. DE INVESTITURA , QUAM TITIUS ACCEPIT A SEMPRONIO. ^Pltius ä Sempronio talem Investituram accepit Feudi, ut haberet "* *■ ipse, fis bereites fui legitimi, masculi , fis iis omnibus deficientibus sumina. Porro Titius fuperstite tantum filia deceffit. Ipsa a Domino investita 33-fiiit, & Feudum in 34 dotem dedit: marito- T I T. XI. DE SUCCESSIONE FRATRUM 15 VEL GRADIBUS SUCCEDENTIUM IN FEUDO. .. s r _ t _____ 5 _ que fuperstite sine liberis steceffit. Querebatur, si ad maritum tam habuerunt vel acceperunt vel habent: per eapi nullum peda- succeffio Feudi pertineat ? Responsum est, non 3; pertinere. gium , sed nec Feudi usum acquirunt. Soldata autem est presta- tio quodam annua gratuita , qusea neutra parte transit 14 in heredem : morte enim dantis vel accipientis interveniente sinitur. Soldataivero dicitur, quia plerumque in solidorum donatione consistit : quandoque autem in vino & annona consistit. T I T. XIV. DE VASALLO DECREPITAS LT4T1S, QUI FEUDUM REFUTAVIT 36 , UT FILII INVESTIRENTUR. rVUidam Vafallus cum decrepitae otatis esset, Feudum suum in V 'ss- manu 37 Domini ad hoc refutavit, ut Sejum & Sempronium filios fuoi de eodem Beneficio investiret. Vasallo mortuo Sempronius sine legitimo herede, Sejo adhuc funerftite, de.effit. Lis est inter Dominum, tanquam novum Feudum sibi delatum esse DEr fucceffionem 1 6 quoque, sicut per Investitnram Beneficium ad nos pertinet. Mortuo enim eo,-qui Beneficium tenebat, - dicentem : & Sejum paternum esse contendentem. Unde eorum (t. l.feud. IZ. tit. 52. infr. (2. l.feud. fi? 13. (3. tit. 14.! §. 2. tit. 8, in pr. (20. d. §. Z. tit. 6 . §, 1, tit. 8- §. 2. (21. tit. 38. infr. (4. v. tit. 24. infr. ($. tit. 8- §. t. insin.fupr. (fi, j 50. infr. (22. d. tz^Z.d. tit. 8. K. 2. (rg. l.feud. t. §. 2. (24.I. tit. 5f. verf habito, infr. (7. d . tit. 55 verf. quapropter, (g. tit. \feui. 14. §. 1. (25. l.feud. I. §. 4. tit. 50 .infr. (26. tit. 15. infr. addet, fettd. 12. in sin. (27. Fac. I. 22. C. ad leg. Cornei, defalsis. (28. l.feud. 14. §. 2. (29. l.feud. 20. (30. d. tit.' 20. (31. l.feud. i. §. 2.14. §. 2. (32. d. tit. do,- (33. l.feud. 8. §. 2. (34. tit. 17. infr. (g;. l.feud. 15, (36. tit. 9. ftipr. tit. 38 . 39- Mfr. (37, d. tit. 9, 73. infr. (9. l.feud. IZ. (ia tit. 26. §. 4. infr. (n. l.feud. »It. (12. tit. 34. §. I. infr, (13. V. I. fieud. I. in sin. est sii. 7. fis if. (14- Fae. I. 15. C. de *dvoc . diversi, judicior. (1;. Adde tit. $0. infr. (16. tit. 1. insin.fupr. (17. §. l. Inst. debere Ait. qua ab intestate, (18. l.feud, 1. §. %• (19. d. tit. 1 , JRr rr 3 fenteh- i?7* _________ sententia praevaluit, qui dixerunt, hoc Feudum quamvis refutatum , nihilominus esse paternum. T I T. XV. DE INVESTITURA IN MARITUM FACTA. TTAselius superstite tantum una filia decessit, illa vero maritum V accepit: cui Dominus accepta i pecunia partem Feudi, quod pater puellae habebat, retenta sibi parte altera dedit. Nunc quidam agnatus defuncti cum marito agit, dicens, totum hoc Feudum esse paternum , & ideo omnimodo-esse ad fe devolutum. E contra maritus contendit hanc partem , quam ipse habet, novum Feudum esse: & ideo Domino apertum : quaeritur igitur, utrum apud Dominum eandem, & in ejus Curia cogatur agnatus defuncti litigare, vel apud »gnati judicem 4, vel arbitrum utriufque consensu electum hoc esse debeat ? Mihi & aliis placet, potius apud judicem ordinarium , vel arbitrum , quam apud eundem Dominum hae litigium fore determinandum. + Item placet, agnatura non fem- per cogendum probare Feudum hoc esse paternum , sed ab adversa pjrte novum esse probandum. 3 Qua deficiente in probatione, tunc agnato (ut dictum est) causa cognita detur electio, quatenus vel juret esse paternum, vel alteri parti referat 4 jusjurandum: Stille aut juret, aut taceat, t Illud tamen sciendum est , quod si inter duos, qtii dixerint, fe esse Vasa Hos, de Feudo fuerit dubitatio: alter alterum invitum trahere non potest ad Dominum, vel ejus Curix judicium. ; Si vero cum sua Curia Dominus vocaverit eos , nemini eorum licet illius Domini vel ejus Curix examen declinare. T I T. XVI. DE CONTROVERSIA FEUDI APUD PARES TERMINANDA. inter Dominum & Vafallum de Feudo orta fuerit contentio: per 6 Pares illius Domus, sicut Lex Corradi 7 dicit, dirimatur : si tamen Pares habeat. Et C quidem Dominus L Vafallus consenserint S in eligendis Paribus : nulla dubitatio est. Si vero dissentiant: tunc, quid faciendum sit, quxritur: sed prxvaluit eorum sententia, qui dixerunt, Dominum debere eligere prius , quem aut quos voluerit: & Vafallus similiter hoc faciat secundum numerum ä Domino comprobatum. Ille tamen Vafallus, qui fidelitatem Domino non juravit, Domino vel Vasallo dissentiente, pro Pari non est eligendus. T I T. XVII. DE EO , QUI SIBI (VEL HEREDIBUS SUIS MASCULIS ET FOEMINIS) INVESTITURAM ALUERIT. sfUisibi vel heredibussuis masculis, vel, bis deficientibus,' famini* fer Beneficium , Investituram Feudi accepit: una tantum filia superstite, nullo alio descendente relicto decedit. Hxc marito paternum Feudum in dotem 9 dedit, & decedit, duobus filiis ex to procreatis : quorum unus duas filias reliquit: alter vero, uno filio masculo relicto, decessit: de prxdicto itaque Feudo urgentem vidimus quxstionem: masculo quidem hoe Feudum totum (ibi, quia solus ejus, qui primo Investituram accepit, heres masculus ut, vindicante: fceminis vero totam fui patris partem sibi defendentibus , quia ex eo nullus extitit makeult«. Cumque inter Sapientes fxpe super hac Quxstione fit disputatum : tandem pro ma- fculn pronunciatum est. N*n enim patet locus foeminx in Feudi successione, donec 10 masculus fuperest ex eo, qui primus de hoc _ *373 Feudo fuerit investitus, f Nam & illud judicatum scio: siille ui proprium Feudum suum Militi pro Beneficio dedit, duobus liis relictis decesserit, quorum unus filia tantum relicta obiit: alter vero filio masculo relicto superstite defunctus est: quod Miles non debet Feudum suum per foemiaam recognoscere, donec fuperest masculus ex eo , qui primam Investituram fecit. Alii dicunt, per filiam debere recognoscere, cum de paterno ailodio 11 esset hoc Feudum : alioqui U aliunde esset, verum esset, quod dicitur, per fmminam non debere recognoscere. T I T. XVIII. DE DUOBUS FRATRIBUS A CAP1TANEO INVESTITIS. s)Uo fratres, scilicet Titius & Sejus , ä quodam Capitaneo de novo Beneficio simul investiti sunt: eo videlicet tenore, ut , quamdite ipji, vel eorum heredes masculi viverent, & masculis deficientibus , faminte , si superedent , Feudum haberent. Ex fratribus his unus, una-filia relicta , altero adhuc vivente, deceffit. Quxritur, cui portio defuncti deferatur, utrum filix, an fratri? Respondetur, filix: unusquisque 14 enim fihi suisque heredibus videtur prospexisse. Si tamen is, qui filiam reliquit, fine herede decessisset, propter tenorem Investitura insertum, ejus pars fratri , non Domino est quxsita. T I T. XIX. AN REMOVERI DEBEANT TESTES , QUI PARES ESSE DESIERUNT. CX facto quxsitum scio : si inter Dominum & Fidelem de Investitura Feudi contentio emerserit, quia fallam eam Dominus neget : si Vafallus offerat eos testes, qui tempore investiturx Pares erant, sed postea qualibet cx causa Pares esse desierunt: an ideo sint removendi, quia nunc non sunt Pares ? Sed quamvis alii aliter sentiant: tamen mihi, & quibusdam aliis videtur sufficere , 'eoe tempore Investiturx saltem Pares fuisse. Quid enim peccavit, qui Investituram accepit, fi illi, quos eo 13 tempore, utpoteidoneos, adhibuit, postea Pares esse desierunt. T I T. XX. DE CONTROVERSIA INTER EPISCOPUM ET VASALLUM. CXeo, quod scriptum 14 est, fi inter Dominum & Vafallum de Feudo nascatur quxstio, quod per Pares ejusdem Curix dirimenda sit: quxsitum est, fi quis dixerit, fe 3 quodam Episcopo 15 Fortassis jam defuncto de annua 16 prastatione, aut qualibet alia re per Feudum Investituram accepiste :& cum successore ejus agat, & ille respondendo neget, hunc esse Vafallum: utrum per Pares ejusdem Curix fit judicandum 'super hac quxstione ? Opponit enim Vafallus, quod Dominus eum negat esse Vafallum , & ideo in ea Curia Pares non habet. Item dicit Vasatius, quod prius de suo recto 17 Feudo debet investiri, quam a nemine judicari : Domino respondente , quod quicquid inter eos sive de Investitura, sive de fidelitate, sive de principali causa agendum est, per suam Curiam esse expediendum. Sed laudatum fxpe scio, Pares illius Curix fecundum prxsatum modum esse eligendos prius , ad quorum spectat officium , ut illum prius de suo recto Feudo investiri faciant; sed fidelitatis jusjurandum differatur , donec de principali 18 causa cognoscatur. Ex illo enim apparebit, utrum jurare debeat, an non: quod totum expedit» quxstionis est. Sed fi constiterit, Vafallum aliquid aliud przter id , de quo quxritur, ab eodem Domino tenere pro Feudo : tunc quin debeat de suo rect» Feudo Investituram accipere, & fidelitatem jurare, & sic ad principalem caulam accedere , non est dubitandum. Feudorum Lib. II. Tit. XV. usque XX. (1. Fao. i.feud. 44. (r. Fac. tit. 34. 46. infr. (3. tit. 11. in fin.supr. (4. Fac. 1.38. js. dejurejur. I. 1 a. §. 1. C. de reb. c red. (5. i.feud. 18. (6. i.feud. 18. tit. 40. 39. §. I. infr. (7. tit. 34. infr. (8. Fac. I. 47. js. de judiciis. (<>• tit. iZ. /iipr. (10. i.ftui. R. §. 3. (u. v. tit. 54. infr. (14. tit. 90. infr. I. 9./. de probat. I. 40. infin.ff. de pallis. (>3- Fac./. 44. §. l.jf. qui testam, facere. §. 7. Jnst. detestament. ordin. l.t.C. de testam. (14. tit. 16. fupr. (15. Fac. i.feud. 6. (16. V. tit. 10. in sin. fupr. (17. v. tit. a. §. l./upr. tit. 33. tit. 39. §. I. tit. $1. tit. 91* infr. (18. tit. 36. infr. 83- tn f r - IZ7Z _ De Vasa llo milite, qui arma bellica depo süit _ »Z74 t I T. XXI. DE VASALLO MILITE, QUI ARMA BELLICA DEPOSUIT. M"«’ Beneficium tenebat, cum esset fine liberis, venera* bilem (Ionium intravit l, & feculo renurtciartdo, arma bellica depoluit, habitumque religionis assumpsit, & Gc conversus factus est. Hic donec vixerit, Feudum retinere conatur , quod Dominus vel agnatus ad se pertinere contendit. Sed judicatum est, Domini, vel agnati conditionem esse potiorem, eo quod desiit esse Miles seculi, qui factus est Miles Christi: nec Beneficium pertinet ad eum , qui non debet gerere officium. T I T. XXII. DE MILITE VASALLO , QUI CONTUMAX EST. J^Ominus vocat Militem , qui ab eo Feudum poffidebat, dicendo eum in culpam incidisse, per quam Feudum amittere debeat, hic non respondet: quxritur, quid faciendum Domino? Respon deo, eum ad Curiam vocari debere, & si non venerit, iterum eum debere vocari usque in spatio tertio septem 2 ve! decem 3 dierum, arbitrio ejusdem Curio terminando. Quod si neque venerit ad tertiam vocationem, hoc ipso Feudum amittat: & ideo debet Curia Dominum mittere in posseffionem. Sed si intra annum venerit, restituitur ei possessio: alioquin & Beneficium, & posseffionem amittit 4: ut in Lombardia de iis, qui ad palatium venire contempserint , l.fi cujuscunque. -j- Si vero Vasallus conqueritur de Domino , forsan quia Feudum malo online intravit: Domino perperam respondente, quid Vasallo faciendum sit, quamitur? Respondeo , eum Curiam debere vocare, & in eadem Curia de Domino conqueri. Curia autem debet adire Dominum , eum que salva q reverentia , competenter cogere , ut vel possessionem restituat (fi acquiescat , vel judicio Curin se committat. Quod fi ter admonitus facere distulerit : tunc liceat Vasallo ad aliam majorem potestatem ire , & sibi consulere : & si Dominus ei justitiam facere noluerit, poterit eum deprsdare. T I T. XXIII. IN QUIBUS CAUSIS FEUDUM AMITTATUR. QBertus de Orto, Anfelmo (filio) frio salutem. Cogis me, & ^ super hoc saepe scribendo multum urges, ut causas quibus Beneficium amittatur, enumeratas tibi significarem. Quod ideo distuli, quia siepius circa nostrae 6 Reipublicae curam occupatus, & multis privatorum causis, aliisque rerum innumerabilium impedimentis detentus , onus illud subire non valebam. At ne videar preces tuas parvi pendere, & studium discendi tibi nunc imminens negligere : quod mibi super boc videatur, paucis explicabo: dummodo memineris causas illas sub aliqua certa regula aut definitione retanda non posse comprehendi. Nam sicut de probatione in Digestis 7 scriptum reperimus, fic & de his causis sine calumnia dicere possumus. Si quis enim dixerit, qua causa quemadmodum alicui Domino ad ingratitudinem alicujtis Vasall! probandam possint sufficere, nullo certo modo posse definiri : nihil erraverit. De illa tamen ingratitudine loquor, per quam Beneficium amittatur. non enim ad boc sufficit omnis occasio, per quam Fidelis accepti Beneficii videtur ingratus: sed sunt quadam (ut ita dixerim) egregia ingratitudinis causa , quibus Beneficium fecundum mores Curiarum solet adimi. Quomodo enim Vasallus , quam 8 humiliter, quam devote, quam benigne, quam fideliter erga Dominum suum debeat se ha bere , potius ex naturalibus & bon is (i. tit. 26. §. 4. vers. qui clericus, tit. 109. infr. (z. tit. -4. §. I. infr. (3. Fac. I. 68. I. 69. ff. dr judiciis. (4. Fac Nov. 11 z. Fac. /. 9. C. de cond. ob causam. I. 8■ C. de liberali causa. (6. v. tit. 24. in pr. infr. (stj.l. 3- §- 2-Jf* de teflib. (8. tit. 5. 6. -.supr. (9. i.feud. z/. (10. tit. 8. in fin.supr. (n. tit. I. in fin.supr. (12, i.feud. I. §. 3- ('3- 5>- §• 7- i«ff. (14. i.feud. 5. 17. (i;, i.feud. 2 z. m pr. tit. 40. pr, ;a. §. 3. infr. (16. Excipe «i. tit. ;r. in fin. tit. ;;> in fin. pr, tit. 97. Curiarum consuetudinibus potest percipi, quam Lege, aut scripto aliquo polfit comprehendi, j- In prijr.is te illud scire oportet, Beneficii illius , quod est genus, talem esse definitionem: Beneficium nihil aliud est , quam benevola 9 actio , tribuens gaudium capientibus, capiensque tribuendo: in id, quod facit, prona, Se sponte sua parata , ut ait Seneca, + Hujus autem generis species quasdam est Beneficium illud , quod ex benevolentia ita datur alicui, ut proprietas 10 quidem rei immobilis 11 beneficiat* penes dantem femaneat: ususfructus vero illius rei ita ad accipientem transeat, ut ad eum heredesque suos masculos sive foeminas , (si Iz de Kfs nominarim dictum sit) in perpetuum pertineat: ai koc ut ille & sui heredes fideliter Domino serviant: sive servitium illud nominarim 13, quale esse debeat, fit expressum , sive indeterminate sit promissum. TIT. XXIV. QUL FUIT PRIMA CAUSA BENEFICII AMITTENDI. 14 pRima autem causa Beneficii amittendi hsc fuit, & adhuc est in 1 plerisqne Curiis: (sed in nostra Curia Mediolanensi non obtinet) quod si Vasallus per 15 annum & diem Domino suo mortuo steterit, quod heredem Domini sui, Investituram petendo , fidelitatem pollicendo non adierit: tariquam ingratus existens Beneficium amittit: & e converso , fi Domino superstite Vasallus decesserit , & filius ejus per jam dictum tempus neglexerit petere Investituram, Beneficio carebit. 1.6 §. 1. Est & alia ingratitudo notanda, si Dominus Investituram pollicendo Vasall! fidelitatem petierit: & illo non praestante, Dominus tribus vicibus convenienti tempore interposito , forte septem 17 dierum spatio, ad Curiam suam super hoc reclamaverit 18: & Vasallus tribus vicibus citatus ä suis Paribus, jurare noluerit: si tamen Beneficium tale fit, ut pro eo jusjurandum fidelitatis fieri debeat. Sunt. 19 enim quadam Fepda ita data,' ut pro his fidelitas non fit prtesttMa. ' - ■' §. 2. Item qui Dominum sium-, cum quoad praelium iverit, in acie periclitantem dimiserit 20, Beneficia indignum se indicavit. f Praterea si Vasallus prascierit aliquem contra Dominum suum assaltum, vel mortem , vel captionem, aut patrimonii grandem jacturam Facere molientem: debet Dominum super hoc quam citius potest, certiorare 21, ut proinde Dominus sciens prudensque periculum valeat declinare. Quod si non fecerit, doloque vel ne- gligentia sua , vel fraude celaverit: Beneficio se cariturum agnoscat. fRursus si Domini, vel Domina filia, vel nurui 22 aut sorori in domo adhuc manenti,, qua in capillo dicitur, sese immiscuerit : Feudo, quo se monstravit indignum , carere debet.. f Porro fi Dominus assalierit 23 , ve! vicum, in quo est, per viat aggressus fuerit, vel impias 24 manus in personam Domini ubicunque ingesserit, vel alias graves 25 , vel inhonestas injurias intulerit : vel morti s6 ejus veneno , vel gladio , ve! aliter insidiatus fuerit, Beneficium amittit, f Illud tamen non lateat, quod si quis suo Domino justitiam 27 facere noluerit: Feudum , quod tenebat, perdet: sicut iri alio libello tibi scripsisse boc credo. -f- Sed non est alia justior causa Beneficii auferendi, quam fi id , propter 28 quod Beneficium datum fuerit , hoc servitium Facere recusaverit 29 : quia Beneficium amittit. Aliud est, si forte idea non servierit, quia non potuerit: tunc enim Feudum non amittit. f Item si delator 30 Domini sui extiterit, & per suam delationem grave dispendium eum sustinere fecerit: vel si cognoverit Dominum inclusum , & eum, cum 31 potuerit, non liberavit: Feudum perdit, f Pnedictis modis Beneficium debere amitti, tam naturalis, quam civilis ratio suadet: quK potest colligi, si quis novam 32 Constitutionem justas exheredationis causas enumeran- infir. (17. tit. 22. supr. (18. H. 2. vers.sed nonefl alia. infr. hic, (19. tit. 3. in fin. supr. tit. 76. infr. (20. I.feud. in pr. 17. (21. tit. 7. supr. tit. 39. in fin. infi-. (az. i.feud. in pr. vers. item fi fidelis. (23. d. tit. in pr. (24. /. 1. §. 2 .fis. de obsequiis. Nov. 115. c. Z. §. 1. (25. d. c. 3. §. 2. (26. d. c. 3. §. (27. tit. 6. vers. honestum, supr. tit. in fin. infr. (28. tit. 3. in fin. supr. (29. §. I .supr. hic. (ZO. I.feud. 17. tit. ;. 6. supr. Nov. 11;. c. 3. §. 7.- (31, Adde tit. 39. in fin. infr. fac. d. c. 3. §. 8. (3** d. e. 3. /. unie. C, de ingratis liberis . tem i 1575 Feiiclorum Lib. II. Tit. XXIV. usque XXVI. 1376 & retem & alias Constitutiones veteres , justas ingratitudinis, pmlii 1 caulas, quibus matrimonia recte contracta solvuntur: 1 & donationes 2 jure perfectae revocantur, subtiliter scrutatus fuerit. Sed quia natura 3 novas deproperat edere formas, potest multis modis contingere, ut ali» emergant causae, quibus videatur juste adimi posse Feudum : ideoque Judex solers & discretus, & aequitati obsecundare solicitus,. cuncta subtiliter dispensans: provideat, fi qua fuetit antiquioribus caulis similis 4 seu major: ut proinde sciat: utrum Beneficium fit amittendum, an nihilominus retinendum, f Illud enim est certum , quod non 5 ex omni causa, ex qua opinio Vafalli gravatur, Beneficium amittitur. Ham & saepe dejerat, & Beneficium nihilominus retinet: utputa qui Beneficii portionem alienat, absque Domini scientia, Beneficium quidem retinet, sed fidem promissam servare non videtur. TjEnique siepe quxsiturri ;cst, Vasallo propter justam culpam ä Feudo. cadente, utrum ad Dominum, an ad : successorem Va- salli Beneficium pertineat: sed hxc distinctio tam ratione , quam moribus comprobata est: ut si quidem Vasalius ita in Dominum peccaverit, ut Feiidum amittere debeat: non ad proximos , sed ad Dominum Beneficium revertatur, ut hanc saltem habeat suat injuri» ultionem. Si vero non in Dominum, sed alias graviter deliquerit, vel grave quid commiserit, sicut ille, qui fratrem 6 suum interfecit: vel aliud grave crimen , quod parricidii appellatione continetur) commiserit, Feudum amittit: & non ad Dominum, sed ad proximos pertinet: fi tamen Beneficium ftierit paternum. Sic enim tepe pronunciatüm scio. ' Si Vasalius contra Constitutionem hon» memori» Lotharii 7 Imperatoris Beneficium alienaverit: quia Dominum contemnere videtur, ad Dominum Beneficium pertineat: scriptum est enim , ut pretio se cariturum agnoscat. TIT. XXV. DE FEUDO VASALLUS AB ALIQUO INTER- PELLATUS .FUERIT , ET DOMINUS EUM DEFENDERE NOLUERIT. Quidam Vasalius a Domino tenebat Fetidum, SI ■MEgotium tale est: Quidam Vasalius k Domino tenebat Fetidum, de quo ab aliquo interpellatus fuit: & fic Vasalius Dominum vocavit, ut eum defenderet: Domino renuente ad judicem venire, Vasalius amisit causam per sententiam : nunc vero Vasalius caminum 8 Feudi ä Domino petit: ad quem Dominus respondens ait, illum nunquam ab eo hoc Feudum tenuisse, nec ab co Investituram accepisse: contra quem Vasalius dicit, se hoc Feudum ab eo tenuisse , & Investituram recepisse, & ab eo petivisse, ut eum in judicio defenderet: nec tunc temporis inficiabatur illius esse, quod idoneis totum testibus probat Vasalius. Respondi: Super negotio isto, quod literis insinuasti nobis , tale est sapientnm nostrx Civitatis consilium , videlicetObertide Orto, &Gerardi Capagisti, ut fi Vasalius, cum de Fetido interpellabatur, auctorem suum, id est, Dominum, ut eum defenderet, vocavit, & hoc probare postit: fi in eo judicio Vasalius Fuerit victus 9 de re aliena investitum fuisse : ut 10 Dominus Vasello ejusdem »stimationis, quod erat tempore rei judicat», Feudum restituat, vel numm os in FenJ dum da ndos n umeret: & hoc cum certum est ValaTUTm cfifFeudo "victum fore. Sed si Dominus neget hoc Feudum unquam ab eo tenuisse, neo ab eo Domino ipsum Vasallum, vel ejus Antecessores unquam Investituram accepisse: & hoc vel per instrumentum publice confectum , vel per Pares Curtis Vasalius poterit probare , Dominus ad restitutionem Feudi tenebitur: alioquin Dominus sacramentum subire cogetur, istum qui est in causa, vel ejus Antecessores, a se vel a suis Antecessoribus nunquam hoc Fetidum tenuisse , vel Investituram accepisse: quo facto Dominus absolvendus erit. (1. Nov. 22. c. Nov. 117. c. 8- c. 9. I. 8. C. de repudiis. (2. 1 . ult. C. de revocand. donationib. (3. I. 2. §. 18. C. dp veteri jure vitici. (4. i.feud. 17. in fin. (5. i.feud. 21. (6. i.feud 5 in pr. vers.fimiliter. tit. 37. inpr. infr. (7. tit. 52. infr. (8- i.feud. 4. §. 2. tit. 22- §. 1. (9. tit. 26. §. vers. si vasalius de beneficio. {1 o. tit. 8- in pr. supr. (n. tit. 5c. supr. tit. ?r. infr, (ij. Vide tamen tit. II. in sin. T I T. XXVI. SI DE FEUDO DEFUNCTI CONTENTIO SIT INTER DOMINUM , ET AGNATOS VASALLI. CI de Feudo defuncti Militis fit contentio inter Dominum, ft 0 Agnatos defuncti, Domino novum Fetidum , Agnatis vero paternum esse contendentibus: Agnati in possessione Feudi, de qu» quxritur, constituendi sunt Eo facto super principali ri qu*. stione cognoscendum est: utroque autem deficiente in probatione, electio jurisjurandi Agnatis danda est. ir 1. HNter filiam defuncti, & Agnatos ejus, dequodamprxdiomota A est quaestio, Agnatis Feudum , filia vero allodium sive libellarium esse, asserentibus: super posseffione apud quem manere debeat, quaerebatur. Responsum est, apud filiam possessionem ia- terim esse collocandam : deficientibus vero hinc inde probationibus, per jusjurandum causa cognita res decidetur, electione danda Agnatis. 13 Defuncto Milite inter Dominum, & filiam illius super quodam Feudo quxrefiatur, Domino Feudum, filia allodium sive libellarium esse allegante. Respondi, filiam in posseffione Feudi manere debere, donec de eo judicetur: probatione vero hinc inde cessante, electio jurisjurandi fili» danda est.. 2. J 11 Oribus receptum est, Dominum de Feudo Militis fui, quod A 14 post mortem ipsius ad Dominum reverti sperabatur , in alium Militem Investituram facere posse : qu» Investitura tun* demum capiet effectum , cum Feudum Domino aut heredi suo fuerit apertum. Secus est in ecclesiasticis 1 q personis: nam si ecclesiastica persona talem faciat Investituram : non aliter valebit, nisi sibi, non etiam successori suo Feudum aperiatur: & in tali Investitura consensus ejus, de cujus Feudo sit, exquiri non oportet. 3. ATAsallus si Feudum , vel Feudi partem, aut Feudi conditio- v nem ex certa scientia inficiatur 16, & inde convictus fuerit, eo quod abnegavit Feudum ejusve conditionem, expoliabitur; alius autem Vasalius, quamvis hoc sciens non patefaciat, Feudum tamen retinet: aut fi aliam rem Domini celaverit Vasalius, Feudum tamen non amittit. 4. CI quis per triginta annos rem aliquam ut Feudum possedit, & servitium Domino exhibuerit: quamvis de ea re non sit investitus , prxscriptione tamen triginta annorum se tueri potest. 17 QUi Clericus efficitur: aut votum religionis assumit: hoc ipsa ^ Feudum amittit. 18 J?Tsi Vasalius omni anno Domino se non repraesentat 19: Feudum tamen non amittit. QMnes filii ejus, qui Feudum acquisierit, fidelitatem facere debent 20, maxime, si indivisum habent: quod si Feudum ex divisione ad unum tantum pervenerit, ille tantum Faciet fidelitatem. ÄDoptivus filius in Feudum non succedit. A-TUlier habens Feudum, relictis filiis ex duobus matrimoniis de- ceffit: inter quos Feudi qu»stio aliarumque rerum maternarum vertebatur : obtinuit filios prioris 21 matrimonii tam in Feudo, quam in exteris potiores esse. VTAturales filii, licet postea fiant legitimi, ad succeffionem Feudi ^ nec soli, nec cum aliis admittuntur. CI minori datum fuerit Feudum , fidelitatem Facere non cogatur, 0 donec venerit in majorem xtatem , in qua doli capax fit: Feudum tamen retinet. §. ;. 8i quis decesserit filio impubere relicto, fidelitatem nec ipse , nec alius pro eo Facere cogitur. Idem de servitio personali: alius tamen pro eo faciens servitium admittetur, '"pitius filios masculos non habens, partem suam Feudi Sejo, par- A tem ejusdem Feudi possidenti Agnato suo concessit. Sempronius proximior Agnatus mortuo demum Titio partem illius Feudi nullo dato pretio recuperare potest, f Quod si Titius filios proprios haberet, pretio reddito etiam vivo Titio: quod si consensit 2i supr. (13. tit. ;i. §. 5. infr. (14. v. i.feud. 9. in sin. 27. in fin. (1^. I.feud. 3. 2;. §. I. (16. §. ;. vers. vasalius. infr. hic. tit. 34. in sin. infr. (17. tit. 9. §. I supr. i.feud. ult. (18. tit. 21. supr. tit. 109. infr. (19. §. 5. vers. licet vasatius, infr. hic. i.feud. 21 . (20. tit. tz. 1. infr. (21. Vide tamen tit. 103. infr. (22. tit. 39. 49. infr. tit. 8. in fin. supr. allen». 1377 De pace tenenda, &c. »378 alienationi, vel per annum, ex quo scivit, tacuit: omnino removebitur. 3 t * e ^ eut l° J nve stitura pcenitcat Dominum ante, qnam pos- leluonem transferat: an prrestando intercise Vasallo, liberetur, quaesitum fuit . Responsum est, ; praetermissa illa condemnatione, Dominum possessionem iFeudi , de quo Investituram feeit, tradere compellendum. pilii nati ex ea uxore, eum qua matrimonium tali 2 conditione contractum est, nt filii ex eu nati, patri ab intefiatpsuccedant: inFcudo succedunt: nam quamvis ratione improbetur z talis conditio , ex usti tamen admittitur. T Icet Vasallus Domino iervitinm non 4 offerat, quantocungue ; tempore steterit, (dummodo Domino petenti servire paratus (it,) Beneficium non amittit: fi tamen sciat ei magnum periculum imminere, ultro adjutorium suum ei debet praebere, f Inde quae- fitumest, fi Dominus in perjurium incidat, quia dare non valeat, quod dare juraverat, & Vasallus eum liberare postit luam pecuniam 6 dando, & non faciat, an Beneficium amittat? Et responsum est, non amittere. §1 Vasallus culpam committat, propter quam Feudnm amittere debeat, neque filius, neque ejus descendentes ad id Feudum revocabuntur: sed Agnati 7, qui quarto gradu sunt, dummodo ad eos pertineat. generali alienatione Vasall! non 8 continetur Feudum , nisi * nominatim dictum fit. HI Vasallus Feudum alienavit 9 ignorans: non Domino, sed ipsi Vasallo Feudnm restituendum est: ad Interesse vero emptori ignoranti condemnandus est Vasallus. V/Asallus Feudum , quod sciens 10 abnegavit, amittit: ignoranti vero subvenitur. Quod fi dubitet 11, dubitanter respondere debet. tJEneficium a Vasallo in Feudum, si nihil in fraudem Legis fiat, recte dari potest, dum 12 tamen militi detur. Cl Vasallus de Beneficio suo agat, vel conveniatur 13: sive nbti- o neat, sive non , (licet ignorante Domino fiat) omni tempore firmum erit illud judicium , nam & transigere recte poterit: nec quod accepit transactionis nomine, Feudum erit. TtOmino committente feloniam 14, ut ita dicam, per quam! Vasallus amitteret Feudum, fi eam committeret: quid obtinere debeat de consuetudine, quaeritur? Et respondetur, pro- f rietatem Feudi ad Vasallum pertinere: sive peccaverit in Vasal- um , live in alium. 'pEiuium ea Lege datum , ut ipse (fi heredes fui masculi (fi femi- me, (ficui tq dederit, habeant: iisdem culpis amittitur, quibus & aliud Feudum. Quod si Vasallus alienavit: Feudum esse desinit apud emptorem. rpitius cum Sempronio fratre suo Feudum paternum polfidente pactum fecit de eo Feuio non petendo ä Sempronio , heredibusve suis. Sempronio sine herede masculo defuncto, inter Titium & Sejum fratrem suum de eo Feudo qusstio orta est, quid inde fieri debeat, quaeritur ? Responsum est, pastum non obstare Titio. DE PACE T I T. TENENDA, XXVII. ET EJUS VIOLATO- sibus. CRidericus Dei gratia Romanus Imperator semper Augustus, Epi- " scopis, Ducibus, Comitibus, Marchionibus, & omnibus, ad quos liter* ist* pervenerint, gratiam suam & pacem, & dilectionem. Quoniam divina praordinaiite Clementia , Solium Regi* Majestatis conscendimus, dignum est, ut cujus praecellimus munere, illi omnino pareamus in opere. Inde est, quod nos, tam divinas, quam humanas Leges in suo vigore manere cupientes, L Ecclesia* sive ecclesiasticas personas sublimare, & ab incursu > & invasione quorumlibet defensare intendentes, quibufcunque personis jus suum conservare volumus, & pacem diu desideratam, & antea toti terra necessariam, per universas Regni partes habendam Regia auctoritate indicimus. Qualiter autem eadem pax tenenda iit, & servanda, in subsequentibus declarabitur evidenter, f Si quis hominem intra pacem constitutum occiderit, capitalem r6 subeat sententiam, nisi per duellum hoc probare postit, quod vitam suam defendendo illum occidit. Si autem omnibus manifestum sit, quod noit necessario, sed voluntarie illum occiderit: tunc neque per duellum, neque quolibet alio modo excusabitur, quia capitali damnetur sententia. Si vero violator pacis ri facie judicis Fugerit, res ejus mobiles ä judice in populum publicentur, & dispensentur: heredes autem sui hereditatem, quam ipse tenebat, recipiant, tali conditione interposita: ut jurejurando spondeant, quod ille violator pacis nunquam de Ctstero ipsorum voluntate, aut consensu aliquod emolumentum inde percipiat. Quod si heredes neglecto postmodum juris rigore, hereditatem ei dimiserint: Come* eandem hereditatem Regi* ditioni alfignet, & ä Regio jure Beneficium suscipiat, f Si quis alium intra pacis Edictum vulneraverit, nisi quod in duello, & vitam suam defendendo hoc fecerit, probaverit, manus ei amputetur: & (sicut superius dictum est,) judicetur: & judex in causa ipsum, & res ejus secundum rigorem justitiae strictius consequatur, f Si quis aliquem ceperit, & absque sanguinis effusione Fustibus percusserit, vel crines ejus, aut barbam expilaverit: decem libras ei, cui injuria illata elfe videtur, per compositionem impendat: & judici viginti libras persolvat. Si vero temerarius absque percussione eum invadat, eo quod vulgo dicitur cisteros, & calida manu, ac verberibus contumeliisque male tractaverit, quinque libras pro tali excessu componat, St judici, pro tali excessu, decem libras persolvat. Quicunque judici suo pro excessu viginti libras invadiaverit: pradium suum pr» pignore illi tradat, & intra quatuor septimanas invadiatam pecuniam persolvat. Quod si intra quatuor septimanas pradium suum solvere neglexerit: heredes sui, si voluerint, hereditatem recipiant, & Comiti intra sex septimanas viginti libras persolvant. Si autem Comes eandem hereditatem Regia potestati consignet: proclamatori etiam damnum restituat, & pradium ä Rege beneficiali jure obtineat, h. 1. Si Clericus de pace violata pulsatus fuerit, id est, notatus & proscriptus fuerit: aut pacis violatorem in contubernio 17 suo habuerit: & de his in pratentia fui EpifcopHuffi- cienti testimonio convictus fuerit: Comiti, in cujus Comitatu idem Clericus hoc perpetravit, viginti'libras persolvat: & de tanto excessu secundum statuta Canonum Episcopo satisfaciat. Si autem idem Clericus inobediens extiterit: non solum officio & beneficia ecclesiastico privetur, verum etiam tanquam proscriptus habeatur. §. 2. Si judex populi clamore aliquem pacis violatorem ad castrum alicujusDonuni secutus Fuerit: Dominus,cujus castrum iri esse cognoscitur, ad faciendam justitiam ig illum producat. Quid si de sua fuerit diffisus innocentia, & ante conspectum judicis venire formidaverit? Ii mansionem in castro habet, Dominus ejus omnia bona mobilia sub Sacramento judici repraesentet: & eum de cstero in domo sua tanquam proscriptum non recipiat. 19 Si vero mansionem in castro non habuerit: Dominus ejus secure eum adducere faciat, & postmodum judex cum populo eum tanquam pacis violatorem persequi non desistat, f Si duo homines pro uno Beneficio contendunt., & unus super eodem Beneficio Investituren producit: illius testimonium , cum Investitor donum Investitur* cognoscit, Comes primo recipiat: fe si idem probare poterit idoneis testibus, quod absque rapina hoc idem Beneficium habuit: remota controversi* materia, id obtineat. Quod si de rapina pnesente judice convictus fuerit: rapinam dupliciter solvat: Beneficio vero careat: nisi justitia & judici« dictante illud in posterum requirat. f Si tres, vel plures contenduntde eodem Beneficio, producentes utrimque diversos investitores: judex, in cujus praesentia causa ventilatur, i duobus 20 requirat boni testimonii hominibus, in Provincia eorundem litigatorum commorantibus, per Sacramentum , quod juraverint, quis illorum absque rapina ejus Beneficii possessor exti terit; & cognita ex ipsorum testimonio rei veritate , possessor Beneficium suum quiete obtineat: nisi 21 judicio & justitia dictante alter de manu sua illud eripiat. §. 3. Si rusticus misi. t-t. 7. infin.supr. i.feml. 4. (2. Fac. tit. 29. infr. (3. 1. 3. C. de collotionik. (4. §. 4. vers etsi.supr. hic. (5. 1. feud. it. (6. v. t. §. 16. fi". de agnoscend. liberis. Nov. 115. c. 3. §. z. (7. tit. 24. §. 3. in fin.supr. tit. 31. infr. (8. tit. infr. (9. iit. 42, infr. (10. §. l.supr.hic. (u. tit. 34. ir.sin. infr. <12. d. T e m. II. tit. 34. §.2. (IZ. tit. i^.supr. (14, tit. 47. infr. • (1;. tit. 48. infr. (16. Adde/, uit. infin.fi". icremilit. (17. Fac. i. i.Js. de recepta- torib. (18. tit. infin. infr. (19. v, §. i.supr. hic. aride/. 13 .fi", dtoßc.prajid. (10. Fac. /. 12.fi'. de tefiib. (si. /.7. C. unie vi. S $ s s litem 1379 Feudorum TJb. II. Tit. XXVII. usque XXXI. me ««anu snn inrarprit. sinnet non riolmis. Vel I10I1 I llSC Orililfa vertuntur i 11 1380 litem cie violata yace pulsans, manu sua juraverit, quod non de I nus, vel non : haec omnia vertuntur in cognitione caufe: & prom- voluntate sua, sed de neceffitate hoc fecit, manu militari se miles{ptiores 6 fumus ad absolvendum , quam ad condemnandum. Tu expurgabit, f Si miles rusticum de violata pace pulsaverit, & tamen scias , quod si Vasallus sciat Dominum obsideri, vel aliter manu sua juraverit, quod non voluntate, sed neceffitate hoc fecit: de duobus ununi rusticus eligat, an divino, an humano judicio innocentiam suam ostendat: aut septem testibus idoneis, quos judex elegerit, se purget, f Si miles adversus militem pro pace violata, aut aliqua capitali causa duellum committere voluerit: facultas pugnandi ci non concedatur, nisi probare postit, quod antiquitus ipse cum parentibus suis natione legitimus miles existat. §. 4. Post natalem sanctae Marix unusquisque Comes septem boni testimonii viros sibi eligat, & de qualibet Provincia cum ipsis sagaciter disponat: & quanto pretio secundum qualitatem temporis fit annona vendenda, utiliter provideat. Quicunque vero contra deliberationem ipsius, intra anni terminum altius modium , & carius vendere prassumpserit, tanquam violator pacis habeatur: & totidem viginti libras Comiti exsolvat, quanti modios sive maldios altius vendidisse convictus fuerit, tz. Si quis rusticus 1 arm; vel lanceam portaverit, vel gladium: judex, in cujus potestate repertus fuerit, vel arma tollat, vel viginti solidos pro ipsis recipiat a rustico, f Mercator negotiandi causa per Provinciam per- traniiens, gladium suum sux sella alliget, vel super vehiculum suum ponat: non , ut quem lxdat innocentem, sed ut ü prxdone se defendat. Nemo retia sua aut laqueos, aut alia qualibet instrumenta ad capiendas venationes tendat, nisi ad ursos, apros, vel lupos capiendos, f Ad palatium Comitis nullus miles ferat arma, nisi rogatus a Comite. §• 6. Publici 2 latrones & convicti 3, antiqua damnentur sententia. §. 7. Quicunque advocatiam suam, vel aliquod aliud Beneficium inornate tractaverit, Domino suo adinonitus non resipuerit, & in sua perdurans insolentia ordine judiciario tam advocatia, quam Beneficio exutus fuerit, si postmo dum ausu temerario advocatiam vel Beneficium invaserit, pro violatore habeatur. §. 8. Si quis quinque solidos valens, aut plus fuerit furatus, laqueo suspendatur: fi minus, scopis & forcipe excorietur, & tondeatur, f Si ministeriales alicujus Domini inter se guerram habuerint: Comes sive judex, in cujus regimine eam Fecerint, per Leges & judicia ex ratione presequatur. f Quicunque per terram transiens equum suum pabulare voluerit, quanto propinquius secundum viam stans in loco amplecti potuerit ad refectionem & reparationem equi fui: impune ipsi equo porrigat. Licitum sit etiam ipsi uti herba & viridi fylva, ii fine vastatione aliqua quilibet utatur pro sua commoditate, & usu necessario. ei mortem imminere; & cum potuerit, ei non nunciaverit, vel etiam sine nuncio eum non adjuverjt: Feudo privabitur. CI Vasallus iu Feudo aliquod xdisiciiim fecerit, vel ipsum sua pe. 0 cunia melioraverit, & contigerit postea, ut Vasallus fine ulin masculo decedat: Dominus aut patiatur xdificium auferri, aut solvat pretium meliorationis. Idem dico , si pretio servitutem Feudo acquirat: Quidam alii dicunt, omnino ad Dominum pertinere. [jLTls consequenter dicitur, qued] si Vasallus decedat fine herede A masculo, & contingat Feudum ad Dominum reverti, sic distinguitur , quod li ante Martium, omnes fructus illius anni ex Feudo provenientes ad Dominum pertinebunt. Si vero post Calendas Martii usque ad Augustum, omnes fructus, qui interim percipiuntur, ad heredes Vafalli pertineant. Si vero post Augustum , omnes fructus anni percipiet Dominus, f Quidam tamen dicunt, quocunque tempore anni decedat, omnes pendentes fructus ad Dominum pertinere. POntra omnes debet Vasallus Dominum adjuvare, & contra fratrem & filium, (& Patrem) nisi 7 contra alium Dominum antiquiorem: hic enim exteris est praferendus. HIC FINITUR T I T. XXVIII. LEX, DEINDE CONSUETUDINES REGNI INCIPIUNT. TXOmino guerram Faciente alicui, si sciatur, quod juste, aut i J cum dubitatur, Vasallus eum adjuvare tenetur. Sed cum palam est, quod irrationabiliter eam facit, adjuvet eum ad ejus defensionem : ad essendendum vero alium non adjuvet, si vult. Sed fi cum adjuvare noluerit, non tamen Feudum amittet, secundum Ohertum de Orto, & Gerardum (Capagistum. ) Alii vero sine distinctione dicunt semper debere eum adjuvare. Sed Obertus & Gerardus utuntur eo argumento, quod quemadmodum Dominum excommunicatum, vel a Rege bnnnitum non est obligatus Vasallus ad adjuvandum vel servitium ei prxstandum , imo solutus est interim Sacramento fidelitatis, nisi ab Ecclesia, vel a Rege fuerit restitutus 4: ita nec istum injuste guerram alicui Facientem. AD hxc quantocunque tempore steterit Vasallus, quod Domino n non servierit, secundum usum Mediolanensium , Beneficium non amittit, nisi 5 servitium facere renuerit: vel nisi a Domino ei denunciatum fuerit, & ille, mim potuerit, diu steterit, quod servitium nullum ei fecerit. Ro.ius tamen judex varie ex personis causisque definiet, & finget, Vasalium remotum esse, vel propinquum : paratum esse, vel non : Dominum guerram habere, vel non : utru m etiam magnam vel parvam, & annunciavit ei Domi- (1. Adde A T ov. 17. c. 17. (2. I. ll.Js. ad leg. Jul. de vi pubi. I. 28. §. 10.Js. de panis. (3. v. I. 16. C. d. t. de farnis. (4. v. I. 1.1 . 13. C. Acfentcnt. pajfis U reflitutis. (5. tit. 26. §. ‘j.verf licet vasallus. infr. i.fetid. 21. in pr. (fi. I. 47.js. de oblig. aÜ. (7. tit. 7. in pr.supr. U 55. §. 2. infr. T I T. XXIX DE FILIIS NATIS EX MATRIMONIO AD MORGA- N ATICAM CONTRACTO. Q Uidam habens filium ex nobili conjuge, post mortem ejus non - valens continere , aliam minus nobilem duxit: qui nolens exiliere in peccato, eam desponsavit ea Lege 8. ut nec ipsa, nec filii ejus amplius habeant de bonis patris , quam dixerit tempore sponsaliorum : verbi gratia decem libras , vel quantum valuerit dare, quando cani desponsavit: quod Mediolanenses dicunt accipere uxorem ad Morganaticam: alibi, LegeSalica. hic filiis ex ea susceptis decessit. Isti in proprietatem non succedunt, aliis extantibus: sed nec in Feudo, etiam aliis non existenribus: qui licet legitimi sint, tamen in Beneficio minime succedunt. In proprietate vero succedunt patri, prioribus non existenribus. Succedunt etiam fratribus sine legitima prole decedentibus, secundum usum Mediolanensium. T I T. XXX. DE FEUDO PlEMINiE. CI foemina habens Feudum decesserit; quia fccmineum estFeu- 0 dum, & sine pacto speciali, deficientibus filiis masculis, ad filias pertinebit. Obertus & Gerardus. Alii vero dicunt, nisi9 per pactum speciale ad eas non pertinere: ficut fi datum esset filio masculo; quia si ideo, quod est foemineum, sine pacto transit in fccminas: eadem ratione, quia est foemineum, transit in femineam prolem, etiam masculis extantibus: quod falsum est. ^ Ex hoc illud descendit, quod dicitur. Clericum ro nullo modo in Beneficium paternum debere succedere, etiamsi, posteaquam habitum religionis assumpserit, postposuerit, f Idem in omnibus 11, qui habitum religionis assumunt, ut conversi. Hi enim nec postea in Feudo succedunt, & si quod habent, perdunt. T I T. XXXI. SI VASALLUS FEUDO PRIVETUR, CUI DEFERATUR. XsAsalli Feudum delinquentis, licet ad agnatos quandoque perti- v neat, filius tamen ad id nullatenus 11 aspirabit, nisi id iterum a Domino licite acquirat sibi gratiam faciente: Verbi gratia, si non sunt alii ex latere, quibus aperiatur: ad ejus petitionem admittuntur, qui quarto gradu sunt remoti ab eo, qui idacquisivit, & etiam usque ad infinitum iz , dum tamen bos constet ab eo per masculos descendisse. (8. Fac. tit. 26. §. ;. vers. filii.supr. (9. i.feud. 1. §. 3. (10. v.iit. 16. §. 4. vers. qui clericus, supr. (u. tit. 21, supr. (12. tit. 26. §. ;. vers. ß vasallus culpam.supr. (13. i.feui.l- 8. 4. * T I T. i M Qui testes sunt necessarii &c, IiH sn T I T. XXXII. QUI TESTES SUNT NECESSARII AD NOVAM INVE- STITURAM PROBANDAM. Cive Clericus, sive laicus fit Dominus: ad probandam novam In- vestituram , semper Pares Curi® sunt necessarii: & fi sine eis fafta sit Investitura , etiamsi Dominus confiteatur factam: quia tamen sine hac solennitate facta est, non valet, etiamsi probari poifit per breve testatum. Sed si alii contra testantur, & si Dominus confiteatur factam, decurrens postea ad folennitatem consuetudinis, non i audiatur: sed tale habeatur, ac fi Pares affuissent : sed alii, etiamsi probari possit per breve testatum , ut Oberin s & Gerardus, nisi ä Paribus Curia fuerit confirmatum. Consules tamen Mediolanenses nuper in quibusdam omnia contra rescripserunt: in quo fere omnes Mediolanenses consenserunt, & consentiunt: ut breve testatum nona Paribus, sed ab aliis confirmatum sufficiat ad probandam novam Investituram. Novam Investituram dico , quando Feudum primo quaritur. De veteri 2 autem Beneficio Investitura, qua fit ä Domini successore, vel Vasallo successori: etiam extranei 3 recipiuntur ad testimonium , prater fceminas , secundum usum Mediolanensium. Ista enim nec in causis E eu di, nec aliorum , recipiuntur ad testimonium : cateri autem recipiuntur in omnibus, qua ad causas Feudi pertinent, praterquam de nova Investitura. ~ T I T. XXXlIE DE CONSUETUDINE RECTI FEUDI. CCiendum est itaque, Feudum acquiri Investitura , succeflione, vel eo, quod habeatur pro Investitura: ut 4 ecce , fi Dominus alicui coram Paribus Curia dixerit: Vade in pojsejjionem illius Fundi , U teneas iiium pro Feudo. Dicet enim non intercefliffct Investitura : tamen tale est, ac fi interceffifiefc: quia ille ejus voluntate possessionem fundi nactus est Feudi nomine: inde etiam dicitur, quod fi alius probaverit, se aliquid nomine Beneficii aliquo tempore tenuisse Domino präsente, & non contradicente , & servitium 5 ejus quasi ä Vasall» recipiente : licet non probet Investituram, verumtamen obtinebit prastito juramento: nisi aliud contra inducatur, f Quod autem dictum est, ut per Pares probetur Investitura: intelligendum si est de eo Domino, qui alios habet Vasallos: -:«terum sufficiunt extranei. Nec dicatur Investituram , ubi sine Paribus facta est , valere : quoniam tunc temporis aberant Pares, quia, etiamsi absint, tamen eXpectandi sunt. f Sacramentum non semper est dandum possidenti: sed quandoque possidenti, quandoque petenti, quandoque neutri datur: & cum alicui horum datur, ita demum datur , si aliquid pro eo sit, quod judicem moveat. Ubi nihil est, quod faciat pro aliquo eorum prater poiseffionem solam , tunc secundum quod judici melius visum fuerit, aut possidenti dabitur Sacramentum : aut actore nihil probante, qui convenitur , etiamsi nihil prastiterit reus, tamen absolvitur , vel obtinet, t Et cum datur : aut datur a judice, aut Ü parte: si aparte, ant subeat cum duodecim Saeramentalibus fecundum inferiorem distinctionem, aut referat pars , cui delatum est. Sia judice: juret ille, cui delatum est, cum duodecim Va- satlis, cum fex parentibus: cateros si vult, habeat extraneos. Dominus vero, si vult, cum parentibus, aut cum Vasallis solis, aut cum parentibus Vasall! , vel cum extraneis mixtis parentibus , vel Vasallis: & jurabit Vasallus sine mentione conscienti«. Dominus quoque de suo facto similiter. De facto vero patris vel avi, aut alterius ascendentis juramento conscientia praponetur. Quidam tamen dicunt, non quidem conscientiam esse praponendam. §. i. In quibus etiam caulis Sacramentum calumnia ä Domino non exigetur: quod nuper Rex Fridericus in P.omandiola constituit: ut Vasallus calumnia Sacramentum ä Domino non exigat: quod etiam a parte Damini intelligendum est: ut quod7 quisque jutis in alium statuit, ipse eodem jure utatur, f S-miiiter Vafal- lus Dominum accusare, vel testimonium contra eum reddere non debet in civili causa modica, aut criminali. Quidam tamen dicunt, in criminali non licere , in civili licere: in quibus , fi contra fecerit, Feudo privabitur. §. 2. Item, si inter Dominum L Vasal- lum controversia sit de Beneficio: possidente Domino, & Vasallo ia probatione deficiente: qui convenitur , nuito prastito Sacramento absolvatur: Vasallo veropoffidente, & actore in'probatione deficiente: si longa fit Vasalli posseflio, ejus 8 juramento causa finiatur. Ubi vero nova est posseflio, Sacramentum ei non prastabitur, sed Domino deferetur: nisi aliud faciat pro poffidente. ________ > DE LEGE CORRADI. 9 £Ex Corradi de Beneficio, qua dicit: Si inter Capitaneos controversia sit, coram Rege finiatur; si inter Valvasores, coram Paribus Curia, Mediolani non tenetur : sed talis distinctio ibi observatur, quia si inter duos, quicunque fuerint, de Beneficio regali controversia fuerit, quorum uterque a Rege fe dicit investitum fuisse, tunc causa coram eo decidatur: catera vero causa apud Pares Curia, f Si autem inter Pares duos de aliquo Beneficio controversia sit, quorum uterque suum Feudum proprium esse dicat: sive asserant eundem iuvestitorem , sive diversos: coram judice 10 vel arbitro finiatur. Sed cum unum producunt Inveftitorem : si possidenti Dominus guarentizare voluerit, sine fraude ipse obtinebit : nisi adversarius contra aliquid induxerit. §. 1. Ex eadem Lege descendit, quod Dominus fine voluntate Vasalli Feudum alienare non 11 potest : quod Mediolani non obtinet. Ibi enim sine Curia etiam Beneficium totum recte alienatur: dum tamen aut «quali Domino, aut majori vendatur. Inferiori vero fine Vasalli voluntate non licet partem alienare , etiam majori retenta parte alia Feudi: Verbi gratia, est Vasallus , qui ab eodem Domino in pluribus locis Feudum tenet. Si partem Feudi in uno loco vendat, in alio sibi teneat: iste non debet emptori servire : sed per priorem Dominum totum Beneficium recognoscere: cum Curia vero cuicunqne Beneficium etiam rustico, & sine Vasalli voluntate, potest; dum tamen non totum alienetur. Obertus. Quidam autem dicunt, ut Gerardus, 11011 valere, si fiat inferiori. §. s. Similiternec Vasallus Feudum line voluntate Domini alienabit : in ia Feudum tamen recte dabit, ii secunda persona_sit talis , qua Feudo servire poffit : ut 13, si dans miles est, & ille, qui accepit Feudum , inveniatur milvs, ad hoc , ut Feudum si contigerit , Domino similiter servire, ut & prior poffit: & hoc ut dare liceat in infinitum. In quibusdam tamen Curiis ultra tertiam personam Feudi conceflto non extenditur: ut, cum Feudum pervenit in quartam personam , ei auferre Dominus postit, f Profecto ille, qui suum Beneficium alii da't in Feudum : non debet alia 14 lege dare, nisi qua ipse habeat: ut, si habeat sibi suisque heredibus, (quod intelligi 1; debet de solis masculis) non debet alii dare , ut habeat ipse, & sui heredes masculi & femina. Unde quibusdam placet, quod qui taliter dedit,-eo ipso Beneficium amittit. Gerardus & alii dicunt, quod qui dedit, & cui datum est Beneficium, perdit. Secundum alios vero tunc Domino aperitur, cum masculi defecerint. 3. gl fuerit inter Dominum & Vafallum de Beneficio controversia, Domino dicente, Hoc , quod tenes in Feudum , << me habes: ille vero negaverit 16 prorsus: fi quidem probatum fuerit, ipsum ab eo auferatur, f Sed cum dubitanter 17 responsum fuerit , ne- Jcio: minime secundum quosdam : sed secundum alios tunc donum privabitur, si fraudulenter, id est, sciens 18, hoc negaverit. ______ ' DE CLERICO, QUI INVESTITUR AM FACIT. QLerico Investituram faciente de suis bonis, ejus sucoelFc-r omni- sariam cogitur eam adimplere. Cumque de bo-nis Ecclesia eam fecerit, si posseflio rei pro Beneficio Investitura penes eum fuerit, (,. tit. 2. supr. (2. tit. 3. supr. (z. d. iit. 2. §. I. in sin, js. deßatulibsrif. telligerr- i ?85 Ds controversia inter Vasallum, & alium de Beneficio. 1580 telligendum est , cum a scientibus alienatur Beneficium. Et quod di citur de ve nditione, idem est in omnibus alienationibus. T I T. XLI1I. ~ DE CONTROVERSIA INTER VASALLUM, ET ALIUM DE BENEFICIO. CI controversia inter Vasallum & alium de Beneficio fuerit, adversario proprietatem totius, vel partem, vel aliud aliquod jus sibi vindicante : causa per Vasallum, etiam Domino absente , quasi propria ad finem perducatur: ipse enim solus utiliter agendi 1, & excipiendi habet potestatem : L, si pro eo, aut contra eum judicatum fuerit, vel cum adversario transegerit 2, dummodo fraudulenter actum non sit, etiamsi post Beneficium Domino aperiatur, tale erit, ac si eo causam agente judicatum fuisset: & ideo ab eo ratum haberi oportet. T I T. XLIV. QUID JURIS, SI POST ALIENATIONEM FEUDI VASALLUS ID RECUPERAVERIT. pRaeterea si Vasallus ante Constitutionem Lotharii Regis Feudum alienaverit: quod in quibusdam 3 Curiis pro4 parte, in quibusdam pro toto olim licebat, & ipsum postea recuperabat, pro Feudo sibi retinebat: hoc est , in causam Feudi recadebat. Hodie autem, si ipsum alienaverit, siquidem illicite, licet postea recuperaverit, tamen penes eum non remanebit: utpote Domino, ad quemcunque pervenerit, apertum, f Profecto si Domini voluntate vendiderit per libellum, vel aliter alienaverit: si idem postea recuperaverit Feudum, penes eum remanebit, non jure Beneficii, sed aut jure proprio, aut jure libelli, aut aliter : secundum quod idem recuperaverit: dummodo scias, quod si ad libellum Domini voluntate id dederit, si quidem prolioello ei datur singulis f -rte annis, & hoc jure Fetidi censebitur. Illud vero jus , quod per libellum transtulerit, & postea recuperaverit: pro Beneficio non tenebit, sed velut alterius rei data; per libellum, etiamsi Feudum Domino refutaverit, libellum retinebit. AN AGNATUS , VEL FiLlUS [ DEFUNCTI J POSSIT RETINERE FEUDUM REPUDIATA HEREDITATE. CI contigerit Vasallum sine omni prole decedere : agnatus , ad 0 quem universa hereditas pertinet , repudiata hereditate Feudum, si paternum fuerit, retinere poterit: nec de debito hereditario aliquid Feudi nomine solvere 5 cogitur: sed in fructibus 6, si quos reliquit, ut de eis debitum solvatur, quo tempore decesserit, (secundum quod supra diximus) considerabitur, f Ubi vero filium reliquit, ipse non 7 potest hereditatem sine Beneficio repudiare: sed aut utrumque retineat, aut utrumque repudiet: quo repudiato, ad agnatos, si paternum sit, pertinebit: & licet alterum fine altero retinere non possit, agnatis tamen consentientibus poterit Dominus eum, si voluerit, quasi de novo Beneficio investire ; quo facto licebit ei repudiata hereditate Feudum tenere, nullo onere ei hereditario imminente. “ T I T. XL VI. AN APUD JUDICEM, VEL CURIAM DOMINI QUJESTIO FEUDI DEBEAT TERMINARI. "pX eo, quod supra 8 diximus, ut, si inter duos de Beneficio fuerit controversia , coram judice 9, vel arbitro finiatur: talis hic fit quaestio. Quodam fine filio decedente, alius credens Beneficium , quod ipse tenebat, apertum Domino esse, ab eo investitus est ejus Beneficii nomine: e contra apparent agnati, qui Feudum sibi vendicant, quasi paternum. Est igitur quaesitum, an apud Curiam Domini, vel judicem sit hxc quaestio terminanda ? Et responsum scio, quia ad Dominum quodammodo causa'spectarevi- (1. tit. 8. §. I.supr. (2. iit. 46. tz. ;. verfßvasallus Aebeneficio. supr. (3. i.feud. 13. (4. i. seu A. 5. in pr. (5. iit.S6.infr. (6. tit. 86. infr. tit. tS. supr. (7. tit. i I. z. 4- i»/t. (8. tit. 15. tit. l^.fufr. (9. i.feud, 18. (10. tit. 8. f>r. supr. detur : ad quem investitus habebit regressum 10 de evictione: ut coram Paribus finiatur Curtis,; & licet alter per se non possit alterum trahere ad Curix judicium : generaliter tamen , etiamsi inter duos causa Fuerit de Beneficio, eos Curia vocante, non licebit eorum alicui ejus Curis judicium declinare._ TIT. XL VII. QJJALITER DOMINUS PROPRIETATE FEUDI PRIVETUR. PX facto qussitum scio , & ego ä pluribus quaesivi, si Dominus ^ contra Vasallum apertam feloniam fecerit: an sicut Vasallus Feudum debet amittere , ita Dominus proprietate privetur ? Et quidam dicunt, ex omni felonia, qua Vasallus n Feudo privatur, & Dominus 12 proprietate privetur. Alii non nisi ex magna felonia : alii ex nulla. Sed prior sententia mihi placet, non habita distinctione, qualis Vasallus sit, utrum per Sacramentum, vel non. ___ T I T. XLVIII. DE FEUDO NON HABENTE PROPRIAM 13 FEUDI NATURAM. Ct quis ea Lege alicui Feudum dederit: ut ipse Ö* fui heredes , Ö* o citi 14 ipse dederit, habeant: Respondeo, iste, qui sic accepit, poterit id vendere, vel donare : vel aliter , fi sibi placuerit, etiam sine voluntate Domini alienare, & ille etiam » cui datum fuerit, non habebit ipsum pro Feudo , nisi sicut 1; ei datum est. f Sed qualitercunque ei datum fuerit, five ad proprium ,five ad libeüum : licet propriam Feudi naturam non habeat, jure tamen Feudi censebitur : ut ex his causis ipsum amittat, quibus & verum Feudum. f Ubi ergo sic datum est Feudum , & cui in Feudum dederis .• aliud est: & propriam Feudi naturam habet. T I T. XLIX, DE EO, QUI FINEM FECIT AGNATO DE FEUDO PATERNO. I Res erant agnati, vel plures: unus eorum habebat Feudum,. 1 quod erat paternum: sed’ alter eorum finem & refutationem ei, suisque heredibus , & cui ipse dederit, fecit :• deceffit iste sine filio masculo. Alter, qui non refutavit, vendicat sibi totum. Alter vero, qui refutationem fecit, vult ad successionem venire , pacto non obstante. Sapientes quidam Mediolanenses interrogati, responderunt: non 16 obstare illud’pactum, nisi Feudum omnino refutaverit, vel nisi ad hoc refutaverit, utDominuseum quasi de novo Beneficio investiret. Tunc enim secuta Investitura nova » quasi novum sit Feudum , non succedit. TIT. L. DE NATURA SUCCESSIONIS FEUDI. CUcceffionis Feudi talis est natura, quod ascendentes non 17 siic« 0 cedunt: verbi gratia pater filio: inferius vero filius patri succedit, & non 18 filia, nisi ex pacto, vel liisi sit fcemineum. 19 Tunc enim succedit filia matri 20 & patri : secundum quosdam 21 succedit nepos ex filio solus : & sic usque in infinitum 42: ex latere omnes per masculos descendentes, usque in infinitum-, si Feudum fit paternum. Paternum autem voco, quicunque ex superioribus id acquiiivit: dummodo scias, quod fi quis habens Beneficium , quatnor superstitibus filiis decedat, & Feudum ad unum solum ex divisione deveniat, & iste superstitibus filiis duobus vel tribus decedat, qui patrueles dicuntur. & ad unum 23 eorum Beneficium Feudi ex divisione perveniat : & similiter iste superstitibus filiis decedat,- [qui patrueles dicuntur: ] ad quorum unum Feudum similiter pervenit: ficutetiam ex aliis superioribus vel primis fratribus supersunt masculi: fi ille, qui Feudum habet, decesserit nullo filio relicto : an ad omnes, vel ad quos perveniat, qusritur? II. tit. 6. 7. 24. supr. (12. tit. 26. §. 5. vers. domino.supr. 13. v.tit. 81. infr. (14, tit. 46. §. virs. feudum. supr, (15. tit- 34. §. I. supr. (l6. Fac. tit. 46. in fin.sufr. (17. Excip. tit. 84. infr. (13, l.femi. i.§. 3. (l$. tit.XX.supr. (4Ö. i.feud. 15. (41. tit. 51. §. 3. infr. (44. I.feud. 1. §. 4. (43. tit. 93. infr. Ss rs 3 Respon- J3S7 Feudorum Lib. II. Tit. LI. L1I. LIII. Respondeo, ad solos, & ad omnes, qui ex illa linea sunt, ex qua iste Fuit. Et hoc est , quod dicitur ad proximiores pertinere. Isti vero proximiores elfe dicuntur respectu aliarum linearum : sed omnibus ex hac linea deficientibus, omnes aliae lineae aequaliter vocantur. 1388 T I T. LI. DE CAPITANEO , QUI CURIAM VENDIDIT , AN INTELLIGATUR BENEFICIUM VENDIDISSE. Q Uidam Capitaneus in quadam Curte sua Beneficium dedit mili- - tibus , & postea eandem Curiam vendidit, non habita mentione Beneficii. Controversia est inter Capitaneum & emptorem, dicente emptore se Curiam cum Beneficio emisse : Domino vero contra dicente, ad eum Beneficium non pertinere. Respondetur, illud Beneficium in venditione non i contineri , nisi expresse de eo actum sit. i. ("lUssitum esse apud me scio : fi filius vivente patre Dominum offenderit, ita quod Feudum amitteret r, si pater decessisset: utrum Feudum amittat: vel non? secundum istos sic : fecundum Gerardum non , & Obertum similiter. 2. CI voluerit Vasallus Dominum offendere, sed 3 non laborave- o rit: Feudum non amittit. Gerardus & Obortus, similiter etiam si laboraverit, non amittit Feudum, nisi 4 insidiatus ei fuerit, & hoc probatum Fuerit. z. CImiliter si quis investitus Fuerit de Feudo , itaut ad Foeminas ^ transiret, & duas filias tantum reliquerit, quarum una filium habeat: & altera filiam: utrum post mortem illarum masculus tantum Feudum habere debeat? secundum Gerardum masculus tantum. Obertus contra, & e contra si filios ille habuerit. 4. pllius non potest; recusare hereditatem patris absque Feudo ; A propinquus autem potest. 5.CI contentio fuerit inter filiam & propinquum de hereditate & O d e Feudo : cum filia Feudum habere non poterat: quia dicat ipsa, hoc est de mea hereditate: & ille dicat, imo de Feudo: electio 6 propinqui erit discernere veritatem jurejurando. Gerardus & Obertus. Et similiter si contentio fuerit inter aliquem, qui emisset a seniore, &Vasallum: quia dicat Vasallus , hoc est de Feudo meo: ille autem neget: electio emptoris elt veritatem jurejurando discernere, cum Pares Curtis veritatem non testantur : Gerardus & Obertus. 6 . CImiliter Feudum Lege commissoria 7 datum non valet, id est O fi ad certum tempus pecunia non solvatur creditori, ut habeat in Feudum. Gerardus: & secundum Obertum valet. 7. CImiliter potest Feudum dari ad certum 8 servitium. Gerar- 0 dus & Obertus. T I T. LII. DE PROHIBITA FEUDI ALIENATIONE PER LOTHARIUM. 9 Lothar ius divina favente Clementia III. Imperator Romanorum , pius, felix, inclytus, ac Triumphator , semper Augustus , universo popuio. IMperialis benevolentiae proprium esse judicamus, commoda fub- A jectorum investigare, & eorum calamitatibus diligenti cura mederi : similiter Reipubl. bonum statum , ac dignitatem Imperii omnibus privatis commodis praeponere, Quocirca omnium Fidelium nostrorum tam futurorum, quam praesentium noverit universitas , qualiter dum apud Ronchabas io secundum antiquorum Imperatorum confuetudinepi pro justitia ac pace, regni componenda consideremus: omnia, quae ad honorem Imperii Romani spectare videntur , solicife indagantes, perniciosissimam pestem , & Reip. non mediocre detrimentum inferentem resecare proposuimus. Permultas enim interpellationes ad nos factas comperimus, milites sua Beneficia passim distrahere: ac ita omnibus exhaustis, suorum Se- (1. tit. 26. §. ;. vtrs. in generali.supr. (2. Vide tamen tit. §. 2 .infr. (3. Adde /. Ig. f. de panis. (4. i.feud, ;. inpr. 17. (;. tit. 45.supr. (6. tit. 26. §. i.supr. (.7. i.feud. 27. (x. tit. 23. insiti.supr. tit. 104. infr. niorum servitia subterfugere : per quod vires Imperii maxime attenuatas cognovimus, dum Proceres nostri milites suos omnibus Beneficiis suis exutos ad feliciss. nostri Numinis expeditionem nullo modo transducere valeant. Hortatu itaque & consilio Archienisco- porum, Episcoporum , Ducum, Comitum, Marchionum Palatinorum, creterorumque Nobilium, similiter etiam judicum hae edictali Lege in omne aevum Deo propitio valitura decernimus nemini n licere Beneficia, quae ä suis senioribus habent, sine ipsorum permissione distrahere, vel aliquod commercium adversus * 1 tenorem nostra Constitutionis excogitare, per quod Imperii vel Do- minorum minuatur utilitas. Si quis vero contra hac nostra Legis saluberrima pracepta ad hujusmodi illicitum commercium accesserit, vel aliquid in Fraudem hujus Legis mach-inari tentaverit: pretio 12 ac Beneficio se cariturum agnoscat. Notarium vero , qui super hoc tali contractu libellum vel aliud instrumentum conscripserit: post amissionem officii, ipsum infamia periculum sustinere sancimus. Dat. 7. die mensis Novembr. 1136. Imp. Letbarius August, universo populo. i. gJAtis bene dispositum ad utilitatem regni, & ad perniciosam pestem destruendam , in scriptis inserere curavimus. Quidam 13 miles bina Beneficia ä duobus Dominis, prout solitum est acquisivit: qui decedens duos reliquit filios, qui paterna Beneficia inter se dividentes, alter eorum Domino suo pro Beneficio, quod ad eum pervenit, fidelitatem nullo anteposito, sicut pater Fecerat, fecit. Alter vero frater pro suo Beneficio alteri Domino suo similiter, quia milium alium Dominum habere videbatur , nullo anteposito fidelitatem fecit. Defuncto posteriore fratre fine filiis, utique Feudum in querimoniam venit, ut prius personam, & sic Dominus posterior talem fidelitatem quierit, qualem ejus frater fecerat. Quas amputantes altercationes, sancimus, quod frater fecit (scilicet in dando simpliciter) nil superstiti obesse : licet in secundam & tertiam generationem, & usque in infinitum pervenit, fi hoc actum erit. Imperator Lotharius Augustus , cstc. Eugenio Rapa, U universo populo. 3. QUoniam inter 14 Dominum & Vasallum nulla fraus, necul- v '—Ium malum ingenium debet intervenire , idcirco per hanc präsentem Legem sancimus, si Vasallus non dolose per annum 1; & diem steterit, quod k Domino sui Beneficii Investituram non petierit: Feudum non ob hoc amittat. Dolus 16 enim aoesse videtur , si justa causa impediente steterit. Dat. 6. Cal. Sept. anno ä nativitate Domini 1127. Indict. ;. T I T. LIII. DE PACE TENENDA INTER SUBDITOS, ET JURA- mento firmanda & vindicanda: L de poena judicibus apposita, qui eam vindicare, & justitiam facere neglexerint. Fridericus Dei gratia Romanorum Imperator , semper Augustus , universis fubjeiiis suo Imperio , Salutem. , LJAc edictali Lege in perpetuum valitura, jubemus, ut omnes nostro subjecti Imperio , veram & perpetium pacem inter se observent: & ut inviolata inter omnes perpetuo observetur, Duces , Marchiones, Comites, Capitallei , Valvasores , & omnium locorum .Rectores, cum omnibus locorum Primatibus & plebejis, i XVIII. anno usque ad septuagesimum, obstringantur juramento, ut pacem teneant, & Rectores locorum adjuvent in pace tenenda atque vindicanda : & in fine unius cujuscunque quinquennii de praedicta pace tenenda omnium Sacramenta renoventur, f Si quis vero aliquod jus de quacunque re vel facto contra aliquem se habere putaverit, judicialem adeat potestatem, & per eam jus sibi competens exequatur. f Si quis vero ausu temerario praedictam pacem violare praesumpserit: fi Civitas est, poena centum librarum auri Camerae nostrae inferenda puniatur: oppidum vero triginta libris 1IV1CI U/ IlUtlkllUU ^UkllAUll • Tk*V ^*»0 ' (9. tit. 3. §. 1. 9. in pr. 24. §. 3. 39. 44. supr. inpr. infr. (10. tit. 33. §. 1. tit. 40. supr. tit.^%. inpr. infr. (11. Adde Iit.;;, infr. (12. tit. 24. §. 3. in sin. supr. (13. tit. 93. infr, (14. tit. 97. infr. (ic. i.feud. *2, (16. tit. 97. infr. auri 1389 De Allodiis. 1390 auri mulctetnr: Duces autem, Marchiones , & Comites l. auri | libras prostent : Capitanei quoque & majores Valvssores, viginti auri libris puniantur: minores vero Valvasores & omnes alii prae- distae pacis violatores tres libras auri inferre cogantur & damnum passo secundam Leges resarciant. §. 1. Injuria lea furtum legitime 1 puniatur, f Homicidium quoque & membrorum deminutio, vel aliud quodlibet delictum legaliter 2 vindicetur.' f Judices vero & locorum Defensores, vel quicunque Magistratus ab Imperatore, vel ejus voluntate constituti seu confirmati, qui ju . ftitiam facere neglexerint, & pacem violatam vindicare legitime supersederint: damnum omne injuriam p.affo resarcire compellantur : & insuper , si major judex est, sacro icrario poenam decem librarum auri prxstet; minor autem poena trium librarum auri multetur, f Qui vero ad praedictam poenam persolvendam inopia dignoscitur laborare, corporis 3 fui correctionem cum verberibus patiatur: & procul ab eo loco, quem inhabitat, quinquaginta milliaria per quinquennium vitam agati §. 2. Conventicula 4 quoque in civitatibus, omncfque conjurationes , & extra, etiam occasione parentelis, & inter civitatem & civitatem,.' & inter personam & personam, sive inter civitatem & personam, modis omnibus fieri prohibemus: & in praeteritum factas cassamus, singulis conjuratorum poena unius librae auri puniendis. Episcopos vero locorum ecclesiastica censura violatores hujus Sanctionis , donec ad satisfactionem veniant, volumus coercere. Receptatoribus 5 etiam malefactorum, qui pradictam pacem violaverint, & praedam ementibus, nostram indignationem subituris, & eisdem poenis feriendis. Praeterea bona ejus publicentur, & domus ejus destruatur. Qui pacem jurare & tenere noluerit, Beneficio & Lege pacis non fruatur. Illicitas etiam exactiones 6 maxime ab Ecclesiis (quarum abusus jam per longa tempora inolevit) per civitates & castella omnino condemnamus & prohibemus : & si factae fuerint, in duplum reddantur. §. 3. Item Sacramenta 7 puberum sponte Facta super contractibus rerum suarum non retractandis inviolabiliter costodiantur. Per vim autem & justum metum etiam ä majoribus (maxime ne querimoniam maleficiorum commissorum faciant,) extorta, nullius esse momenti jubemus. T I T. LIV. DE ALLODIIS. 8 AD hoc, qui aliodium suum vendiderit, districtum i§r jurisdictio- nem Imperatoris vendere nou.pncfumat: & si liat, non valeat.. Si vero contigerit aliodium aliquod etiam infeudatum conferri Ecclesia, vel pro oblatione Fidelium., vel per emptionis & venditionis , altcriusve hujusmodi contractum : infendatus nisi per gratiam Ecclesiae., tanquam de. novo receperit, Feudum, quod habebat, retinere non poterit. Ut autem aequitas, quee in paribus causis paria jura desiderat, per universitatem totius Imperii fervetur: firmiter statuimus, tam in Italia, quam in Alemania, ut' quicunque indicta publica expeditione Romam , ad suscipiendam Imperii coronam , Regem, aut sub Rege Dominum suum, non 9 adjuverit, aut eundo cum ipso , aut oro quantitate 10 Fetidi stipendia militia persolvendo , side vocatione legitima ä Domino suo convinci per compares suos poterit, Feudum perdat: & Dominus in suos usus illud habeat redigendi liberam facultatem. T I T. LV. DE PROHIBITA FEUDI ALIENATIONE PER FR.U5ERICUM. II Fridericus Dei gratia Romanorum Imperator , fernher Augujlus. . , TMperialem decet solertiam ita Reipublica curam gerere , & sub- jectortim commoda investigare, ut regni utilitas incorrupta persistat, & singulorum status jugiter servetur illasus. Quapropter dum ex praedecessorum nostrorum more universalis Curia Roncha- lia ia pro tribunali sederemus, a Principibus Italicis, tam Rectoribus Ecclesiarum , quam aliis Fidelibus regni, non modicas accepimus querelas, quod Beneficia eorum & Fcuda, qua Vasalli ab xis retinebant., fine Dominorum licentia pignori obligaverant, & quadam collusione nomine libelli vendiderant, unde debita servitia amittebant: & honor Imperii, L nostra Felicis expeditionis complementum minuebatur. Habito ergo consilio Episcoporum, Ducum , Marchionum & Comitum , simul etiam & Palatinorum judicum , & aliorum Procerum , hac edictali Deo propitio perpetuo valitura Lege sancimus , ut nulli liceat Feudum totum vel partem 13 aliquam vendere, velpignorare, vel quocunque moifodistrahere seu alienare , vel pro anima judicare, sine permissione illius Domini, ad quem Feudum spectare dignoscitur. Unde Imperator Lotharius 14 tantum in Futurum prrecavens ne fieret, Legem promulgavit. Nos autem ad pleniorem regni utilitatem providentes , iion solum in postorum, sed etiam hujusmodi alienationes illicitas hactenus perpetratas , hac prasenti Sanctione caffairtus, &in irritum deducimus, nullius 1; temporis praescriptione impediente: quia quod 16 ab initio de jure non valuit, tractu temporis convalescere non debet: emptori bome fidei ex empto 17 actione de pretio contra venditorem competente. Callidis insuper machinationibus querundam obviantes, qui pretio accepto, quasi sub colore Investitura, quam sibi licere dicunt, Feudum vendunt, & in alios transferunt: ne tale.figmentum vel aliud ulterius in fraudem hujus nostra Constitutionis excogitetur, modis omnibus prohibemus : poena 18 auctoritate nostra imminente, ut venditor & emptor, qui tam illicitas alienationes reperti fuerint contraxisse , Feudum amittant: & ad Dominum libere revertatur. Scriba vero , qui hoc instrumentum sciens conscripserit, post amissionem officii, cum infamia periculo manum amittat:- Praterea fi quis infendatus major quatnordecim annis sua incuria vel negligentia per annum 19 & diem steterit, quod Feiuli,Investituram ä proprio Domino non petierit: transacto hoe spatio F&udum amittat, & Feudum ad Dominum redeat. §. 1. Firmiter etiam statuimus , tam i 11 Italia, quam in Alemania, ut quicunque indicta publica expeditione vocatus a Domino suo , in eadem expeditione spatio competenti temere venire supersederit, vel alium 20 pro se Domino aeeeptabilem mittere contempserit, ve! dimidium 21 reditus Feudi unius anni Domino non subministraverit, Feudum, quod ab Episcopo, vel alio Domino habuit, amittat: & Dominus Feudi in usus suos illud redigendi modis omnibus habeat facultatem. f PnetereaDucatus,IMarchia, Comitatusde extero non dividatur.: aliud autem Feudum, si consortes voluerint, dividatur: ita 22 ut omnes , qui partem Feudi habent jam divisi, vel dividendi, fidelitatem faciant: ita 23 tamen, ut Vasallus pro lino Feudo plures Dominos habere non compellatur: nec Dominus 24 Feudum fine voluntate Vasalli ad alium transferat. §. 2. Insuper Ii filius 25 Vasalli Dominum offenderit, pater i> .Domino requisitus deducat filium ad satisfaciendum Domino: ve! ä se filium separet : alloqui Feudo privetur. Si autem pater vtilp eum deducere, ut satisfaciat, & filius contemnit: patre mortuo in Fetidum non succedit: nisi prius satisfecerit Domino. Parique'modo Vasallus pro omnibus suis domesticis faciat, f Illud quoque praecipimus, ut, si Vasallus de Feudo suo alium Vasallum habuerit, & Vasallus Vasalli Dominum Domini sui offenderit, nisi pro servitio alterius Domini fui hoc fecerit, quem.fine fraude ante 26 habuerit, Feudo suo privetur: & ad Dominum suum, ä quo ipse tenebat, revertatur : nisi requisitus ab eo paratus fuerit satisfacere majori Domino, quem offenderit. & nisi Vasallus idemque Dominus a Domino suo requisitus 27, eum, qui majorem Dominum offenderit, requi- I. Fac. §• 7. §. 10. hiß. 1. 6. in sin. I. 7. §. 1. 1. ult. in fin.js. de injuriis. (2. Fac. §. 5. Inft. de f ubi. judiciis. I. 3. §. ult.jsi. ad leg. Cornei, desicariis. v.tit. 27 .suor. verssi.qui;. (3. i. 1. in fn.js. de fanis. (4. Adde l. 15. C. de episcopis. I. 5. C. de his qui ad ecclef. confugiunt. (5. tii. 27. §. l.supr. fac. I. I .si', de rcceptutorib. I. ult. ß. de abigeis. 1. Z. §. 3./’. de incendio. I. 1. C. de his quilatron. I. 14., < 7 . de furtis. I. pen. C. ad leg. Jul. de vi pubi. I. 12. C. ad leg. Fab. de plagiariis. I. 1 . C. dg crim.pecitl. (6. 1 . 2. in pr. C. de episcopis. 1 . 6. §. Z./j de ojfic. prtesid. (7. C. si adversus vendition. Authent. unica. - I (8- tit. 17. in fin. 26. §. t. 29. supr. (9. v. tit. 24. §. 2. supr. l.feud. v (10. v, tit. 40./»pr. (11. tit. 3. §. l.supr. (12. tit. 52. §. l.supr. (13. v. tit. 9. §. l.supr: l.feud. 21. §. I. (14. tit. 52. §. l.supr. (15. tit. 40. supr. vide tamen tit. 9. §. 1. 26. §. 4 -supr. (16. 1. 29 .js. de reg.jur. (17.I. II .Js. de adi. empti. (18. tit. 51. §. i.infin.supr. (19. l.feud. 2 2. in pr. (20. Fac. tit. 99. in sin. 100. infr. (21. tit. 40 .supr. (22. tit. 77. infr. (23. tit. 102. infr. (24. tit. 9. in fin. 34./»pr. l.feud. 22. §. 1. (25. tit. 51. §. l.supr. (26. tit. 28. in fin.supr. (27. tit. 22. 24. §. 1. §. 2. vers. illud. 27. §. 2.supr. rat, Feadorum Iib. II. Tit. LV. usque LVIII. 'Z 9 l_ rat, »t satisfaciat, suum Feudum amittat, t Praeterea fi inter t!no's Vasallos de Feudo fit controversia , Domini sit cognitio, & aer eum controversia terminetur. Si vero inter Dominum & Va- sailum lis oriatur, per Pares Curiae ä Domino sub fidelitatis debito conjuratos terminetur. Illud quoque sancimus, ut in omni sacramento fidelitatis Imperator i nomina tini excipiatur, j TIT. IVI. Q.UiE SINT REGALIiE. Imp. Friiericus. DEgalia, armandis*, vis publicae, Rumina navigabilia, &ex quibus fiunt navigabilia, portus, ripatica, vectigalia z , qu* vulgo dicuntur telenia, moneta 4, multarum pcenarumque $ compendia, bona vacantia 6, & quae, ut ab indignis 7, Legibus auferuntur , nisi 8 qu* specialiter quibusdam conceduntur : bona contrahentium incestas 9 nuptias, condemnatorum to & proscriptorum , secundum quod in novis Constitutionibus cavetur, angariarum u , parangariarum, & plaustrorum ir, & navium prse- stationes, & extraordinaria collatio ad felicistimam regalis Numinis expeditionem , potestas constituendorum Magistratuum ad justitiam expediendam : argentari* 13 & palatia in 14 civitatibus consuetis : piscationum 1; reditus & salinarum , & bona committentium crimen Majestatis 16, & dimidium 17 thesauri in loco Cxsaris inventi, non data opera, vel loco religioso: si data opera, totum ad eum pertineat. 1592 QUOT T I T. LV 11 . TESTES SUNT NECESSARII AD PRO- BANSAM FEUDI INGRATITUDINEM. Imf. Ihnricus August, universo populo , 0 *c. CI Vasallus inhonestis factis atque indecentibus machinationibus O Dominum suum offenderit, insidiisque eum clandestinis vel manifestis appetiverit, vel inimicis ejus luas amicitias copulaverit, atque in aliis sic versatus est, ut potius inimicus, quam fidelis esse credatur, vel fi eum cucurbitaverit iS, seu in campestri belio suum Hominum reliquerit: Feudo privabitur. Quod non obtinere sancimus, nisi quinque testibus summae atque integrae opinionis probatum fuerit manifeste. Dat. 8. Idus Augusti, feliciter. T I T. LVIII. DE NOTIS FEUDORUM. "MOtandum est in Feudo, quod de cavena 19 seu camera dicitur, non debere dari, nisi cuiri fit in camera , vel cavena , unde solvi poffit: vel si ita evacuata sit cavena sine culpa promissoris , expectandum est, donec iterum de cavena vel de camera dari postit. f Dominum autem Feudi dare posse intelligitur, omni sere alie no deducto. Non enim requum est, quem videre egentem, quem prius habuit in conjugem , (vel amicum.) 1. (qUod autem Pares tantum debeant in te reffe Investitura Feudi, & non alii: lioc tuiio 20 verum est, eum Dominus Vasallos alios habuerit. Alioqui adhibeat Dominus, quos meliores poterit , liberos tamen argumentatione Legis de ultimis voluntatibus, inLombardia scilicet illa, qute dicit: Si quis donationem facere voluerit de suis rebus alicui, vel Investituram : adhibeat sibi de parentibus suis (& per eandem Legem jurant) duos testes idoneos, vel tres, vel plnres. Pluralis enim locutio, duorum 21 numere contenta est. 1. |Tem sciendum est , non esse impedimentum Investitur*, etsi Investituram faciat de re, quam communem Dominus habeat cum aliquo: quia fi sponte dividere noluerit ilie, cum quo habet rem communem, qui investivit: potest cogere 22 per judicem ille, qui investitus est , ut dividat, f Item heredes ejus necesse 23 habent tenere firmam Investituram , quam pater fecit. Item eadem Lege & eodem jure debet habere rem iste , qui investitus est, quam haberet, qui eum investivit, cum coherede suo, scilicet, utad*. quatio percurrat usque ad quadraginta annos. \ Item Investitura per se, vel persuum 24 nuncium dari & accipi potest. Qu*omnia supradicta colligi possunt per supradictas LL. Longobard. titulo de ultimis voluntatibus. 1 . si quis. & C. communi dividundn. I. 1. & 2. f (Idcirco Pares necessarii sunt in instrumento investitur*, & non alii: ne quid excogitetur salsitatis in perniciem Domini, aliis testibus inductis, corruptis forte pecunia, vel odio, vel gratia: qus non sunt suspicanda in Paribus.) 6l instrumentum diceretur falsum a Domino: daretur defensio Va- 0 sallo, qui instrumentum ad se deferret: ut in Lombard, qualiter quis fe defend. d. I. de chartis : & auferetur Domino, qui veritatem noverit. & iniquum erit, si aliquis ex dono suo conveniatur. Domini est defensio ex ordine 25, cum Vasallus non possideat. + Notandum est, quod de omni controversia, qu* inter Dominum & Vasallum oritur, si Pares veritatem noverint. omnino cogi debere a Domino & Paribus dicere veritatem. Qui si d ; cant fe nescire , cum sciant, & Valallus postulet: Dominus eos coget jurare , & veritatem dicere: ut C. de testibus. 1 fi quando. & in Lombard. ut judex unus, &c. & in titulo qualiter quis fe defend. d. I. si qualiscunque causa. & tit. de testibus, i. ut quicunqtie. St I. nlk. (''Um datur Domino defensio de Investitura, qus dicitur esse facta, jurare debet, fe Investituram non fecisse, tum vero datur successori ejus, jurare debet, fe non credere Investituram factam esse ab antecessore suo. f Si qua investitura facta esse dicetur, semper debet nominare Dominum , ä quo Investitura facta dicitur: cum multum discrepet sacramentum hereditarium a principali sacramento. C. de rebus cred. L jurejurando. 1 . 3. & 1 . generaliter. & ut habes de tutore, qui jurat, quod credit & existiu.at: ut C. de jur. calum. 1. 2. de conscientia 26 enim sua jurare debet, & non de alieno facto (cum iniquum sit aliquem jurare de alieno facto) heres vel successor, nec etiam filius: ut D. rerum amotarum. 1 . Marcellus, sed contrarium reperitur in Lomb. quia licet filius minorem virtutem habeat, quam pater, tamen debetprscise jurare , patrem suum non fuisse debitorem, ut in Lombard, qualiter quis se defendere debet. 1. si contigerit. (1. tit. 7. in pr.supr. (a.r " . Fac. Nov. 8?. (3. C. vecfigalix nova. (4. I. pen. C. de fui- sa moneta. (;. /. 5. C. de modo multarum. I. r. inpr.js. de jure fisci. (6. l.l. C. de bonis vacantib. I. pen. C. de preepos sacri cubiculi. I. 96. §. I.jjf. de legat. I. (7.Fi es C. de his qute ut indignis aufer. (8. 1. ;. §. 2.Fi d. t. I. 7. §. l.ff. de jure patron. /. *. C. de episc. aud. I. pen. C. de legat. (9. I. 6. C. de incestis nupt. Nov. 12. (10. I. ult. C. de bonis proscriptor. Nov. 134. c. ult. (n. I. 9. I. 20. C. de cursu publico. (12. 1. to. t. 11. C. de sacros, eccles. (13. Adde Edidi. Just, 7. 9. (14. 1. 14. C. de offic. redi, provinc. (t;. I. 17. §. t. f. de verb.signis. (16. 1 . J. C. ad leg. Jul. majest. (17. I. 3. §. 10. Fi de jure fisci. Nov. Leon. ;i. (18. 1. ficui. 9. (19 tit. 1. in sin. tit. i. §. l.supr. (so. tit. 2. in pr. §. I. in sin. supr. i.feud. 26. (21. I. I t.ff. de testib. (22. I. 26. §. 4. \ß i de condidi, indeb. l.ult. C. communi divid, (rz. Fac. /. 14. C. ie rei vind. I. 3. C. de reb. alienis. I. 99. 1. 110.1. 149. ff- de reg. jur. (24. tit. 3. §. 1. vers.sed utrum, supr. (r;. I. situi. 4. §. I. (26. tit. 33. in sin. supr. HIC EST FINIS FEUDORUM IN EDITIONE VULGATA. DEEST *393 De alienatione Feudi. 1394 DEEST LIBER TERTIUS. D E F E U D I S LIBRI QUARTI FRAGMENTA. T I T. LXXIII. DE AL!ENATIONE FEUDI. S Ummopere mandare curamus, ut, si quis aliquem de Beneficio investiverit quod ille, qui investitus fuerit, non potest per proprium vendere, nec i pro levissima re locare, nec infeudare: nisi majorem partem apud se retinuerit: & si in desperatione filiorum fuerit, nulla ratione, nec quolibet modo dare potest. Quae omnia, si facta fuerint, nullius momenti erunt: & eo defuncto, omnia priorem Dominum revertuntur; L fi Dominus conquestus fuerit Paribus, Pares auditis ratmnibus intra anni spatium expedire faciant : Vasallo non faciente satisdationem . Domino dent posteffinnem, salvis suis rationibus : nisi definitivam promeruerint sententiam. T I T. LXX 1 V. DE FEUDIS SCUTIFERORUM. QUm plures fratres Vasalli paternum habent Beneficium , do« *• illud indivisum possident, una fidelitas , & unum fervitim. 1 * Domino fieri debet: Si vero partitum fuerit, quot partes, tot* erunt fidelitates. Servitia vero non pr« partibus, ut unum primum , videlicet graviora, sed pro quantitate Beneficii moderanda- (Plures autem Domini, etsi Feudum inter fe dividant, nullo modo (nili unam 7 fidelitatem ex Feudo habere poterunt. Servitium vero omnibus non gravitate , sed moderamine faciendum est. T I T. LXXV 1 II. CULPAM 8 UNIUS EX COHEREDIBUS CLTERI8 NON PRÄJUDICARE. fMJm Feudum hereditarium uni ex coheredibus propria culp« ^ auferetur ä Paribus per judicium , exteris non pnejudicat. Hoc autem ita intelligitur, ut vivo 9 eo, vel silis 10 heredibus Feudum ad exteros venire non intelligatur. TUEuda fcutiferorum , ut ad 2 libitum Dominorum possint adimi, rationis non est ; dum tamen serviant secundum laudationem Cutis. T I T. LXXV. ' DE CONDITIONE FEUDI NON IMPLETA. TJT inter conditionalia 3 , & non conditionalia aliqua fit differentia, dicimus, quod fi quis alicui dederit Beneficium con- ditionale(utpote qus dantur propter habitationem 4) deserta habitatione Beneficium amittetur. & etiam cum certo constituuntur servitio, non dato servitio , non poterit retinere Beneficium. T 1 T. LXXVI. DE FIDELITATE. OUonijir. de fidelitate mentionem fecimus, super ea aliquid fum- matim difpiciamus. Si Beneficium est fine ; fidelitate , & Vafallus aliquid , quod fit contra suum Dominum , fecerit, amittat Beneficium laudatione Parium : hoc idem dicimus in iis, qui fidelitatem jurant. Si cui militi fidelitas requisita fuerit a Domino, Dominus fecundum quosdam librum militi ostendere debet, & miles eam Facere debet, vel Parium laudationi stare intra annum : quod nisi fastum fuerit, miles fecundum quosdam de Beneficio damnari potest, quod contra prsceptum Domini Lotharii 6 Regis Papiae datum videtur. Librum autem, quod Vasallo ostendi 10- leat, non necelsitate fieri , sed voluntate. Est enim quoddam signum requisits fidelitatis memoris causa. Et venit aliquando, ut Vafallus dicat Domino fe facturum fidelitatem , quam Pares laudaverunt, tunc non perdit Beneficium, fi stat per Dominum, quyd faciat Curiam. Qui fidelitatem jurant, fi voluntate utrorumque separatio facta fuerit, fidelitas finitur: si sua voluntate Vafallus, vel judicio Parium Feudum dimisit . fidelitas durat. T I T. LXXVII. SI PLURES SINT DOMINI VEL VASALLI, AN PLU- JB.ES FIDELITATES VEL SERVITIA DEBEANTUR. T I T. LXXIX. UT RATIO VASALLI PRIUSQUAM DOMINI DISCUTIATUR. CI contentio fuerit inter Dominum & Vafallum, & Dominu»; 0 habuerit aliquam rationem contra Vafallum, & Vafallus contra Dominum, Vasalli ratio prius discutiatur: quoniam Pares majorem 11 judisriictionem habent de suo Pari, quam de suo Domino. T I T. LXXX. DE EVICTIONE. rjEneraliter verum est in Feudis Dominos 12 de evictionibus ^ teneri, at si quis sciens 13 Investituram alterius Beneficii acquisierit, eo evicto nullam adversus Dominum Vafallum actionem habere dicimus , quoniam in acquirendo malam habuit fidem. T I T. LXXXI. DE FEUDIS IMPROPRIIS 14, QUL AUFERUNTUR i; DANTIS ARBITRIO. TJNiim quidem non minus utile, sed fatis congruum superioribus adverti, & ex comprobato usu in scriptis bono arbitrio reducere procuravi. Si quis igitur pro vice Dominicaria vel villicari«, ut dicam , pro Decania, vel aliis quibuscunque angariis Feudum , quod improprium est, acceperit, nili specialiter hoc astum fit inter contrahentes, id est, nominarim Feudum cum honore Feudi , &ita, utnon liceat Domino auferre, quod datmn fuerit, etiamsi administratio illa auferatur : quod datum penitus ablata admini- stratione fine omni obstaculo auferre liceat. Si autem, quod superius dictum est, probare conetur , & quodammodo possidere Vafallus quibusdam credatur: non jurejurando decidi oportet, sed testibus, vel instrumento, aliisve legitimis probationibus cauft firmiter approbetur. (1. tit. 9. §• i.supr. (2. tit. 81. infr. I .feni. I. insiti. (3. tit. 89. infr. (4 tit. 105. infr. tit. 3. in sin. tit. 24. §. I. in sin.supr. ( 6 . tit. ;r. supr. (7. tit. 55. §. 1. in sin. supr. tit. 102. infr. Tom. II. (%.tit.<)^.irsir.tit.^zsi.z.insin.supr. (9.1.83.i»/r. (10.1.98.r»/r. (ii. v. tit. 22. insin.supr. (12. tit. 8- 2;. 4(.supr. (13. tit. 87. 96. infr. (14. tit. s&.supr. (1;. tit. T^.sv.pr. 94. infr. t.feiui. 1. in sin. & tit. 2. I I. Tttt TIT. Feudorum Lib. IV. Tit. I X^XIl nsque XCI. 1396 T I T. LXXXII. ERiUS 1 POS'ESSIONEM RESTITUENDAM ESSE, QUAM DE PRINCIPALI CAUSA AGATUR. OI qua contentio de Beneficio inter aliquos (prout saepe fieri solet) " orta fuerit, si unus Dominus, vel loco Domini habeatur, & alter Vasalhis vel loco Vafalli habeatur: fi per Pares fecundum usum Regni judicium ventiletur, primo desuo recto Beneficio investiri debet; & si polTeffio aliqua perturbata fuerit, modo restitui debet. cet Dominus non fit, cum verus Doniinusjn traditione putetur longi temporis praescriptione jus sibi acquirit. Sivero malam ro fidem habuerit, nulla se poterit tueri prxLriptione, nec etiam de evictione agere poterit. T I T. LXXXVIII. DE PROBATIONE INVESTITUR®. [TE ingressu Curix a quibusdam varia ac diversa putantur: nos autem , quod sxpius ac rdtionabibter in multis Curiis & Civitatibus intelleximus, inscriptis bonx recordationis causa inserere procuravimus. Qnicnnque igitur Beneficium per Investituram acquisierit sine posteffinnis traditione, Pares ad Investituram habeat, ut pro ipso veritas discernatur , cum controversia inde fuerit. Sane si poffidet, aliis quibusdam adjuvetur adminiculis. Verumtamen quia Milites inopes Vafalli sunt per testes vel per breve testatum probatio fatis competens este dignoscitur. T I T. LXXKIII. SI UNUS EX FRATRIBUS DEDERIT SUAM PAR- TEM FRAT 3 I , VEL DOMINO, VEL EXTRANEO. CI alter ex fratribus, qui paternum 2 habeat Beneficium , suam O portionem dederit Domino , vel alicui extraneo : Dominus vel extraneus tamdiu teneat sine prxjudicio, quamdiu 3 ille, qui dedit, heredem masculum habuerit: si vero sine herede decelferit, alter frater, si vixerit, vel ejus heres sine ullo obstaculo & temporis prxicri tinne Beneficium , quod hereditarium est, vindicet a quneunque possidente. Hoc idem dicimus, & si fratres fuerint , fe aiter ab altero ex fratribus acquisierit: hoc enim veriflimüm ex usu comprobato didicimus. T l T. LXXXIV. PATREM 4 IN FEUDO FILII NON SUCCEDERE. (AUoddam usui traditum recordationis causa in scriptis ponere '•i procuravi. Si quis igitur habens filium , ipsum per Dominum investire fecerit, nisi 5 nominatim cum Domino pactus fuerit: ut, si filius decesserit ante untrem , quod Feudum ad patrem revertatur • dicitur defuncto ante patrem filio, patrem carere Beneficio , & Domino adquiri Beneficium. T I T. LXXXIX. ~ CONDITIONEM TACITE FEUDUM SEQUI. IJEnefieia conditionalia 11 , qux in majoribus Curiis a veteri tempore esse noscuntur: utpote Patriarcharum, Arcliiepifco- porum , Abbatum, Abbatissarum , Ducum , Marchionum , Comitum, Capitaneorum , sive etiam majorum Valvaforum, si duobus, tribus, vel deinceps aliis danturVasillis , tacitx conditiones eos sequuntur, nisi nominatim in ipsis traditionibus ipsx conditiones excipiantur. Hoc idem etiam de his conditionibus, qux novi, ter 12 constituuntur ad harum similitudinem verissimum fore sapientibus placet. T I T. XC. FRATREM FRATRI IN FEUDO NOVO 13 NON SUCCEDERE. CI duo fratres in heredes masculos & foeminasde Beneficio Inve- 0 sti tutam acceperint, altero decedente filia relicta, neptem cum patruo ad Feudum venire dicimus: cum unusquisque 14 fratrum lux soboli bene consuluit. Si enim frater suus sine ulla progenie decesserit, Feudum non ad superstitem, sed ad Dominum perveniet: nisi pactum de sutcesiione factum foret. T I T. LXXXV. DE INVESTITURA FACTA MARITO , VEL UTRIQUE CON JUGI. OI maritus de Feudo sux uxoris investiatur ea absente , nisi 0 nominatim quasi gerendo si uxoris negotium investiatur : sibi ■acquirit Feudum ea sciente vel jubente. Si vero uterque insimul 7 investiatur , pro parte sibi proficiunt : nisi cum jam dicta distinctione factum fuerit : & dicimus etiam , ut si unus ante alterum fine herede decesserit, quod alterius pars Domino ad- qmiratur. T I T. XCI. ‘ DE INVESTITURA VETERIS ET NOVI BENEFICII. ■DEneficium intelligitur de veteri 15 & novo : & cum de veteri fit Investitura, satisfit, si de recto Beneficio fiat Investitura. Hxc autem Investitura ab unaquaque 16 persona fieri potest, sive seculari, sive ecclesiastica, si antiquitus 17 eorum consuetudo fuerit. hxc secundum quosdam, & ä fcemina . & a minore XXV. anu. fit. De novo si fiat Investitura , nominatim & de certa re oportet fieri. Hxc Investitura ä muliere secundum quosdam non valet: quibusdam valere placet; qux sententia mitior est. A minore autem xviil. annorum non valet: hoc etiam de minoribus ann. xxv. asseritur, ut quibusdam placet. A Prxlatis Ecclesiarum vero tradi, & legitime dici potest jure, ut valeat Investitura, dum tamen dissr ator videri non postit: quod st aliter inteiligeretur, nullum Beneficium ab ecclesiasticis personis datum retineri posset. Dicitur etiam, quod si conjuncta: ig personx gratia, vel etiam alicui alteri tale dedit Feudum, quod duos consimiles Va- sallos acquirere posset, inutile est Beneficium. T I T. LXXXVI. VE FRUCTIBUS $ FEUDI. TJNiim quidem fatis usitatum dicimus, quod li aliquis decesserit O nullo in Feudo relicto herede, jus Fernli a 1 Dominum pertimere dicimus: Fruges autem extantes non ad Dominum, sed ad filias ipsius Vafalli , vel etiam ad uxorem ejus pertinere: & hac ratione creditor eas' retinere potest, licet pignus habere non postit: & hoc cum distinctione Imperialium Constitutionum. T I T. LXXXV II. AN PROSCRIPTIONE 9 FEUDUM ADQU'RATUR. TN Beneficiis, ut in exteris contractibus, proscriptiones currere, fatis humanum , & rationi congruum videtur. Si quis ergo Feudum alienum bona fide ab aliquo justa traditione acceperit, Ii- (1. tit. :o 39. §. t.supr. (2. v. tit. 50. supr. i. seid. 4. §. 2. (3. tit. 78. supr. { 4 - tit. 50. supr. d. tit. ^o.supr. - (b. Fac tit. 3. §. 1. ver/ sed utrum, tit, ;8- §. L. supr. < 7 - in - : ° 4 - infr. t.feud. !<.. (8. Adde tit, ag. §. 3. 45, s u p rj '9. tit. 9. §. i. in sin. 26. §. t^.supr. 1. fetui. ult. (10. tit. H». supr. 96. infr. (ii. tit. 2. §. 2. tit. 7$.snpr. (12. v. tit. IOS. infr. (13. l.feud. infin. 14. §. a. tit. 20. (14. tit. li.supr. (15. tit. 3. in pr.supr. (iH. 1. send . 1. in pr. (17. d. tit. I. hi fin, p, 6. in fin, pr, (ig. Jscv. izo, c, 5. §. 1. T I T T I T, *397 _ Justo errore excusari Vasall um , qui fidelitatem non fecit. -393 TIT. XCII. JUSTO i ERRORE EXCUSARI VASALLUM, QUI FIDELITATEM NON FECIT. QUicunque paratus est facere liene fidelicatem Domino suo, prout pater fecerat fidelitatem patri ve! Anteceflori Domini, dum tamen haec bona fide dicat: & non dolose, sed justo errore, omnino condemnari non potest. Cum enim controversia est inter ipsos, per antiquitatem Feudi, vel per breve testatum, vel per testes, Domino incumbit probatio, alioquin per Vasallum veritas inquiratur. T I T. XCIII. FACTUM FRATRIS - FRATRI IN FEUDO PATERNO NON NOCERE. QUoddam fatis bene dispositum ad utilitatem , & ad perniciosam calliditatem destruendam, in (criptis inserere curavimus. Qui- dam 3 Miles bina Beneficia ä duobus Dominis, prout solitum est , acquisivit: qui decedens duos reliquit filios, qui paterna Beneficia inter se dividentes, alter eorum suo Domino pro Beneficio, quod ad eum venit, fidelitatem nullo 4 anteposito, sicut pater Fecerat, fecit. Alter vero frater alteri Domino similiter pro suo Beneficio, quia alium nullum Dominum habere videbatur, nulio anteposito fidelitatem fecit: defuncto posteriore fratre une filiis, utrumque Feudum in unam, ut prius, venit personam; & sic Dominus talem fidelitatem qusrit, qualem frater ejus fecerat: quas altercationes amputantes dicimus: illud, quod frater fecit, nihil superstiti obesie: licet in fecundam & tertiam generationem, L usque ad infinitum pervenerit. T I T. XCIV. DE FEUDO GUAKDLE ? ET GASTALDLE. f*)Uod nomine Gastaldiae vel Guardiae in Feudum datur, ablata v '—Gastaldia vel Guardia jure auferri 6 potest. DE T I T. XCV. SUCCESSIONE FEUDI. Q Uidam Dominus habens Beneficium, reliquit duos filios : & - unusquisque ipsorum habuit duos vel tres filios : unus illorum fratrum decetfit, una tantum filia relicta: portionem illius non 7 ad omnes superstites, sed ad patruos illius & suis posterioribus pertinere dicimus. T I T. XCVI. DE INVESTITURA ALIENI BENEFICII. 21 quis acceperit Investituram alterius Beneficii, inutilis est luec Investitura: & qui sciens hoc agit, de evictione 8 agere non lotest. T I T. XCVII. NON AMITTERE FEUDUM EUM, QUI SINE DOLO CESSAVIT PER ANNUM IN PETENDA INVESTITURA. ter 9 Dominum L Vasallum nnlla fraus debet esse, & inde potest accipi, si Vasallus non dolose steterit per annum 10 quaerere Investituram sui Beneficii, non damnabitur. Dolus enim abest, fi justa causa impediente steterit, vel etiam cum amore servitium Fecerit Domino conscio. Dicimus autem, ut, fi contra n ea, quae in fidelitate nominantur, fecerit, Beneficio carebit. JN (i. tit. i6. §. v vcrs vasuUus. supr. (2. tit. 78. supr- (Z- tit. 52. §. 2.supr. (4. v. tit. 99. infr. (5. 1. fcitd. 2. (6. tit. 81 .supr. (7. tit. 50. in sin. supr. (8. tit. 8c. in sin. supr. (9. tit. ? 2. §. %.supr. (10. l.ftui. 22. inpr. (11. l.ftui. 24. §. 2. vers.sed non est. i.feui. 21. T I T. XCVIII. EX DELICTO VASALLI FEUDUM AD DOMINUM REDIRE. 'yAfallus habens Feudum deliquit contra Dominum, cui judicatum est: Agnati cum Domino litigant, quidam Domino dicunt pertinere: quidam Agnato. Dicimus autem ad Dominum non pertinere, donec 12 aliquis masculus ex delinquenti Vafallo silierest; alii vero contradicunt. T I T. XCIX. DE FEUDO LIGIO. gjl quis investitus de Fetido ligio, pro quo contra 13 omnes fideli- tatem Domino debet, Lucio & Titio ex se descendentibus filiis, sibi heredibus institutis, vita decellerit, divisione facta, si ad solum Titium Feudum pervenerit, rationabiliter placuit, eum solum fidelitatis sacramento esse obnoxium, ad quem solita Feudi jura transierint: quod si ab alio Domino Lucius postea Feudum per Investituram acquifiverit, pro quo similiter ei contra omnes homines fidelitatem fecerit: decedente Titio fine liberis , ad quem devolvatur Feudum , quod ex divisione habuerat, an ad alium fra- 'rem , an ad Dominum , quaeri potest. &cum placeat, quem ligium hominem duorum esse non posse, videri potest Feudum ad Dominum pertinere, sed rectius visum est, Feudum, quod per Investituram acquifiverit, impedimento ei non esse, licerequeei per 14 substitutum aeceptabilem Domino priori servire. . TIT. C. IMPERATOREM FEUDUM AMITTERE VEL ALIUM PRO SE FIDELEM DARE. pX facto incidisse scio, Fridericum Principem nostruna, cum aH ^ initio Dux esset, & pro Ducatu fidelitatem faceret, divino nutu postea Imperatorem creatum, petita ab eo fidelitate pro Ducatu petenti Domino respondisse, non teneri se fidelitatem facere, cum omne hominum genus sibi fidelitatem debeat, & ipse soli Deo & Romano Pontifici. Sed cum insistente Feudi Domino de hoc contenderetur, Pr 'ceribus.prudenter visum est, Feudum amissum esse, vel alium 15 Ducem in Ducatu constituendum, qui Feudo servire debeat, & Domino fidelitatem faciat. T I T. CI. ECCLESIAM FIDELITATEM NON FACERE, negotio, super quo nos consulere voluisti, tibi secundum jus Curia & usum Feudi breviter respondemus, quatenus pro Feudo, quod ab aliquo per Ecclesiam detinetur, nulla fit facienda fidelitas. T I T. CII. NON COGI VASALLUM PRO UNO FEUDO DUAS FIDELITATES FACERE. TNsuper etiam te instructum elfe volumus , quod si Dominus, ä A quo Feudum tenebatur, diem suum pluribus heredibus relictis, obierit: Vasalli, qui communiter illud tenent, non coguntur fidelitatem pro eo Feudo facere, nisi Domini illud Feudum primo partirentur: quoniam secundum Jus Feudi non debet quis duas 16 fidelitates pro eodem Feudo facere. T I T. CIII. FILIOS TANTUM SECUNDI MATRIMONII MATRI IN FEUDUM SUCCEDERE. IV/lUlier, quae Feudum fecundi viri contemplatione acquisierat, si ^ 1 ex utroque matrimonio superstitibus liberis decesserit, solos ex 17 secundo viro susceptos filios ad Feudi succeffionem admitti, usu Curiarum obtentum est. (12. tit. 78. supr. (13. tit. 52. §. r. tit. 93. supr. (14. Fac. tit. §. 1 .supr. tit „ IOO. in sin. infr. (15. tit. 55. §. I. tit. 99. in sin.supr. (16. tit. 5;. §. i. tit. 77.supr. (17. Iinmo vide tit. 26. §. 4. vtrs. mulier.supr. Tttt 2 T I T. 1399 I4oo Feudorutn Lib- IV. Tit. C1V. ulcp.ie CIX V. Tit. I ‘ T I T. CIV. CARUS , QUIBUS FCEMINA IN FEUDO SUCCEDIT. CIcui Militi ad certum i servitium Feurium fuerit datum, isque o relicta ex se descendente fcemiria , decesserit, qtue id servitium juxta Feudi conditionem non minus decenter 2 prsstare poffit, quam masculus, etfi in Investitura minime cautum iit, ut L sce- min» ad id adspirare valeant, eam tamen admitti rectum putamus , quinimo hoc casu , fimul cum masculo in Feudo eam succedere quidam putant , q,uod multo magis dignum observantia existimamus, cum Fetidum sic datum est, ut nullum pro eo servitium fiat, ut pleraque hodie Fetida dantur. §. 1. Item, si quis eo tenore de Feudo aliquo sit investitus, ut in eo succedant sceminie sicut 3 masculi, sive Fetidum id ad certum fuerit datum servitium , sive pro eo indeterminate fuerit promissum servitium , investito moriente , in Feuduvn succedunt pariter & mares & famuli* ; qaanquam enim superstite 4 masculo ex eo , qui primus Feu- dum adquisivit, fcemintc excludantur, & si in maribus & fceminis fuerat acquisitum (ut in Feudis regulariter tradi solet) sermonem tamen Investitur* , nec non vim verborum & sensum contrahentium intuentes, discretionem sexus in ejusmodi Fetidi succeffione non fecimus. §. 2. Jugales ä quodam Milite simul ; de eodem Feudo investiti fuerant, ut in se descendentesque suos id haberent. Hi ex se filio & filia superstitibus defuncti sunt, inter quos Feudi quaestio agitatur; masculus enim universum Fetidum sibi vindicat: foemina vero ad parentum Fetidum pariter cum fratre vocari se defendit. Quidam pro masculo; quidam pro fcemina proiiunciant, Eorum, qui pro filia judicant, sententiam sequendam esse censeo , cum filia ex antedictornm jugalium contubernio superest, ex pr*- defuncta uxore alio suscepto masculo, qui consanguineus ad eam - Frater sit. In cateris priorum sententia sane sequenda estk, quod si sola exeo matrimonio relicta filia, nullo ex eo vel alio con- nubio superstite masculo , ab hac luce subtracti fuerint, Feudttm Jcindi , fert Prudentum nostrte Civitatis opinio , ut dimidiam qui dem partem fcemina sibi acquirat, reliquam vero Dominus aut ejus heres accipiat. " T I T CV. DE FEUDIS HABITATIONUM. "CEuda habitationum 6 , nisi aliud specialiter cautum sit, morte "*■ accipientium finiuntur. (1. tit. ; I. §. 7 .supr. (2. Fac. tit. 2. §. 2 .'supr. (3. 1 .femi. I. §. 3. tit. 6. §. 1. tit. 8. §. 2. 2. feni. 26. §. vcrs. feu.lum eu lege. (4. d. t. 8- §. 2. (;. tit. 85- supr. (6. tit. 75. supr. T I T. CVI. SERVOS POST DELATAM SUCCESSIONEM MANU- Missos in rEuntiM non succedere. QUxfitum scio , dudiimque apud Prudentes Fuisse causam hanc : si servi 7 , quibus macula servitutis obstaculo fuerat, libertate donati fuerint, an ad Feudi sttcctsstonem valeant adspirare ? Denique post magnas varietater obtinuit sententia distinguentium, quo tempore libertatis donum assecuti fuerint: ut, (i quidem eo tempore, quo coheres alter , utpote his constitutis inhabilibus, aut Dominus quasi adle devolutum vindicasset, ab ejus successione sint penitus alieni, ne quod legitime factum est , supervenienti facto postea retractetur: qui si re integra manumissi fuerint, in Feudttm recte succedere queunt. T I T. CVII. ~ UT VASALLI SUMPTIBUS DOMINI SERVITIA PSASIENT. ^Ntiquatum esse ipsis rerum experimentis , non ipsi cognovimus, Fideles, nisi aliud contractibus pactiones infert* desiderent, Dominorum sumptibus eisdem servitia ministrare. Justum namque est, ut ilK consequantur stipendium, quo tempore suum commodare reperiuntur obsequium, prasertim cum nec quisquam propriis cogatur impendiis militare, maxime cum extra Civitatis fu* tentoria servitiis exhibendis eos convenit fatigare. - t i t. ' cvm. VASALLUM FEUDtJM POSSE IN ALIUM ARCTIORI LEGE TRANSFERRE. NJUlla juris Constitutione aut consuetudinis , ususque longsvi ^ observantia prohiberi sciscitatus, invenio, Vasall tun arctiori 8, quam ipse habeat, Lege, Feudutn in alium ubilibet posse transferre. T I T. CIX. CLERICATU FEUDUM AMITTI. jCT jure & moribus receptum est, Vasall um clericali 9 se Militi* J dedicantem, Fetidum amittere. Scriptum est enim in divinis eloquiis : Miles Christi serviat Christo : Milites Seculi serviant Sfculo. (7. Fac. tit. 3. §. i. vers. -personum, jupr. (8. tit. 34. §. 2. tit. 48. 89. infin.supr. (9. tit. 21. tit. 26. §. 4. vers. qui clericus.supr. LIBER QUINTUS DE FEUDIS ä JACOBO CUJACIO ex variis Imperatorum Feudalibus Constitutionibus confectus. TIT. I. CONSTISTUTIO CONRADI 1 DE BENEFICIIS. I N nomine fanct* & individuae Trinitatis : Conradus Dei gratia Romanorum Imperator Augustus , omnibus fanct* Dei Ec- eleii* fidelibus & nostris tam prssemibus, quam futuris notum esse volumus, quod ad reconciliandos animos Seniorum & Militum, ut ad invicem fernster inveniantur concordes, & ut fideliter nubis & suis Senioribus serviant & d vote, praecipimus & firmiter statuimus, ut nullus Miles Episcoporum, Abbatum, Abbatissarum , Marchionum , vel Comitum, vel hominum , qui (i. 1. seui. i. §, 2, adde z.ftud. 34. 40. (2. 'C.fcud. 21. Beneficium de nostris publicis bonis, aut de Ecclesiarum praediis nunc tenent aut tenuerint, ant hactenus injuste perdiderint, tam de nostris majoribus Valvasoribus, quam eorum Militibus fine 1 certa & convicta culpa suum Beneficium perdat, nisi secundum consuetudinem Antecessorum nostrorum & jtuPcium Parium suorum. Si contentio emerserit inter Seniorem Militem, quamvis Pares judicaverint, illum suo Beneficio carere debere; & ille dixerit, hoc injuste , vel per odium factum esse , ipse suum Beneficium teneat, donec Senior & ille , quem culpat, cum Paribus ad nostram pr*sentiam veniant, & ibi causa juste determinetur. Senior vero & Miles, qui culpatur, qui ad nos venire debuerint, 22 . §. 3 . 1401 Constitutio Henrici de causis amittendi Feudi, 1402 fex 1 hebdomadas, antequam iter incipiat, ei, cum quo litigaverit, innotescat. Hoc autem de majoribus Valvasoribus observetur. •ir” 1 " 0 it S vero ' n R e S no nostro, aut ante Seniores, aut ante nullum nostrum eorum causa finiatur. Prxcipimus etiam , ut, fi aliquis Miles sive de majoribus, sive de minoribus, dehocseculo migraverit, filios ejus Beneficium tenere; si vero filios non stabile- ? aviaticum 2 ex masculo filio reliquerit, pari modo Beneficium habeat, servato usu majorum Val vasorum in dandis 3 equis & armis suis Senioribus. Si vero forte aviaticum ex filio non reliquent, sed fratrem legitimum ex parte patris, & si Seniorem ostensum habuerit, sibi vult satisfacere 4, & Miles ejus elfe , Beneficium, quod patris fui fuit, habeat. Insuper & omnibus modis prohibemus , ut nullus Senior de Beneficio suorum Militum cambium 5 alit precarium aut libellum sine 6 eorum adsensu facere praesumat. Illis vero , qux tenet proprietario jure, aut per praecepto suo porrectum libellum , sive per precariam , nemo eum devestire audeat injuste. Fodrtim autem de Castellis, quod nostri Antecessores habuerunt, habere volumus : illud vero , quod non habuerunt, nullo modo exigimus. Si quis hanc jussionem nostram infregerit, auri optimi libras C. componat, medietatem Camers nostra , & medietatem, cui damnum illatum fuerit. T I T. II. CONSTITUTIO HENRICI DE CAUSIS AMITTENDI FEUDI. JMperator Augustus Henrieus secundus. De Militum Beneficiis, quoniam dubias variasque causas in Regno nostro esse cognovimus, ideo ad Reipublicx statum quxdam statuimus. Si quis ergo Dominum suum interfecerit, vel vulneraverit, ipsum Dominum suam ve Dominam obsederit, vel eum cucurbitaverit 7, vel contra ea , qux in fidelitate nominantur , fecerit, vel his supradictis consilium dederit, Parium laudatione Beneficium amittat. Sivero de iupradictis fe defendere voluerit, testibus a parte Domini deficientibus, cum tribus Paribus fe expurget: fi autem Pares habere non potuerit, cum duodecim propinquioribus parentibus fe defendat (usu vero Curiali solus defendat.) Si quis autem suorum Parium idoneus tamen exinde fe veritatem scire dixerit, & per pugnam eum fatigare voluerit, ut per 8 pugnam se defendat, edicimus. Si quis autem fuit, qui Domino non servierit, Parium laudatione Beneficium amittat (Curiali tamen usu id redimere potest pro medietate , quantum valuerit.) Sed fi hoc defendere noluerit, duos vel unum saltem Parem ostendat, & cum his se servisse juret: & si Pares Paremve habere nequiverit, cum tribus vel duobus propinquioribus parentibus fe intra annum serviisse juret: (usu tamen Curiali solus jurare conceditur. Qualiter autem juret, an solus , aut cum aliis, nihil interest, dum tamen servitia nominet.) Si autem concorditer cum Domino suo se habuerit, Dominum sirpe videndo, tunc dicimus, ut probet per testes servitum feciste, & per sc non stetisse. Si autem aliqua inter Dominum Vasallum discordia Fuerit, vel si domicilia in longinquum habuerint, Vasallus Domino se repraesentando servitium promittat, & fi necessc fuerit, hoc probet jurejurando , saltem ad finem controversiae Vasallo ä Paribus dato. Si quidem intra annum servierit, quod levissimum fuerit, & Dominus aliud servitium imposuerit, quod Vasallus neglexerit, unde damnum Domino illatum fuerit usque ad Fruges, Feudatarius Parium existimatione damnum resarciat. De aliis vero culpis, unde Beneficium non amittitur, Parium laudatione defendat fe , ut supra , vel emendat. T I T. III. ALIA CONSTITUTIO HENRICI DE VASALLO, QUI UNUM EX DOMINIS REFUTAVIT. TMperator Henrieus: si contigerit Feudum incuria , ant neglectu fidelis consortibus applicari, nullum ex eo levamen detrusus excipiat,'ne senioris fui contemptus illusus fiat, ob quem Feudum jure dirriserat. Sane qui aliter fecerint, quam quod mens salu- (1. d. §. 2. (2. 1 .feud. 1. §. i. (3. 2. feud. 12. (4. 2. feud. 55. §. -. .'5. l./e«d. 22. §. i. (6. 2.feud. 9. insin. 34. §. 1. (7 ' feml. in pr. 2. feud. 38- $7- (8. 2./cari. 27. inpr. & §. 3. th. 39 §. 2. (9. 2. feud. 57. berrimx nostra Constitutionis exposcit, Beneficia se carituros esse cognoscant, ita ut eis amplius sperare non liceat, seniori danda licentia tam ab ipsis eorumque posteris, quam exteris detentatoribus prxdictum Beneficium vindicandi. T I T. IV. ALIA CONSTITUTIO HENRICI EJUSDEM, UT INGRATITUDO VASALLI PROBETUR. TESTIBUS QUINQUE. Imp. Henrieus August, universo populo. £JI 9 Vasallus inhonestis factis atque indecentibus machinationibus Dominum suum offenderit, &c. T I T. V. CONSTITUTIO LOTHARII DE FEUDIS NON ALIENANDIS. Lotbarius divina favente Clementia tertius Imperator Romanorum , pius , felix , inclytus , ac Triumphator , femper Augustus , universo populo. TMperialis 10 benevolentix proprium esse judicamus , commoda subjectorum investigare, &c. T I T. VI. ALIA EJUSDEM LOTHARII CONSTITUTIO DE INVESTITURA NON PETITA INTRA ANNUM. Imp. Lothar. Eugeuio Pupa , U universo populo, P)Uoniam 11 inter Dominum & Vasallum nulla fraus, nec ullum '-malum ingenium debet intervenire, &c. T I T. VII. CONSTITUTIO FRIDERICI DE FEUniS NON alienandis: et aliis capitulis. Fridericus Du gratia Romanorum Imperator , femper Augustus, universo populo. JMperialem 12 decet solertiam ita Reipublicx curam gerere, & subjectorum commoda investigare, &c. 1x1. ALIA DE JURE FISCI, - Imp. F> idericus. J?Egalia 13 sunt Armannix, vix publicx, flumina navigabilia, & ex quibus fiunt navigabilia , &c. T I T. ;X. ALIA CONSTITUTIO EJUSDEM FRIDERICI DE PACE TENENDA. pR idericus 14 Dei gratia Romanus Imperator, femper Augustus, Episcopis, Ducibus , Comitibus, Marchionibus, L Rectoribus , &c. T I T. X. ALIA CONSTITUTIO FRIDERICI IMPERATORIS DE INCENDIARIIS ET PACIS VIOLATORIBUS. pRidericus Dei gratia Romanorum Imperator, & setnper Aug stus. Decet fidelitatis nostra tempora, generali populum Pr| vinciarum tranquillitati circumspectionis nostra studio provideris ut dum in subjectis dominationis virtute pollemus, reprobos quoslibet ac scelerosos a subditorum injuriis arceamus xquitatis (10. 2. feud. 52. m pr. (11. 2. feud. 52. §. 3 (12. 2. feud. -55. (13. 2. feud. 56. (14. 2. feud. 27. 1401 Feudorum Lib. V. Tit. X. usque XIII. 1404 nostvx correctione. Considerantes ijuippe , qux damna , quantx-| que desolationes hotninnm & Provinciarum , per (editiones & incendia provenerint, & quantos praeterea futurorum timores reportent, ea, quae de conscientia & consilio Principum, & aliorum fidelium nostrorum , tam liberotum , quam Ministerialium, ad reprimendas incendiariorum insolentias , Imperialis nostra sanxit Auctoritas, universalis Imperii fidelibus nota fieri volumus, & sicut in castro nostro Nurimberg , hxc ordinata & confirmata sunt, firmiter indicimus observanda. Primum igitur de incendiariis demandamus generaliter, ut, si über homo , ingenuus, ministerialis, vel cujulcunque conditionis fuerit, incendium commiserit pro uverra propria, pro amico, pro parente, vel causis eujufquam alterius occasione, de sententia & judicio Imperiali, proscriptioni statim subjectus habeatur. Hic excipiuntur, si qui forte manifesta uverra castra manifeste capiunt: & Ii qua ibi suburbia, aut stabula aliave tuguria praejacent, igne succendunt. Excipiuntur & judices , quos sii malefactores poenam justitia exigente exercere contingit. Quod si aliquis in Ducatu alicujus incendium fecerit, ipse proscriptum pronunciet, ac deinde justitixlux auctoritate eum proscribat. Id'ipsum faciant Marchiones, Palatini Comites, Land- gravii , & Comites alii, nec alicui eorum liceat talem absolvere, nisi Domino Imperatori. Quicunque etiam incendiarium in domo sua scienter receperit, & consilium auxiliumve ei impenderit, damnum & injuriam passo pro facultate sua restituat. Judici vera X. libras monet» de illa Dioecesi, in qua commiflum est, persolvat, ac Domino Imperatori pro voluntate & gratia sua disponat, sii quis autem super hae culpa innocentiam suam probare vel ostendere voluerit , cum duobus viris veracibus culpa in praesentia judicis se expurget. ... Si quis autem cuiquam imposuerit, quod incendiarium receperit, & de hoc ipsum jure voluerit convenire , hoc nequaquam ei iieri liceat, nisi prxstito primo calumnix sacramento. Dominus etiam Imperator proscriptorum neminem ä sententia proscriptionis absolvat , nisi de illicitis primo damnis cum injuriato componat, & nili consciente judice hoc faciat. Proscriptum vero, quem pro incendio sententiam proscriptionis Incurriste omnibus notum fuerit, Dioecesianus Episcopus , si ad satisfactibneiii inobediens extiterit, ä communione Ecclesix Dei & fidelium Christi abjiciat, & extraneum eu.n reddat, nec eum absolvat, quoadusque Ixso damnum restituat: & d converso , quem Episcopus legitimis induciis citatum justitia dictante excommunica- verit, & hoc judici insinuaverit. judex eum banno proscriptionis condemnet, & nec prius eum absolvat, quam coram Episcopo de his, pro quibus condemnatus est, satisfaciat. Quod si ä proscriptione illa praedicto modo fuerit absolutus, & Episcopo suo voluerit obedire , incendium primo abjuret, deinde sit in arbitrio Episcopi , qualem ei poenam injungat, ad visitandum sepulchrum Domini, aut limina Jacob! Apostoli. Si autem proscriptus eo, ut dictum est , modo absolvi desideraverit, Domino Imperatori fines imperii per annum & diem abjuret. Si quis autem ä proscriptione & excommunicatione similiter non fuerit absolutus intra annum & diem, universo jure, honore, & legalitate privatus habeatur , ita ut ferendo testimonio, vel ad judicandum , de extero nequaquam sit admittendus. Omni quoque Feudali jure carebit perpetuo. Item, si in reisa alicujus Domini, cum ipso Domino , cujus est reisa, aliquis fuerit, qui incendium , (ut sxpius contingit) faciat, Dominus ipse , cujus est ipsa reisa, jurabit super reliquias, quod non fecerit conscientia , vel mandato , vel voluntate sua. Reum autem abjiciet ä se, & nunquam recipiet. Quod !i illum post satis- "Vctionem receperit, tenetur universum damnum , quod ille com- lisit, restituere. Item, si contingat Dominum aliquem in villa liqua hospitari violenter, & fortuito evenerit, domum aliquam Incendi, & ille, cui fit damnum, Dominum impetierit, quod fmandato suo, vel voluntate, vel conscientia sua factum sit, damnum damnificato restituat. Item-, si incendiarius captus fuerit, & coram judice negare voluerit incendium se commisisse , si forte notorium non fuerit per Provinciam , judex si posset eum cum septem idoneis testibus convincere, capite plectatur. Sed si notorium fuerit, nullius requirendum est testimonium, sed statim decollandus. Item , li Castellani cuiusquam Domini descendentes ä castro Domini (ili, incendium fecerint Domino absente ä Provincia , castrum Domini propter hoc non erit comburendum, sed bona incendiariorum, quacunque extra castrum fuerint reperta, comburantur. Post reversionem vero Domini , si Dominus incendiarium retinere voluerit, & ä se non repulerit, castrum ejus similiter erit comburendum. Item , si proscriptus propter incendium in aliquam domum confugerit ,' de qua non postit haberi, nisi domus incendatur, propter hoc incendium non erit quis incendiarius, sed damnum pro incendio restituere debet. Item, fi incendiarius super castrum aliquod agitatus confugerit, & Dominus, cujus est castrum , fortassis Dominus, vel Vasarius, vel consanguineus fuerit, Dominus iste non debet eum persequentibus reprxsentare, sed juvabit eum ä castro in fylvam vel alias, uni securus sibi videatur. Quod st nec Dominus vel Vasallus , nec cognatus fuerit, persequentibus eum statim reprxsentet, vel cum eo in eadem culpa sit. Statuimus etiam , & eodem firmiter Edicto sancimus, ut quicun- que alii damnum facere, aut ixdere ipsum intendat, tribus ad minus ante diebus per certum nuncium suum diffiduciet eum. Quod st lxlus diffiduciatum se fuisse negare voluerit, nuncius idem , si vivus est, juret, quod contradixerit ei ex parte Domini fui, loca& tempore designato. Si mortuus est nuncius, juret Dominus junctis sibi duobus viris veracibus, quod contradixerit ei, ne dolo mediante de fide violata quis valeat inculpari. His sancientes adjicimus, ut, quicunque treugas alicui dederit, nisi ibi determinatum & exceptum fuerit, quo tenore servet vel non servet eas, contradicere eis ante terminum statutum nequaquam possit. Quod si fecerit, ut violator fidei judicetur. Item , qui nuncium aliquem , pro eo , quod contradicturus mittitur , Ixscrit, fidem suam violavit, & de extero omni honore suo carebit, & in posterum nullus ei contradicet. De filiis quoque Sacerdotum , Diaconorum, Rusticorum statuimus, ne cingulum militare aliquatenus assumant: & qui jam assumpserunt, per judicem Provincixä militia pellantur. Quod si Dominus alicujus eorum eum in militia contra judicis interdictum retinere contenderit, Dominus ipse judici in X. libras condemnetur, servus autem omni jure mjli- tix privetur. Statuimus etiam , ut, si quis vineas 1 aut pomaria exciderit, proscriptioni & excommunicationi incendiariorum subjiciatur. Üt autem hxc tam utilis ordinatio omni tempore rata permaneat, &eo, quo dicta est tenore, inconvulsa consistat, tam Legibus Prxdecessmmi nostrorum Imperatorum atque Regum juffi- mus interseri, & perpetuo jure servari. Cui si quis ause temeritatis contraire prxsumpserit, Dei omnipotentis & nostrx perpetuo indignationis sit reus. Fiat, fiat. ActumNurembergin prxsen- tia Principum , consilio, & consensu eorum. Anno Incarnationis 1187- 3. Calend. Januarii. T I T. XI. ALIA CONSTITUTIO EJUSDEM DE PACE COMPONENDA ET RETINENDA INTER SUBJECTOS: ET ALIIS CAPITULIS. Fridcricus Dei gratia Romanorum Imperator , semper Augustut, universissubjetlissuo Imperio, Salutem. LJAc 1 edictali Lege in perpetuum valitura jubemus , ut omnes 1 nostro subjecti Imperio , &c. TIT. XII. ALIA CONSTITUTIO EJUSDEM FRIDERICI DE PACF. CONSTANTIS. IN 3 nomine sanctx & individux Trinitatis, Fridericus divina favente Clementia Romanorum Imperator semper Augustus, &c. T I T. XIII. ALIA CONSTITUTIO FRIDERICI DE JURE TT&STtfA }4 CAncimus a modo in omni Provincia & in omni Civitate, si quis ex parentela habeat communem agrum , domum, vel vineam, vel rem immobilem divisam, vel indivisam , aut ex communi emptione , vel aliquo hujusmodi titulo, vel alio modo aliquo conjuncti m : & voluerit alienare supradictas res per venditionem, vel (1. L z.ff. arbor, frirtim casar. (z. z.feud. (3. infr. de pace Conflantire. (4. Fac. z.feud. z 6 . §. 5. ver/. Titius. emphy- 1405 Alia ejusdem de jure a rforiptiartas. 1406 emphytevsim , vel locationem, non ante liceat ei alienare, quam denunciaverit illis, quos vocavimus per ordinem in jus tcoti,«.»'- p‘"?' „ primis vocentur parentes , qui sunt conjnnsti, polt kos locii, polt hos illi, qui sunt conjuncti , etiamsi extranei lint, post hcs vocentur omnes, qui sunt sub uno servitio, & qui sunt conjuncti ex aliqua parte. Sin autem plures sint in jure zrfsTi.uiiriuc, omnibus denuncietur, Ut intra triginta dies solvendo justum pretium line mora , aut quantum quivis emptor sine fraude dederit, unusquilque portionem suam accipiat. Verum si intra statutum terminum justum pretium non solverit; de ctetero non habebit jus vrjoTiurno>f , nisi si quis eorum erat in captivitate, vel deportatus, vel in exilium missus, vel absens Reipublic® causa, aut ex propria sua caula, vel minor viginti quinque annis *. & licet isti fuerint absentes ex justa causa , tamen tutores eorum, vel Curatoresvel Procuratores , vel Defensores intra quatuor menses debent venire & solvere justum pretium cum legitimis usuris & expensis necessariis , ce acci ire jus orpoTtunTiait , & extraneos emptores omnimodo expellere, &, si neglexerint hoc fapere , sarcient de propriis suis , quicquid incommodi illi habuerint. Licet autem supra diximus, omnes vocari ad jus iTfori.Uiiirfai;, tamen-si probatum fuerit, quod atroces injurias vel manus impias venditori vel ejus familiae intulerint, vel ipsius substantia: gravem jacturam moliti sunt, vel contra ejus vitam nisi sunt, omnes isti nullo modo sine voluntate venditoris ad jus n^ri.uxs-ea.-e veniunt. Ex causa tamen dotis vel donationis propter nuptias vel simplicis donationis , vel donationis causa mortis, vel ex testamento , permutatione, transactione, & parentes & extranei omnes possunt alienare, nisi quis vendendo vel locando ei, qui non habuit jus , simulate donaverit , vel legatum dederit. Ideoque illi, qui habent jus rtsif, possunt exigere juiamentum a venditore & emptore, & post juramentum si probatum fuerit, contra Co'iistitutionem nostram simulate hoc fecisse venditorem & emptorem, rem & pretium perdent , & fisco applicabitur : fiscus autem vendet rem illam illis , qui habent jus srfsn.wjjs-E&i;. Sed si ante juramentum probatum fuerit hoe eosfecisse, venditio erit irrita, & venditor cogetur invitus vendere iliis, qui habent jus 2-farwnVcoif. Prohibemus autem potentiores personas aliquid accipere pr®textu adoptionis, vel donationis simplicis aut causa mortis, ex testamento, vel ex usucapione , aut sabpr®textu defensionis, nisi forte parentes fuerint. Potentiores autem dicimus, qui non tantum per fe, sed etiam per propinquos poffint inferre timorem alienatoribus, aut promislio- nem Beneficii. Quod si aliquis ex potentioribus hoc prsfumpserit facere , fit alienus ab illa re , & ®stimationem illius rei pnestet fisco. Transcurso tamen decennio fine denunciatione, nulla de c®tero moveatur controversia illis , qui possident ex aliquo contracti; , vel ex donatione , vel ex testamento, ab illis , qui habent jus siycn.MjjvEe.;, ve) etiam fisco. T I T. XIV. ALIA EJUSDEM DE JURE Q Uum omnibus hominibus . qui Legibus reguntur & moribus, - praeceptum esse constet, jus suum cuique trbuere 1 , nec cuiquam jussuum detrahere , libertatis 2 procedente gratia , qua naturaliter, quod cuique facere libet, nisi quid vi aut jure prohibetur, est concessa facultas, res suas unicuique liberum esseaut propter 3 nuptias donationis, aut dotis, aut simplicis donationis, aut cujuslibet alienationis , aut ultim® voluntatis dispositionis causa sive testamentario jure in alium transferre, non est ambigui juris. Sed quoniam & jure praecipitur , honeste vivere, alterum non laedere , nehi, qui cognatione vel communione, vel aliquo propinquitatis modo eorum , qui vendunt , urbanis rusticisve praediis adh®rendo ab his, qui intromisceantur , laedantur, vel aliter ipsa venditione impediantur, jure Trpny.weui; prsferri sancimus , &e. _ (t. I. 10. §. i.j: de Justitiars jure, (3. §. 1. Infi. de jure fer- son. (-3. (it. IZ./nfr, T I T. XV. NEAFA POMANOT TOT rEPONTOS, I 1 EPI exnunnus xrntJXTojv xj /7^: r.ar ,jauc rvyyeveov t j£ xsivmv&jv , X; «»«- .Uc.v.ty.v.tvam ii'- ?:,u7r: cs; sk txuTtv iSia xrsuxrx , ut explicatius enarrant interpretes. Non igitur nisi dtxxotsxTio.1;, aut vyr,TtxTfj.S juri, & ad definitionem potentiorum , Novell. Constantini Porphyrogennetoe orstl evvctrjh tojv itrre/.bcvTQ.'j ut xtktiv sTivy.roiv, declarat nihil Interesse, potentior sit, qui emerit, an is, qui potentiori domesticus sive sro'.Toxua/xh^ fuerit, Fridericus male propinquus. Igitur ne potentiores quidem derogare possunt jure jrgoTttxytTiag, quinimo severius cum his agitur. Nam neque donationis, aut testamenti, aut transactionis, aut patrocinii, aut adoptionis jure ad bona tenuiorum pervenire possunt. Sed eadem & hos, quae superiores, tuetur praescriptio decennii. Postremum caput vetat alienationem praediorum militarium : quod omnino pertinet ad Feuda , & consentit etiam cum Friderici & Lotharii Constitutionibus , ne milites per inopiam muneribus militaribus reddantur inhabiles , publicove depereat census, qui eo nomine dependi solet, qua de re visum etiam est proponere Novellam Constantini Porphyrogennetoe. T I T. XVI. NEAPA K 0 N 2 T ANTINOT nOPTPO- ytvvrns TTEfi SfXTIUTtoV. £}£nhP TwjAxrt y-sJaAi), &c. Ut Lotharii & Friderici Constitutione Feuda nullo modo possunt d militibus alienari , ita nec ea praedia militaria , quae relata sunt in Codices militares ex hac Constitutione, qu® Feudis comparamus. Cietera autem , qute Codicibus militaribus absunt, possunt alienari usque ad certum modum , puta secundum ejus distinctionem , si modo retineat sibi tantum ex iis miles, quantum conficiendis quatuor vel duabus libris auri sufficiat, ne scilicet omni 110 redactus ad inopiam, & militi® reddatur inutilis ; quae est etiam ratio Constitutionum Lotharii & Friderici. Sed hoc distabant illa prtedia militaria ä Ferulis, quod illa a nemine recognoscebant, quippe cum eorum essent milites pleno jure Domini, L consequenter , quod alienatione ali» non aperirentur , sed illis ipsis restituerentur. Creterum nt Fridericus nullam censet emptori praescriptionem temporis opitulari posse , quominus venditio rescindatur , ita nec Constantinus, nisi xl. annorum , quasi scilicet omnis, qui ea pnedia emerit, in eo pro mal® fidei possessore habeatur. /. 7. C. de agr. V cens. Licet in fructuum L ejus, quod interest, ratione distinguat inter bon® & mal® fidei emptorem , sicut Fridericus in pretii repetitione. Et pr®terea longi tantum temporis prxseriptio- nem excludere Fridericus voluit. Militibus hac sive Novella, sive Edicto Constantinus adnumerat causarios ,& quid juris sit, si pr®dia miles ä milite emerit, definit, & alia ousdam, FEUDORUM FINIS, FRI Di, 1407 Conflitutiones Friderici Secu ndi Imp ._ FRIDERICI SECUNDI IMP, 1408 CONSTITUTIONES. T I T. I. DE STATUTIS ET CONSUETUDINIBUS CONTRA Libertatem Ecclesix editis, & immunitate locorum religiosorum ubique morantium , & fori privilegio, & Gazaris, & Patarenis , & aliis haereticis , eorumque successoribus, L navigiis peregrinis, & advenis quocunque locorum hospitantibus , eorumque successoribus, & de agricolarum securitatibus. Fridcricus Dei gratia Romanorum Imperator , semper Augustus, Marchionibus , Comitibus , cunUisque populis, quos Clementiis nostns regit Imperium, Salutem Sis gratiam. I N dic, qua dc manu sacratissimi Patris nostri summi Pontificis recepimus Imperii diadema, curavimus ad Dei & Ecclesiae fuse honorem, edere quasdam Leges, quas in praesenti pagina jusiimus annotavi, per totum nostrum Imperium publicandas. Per imperialia vobis scripta praecipiendo mandamus, quatenus eas quisque literas in suo districtu irrcfragabiliter & inconcusse servet. Et sunt hat Leges. Ad decus & honorem Imperii, & laudem Romani Principis nihil omnino magis videtur accedere , quam ut expurgatis quibusdam erroribus, & iniquis quorundam statutis penitus destitutis , de extero Ecclesia Dei plena quiete vigeat, & secura gaudeat libertate. Sane adeo infidelium quorundam 8? injustorum iniquitas abundavit, ut non dubitent contra Apostolicam disciplinam, & sacros Canon.es statuta sua confingere, contra ecclesiasticas personas & Ecclesias libertatem. Cum ergo dispositione divina favente nihil velit Ecclesia (quas nihil debet praeter bonum appetere) quod nobis eodem concursu & eadem non placeat voluntate. §. i. Nos 1 Eridericus Romanorum Imperator semper Augustus, hae edictali Lege irritamus , & irrita nunciamus omnia statuta & consuetudines, quas Civitates, vel Loca, Potestates, Consules, vel quxeunque alia persona contra libertatem Ecclesia, vel ecclesiasticas personas edere, vel servare adversu?canonicas vel imperiales Sanctiones prasumpserint: & ea de capitularibus suis mandamus intra duos menses post hujus publicationem Edicti penitus aboleri: & si de extern similia attentaverint, ipso jure decernimus esse nulla, & eos sua jurisdictione privatos , Superiori protinus applicanda: nec non locum , ubi deinceps talia prasumpta fuerint, banno mille inarcharum pracipimns subjacere : Potestates vero, Consules, Rectores, Statutarii, & scriptores dictorum statutorum , nec non & Consiliarii locorum ipsorum , qui secundum statuta vel consuetudines memoratas judicaverint, sint ex tunc ipso jure infames: quorum sententias & actus alios illegitimos praecipimus aliquatenus non tenere. Quod si per annum hujus nostrae Constitutionis inventi fuerint contemptores : bona eorum per totum nostrum Imperium mandamus impune ab omnibus occupari: salvis nihilominus aliis pcenis contra tales in generali concilio promulgatis. §. r. Item nulla 2 potestas , vel persona publica , vel privata collectas sive exactiones3 , angarias, vel parangarias Ecclesiis, vel aliis piis locis, aut ecclesiasticis personis imponere, aut invadere bona ecclesiastica praesumant: quod fi fecerint, & requisiti ab Ecclesia, vel ab Imperio, emendare contempserint, triplum refundant: &mhi!nminus banno imperiali subjaceant: quod absque satisfactione debita nullatenus remittatur. §. 3. Item 4 quacunque communitas , vel persona per annum in excommunicatione facta propter libertatem Ecclesia perstiterit, ipso jure imperiali banno subjaceat: a quo nullatenus extrahatur, nisi prius ab Ecclesia absolutus fuerit. §. 4. Item ; statuimus, ut nullus ecclesiasticam personam in criminali q'uxstione , vel civili trahere ad judicium seculare praesumat , contra Constitutiones imperiales, & canonicas Sanctiones. Quod fi fecerit, actor ä jure suo cadat, & judicatum non teneat: & judex sit ex tunc judicandi potestate privatus. Statuimus enim, ut fi quis Clericis vel personis ecclesiasticis justitiam denegare praesumpserit, tertio requisitus, suam jurisdictionem amittat. §. 5. Gazaros 6 , Patarenos , Leonistas , Speronistas , Arnal- dillas , Circumcisos, & omnes haereticos utriusque sexus, quocunque nomine censeantur, perpetua damnamus infamia , diffidamus atque bannimus : praecipientes, ut bona talium confiscentur, nec ad eos ulterius revertantur: ita quod filii ad succeffiones eorum pervenire non possint: cum longe gravius sitxternam, quam temporalem offendere Majestatem. Qui autem inventi fuerint sola suspicione notabiles, nifi ad mandatum Ecclesiae, juxta considerationem suspicionis, ac qualitatem personoe, propriam innocentiam congrua purgatione monstraverint, tanquam infames & bannitiab omnibus habeantur: ita, quod fi sic per annum manserint, ex tunc eos sicut haereticos condemnamus, §. 6. Statuimus 7 etiam hoc Edicto in perpetuum valituro , ut Potestates, Consules, seu Rectores, quibuscunque fungantur officiis, pro defensione fidei praestent publice juramentum, quod de terris lux jurisdictioni subjectis universos hxreticos ab Ecclesia denotatos, bona fide pro viribus exterminare studebunt, ita quod d modo, quandocunque fuerit quis in potestatem , sive perpetuam , vel temporalem , assumptus, hoc teneatur capitulum juramento firmare : alioqui nec pro Potestatibus, nec pro Consulibus habeantur: & eorum sententias irritas ex tunc decernimus & inanes. §. 7. Si 8 vero Dominus temporalis requisitus & admonitus ab Ecclesia , terram suam purgare neglexerit ab hxretica pravitate: post annum a tempore admonitionis elapsum , terram illius ipsis exponimus Catholicis occupandam : qui eam exterminatis hxreticis, absque ulla contradictione possideant, & in fidei pietate confervent: salvo jure Domini principalis: dummodo super hoc nullum prxstet obstaculum , nec aliquod aliud impedimentum opponat, eadem nihilominus Lege servata contra eos , qui non habent Domisos principales. §. 8- Credentes 9 praeterea, receptatores, defensores, & fautores haereticorum bannimus , firmiter statuentes,- ut fi , postquam quilibet talium fuerit ab Ecclesia excommunicatione notatus, 'satisfacere contempserit intra annum, ex tunc ipso jure sit factus infamis , nec ad publica officia seu consilia, vel ad eligendum aliquos ad hujusmodi , neque ad testimonium admittatur : sit etiam intestabilis , ut nec testandi liberam habeat facultatem, nec ad hereditatis successionem accedat. Nullus prseterea ei super qnocun- que negotio, sed ipse aliis respondere cogatur. Quod si forte judex extiterit, ejus sententia nullam habeat firmitatem: nec causae aliquae ad ejus audientiam perferantur. Si fuerit advocatus , ejus patrocinium nullatenus admittatur. Si tabellio, instrumenta per eum confecta , nullius penitus sint momenti. §. 9. Navigia 10 quocunque locorum pervenerint, si quo casu contingenti rupta fuerint, vel aliter ad terram pervenerint, tam navigia ipsa, quam navigantium bona , illis integra reversentur, ad quos spectabant, antequam navigium illud periculum incurrisset, sublata omnium locorum penitus consuetudine, quae huic adversatur Sanctioni: nisi. Autbent. Cujfu. C. de sacros, eccles. (2. Authent Item nui C. de episopis. ( 1. Vide tamen l. 7. C. de sacros, eccles. (4. A thent. Item quxeunque. C. de episcopis. (;. A -thent. Statuimus, t. (6. Authent. Gazaros. C. de hareticis Sis Manich. (7. A thent Statuimus. C. de epife. and. (jj. Authent. Si vero dominus. C. de harcticis. (9. Authent. Credentes. C. d. t. (10. Authent. Navigia. C. de furtis. fi talia * 4^9 _ Extravagantes , si talia sint navigia, qux piraticam exerceant pravitatem, aut sint nobis vel Christiano nomini inimica. Transgressores vero hujus nostra: Constitutionis, bonorum suorum publicatione multentur : & si res exegerit, eorum audacia juxta mandatum nostrum modis aliis compescatur. §. io. Omnes i peregrini & advente libere hospitentur, ubi voluerint: & hospitati, si testari voluerint, de rebus suis ordinandi liberam habeant facultatem : quorum ordinatio inconcussa tervetur. Si qui vero intestati decesserint, ad hospitem nihil perveniat: sed bona ipsorum per manus Episcopi loci tradantur heredibus ,. si fieri potest: vel in pias causas erogentur. Hospes vero Ü aliquid de bonis talium contra hanc Constitutionem nostram habuerit, triplum Eptscopo restituat, cui visum Fuerit affignandum : non obstante statuto aliquo, seu consuetudine, seu privilegiis, «jute hactenus contrarium inducebant. Si qui autem contra prx- fumpserint, eis de rebus suis testandi interdicimus facultatem : ut &c. Tit. I. IL _ 1419 in eo puniantur, iu quo deliquerint : alias prout culpx qualitas exegerit, puniendi. §. ri. Agricultores 2, L circa rusticitatem occupati, dum villis insident, dum agros colunt , securi lint quacunque parte terrarum: ita ut nullus inveniatur tam audax, qui personas, vel boves, agrorum instrumenta, aut si quid aliud sit, quod ad operam rusticalem pertinet, invadere, capere, aut violenter auferre prxfnmat. Si quis autem hujusmodi statutum ausa temerario violare prssumpserit, in quadruplum ablata restituat,, infamiam ipso jure incurrat, Imperiali animadversione nihi'iomi- nus puniendus. §. 12. Nos vero Honorius Episcopus , servus servorum Dei, has Leges d Friderico Romanorum Imperatore, filio nostro clarilsimo, pro utilitate omnium Christianorum editas laudamus, approbamus & confirmamus, tanquam in »ternum valituras; & si quis ausa temerario, inimico humani generis suadente, quoennque modo lias infringere tentaverit: indignationem Dei omnipotentis, & beatorum Petri & Pauli Apostoiorum se noverit incursurum. I. Authent. Omnes. C. commun, de fuccejjionib. (2. Authent. Agricultores. C. quve res pign. ohlig. EXTRAVAGANTES, quas nonnulli XI. Collationem appellant. TIT. L QUOMODO IN LIES® MAJESTATIS CRIMINE PROCEDATUR. Henricus septimus , divina favente Gratia Roma - novum Imperator , femper Auguftus. A D reprimendum multorum Facinora , qui ruptis totius debitx fidelitatis habenis , adversus Romanum Imperium , in cujus tranquillitate totius Orbis regularitas requiescit , hostili animo armati conantur nedum humana , verum etiam divina prxeepta, quibus jubetur, quod omnis anima Romanorum Principi sit subjecta, sceleratiffimis Facinoribus & affiduis rebellionibus demoliri: ne ex eorum absentia, in detestando lxsx Majestatis crimine processus & sententia retardentur, & tanti sceleris nefanda temeritas remaneat impunita: Hac edictali , Deo propitio , perpetuo valitura Lege sancimus, ut in quocunque l»fx Majestatis crimine , & maxime , ubi contra Romanorum Imperatores vel Reges aliquid , quod dictum tangat, asseratur commissum , postit procedi per accusationem , inquisitionem, seu denunciationem , summarie & de plano, fine strepitu, & figura judicii, prout illi, qui jurisdictioni prxest , videtur expedire. Ad hoc , si qua communitas , corpus , vel collegium , vel alia quaevis persona, cujuscnnque status, dignitatis, vel conditionis existat, super dicto crimine per nuncium , vel per literas, seu etiam per Edictum publice propositum citata , vel citatum neglexerit in termino personaliter vel legitime comparere: contra ipsam vel ipsum perinde ac si prx- sentialiter omnibus interesset, vel lis foret legitime contestata, ' tam ad receptionem testium , £: eorum publicationem , & sequentia, quam ad definitivam sententiam, & ejus exeeutionem procedatur : Legibus & consuetudinibus non obstantibus quibuscunque. Hanc autem generalem Legem nostram extendi jubemus ad praeterita >, praesentia & futura: quam Legem ex nunc, absque alterius temporis exspectatione transcursus, suum integrum vigorem decernimus obtinere. QUI SINT REBELLES. Idem ad perpetuam rei memoriam. QUoniam nuper est ad auditum nostrum deductum, qued inter nonnullos fideles & subditos nostros Provincia: Lombard!» , aliorumque locorum Itali» disceptationes & dubia sspius oriuntur , an infidelis & rebellis imperii quisquam reputari debeat, 1: prius per nostrx Majestatis sententiam condemnatus appareat: & nos attendentes , quod acta prava malorum potius , quam verba sententiarum ipsos faciunt poena condignos , & eo ipso , quod quis peccat, correctionem meretur: & quanto plus differtur punitio, tanto amplius culpa crescit, & gentibus perniciosius in exemplum transit. Tenore pr»sentium declaramus, decernimus, & pronun- ciamus, quod illi omnes & singuli sunt rebelles , & infideles nostri imperii, qui quomodocunque publice vel occulte contra nostrum honorem & fidelitatem rebellionis opera faciunt, & contra nostri imperii prosperitatem aliquid machinantur: contra nos , seu officiales 2 nostros, in iis, qux ad commissum eis officium pertinent, rebellando. Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam declarationis & pronuneiationis infringere, vel ausi.! temerario contraire. Si quis autem hoc attentare nViuumpseric, iiimsiiS« tionem nostram , & poenam mille librarum nostrx Camera solvendarum se noverit incursurum. Data Pisis 4. Nonas Aprilis : Regni nostri anno quinto, i;<2. (1. I. 7. C. de Ifgib. —————— — (r. Adde l, ;. i» pr. C. ai leg. Jui. majest. T O M. II UU DO LIBER 14* f De Pace Constantiae. * 4*2 LIBER D E PACE CONSTANTI y£, Composita inter Imperatorem FRIDERICUM, & fil um ejus HENRICUM, & quosdam Nobiles AlemamSc ex una parte, & civitates Lombardisc, Marchiae, & Romandiolic , ex altera. r f nomine sancta & individua Trinitatis : Fridericas divina I Favente Clementia Romanorum Imperator, semper Augustus, & filius ejus, Henricus sextus, Romanorum Rex, Augustus. "j Imperialis Clementia immensa Serenitas mansueta, »am semper in subditis suis dispensationem favoris & gratis habere consuevit, ut, quamvis districta severitate excessuum delicta debeat & postit corrigere : magis tamen studeat propitia tranquillitate pacis & piis afFoctibus misericordiae Romanum Imperium regere, & rebellium insolentiam ad debitam fidem, & debitae devotionis obsequium revocare. Ea propter cognoscat universitas Fidelium Imperii tam praesentis aetatis , quam successivae posteritatis , quod nos solita benignitatis nostrae gratia, ad fidem & devotionem Lombardornm , qui aliquando nos & Imperium nostrum offenderant, vrfcera nobis innatae pietatis aperientes, eos & societatem ac fautores eorum in plenitudinem gratiae nostrae recipimus, offensas omnes & culpas, quibus nos ad indignationem provocaverant , clementer eis remittentes : eosque propter fidelia devotae sinceritatis servitia , quae nos ab eis credimus certissime recepturos, in numero dilectorum nostrorum Fidelium computandos censemus. Pacem itaque nostram, quam eis clementer indultam concedimus, praesenti pagina jussimus subscribi: & auctoritatis nostrae sigillo communiri : cujus est hic tenor & series. Nos Romanorum Imperator Fridericus, & filius noster Henri- cus Romanorum Rex , concedimus vobis, civitatibus , loeis & personis societatis regalia i & consuetudines nostras, tam in civitate , quam extra civitatem , videlicet Veronae & castro ejus, suburbiis etiam , & aliis civitatibus & suburbiis , locis & personis societatis in perpetuum ; videlicet ut in ipsa civitate omnia habeatis, sicut hactenus habuistis , vel habetis. Extra vero omnes consuetudines sine contradictione nostra exerceatis, quas ab antiquo exercuistis vel exercetis tam in foro , vel in nemoribus & pascuis , & pontibus, aquis & molendinis, sicut ab antiquo habere consuevistis, vel habetis in exercitu, in munitionibus civitatum, in jurisdictione, tam in caufis criminalibus, quam in caulis pecuniariis, intus & extra , & increteris, qua: ad commoditatem spectant civitatum. Volumus, ut regalia, quae vobis non concessimus , in hunc modum cognoscantur per Episcopum loci : & homines tam de Episcopatu, quam de civitate eligantur viri boni opinionis, & oui ad hoc idonei esse credantur: tales, qui nec contra civitatem, nec nostram Majestatem privato vel speciali odio teneantur: qui jurent, quod bona ffde & sine fraude perquirent, & inquisita contignabunt ea, qtix specialiter ad nostram Excellentiam spectant. Si autem huic inquisitioni supersedendum esse putaverint: censum duorum millium marcharum argenti per singulos annos petimus. Attamen competenti moderatione moderabimur etiam quantitatem astam - si enormis visaflierit. Si quis autem super his , qui vobis «flni effimus vel permisimus , sive in civitate, vel extra civitatem, querimoniam apud Majestatem ipsam deposuerit: ejus qucrinio- j^jam non admittemus, & silentium ei imponemus. .Hoc , quod nos vel noster antecessor Rex vel Imperator Episcopis , Ecclesiis, vel civitatibus , vel aliis quibuseunque personis, CleriC' s < > cl laicis ante tempus' guem dcd.t, vel quolibet concessionis tltcld concessit, firmum & ratum habemus: salvis superioribus cu n celsi ons-bo*« ut uro ea solita nobis servitia exhibeantur: sed census non piao.ctur._ (i. Fac. i.feud. 56. (2. i./fui. 53. in fr. (3, v. L%.infin. Commoditates , quas pro bono pacis civitatibus concessimus ia civitatibus, vel extra, illorum regalium nomine non intelligimus, pro quibus census debeat pristari. Privilegia omnia & data, & concessiones, qm in privilegium vel damnum civitatum , vel locorum, vel personarum civitatis occasione guem in alicujus injuriam prxdictorum i nobis, vel nunciisnostris indulta sunt, cassentur, & in irritum deducantur. In civitate illa, in qua Episcopus per privilegium Imperatoris vel Regis Comitatum habet, si Consules per ipsum Episcopum consulatum recipere solent, ab ipso recipiant, sicut consueverunt recipere : alloqui unaquiqiie civitas a nobis consiliatum recipiat. Consequenter vero in singulis civitatibus Consules constituentur ä Nuncio nostro, qui fit in civitate vel in Episcopatu : & Investituram recipient: & hoc Hsque ad quinquennium, finito quinquennio unaquiquecivitas ä nobis recipiat, & intra quinquennium ä Nuncio nostro, sicut dictum est, nisi in Lombardia fuerimus: tunc eniin ä nobis recipiet. Eadem observentur in successore nostro. Et omnes Investituri gratis fiant. Cum autem nos Imperator divina vocatione decesserimus, vel regnum filio nostro concesserimus, simili modo ä filio nostro, ve! ejus successore Investituram recipietis. In causis appellationum , si quantitas viginti quinque librarum imperialium summam excesserit, appellatio ad nos fiat salvo jure & moribus Brixiensis Ecclefn in appellationibus : ita tamen, ut non cogantur in Alemaniam ire : sed nos habehimusproprium nun- cium in civitatibus, vel Episcopatu, qui de ipsa appellatione cognoscat , & juret, quod bona fide, & sine fraude causas examinabit & definiet fecundum leges & mores ipsius civitatis, intra duos menses a contestatione litis , vel ä tempore appellationis recepti: nisi justo impedimento, vel consensu utri usque partis remanserit. Consules , qui in civitatibus constituentur , tales sint , qui fidelitatem fecerint nobis, vel faciant, antequam Consulatum recipiant. §. 1. Vasalli nostri ä nobis Investituram recipiant, 5 : fidelitatem faciant, lient Vasalli, eiteri omnes sicut cives ä sedecim 2 annis usijiie ad septuaginta: nisi tales personi sint, quibus debeant & possint sine fraude Sacramenta remitti. f Vasalli, yui tempore guem vel treugi non postulaverint Investituram, vel debita servitia nobis non exhibuerint, hac occasione Feinium non amittant. f Libcllarix & precarii in suo statu permaneant, secundum consuetudinem uniuscujusque civitatis , non obstante Lege nostra, qui dicat, Imperatoris Fri derlei damna omnia & ablata: etiam injurias, quas nos per nos & per nostros ab universitate societatis, vel ab aliquo de fio ictate , vel Coarfjutoribus societatis sustinuimus, per nos eum nostra parte remittimus gratis, & plenitudinem nostri gratii eis damus. j- Moram superfluam in civitate vel Episcopatu pro damno civitatis non faciemus. Civitates murare Z , vel extra munitiones facere eis liceat. t Item societatem , quam nunc habent, tenere, & quoties voluerint, renovare eis liceat. f Pactiones timore nostro , vel per impressionem nunciorum facti cassentur, & pro infectis habeantur, nec pro eis aliquid exigatur. f Pacta Placentinorum , scii, pactum pontis Padi, & fictum ejusdem pontis, & regalium , &datium, & pactum , quod l. 9. §. 4. J'. 1te divis, rer. Episcopus 14IZ De Pace Constantiae.' 14*4 Episcopus Hugo fecit ile castro Arquato, & si aliqua facta sunt similia ab iplo Episcopo, vel a communi, vel ab aliis ile societate nobifcum, vel nostro nuncio , ipso ponte remanente cum omnibus suis utilitatibus Placentinis; ita tamen, quod teneantur persolvere fictum Abbatiffie sanctae Julia ile Brixia , & fi qux sunt similes. §- r- Sententiae quoque, quae de jure & secundum Leges & con suetudines contra aliquem vel aliquos de societate lata sunt, teneant , sicut de jure contra eos tenerent, fi gratiam nostram non habuissent. Qua vero contra aliquem vel aliquos de societate late sunt occasione guerrse seu discordiae, in irritum deducantur. Possessiones omnes, quas quisque de societate tempore guerne tenebat juste, fi per vim ablate sint ab eis, qui de societate non sint, cum fructibus & fine damno restituantur: vel si eas recuperaverit, quiete possideat: nisi per electos arbitros ad cognitionem regalium nobis assignentur. Opizoni Marchioni omnem offensam, quam nobis vel alicui partis nostra fecerit, postquam in societate fuerit, vel per fe, vel per aliquam personam cum societate , vel defendendo aliquem de societate , imperiali Clementia per nos& nostram partem remittimus, & in plenitudinem nostrx gratiae eum recipimus : nec per nos , nec per interpositam personam pro praeteritis offensis sibi vel parti ipsius aliquam inferemus injuriam , lusionem , vel coercitionem. f Amplius eam jurisdictionem, quam Mediolanenses exercere consueverunt in Comitatibus Seprii & Martexanae & Burgarii, & in aliis Comitatibus, exceptis locis, quae Pergamenses nomine nostro tenent inter Alduam & Oleum, excepto Romano veteri & Bariano, & eam , quam modo excercent, libere & quiete habeant & poffideant, fine contradictione nostra , & successorum nostrorum, salvis pactis & datis, & concessionibus in suo robore durantibus, qure Mediolanenses per commune fecerunt civitatibus Pergamo , Novaris, & Laudo : nec per hanc concessionem 1 cedendis : nec ullum praejudicium fiat juri aut consuetudini alicujus civitatis & societatis pneter dictas concessiones, f Pacta inter civitates & societates quondam facta nihilominus firma & illibata permaneant: nec aliquid intelligatur acquisitum Meliolanensibus in Episcopatu Lau den si prster dictas concessiones : salvo jure aquae Lam- bri Mediolanensibus, si quod habent, vel in pedagio. Omnes de societate, qui fidelitatem nobis jurabunt, in Sacramento fidelitatis adjicient, quod possessiones & jura, quse nos habemus in Lombar- dia, & possidemus extra societatem , jurabunt bona fide nos ma- nutenere, si opus fuerit; & cum super hoc per nos , vel per certum nuncium nostrum fuerint requisiti: & si amiserimus, recuperare : ita videlicet, quod finitims civitates obnoxiae sint principaliter ad hoc faciendum : & si opus fuerit, alis teneantur ad competens auxilium prsstandum. f Civitates , qus sunt extra Lombardiern in suo confinio , similiter teneantur facere. Si qua vero civitatum ea, qus in conventione pacis ex parte nostra statuta sunt, non observaverit: csters civitates eam ad id observandum bona fide compellant: pace nihilominusin suo robore permanente, f Nobis autem intrantibus Lombardiam , fodrum consuetum & regale i, qus solent & debent, prsstabunt : & vias, & pontes bona fide , & sine fraude & sufficienter reficient: in eundo & redeundo mercatum sufficiens nobis & nostris euntibus, & redeuntibus bona fide , & fine fraude prsstabunt: in omni decimo anno fidelitates renovabunt in iis, qui eas nobis non fecerunt, cum nos petierimus, vel per nos , vel per nostrum nuncium. Si qui ex parte nostra de suis justis possessionibus expulsi sunt, restituantur line fructibus & dammo : nisi in causa principali sus proprietatis jure possit fe tueri possessor : salvis prioribus concessionibus : & omnes offenste eis remittantur: eodem jure servando iis, qui sunt ex parte nostra circa restitutionem : nisi civitas adftringatur juramento, ut non restituat: quo casti arbitrium boni viri volumus pro restitutione succedere. & si qua controversia fuerit orta de Feiulo inter nos & alium , qui fit de societate, per Pares illius civitatis vel Episcopatus , in quo descendit, agetur: & secundum consuetudinem illius civitatis in eodem Episcopatu terminetur, nisi nos in Lom- barilia fuerimus, tunc enim in audientia nostra, fi nobis placuerit , agitabitur. -f Item volentibus venire contra pacta non per violentiam facta, & juramento firmata inter civitates & civitates, societates & societates , vel civitatem & alias personas, nos audientiam denegabimus, f Item nos restituimus stratam Veronensibus: & nominarim recipimus Ozolinnm in plenitudinem (i. a. seid. 56. gratis nostrs, & omnem offensam ei remittimus. Datum apud Constantiam solenni Curia, 7. Calendas Julii. Sequentia desunt in editione Cujacii. UAnc igitur secundum formam prsscriptam , & ut per mediatores 11 pacis, videlicet Guilielmum Episcopum Discensem , Henri- cum, Marchionem Sarnensem , fratrem Fridericum de Sylva benedicta, & Rudolphum,' Camerarium nostrum, una cum his bona fide intelleximus, & fecundum tenorem, quo eandem pacem & concordiam jurari fecimus, & secundum quod Lombard! eam bona fide intellexerunt, in perpetuum ratam haberi, & conservari statuimus : & ut firma permaneat & inconcussa, prsfentem paginant nostri impressione sigilli fecimus communiri. Nomina vero civitatum , quibus fic gratiam nostram reddimus , & prsscriptam fecimus concessionem seu promissionem , hsc sunt: Vercells, Novaria, Mediolanum, Laude, Pergamum, Brixia, Mantua, Verona, Vincentia, Padua, Tervisium, Bononia, Faventia, Murina, Rhegium, Parma, Placentia. Istis autem civitatibus & locis pacem servari volumus, & gratiam nostram reddimus. Prsscriptam autem concessionem seu promissionem his non facimus, videlicet Imohe, Castro sancti Cassiani, Bobio, Pletide Guarbadona, Ferotrs , Belutis, Tenete. Ferraris autem gratiam nostram reddimus, & prsscriptam concessionem facimus seu promissionem, si intra duos menses post reditum Lombardorum d Curia nostra de pace prsscripta fuerint. Haue itaque pacem & concordiam, sicut prsscriptum est, tant nos, quam filius noster Henricus, Romanorum Rex , per Camerarium nostrum Rudolphum jurari fecimus in animam nostram. Hi autem sunt Principes & Nobiles Curis, qui prsscriptam pacem & concordiam per se firmam tenere juraverunt: Hermannus Monaster. Episcopus , Henricus Cirnenfis electus, Citalinus Cu- riensis, Abbas Gotifredus, Imperialis auls Cancellarius, Otto , DuxBavaris, Fridericus, Dux Snnorms, filius noster Bertoldus, Dux Zaermoez , Bertoldus, Marchio Histris, Hermannus, Mar- chio Veron. Comes Henricus, DuxSpleten, Comes Theopobus de Lexchomienda , Comes Ludovicus , frater Cancellarii de Olfe- stre , Rudolphus Camerarius, Guarnerius de Lombardia, Cano de Minabere, Corradus , Pincerna : Hi sunt nuncii, qui ex parte Longobardorum pacem prsscriptam & concordiam receperunt, & in prssentia nostra juramento confirmaverunt. f De Mediolano, Guido de Landriano, Pinamonte de Vicomercato, AdobatusBultraffus, Guilielmus Burrus, Guer- cius de Buxolla, Aldericus de Bonate, Rogerius Marcellinus , Lo- terius Medicus, f De Brixia, Obrandus de Martincngo , Gozed de Turbiado : Defiderius judex , Rudolphus de Concioio, Bocea- tius de Manerbio, Albericus de Caprino, f De Placentia, Girar- dus de Artizone , Jacobus Strictus , Hermannus de Carnocampo judex, f De Pergamo, Albertus de Mapello, Attoficianus , Joannes de Piterigo, Lanfrancus de Monacha, Albertus Attonis, Albertus Albertonis. f De Verona, Corus judex , Ubortinus de Carcere , Valerianus de Castello , Martius de Castello, Theobal- dinus de Nicando , Theohaldinus de Nafcenguerra. f DeVincentia, Pileus judex, Ubertinus de Fonte vivo, Car- denarius Marabus de Pauliana. t De Padua. Jansiixellinus judex, Bugelefcus de Fonte Glina. t DeTervifio, Florius judex Gumbertinus. f De Mantua, Alexandrinus, Jacobus de Amica , Angelus judex , Henricus de Angelo, -f Dc Faventia, Bernardus judex, Hugolinus de Azo. f De Bononia, Antonius Potestas, Rolandus Guarini, Matthäus Rudolphi. f De Mutina , Arlotus judex , Reinerius de Bueacabata. f De Rhegio, Albertus cambiator, Rolandus de Charitate. f De Parma, Jacobus PetriBravi, Mallobatus judex, Vetulus judex, Corradus Banzoni. f De Laude , Vincentlus de Sisiraga, Anfelmus de summa ripa. j- De Novaria, Opizo de Briona, Tedixius Cabalacins , Gerar- dus de Bomprando. f De Vercellis , Meardus & Vercellinus. f Hx amem sunt civitates & loca , quse pacem praescriptam sub juramento Lombardorum nobifcum receperunt, & eandem per se juraverunt: Papia, Cremona, Communiterdona, Asta, Cxsarca, Janua , Alba, & alix civitates & loca, & persense, quxsiint, & qux fuerunt in pace nostra. f Hsec autem sunt nomina nuntiorum, qui Investituram Consulatus ä nobis nomine civitatum receperunt: De Mediolano , Ado* U u u 11 z batus. * 4*5 De Pace Constantia;. 1416 De Laude, Vincen- batus. De Placentia , Guardits Attizonus. tius Corno. Dc Vincentia, Pileus. De Padua, Jansus. De Ter- vilio, Florius. De Mantua, Alexandrinus. De Faventia , Ber- nardus. De Bononia, Antonius. De Mutina, Arlotus. De Rhegio , Rolandus. De Parma, Jacobus Petri Bravi. De Novaria , Opizo. De Vercellis, Meardus. De Pergamo , AtoHciarius. f Signum Domini Friderici Romanorum inclytiss. Imperatoris. Ego Gotifredus imperialis aulae Cancellarius vice Chriliiani Mo- gunrinx sedis Archiepiscopi, & Germaniae Archicancellarii recognovi. f Acta sunt hxc anno incarnationis millesimo centesimo octoge- Smo tertio : Indictione prima t regnante D. Friderico Romano Imperatore gloriosiffimo, anno regni ejus octogesimo fecundo, Imi/crii vero 39. Datum apud Constantiam in solemni Curia 7. Calend. Jul. f In Christi nomine juro ego, quod L modo ero fidelis Domino Imperatori Friderico, & ejus filio Regi Henrico, non ero in consilio vel facto, quod ipsi perdant vitam , vel membrum , aut mentem, seu coronam Imperii vel Regni, vel caput: vel si scivero aliquem Fecisse, vel facere volentem : per me , vel per alium Domino Imperatori, vel Regi, vel nuntio ejus, sine fraude manifestabo eis, & adjuvabo honorem coronae tenere: & si perdiderit, recuperare bona fide in exercitu & comitatu adjuvabo. Insuper pacem Domini Imperatoris Friderici, & filii ejus Regis Henrici, & sua- partis factam cum societate Lombardix, & ejus societatis, sicut scriptum est inde, sine fraude intra quindecim dies post jurata bono intellectu, & sigillo Imperatoris sigillata observabo bona side, & fine fraude, & hoc jurare faciam omnes masculos mecum habitantes a de imo sexto anno supra usque ad septuagesimum, intra quindecim dies postquam juratum habuero : exceptis fervis: & qui per me jurare noluerint, intra tertiam diem Imperatori, vel Regi, vel suis nunciis manifestabo per breve. Millesimo centesimo octogesimo tertio, Indictione prima. Ego juro omnibus civitatibus societatis Lombardier , Marchi», & Romani», & locis , & Domino Opizoni Marchioni Malaspinx, & omnibus personis prxdict» societatis, concessiones & permissiones atque pacta, sicut in scripto pacis inter nuntios Domini Imperatoris , & Rectores , & nuntios civitatum societatis Lombardier facto continetur, firmas tenere : nec ero in consilio ve! facto, ubi aliquid pr»di(lerum minuatur alicui de societate : &, si qua persona, aut civitas, vel locus alicui civitati, vel loco , aut personae prxdict» societatis, aut jam dicto Marchioni auferre, vel deminuere voluerit, eos vel eas manute» nere, & defendere bona fide line fraude contra omnes adjuvabo: & omniaprxeepta, qux Rectores concorditer omnes, vel major ' pars mihi fecerint, sine fraude observabo : & omnia supradicta attendam ä Calendis Majis usque ad triginta annos: & in capite uniuscujusque quinquennii, scilicet, si per majorem partem Rectorum requisitus fuero, renovabo: & hoc totum fine fraude jurare omnes homines me» civitatis ä decimo octavo anno usque ad septuagesimum faciam, & hxc omnia faciam jurare Consules ve' Potestates me» civitatis, & credentias usque ad illpm terminum , qui mihi constitutus fuerit per Rectores Lombard!» & Marchi» & Romani», in hoc eloquio. Die Lun» undecimo Calendas Januarii in Placentia, in Ecclesia fanctx Brigid», in praesentia Mirabelli, Guilielmi, Garonii Notarii, ibique in eorum prxsentia Rectores Lombardier , Marchi» & Romani» fecerunt prxdictum Sacramentum: nomina quorum sunt hxc: De Brixia Aldericus de Salia. De Verona Vozo judex. De Bononia Prcndeparte potestas. De Padua Bazotus. De Novaria Rogerius Macellinus potestas. De Tervifio Oidericus de Mcntel- lo. De Mantua Guilielinus de Azo. De Placentia Bonizo judex. De Pergamo Albertus de Ossa potestas. De plebe de Granatina Petrus Collus judex. De Faventia Guilielmus Butinus potestas. De Mediolano Petrus Vicecomes. Hxc sunt nomina eorum , qui juraverunt, ut superius legitur, ut dicti Rectores juraverunt, eo excepto , quod non fuerunt districti facere jurare homines fu» civitatis. De Brixia , Defiderius jn- dex, Martinus de Pontenalupis, Pax Confalonerius. De Padua, Ganiphus Achalaone. De Verona, Cancellarius Grescenomim, & Vivianus Advocatorum. De Tervifio, Travifius de Gualperto. De Pergamo : Lanfrancus. De Monancha, Optandus judex , Joahnes de Petengo. De Novaria, Fridericus de Bon. Michael Capra. De Mutina, Rolandus de Baimonte. De Garino , Buna- lellus de Garbonensibus. De plebe de Granatoria Gregorius Consul ita juravit; suus Rector. De Faventia, Anteus judex: anno a nativitate Domini millesimo centesimo octuagelimo, Indictione prima: & postea sequente die Martis 12. Calend. Januarii Armanus de Parma Rector idem Sacramentum ferit, ut pridem Rectores: & Albertus de Theobaldo similiter. FINIS, Edicta Justiniani. Pag. 1210 . Edicta. Justinia ni. Canones Sanct. Apost. Canones Sanct. Apost. Pag. 'Z;o. Novells. Novellae. • --^v; ^8 - '-•**■'s* ÄWk^M * & «S; H' , : o n ,VJ 'g&m ,,af' '•»V j-jHN- ?S£k$«§i5<*' * 4 ^"